Yo shandukisiwa ya vha: NEPAD - New Partnership for Africa?
Kudzudzanyelwe kwa pulane ya zwa vhulimi ndi kwa ndeme ngauri ndi tshibveledzwa tsha muvhuso na kha zwa mishumo. Ndi tama u livhuwa dzanga kha muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki kha vhurangaphana havho, musi vho kona u ramba vhuimeleli ha zwa mishumo vhu bvaho kha zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe na vhu bvaho kha Yunioni ya Vhalimi vha Lushaka (NAFU) uri vha dzhenelele musi hu tshi waliwa nila dza mashumele dzine dza o tevheliwa siani a zwa vhulimi.
U angana uhu zwi amba uri muvhuso na zwa mishumo vha na bono ithihi zwi tshi a kha mashumele, vha nga kona u shumisana vha tshi khou tevhedza fureimiweke nthihi; vha o hwalisana muhwalo wa u bveledza vharema siani a vhubindudzi na u alusa u bindula kha mamaga a zwa vhulimi nga tshifhinga tshithihi, nahone u bva zwino vha na fhungo ithihi ine vha o fhirisela kha lushaka, sekithara, shangoni ashu, kha dzhango a Afrika na kha dzhango ohe.
Bono a sekithara yo vhofhanaho, i si na khethululo nga lukanda ya zwa vhulimi yo isendeka kha ndivho tharu dzine dza vha u izhenisa khathihi na u dzhenelela, u aisana na vhubindudzi na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho. Bono ii ndi a tshifhinga tshilapfu ine a o bveledza zwinzhi zwiswa kha sentshari iyi, zwo fhambanaho nahone zwa maimo a nha hu tshi vhambedzwa na vhulimi vhune ha vha hone zwino.
Vhulimi vhuswa ho lavhelelwaho vhu o vha ho livha kha u ekedza zwiiwa, na zwibveledzwa zwa vhulimi na tshumelo kha shango ashu, dzhango ashu na kha dzhango ohe. U swika zwino Muhasho wa zwa Vhulimi wo wana nila dza mashumele ane muvhuso wa tea u a tevhela, nahone wo dzhenisa izwo kha pulane yawo ya kushumele ya miwaha miraru. Muhasho u khou isa phana na u dzhenisa maitele ayo o ewaho kha pulane ya mishumo ya waha nga waha u bva nga 2002 u ya phana.
Kha muvhuso wo anganelanaho Muhasho wo idzhenisa nahone u o isa phana na u dzhenisa Mihasho ya zwa Vhulimi ya mavunu na zwiko zwa vhulimi zwa lushaka uri vha dzhie pulane ya mashumele sa yone fureimiweke musi vha tshi ita pulane dzavho dza mashumele.
Kha muvhuso wa vhukati , Muhasho wo vhea pulane ya kushumele kha adzhenda ya sisieme ya Khabinete Khuruanyi uri i kone u wana thuso kha miwe mihasho uri i kone u bveledza kana u shumisa lu fushaho pulane ya mashumele. Muhasho u o oa thuso ya khabinete wa kona u shumisa maitele o bulwaho kha Fureimiweke ya Muvhuso ya Maitele a tshifhinga tsha Vhukati uri a katelwe kha fureimiweke ya Masheleni o shumisiwaho a Tshifhinga tsha Vhukati.
Zwa zwino, Muhasho u khou vhekanya nga huswa masheleni uri u kone u wana mawe masheleni ane a o thusa kha vhubveledzi ha pulane ya kushumele shangoni, ho katelwa Phalamennde, mavunu, mivhuso yapo, mamaga a zwa vhulimi na madzangano a vhadzulapo. U swika hafha, muvhuso u o itika nga vhashumisani nawo kha u dzhenelela na u rangaphana kha masia o fhambanaho.
Ndi tama u livhuwa Muphuresidennde wa zwa Vhulimi ha Afrika Tshipembe (Agri SA), Vho- Japie Groblerna muphuresidennde wa zwa Yunioni ya zwa Vhalimi ya Afrika (National Farmers Union) Vho-Peter Ramotla vhane arali hu si ngo vha vhone zwo vha zwi tshi o kona u fhedza mushumo we muphuresidennde vha vha vho ri u itiwe. Vho ri ekedza vhashumi vhavho ra vhumba zwigwada zwa u shuma uri ri ite mushumo. Vha dovha hafhu vha ri ea MD wa Agri-SA, Vho- Jack Raath na MD wa NAFU, Vho- Mocks Mothabela uri vha ianganye na Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe uri vha vhe vhone vhane vha sedza mushumo wohe wa tshigwada tsha u shuma?
Ndi livhuwa hafhu na Muthusa Minisia, Vho-Adivokheithi Dirk du Toit, Mulanguli Muhulwane, Vho-Bongiwe Njobe na vharangaphana vha zwa Vhulimi mavununi khathihi na vhawe vhashumeli vhahulwane vha muvhuso kha u tikedza havho pulane iyi.
Mushumo uyu wo vha u sa o bvelela arali hu si nga ngeletshedzo dza vharangaphana vha zwa vhulimi Afrika Tshipembe. Afha hu katelwa muphuresidennde Vho-Japie Grobler, Mulanguli-Gue Vho-Jack Raath na vharangaphana vha Agri-SA; muphuresidennde Vho-Ramotla; Vho-Teddy Matsetela na vharangaphana vha NAFU.
Ndi dovha hafhu nda livhuwa Vho-Phurofesa Johann Kirsten vha Yunivesithi ya Pretoria kha zwe vha bveledza iwalwa u bva kha notsi dza nyambedzano (minetse) na ndaela dza Tshigwada tsha mushumo. Ndi dovha hafhu nda livhuwa zwihulwane Vho-Ina Goosen kha u tshimbidza miangano na u dzudzanya zwidzimula ora, na Vho- Simon Malepeng kha u dzhia maambiwa.
Tsha u fhedzisa ndi livhuwa Zhendedzi a Mveledziso ya Dzitshaka (USAID) kha u lambedza nga masheleni mushumo uyu.
Vhulimi, ndi tshithu tshi katelaho zwithu zwohe zwi kwamaho zwa ikonomi u bva kha mihumbulo i bvaho kha zwa vhulimi na vhufuwi na u engedza ndeme, vhu i sala vhu hone tshithu tshihulwane tsha ndeme kha Ikomoni ya Afrika Tshipembe naho hu uri vhu na mukovhe muuku kha zwibveledzwa zwa fhano hayani zwohe (GDP).
Vhulimi ndi hone vhu bveledzaho zwiiwa na mupfumu uri hu kone u swikelelwa hoea dza muthu mbili. Vhulimi ho fusha hoea dza vhathu nga mbalo yo engedzeaho musi vhathu vha shango ii vha tshi kha i tou vha miioni na mathomoni a sentshari ya vhufumbili u swika zwino hune mbalo ya vha miioni dza mahumi maa. Vhashumi vha mabulasini, vhalimi na mia yavho na vhone vha longa tshana kha ikonomi musi vha tshi shumisa miholo yavho kha u renga zwibveledzwa zwa vhulimi, kana musi vha tshi renga dzimbeu vha tshi itela khalawaha i tevhelaho. Nga hei nila vhulimi hu vha hone thikho ya nyaluwo na mveledziso. huhuwedzo yaho kha ikonomi yo vhonala zwino nga mialo yo vhaho hone kha zwipia zwi ngaho mavununi a Limpopo na Mpumalanga nga Luhuhi 2000, musi nyaluwo ya GDP ya shango i tshi tsa nga 1%.
Vhulimi vhuhulwane vhu ita 4,5% ya GDP ya Afrika Tshipembe ngeno zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwi tshi ita 9%. Hu na vhalimi vha 50 000 vhahulwane vhane vhunzhi havho vha bva kha sia a vhatshena. Nga waha wa 2000 vho vhambadza zwithu zwi linganaho R16 wa dzibiioni, kana 10% wa zwithu zwine zwa vhambadziwa nga u angaredza Afrika Tshipembe. Vha thola vhathu vhane vha swika miioni nthihi, kana 11% wa mbalo ya vhathu vho tholwaho vha Afrika Tshipembe. Vhunzhi ha vhashumi vhamabulasini vha dzula dzibulasini nahone vhana vhavho vha wana pfunzo yavho zwikoloni zwi re mabulasini. Mabulasi enea a sala a tshi khou ea vhathu vhanzhi madzulo khathihi na vhutshilo kha vhathu vhane vha nga swika miioni dza rathi vhane vha vha mirao ya vhathu vho tholwaho mabulasini ayo vhane vha nga swika miioni nthihi, vhane vha dovha hafhu vha vha ea na hoea dza pfunzo yavho.
Hu dovha hafhu ha vha na vhalimi vhauku vhane vha nga swika 240 00 vhane vha thusa mia yavho ine ya nga lingana miioni nthihi ya mirao ya mia yavho vhane vha nga vha ea mishumo i linganaho vhathu vha 500 000. Vha rumela zwibveledzwa kha mimaraga ya henefho vhuponi na kha mimaraga ya kha mawe mavunu hune vharengisi vhanzhi vhane vha si vhe na mavhengele vha renga hone vha dovha vha rengisa. Hu dovha ha vha na vhawe vhalimi vhane vha nga lingana miioni tharu kha mashangohaya a kale, vhane vha bveledza zwiiwa vha tshi itela mia yavho.
Tsha u fhedza, zwibveledzwa na nzulele ya dziorobo dza mahayani zwi nga nila ine zwa tikedza vhulimi ha vhukuma na zwithu zwi elanaho nazwo sa vhuendelamashango kha zwa vhulimi na u fuwa zwipuka. Tshipia tshi fhiraho hafu ya mavunu na tshipia tsha shango tshine tsha nga lingana 40% zwo itika nga zwa vhulimi na mamaga a elanaho na zwenezwo.
Nga nhani ha zwenezwi Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki vho ita uri hu vhe na miangano na vhashumi yo vhalaho yo livhanaho na zwa vhulimi u itela uri hu sedziwe dziwe hoea siani ii a zwa vhulimi hu sedziwe zwine Afrika Tshipembe na vhadzulapo vhao vha oa. Nga hafamuhwe nga waha wa 2001 musi ho farwa muwe wa miangano yeneyi muphuresidennde vho o ivhadzwa nga ha khaedu dzine dza vha hone kha sekithara musi ho sedzwa mashumele avhui kha zwa vhulimi. Muphuresidennde vho humbela vhashumi uri vha wane nila dzo fhambanaho dza kushumele dzine dza o bveledza vhuthihi na nyaluwo ya dzangano io. Vho dovha hafhu vhari vha lavhelela uri bono hei i fanela u vha na hune a khou livha hone, mbekanyamaitele na maitele ane a o ita uri hu vhe na nyaluwo na mveledziso ya vhukuma kha vhalimi vhohe vhane vha vha kha zwa vhulimi.
iwalo hei i sumbedza pulane ya nila dza mashumele kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nahone ine i dovha hafhu ya thusa kha mutakalo wavhui wa vhathu vha Afrika Tshipembe. Yo waliwa ho thoma ha kwamiwa vhathu vho vhalaho vhane vha vha vhashumisani sa NAFU, Agri SA na vha Muhasho wa zwa Vhulimi.
U ri hu vhe na bono ithihi kha vhohe vhane vha vha vharangaphana.
U ita na u bveledza fureimiweke ya kushumele ine ya nga ndede kha mbekanyamaitele na tshumiso yayo matshelo.
U amba nga ha zwine zwa thivhela vhubindudzi na u bveledza ndivho yavhui na mashango a nna khathihi na u vha na vhukonani havhui.
U vhona uri hu na nyaluwo ya u wana zwithu khathihi na u idzhenisa kha sekithara zwi tshi khou itiswa nga maitele a u gudisa vhathu u iitela zwithu zwo vhekanyiwaho zwavhui na mbekanyamushumo dzavhui.
U anganyisa, u kovhekana khathihi na u shumisa zwishumiswa na mbuelo vhukati ha vhashumisani.
U thoma muaisano wa dzhango ohe, nyaluwo na mbuelo kha zwa vhulimi u itela u kunga vhubindudzi vhuswa.
U vhona uri mveledziso ndi yo vhulungeaho.
U fhaa vhushaka vhune ha o fhedza tshifhinga tshilapfu vhukati ha nnyi na nnyi (lushaka), vhathu vha shumelaho lushaka, vho iimisaho nga vhohe khathihi na vha phuraivethe.
Bono hei o angaredza u idzhenisa lwa vhukuma nahone lwa tshohe kha zwa vhubindudzi ha ikomoni ya zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe nga vhathu vhohe vha itaho zwa vhulimi, nahone vhane vha vhona zwo tea u alusa zwibveledzwa zwine zwa nga bindudza, khathihi na u pikisana na mashango a dzitshaka na u amba nga ha ivhazwakale ya henefho na nila ye zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngaho na uri zwo vha zwi na khethululo-e.
bvelaho phana vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Bono ii i sumbedza tshifanyiso tshavhui vhukuma uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu oa u ivhona vhungafhi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu. Tshithithisi / tshikhukhulisi tshihulwane tshine tsha thivhela u shumisiwa ha nila idzi ndi vhukoni vhune ha vha hone kha vhathu na zwishumiswa, na u bindula ha maimo a fhasi na u aisana hu kwamaho u idzhenisa ho fhelelaho kha zwiko zwa masheleni/ ikonomi zwine zwa sa khou shumisiwa. Khaedu iyi i vhonala kha thaidzo hukhu dzo vhalaho- iwe na iwe i ea khaedu yayo.
Tsumbo dzi sumbedza vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu khou bvelela zwavhui kha khaedu dza miaisano ya shango. Hone naho zwo ralo, hu na vhuanzi ha uri zwiwe zwigwada zwiuku zwa vhulimi na mishumo i engedzaho ndeme ya zwa vhulimi a zwi koni u nga aisana na mimaraga ya henefho vhuponi kana mimaraga ya dzitshaka. Izwi zwi na zwiitisi zwo vhalaho, zwi katelaho mitengo ya nha yo angana na zwibveledzwa zwa maiimo a fhasi, nila dza vhubindudzi dza maimo a fhasi khathihi na u sa vha na vhukoni, na u ita mbambadzo ya vhufhura nga vhapikisi vhashu, n.z. U shaea ha muaisano na vha dzitshaka zwi livhisa kha vhubindudzi ha maimo a fhasi hune ha vha fhasi ha zwine zwa vha zwo lavhelelwa nga sekithara, zwine zwa dovha hafhu zwa vha vhuifhinduleli ha u vhulunga ha maimo a fhasi kha mawe mamaga. Hei ndi khaedu khulwane ine ya fanela u sedziwa uri zwa vhulimi zwi kone u vheiwa kha gondo ihulwane o lavhelelwaho a nyaluwo.
Nga nhani ha khethululo nga lukanda kha zwa vhulimi Afrika Tshipembe, khaedu zwino ndi ya uri hu fanela u khwinisiwa kudzhenelele kha zwohe zwi itiwaho kha muhasho u itela u fhungudza khethano ye ya vha i hone murahu. Khaedu ndi ya u kona u alula kana u wana mbekanyamushumo dzine dza o uuwedza u dzhenelela ha vhathu vhaswa - vharema na vhatshena; vhauku na vhahulwane; vhanna na vhafumakadzi, vhalimi vhauku na vha vhukati uri vha dzhenelele kha muhasho. Ndi zwa ndeme uri hu wanale nila dza u ita uri vhathu havha vho fhambanaho vhane vha o dzhenelela vha pfe vho anganedzea nahone vhe hayani.
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha zwa vhulimi zwi itiwa nga mbuelo ya maimo a fhasi na dziwe khaedu dzi nga ho sa mabulayo mabulasini, u bviswa mabulasini ha vhathu na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Fulufhelo a mubindudzi i fanela u swikelela nyaluwo ya zwa vhulimi.
U shaea ha nisedzo na u shumisiwa ha zwithu zwi bvaho kha muvhuso, milayo na dzimbekanyamushumo na sisieme i si yavhui ya thikhedzo - hezwi zwohe zwi a oea kana ndi zwa ndeme uri hu vhe na vhulimi havhui.- izwi zwi sia hu na khaedu khulwane vhukuma kha vhashumeli vha muvhuso vhane vha vha vha tshi khou tikedza muhasho wa zwa vhulimi. Zwithu zwi bveledzaho khaedu iyi i itiwa nga u khethekanya dziwe tshumelo, u shaea ha zwishumiswa, kuvhusele ku songo khwahaho/ dzibaho na u shaea ha vhuifhinduleli na ha u dzhia tsheo, kanzhi na u ongolowa kha u dzhia tsheo zwi songo fanela.
Shango i sa shumisiwiho Afrika Tshipembe ine a nga bveledza zwithu zwa maimo a nha a o ngo ala, hu na u shaea kha nyaluwo ya zwa vhulimi. Kha zwenezwo, zwishumiswa na tshumelo i tikedzaho mashumisele a mavu a zwo ngo anda. Mbekanyamushumo dza muvhuso (i.e. u londola shango na u shumisa mai) zwo livhaho kha u tsireledza zwishumiswa a zwo ngo anda. U tshinyala ha mavu ndi khaedu khulwane kha shango.amusi hu na khaedu khulwane ya u engedza zwiiwa zwi tshi bva mavuni. Ngauralo, ri tea u vhona uri a zwi vhi hone u itela u tshinyadza zwishumiswa zwa tsiko.
U vhona uri vhohe nila ya u izhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho vho i swikelela.
U khwinisa u aisana na mawe mashango na vhubindudzi.
U vhona uri hu na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho.
Zwiwe zwa zwithu zwine zwa vha kha pulane ya nila ya kushumele zwi a tikedzana na tsiko khathihi na u vhuedzedza fulufhelo kha zwa vhulimi.
U anganyisa na u bvelaphana na u bveledza vhupo ha mahayani.
Hezwi zwi a oea ngauri zwi thusa uri hu vhe na mutheo wavhui kha zwa vhulimi. Arali mutheo uyu wa sa vha hone zwi a kona uri vhulimi ho itikaho nga hohe vhu bvelele. Mutheo uyu u dovha hafhu wa sumbedza nila ine vhulimi ha ibaekanya na miwe mihasho ya muvhuso na mamaga.
Bono hei a zwa vhulimi o vhofhanaho nahone vhune ha vha na vhumatshelo i oa vhashumisani vha tshi vha vhe na mbekanyamushumo dzavho dza mashumele, mpimo wa nisedzo ya mishumo yo itiwaho, tsedzuluso na tshifhinga tshine tsha o dzhiiwa uri hu vhe na mvelaphana.i dovha hafhu ya oa muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho - nga u avhanya nahone u tshi khou shuma na vhorabulasi, mabindu a zwa vhulimi, mihasho yo iimisaho nga yohe na miwe mihasho.
Pulane dza nila dza mashumele nga vhualo dzi o bveledzwa nga vhashumisani vhohe vho ivhofhaho nga vhuifhinduleli ha tshumiso yadzo. Zwo sumbedzwaho kha iwalo ii ndi fureimiweke ya nila dza kushumele, mbekanyamushumo dza ndeme, zwine zwa o bveledzwa nga vhathu vhohe na u shumisana ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe sa, Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU - zwi o vhumba komiti mbumbwa ine ya o vha yo farana. Hu na bono a u dzhenisa vhashumi, madzangano o iimisaho nga ohe, madzangano a vhadzulapo na madzangano a mawe mashango.
U shumisa tshitewa tsha mashumele ane vhathu vha vha vho tsireledzea nahone vho vhulungea zwi ita uri vhathu vha shume vho fulufhelana nahone hu na vhudziki.
U ita uri hu vhe na bono i fanaho a nga ha vhulimi, kuvhusele kwavhui khathihi na tshumisano yavhui.
U avhela vhathu shango nga u avhanya, nahone vhenevho vhathu arali vha tshi khou ya u shumisa shango vha fanela u ewa nivho ya zwa vhulimi.
U shandukisa hoisiso ya zwa vhulimi, phirisedzo ya thekhinoodzhi, pfunzo na nyengedzo ya u pfesesa nga ha mimaraga.
U khwinisa vhuvhambadzi kha zwa vhulimi vhukati ha mawe mashango a seli na u itela uri vha kone u shuma na vha miwe mimaraga yohe ya ifhasi.
U bveledza sisieme dzavhui dza tshiaasitiki tsha zwa vhulimi na tsha tsedzuluso ya ikonomi dzine dza o kona u swikelelwa nga vhoramabulasi vhohe.
U bveledza nila dza u dzhenelana ha tshumelo dza zwa masheleni yo sumbedzwaho kha muvhigo wa Khomishini ya Strauss.
U bveledza nila dzi shumaho dza u sedza arali hu tshi nga vha na khombo kha sisieme ya mutakalo wa zwimela na zwipuka, mutengo na sisieme ya miholo na dziwe khombo dzi vhangwaho nga mupo.
U livha kha u bindudza vhuponi ha mahayani u itela uri hu vhe na mishumo na thikhedzo dzi nga ho muagasi, dzihingo, zwiendedzi na u gudiswa uri u vhe na zwikili zwa mishumo.
U bveledza mbekanyamushomo yo sedzaho uri Afrika Tshipembe i vhe one i re phana siani a zwa vhulimi.
U fhungudza mutengo wa zwibveledzwa, ho katelwa u fhungudziwa ha muthelo na zwishumiswa zwi nga ho sa zwivhaswa, na zwiwe zwishumiswa.
Kha hezwi zwohe mushumo muhulwane wa sekithara yo iimisaho nga yohe ndi u kona u swikelela muaisano na u humbula nga ha u vhulungea. Hezwi zwohe zwi o ita uri vhushaka vhukati ha muvhuso na sikithara dzo iimisaho nga dzohe vhu khwahe uri zwa vhulimi zwine zwa khou bvelela zwi bvele phana.
Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi tshi bva nna.
U fhungudza vhushai na khethululo nga lukanda khathihi na u vha na ndaka.
Nyaluwo ya vhukoni ha vhulimi na vhufuwi.
U khwinisa tsireledzo ya zwiiwa zwa lushaka na zwine zwa shumisiwa mahayani.
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhutshinyi na dzikhakhathi, ha bveledzwa vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
U khwinisa fulufhelo a vha vhabindudzi na u uuwedza vhubindudzi fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
Vhuikukumusi na u vha na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
Vhashumisani vho iimisela u etshedza tshifhinga tsho teaho na masheleni khathihi na zwishumiswa uri vha vhone uri pulane ya nila dza u shuma i a shumisiwa. Hu na u pfesesana na u takalela uri ndima ntswa i khou thomiwa nga ha vhulimi Afrika Tshipembe, dzinguni iuku a SADC na kha dzhango a Afrika.
Kha tshipitshi tshavho Muphuresidennde nga 9 Luhuhi 2001, Vho-Thabo Mbeki vho sumbedza vhudziki na mulalo zwo konaho u vha hone kha shango nga vhuphara naho nyaluwo ya ikonomi i tshe fhasi vhukuma.
U ita uri ikonomi i ye nha kana i aluwe.
Muphuresidennde vho sumbedza uri hezwi zwipikwa zwi nga konadzea nga u dzhiela nha fureimiweke ya pulane ya muvhuso ho sedzwa sekithara dzo iimisaho nga dzohe dzine dza sumbedza uri mishumo i nga aluwa nahone nyaluwo nga vhuphara i nga vha hone. Vho-Mbeki vho sumbedza uri zwa vhulimi, zwa fulufulu, zwa vhuendela- mashango, zwa mvelele ya sialala, na dziwe dzifeme dzi rengiselaho zwibveledzwa zwadzo mashangoni mawe na vha shumaho nga zwa vhudavhidzani ndi zwithu zwine zwa fanela u dzhielwa nzhele..
Muhasho wa zwa vhulimi une wa vha muhasho u katelaho zwithu zwohe zwi nga ho u bveledza, vhufuwi na vhulimi, na zwithu zwine zwa engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa bulasini kana u khwinisa zwo bveledzwaho zwine u sala u muwe wa mihasho ya ndeme fhano Afrika Tshipembe hu tshi sedziwa kha GDP naho u na mukovhe muuku kha GDP ya Afrika Tshipembe.
Vhulimi ndi ha ndeme ngauri vhu thusa kha uri vhathu vha wane zwiiwa na mupfumu ha dovha ha thusa kha uri vhathu vha wane mishumo kha dzifeme/ mamaga dzo/ o fhambanaho. Hezwi zwi tikedza kha uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi fhano shangoni. Vhulimi ho i sumbedza uri vhu a kona u tika shango musi tshivhalo tsha vhathu tsho vha tshi (4 million mathomoni a sentshari iyi) u swika zwino hune tshivhalo tsha vhathu ndi (40 million) na amusi vhathu vha kha i itika nga hone vhulimi. Vhulimi hu dovha ha vha thikho khulwane ya shango ngauri vhu thusa vhathu vhanzhi nga mishumo. Hezwi zwo vhonalesa nga Luhuhi 2000, musi mialo i tshi tshinyadza zwipia zwa vunu a devhula na ngei Mpumalanga he GDP ya shango ya tsela fhasi nga phesenthe nthihi.
Vhulimi vhu bvelelaho bulasini vhu bveledza phesenthe hanu dza GDP fhano Afrika Tshipembe. Zwiwe zwibveledzwa zwa vhulimi zwo khwinisiwaho zwi bveledza phesenthe dza fumiia dza GDP. Hu na vhorabulasi vhahulwane vha 50 000 vhunzhi havho ndi vhatshena. Nga waha wa 2000, vho rengisela mawe mashango zwiliwa zwi linganaho biioni dza fumirathi, heyi mbalo i lingana na fumi wa dzi phesenthe wa zwibveledzwa zwi no rengiselwa kha mawe mashango. Vha dovha vha thola vhashumi vha miioni nthihi, heyi mbalo i lingana na phesenthe dza fumi-thihi ine ya vha mbalo ya vhashumi vho tholiwaho nga mawe madzangano shangoni u ya nga vhuphara. Vhunzhi ha avha vhathu vha dzula mabulasini, vhana vhavho vha dzhena zwikolo henefha mabulasini. Hezwi zwi sia mabulasi a tshi ea vhathu vhutshilo na madzulo vha linganaho miioni dza rathi, vha dovha vha thola vhathu vha linganaho miioni nthihi.
Hu na vhawe vhalimi-vhafuwi vhauku vha linganaho 240 000, vhane vha thusa vhathu vha linganaho miioni nthihi nga mishumo vha dovha vha thola vhathu vha linganaho 500 000 musi masimuni hu na hoea ya vhawe vhashumi. Havha vhorabulasi vha isa zwiiwa zwavho mimaragani miuku na mihulwane hune vhunzhi ha vharengisi vha ya vha renga hone. Ha dovha ha vha na vhawe vhalimi vha mahayani vhane vhone zwiliwa zwavho ndi zwa u shumisa henefho mahayani avho. Tsha u fhedza ndi tsha uri vhunzhi ha zwithu zwi no itiwa vhuponi ha mahayani zwo livhana na vhulimi, hezwi zwi dovha zwa aisa uri vhulimi vhu thuse vhathu nga mishumo. Phesenthe i linganaho mahumi maa, ine ya vha ya vhathu vha no wanala kha mavunu o fhambanaho vho itika nga zwa vhulimi na mamaga a tshimbilelanaho nazwo.
Heyi pulane ya nila dza kushumele yo bveledzwa nga vha Muhasho wa zwa Vhulimi, Agri SA na NAFU zwi tshi bva kha khumbelo ya muphuresidennde vhe vha ri kha hu sedziwe mavu o fhambanaho na zwi shumiswa zwa vhulimi uri hu kone u bveledzwa pulane ine fhano Afrika Tshipembe ri nga shuma ngayo uri vhulimi hashu vhu kone u vha ha maimo a nha. Hei khumbelo yo vha hone nga murahu ha muangano we wa vha hone nga hafamuhwe 2001, he Muphuresidennde vha fha khaedu vhohe vha shumanaho na zwa vhulimi uri vha ite uri vhulimi hashu huvhe ho khwiniseaho.
Hu na madzangano manzhi e a dzenelela musi hu tshi langaniwa fhungo a u khwinisa vhulimi hashu, sekithara dzenedzo ndi dzi tevhelaho; mihasho ya muvhuso, vhorabulasi, vhavhambadzi vha thundu dza vhulimi, vhaei vha thuso siani a zwa vhulimi, sekithara dza vhashumi, sekithara dza vhathu vha mashango a nna na muvhuso. Havha vhathu vhohe ndi vhane pulane ya nila dza kushumele ya tea u thusa vhone.
Naho zwi zwa ndeme kha u bvelela ha vhulimi madzangano a vhashumi ha ngo dzheniswa kha hei iwalo ngauri hezwo zwo dodombedzwaho kha iwalo i vhidzwaho uri Bono ithihi a vhashumi vha mabulasini. Zwo dzheniswaho afha ndi zwi thusaho fhedzi kha uri vhulimi vhu bvelele?
Ho vha na mawalo manzhi o waliwaho musi hu sa athu u bveledzwa pulane ya nila ya kushumele ya Afrika Tshipembe. Haya mawalo o shuma vhukuma uri pulane ya nila ya kushumele i wane fhethu hune ya nga itika hone musi i tshi bveledziwa.
Nila ntswa ya Afrika (ye ya vha i tshi ivhea sa Pulane ya u wanulula ya Afrika ya Mileniamu), hafha ndi hune vhavhusi vha Afrika vha sedza nila nthihi kana dzi fanaho dza u fhedza vhushai na uri hu vhe na nyaluwo yo itikaho Afrika u ya nga vhuphara.
Nila ine vhupo ha mahayani ha nga khwinisiwa ngayo uri hu kone u bveledza zwiiwa zwinzhi nahone i thuse kha u alusa ikonomi ya shango hu tshi sedzwa GDP.
Khomishini ya u bveledzisa vharema kha zwa ikonomi, na u itiwa ha nila dza lushaka dza u ea maana vharema (Black Empowermrnt (BEE)).
Mbekanyamushumo yo sedzaho kha u ea mavu malugana na mveledziso ya zwa vhulimi vhathu vhe kale vha vha vha tshi alulwa nga muvhuso. Hei mbekanyamushumo i thusa vhathu nga masheleni a u renga mabulasi.
Bono a u thusa vhathu vha no shuma mabulasini. Hei mbekanyamushumo yo bveledzwa nga vha muhasho wa zwa vhulimi na madzangano a no imelela vhashumi. Hu na iwalwa i fanaho na enei ine a khou u walelwa vhane vha o thusiwa nga muvhuso uri vha wane mabulasi.
Bammbiri itshena a zwa vhulimi a 1995 na i ambaho nga ha vhulimi a 1998.
Kha khethekanyo i tevhelaho bono a vhulimi o alutshedzwa nahone a dovha a sumbedzwa. Khethekanyo ya vhuraru i sumbedzisa zwine vhulimi ha vha zwone zwino. Kha khethekanyo ya vhua hu sumbedzwa khaedu dzo livhanaho na bono ii. Hei khaedu i tandululwa kha khethekanyo ya vhuanu nga nila tharu. Hedzi nila hanu dzi nga si shume dzi dzohe dzi thusana na dziwe nila dzo alulwaho kha khethekanyo ya vhurathi. Hedzi ndi dzone nila khulwane dzine mvelaphana ya o bveledzwa ngadzo. Khethekanyo ya vhusumbe tshi sumbedza nila ine heyi pulane yohe ya o bveledzwa ngayo.
Bono i sumbedza vhulimi ho vhofhanaho ine a shumisa fureimiweke ya mbekanyamaitele nahone vhune ha khou khakhulula khaedu dza zwifhinga zwo fhiraho, he ha vha hu na khethululo ya vhathu, na u alusa u shela mulenzhe ha sekithara kha nyaluwo ya ikonomi na mveledziso.
Hei bono i sumbedza u dzhenelelwa ha tshohe kha zwa vhulimi nga vhathu vhohe zwine zwa o ita uri hu vhe na mvelaphana na u bindudza kha vhohe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe hu tshi khou dzhielwa nha u bindudza khathihi na ifa na u khethulula kana u dzhia sia zwine zwa ita uri hu vhe na u swikelela na u imela hu sa linganiho. Hei bono i dovha a sumbedza u fhambana ha vhalimi vha no wanala fhano Afrika Tshipembe nahone i o vhona uri vhalimi vhohe vha vhe na fhethu na mushumo. Hezwi ndi zwavhui ngauri zwi ea vhathu vhohe maana ho sedziwa nila ye kale zwithu zwa vha zwi tshi itiwa ngayo. Vhalimi kale vho vha vha tshialulwa sa vhahulwane, vhavhukati na vhauku, hezwi zwo vha zwi tshi itiwa ho sedziwa lukanda (muvhala), na miwaha ya muthu.
vhulungeaho vhune ha isa vhutshilo ha khwine kha vhathu vhohe.
Hei bono ndi one ine a o thusa vhathu vho fhambanaho kha u bveledza mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u bvelela.
U shumisana zwavhui vhukati ha muvhuso na madzangano o iimisaho nga ohe kha u bveledza nisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele na kha zwiwe-vho.
Nyaluwo ya lupfumo lwa zwa vhulimi na kha mashango ane a vha a mahayani.
Nyaluwo yo vhulungeaho ya zwa vhutholi siani a zwa vhulimi.
Nyaluwo ya miholo na ya tshelede dzine dza wanala dzi bvaho nna.
Vhupo ho dzikaho nahone ho tsireledzeaho, u fhungudzea ha vhuvhava na dzikhakhathi, na u bveledzwa ha vhupo ho vhulungeaho ha mahayani.
U khwinisa fulufhelo a vhabindudzi na u uuwedza vhubinduli fhano hayani na kha mashango a nna kha zwithu zwi kwamaho zwa vhulimi na kha vhupo ha mahayani.
Vhuikukumusi na tshirunzi kha zwa vhulimi sa sia i eaho vhathu mishumo.
Afrika Tshipembe hu na vhushayi vhunzhi nga maana, vhushayi honovhu vhu wanalesa vhuponi ha mahayani hune phesenthe dza vhathu dzilinganaho fusumbe dza dzula hone.
Miholo ya vhathu i fhasi ngauri ikonomi i re hone a i koni u ea vhathu mishumo ine ya vha holela masheleni manzhi kana u ita uri vha ishume.
Hu na zwithu zwinzhi zwo itisaho uri zwithu zwi vhe nga nila ine zwa vha ngayo amusi, vhunzhi ha zwithu zwi bva kha mbekanyamaitele dze dza vha dzi tshi shumiswa tshifhingani tsho fhiraho. Hu na zwiwe zwine zwa nga sa mutsho na u shaea ha masheleni na u sa shumisana zwavhui kha zwifhinga zwo fhiraho zwo ita uri zwithu zwi si tou tshimbila zwavhui, mbekanyamaitele na mvelele dzadzo tshifhingani tsho fhiraho zwo ita uri hu vhe na nyaluwo na vhubindudzi vhuuku kha sekithara.
Arali vhuponi ha mahayani ho vha hu na ikonomi yo iimisaho, nahone i itaho uri vhathu vha vhe na mishumo, nahone madzulele a songo vha nga nila ye vhathu vha vha tshi khethululwa nga lukanda; vhuponi ha mahayani ho vha hu sa o vha na vhushayi vhune ha vha hone amusi.
Ikonomi yo aluwa nga u pfulusa vhathu kha zwa vhulimi na kha zwa fulufulu vha isiwa mamagani u bva afho vha isiwa kha u bveledza mishumo yo fhambanaho. Na fhano Afrika Tshipembe zwithu zwo aluwa nga yeneyi nila. Fhedzi hu a vhonala uri vhulimi kana sekithara ya vhulimi yo kundwa u bveledza vhukoni hayo, a ho ngo dzhenisa vhathu vhohe kana ho vha na tshialula nga nila ye zwithu zwa itwa ngayo.
Vhulimi ha vhatshena ho vha hone vhu no bvelela, vhathu vho kona u ita mbuelo hone vhulimi vhuponi ha mahayani ho sala vhu songo bvelela nahone shango na vhathu zwi sa shumisiwi. Vhorabulasi vha vharema vho balelwa u bvelela ngauri vho vha sa tendelwi u renga mabulasi mahulwane nahone nzulele ya vhupo ha mahayani yo vha i sa tendeli vhulimi ha vhubindudzi. Mishumo minzhi mabulasini mahulwane i shumiwa nga vhathu vha no hola tshelede hukhu na hone vha sina nivho khulwane nga ha vhulimi. Mishumo ya hone i wanala zwiwe zwifhinga nahone a si mishumo ya tshohe. Hei nzulele yo ita uri vhathu vha vharema vha si kone u bvelela siani a zwa vhulimi.
Hezwi zwo ita uri hu vhe na zwigwada zwivhili kha vhulimi na u sa lingana. Hezwi zwithu zwo ita uri hu vhe na phambano khulwane vhukati ha vharema na vhatshena zwi tshi ya kha sia a zwa vhulimi. Hezwi zwo ita uri hu vhe na nyambo i ngaho zwavho na zwashu vhudzuloni ha uri ri vhe na vhulimi vhuthihi fhedzi. Ri na vhulimi vhu livhanaho na vhorabulasi vhahulwane ha dovha ha vha na vhulimi ho livhanaho na vhorabulasi vhauku. Zwi sia hu na khethululo khulwane vhukuma vhukati ha vharema na vhatshena. Pulane ya nila ya kushumele i khou itiwa uri i kone u fhelisa khethululo iyi ya zwithu?
U bva nga 1990 hu na zwithu zwinzhi zwo itiwaho u lulamisa khethululo na u ita uri vhathu vhohe vha kone u swikelela vhulimi. Hu na zwinzhi zwo itiwaho malugana na malangele a vhulimi na u isa mbofholowo kha vhulimi. Zwiwe zwa zwithu zwi na mvelelo dzavhui hu uri vhunzhi ha zwithu zwi fhedza zwi tshi nga zwi na u khakhela tshiwe tshigwada tsha vhathu.
U fhelisiwa ha mithelo miwe ye ya vha i tshi tsireledza tshiwe tshigwada tsha vhathu.
U fhungudziwa ha tshelede yo avhelwaho zwa vhulimi.
U vhuisela murahu mavu kha vhae vhao, u thusa u rengela vhathu mavu na u ita uri vhathu vha vhe na mavu are avho.
Hedzi khaedu dzi ita uri hu vhe na tshanduko khulu kha sia a zwa vhulimi, tshanduko hedzi dzi isa mashumele avhui, naho zwi tshi sia vhorabulasi vhanzhi vha tshi angana na khakhathi dzi ngaho, u aisana na mashango a nna, mitsho i si yavhui na u dzhena zwikolodoni na u wa ha nila dza u rengisa. Hezwi zwi tshi angana na u shanduka ha miwe milayo ya nga ha mai, ya u laula vhashumi, ya u laula mavu, zwi ita uri vhathu vha kwameaho nga hedzi tshanduko vha vhe na nyofho, hezwi zwi fhungudza mbalo ya vhashumi vha tshohe vha dzibulasini.
U shanduka ha milayo nga luvhilo luhulwane zwo sia vhathu vhanzhi vha songo iimisela kha tshanduko dzo bvelelaho. U aisana na mashango a nna zwo sia vhathu vhanzhi vha si tsha kona u bvelela kha sia a zwa vhulimi, vha fhedza vha tshi utshela vhulimi. Kha hoyu muaisano muhula mungafha vhalimi vhauku a vha tsha kona u bvela phana, zwi sia vha tshi khou utshela vhulimi.
Naho hu na dziwe khaedu dzi no ita uri vhulimi vhu si bvelephana, hedzi ndi dziwe nila hukhu dzi itaho uri vhulimi vhu songo bvela phana. Hu na vhuanzi ha uri vhawe vhorabulasi vha khou bvela phana kha nyimele dzo raliho. Hu dovha ha vha na tsumbo ya uri vhorabulasi, vharengisi vha zwi bveledzwa zwa vhulimi na muvhuso vha na mafulufulu a uri vha bvele phana.
Ri tshi sedza zwe ra vha ri tshi khou alutshedza zwi a kona u vhonala uri khaedu dza muhasho ndi dzifhio. Khaedu khulwane ndi ya u kona u bvisela khagala vhukoni vhu re hone kha vhathu na u shumisa mavu o sokou dzulaho a sa shumisiwi, zwine zwa ita uri vhathu vha si dzhenelele kha zwa vhulimi. Hei khaedu i ivhonadza nga nila dzo fhambanaho, nila iwe na iwe i a na thandululo yayo.
Zwi vhonala Afrika Tshipembe i tshi khou bvelela zwavhui musi i tshi vhambedzwa na mawe mashango. Fhedzi hezwi a zwo ngo ralo kha masia ohe. Hu na mawe masia ane ha khou bvelela na luthihi kha maraga wa ifhasi ohe. Hezwi zwi itwa nga masheleni manzhi a u bveledza na a zwiliwa zwiuku, na u shaya nila dzavhui dza u vhambadza, na u sa vha na marengisele avhui. U sa vha hone ha muaisano na mawe mashango zwi tsitsa vhubindudzi kha dziwe sekithara hukhu, khamusi ndi yone khaedu ine ya tea u tandululwa uri vhulimi vhu vhe nilani yo teaho na u aluwa nga nila yo lavhelelwaho.
Ri tshi sedza nila ya kale ya maitele a zwithu, tsho salaho zwino ndi u sedza nila ine khethululo ya murahu i nga lugisiwa ngayo uri hu wanale nila kana mbekanyamushumo dzine dza nga lulamisa zwo khakheaho murahu, uri vhathu vhohe vha kone a dzhenelela kha zwa vhulimi nga u sumbedza vhukoni havho. Khaedu zwino ndi ya u a na nila ya u uuwedza vhane vha o vha vha khou dzhenelela kha sia a zwa vhulimi. Vhane vha vha vhahannga, vhasidzana, vhatshena, vharema na muwe na muwe o i imiselaho. Zwihulwane ndi u ita uri ha vha vhathu vhohe vha ipfe vhe hayani musi vha kha muhasho hoyu wa zwa vhulimi.
U shaea ha fulufhelo a vhabindudzi kha vhulimi ha Afrika Tshipembe zwi itwa nga mbuelo hukhu, na zwithu zwi nga ho mabulayo mabulasini, u dzhielwa ha mabulasi nga vhawe vhathu zwine zwi si vhe mulayoni na u dzula mabulasini lu si lwa mulayo. Ha dovha ha vha na mihumbulo i si yavhui yo livhiswaho kha zwa vhulimi nga vhathu. Fulufhelo a mubindudzi ndi tshithu tsha ndeme nga maana kha u swikelela vhulimi vhu aluwaho.
Itshi ndi tshithu tsha ndeme kha zwohe zwo bulwaho. Zwivhi zwa nisedzo na tshumiso ya maga a muvhuso o fhambanaho, milayo na mbekanyamushumo, na sisieme dza u tikedza dzi sa shumi zwavhui - zwine zwa vha ndeme kha u bveledza vhupo havhui ha vhulimi ndi khaedu khulwane kha madzangano ohe a tikedzaho vhulimi. Zwithu zwo iteaho uri hu vhe na iyi thaidzo ndi u khethekanywa ha dziwe tshumelo, tshaeo ya tshomedzo, kuvhusele ku si kwavhui, u shaea ha vhuifhinduleli, tshaeo dzi si dzavhui na u lenga u dzhia tsheo.
Mavu a songo shumiswaho ane a vha na pfushi nnzhi ha ngo ala Afrika Tshipembe, nahone vhulimi vhu konadzea fhedzi kha zwiwe zwipia zwa shango. Tshiwe hafhu, tshumelo na tshomedzo dza u tikedza u sa tshinyala ha mavu ndi hukhu. Hu na mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ngaho u londola mavu na u shumisa mai mushumo wa hedzi nila ndi u tsireledza mavu, fhedzi khaedu ndi ya uri a dzi koni u anganya tshipia tshihulwane tsha shango. U kumbululwa na u vhaisala ha mavu zwi sala zwi khaedu khulwane amusi. Hu fanela u wanala nila ya u ita uri shango i si ahale?
Khaedu idzo dzi khou fanela u dzhielwa nzhele nga u avhanya u itela uri muhasho wa zwa vhulimi u bve kha vhuimo vhune wa vha khaho zwino u ye kha nila yo livhiwaho khayo ya u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho kha muaisano wa dzhango ohe khathihi na vhubindudzi na muhasho wa zwa vhulimi wo vhulungeaho zwi itaho uri hu vhe na vhutshilo havhui kha vhathu vhohe. Ndivho hei i khou tea u swikelelwa nga pulane ya nila dza kushumele ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe ine ya vha na zwitewa zwiraru zwihulwane, zwine zwa vha; u idzhenisa khathihi na u dzhenelela hu linganaho, u kona u aisana na mawe madzhango na u bindula na ndangulo ya zwishumiswa zwo vhulungeaho?
Ndivho ya nila hei ndi u itela uri hu vhe na u idzhenisa na u dzhenelela kha mishumo ya zwa vhulimi; u vha na vhue ha mavu na u a shumisa nga nila i fushaho; na u vula mabuli e a vha o valea a zwa vhubindudzi kha vhane vha vha na vhukoni kha sekithara yeneyo. Ndivho yayo yo livha kha u khakhulula vhukhakhi he ha vha vhu hone shangoni, ha thomiwa madzangano a u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa, u shumisana na u alusa sekithara yeneyo.
Nila iyi i sumbedza nga ha ivhazwakale yo bvelelaho lwo vhalaho na maitele a khethano, i uuwedza u dzhenelela hu sa gumi kha avho vhane vho no vha mirao ya sekithara yeneyo. I dovha hafhu ya alusa u bveledzwa ha bono ithihi na u vha kha nila nthihi i katelaho zwa vhulimi zwo fhambanaho vhune ha kwama zwa vhubindudzi na muelo wa bulasi, u bva kha iukusa u ya kha ihulwanesa. Muvhuso kha hezwi u o ita fureimiweke ya u shumisana uri hu bveledzwe nila khulwane. Vhuanzi ha tshumisano ya vhukuma na u vha mueletshedzi a fulufhedzeaho kha u bvela phana vhukati ha vhalimi vhabindudzi na vhalimi vhaswa zwi a uuwedzwa.
U bvela phana na u dzhenelela kha sekithara iyi hu o fulufhedzisa fhedzi arali ri nga fhelisa muhumbulo u si wone wa uri zwa vhulimi zwi vhonala nga u bindula ha fhasi, zwikolodo, thaidzo dza tsireledzo, u vha na ndavha ha vharengi kha u tsireledzea ha zwiiwa, mafhungo a zwa milayo, na tshanduko ine ya khou ongolowa - nahone kha sekithara ine vhathu a vha fulufheli nahone a vha ihudzi ngayo. Vhulimi hu tou nga ho tou bebelwa kana hu tou pfi ndi ha vho mugede ngauri ho andesa vhukati ha Mavhuru vha vhanna nahone ho andesa tshutshedzo yo fhiraho mpimo, u sa vhiwa na ndavha kana u sa londwa vhukati ha vhalimi vho no bvelaho phana vha re hone. Tshiwe tshithu tshine tsha vha hone kha zwa vhulimi na vhufuwi ndi vhutendatenda ha uri vhathu vhatswu vha nga si kone kana u vha zwiwe zwithu nga nnani ha u dzula vhe kha matshilele e vha a owela a u vha vhalimi-vhafuwi vhane vha khou shaya. Zwohe hezwi zwi nga shanduka arali kuvhonele kwa zwithu nga ha vhulimi kwa shanduka kwa imelwa nga tshiga tshi sumbedzaho vhutshilo, u bvelela na u imela zwa vhulimi hune ha ambiwa nga ha tsireledzo ya mupo wa zwiiwa zwine vharengi vha khou lila ngazwo.
U alusa vhorabulasi vhane vha khou tou thoma kana vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi, ndivho khulwane i o vha kha u ea maana a zwa ikonomi kha vhane vha a na mihumbulo: vhathu vhatswu kana vharema, vhafumakadzi, vhaholefhali na vhaswa vha mivhala yo fhambanaho. Maitele a u ita uri vharema vha Afrika Tshipembe vha bvelele kha zwa vhulimi ha vhubindudzi na mabindu a zwa vhulimi zwi oa maana a vhukuma na vhuiimiseli khathihi na u isa vhuimeleli vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho. Hu tshi iwa phana, ho vhonala uri vhaswa vha mivhala kana vha tshaka dzohe ndi vhone vhane vha vha na vhumatshelo nahone vha fanela u uuwedziwa u ita zwithu kana mishumo ya zwa vhulimi. Hezwi musi zwi tshi khou itiwa zwi vha zwi tshi khou uuwedza zwibveledzwa zwo fhambanaho khathihi na sekithara ya zwa vhulimi ine ya vha na vhukoni, tshine tsha o ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi ya vhuponi ha mahayani, hu sa khou hauliwa vhalimi-vhafuwi vhabindudzi vhane vho no vha hone.
Sa tshiga tsha u thoma ndi zwa ndeme uri hu shumiwe na zwa vhukoni ha u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango u itela uri hu vhonwe uri hu na vhudziki na u vha na ngoho nga ha mimaraga ya vhuponi ha mahayani. Maitele a zwa u ea maana kha zwa ikonomi kha zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe a thoma u khwinisea uri vha wane mavu/shango na pfanelo dza vhathu fhethu he izwi zwa vha zwi siho.
U itela uri hu vhe na mvelaphana kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango, ndi zwa ndeme uri masia ohe a kone u wana shango kana mavu sa u pfumedzana, u vhuisedza murahu na u khalulula zwi fanela u dzhielwa nha nahone nga u avhanya. Maitele aya a o katela, hone ha nga o vha one o livhiwaho khao kha pulane iyi ya nila dza kushumele kwa muhasho kana kwa sekithara iyi, shango kana mavu zwi shumisiwaho lu si lwa vhulimi ngeno i tshi shumisiwa kha dzinnu, n.z.
Hu tshi tevhelwa nila ine mvelaphana ya khou ongolowa nga u bveledza mbusedzo murahu ya shango kha miwaha ya u thoma nga murahu ha 1994, mbekanyamushumo yo fhedza yo tou walululwa. Khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango ntswa ya mbekanyamushumo ya Mveledziso ya zwa Vhulimi (LRAD) yo walulwa u alusa mutevhe wa thikhedzo dzine dza o vha hone kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha vha kale vha tshi koniseliwa uri vha wane shango kana mavu nga maana a u ita zwa vhulimi. Izwi zwi khwahisa fiosofi ya thuso ya mimaraga ya u avhela murahu shango ya u thoma ya mbekanyamushumo ya u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni. Tshenzhemo ya mashangoni a nna yo sumbedza uri mbekanyamushumo dzo itikaho nga mimaraga ya muvhuso i sumbedza uri shango i vhuisedzwe murahu lune zwa ita uri zwi vhe zwavhui u fhira mbekanyamushumo dzine dza khou itwa thungo nga sekithara ya lushaka. Mbekanyamushumo yo walululwaho yo itika kha vhukoni ha u avhanya nisedzo ya shango kana ya mavu, ngauri yo vhofhana nahone ndi mbekanyamushumo yo leluwaho nahone ine ya khou rangiwa phana nga vhathu vhane vha i shumisa nga nila i leluwaho u ya nga ndivho dza zwishumiswa.
Muvhuso wo iimisela u vhona uri mvelaphana ya mbekanyamushumo iyi na vhathu nga muthihi-muthihi vha bvaho kha zwigwada zwe zwa vha zwi tshi koniseliwa vha wana shango kana mavu nga u avhanya nahone nga nila yone. Ndi zwa ndeme uri shango kana mavu zwi fanela u shumisiwa lwa mveledziso. Izwi zwi nga bvelela fhedzi arali dziwe tshumelo dza thikhedzo sa mbekanyamushumo ya vhugudisi dzo etshedziwa. Zwo vhonala uri u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea shangoni na nzudzanyo ya vhulimi-vhufuwi zwi nga si kone u bvelela muyani nahone mihasho ya mavunu ya zwa vhulimi na mivhuso yapo zwi fanela u vha zwone zwiko zwine zwa thusa zwihulwane vhane vha fanela u wana thuso. Hezwi zwi o oa uri thaidzo dza muvhuso wa vunu na muvhuso wapo dzi ambiwe nga hadzo sa mafhungo a shishi.
Nila dzohe dzine dza nga ita uri hu avhanyiwe kha fhungo ii a u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhulungeaho zwi o itiwa. Izwi zwi amba u o kwama shango kana mavu ane vhue hao ha vha ha vhathu sa sia ine a o vha one ine a o lavheleswa. Izwi zwi o tikedzwa nga milayo ine ya nga ya zwikimu zwa u kovhana nga nila i linganaho, koniraka ya zwa vhulimi-vhufuwi, u rennda zwa vhulimi-vhufuwi, khakhululo ya zwa vhue vhuponi ha vhapo na shango kana mavu a vhathu vho iimisaho nga vhohe (e vha a renga).
Ngauri vhathu vhanzhi vha mahayani vha khou tshila vhe kha vhushai nahone vha ita zwa vhulimi masimuni e vha avhelwa misanda, mafhungo a vhue na tsireledzo a fanela u ambiwa nga hao nahone nga u avhanya. Ndi zwa ndeme u khwinisa mbadelo kana miholo na maimo a vhubindudzi vhuponi uvhu. Hone vhunga izwi zwi mafhungo a havhaho, maitele a u bvela phana hu tshi khou shumiwa na mahosi vha zwa mvelele nahone zwi tshi khou itiwa tshifhinga tshohe zwi fanela u itiwa. Izwi zwi fanela u itiwa khathihi na mvuseledzo ya zwikimu zwa tsheledzo zwi wanalaho kha mashangohaya a kale lune vha tea u fhirisa vhulanguli havho na vhue vha vhe vhalimi-vhafuwi kana vhorabulasi vhane vha vha na ndalukano kha vhudzulapo.
Naho u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea kha shango i fhungo i konaho u zwi thoma kha u vhona uri hu na u dzhenelela ha vhukuma kha masia mahulwane a zwa vhulimi, zwithu zwinzhi zwine zwa nga tikedza kana tshumelo nnzhi kha thikhedzo zwi fanela u ambiwa khathihi uri hu vhonale maitele a uri hu kone u wanala na u ea maana zwo bvelela nahone zwo vhulungea.
Musi thondo dza fulufulu dzi tshi khou dzielwa nha na magavhelo a masheleni zwo engedziwa uri hu ewe shango kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha kana mavu a vhalimi vhaswa u bva tsha miwaha ya sumbe yo fhiraho, mbekanyamushumo dza u tikedza vhalimi dzo vha dzi sa kho tou dzhieleswa nha. U swika zwino, nzudzanyo dza shango amusi dzi tikedza vhadzheneleli kha mbekanyamushumo dza khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea kha shango nahone zwo vhekanyiwa zwo itika nga ad. hoc, na mvelele dzo vha ho dzavhui nyana. Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi, tshumelo dza thikhedzo kha vhorabulasi kha vhupo ha mashangohaya a kale dzohe dzo wa.
Hu na khaedu mbili dzi kwamaho nzudzanyo ya shango amusi malugana na tshumelo dza thikhedzo. Tsha u thoma arali vhalimi vhaswa vha tshi tea u ewa maana uri vha ite mushumo kwao nga mvelaphana ya zwa vhulimi, ndi zwa ndeme uri vha kone u wana nila ya u wana tshumelo dza thikhedzo. Hone tshenzhemo ya Afrika yo sumbedza uri izwi zwi tea u sa itiwa nga nila ya ad hoc na khethano. hoisiso yo sumbedza uri tshumelo thikhedzi kha vhorabulasi kana vhalimi vhauku na vha vhukati a dzo ngo fanela u fhambanyiswa na dzine dza ewa vhalimi vhahulwane vha vhubindudzi. Hone-ha, khaedu ya u thoma ndi u khwinisa na u alusa tshumelo thikhedzi dzine dza vha hone uri dzi kone u swikelela hoea dza vhalimi kana vhorabulasi vhohe. Izwi zwi katela mutevhe wa mishumo ine ya itiwa tshifhinga tshohe sa u khwahisa nisedzo ya tshumelo kha thondo dza hoisiso, tshumelo dza zwa masheleni, u kona u swikelela kha mimaraga na mvelaphana, u gudisa na mveledziso ya zwikili na Mihasho ya Mavunu ya zwa Vhulimi.
Khaedu ya vhuvhili ndi u etshedza thikhedzo ine ya khou oea nga vhorabulasi kana vhalimi vhaswa.
Thendelo ya nzudzanyo ya zwino ya u tikedza vhalimi vho wanaho zwiwe u bva kha khakhululo ya zwe zwa vha zwo khakhea shangoni, u pfumedzana, u vhuisedza murahu shango na khakhululo ya vhue. Nzudzanyo ya shango amusi u swika zwino i oa u langiwa zwavhui vhukati ha Muhasho wa zwa Vhulimi na Muhasho wa zwa Mavu, vhukati muvhuso wa vhukati na wa mavunu, na maana apo na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi na zwa mabindu zwa vhulimi.
U kona u ivha vhorabulasi kana vhalimi vhaswa vhane vha bva kha zwigwada zwe kale zwa vha zwi tshi koniseliwa vho konaho u wana mavu nga u tou irengela vhone vhae, u rennda, u sielwa sa ifa, n.z. Hu khou oddea uri hu itiwe hoisiso uri hu wanale zwine zwa lavhelelwa khavho u ya nga ha u wana tshumelo thikhedzi dzine dza o itiwa, na vhuponi na zwiteriwa zwa tshumelo hune hoea dzavho dza vha dzone zwithu zwihulwane zwo livhiwaho khazwo kha thendelo ya tshumelo thikhedzi.
U thomiwa ha mvelaphana ya mbekanyamushumo ya zwithu zwiswa kha vhorabulasi vha mahayani. Nyombedzelo i kha u tandulula thaidzo dzine dza vha kha vhupo ho fhambanaho na kha maga a u thusa avha vhalimi uri vha vhe vhabeledzi vha vhukuma vho bvelelaho nga tshifhinga tshiuku-uku. Izwi zwi o oa nila yone ya u swikelela mimaragani, zwa vhuisi, khakhululo ya vhue, zwifhao na tshumelo dza thikedzi dzo livhiwaho khadzo. Mbekanyamushumo dzine dza shuma na madzangano a zwiko, mabindu apo a zwa vhulimi na tshumisano zwi o thomiwa uri hu vhe na tshiuuwedzi uri hu vhe na u dzhenelela.
U khwinisa u kona u dzhenelela maragani na u bviswa ha dzibaria dza maraga kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma.
U ita uri phiriso ya zwa thekhinoodzhi i vhe yavhui kha vhalimi kana vhorabulasi vhaswa nga kha senthara dza thikhedzo ya vhalimi kha evee yapo.
U ita uri hu vhe na mvelaphana ya pulane ya vhashumi, i katelaho mveladziso ya vhoramabindu vhauku na dziphurodzheke dza vha eletshedzi vhafulufhelwa.
U khwinisa nila dza u dzhenelela kha zwa tshumelo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani ho sedzwa vhukoni ha thondo dza zwa masheleni dza vhuponi ha mahayani.
U khwinisa ndivho, u shumisana na u langa vhukati ha thondo dza muvhuso na madzangano a zwa vhulimi, madzangano ane a si vhe a muvhuso, na madzangano a siviki ane a vha a tshi khou shuma na mbekanyamushumo dza u bveledza vhorabulasi nga dziforamu dza lushaka, dza vunu na dza evee yapo. Foramu dzenedzo dzi nga shumisiwa u kona u wana hoea na mbekanyamushumo dzone dzine dza fanela u thoma u itwa dzone, u amba na u tandulula thaidzo dza fhethu nga mbekanyamushuo dzine dza vha hone, u tandulula hoea na tshiuuwedzi na vhashumisani vha lushaka na vho iimisaho u itela u khwinisa ndeme ya mbekanyamushumo na u vhea maga a elenaho na milayo kana phoisi na tshikalo tsha phoisi.
U khwinisa vhukoni ha nyengedzo ya vhashumi nga ngomu kha zwiko zwo iimisaho nga zwohe na kha Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunu.
Nyaluwo ya vhane vha khou dzhenelela kha zwa vhulimi i o tikedziwa nga mbekanyamushumo dzi thusaho vha dzhenaho vhaswa kha zwa vhulimi. Tsumbo dzi katela thikhedzo ya u dzharaela, mathannge a u dipa khao, mimapa thambalala/ndunduma, mishumo ya u tsireledza mavu, tshelede ya u renga zwifuwo na mabidzi.
Nyito nyangaredzi nga nila nnzhi ndi yone i pfalaho kha u ea maana vhorabulasi kana vhalimi. Nga tshumisano, vhorabulasi vha kona u wana kana u vhona hoea dza mirao vha kona u kuvhanganya zwine vha oa, vha a anganyisa maana avho a ikonomi vha kona u amba nga ha u feila ha maraga. Muvhuso u o thusa vhorabulasi kana madzangano a vhalimi uri vha fhae ndeme yavho na u bveledza u davhidzana ha nila dza nga ngomu. Kha hezwi vhusumisani ho khwahaho vhukati ha NAFU na Agri SA zwi o uuwedziwa sa one mazhendedzi a re na maana kha u ea maana vhorabulasi.
Madzangano a zwa vhulimi a Afrika Tshipembe ndi zwiirakitsha zwa ndeme vhukuma kha u tikedza vhalimi kana vhorabulasi vhaswa. Madzangano ane ndi kale a hone kana ane a vha hone ndi a ndeme, hone u bveledzwa ha madzangano aya vhuponi ha mahayani vhushayaho zwi fanela u uuwedziwa. Ndingo dza u thoma dzo itiwaho dzi dzhiiwa sa dzo feilaho ngauri dza vha dzi songo tevhedza zwine zwa fanela u itiwa vhukati ha mirao na vhulanguli sa mvelele dzine dzo ahedza ndangulo kwayo na zwikili, zwa ita uri vhubindudzi vhu vhe ha maimo a fhasi. Maitele maswa a u thoma mveledziso ya tshumisano nga kha u fhaisana na maitele a thikhedzo dza zwa masheleni lwa vhuddifhinduleli zwi o itiwa.
Hu na ahelelo hohe ya zwifhao kana zwishumiswa kha vhupo ha mashangohaya a kale, ngeno hu na hoea ya u lugisa na u ita uri zwi vhe kha maimo avhui vhuponi he ha vha hu ha vhatshena fhedzi kale. Izwi zwi ita uri vhupo uvhu vhu si kone u aisana na vhuwe. Uri hu ambiwe nga ha u sa lingana ha swishumiswa na hoddea ya u khwinisa nisedzo ya tshumelo, Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vunddu na vhalanguli vhapo zwi o humbelwa uri zwi sedzuluse buli a zwishumiswa nahone vha vhone uri hu na mutevhe wa tshumisano wo ewaho kha Pulane yo anganelanaho ya Mveledziso ya mveledzo ya zwishumiswa. Izwi zwi o katela u dzhieliwa nha ha orobo dza vhuponi ha mahayani na senthara dza tshumelo. Vhulimi vhu o katelwa kha ndivho ya u kona u vhona zwo teaho kha hoea dzapo.
Vhulimi-vhufuwi ha ano mauvha ha tshi manzhe-manzhe ho shanduka nga nhani ha mvelele dza mutsiko wa ikonomi. Vhorabulasi vha khou guma vha tshi khou shumisa maitele a u vhulunga-mbuelo u fana na u ita zwithu zwo fhambanaho, u engedzedza na u engedza ndeme sa nila ya u tandulula u bindula hune ha khou ya fhasi tshohe. Nila hedzi kanzhi dzi ita uri vha ite zwithu zwinzhi. Nila ine vhulimi ha khou shanduka ngayo hafhu zwi amba uri huna hahelelo ya vhukoni kha vhorabulasi vhaswa vhane vha khou thoma. U amba nga ha khaedu idzi dza ikonomi, maitele a u isa zwithu zwiswa a fanela u bveledzwa uri vhathu vha dzhenelele kha mamaga nga fhasi ha maimo anea ane ra vha khao zwino.
Hone naho zwithu zwo vhalaho zwo itiwa zwi tshi khou itelwa Muvhuso kha nila ya uri hu kone u dzhenelelwa, ndi zwa ndeme uri hu ivhiwe uri zwiko zwo imaho nga zwohe - zwi shumisa mabindu a zwa vhulimi, vhorabulasi, tshumisano, madzangano a vhorabulasi - zwi na mushumo muhulwane vhukuma wa u ea maana na u dzhenelela. Ndi zwa shishi nahone ndi zwa ndeme uri zwiko zwo imaho nga zwohe zwi dzhie khaedu ya u ea maana na u khwinisa u lingana. Zwiuuwedzi zwi ddo bveledzwa uri zwi uuwedze zwiko zwo iimisaho nga zwohe uri zwi dzhenelele kha mvelaphana ya zwa vhulimi na maitele a u ea maana.
Ndivho ya nila iyi ndi u ita uri u bindula hu vhe havhui nga nhani ha u aisana na mawe mashango lwo vhulungeaho siani lla zwa vhulimi kana kha zwiko zwa vhulimi na nisedzo, zwibveledzwa, maitele a zwa vhulimi na zwa vhuendelamashango zwa mamaga a zwi vhulimi. Hu na zwithu zwa rathi zwine zwa ita uri hu vhonale na tshivhumbeo tsha vhupo vhune muaisano ya zwiko ya vha i khou bvelela na u alusa tsiko ya miaisano.
Tshiwe na tshiwe tsha zwithu izwi zwino zwi ambiwa nga hazwo nga nila tiwa dza nyito u itela u khwinisa muaisano wa zwa vhulimi.
Nyimele ya zwithu hu vha hu khou ambiwa zwithu zwi kwamaho zwibveledzwa, u vha hone ha zwithu na vhunzani ha zwishumiswa zwa mupo, evee ya mitengo/mbadela dza mushumo, dizii, mishonga, mitshini, nivho na zwishumiswa. Hezwi zwithu ndi zwa ndeme nahone zwi a oea kha muaisano na mawe mashango na u bindula.
Mawalo a zwenezwino a sumbedza nyimele ya zwithu Afrika Tshipembe i tshi oa zwa muaisano kha zwiko zwa vhulimi na maitele a zwa vhulimi. Tsha ndeme kha hezwi ndi mbandelo, zwibveledzwa zwa zwishumiswa zwa mupo sa thiko, mbadelo na vhunzani ha vhashumi vha songo gudaho, mbadelo ya vhashumi vho gudaho, mbadelo ya zwa ndaulo i elanaho na zwa u hira na u langula vhashumi, vhunzani ha zwishumiswa, mbadelo ya tshelede na u vha hone ha thekhinoodzhi.
Musi hu tshi vhambedzwa na Mveledziso ya mavhele a shango lohe sa US, EU, Argentina na Brazil, Afrika Tshipembe i na mavu ane maimo ao ndi a fhasi, hu na kiima ine ya oma nahone a i vhi zwi fanaho tshifhinga tshohe, na ikonomi ine ya vha nha. Zwithu hezwi zwi ita uri vhulimi ha Afrika Tshipembe vhu vhe vhune ha lemela vhukuma u nga kona u aisana na mashango aya. Zwenezwo, uri i kone u aisana, ndi zwine vhorabulasi vha zwiita hu si na thuso ine vha i wana u bva kha mushuso ngauri hu vha hu khou oea vhukoni vhunzhi na u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa nga u shumisa mavhigwa lwa vhukuma.
Vhorabulasi vhanzhi na mabindu a zwa vhulimi zwo kona u u bveledza mbekanyamushumo dza u linganisa, u fhungudza mbadelo, u khwinisa ndaulo ya mishumo na mbadelo ya vhukoni-vhubveledzi sa tshipia tsha nila ya u fhungudza mbadelo ya zwibveledzwa. Hone naho zwo ralo, izwi zwi ea thandululo i songo fhelelaho kha vhanzhi vhane vha vha na mabulasi mauku na a vhukati nga muelo na zwa vhubindudzi kha mabindu a zwa vhulimi. Mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa i ye fhasi lune zwenezwo hu oea uri hu vhe na nila ya u aisana ya ndeme.
Tshithu tsha ndeme tshihulwane ndi zwivhaswa, zwiendedzi na mbadelo. Mbadelo ya vhuendedzi kanzhi i uuwedziwa nga hahelelo ya zwishumiswa kana zwishumiswa zwa maimo a fhasi. Tsumbo dza izwi dzi katela u sa vha hone ha goloi dza zwidimela dzine dza nga hwala thundu nnzhi, u sa vha hone ha muaisano wa nga ngomu kha vhuendi ha zwidimela na tshumelo dza vhuima-zwikepe zwine zwa ita uri huvhe na tshumelo dzine dza ura, hahelelo ya mbadelo dzi uraho dza muyani dzine dza nga hwala zwibveledzwa zwa vhulimi, bada dza lushaka lushaka dzo tshinyalaho kana dzi sa tshimbilei khathihi na vhudavhidzani ha maimo a fhasi. Zwithu hezwi zwi ita uri mbadelo ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha dzhango a Afrika zwi ure musi zwi tshi vhambedzwa na Asia, Amerika na Yuropa.
Muvhuso u na mushumo muhulwane wa u vhona uri izwi zwohe zwi khou itiwa.
U fhungudziwa ha muthelo na mbadelo ya dizili na zwiwe zwishumiswa.
Zwiuuwedzi zwa zwiko zwa muvhuso zwine zwa khou fhungudza mbadelo ya u pfukela kha miaisano ya zwibveledzwa.
Tshikalo tsha u avhela tshelede kha zwithu zwiswa zwine zwa khou iswa uri zwi thuse vhorabulasi vhaswa na vhe vha vha vhe hone uri vha kone u langula khonadzeo ya mbadelo-mbuelo ya tshelede yo shumisiwaho.
Tsedzuluso ya vhuendi ha tshipiro na hoea dza milayo ya u shumisa bada na tshiporo kha zwa vhulimi.
U bveledza Bono na khoudu ya Mashumele kha zwa Vhushaka ha zwa Vhulimi zwo waliwaho nga vha dzangano a zwa vhulimi, yunioni dza vhashumi na Muhasho wa zwa Vhshumi, vhohe na u khakhulula makete wa zwa vhashumi?
Muelo, nyaluwo na hune makete wapo wa vha hone zwi ita zwithu zwihulwane kha u ita uri tshiko itsho tshi vhe tshine tsha nga aisana na mawe madzhango. Muaisano wo khwahaho wapo ndi wa ndeme nahone kha zwiimo zwi songo andaho hune tshiko tshine tshi si kone u aisana. Arali nyaluwo ya ikonomi i kha i vha fhasi u fhirisa zwine ya tea u aluwisa zwone, muelo wa makete wa Afrika Tshipembe na nyaluwo ya zwiiwa ine ya khou ongolowa ngaurali zwi ita uri vhulimi vhu songo vha vhune ha nga ima lurandala na mawe mashango. Nga nhani ha zwenezwi ndi zwa ndeme uri hu vhe na mveledziso ya hoea dza mimaraga yapo, i katelaho mimaraga yo pfumaho khathihi na u uuwedza vhuendelamashango ha zwa vhulimi na vhulimi ha mahayani na mishumo i elanaho nazwo.
Mishumo ya mimaraga kanzhi a zwi bveledziwi nga nhani ha hahelelo ya mafhungo. Vhunzani, u vha hone na mutengo wa mafhungo a zwa mimaraga zwi thithisa vhukuma mafhungo a zwa u aisana ha vhoramabindu vho vhalaho vha zwa vhulimi ha zwiiwa. Nga u shaea ha mafhungo nahone nga tshifhinga tsho teaho, mimaraga miswa yapo u aluwa nga u ongolowa.
Sisieme ya vhubindudzi ha vhoramaali ha zwa vhulimi khathihi na tshiko tsha mabindundu a zwa vhulimi ane a o ea mafhungo a vhuhogwa nga tsheo dzine dza nga dzhiwa dza mabindu na nyaluwo ya mimaraga.
U khwinisa hune ha khou ya phana ha mishumo ya siaasiiki tsha Muhasho wa zwa Vhulimi zwo angana na mamaga na zwa Siaasiiki tsha Afrika Tshipembe.
Nyaluwo mabindu apo maswa nga maitelevhuthothonyi vhuponi ha mahayani.
U vha hone ha mamaga a nisedzo ane a kona u aisana na mawe madzhango, sa mamaga a ne a thusa nga maele, thondo dza zwa masheleni, thondo dza zwa hoisiso, khamphani dza zwa vhuendi, khamphani dza zwithu zwa u putela, vhaetshedzi vha muagasi na mai ndi zwone zwine zwa vha zwithu zwa ndeme kha miaisano ya zwiko zwa vhulimi.
U engedzea ha mimaraga yo andesaho vhukati ha vhaetshedzi na vha khovhekanyo khathihi na u engedzea ha dzifeme zwi nga thithisa mafhungo a u aisana kha zwiko zwa vhulimi. Maana a mamaga aya na hahelelo ya u aisana nga ngomu kha tshiko zwi ita uri hu vhe na nyengedzo ya mitengo. Musi zwo tou rali Muvhuso u tea u sedzulusa maitele a u aisana kha zwa vhulimi na mamaga a zwa khovhekanyo, hune zwa vha zwo tea, u sedzuluswa ha mitengo kana u kombetshedzea nga Mulayo wa zwa Miaisano.
U vha na muhumbulo wa u thoma u tandulula thaidzo ya nyaluwo ya zwa vhulimi hune mutengo wa zwibveledzwa zwine zwa nga sa thoro na mbeupfure zwine zwi engedzea nga u ongolowa u fhira mutengo we zwa vhetshelwa. Mushumo wa vhabveledzi ndi u bveledza zwibveledzwa zwinzhi nga u hira vhashumi vhanzhi khathihi na u shumisa thekhiniki dza zwa vhubveledzi. Izwi zwi amba uri u bveledza zwibveledzwa znhi zwi itiwa na nga u shumisa nila dza thekhinolodzhi dza vhubveledzi. U engedzea ha vhukonesi zwi itiwa nga u shumisa thekhinolodzhi yo khwiniseaho. hoisiso ya zwa vhulimi, zwa vhugudisi na u engedziwa ha thondo idzi ndi zwithu zwa ndeme kha tshiko itshi.
Thondo dza zwa masheleni ndi humanyo khulwane vhukuma kha u vhona uri hu vha na miaisano kha zwiko izwi. Vhorabulasi vha vhubindudzi kanzhi vha thusiwa nga bannga ya zwa vhubindudzi na bannga ya zwa mavu. Thondo idzi, naho zwo ralo, tshumelo dzadzo na u kona u swikelela ndi zwiuku vhukuma nahone ndi zwi isiwaho kha vhadzulapo vho shayaho vhukuma. Vhorabulasi vhanzhi vhauku a vha kateliwi kha tshumelo dza zwa masheleni, ngauri vha vha vha sa fulufhelwi, zwine zwa dovha hafhu zwa kwama, u sa vha hone ha u vha na vhuanzi ha uri tshikolodo tshi o badeliwa. Nungo dza uri hu vhe na fulufhelo a uri tshikolodo tshi o badeliwa zwi o uuwedziwa. U ita uri hu vhe na fhethu henefho vhuponi na thondo dza zwa masheleni dzine dza o katela tshumelo dza zwa masheleni na dzibannga dza mivhunduni, na zwone zwi o aluswa.
Nyimele dzi laulaho uri mabulasi na mabindu a zwa vhulimi zwi thomiwa hani, u vhekanyiwa na u langulwa, na nzulele ya muvhango wapo, zwi kwama miaisano ya tshiko itshi vhukuma. Vhupo ho teaho miaisano iyi nga u shumisa milayo, u kona u langula bindu zwavhui na zwikili zwi fanela u vha hone. U vha na vhukoni ha u langula vhorabulasi na maana a mimaraga ya vharengo na zwone ndi zwa vhuhogwa kha tshiko tsha zwa vhulimi tshi bveledzaho zwiiwa. Mutevhe wa zwa u rengisa wo swika he wa vha muhulwane vhukuma nahone wa vha na maana a nyambedzano ya mutengo wa zwibveledzwa fhano na kha mashango a nna. Vhorabulasi ndi vhone vhane vha vha vha tshi khou vhaisala musi hu tshi itiwa nyambedzano ya zwa mitengo. U khwinisa maana aya a u wana zwithu nga nila i leluwaho maana a vhorabulasi, zwo swika hune zwa vha zwa vhuhogwa u ita madzangano a zwa vhushumisani na vhushaka ha tshifhinga tshilapfu vhukati ha vhashumi vho fhambanaho kha mutevhe wa nisedzo na u alusa mutevhe wa nisedzo u itela uri hu vhe na ndeme kha mishumo ine vha vha vha tshi khou i ita. Maga a o dzhiiwa ane a o uuwedza mvelaphana ya muaisano wa mutevhe wa nisedzo kha vhashumisani vhukati ha zwigwada zwa vhashumisani.
huhuwedzo ya Muvhuso i nga vha yavhui kana i si vhe yavhui zwi tshi ya nga pholisi dzawo, mbekanyamushumo na nila dzine wa shuma ngaho. Mbonalo ndi ya uri dziwe pholisi dza muvhuso a dzi swiki hune dza kona u swikelela nisedzo dza mbekanyamushumo nga ha vhulimi. Zwenezwi mbonalo ya zwithu i tshi khou fhambana vhukati ha vhorabulasi vhabindudzi na vhaswa vho dzhenaho kha tshiko itshi tsha zwa vhulimi, hu na thendelano ya dziwe tshumelo, ndangulo i songo khwahaho na u kona u iimela khathihi na tsheo ya vhurangaphana ya maimo a fhasi khathihi na u ongolowa ha nyito ya tsheo ine ya vha yo dzhiwa nga vhurangaphana hune zwithu zwa vha zwi khou fanela u itiwa lwa shishi. Muvhuso nga zwenezwo u o ita uri hu vhe na u khwinifhadzea kha evee dzohe dza nisedzo ya tshumelo.
Zwa vhulimi zwi tshi aluswa hu pfi ndi imaga a bva bveledza khombo kana zwithu zwa si tshimbile zwavhui kana zwa tshimbila zwavhui nga nhani ha kilima dzo fhambanaho, zwitumbudzi, malwadze na mitengo ine ya tsa i tshi gonya khathihi na mitshinyadzo ya mupo sa gomelelo na mialo. Afrika Tshipembe zwithu zwine zwa nga sa HIV/AIDS, vhutshinyi, zwi khou vhaisa vhukuma nyengedzedzo ya mbadelo kana ya mbuelo, mitshinyadzo ya mupo, mitengo ine ya dzula i tshi tsa i tshi gonya ine a yo ngo ima fhethu huthihi ine ya vhangwa nga kilima ndi zwiwe zwithu zwine zwa kwama vhukuma nyengedzo ya mitengo ya dovha hafhu ya vhaisa u aisana kha sia la zwiiwa zwibveledzwaho nga vhulimi.
Nila ya ndangulo ine ya nga bveledza khombo ndi ya vhuhogwa kha u alusa ndangulo ine ya nga vhanga khombo, zwithu zwine zwa nga sa ndindakhombo ya zwibveledzwa zwa zwiliwa, zwithu zwa u tsireledza na mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi. Tshiwe tshithu nga ha ndangulo ine ya kha i bveledza khombo kana zwivhuya ndi zwithu zwi katelaho u kona u swikelela zwithu na u shumisa tshifhinga nga nila yone, u ivha zwine wa oa, mafhungo ane a vha one-one nga ha mutsho. Saizwi izwi zwi songo itiwa nga nila yone, mafhungo eneo a o itiwa uri a wanalee na kha dzi senthara dza mafhungo a mahayani nga kha Sisiteme ya Mafhungo ya zwa ivhashango ya zwa Vhulimi. Muvhuso u o alusa kushumiselwe kuhulwane kwa mafhungo aya na nga vhawe vhaisi vha mafhungo.
Fhungo ii o vhulwadze ha khwana na mulomo ho bvelelaho zwino, zwi ita uri hu lwiwe vhukuma na zwikhokhonono, malwadze a miri na a zwifuwo. Muhanga wa milayo naho u songo tou vha kwao (e.g. U engedza mafhungo a nna, vhuifhinduleli ho fhambanaho, zwa mutakalo wa zwipuka zwine zwa sa tou vha na nungo khathihi na hahelelo ya zwishumiswa), zwo angana na tsedzuluso ine i sa tou vha ya vhukuma zwi sia tshiko itshi tsho anea.
Maitele a u itulula nga ha zwimela na u langa vhunzani hazwo na tshumelo dza anga ya zwifuwo ndi ome maga a u thoma ane a fanela u ambiwa nga hao. Maitele haya a o isiwa phana khathihi na phiolisi ya u sedzulusa mulayo wa ndangulo ya shango ya malwadze a zwimela na zwifuwo. Ri tshi tou engedza, nila yo teaho ya u shuma na shishi ya SPS na mutakalo wa zwimela na zwifuwo zwi khou itiwa, zwi khou bveledzwa nga vha tshigwada tsha zwa tsireledzo ya zwiiwa yo iimisaho nga tshohe. Hone nga nhani ha u vhona tshifhinga tshine tsha khou a tsha zwa mbambadzo yo vhofholowaho kha dzingu a SADC, Afrika Tshipembe ndi one o no o rangaphana kha u alusa mafhungo a SPS (maitele, mpimo wa maimo, u linganisa khathihi na u fhaa vhulingani , etc).
Mutengo une wa tsa u tshi gonya ndi tshipia tsha maraga wa zwa vhulimi. Musi hu tshi khou shumiwa na mutengo une we wo tsa wo gonya hu na zwinzhi zwine zwa shumisiwa sa ndangulo ya u tsa na u gonya ha mitengo, mimaraga ya matshelo ine ya vha ya ndeme kha vhorabulasi. Muvhuso, khathihi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe zwi o imisa thondo ya zwa vhugudisi na mbekanyamushumo dza u ivhadza vhukati ha vhorabulasi uri vha uuwedze tshumelo ya ndangulo ya zwithu zwine zwa nga bveledza zwivhuya kana khombo zwine zwa nga sa mimaraga ya matshelo ya zwa vhulimi. Mimaraga na mutengo na zwone zwi a fhungudzea nga nhani ha mafhungo a mimaraga ane a sokou bvelela. Afha Muvhuso nga kha siaasiiki tshawo u wana uri u kha i vha na mushumo muhulu vhukuma, ngeno zwiwe zwithu zwiswa zwine zwa khou tea u thomiwa sa Sisiteme ya zwa mabindu a zwa vhulimi ha vhoramaali na zwone zwi o uuwedziwa. Izwi zwohe zwi o ekedzwa vhorabulasi na bisimusi dza zwa vhulimi dzine dza vha na mimaraga ya vhoramaali uri hu kone u itiwa tsheo ya zwa vhubindudzi ine ya nga fhungudza mimaraga na mitengo ine ya sokou ts a ya gonya.
Afrika Tshipembe zwa zwino a i na zwikimu zwa thikhedzo ya zwa vhulimi nahone a huna thondo dzo iimisaho nga dzohe dzine dza langula zwa u tshinyalelwa. Musi zwithu zwo rali ndi zwa ndeme uri thondo dzo raliho dzi sikiwe u itela u o thusa musi hu na tshinyalelo ya zwa mialo, mulilo na gomelelo kha tshiko tsha zwa vhulimi. Zwikimu zwo raliho zwi nga katela zwikimu zwa vhulingani nambekanyamushumo ya ndindakhombo ine ya nga ita uri hu vhe na tshumisano vhukati ha Muvhuso , vhorabulasi na dzifeme dza ndindakhombo dzo iimisaho nga dzohe.
Tsha u fhedzisa, muvhuso wa zwino ndi u langula vhulwadze ha HIV/AIDS, u thivhela vhutshinyi, na u vhona uri hu na vhudziki kha ikonomi zwine zwa nga fhungudza u sa vha na ngoho ya uri zwi o tshimbila zwavhui kana a zwi nga tshimbili zwavhui naa.
U engedza miaisano zwi ita uri hu vhe na u vhulungea ha u dzhenelelana ha zwiko zwo fhambanaho kha ikonomi ya dzhango ohe, nahone zwi vhonala nga u kona u nga rengisa zwibveledzwa kha mimaraga ya ifhasi. Izwi zwi nga ita uri hu vhe na ikonomi ya maiimo a nha nga u engedza tswikelelo ya mimaraga.
Nyito ya Muvhuso ya u tikedza mbambadzo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma, hone zwi oa thikhedzo khulwane na tsireledzo ya zwa vhulimi ha ifhasi, mimaraga na mbambadzo ine ya vha ya evee ya nha nahone ine ya kwama na zwa vhulimi ha Afrika Tshipembe.
Vhulimi Afrika Tshipembe vhu khou tea u vha hone ho sedzwa vhupo hune ha vha na maiimo o fhambanaho a zwa vhulimi, ha nha khathihi na mitengo ine ya tsa i tshi gonya nga nhani ha u shaea ngoho kha mashango o bvelaho phana. Mimaraga kha haya mashango na yone i vhonala nga zwiliwa zwine zwa vha zwa maiimo a fhasi, maga a zwa mutakalo wa vhathu na wa zwipuka. Maitele apo khathihi na u langula dzibodara ndi zwithu zwa ndeme vhukuma u itela u tsireledza shango uri i sa itiwe ale-ale, zwihoda zwine zwi si vhe mulayoni khathihi na mashumisele a SPS na u vhona uri ho itiwa zwa vhukuma musi zwithu zwi tshi dzhena shangoni. SPS dzapo na maga khathihi na mpimo wa maimo a nyaluwo ya zwa mbambadzo, na hoeanfa mamaga nga nhani ha fhungo a SPS a zwo ngo vha zwone zwi dzhieliwaho nha nga Muvhuso kana u dzhia tshifhinga tshilapfu hu nila ya u lengisa.
Nila ya mbambadzo i khou ahela zwihulwane kha vhulimi ha Afrika Tshipembe khathihi na u thoma kana u sika khantsela dza mbambadzo ya zwithu zwa vhulimi ndi zwithu zwiswa nahone zwa zwino-zwino. Thikhedzo yo iimiselaho kha mbambadzo ya zwa vhulimi i khou ahela vhukuma u tou bva tshe ha bvisiwa tshikimu tsha u uuwedza mbambadzo nga 1997.
Nga ngoho, nila ya hoea (i.e. u bvisa tswikelelo ya mimaraga khathihi na miaisano i si yavhui) na nila ya nisedzo dza thungo (i.e. u alusa mbambadzo) zwi a oea lwa vhukumauri hu kaiwe pfufho dza ikonomiya thengiso ya mashango a nna.
U dzhenelela hu fushaho kha WTO uri hu ambiwe nga ha u sa wana thikhedzo yo teaho khathihi na tsireledzo ya zwa vhulimi ha mashango ohe.
U alusa thengiso nga dzina a Afrika Tshipembe (i.e. U ihudza nga u vha muthu wa Afrika Tshipembe), zwithu zwa madzina a nha vhukuma na thikhedzo i vhonalaho kha zwithu zwo bveledziwaho nga vhulimi (e.g.
Tshumisano na vha nga nna ha ino shango kha e.
U kona u langula dzibodara uri hu kone u thivhelwa zwithu zwine zwa nga dzhena shangoni lu si lwa mulayo, u hoda zwithu zwi bvaho mashangoni a nna lu siho mulayoni khathihi na mashumisele a SPS ane a si vhe a vhukuma na maga kana milayo ya vhubvo. Kha u amba nga ha fhungo ii Muvhuso u khou khwinisa tsedzuluso ya tshumelo dzawo, u engedza vhashumi dziborani na u thusa SARS nga u ita uri na zwishumiswa zwa bodarani zwi vhe zwa maiimo avhui. Muvhuso u o dovha hafhu wa fhungudza magethe a dzibodarani u itela uri zwilinwa zwi dzhenaho zwi vhe zwine zwa nomboro ya hone ya langea na u vhona uri nahone zwohe zwi a ivhea na Ofisini Khulwane zwo kwakwanywa nga vhualedzidzi.
iwe iga ine a nga khwinisa thengiso dza nna ndi zwiwe zwine zwa o dzhielwa nha kha u khwinisa maga aya. Kha ii sia Muvhuso u khou o ita dzhatsha a u ivhadza nga ha thengiso ya maimo aya khathihi na u bveledza vhushaka na vhalanguli vha SPS vhane vha vha kha mimaraga ya thengiso u vhona uri maga aya o isendeka kha zwa saintsi, u khwinisa maimo a mashango a nna uri hu vhonale uri izwi zwi khou vhonala nahone zwi khou shumisiwa. Ri tshi ya phana, Muvhuso u o ianganya na vha vhashumisani vha SADC vha vhea maimo a zwithu u itela uri zwi langulee hone zwo isendeka kha maimo a mashango a nna o iimisaho nga zwa saintsi.
Muvhuso u o alusa mafhungo a u hoda zwithu zwi tshi bva nna khathihi na u tshimbidza maitele a zwa u hoda thundu i tshi bva nna zwine zwa ita uri hu vhe na miaisano i fushaho nga kha Khantsela ya zwa u hoda zwi bvaho nna na vha Tshigwada tsho anganelanaho tsha zwa maitele.
Mbekanyamushumo ya u alusa mafhungo a zwa thengiso ya vhuponi ha mahayani vhu shayaho (u rengisela mashango a nna zwi isa kha mbekanyamushumo ya phungudzo ya vhushai).
Ndivho ya nila iyi ndi u ita vhorabulasi vha shu;mise zwishumiswa nga nila yo vhulungeaho, na u vhona uri zwi khou shumiswa lwa vhuali na ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo. Izwi zwi o oa tshifhinga tshilapfu uri zwi sedziwe nahone nga muhumbulo wo kunaho une wa nga kona u endedza mashumiselwe a zwishumiswa a zwino u itela uri hu vhe na nisedzo ya tshifihnga tshilapfu. Ndila iyi i o kwama mafhungo a u londola mavu, u avhela mavu, kushumiselwe kwa mavu vhuponi ha dzioroboni, u sedza fhethu hune zwa vhulimi zwi nga vha nha, u vhulunga fhethu hune ha vha na mavu avhui, zwa u ivha vhutshilo zwo fhambanaho na dzisisieme dza mai, na zwiwe.
Tshithu tshihulwane kha heino nila ndi u vhulunga zwithu zwa vhutshilo zwo fhambanaho zwa nga ha vhulimi na u alusa kushukmisele kwa mavu na mai zwo vhulungeaho u itela uri zwibveledzwa zwa zwiliwa na zwifuwo zwi vhe zwavhui nahone hu vhe na dzisisieme dza zwa vhulimi dzo vhulungeaho. U dzhenelela ha mulimi ndi yone nila ine ya nga ita uti hu bvelelwe zwavhukuma. Musi hu tshi engedziwa nila dza u isa zwithu zwiswa uri hu kwamaniwe ndangulo ya zwishumiswa zwa mupo zwine zwa tikedza mbakanyamushumo idzi zwi ngo ea vhuimo vhune ha nga bvelelwa vhune ha nga bveledza u wana masheleni nga tshifhinga zwa dovha zwa ea thikhedzo ya ndivho ya tshifhinga tshilapfu kha u vhulunga he zwishumiswa zwa mupo zwa itika hone.
U tshinyadza mavu na zwishumiswa zwa mai zwi vha zwi khou isa khombo khulwane vhukuma kha shango. Nila dzi fanela u walwa uri dzi fhenye zwithu zwi tshinyadzaho. Thondo dzo khwahaho dza u tikedza na u shandukisa maitele a vhulimi ane a vha hone zwi a o oea uri hu khwinisiwe kushumiselwe kwa mavu na mai. U ivhadza nila nnzhi dza dzisisieme dza zwa vhulimi-vhufuwi nga kha tshumisano dzone-dzone zwi nga ita uri huvhe na tshanduko khulwane kha izwi.
Mavu, mai na mbekanyamushumo dza vhulunga zwi o livhiwa khazwo kha masia ane hu na khonadzeo ya u bvelela: Hune mutsiko wa vhathu wa vha nha, hune vhashumi vha si ure, tsireledzo ya mavu i nha, hune zwibveledzwa zwa thekhinoodzhi zwa vha hone na hune ha vha na u kona u swikelela mamaga, mavhigwa na tshumelo. Mvelaphana ya nisedzo kana kha zwa vhulimi zwi nga ita uri huvhe na u bvelela ho vhulungeaho na u kana u langula zwishumiswa zwa mupo.
Mveledziso ya nila dza u bveledza zwimela ine ya nga ita uri hu vhe na u fhambana ha dzidzhini.
Kha tsireledzo ya situ ine ya vha i tshi khou tsireledza zwithu zwo fhambanaho kha sisieme ya vhulimisi ha ikonomi ndi ya ndeme.
Zwa vhubindudzi kha zwishukmiswa na tshumelo ya thikhedzo yo vhulungeaho ya kushumiselwe kwa mavu.
Mvelaphana ya nila ya thekhinoodzhi u itela u thusa vhathu vha Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshilapfu.
U uuwedza zwa mveledziso ya zwa vhulimi hu tshi khou itelwa mutakalo na miholo.
U vhea zwibveledzwa na u vhululngea kha sisieme ya zwa vhulimi. Izwi zwi tikedza sisieme ya zwibveledzwa zwine zwa si lwe na mupo, zwi katelaho zwibveledzwa zwo anganelanaho, u langula u anganelana ha zwiliwa na vhulimi ha zwi tshilaho.
Mbekanyamushumo dzo sedziwaho kana dzo livhiwaho khadzo na mishumo zwi o ita uri hu vhe na u lingana ha mbonalo ya zwithu na milayo ya ndangulo ya u vhulunga zwishumiswa zwa mupo.
Vhunzhi ha zwipikwa zwihulwane malugana na ila dza kushumele khulwane (i.e. u lingana, muaisano, nila ine zwishumiswa na mavu zwa vha zwo vhulungeaho) zwi dzhena hohe nahone zwi a thusa uri vhulimi vhu dovhe vhu vhe na tshirunzi. Muvhuso u dzhiela nha vhuifulufheli kha u vhuedzedza zwe vhulimi ha vha hu zwone.
Tshumisano na mashango a dzitshaka.
Nila hedzi ndi dza ndeme ngauri dzi ea mutheo vhukuma une khawo ndivho ya nila idzi wa muaisano, wo katela na vhulimi ho vhulungeaho zwi sa o vhonala. Nila hedzi ndi dza ndeme vhukuma ngauri dzi thusa kha u tikedza tshipikwa tshihulwane nahone hu o ambiwa nga hadzo nga vhualo.
Kuvhusele kwavhui ndi tshithu tshavhui tshine tsha dzhenelela hohe. A si zwithu zwi kwamaho muvhuso fhedzi zwi a kwama na mawe masia a zwa vhulimi. Vhukati ha muvhuso ndi zwithu zwa ndeme uri hu vhe na kuvhusele kwavhui. Izwi zwi ta uri hu vhe na vhudziki na mulalo khathihi na u kona u swikelela ndivho khulwane ya nila ya kushumele.
Tshithu tshihulwane kha kuvhusele kwavhui ndi u vha na tshumisano na miwe mihasho. Tsha u thoma Muvhuso u fanela u vhona uri u bveledza muhanga wa vhushumisani vhukati ha lushaka na madzangano o iimisaho nga ohe na dzi NGOs u itela uri bono a nila dza kushumele dzi kone u bveledzea zwavhui, dzine dza vha u lingana, muaisano khathihi na u vhulungea.
Mpimo wa nisedzo ya tshumelo i elanaho na mulayo wa nisedzo ya tshumelo nga Muvhuso u ambaho nga ha Vhathu Phana.
Thendelano ya tshumisano vhukati ha Muvhuso na zwigwada zwa vhuvhadzi na madzangano a vhorabulasi kana vhalimi. Ndima kha Pulane ya Mvelaphana ya u angana ine ya vha zhendedzi a Muvhuso wapo kha zwithu zwi elanaho na zwa vhulimi.
Vha re na mikovhe vhukati ha Muvhuso na madzangano a ngaho sa National Agricultural Marketing Council, Agricultural Research Council na Land Bank.
Thendelano nga ha nisedzo ya tshumelo vhukati ha mihasho ya mavunu na madzangano a vhathu a lushaka.
Mbekanyamushumo dza muvhuso wa vhukati dza u fhaa na u tikedza madzangano a vhathu, mavunu na mivhuso yapo.
Nila ine Muvhuso wa i shumisa u isa nisedzo i o vha ya ndeme vhukuma kha uri hu kone u swikelelwa ndivho ine ya ya vha zwihulwane yo imela madzangano a zwa vhulimi. Dziwe dza tshumelo dza muvhuso na milayo na zwone ndi zwa ndeme uri hu khwinisee zwa muaisano kha tshiko tsha zwa vhulimi. Tsumbo dza hone dzi a pfala ngauri dzi ita uri kuvhusele ku vhe kwavhui nahone ku fushaho nga vhualo. Nga nhani ha zwenezwi nila ntswa ya nisedzo ya tshumelo i o walwa u itela u alusa hoea dza vhathu, tshumelo dza vho iimisaho vha tshi itela vhalimi kana vhorabulasi. Ndeme ya u shumisa thuso i bvaho nna na zwone zwi o dzhielwa nzhele.
U vhea mutheo wa mulayo nga ha u sa vha na vhuifhinduleli na zwine tshelede dza vha dzo shumisa zwone.
U ita mathemo o teaho ane a o vha one hu sedziwaho khao ane a nga kona u alusa zwiko.
Iwe ndivho ya nila ya kuvhusele kwavhui ndi u vhea Muvhuso sa mushumisani ane a vha wa ndeme, o dziaho na milayo i humbuleleaho na mbekanyamushumo dzine dza fulufhedzisa nisedzo zwavhui siani a zwa vhulimi.
U ita uri Vho-MEC na vhominisia vha dzhenelele kha Khantsela ya zwa Vhulimi uri vha langule zwithu zwine zwa itiwa muvhusoni uri vha kone u swikelela ndivho dza nila dza kushumele kha zwiko zwa vhulimi shangoni.
U ita uri hu vhe na komiti yo tou sedzanaho na zwithu zwa vhulimi ine ya nga tou nga sa Komiti ya Ndangulo ya zwa Vhulimi.
Ndivho ya u fhedzisa nga ha nila ya kuvhusele kwavhui ndi ya uri hu fhaiwe nila yavhui ya sisiteme ya u anganelana uri hu kone u ivhiwa, u langula na u kovhana nivho ya zwa vhulimi na mafhungo a tshiko tsha vhathu. Tshithu tshihulwane tshi o katela u bveledzwa ha zhendedzi, muhanga wa vhohe na maitele a kulangulele kwa nivho ya zwa vhulimi.
Maitele a tshumisano vhukati ha mivhuso , vhukati ha miwe, a o ivhadza muhanga wa zwa milayo kha vhushaka ha mivhuso kha zwa vhulimi, u alutshedza mishumo na vhuifhinduleli vhukati ha mihasho ya vhukati na ya mavunu a zwa vhulimi na muvhuso wapo; u bveledza muhanga wa u endedza na u langula mabveledzele, u livhanya, u ita, u vhona uri hu khou itiwa zwone na u sedzulusa milayo na dzimbekanyamushumo; u bveledza muhanga wa u dzhenelelana ha tshumisano nga ha u dzudzanya tshelede ine ya o shuma; u ivhadza sisiteme ya ndangulo ya mafhungo; u ivhadza muhanga na maitele khathihi na maimo a nzudzanyo dza mveledziso ya zwishumiswa khathihi na u ita.; na u fhaa maimo a PDAs na muvhuso wapo.
Nila ya kushumele vhukati ha muvhuso na zwiko zwa phuraivethe na vhathu vha shango nga vhuphara i fanela u sedza uri muthu muwe na muwe a no khou dzhenelela kha vhukonani uvhu u uuwedziwa uri a bvise tshiwe na tshiwe. Hu dovha hafhu ha uuwedziwa uri muvhuso u thuse kha zwithu zwinzhi, zwi ngaho sa milayo, dzipholisi, zwifhao zwine zwa shumisiwa nga muvhuso na dziwe tshumelo-vho. Muhasho na vhalimi vha dovha hafhu vha lavhelelwa uri vha imelele muvhuso vha sumbedze hoea dzine muvhuso wa oa siani a zwa vhulimi. Tshumisano i lavhelelwa vhukati ha muvhuso na vhalimi na muhasho ngauri a hu na ane a nga kona u shuma e ehe, zwigwada hezwi zwohe zwi a oana. Zwiwe zwine zwa fanela u sedziwa ndi u thusa nga u gudisa vhathu mishumo, u thusa vhalimi, u thomiwa ha madzangano a vhalimi na u ita hoisiso khathihi na phirisedzo ya thekhinoodzhi.
Tsha u fhedzisela ndi tsha uri muvhuso u vhukati na u oa nila ine wa nga shuma ngayo ya khwine, ine ya o kona u alula uri zwikene zwi itiswa hani, hezwi zwi o ivhadzwa shango nga vhuphara, ho sedziwa mashumele a pholisi ya vhathu phana. Mushumo wa u ita uri vhathu vha ivhe uri hu khou itea mini kha mashumele a muvhuso ndi wa uri vhathu vha kone u vhona arali muvhuso u tshi khou vha shumela nga nila yone nahone u tshi khou ita mishumo nga tshifhinga.
Kushumele kwo tanganyisiwaho kwa zwa vhulimi ku ita uri hu vhe na nila ya u bveledza vhulimi ho vhulungeaho vhune ha ita uri vhupo ha mahayani vhu bvelele nahone vhu kone u bveledzisa na GDP ya lushaka. ISRDS i o ita urivhulimi vhu wane zwivhuya na kha zwiko zwa mahayani zwohe.
U alusa ikonomi yapo ho sedzeswa orobo dza mahayani, senthara dza nisedzo na miini.
U khwahisa mishumo ya zwa vhulimi na zwiko zwi elanaho naho kha maitele a Nzudzanyo dza mveledziso dzo anganelanaho nga maana vhupo ha mahayani.
Hu o dzhieleswa nha fhungo a u alusa mveledzo ya mbuelo na mishumo ine ya isa vhutshilo i itiwaho nga vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vhane vha lwela u wana hoea kha mia i shayaho na zwine mimaraga yapo ya oa.
o monaho u bva tshe mulayo wa khethano nga lukanda wa madzulele wa bviswa na masana a zwine zwa khou bvelela zwino nga murahu ha 1994 hu na mulayo wa muvhuso wa vhathu.
Thuso ya muvhuso yo khwahaho i a oea nga maana uri hoyu muhasho u kone u bvelela kha zwohe zwine wa vha u tshi khou oa u ita. Maitele aya a o thusa vhashai a dovha a thusa na vhafumakadzi khathihi na vhaswa, na vhaholefhali. Tshiko tsha vhulimi tsho bvelaho phaa tshi o vhumba tshithu tsha ndeme tsha u anganelanaho nahone tsho vhulungeaho kha vhupo ha mahayani kana vaisi vesa.
Ikonimi ya shango i dzula i khou shanduka uvha iwe na iwe i tshi vha ikonomi ya nivho na tserekano. Kha hei shango nila ine vhathu vha nga bvelela ngayo ndi musi vhana nivho na halukanyo ya zwine zwa khou itea kha ikonomi yavho. Ndi ngazwo vhabveledzi vha nila ntswa dza vhulimi vha tshi khou vhea saintsi na thekhinoodzhi phana. Muhumbulo muhulwane wa heini nila ya kushumele ndi u ibveledza phana kha mimaraga i re na vhumatshelo havhui.
Izwi zwi fanela u swikisa kha vhubindudzi na tshumiso ya zwibveledzwa zwa maimo a nha nahone zwa amusi zwo itwaho hoisiso khazwo, vhugudisi na sisiteme ya nyengedzo. Nga u shumisa iyi nila tshiko itshi tshi shumisa hoisiso ya maimo a nha na mbekanyamushumo dza pfunzo yone u alusa nila ntswa na thekhinoodzhi (biotechnology, mafhungo, vhudavhidzani)na mutevhe wa ndeme ya nyengedzo ya thekhinoodzhi. Nila ya u fhedzisa i o alusa muaisano wo vhulungeaho wa zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe mimaragani ya dzhango ohe ya thusa kha tsireledzo ya vhukuma ya zwiiwa yo tewaho nga mashango a Devhula.
Zwine zwa khou lavhelelwa uri zwi itiwe ndi uri muvhuso u shumise tshelede kha u gudisa vhalimi nila dza khwine dza u lima uri GDP ya shango i bve kha 1.04% uri i kone u swikelela GDP ya zwa vhulimi yo tendelwaho ine ya vha 3% ya GNP ya zwa vhulimi, ine ya vhambedzwa na 3,7 %ya USA; 4 % YA Australia, na 2,1 % ya EU, uri i kone u itela khaedu zwiko zwo vhewaho nga Muvhuso na mvelaphana ya dzhango nga vhualo.
U alusa tshumisano vhukati ha ARC, Fakhalithi dza zwa Vhulimi dzi re dziyunivesithi, Mihasho ya mavunu ya zwa Vhulimi, mabindu a zwa vhulimi na mawe magudedzi a hoisiso dza zwa vhulimi uri hu dovhe hu livhiwe kha nila khulwane sa yone tshithu tshihulwane, u isa zwithu zwiswa na hoisiso yo oweleaho.
U bveledza sisiteme yo tanganelanaho ya hoisiso ya Lushaka ya zwa Vhulimi, u ananya na u kwamanya hoisiso ya zwa vhulimi na imaga na dzangano a hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka tshumelo yo engedziwaho.
U sedzulusa hafhu ndia yo shumisiwaho musi hu tshi avhelwa tshelede ya u alusa vhushumisani vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi, dziyunivesithi na zwiko zwo iimisaho nga zwohe.
Miwahani minzhi yo fhiraho sisiteme ya hoisiso ya zwa vhulimi ya Afrika Tshipembe yo i bveledza mvelelo dzavhui naho ho i vha na khethululo khulwane ya vhorabulasi, lune zwino hu na khani nga ha thikhedzo ya mufhenyi a ivheaho. Hone u tsa ha zwa vhubinduli ho fhelela kha hoisiso ya zwa vhulimi na mvelaphana ya thekhinoodzhi a i koni u imela khaedu yo itiwaho nga Muphuresidennde wa zwa mvelaphana ya thekhinoodzhi na u vheiwa vhukati ha tshiko sa murangaphana kha wa ikonomi ya vhuponi ha mahayani. Muvhuso u o engedza gavhelo a tshelede kha hoisiso dza zwa vhulimi u itela u khwinisea na muaisano nga hu sa gumi na vhurangaphana ha zwa mafhungo, vhudavhidzani na biotechnology zwine zwa vha zwa ndeme kha vhumatshelo ha Afrika Tshipembe?
Mutengo hoyu muhulwane wa u wana nga ha thekhinoodzhi u nga fhenyiwa nga tshumisano na R&D na tshiko tsha thekhinoodzhi.
U vhona uri hoisiso ya ARC, Fakhalithi dza zwa Vhulimi Yunivesithi, PDAs na dziwe thondo dza hoisiso ya zwa vhulimi dzi khou langiwa nahone dzine ndivho yadzo ya vha kha zwithu zwine zwo livha kha muaisano wo vhulungeaho nahone wo dzibaho. Maitele haya a zwino sisiteme ya hoisiso ya zwa Vhulimi ya Lushaka i o vha na izwi sa ndivho yayo.
U thusedza kha zwiimiswa zwa hoisiso ya zwa vhulimi uri hu vhe na u kona u swikelela zwiko zwa masheleni.
U ea thikhedzo kha vhushaka ha koniraka vhukati ha thondo ya hoisiso ya zwa vhulimi na madzangano o imelaho mamaga, na mavunu khathihi na kha zwiko zwa hoisiso ya zwa vhulimi ya dzitshaka.
U shumisana na mawe mashango zwo wanala kha mafhungo a thekhinoodzhi ntswa na u tshimbidzwa ha zwithu, nyengedzo ya u tshimbidzwa ha zwithu, tshumelo na vhathu u mona na dzibodara, nyengedzo ya lupfumo naho hu na phambano vhukati ha vhashai na vhapfumi.
Afrika Tshipembe sa tsumbo ya vhuilangi kha ifhasi o aluwa i tshi vhambedzwa na mashango manzhi. Izwi zwi sia Afrika Tshipembe i tshi kona u dzhenelela kha dzikomiti nnzhi. Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Afrika Tshipembe i kundelwe u dzhenelela kha komiti dzo vhalaho ngauri i vha i tshi khou oiwa thungo dzohe. Nga nhani ha luvhilo lwa tshanduko siani a kuvhusele kha zwa vhulimi, hoisiso na vhu vhambadzi, na tshanduko kha mawe mashango zwi khou sia Afrika Tshipembe i tshi khou fanela u shanduka. Nila ine ra shuma ngayo siani a zwa vhulimi na mawe mashango zwi bveledzwa nga polotiki, vhuvhambadzi, u gudiswa mishumo, zwine zwa vha zwa ndeme.
Afrika Tshipembe ndi one ine a vha phana siani a tshanduko, kha shango ohe a Afrika u ya nga vhuphara. Tsumbo ya izwi ndi vhuvhambadzi ha SADC, NEW Africa initiative na key positioned aiances in multiateral institutions , zwi sia i one i re kha nila ya khwine siani a zwa vhulimi. Muvhuso wo oa nila dza u shuma na mashango a nna, izwi zwi o thusa uri vha kone u shuma na mashango mahulwane a nga ho sa USA, Europe na Far East?
hoea ya zwa vhulimi ho livhanaho na fhano yo ita uri hu thome madzangano a nga ho new Africa initiative, SADCinitiative na miangano ya bilateral na mashango a Africa. Muvhuso u tshi khou shuma ma miwe mirao u o lusa nga nila dzohe uri vhathu vha gudiswe mishumo nahone vha bvelele kha zwohe zwine vha khou ita. Muvhuso wa Afrika Tshipembe u o shuma na mawe mashango uri vha wane nila ya u thusa vhathu ngayo nga masheleni. U o humbela masheleni kha mawe mashango uri vhathu vha kone u bvelela?
Nila ntswa ya hoisiso yo ita uri hu bvelele zwibveledzwa zwiswa. U vha hone ha mafhungo zwo ita uri vhathu vha thome u vhilaela nga zwithu zwi ngaho u tsireledzea ha zwiiwa, matholele avhui na zwiwe. U aluwa ha nila ine vharengisi vha zwiiwa vha mashango a nna vha vha ngayo zwi tshi ya kha vhudele ha zwiiwa zwi ita uri thengiso ya zwiiwa zwa nna i kwamee, ndi ngazwo muvhuso u tshi fanela u dzhenelela. U shuma misi yohe na mashango a nna a nga ho FAO Codex Alimentarius, ine ya vha tsireledzo ya tshimela, na mutakalo zwa zwifuwo wa dzitshaka na mawe madzangano a nga ho madzangano a shumaho na zwa vhupo na zwa vhoramaali ndi madzangano a ndeme kha mileniamu iyi ntswa. Muvhuso wo iimisela u thusa madzangano aya lwa miwaha miraru ine ya khou a?
Vhutshinyi vhuponi ha mahayani ho no aluwa nga nila i mangadzaho. Hezwi zwi ita uri na vhathu vhane vha takalela u ita zwa vhubindudzi vhuponi ha mahayani vha si shume zwavhui kana vha si takalele u shuma hone. Hu khou oea nila ine ya nga thusa kha u fhedza vhugevhenga vhuponi ha mahayani, vhugevhenga hovhu vhu ita uri hu si vhe na matshilisano avhui hafha vhuponi ha mahayani.
U thomiwa ha komiti ine ya o vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo ine ya katela zwipia zwinzhi zwa vhathu. Komiti iyi io thusa u fhungudza zwiito zwa vhugevhenga. Izwi zwi o dovha zwa alusa vhushaka vhukati ha vhupo ha mahayani.
U vusuludza sisiteme ya khahulo ya vhutshinyi na zwiko zwi tikedzaho sisiteme iyo u itela uri vhugevhenga vhu ye fhasi.
U katela vha SAPS na vha SANDF khathi na vhawe vhashumi ngavho vha re na tshenzhemo kha zwithu zwa vhupileli uri vha thuse hu vhe na mulalo na u tsireledzea.
U ita uri hu vhe na tshelede ine ya nga livhiswa kha vha SAPS na vha SANDF uri vha kone u fhungudza vhugevhenga vhuponi ha mahayani. Tshelede hei i o shumiswa vhuponi honovhu musi ho wa tshiwo kana musi vha tshi khou ralo u thivhela vhugevhenga.
Mushumo muhulwane wa komiti khulwane ine ya vha ya u anganya vhathu na zwithu i o ita uri i vhone uri hu na mulalo na u tsireledzea vhukati ha muvhuso, na u ita uri hu vhe na vhudziki shangoni.
Bono a zwa vhulimi ho vhofhanaho nahone vhune ha vha na mvelaphana i khou oa vhashumisani vha tshi vha na nila ine shuma ngayo, nila dza u sumbedza uri vha swikisa hani nisedzo, zwine vha o bveledza, na nila ya u sedza uri vha khou bveledza mvelelo dzone naaNahone i lavhelela Muvhuso u tshi ita zwithu nga nila dzo fhambanaho- nga u avhanya nahone nga tshumisano na vhorabulasi, mabibdu a zwa vhulimi, NGOs, na miwe mihasho ya muvhuso.
U shumisana zwavhui nga vhohe vhane vha fanela u bveledza pulane iyi, ho katelwa vhathu, zwiko zwo iimisaho nga zwohe na zwiko zwo tou iekedzaho.
U tea u vha vhathu vho itkaho kha ndivho ine vha khou fanela u i bveledza u vhona uri zwohe zwo livhiwaho khazwo zwi a swikelelwa, hu si sedza kha zwine muthu ene mue a nga vha a tshi khou ita.
U uuwedza mvelaphana kha zwithu zwine zwa khou itiwa, na uri vhathu vha tshi khou shuma vha vhe vhe na nivho ya mushumo.
U dzudzanya zwavhui uri zwithu zwi tshimbile, uri vhathu vha kone u thoma mishumo nga tshifhinga vha dovhe vha fhedze nga tshifhinga nahone hu dovhe hu vhe na tshumisano vhukati ha vhashumi.
Hu vhe na u sielisana ha mishumo havhui, hu dovhe hu vhe na thuso yavhui u gudisa vhathu mishumo, u fhaea ha mihasho, u dzadzanya, n.z.
Nila ya u shuma i nga si vhonale arali hu si na vhuiimiseli kha vhane vha khou fanela u bveledza mushumo. Pulane nyangaredzi i a sumbedza uri vhathu vhane vha shuma nga ngomu vha fanela u davhidzana hani. U swika zwino komiti ya tshohe i o dzula na vhane vha khou bveledza pulane iyi vhane vha vha vha Muhasho wa zwa Vhulimi, AgriSA, NAFU.
U alutshedza nga vhualo zwine zwa khou fanela u itiwa. Hezwi zwi o katela maga ohe ane a khou fanela u dzhiiwa, u alula vhathu na mishumo yavho, u alula zwiwe zwine zwa khou fanela u dzhenisiwa, u sedzulusa vhohe vhane vha khou fanela u bveledza mushumo (masheleni na zwiwe) na u alutshedza nila ine vhathu vha o shuma ngayo.
U thoma komiti ine mushumo wayo wa vha wa u tikedza vhohe vhane vha khou shuma uyu mushumo. Vhashumi vha hone ndi muvhuso, na vho itikaho nga vhohe, na vhane vha khou tou thusa kha mushumo uyu.
U thoma nila ine mushumo wa o sumbedzwa ngayo uri u khou ya phana zwo itika kha nila ine mushumo wa o sedzuluswa ngayo. Komiti khulwane i tea u sumbedza mashumele aya kha vhashumeli vhahulwane tshifhinga tshiwe na tshiwe.
U itiwa ha uri hu vhe na u tsireledzea na u vhulungea uri hu vhe na vhudziki na vhuifulufheli mahayani.
Nila ya u uuwedza zwigwada zwohe zwa vhulimi.
Maitele a u ea maana kha zwiko zwohe zwa zwiiwa zwi bveledzwaho nga vhulimi. Kha maitele haya mbekanyamushumo dza ndeme dzi fanela u dzhielwa nzhele u itela uri hu vhe na thikhedzo yo fhelelaho i bvaho kha muvhuso.
U oea ha vha vhambadzi vha nna uri hu dzhene tshelede i no bva nna.
U fhungudzwa ha masheleni ane vhathu vha bveledza ngao zwithu.
Komiti ya tshohe i o shuma kha muvhuso wa vhukati u sedza na u vhona uri mbekanyamushumo i khou bveledzwa naa. Zwigwada zwi no khou shuma zwi o vha zwone zwi vhonaho uri mushumo u khou bveledzwa kha mavunu. Havha ndi vhone vhane vha o isa muvhigo kha muvhuso wa vhukati. Muvhuso wa vhukati u o dovha hafhu wa vhona uri zwishumiswa (tshelede na vhathu) kha tshigwada tshiwe na tshiwe vha khou shuma hani nahone tshelede i khou langiwa hani musi hu tshi khou bveledzwa mbekanyamushumo dzo fhambanaho.
Tsha u thoma tsha ndeme ndi u amba nga mbekanyamushumo. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri hei bammbiri i fanela u vhaliwa nahone zwo waliwaho nga ngomu zwi fanela u ambiwa vhukati ha vhashumeli vha hei pulane nyangaredzi. Mushumo wa u isa phana na mbekanyamushumo wo thoma.