Ons Lewende Erfenis
’n Aantal gedagtes oor die verskillende interpretasies van Erfenis... en hoekom monumente en oorgelewerde tradisies nie met mekaar verwar moet word nie
— wat is dit eintlik?
Party mense sien Erfenis feitlik net as die konkrete erfgoed wat ons van ons voorouers ontvang het. Ander bemerk egter die spore van ons voorgeslagte in ons hele menswees... in hoe ons is en hoe ons dink… in ons kunsvlyt en in ons ambagte… in hoe ons toneelspeel en hoe ons sing… Hulle sien dit tot in die taal wat ons praat en selfs in die rede hoekom ons dalk meer van rugby hou as van sokker. Dit is ons lewende erfenis…
Die gebruik van sang om gehore te vermaak, dateer van baie vroeg in die Westerse beskawing. Vandag is dit steeds ’n inherente deel van die Westerse kultuur, waar dit as vermaaklikheidsmedium sy grootste bloei beleef het. Vir Westerlinge is sang ’n baie anderste soort lewende erfenis as byvoorbeeld vir die San (Boesmans) by wie dit primêr ’n ritueel sou wees wat met hul bestaanstryd in die veld te doen het. LINKS BO is ’n kunswerk uit die 1400’s wat sangers voorstel wat konsert hou. MIDDEL BO is een van die Beatles van die 1960’s, die Brit Paul McCartney (vandag sir Paul en diep in die sestig, maar steeds aan die gang). REGS BO is ’n foto van ’n moderne pop-sangeres, duidelik Oosters van herkoms, maar wat ’n Westerse wyse van uitdrukking naboots en eweneens haar gehoor vermaak soos Westerse sangers van gister en hoeveel geslagte gelede.
Kunswerk: Histories, openbare besit (“PD Old”).
Foto van die Beatle Paul McCartney: U.S. Library of Congress (“No copyright found”)
Foto van moderne pop-sangeres vry algemeen beskikbaar op die wêreldwye web, maar presiese herkoms ietwat onseker
NDER “Erfenis” word enigiets verstaan wat uit die verlede na die huidige geslag oorgedra is, hetsy iets van ekonomiese, staatkundige of kulturele waarde. In die geskille hieroor, ook in openbare debatte, gaan dit baiemaal oor hoe die begrip Erfenis geïnterpreteer word. Op die keper beskou, is daar twee groepe mense wat dit totaal verskillend definieer.
Die een groep sien dit omtrent net as die vaste, konkrete dinge wat ons van ons voorgeslagte geërf het. Dié kan dinge soos grond of ander eiendom wees, miskien ’n antieke bouwerk soos by Groot Zimbabwe of selfs die koperwasbeker van ’n oumagrootjie (kortom, nalatenskappe uit die strakke openbare of private geskiedenis).
Ander bemerk egter die spore van ons voorouers in ons hele mens-wees en baie van ons handelinge... in hoe ons is en hoe ons dink, tot in die taal wat ons praat en selfs hoekom ons dalk meer van rugby hou as van sokker. Hulle sien dit in ons kunsvlyt en in ons ambagte, in wat ons dramatiseer en hoe ons sing.
Dit is ons lewende erfenis.
Maar debatvoerders verskil ook onderling waar albei partye erken dat ons lewende erfenis inderdaad belangrik is. Enersyds is daar die voorstanders van globalisering wat voortdurend hamer op die droombeeld van ’n “wêreldkultuur” met sy “menslike ras”—met die implikasie dat verskille tussen mense sover as moontlik uitgewis moet word en dat ons almal gesamentlik één mense-erfenis deel. Andersyds is daar diegene wat die klem sterk plaas op afsonderlike kulture en hul eiendomlikhede, en op die kosbare oorgelewerde kleinode binne daardie gemeenskappe wat tot elke prys vir die huidige geslag en vir die nageslag bewaar moet word.
Erfenis—of dit as ’n bate vir die ganse mensdom of as eksklusief vir afsonderlike gemeenskappe beskou moet word—deesdae kennelik ook die prooi van private belange. Die geldgierige eiendomsontwikkelaar wat ’n gholfbaan op ’n landgoed langs die see wil oprig, toon byvoorbeeld min begrip vir ’n gemeenskap wat die perseel beskou as “gewyde grond waar ons voorvaders begrawe lê”.
Ook in ander debatte rondom Erfenis is ’n tweespalt duidelik, soos waar historiese gebiede deur mense van verskillende gelowe as heilig beskou word (sê maar die Tempelberg in Jerusalem, wat om totaal verskillende redes deur die Jode sowel as die Moslems eerbiedig word).
Die twis oor “wie die verlede besit”, raak veral warm waar een groep mense besluite neem oor die oorgelewerde besittings van ander mense wat nie in die besluitneming geken is of wie se wense nie in ag geneem is nie. Is die San-gemeenskap geken toe die rotskuns in die Drakensberg vir besoekers oopgestel is as deel van ’n Wêrelderfenisgebied? En vind hulle enigsins baat daarby? Uiteindelik gaan alles dus oor die vraag: Wie se eiendom is Erfenis en wie besluit daaroor?
Erfenis is duidelik ’n baie kontroversiële en debatteerbare onderwerp. Maar wat is dan die ooreenkomste en verskille tussen monumente of gedenktekens en tradisies of rituele?
TRADISIES en rituele is deel van die lewende erfenis. Volgens UNESCO, die Verenigde Nasies se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie, manifesteer die lewende erfenis hom in onder meer mondelinge tradisies en uitinge, asook in maatskaplike praktyke en rituele. Ook in taal, musiek en drama en ander uitvoerende kunste. En in tradisionele kunsvlyt en in die kennis en praktyke aangaande die natuur en die heelal.
Baie monumente en gedenktekens is aanvanklik nie erfenisse uit die verlede nie, maar bouwerke wat juis opgerig is om erkenning aan sulke erfenisse te gee. Die Voortrekkermonument in Pretoria is een voorbeeld, omdat dit die Groot Trek van die 1830’s gedenk. Daarteenoor is ’n bouwerk soos die Kasteel in die Kaap ’n monument wat ’n onmiskenbare deel is van die geskiedenis en die tradisies wat aan die Kaap geheers het in die tyd van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie. Dit is eintlik ’n oorblyfsel uit die dae toe die Kaap nog Hollands was.
Dat monumente sowel as tradisies met Erfenis te make het, lê dus voor die hand, maar ’n monument
huldig iets uit die verlede terwyl ’n tradisie iets uit die verlede voortsit. Daar is ’n duidelike onderskeid.
Monumente gedenk dus in die reël ’n persoon of gebeurtenis, maar waar monumente relikte (oorblyfsels van ’n vroeër tyd) is, is hulle wel beskou bloot konkrete gedenkwaardighede wat ons herinner aan dit wat was, soos die vertoonstukke in museums. Daar is egter ook ander soorte monumente. Só is die Afrikaanse Taalmonument op Paarlberg in die Paarl, wat in 1975 amptelik onthul is, eintlik uniek omdat dit geen relik is en ook geen persoon of gebeurtenis vereer nie (tensy die ontstaan van Afrikaans as ’n “gebeurtenis” beskou kan word!). Dit is in die klassieke sin van die woord ’n monument vir die lewende erfenis!
LINKS: Die Afrikaanse Taalmonument. Dit gee erkenning aan die kleurryke wortels van Afrikaans en die mense wat die taal praat. Die opmerklikste is die suile. Hulle simboliseer ’n visie deur die ou skrywer en taalstryder C.J. Langenhoven van die opgang van Afrikaans as skryftaal—in die vorm van ’n ry pale wat ’n snelstygende boog beskryf.
Foto met vergunning van
Omdat die Taalmonument eksklusief Afrikaans is, kan weliswaar geredeneer word dat mense wat ander tale besig nie deel daaraan kan hê nie. Tog word in die simboliek van die monument erkenning gegee aan die rol van die inheemse mense van Afrika, en ander uit Asië, in die totstandkoming van die enigste Europese taal wat buite Europa ontstaan het.
’n Mens moet dit nietemin hier noem dat Afrikaner-nasionalisme in die tyd van apartheid ’n onmiskenbare rol moet gespeel het in die besluit om so ’n massiewe gedenkteken aan slegs een van ons land se lewende tale te wy. Nie dat ons die monument vandag as betekenisloos moet afmaak nie. Allermins. Afrikaans is en bly immers vir baie van ons dierbaar en mag nooit weer ’n deel van die politieke bestel word nie.
Soos iemand dit al gestel het: “Ons moet die Afrikaanse Taalmonument hou soos hy is, sou ek dink, maar ons ook beywer vir ’n nuwe gedenkteken êrens wat hulde bring aan die taaldiversiteit in Suid-Afrika met sy elf amptelike tongvalle. Só ’n monument sal nou werklik iets baie besonders wees vir ons reënboognasie!”
MAAR presies wat word met tradisies of rituele bedoel? Baie daarvan lê voor die hand, soos die eiesoortige stamdanse van, sê, die Zoeloes of Vendas of die kleurryke versierings aan tradisionele Ndebele-huise in plattelandse gebiede. Tog dink Westerlinge nie altyd daaraan dat hulle self aan talle rituele en tradisies gebonde is nie.
Die doop bly byvoorbeeld vir miljoene Christene wêreldwyd ’n “tradisie of ritueel”, hoewel hulle dit nie só sal noem nie, maar eerder ’n sakrament of ’n kerklik gewyde instelling.
LINKS: Ouers by die doop van ’n babatjie—’n kerklike sakrament soos dit steeds deur baie Christene eerbiedig word. Maar daar is ook talle ander Christene wat glo dat babatjies nie gedoop moet word nie, dog slegs volwassenes nadat hulle gelowig geword het.
Detail van ’n groter foto deur
wat dit op
hierdie bladsy by flickr op die wêreldwye web uitgeplaas en gelisensieer het ingevolge die
Creative Commons Attribution-Non-Commercial-Share Alike 2.0-lisensie
’n Lidmaat van een van die sogenaamde tradisionele Afrikaanse kerke vertel as volg oor die doop wat in die lidmaat se eie lewe nie net ’n deel van ’n diepe godsdienstige oortuiging vorm nie, maar ook kenbaar ’n lewende erfenis verteenwoordig: “In my familie is Christelike handelinge en gebruike reeds geslagte lank belangrik. En rondom die doop self is daar sekere gebruike wat wel sekerlik ’n familietradisie genoem kan word, hoewel dit natuurlik ook by baie ander families voorkom wat tot dieselfde kerk as ons behoort. Dit is egter nie ’n tradisie in ons hele gemeenskap nie, omdat baie mense hier tot kerke behoort wat nie babas sal doop nie, maar slegs gelowige grootmense.
“By ons behels die doop die besprinkeling van babatjies met water uit ’n doopbak. Dit word behartig deur ’n dominee op ’n spesifieke ‘doopdiens’ in ons plaaslike kerkgebou en het ten doel om die kindertjies tot die Kerk van Christus te wy. Dit is ook die dag wanneer ’n baba sy ‘naam ontvang’, hoewel hy dit vanselfsprekend reeds ontvang het toe sy geboorte amptelik geregistreer is. “Babas word tradisioneel in ’n dooprok gedoop, wat nuut gemaak is of selfs dieselfde dooprok kan wees wat jare tevore deur ’n voorsaat van die kindjie gedra is. Ná die diens vergader familie en vriende by die huis van die klein dopeling en word hulle op tee en koek of ander versnaperinge getrakteer. As daar deur die geslagte heen enige veranderinge in die rituele rondom die doop by ons familie was, is ek nie daarvan bewus nie. Volgens ouer lede van die familie is dit nog maar altyd so gedoen as wat dit vandag gedoen word,” aldus die kerklidmaat.
Ons lewende erfenis rig duidelik ons handel en wandel van geslag tot geslag...