Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910, u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994. Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi: tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho. Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano, ḽa mbo vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki, Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane, Dokotela Vho Hendrik Verwoerd, he vha vha vho dzula hone. Fhethuvhupo ndi fhethu hune ḓirama ya khou tamba hone. Iyi ḓirama yo ḓisendeka kha fhethuvhupo ha Makonde hune ha vha mahayani a Limpopo. Ri zwi vhona nga zwithu zwe muṅwali a shumisa uri mafhungo awe ndi a tshifhinga tshino kana tshifhinga tsha kale naa (musalauno na musalauḽa). Hu na goloi dzine dza shumiswa kha ḓirama heyi u sumbedza uri tshifhinga ndi tsha tshizwinozwino. Hu ḓi nga na idzo ṱhingothendeleki dza hone ndi dza musalauno, dzi ri u shuma dza shela nḓala. Mafhungo one ane a u ṱalana nga lwa mulayo o vha a siho kha sialala, ndi a musalauno. Ndi fhaḽa hu tshi shumiswa Vho-Vanguvangu na Vho-Shimbasala sa vhoramilayo. Hu na zwinzhi zwine na nga amba zwi sumbaho uri ḓirama ndi ya musalauno heyi, elekanyani ni zwi ṅwale-vho fhasi.