Die verhaal van koffie
Die verkwiklike verhaal agter jou onmisbare boeretroos
Binne-in 'n bessie wat soos 'n kersie lyk, sit twee magiese bone. As 'n mens sulke bone brand totdat hulle bruin of swart is, die geroosterde produk fynmaal en dan met kookwater 'n treksel daarvan prakseer, sit jy met 'n heerlike elikser wat baie mense vir min ander dinge sal verruil. Maar hoe het dit gebeur dat die mensdom die verkwikking van koffie ontdek het?
BO: Vele hande maak die werk ligter. Die sortering in Guatemala van koffiebessies (waarin die bone voorkom wat gebrand en gemaal word).
Foto: Holly Wilmeth / USAID
• Lees ook ons ander artikel oor kafeïen
U Kaldi die bokwagter was self 'n bok vir sports. Nadat hy op 'n dag gesien het hoe sy bokke alte plesierig bokspring—blykbaar omdat hulle die rooi bessies van 'n sekere blinkblaar-struik gevreet het—het ook hy van nuuskierigheid aan die rare rooi opkikkers begin proe-proe.
Kort voor lank was dit 'n regte bokjol soos Kaldi saam met sy bokke gedans het. Praat van wilde peuselgoed met woema!
REGS: Rooi bessies aan die koffieplant.
Foto: Francisco Osuna / Elan Organic Coffees / U.S. Fish & Wildlife Service
Hierdie koddige tafereeltjie sou hom omstreeks 850 n.C. in Ethiopië in Afrika afgespeel het. Kaldi het 'n monnik van sy ervaring met die bessies vertel, wat op sy beurt ander monnike daaromtrent ingelig het. Spoedig het hulle vasgestel dat die vruggies gehelp het om hulle wakker te hou gedurende die lang ure wanneer hulle hul gebede moes doen.
Die bessies het gekom van wat ons vandag die koffieplant noem. Mettertyd is die pitte van die bessies gebrand, gemaal en treksels daarvan gedrink, en só het die gebruik van koffie van klooster tot klooster versprei, regdeur Ethiopië en van daar af na die res van die wêreld.
Hierdie verhaaltjie (wat vandag nog in verskeie variasies vertel word) is bes moontlik niks meer as 'n romantiese verdigsel nie. Kenners reken nietemin dat die koffieplant inderdaad eerste deur mense gekweek is in die Ethiopiese hooglande, waar dit ook wild groei. Afrika kan dus, benewens as die oorsprong van baie ander dinge, ook as die wieg van koffie beskou word!
Een verklaring vir die woord koffie is dan ook dat dit 'n vervorming is van die naam van die Kaffa-streek in Wes-Ethiopië, waar dit verbou is.
VAN die vasteland van Afrika af het die gebruik van koffie na Jemen versprei, en teen die sestiende eeu is dit in Egipte, Persië, Tukye en Sirië verbou. Geskiedskywers vertel dat gewildheid van die brousel gedeeltelik te danke was aan die Islam se godsdienstige verbod op die drink van wyn. Die eerste koffiehuise het in Mekka ontstaan en die duisende pelgrims wat jaarliks hierdie heilige stad van die Moslems besoek het (soos vandag nog) het die drankie tot ver buitekant Arabië uitgedra.
Handelaars van Venesië het vroeg in die 1600's die eerste koffie na Europa gebring—waar dit nie oral geesdriftig ontvang is nie en deur teenstanders selfs die "bitter uitvindsel van Satan" genoem is. Ook van die geestelikes het dit afgekeur, en die omstredenheid was so heftig dat die pous gevra is om in te gryp.
Maar pous Clemens VIII wou hom nie sommerso teen koffie uitspreek voordat hy dit darem self geproe het nie. Wat meer sê, hy het die brousel so geniet dat hy sy pouslike goedkeuring daaraan verleen het.
Sowat drie dekades later is 'n koffiehuis of "café" in Venesië geopen. Koffiehuise het nie net gunsteling-bymekaarkomplekke vir gesellige verkeer geword nie, maar sakelui het hulle ook graag besoek, en spoedig het die koffiehuis na ander Europese lande soos Duitsland, Frankryk, Oostenryk, Engeland en Nederland versprei.
Die eerste koffiehuis in Engeland is in 1651 in Oxford geopen—in die jaar voordat Jan van Riebeeck aan die Kaap geland het—en nagenoeg 'n halfeeu later was daar drieduisend koffiehuise in Londen.
Ook die Nederlanders se smaak vir koffie het hulle aangespoor om dit in hul kolonies te verbou. En dit is nogal veelseggend dat die beroemde boeretroos van die Boere nie van 'n inheemse plant gekom het nie, maar 'n brousel sou wees wat van ver oor die water na Suid-Afrika gebring is. Of dalk moet ons dit eerder beskou as 'n Afrika-drank wat na Afrika teruggekeer het!
BO: Engelse koffie-reklame, omstreeks 1654. In die tyd toe Jan van Riebeeck se manne nog geswoeg het om die Kaap te tem, kon gesofistikeerde dames en here in Engeland in die gerief van hul huise lees van die wonderlike eienskappe van die nuwe drankie uit die "woestyne van Arabië"—en dit self beproef.
BO en REGS BO: In verskillende wêrelddele—vroue by koffieplante en (REGS) 'n kind wat besig is om die bessies te sorteer. Koffie aard goed in sekere Afrika-lande, asook op die eilande van Java en Sumatra, in die Arabiese wêreld, Indië, die Wes-Indiese eilande en Suid- en Sentraal-Amerika. Die Amerikas, waar Arabiese koffie gekweek word, produseer nagenoeg twee derdes van die wêreldvoorraad.
Foto's bo en regs bo: USAID; foto regs: U.S. Department of Labor / ILAB
AS ons van koffie praat, word nie noodwendig net na die drankie verwys nie, maar ook na die koffieplant of sy gemaalde geroosterde sade (koffiebone). Daar is tientalle spesies in die genus waartoe die koffieplante behoort, te wete die genus Coffea van die familie Rubiaceae. Die twee wat die meeste verbou word, is egter Coffea arabica (Arabiese koffie) en Coffea canephora var. Robusta (robusta).
'n Mens sou dit nie dink nie, maar honderde plante word steeds ontdek wat nie vroeër aan die wetenskap bekend was nie. Só is sewe voorheen onopgetekende wilde koffiespesies net in 2009 opgespoor, die meeste van hulle in die berge van Noord-Madagaskar. Na berig word, het twee van dié spesies, te wete Coffea ambongensis en Coffea boinensis, die grootste bone van alle koffiesoorte—meer as twee keer die grootte van die bone van Coffea arabica.
Bielie van 'n boon >
REGS: 'n Knewel van 'n boon van die nuut ontdekte Coffea ambongensis naas een van die veel kleiner Coffea arabica. Hierdie en ander vondste is aan die einde van 2009 deur navorsers van die Kew- botaniese tuin in Suidwes-Londen, Engeland, bekend gemaak.
Maar hoe lyk die Coffea-struike nou eintlik? Waar 'n koffieplant in die trope gekweek word, kan dit 'n welige bos of 'n kleinerige boom van drie, vier meter hoog of selfs hoër vorm. Robusta-struike groei hoër as die Arabiese tipe, maar die bone bevat meer kafeïen en die drank word as minder smaaklik beskou.
LINKS: Nes ander plante word koffieplante ook deur plae geteister, soos hierdie Mediterreense vrugtevlieg, wat haar eiers lê in die rypwordende bessies wat die koffiebone huisves.
Foto: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture (detail).
Aangeplante koffieplante lewer hul eerste drag ná drie tot vyf jaar en kan vyftien of twintig jaar, selfs vyftig jaar of langer, bly vrugte dra. Die plante het blink, ovaal blare, en die wit, geurige blommetooi duur slegs 'n paar dae. Ses of sewe maande later is die bessies ryp, wanneer hulle van liggroen tot rooi verkleur en soos kersies lyk. Die ryp vrug bevat gewoonlik twee koffiebone, wat deur 'n soet vrugvlees omhul word.
DIE pad van die koffiebessie na jou stommende koppie koffie is eintlik heel eenvoudig, hoewel ingewikkelder prosesse natuurlik van plek tot plek in die spel kom.
Basies word die vrugvlees van die bessies verwyder en net die koffiebone word behou. Die bone word gelaat om te gis om van die slymerige omhulsel ontslae te raak. Daarna word die bone gewas, droog gemaak en gesorteer. Vervolgens word die bone gebrand ("gerooster").
BO en REGS BO: Roostering of branding is nodig om die geur van die koffie uit te bring. Dit affekteer die olie in die bone en verander hul kleur van groen tot bruin of swart. REGS: 'n Koffiebrander.
Foto links bo: U.S. Food & Drug Administration (gewysig); foto regs bo: U.S. National Institutes of Health; foto regs: San Francisco Bay Access
Die finale stap is om die gebrande bone te maal. Veral vroeër dae is dit sommer met handmeultjies gemaal, maar in vandag se koffiewinkels en selfs in meer gesofistikeerde huishoudings word dit dikwels met elektriese meultjies gedoen. Bone word vanselfsprekend ook op groot skaal deur groot meulens in fabrieke gemaal, waarna dit vir die mark verpak word.
Die uitvinding van kitskoffie vroeg in die twintigste eeu in Amerika, was 'n ingrypende ontwikkeling in die koffieverhaal. Kooksels koffie word by die verwerkingsaanleg berei en die water word daarna uitgedamp sodat net 'n fyn poeier oorbly, wat dan as kitskoffie bemark word.
Só beland die koffie dan uiteindelik in jou koppie. Die gemaalde bone of die verwerkte kitskoffie word met kookwater gemeng, en melk of romerighede word bygevoeg vir allerhandse soorte van—volgens die koffieslawe—die heerlikste drankie denkbaar. Nie verniet dat dit soms "koffie-kapitaal" genoem word nie!
'n Koffiemeul van omstreeks 1887 (REGS BO) lyk of dit nie veel gemeen kan hê met die elektriese meul (LINKS BO) nie. Tog is hul eindproduk dieselfde: lekker gemaalde koffie!
Foto van ou koffiemeul: U.S. National Parks Service
Koffie en kafeïen
'N UITERS belangrike bestandddeel van koffie is kafeïen. Dit is 'n stimulant en is galbitter, as jy baie daarvan sou proe. Maar die 100 tot 150 mg in jou koppie moerkoffie (en heelwat minder in kitskoffie) is min genoeg om deur die lekker koffiegeur verdoesel te word.
Kafeïen word in wisselelende hoeveelhede in die blare, bone en vrugte van meer as sestig plante gevind. Dit dien as 'n natuurlike insektedoder wat sekere insekte wat aan die plant vreet, verlam en doodmaak.
Ook tee en sjokolade (berei van die kakaoboom) bevat kafeïen, dog in aanmerklik kleiner hoeveelhede as koffie. Maar dan is daar ook kafeïenryke woema-drankies, soos daardie bekende een wat jou glo vlerke gee.
Hoe ook al, presies wat die uitwerking van kafeïen op die menslike gestel is, is steeds nie glashelder nie. Niemand stry dat dit 'n opkikker is en jou wawyd wakker kan hou as jy moet slaap nie.