Prof. Jan Lion Cachet (29 November 1838, Amsterdam – 21 September 1912, Potchefstroom) was ’n predikant en professor in die Gereformeerde Kerk en ’n vroeë Afrikaanse skrywer en digter. Cachet is gebore uit Joods-Portugese ouers as jonger broer van Frans Lion Cachet. In 1849 het die gesin oorgegaan tot die Christendom. In 1861 emigreer Cachet na Suid-Afrika as onderwyser. Hy het ’n hom as predikant bekwaam en later ’n professor geword aan die Teologiese Skool op Burgersdorp, waarvan prof. Dirk Postma die rektor was. In 1905 het hy saam met die teologiese skool na Potchefstroom verhuis en ’n paar jaar daarna is hy oorlede.
Dr. B. Spoelstra beskryf Cachet in die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek as 'n ernstige, stigtelike en boeiende verkondiger van die evangelie; hy is spesiaal deur die staatspresident, pres. Paul Kruger, ook lidmaat van die Gereformeerde Kerk, geroep om op 27 Augustus 1899 in Pretoria 'n biduur met die oog op die dreigende oorlog te lei. As professor was hy die gemoedelike en toeganklike wat met sy wye Skrifkennis, liefde vir die geskiedenis en praktiese lewenskuns predikante vir diens aan kerk en volk gevorm het, pleks van teoloë. Hy was trots om Jood, Nederlander en Afrikaner te wees, 'n veelsydige en belese mens, 'n skerp en simpatieke waarnemer met kritiese sin, 'n stille leier op kerklike, politieke, opvoedkundige en kulturele gebied, gelykmatig en beheers van temperament, soms geneig tot swaarmoedigheid, maar getemper deur geestigheid en vriendelikheid. In die omgang was hy nederig, opvallend eenvoudig geklee, 'n roepingsbewuste kerkman en volksman.
In Februarie 1909 ontvang hy van koningin Wilhelmina van die Nederlande die offisierskruis in die Orde van Oranje-Nassau. Hy word veral onthou vir sy gedig, "Di Afrikaanse Taal", wat in 1896 in Ons Klyntji verskyn, en later in sy prosawerk Sewe duiwels en wat hulle gedoen het gepubliseer is.
Cachet kom in Januarie 1861 na Suid-Afrika na aanleiding van 'n oproep deur dr. William Robertson om onderwysers en katkiseermeesters uit Europa vir die NG Kerk. Sy oudste broer en studiemaat, Frans Lion Cachet, was toe reeds in Suid-Afrika werksaam. Hy gee ongeveer twee maande onderwys in die Kaap aan die skool Tot Nut van 't Algemeen en dan tot Maart 1862 aan ’n kerkskooltjie (die Nederduits Gereformeerde Kweekskool) in Breëstraat. Die Kaap is in hierdie tyd egter grootliks onder die invloed van die liberale beweging in die kerk, waar hy hom ontuis voel. Hy gaan dus in April 1862 na Ladysmith in Natal en gee hier onderwys op ’n plaasskool en daarna private onderwys in die distrik. Op sy eie bestudeer hy verskillende tale en word so Frans, Duits en Engels magtig. Op Ladysmith gaan hy van die NG Kerk oor na die Gereformeerde Kerk en besluit in 1865 om hom as predikant te bekwaam. Ná privaat studie onder ds. Dirk Postma (toe nog predikant van Rustenburg) word hy op 27 Julie 1868 toegelaat om as predikant van die Gereformeerde Kerk op Rustenburg bevestig te word.
In 1869 word hy aangestel as predikant van Burgersdorp en bedien hier tot aan die einde van 1874. Hy word in hierdie tyd saam met Dirk Postma dosent aan die nuut gestigte Teologiese Skool Burgersdorp, wat in 1869 met vyf studente begin. In 1873 begin hy De Maandebode as nie amptelike blad van die kerk, 'n voorganger van die Kerk se amptelike orgaan, Die Kerkblad. Hierin verskyn gereelde bydraes van hom, veral gerig op kinders. Hierna staan hy in die bediening as predikant van Philipstown (1875–1883) en Steynsburg (1883–1891). Terwyl hy in die Kaapkolonie is, laat hy ook sy invloed op politieke gebied geld en was hy onder andere medestigter van die Afrikanerbond en werk hy mee aan die opstel van die grondwet van hierdie bond. Hy word meermale versoek om hom verkiesbaar te stel vir die Kaapse parlement, maar weier omdat hy hom nie aan die Britse regering wil onderwerp nie. Hy was 'n vurige voorstander van 'n Afrikaanse vertaling van die Bybel en was sedert 1886 behulpsaam met die beplanning daarvan. Op sy voorstel word die Statebybel as grondslag geneem.
Ná die dood van Dirk Postma in 1890 keer hy terug na Burgersdorp as waarnemende professor in die Teologie tot hy in 1894 sy vaste aanstelling as professor van die Gereformeerde Sinode van Reddersburg kry. Aan die Teologiese Skool was Totius een van sy studente. As enigste hoogleraar was dit sy taak om die hele terrein van die teologie te dek en klas in al die vakke te gee. Hy behartig in hierdie tyd ook die redakteurskap van die koerant De Stem op die dorp. Met die eerste Afrikaanse Taalkongres wat op 15 en 16 Januarie 1896 in die Paarl gehou is, lewer hy 'n lesing oor die aard van Afrikaans. Hier lewer hy ook waardevolle insette oor die vertaling van die Bybel, die oprigting van ’n eie tydskrif (Ons Klyntji) en van 'n eie woordeboek. Volgens die eerste uitgawe van Ons Klyntji in Maart 1896 is die naam van hierdie tydskrif deur hom voorgestel.
Die agting wat daar vir sy bediening was, word onder andere daarin weerspieël dat president Paul Kruger hom spesiaal uitnooi om op 27 Augustus 1899 in Pretoria ’n bidstond oor die dreigende oorlog met Engeland te lei. Tydens die Tweede Vryheidsoorlog word hy in 1901 weens hoogverraad in hegtenis geneem en in die tronk op Burgersdorp toegesluit omdat hy die rebellie sou steun en ongeoorloofde kontak maak met die Transvalers. Die werklikheid was dat hy hom geroepe geag het om die Woord te verkondig aan afgeleë Boerekommando’s. Goedgesinde Engelse stel toe 'n petisie op vir sy vrylating en weens ’n gebrek aan bewyse teen hom, word hy ná ses weke vrygelaat. Tydens die oorlog was die Teologiese Skool se voortbestaan voortdurend in die weegskaal. Benewens sy eie inhegtenisneming is twee kuratore ook weens hoogverraad in hegtenis geneem. Sy eie seun Calman Efraim (ook ’n voormalige student van hom), drie studente, onder wie Japie Maré, en nog 'n oudstudent het in die Driejarige Oorlog gesneuwel. Ná Calman se dood in 1901 op Poortjie naby Steynsburg, skryf Cachet die hartroerende gedig Leg hem neder naast zijn moeder.
Die Teologiese Skool is in 1905 na Potchefstroom verskuif, hoofsaaklik deur Totius se toedoen, en hy en sy gesin verhuis dan na hierdie dorp, waar hy in Mei 1911 as hoogleraar opgevolg word deur Totius. Hoewel hy in hierdie tyd meermale versoek word om hom vir die parlement verkiesbaar te stel, weier hy om onder die Britse kroon in hierdie amp te dien. Hy lewer egter belangrike insette op die gebied van die onderwys, waar hy ’n sterk voorstander is van Christelik-nasionale onderwys en die Smuts-wet van 1907 in hierdie verband aanval met sy geskrif Niet om te twisten, maar om gewetens wil. In 1909 is hy stigterslid van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Taal, Lettere en Kuns in Bloemfontein.
In Mei 1886 adviseer hy die aksiekomitee vir 'n Afrikaanse Bybelvertaling om die geoutoriseerde Nederlandse teks te vertaal om kerklike beroering te voorkom, en bepleit op die Eerste Afrikaanse taalkongres in die Paarl (15 en 16 Januarie 1896) dat die Bybelvertaling van die kerke self moet uitgaan. Cachet het ook 'n leidende aandeel geneem aan hierdie kongres wat ook die Afrikaanse tydskrif Ons Klyntji oprig.
In die Tweede Afrikaanse Taalbeweging word hy in 1909 'n stigterlid van die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst.
Hy skryf ook gedigte in Engels, onder meer die lang, moraliserende gedig Vita Christi oor die lewe van Christus.
Soos reeds uit die titels afgelei kan word, is die vernaamste temas van sy gedigte nasionaliteit, taal en godsdiens. Behalwe vir Di Afrikaanse taal (wat in verskeie bloemlesings opgeneem word, insluitende Groot verseboek, Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte, Afrikaanse letterkunde, Eerste stemme, Digters en digkuns, Uit ons letterkunde, Patriot-digters en Die junior digbundel) verval sy digkuns egter redelik gou in die vergetelheid. Die Afrikaanse liedjiessinger verskyn aanvanklik in Ons Klyntji van Junie 1896 en word later in Die junior digbundel opgeneem.
Die werk waarvoor hy egter bekendheid verwerf, is Sewe duiwels en wat hulle gedoen het, wat eers vanaf 1882 in Di Patriot onder die skuilnaam Oom Jan verskyn en dan apart gedruk word (Di drankduiwel 1882; Di geldduiwel 1882; Di liegduiwel 1883; Di praatduiwel 1884 en Di spogduiwel 1892), waarna dit in 1907 saam met nog twee novelles gebundel word. Die laaste twee, Di Afgunsduiwel in 1897 en Di Baasduiwel in 1899, is aanvanklik in Ons Klyntji gepubliseer. In hierdie verhale beeld Cachet op onderhoudende wyse (en met humor) die werksaamhede van die verskillende duiwels in ’n werklikheidsgerigte milieu uit. Telkens word die hoofsonde in ’n hoofkarakter beliggaam en dan word van die gevolge vir hierdie karakter vertel. Die stukke het elkeen ’n duidelike didaktiese doel: Die geldduiwel se les is om nie geld te dien en bo alles te begeer nie, want gierigheid is die wortel van alle kwaad; in die drankduiwel maak drank rehabilitasie baie moeilik, omdat die wysheid in die kan is wanneer die wyn in die man is; met die liegduiwel is daar die les dat al is die leuen nog so snel, die waarheid agterhaal hom wel; die praatduiwel is laster wat die siel en dikwels ook die liggaam vermoor; die spogduiwel se swakte laat jou afdwaal van die voorvaderlike sedes en om terug te keer tot nederigheid is nie maklik nie; die les in die afgunsduiwel is om nie afgunstig te wees nie, want wanneer jy ’n gat vir iemand anders grawe, val jy self daarin; die baasduiwel is huigelary en jy moenie ’n geveinsde tong hê nie, want dit is ’n teken dat jou verstand nie in ooreenstemming werk met jou opregte gevoel nie. Die taal is vol idiomatiese uitdrukkings en die stukke bevat groot volkswysheid, wat deur middel van ’n storie (met heelwat humor tussenin) sy boodskap oorbring. Die didaktiese oogmerk verhinder egter die karakters om ware mense te wees en hulle word deurgaans eensydig geteken as goed of sleg. Hierdie stukke word deur verskeie kenners as die hoogtepunt van die Afrikaanse prosa van die Eerste Afrikaanse Taalbeweging beskou en F.V. Lategan beskou dit ook as die aanvang van die kortverhaalvorm in Afrikaans. Die liegduiwel word opgeneem in die versamelbundel Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal onder redaksie van F.V. Lategan en Die afgunsduiwel deur D.F. Malherbe in Afrikaanse letterkunde.
Vir Cachet was dit 'n aandoenlike oomblik. Hy het daardie dag gesê: “By hierdie eerbewys buig ek my nederig voor my God, wat dit my laat geniet het." Maar dit was ook 'n eer vir die Afrikanervolk. Cachet het dit gestel uit dié onderskeiding moenie afgelei word dat hy nog Hollander is nie; inteendeel. “Ik ben Afrikaner geworden en hier zal waarschijnlik mijn graf zijn," hy het gesê in sy antwoord by die ontvangs van die Orde. Op die volgende Sinode, 1910, het ook die voorsitter die hartlike gelukwensing en erkentlikheid vir sy dienste namens die kerkverband uitgespreek.
Weens ouderdom en siekte het prof. Cachet se kragte afgeneem. Uit die notules van die kuratorevergaderings is dit duidelik dat hy hom nie uit eie beweging kon losbreek van die werk en die skool wat vir hom dierbaar was nie. Op sy vergadering van 1 Desember 1909 het die kuratore baie taktvol besluit om by die sinode aan te beveel dat, vanweë die afnemende kragte van prof. Cachet, vir hom 'n assistent benoem sal word, wat dan tegelyk sy opvolger sou wees. Tydens die sinode, wat vanaf 7 Maart 1910 gesit het, is berig dat prof. Cachet gevra het om op 1 Mei 1911 af te tree. Die sinode het die kuratore toestemming verleen om die ontslag toe te staan.
Op 14 April 1911 lewer hy sy afskeidsrede oor "Wie veracht den dag der kleine dingen" (Sag. 4: 10a). Byna 26 jaar lank het prof. Cachet aan die skool gedien. Nie net hy nie, aldus Cachet, maar ook die kerk moet hom rekenskap gee van die 42 jaar van die skool se bestaan. Die verlede moet ons leer hoe ons in die toekoms moet werk. Cachet laat die verlede spreek. In vergelyking met die skoolpaleise deur die regering opgerig, met die leër van bekwame hoogleraars deur die regering besoldig, met die groot getal studente wat die universiteite besoek, lyk die skool so klein, so bitter klein en swak.
Prof. Cachet en, volgens die fotobron, sy tweede vrou, Catharina Viljoen (oorlede 1885, 'n dogter van ds. P.J. Viljoen) en die kinders uit sy eerste huwelik, met Zwaantje Postma (oorl. 1875). Maar dis meer waarskynlik sy derde vrou en die kinders uit sy tweede sowel as derde huwelik.
Prof. Cachet is net 'n kort rustyd gegun waarin hy ook nog deeltydse diens aan die Teologiese Skool verrig het. Ds. Petrus Postma het sy begrafnisrede gehou na aanleiding van Spreuke 10:7. Almal het getreur oor hierdie nederige, eenvoudige dienskneg van Jesus Christus, 'n vader, 'n vriend. Hy was breed in kennis en wetenskap, sterk in die geloof, 'n steunpilaar vir kerk, skool en volk. Dr. J.D. du Toit noem hom by sy heengaan 'n “wegwyser": “Ons is soos pelgrims wat op 'n kruispunt gekom het en nie weet waarheen nie. Ons vra na die weg, maar sy stem is stil.” Dikwels het hy van die Teologiese Skool gespreek as sy kind. Soos 'n vader het hy dit bemin en oor die belange daarvan gewaak. Hy het fyn voelhorings gehad vir die belange van die skool en het dikwels in die verte 'n gevaar bespied wat vir ander onopgemerk gebly het. Sy heengaan is ook 'n verlies vir land en volk. Sy stryd vir die Afrikanervolk, Afrikaanse taal en vir Christelik-nasionale onderwys gee hom 'n eervolle en blywende plek in die vestiging en groei van die Afrikaanse gedagte in Suid-Afrika. Hierdie stryd het hy aangedurf as een van die oprigters van die Afrikanerbond. In die taalbeweging van die vorige eeu is hy 'n leidende figuur.
So skryf De Zuid-Afrikaan by sy heengaan oor hom: “Veelsydig was die invloed wat van hom, 'n kragtige persoonlikheid, uitgegaan het. Wie sal kan beskryf wat deur sy verlies gely word in sy huisgesin, in die skool, in die kerk, in die maatskappy.” Met die heengaan van Cachet is 'n periode van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika afgesluit. Met hom, so het dr. Los dit gestel, is die Sturm und Drang-periode van die kerk beëindig. Met Dirk Postma en Jan Lion Cachet eindig die periode van die “Vaders", aldus dr. J.D. du Toit in later jare. Hulle plek in die kerk was dié van 'n vader. Albei het hulle daarop toegespits om in hulle opleiding werkers te vorm. Cachet was met sy lewenswysheid ’n man van die praktyk. Na almal het hy geluister en oor alle sake, ook die geringste daaronder, kon hy wyse, vaderlike advies gee. Hy was in die volle sin van die woord 'n vader van die skool, 'n vader van die studente. Sprekend is die beskrywing van dr. J.D. du Toit later jare in hierdie verband. “Hoe sal ek die leser kan inlig aangaande die ryke persoonlikheid prof. Cachet, om wie alles hier draai? Vir my persoon, en baie saam met my, is ek gedagtig aan die woord van Paulus: Al sou julle tienduisend leermeesters hê, dan het julle tog nie baie vaders nie. 'n Leermeester, 'n professor kan die kerk beroep, natuurlik in biddende opsien tot God. Maar 'n vader moet deur God gegee word. Eers kom dan ook die vaders en dan die leermeesters. In die kerkgeskiedenis: eers die patres en dan die doctores. So het dan ook die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika sy vaders Postma en Cachet gehad. Daarna het die professore gevolg. Vaders vanweë die krisistoestand."
Die Cachet-biblioteek aan die Teologiese Skool is na hom genoem. In 1909, tydens die jubileum van die Gereformeerde Kerk van Suid-Afrika, is die Offisierskruis in die Orde van Oranje-Nassau deur die Nederlandse koningin Wilhelmina aan hom toegeken in erkenning van sy verdienstelikheid teenoor die koningin, die staat en die maatskappy. Die Afrikaanse Skrywerskring vereer hom postuum in Augustus 1951 deur ’n gedenkplaat op sy graf op te rig.