Vroeë mense en antieke beskawings (4)
— wieg van die beskawing
REGS: 'n Historiese foto van die Boog van Chosrau by Ktesiphon, 'n stad in die antieke Mesopotamië aan die oostelike oewer van die Tigrisrivier, naby die teenswoordige Bagdad.
Mesopotamië... die wêreld tussen twee riviere, die Tigris en Eufraat in die huidige Irak. Hier, waar bloedige onstuimighede ook in die eerste dekade van die 21ste eeu heers, het die aarde se eerste beskawing volgens argeoloë ontstaan. Die Sumeriërs, 'n volk van Mesopotamië, het die eerste stede hier gebou, brons uitgevind en die wiel vir die eerste keer gebruik. Hulle het ook skrif uitgevind—en daarmee ons geskrewe geskiedenis ingelui...
IE dood is ons voorland; kom ons gee ons geld uit."
Geskiedenis van Sumerië
• TUSSEN die Tigris- en Eufraatrivier, diep in die Midde-Ooste, lê 'n breë, vrugbare vallei wat daarop roem dat hy die wieg van die beskawing was.
Die suidelike deel van hierdie streek was geografies uiters geskik om só 'n bakermat te wees. Hoewel 'n groot deel daarvan oënskynlik 'n volslae woesteny was, het die vloedwaters van die twee riviere 'n vrugbare vlakte tussen die riviere geskep. Daarby was die bewoners van die gebied—die Sumeriërs—'n vernuftige en hardwerkende volk.
Die streek van die Tigris en Eufraat is deur die Grieke Mesopotamië genoem, afgelei van 'n woord wat "tussen riviere" beteken. Die gebied waar die Sumeriërs hulle gevestig het, het as Sumerië bekend gestaan.
Die Sumeriërs, wie se oorsprong onbekend is, het as boervolk begin en hul lande in die droë wêreld besproei deur kanale van die rivier af na hul landerye te grawe. Hulle het gars, koring en dadels gekweek en donkies, beeste, bokke en skape aangehou. Wol is tot weefstof verwerk en dié is uitgevoer.
Oor 'n lang tyd het hulle gefloreer en vermenigvuldig. Van omstreeks 3500 v.C. het ommuurde stede, baie met manjifieke paleise daarin, begin verskyn. Baie van dié het onafhanklike stadstate geword wat dan buurgebiede verower en klein koninkrykies geword het.
Een só 'n nedersetting was Ur aan die Eufraat, wat as een van die oudste en grootste van die antieke stede beskou word.
Ur is omstreeks 3500 v.C. gebou en het tot 'n vooruitstrewende handelsentrum en besige hawestad ontwikkel. Die moderne monargistiese stelsel kon hier ontstaan het—die plek is deur 'n reeks magtige dinastieë geregeer. Volgens die Bybel het die Hebreeuse aartsvader Abraham ook van Ur af gekom.
REGS: 'n Voorstelling van Abraham. (Detail van 'n skildery uit 1850 van Abraham se trek uit Ur in die Hongaarse Nasionale Kunsmuseum.)
LINKS: Die Groot Ziggurat (Sumeriese tempel) is die enigste vername oorblyfsel van die antieke stad Ur in die teenswoordige suidelike Irak. Dit is opgedra aan die maangod Nanna (of Sin). Ná meer as 4000 jaar is groot dele van die ziggurat steeds in 'n betreklik goed bewaarde toestand.
Foto van die Groot Ziggurat op 17 Januarie 2004 geneem deur © Lasse Jensen. By hergebruik moet sy kopiereg te alle tye erken word en die foto mag in geen opsig verander word nie behalwe deur dit te vergroot of (soos ons hier gedoen het) te verklein.
Die Sumeriërs was bedrewe metaalwerkers en vakmanne, wat pragtige juwele, potte, harnasse en wapens van koper, brons, goud en silwer gemaak het, selfs al moes die meeste van hul ru-stene en metale ingevoer word.
Hierdie goedere is saam met hul weefstowwe oor die land en see na nabygeleë lande uitgevoer en vir ivoor en ander luukse artikels in lande aan die Persiese Golf verhandel.
Teen omstreeks 3000 vC het die handel reeds so uitgebrei en was daar so 'n behoefte aan die optekening van saketransaksies dat die Sumeriërs met spykerskrif (wigskrif) begin kommunikeer het. Dit was 'n stel woordprente wat, oor 'n tydperk van 500 jaar, tot abstrakte tekens ontwikkel het wat óf hele woorde óf lettergrepe voorgestel het.
Die simbole is met 'n rietstif op nat kleitablette geskryf wat in die son gelaat is om droog te word. Die tablette het merkwaardig behoue gebly: duisende daarvan kan ons vandag nog vertel hoe die Sumeriese politiek, letterkunde, ekonomie, wette en godsdiens daar uitgesien het.
REGS: 'n Sumeriese kleitablet met sy wigskrif—en die skrif van naby gesien.
Ons weet ook daaruit dat die antieke Sumeriërs in die geneeskunde gestudeer het, 'n basiese kennis van die anatomie en chirurgie gehad het en vertroud was met die helende eienskappe van kruie.
Daarbenewens was hulle knap wiskundiges, wat nie net in tiene getel het soos ons vandag doen nie, maar ook in sestigs. Dit is hoekom 'n sirkel in 360 grade verdeel is, 'n uur in sestig minute en 'n minuut in sestig sekondes.
'n Sumeriese seël van sowat 5500 jaar gelede leer ons dat die Sumeriërs die ploeg uitgevind het. En die oudste bekende voertuigwiele ter wêreld kan op Sumeriese tablette van omstreeks 3250 v.C. gesien word.
Nagenoeg in die jaar 2300 v.C. het die Sumeriese geskiedenis 'n dramatiese wending geneem. Die hele Mesopotamië, Sumerië ingesluit, is deur bure uit die noorde, die Akkadiërs, verower.
Hoewel die Sumeriese mag twee eeue later onder 'n aantal bekwame leiers herstel is, is die land teen om en by 2000 v.C. finaal deur die Perse en Amoriete oorgeneem. Van toe af is die Sumeriese beskawing en sy mense geleidelik deur ander groot ryke ingesluk wat daar rondom ontstaan het.
• IN 1792 vC het die Amoriete se koning Hammoerabi die troon van Babilon bestyg—'n groot en vooruitstrewende stad aan die Eufraatrivier. Hy het 'n reeks gebiede, insluitende Sumerië, verower om sy ryk uit te brei. Hammoerabi is goed bekend as wetgewer en as die vader van die Toring van Babel, wat volgens Genesis ontwerp is om tot in die hemel te reik (kyk vorige aflewering in hierdie reeks).
REGS: Hammoerabi in marmer, halfverhewe in vlakreliëf, een van 23 sulke afbeeldings van groot geskiedkundige wetgewers in die saal van die Amerikaanse Huis van Verteenwoordigers in die Kongresgebou in Washington, D.C. Kunstenaar: Thomas Hudson Jones, 1950.
Die Babiloniërs was handelaars en reisigers. Hulle het die hemele bestudeer, kaarte van die sterre geteken, die planete name gegee en hul bewegings waargeneem. Hulle het ook tot ons wiskundige kennis bygedra en kon onder meer vierkantswortels bereken, vermenigvuldig en later vergelykings doen.
Ná Hammoerabi se dood het sy koninkryk in wanorde verval. Seshonderd jaar later is dit deur die Assiriërs verower, wat net soos die Babiloniërs hul invloed in Mesopotamië laat geld het.
• OMSTREEKS 1200 vC het die Assiriërs, 'n volk van bedrewe, maar wrede soldate, Babilon beleer. Sowat 600 jaar later is die wydverspreide Assiriese ryk in 'n gesamentlike aanval deur die Mede en Babiloniërs tot 'n einde gebring.
Hoewel hulle oorloglustig was, het die Assiriërs tog kultuur op prys gestel. Die stede wat hulle gebou het, was deeglik beplan en goed georganiseer. Rykdom is deur buitelandse handel en veroweringstogte gegenereer.
Terug na Babilon
• IN die tyd van Assirië se vernietiging was Nebukadnésar van die Ou Testament koning van Babilon. Onder sy heerskappy het Babilon herrys om selfs groter te word as tevore. Hy was die vader van die Hangende Tuine van Babilon, wat deur die Grieke as een van die sewe wonders van die wêreld beskou is.
REGS: Die Hangende Tuine van Babilon, volgens 'n met die hand ingekleurde gravure deur die sestiende-eeuse Nederlandse kunstenaar Martin Heemskerck (1498-1574). Hoe die Hangende Tuine egter wel gelyk het, is vandag 'n ope vraag.
Krediet: Openbare besit ("in the public domain") vanweë die verval van kopiereg weens ouderdom
In 539 vC is Babilon deur die Mede en Perse verower. Die dood van koning Bélsasar, ná 'n groot ete wat hy gegee het, is deur die profeet Daniël opgeteken. Dit was tydens die ete dat die vingers van 'n mensehand die woorde op die muur geskryf het wat die ondergang van die koning voorspel het.
Die Perse het nie Babilon verwoes nie, maar die grootse stad van weleer het uiteindelik in bouvalligheid verval en is deur sy inwoners verlaat.
Die ruïnes is ook later geplunder, maar staan steeds as 'n monument van een van die grootste stede van ou Mesopotamië—'n simbool van 'n beskawing wat 'n diepgaande invloed gehad het, ook op ons lewe vandag...
BO: 'n Militêre groepie op 'n besigtingingstoer tussen die bouvalle van die historiese Babilon in Irak.