Versindaba » alfred schaffer
Posts Tagged 'alfred schaffer'
Digstring. Alfred Schaffer. "Droomstart"
De nachten zijn het ergst. Verderop de laatste boerderijen
maar alles is al onherkenbaar zelfs mijn eigen stem niets
er klopt helemaal niets meer van – wat bestaat lijkt plotseling
superdichtbij en gedocumenteerd, het water in de slootjes
de wind door het kniehoge gras, de zuigende aarde
en dat paard daar volgens mij is dat een paard. Om tijd te winnen
strik ik mijn veters. In mijn rugzak water voedsel droge kleren
een handvol losse kogels mijn mobieltje heeft gewoon bereik.
Nauwelijks denk ik na, nauwelijks haal ik adem, net of ik dood ben
maar ik ben springlevend. Heb ik dorst dan drink ik, ben ik moe
dan zing ik een liedje dat mijn moeder altijd voor mij zong.
Van bovenaf zou dit misschien op vluchten kunnen lijken maar
van bovenaf is alles duister. Hooguit een paar kilometer schat ik
dan komt de zon op, schitterend en helder licht alom.
maar alles is al onherkenbaar selfs my eie stem niks niks
maak meer sin nie – wat bestaan lyk skielik
Uit: Kom in, dit vries daar buite (Protea Boekhuis, 2013).
Ek vermoed die gedig het iewers ontstaan tussen 2009 en 2011 – dit kan wees ek was nog in Amsterdam, maar ek is nie seker nie. Ek noteer nooit 'n datum of iets nie, hou nie 'n dagboek by nie en gooi al my aantekenings bewus weg. Die gedig het waarskynlik ontstaan uit los aantekeninge, en amper chronologies verder tot 'n vorm gekom.
Ek vermoed dit het vinnig sy finale vorm gekry – net klein wysigings het plaasgevind in die loop van die tyd.
'n Vers is (vir my in elk geval) altyd maar wroeg en sweet. Skryf is in dié sin 'n vorm van ondersoek, en 'n vorm van dink. Sonder wroeg en sweet sou dit net 'n dagdroom wees. En 'n droom is fassinerend, maar onsamehangend.
Wat die slot moet wees, is dikwels gou bekend. Dis dan asof jy na die dood toewerk. 'n Sterwe wat bekend is aan jou.
Ek wys nooit enige werk aan iemand as ek nog skryf daaraan, dit sou net 'n verleentheid wees.
As ek reg onthou is dit net gepubliseer in Kom in, dit vries daar buite, begin 2013. 'n Bietjie bygewerk sal dit nou verskyn in my Nederlandse nuwe bundel, Mens Dier Ding, wat die geskiedenis van Shaka Zulu belig.
Die inhoud is weliswaar fiktief, maar die fantasie hier is 'n pure feit.
Dit handel oor 'n nuwe begin, wat ook 'n afsterwe kan wees. Dalk is dit 'n droom met oop oë. In elk geval het dit vir my 'n positiewe konnotasie.
Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat 'n bepaalde invloed op die totstandkoming van dié betrokke vers gelei het?
Nee, niks van sulke aard nie. Net die beeld van iemand in die donker in 'n veld, 'n skadu binne skaduwee.
Nee, ek het nooit iemand in gedagte nie. Al is 'n gedig dan soos 'n onbesorgde brief.
Wel, hierdie en ook die ander gedigte in die nuwe bundel is dink ek drasties anders as my ou werk – veral wat die vorm en aanpak betref. Effens sagter, toegankliker, minder luidrugtig.
Nee, en ook nie iets tipies Nederlands nie – behalwe nou die taal, uiteraard. My verbeelding het iewers bly steek in die middel, rondom die ewenaar, glo ek.
Ek los 'n gedig nie uit tot ek met hom klaar is en nie verder kan nie. Dan smeek die gedig om genade en laat ek hom gaan.
Ek het 'n paar goeie reaksies gekry op van die nuwe gedigte, soos toe ek van hulle gelees het by die Melville Poetry Festival verlede jaar. Maar ek glo nie dat ek my gevoel daaroor as 'tevrede' sal omskryf nie – in wese is 'n geskrewe gedig dooie materiaal.
Ja, ek kan, dit was 'n baie kort gedig oor 'n fiets in die mis wat rus teen 'n boom, 'n gedig uit my vorige lewe as 'n tiener in Den Haag, 'n soort Hollandse haiku. Maar die kontoere van dié gedig is verdwene iewers in die hoeke van my brein.
Tags: alfred schaffer, Droombegin, Kom in dit vries daar buite
Alfred Schaffer. Vir Mandela
Ik wist het niet. Dat je zo grauw geraakte en zo hees
als na een nacht waarin een grote waarheid
werd ontmaskerd als een gruwelijk geheim.
Terwijl ik je verleden week nog op een T-shirt zag
je boksersvuist euforisch in de lucht.
Ik wist het niet. Dat je opnieuw ligt opgesloten
in een nauwe nis je hondenogen half gesloten al
door medicijnen en narcose.
Ik wist het niet maar 24 uur staan fotografen klaar om toe te slaan
en het is hartje winter in Pretoria – hoe ruikt het daar
hoe klinkt het gonzen van het kunstlicht
als de avond valt, het bliepen van de apparaten
die je anoniem maar liefdevol van voedsel en van lucht voorzien.
Waarom is dit gebed geen echt gebed waarom
geef je geen antwoord op mijn vragen.
Ik was nog klein mijn moeder stond te wachten in de rij
op de begane grond bij de cosmetica, nieuwsgierig liep ik weg
of in gedachten – een roltrap op toen nog zo'n trap toen nog één
tot ik als vanzelf tussen het speelgoed stond.
Ik was pas echt verdwaald toen ik haar hoorde huilen
door de speakers van het winkelcentrum – lieverd
ik zit hier ben je me kwijt kom vlug.
De vergelijking klopt niet helemaal.
Ik denk dat ik bedoel: ik wil niet dat je er niet bent.
Maar heel misschien moet ik je laten gaan.
(c) Alfred Schaffer (15 juni 2013, Kaapstad)
Gelees op Sondag 16 Junie 2013 by 'Bureau Buitenland', vir die Nederlandse nuussender Radio 1.
Tags: alfred schaffer, Vir Mandela
Posted in Gedigte | 7 Kommentare »
Alfred Schaffer. Kom in, dit vries daar buite. Uit Nederlands vertaal deur Daniel Hugo (Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-912-8. Sagteband, 106bladsye. R150)
Alfred Schaffer is 'n produktiewe en veelbekroonde Nederlandse digter wat tans in Suid-Afrika woon. Dit is vir 'n digter van die jonger geslag 'n prestasie dat daar binne die relatief kort tyd van 13 jaar 'n keur uit sy vyf bundels saamgestel is, en 'n bonus dat dit deur Daniel Hugo se vertalings vergesel word.
Schaffer se verse is vanselfsprekend in 'n eietydse idioom en styl geskryf, en lyk geensins soos die Nederlandse verse van Kloos, Gorter, Achterberg en selfs Nijhoff wat 'n ouer geslag op skool of universiteit so bekoor het nie. Wat nie beteken dat Schaffer se werk nie ook 'n bekoring van sy eie het nie; inteendeel, dit is boeiende verse met 'n vars aanslag wat jou onverwags tref en aan die dink sit. 'n Tergende raaiselagtigheid maak die meeste gedigte meer ingewikkeld en spannend as die werk van De Coninck, Kopland en andere wat ook oor die afgelope jare deur Hugo vertaal is. Tipies van die moderne poësie, word daar inhoudelik nie soveel uitgespel soos die gebruik vroeër was nie. Schaffer werk eerder met suggestie. Die emosie word onder die oppervlak gehou en die versaanbod is subtiel, soms selfs afstandelik; sy werk is dus "onderkoeld", soos die Nederlanders dit noem. Ten spyte van die oorwegend vaste strofebou, sluit die werk in toonaard aan by die verhalende geselstrant wat in die hedendaagse poësie so gewild is.
Die versameling bevat ook meer toeganklike gedigte (25),waarvan een in sy vertaalde vorm aangehaal word:
Die situasie teen sluitingstyd
In die vlak deel van die swembad blaas 'n man
klein wolkies in die aandlug.
'n Paar meter verder omhels 'n seun en meisie mekaar
vir die eerste keer – hulle skuur saggies met hul onderlywe,
hulle wil dans in 'n nagklub, liefs tot die volgende oggend,
onder water na mekaar toe swem
en mekaar vasgryp soos wat hulle dit eenkeer in 'n film gesien het.
Of waai en roep na die intens starende man
wat lyk of hy hom skielik bedink en maak of hy
versigtig uit die swembad klim noudat die trappelende bene
van die twee verliefdes allerlei vorms begin aanneem
in die voortdurend bewegende water.
Dit is nie altyd ewe maklik om vas te pen waaroor die gedigte presies gaan nie, omdat verbande dikwels ontbreek. Hierdeur gee Schaffer egter aan die leser die geleentheid om self betekenis te "maak". Dis nou maar eenmaal hoe die eietydse hoofstroom-poësie werk, soos dit tewens met alle eietydse kunsvorme gesteld is. Geen vooraanstaande kunstenaar kan dit bekostig om staties te bly en in verouderde vorms vas te steek nie; en die leser wat werklik in poësie belangstel, sal daarmee tred hou.
Die oorwegende kenmerk van die gedigte is dat flarde van situasies en belewenisse op 'n innoverende en onverwagse wyse in taal herskep word. Die digter konfronteer jou met omstandighede en verskuilde gemoedstoestande wat daarmee saamval, soos dié van samesyn en intimiteit (11, 25); of situasies van onmin (23) of verwarring (79). 'n Bewussynstoestand word intens ervaar en, paradoksaal genoeg, met 'n soort verwronge sekuurheid verwoord, onder meer deur die oomblik uit te rek en die gedig met 'n reeks losstaande gegewens en gewaarwordinge te laai. "Vakansiemusiek" (17) met sy "uitruilbare beelde" is een so 'n voorbeeld. Soms word die essensie van die gedig as 'n nagedagte in die slotposisie geplaas, soos in "Wat hy besit, is waardevol" (27) met sy losstaande eindreël: "As sy sou omkyk, het sy hom nodig." – veel bondiger as die Nederlands wat lui: "Zij heeft hem nodig als zij achterom zou kijken." Deur die gesuspendeerde aard van die voorstellings gee die verse hul spreekwoordelike geheim nie maklik prys nie. Maar die leser wat ingestel is op assosiasies, suggestie, ironie en absurditeite kom algaande agter waarop die digter mik. Dit doen Schaffer gedissiplineerd en kundig, want die versbeweging stuur af op 'n netjiese slot.
Vormgewys probeer hierdie digter nie in die tradisionele sin "mooi" of "poëties" skryf nie; hy soek eerder na ander vorms van poëtiese skoonheid, soos om woord en beeld op 'n ongewone manier in te span of onverwante sake naas mekaar te stel, sodat sy leser onverhoeds in situasies gedompel word. Tog gaan dit om dinge wat ons almal een of ander tyd teëkom, maar deur die vernuf van die digter in eiesoortige omstandighede en taal aangebied en ingebed word. Op 'n vervreemdende wyse systap Schaffer die digterlike clichés van minderes in sy vak. Ondanks, of dalk danksy sy ongewone skryfstyl, lei hy sy lesers om die vervlegte, durende, en soms verwarrende oomblikke van hul eie lewensloop te herken.
Die digter toon 'n voorliefde vir uitgebreide of onwaarskynlike gedigtitels, soos "Oor die hele oppervlakte 'n veld, dit is tyd om huis toe te gaan" (71). Dikwels word so 'n titel teenoor 'n alledaagse episode gestel om uiteenlopende sake te versoen en nuwe betekenisse te genereer. Dit is 'n berekende werkwyse waardeur die digter ook 'n ironiese afstand van sy stof verkry, en die indruk skep dat die spreker homself nie al te ernstig opneem nie. Dieselfde geld vir die bundel se titel, want Kom in, dit vries daarbuite nooi die leser met 'n knipoog om saam met hom in sy gedigte te kom skuil, weg van 'n banale buitewêreld wat per definisie as ongenaakbaar en onherbergsaam ervaar word. As mens die bundel goed lees en herlees, word die verhouding tussen 'n gedigtitel en –inhoud duideliker, en op plekke vanselfsprekend. Dit kan as 'n hebbelikheid van hierdie digter beskou word dat hy die leser opsetlik onkant vang, waardeur meer vertolkingsmoontlikhede oopgelaat word (moontlik ook vir die spreker self), en dit sodoende die impak van die gedig versterk. Een voorbeeld is "Die parallelle heelal" (31) waar die digter 'n frase uit die natuurwetenskaplike jargon as 'n metafoor gebruik. Op 'n absurdistiese wyse word hierdie natuurgegewe 'n versinnebeelding van 'n dubbele lewe wat in normale omstandighede gelei word.
Die eerste strofe van die bogenoemde gedig kom op jou af soos Superman self:
In daardie tyd het Superman bekend gestaan as uiters vriendelik.
Aan die ontbyttafel het hy beleefd gegroet,
as gevra word, die suiker aangegee
en die asemrowende panorama geniet.
Hy het ou musiek gespeel as hy besluite neem
en daarna sy ma gebel.
Dieselfde idee van rolspel en die ervaring van 'n buite- teenoor 'n private binnewêreld, kom voor in die daaropvolgende gedig "Die leerling", met sy enigmatiese slot:
Tot dusver is hy die enigste een wat dit op 'n groot verhoog
kan waag om voorwerpe te gebruik wat net hy kan sien.
Schaffer se werk is lakoniek en gedug. Hy veins 'n sekere opgewektheid en daag die leser uit om saam met hom losstaande oomblikke en landskappe van die gees te betree waar niks behoorlik sluit nie. Sy gedigte werk soos onduidelike fotobeelde of geknakte rigtingwysers. Die konstruksie van die verse is eiesoortig, maar weldeurdag, met geen woord te veel nie. Dit is die moeite werd om, soos die digter, te bespiegel oor die waarde van die gewoonste dinge soos die "toeklap van 'n motordeur" (37), of 'n beeld soos "[d]ie water kolk in sy liggaam" (39) wat na 'n angssituasie verwys; of jou eie voorstelling te maak van 'n man wat "…die meisie uiteindelik soen, sy oë toe,/ in haar pa se verlate kruidenierswinkel." (41) In die digter se eie woorde klink die laasgenoemde frase so: "…en hij het meisje eindelijk zoent, zijn ogen gesloten,/ in de verlaten kruidenierszaak van haar vader."
Die slotstrofe van "Land so ver as wat die oog kan sien" (43) is sprekend van die soort vrae wat die bundel by implikasie stel:
Moet iets gebeur? Of is dit al verby, die vinger op die sneller,
die spiralende rook – dit kon ek nie gedoen het nie, dink jy nog, dit
kon ek nie gedoen het nie. Al dié agterdog oor niks, geknie
uit die soort stof waarvan in 'n verre verlede drome gemaak is.
Wat die vertalings betref, mis sommige van die versreëls vir my die ingeboude ritmiek van Schaffer se taal, wat te verstane is omdat Nederlandse woorde en sinne ten opsigte van die lettergrepe en sinstruktuur verskil van die Afrikaans. Tog sou mens meer moontlikhede kon oorweeg en klein verstellings kon aanbring om die vertalings vlotter en vloeiender te maak. In die digkuns gaan dit ook om die effek op die oor, wat deel vorm van die leser se totale belewenis van die teks. Waar die vertaler voorkeur gee aan die Afrikaanse vorm van 'n Nederlandse woord, word die tipiese Afrikaanse segswyse nie altyd voldoende benut nie. Soms laat dit die vertaling te plegtig en formeel klink, of heeltemal vreemd, soos in die geval van "flaneer" (9) wat in die Afrikaans behoue bly, maar maklik met "drentel" vertaal sou kon word. Daar is talle gevalle waar so 'n woord of sinsnede in albei tale nommerpas is – maar selfs hieroor is vertalers (en kritiese lesers) dit nie altyd eens nie.
As lesers self probeer om die Nederlands te vertaal, en ter wille van die spel hul eie pogings met Hugo se weergawe op die bladsy langsaan vergelyk, sal hulle gou ontdek hoe wyd óf skraal die moontlikhede in sekere gevalle is. Enige woord wat naasteby dieselfde betekenis dra, is nie goed genoeg nie. Bowendien moet die vertaler, afgesien van die inhoud, ook die styl, ritmiek, klankwaardes, beeldspraak en strukturering van die oorspronklike teks in ag neem. Die woordkeuses moet bowendien die instelling en moontlike woordspelings uitdruk wat die digter met groot sorg in die bronteks ingebou het. Miskien wil dapper lesers dit waag om te oordeel of "uitgekleed en doorgelicht" in Afrikaans die mas opkom as "kaal en ge-X-straal" (44/45).
Daar word doelbewus stilgestaan by die vertalingsaspek om te bevestig dat Hugo, in die geheel gesien, krediet moet kry vir die slim skuiwe waardeur hy die Nederlandse poësie Afrikaans laat praat. En Nicol Stassen van Proteaboekhuis en sy redakteur, Martjie Bosman, verdien lof vir hierdie inisiatief waardeur 'n familiegesprek tussen verwante tale voortgesit word.
Ek sou die bundel vir fynproewersmaak aanbeveel; insluitende vir diegene wat in vertaling belangstel en ook hul kennis van die hedendaagse Nederlandse digkuns wil uitbrei. Maar die waarde van Schaffer se werk lê in die eiesoortige visie, tegniek en tematiek waaruit hy poësie maak. 'n Beentjie om aan te kluif, voorwaar.
Tags: alfred schaffer, Daniel Hugo, Kom in dit vries daar buite, Resensie Kom in dit vries daar buite, Zandra Bezuidenhout
Onderhoud met Clinton V. du Plessis
Clinton V. du Plessis in gesprek met Alfred Schaffer
RANGEER deur Clinton V. du Plessis
"Miskien skryf ek om te onthou"
Hallo Clinton, geluk met jou nuwe bundel Rangeer! 'n Digbundel wat amper lees soos 'n persoonlike Groot Verseboek – omvattend, uitputtend, veelkantig. Hoe kyk jy terug op jou eerste digbundels en gedigte, vanwaar jy nou staan? Verstaan jy nog die ou gedigte, sou jy daai jonger weergawe van jouself nog herken?
Rangeer is definitief anders. Eerstens is dit omvangryk, by die 140 bladsye, en die verse is veel langer as byvoorbeeld die van my vorige bundel, Flitse. Ek het met die skryf van Rangeer probeer teruggaan en –gryp na die dinge wat net onder die vel sit, onder die naels ingekruip het, soos 'n tabaksakkie albasters in die broeksak van die geheue bly klingel. Hierdie is 'n ode aan my pa, iets oor 'n leeftyd en –wyse waaroor ek nog nie voorheen so intensief geskryf het nie. Daar was nie die behoefte om enige grand statements te maak of die Afrikaanse poëtiese sneltrein te probeer ontspoor nie, ek wou net stories vertel via gedigte. As jy Rangeer langs 'n bundel soos, in god's country: no 2-21, sou neersit, wel, dan sal dit bitter moeilik wees om die twee te vergelyk. Eersgenoemde straal, byna, berusting uit.
Jy bly op Cradock, en werk as 'n rekenmeester. Waar kom die poësie in? Lees jy baie poësie? Het jy baie kontakte met mede-digters? Hoe dikwels het jy tyd om gedigte te skryf?
Jy ken die storie van dat daar net twee sekerhede in die lewe is, naamlik belasting en die dood. Om den brode werk ek met die eerste sekerheid, en via die poësie, probeer ek met die tweede stoei en vrede maak. Ek het weinig kontak met mede-digters (behalwe die af en toe Face-book interaksie of die nou en dan se fees), maar ek lees baie, het 'n omvangryke versameling bundels. Ek lees ook veral literêre artikels, verhandelings, blogs deur en oor digters en die digkuns, resensies, polemieke, ens. Met hierdie bundel het ek 'n paar gedigte gehad wat ek spesifiek vir my optrede by die Boekbedonnerd-fees op Richmond geskryf het, en na my optrede daar het ek begin werk aan 'n bundel en net eenvoudig die tyd gemaak om dit te klaar te skryf. Jy wag nie vir die muse nie, jy gaan net sit en skryf – doelgerig en dwingend.
Jy het Rangeer in eie beheer uitgegee. Ook in Nederland kies 'n uitstekende digter soos Martijn Benders vir uitgee in eie beheer. Hoe verskil dié uitgeeproses van uitgawes by 'n reguliere uitgewer? Het jy gewerk met 'n redakteur, of met iemand wat saam met jou lees?
Ek is 'n rekenmeester, dus het ek my somme gaan maak en dit betaal om jou eie fondse in 'n publikasie te stoot, die risiko te neem en die groter wins in jou sak te steek. Met hierdie boek het ek ook die omslag ontwerp en jy staan dus veel nader aan die boek, is meer kreatief betrokke by die hele proses, maar jy moet ook pa staan vir die knaap bakore en -bene. Die tegnologiese veranderings het dit moontlik gemaak dat jy selfs kleiner oplae relatief koste-effektief en vinnig gedruk kan kry en ook weer regstellings in die daaropvolgende uitgawes kan maak. Jy moet egter steeds 'n goeie produk – waarde vir geld – aan die potensiële koper bied, en ek maak gebruik van die dienste van een van die land se voorste drukkers. Met sosiale netwerke kan jy jou eie bemarking doen, 90% van my voor-publikasieverkope het op hierdie manier geskied. Ongelukkig het ek nie die dienste van 'n redakteur nie en dit is 'n leemte waarna ek beslis moet kyk.
Eintlik bestaan Rangeer uit twee bundels; Rangeer, en gedigte, talk show hosts & reality shows, uit 2009. Wat was die besluit om dié bundel uit 2009 by jou nuwe een te voeg?
Die 2009-bundel het in pamfletformaat verskyn en daar was 'n weerstand uit sekere kringe om selfs net die bundel bekend te stel, wat nog te sê, probeer resenseer. 'n Boekeredakteur het 'n resensie-eksemplaar aangevra en ek het nooit weer van die heer gehoor nie. Maar ek wroeg nie meer oor sulke dinge nie. Ek het onlangs weer by bekendstellings en feeste begin lees en die mense het van die verse uit die bundel gehou en wou dit graag in die hande kry. Op 'n manier gee dit dan ook die leser wat vir die eerste keer met my werk te doen kry, insae in die tipe skryfwerk waarvoor ek bekend of dan miskien, berug geraak het.
Voorin skryf jy: "Sommige van hierdie gedigte is verwerkings van rubrieke." Hoe skryf 'n mens sulke gedigte?
Ek het voorheen al kort-kortverhale gepubliseer en ek wou net eksperimenteer om die dikwels ryk en oorvloedige gegewe van 'n rubriek af te slag totdat dit net in die geraamte van 'n gedig kon pas – die bloederige hart en derms behou. Jy gooi die hele tyd weg, maak die koffer ligter.
Jou gedigte se handelsmerk was nog altyd die ander kant van die blink en sorglose lewe – die van outcasts, dwelms, prostitusie, armoede, marginalisering. Waarin lê vir jou die poëtiese krag van dié soort onderwerpe?
Die eerlikheid en ook die manier om, ten spyte van die oorwig dinge wat teen jou tel, uit elke dag nog 'n stukkie bestaan te probeer kerf, dit is wat vir my kragtig is aan hierdie sy van die lewe. 'n Gedig, gebou op die wankelende rand van bestaan, staan my veel meer aan.
Jou gedigte lees heel maklik, soos praatverse. Hoe beluit jy op die vorm van 'n gedig, wat is die ambagtelike proses, voor ons as lesers jou gedigte te lese kry?
Ek het op 'n vorige vraag opgemerk dat ek hier "stories" wou vertel, in gesprek wou tree met 'n leefwyse en dit is net die vorm wat die gedigte spontaan aangeneem het.
Dit klink vir my asof Rangeer onder andere in gesprek tree met byvoorbeeld om te lewe is onnatuurlik, veral in die eerste afdeling. Daar is ook talle ander verwysings na literêre tekste en popliedjies. Is jy steeds "in gesprek" met ander digters, of is dit iets van die verlede? Wat beteken mense soos Bukowski of Springsteen nog vir jou?
Daar is nie 'n doelbewuste poging tot gesprekvoering nie, dit het maar weer net spontaan gebeur. Gedigte trek mekaar soos dye aan (as ek die beeld mag leen by Krog en De Lange), knoop onwillekeurig gesprekke aan. Ek vind nog steeds inspirasie uit Bukowski se rou eerlikheid oor die lewe, oor digters wat dink hulle kan met woorde of vroue wat dink hulle kan met liefde of seks die wêreld verander. Springsteen gee my hoop as daar weinig oor is om in te glo.
Arm is soms net 'n gebrek aan oorvloed
niks minder, niks meer,
met elke spoorweghuis
kom die stoof, 'n Welcome Dover
swart, op vier pote, kom katstaan hy met
die kaggel vol,
wyd was hy, met plek vir vier potte,
'n ketel vir koffie- en waswater,
'n oond vir bakbrood,
gemaak vir gesinne,
winters kon ons maklik vier-vyf
voor hom inskuif
op die lang bank,
dit was voor televisie
ek kon fabels in die vlamme lees
sien hoe die kole rooi gloei
om later tot as dood te bloei
soms het ek só gebrand om
weg en uit te kom,
baie kere was daar net brood
en moerkoffie, gebakte kerrie-uie, of brood
met uitgebraaide skaapvet
maar altyd-altyd was daar iets, al was dit net-net,
eendag het ma die grammofoon verkoop
met die hele hoop
plate waarna ek so graag geluister het,
dit het my hart gebreek,
fyn, soos antrasiet,
ek het maande lank daaroor getreur
eers 'n leeftyd later het ek dit verstaan:
hulle móés net oorleef,
soos daardie vasberade vuur, in die kaggel
elke uitputtende dag,
Jou bundel lees soos 'n persoonlike reis wat die leser saam met die digter beleef, van sy jeug tot en met die hede. Daar is 'n interessante mengsel van nostalgie en ontnugtering in gedigte soos 'Vrypas', 'Smeul' of 'Harlekyn', waar dit lyk asof daar 'n soort van verlange is na die ou dae, hoewel dit glad nie ideaal was nie. Is daar inderdaad so 'n verlange na die verlede, en is daar na jou mening sprake van ambivalensie in die gedigte ten opsigte van wat was?
Soos ek ook voor in die bundel vermeld is hierdie boek opgedra aan my pa, wat in 1996 oorlede is. Ek was onlangs by die Boekbedonnerd-fees in Richmond. 'n Groot deel van die feesgangers was mense van gevorderde leeftyd en hulle het later kom vertel hulle hou van die trant van die gedigte. Ek het gewonder hoe beleef ouer mense die veranderinge waaroor hulle weinig of geen beheer het nie, wat hulle nie kan verstaan, nie kan verwerk nie. Hulle soek na iets wat bekend is, bakens, spore of stasies. As jy kyk na 'n gedig soos, 'Gewaarwordings' sal jy egter sien dat daar ook op 'n nugtere, skeptiese wyse met die verlede omgegaan word – die skep van "bloeiende helde" uit die era, (die boksers en die rugbyspelers) totdat die Kerkstraatbom ons dwing om te vra, "wat wen jy deur te bloei." Dit is dus nie net 'n blote romantisering van die verlede nie, maar 'n her-interpretasie van 'n skynbaar onskuldige era, 'n kortstondige seisoen in die paradys van die sluipende slang.
Jou gedigte lees deels soos outobiografiese verse. Is dit moeilik om die privaatheid oop te skryf, of voel jy eintlik nie jy stel jouself heeltemal bloot nie?
Die skrywer/digter is 'n hoer: en as jy goed is kan jy gereeld jou bene en soms jou oë oopmaak, sonder dat jy jou hart of jou siel ooit oop hoef te maak. Dit was soms moeilik om oor sommige dinge te skryf wat ek liewer net sou wou laat gaan het. Soos die gedig oor die boek, Die Groen Ghoen (sien hier), maar dit is klein gebeure soos daardie wat enersyds my afsku laat groei in die mens se vermoë om selfs 'n kind te benadeel in die naam van 'n stelsel , maar ook andersyds my geloof versterk in die goeie, in die enkeling wat teen die stelsel gaan en "nee" sê.
In die afdeling 'Haltes' word daar reële en mentale plekke besoek. 'n Reële plek is byvoorbeeld Amsterdam, in die gelyknamige gedig. In hierdie, maar ook in ander gedigte, lyk dit asof daar, ondanks die ellende in Suid-Afrika, nie 'n verlange is na ontsnapping, na 'n ander land – ook Nederland is nie die hemel op aarde nie: "'n hotel op die plein, / laat my in – die naam, Atlanta: / die kamer klein, / kompak, donker en prakties / nes die res van die land: / alles georganiseerd; / té georganiseerd, / "lekker wippen" in die classifieds: / legitieme graffiti walls". Ontnugtering word so die subteks deur die héle bundel. Stem jy saam?
Jy lees dit heeltemal korrek. Daar is nie 'n "paradys" iewers op 'n ander plek nie. Op die agterkant van die poskaart van Kaapstad se magiese Tafelberg is die netjies uitgeblokte hel van Mannenberg, daar tik die tydbom, word die drome van die digters en die kinders verkrag, lê: "die blasoen van 'n verbryselde, haarlose poes" waarvan Wilma Stockenström skryf.
In die slotreëls van 'Durban' skryf jy: "skryf word die ongewapende weerstand / die woord, 'n onopsigtelike motorbom." Wat dryf jou skrywe? Woede, angs? En is poësie werklik subversief, of net 'n edele hobby?
Ek luister juis verlede week na Billy Joel se 'Prelude/Angry young man': "He refuses to bend, he refuses to crawl / He's always at home with his back to the wall / And he's proud of his scars and the battles he's lost / And he struggles and bleeds as he hangs on the cross / And he likes to be known as the angry young man."
Jare gelede was dit woede, ek dink ek het dit ontgroei, ons almal ontgroei die woede op 'n stadium. Angs? Ek was nooit bang nie. Miskien skryf ek om te onthou. Poësie wou nog altyd subversief wees, teen die grein draai, maar soms is dit tog die man wat die motorbom aktiveer wat die bebloede boodskap tuisbring waar dit hoort?
In watter mate is die reël "ek, die minor poet met geen major literary ambitions" uit 'Aan die gatkant van die maan' ironies?
Ek het werklik die punt bereik waar ek moeg is om te baklei: teen of vir Afrikaans, ek skryf, kry my werk by die mense wat dit wil hê, en te hel met die res.
'n Gedig soos 'Aan die gatkant van die maan', maar ook gedigte soos 'Die rewolusie begin op die plase' en 'Nuwe alfabet' klink asof dit uitstekend kan werk op die verhoog. Skryf jy jou poësie met die oog op die publiek, of het jy 'n sekere 'ideale leser' in gedagte?
Ek en 'n vriend het nogal gegrap dat van die gedigte kan werk met musiek en as rap, maar dit is nie my scene nie, ek geniet dit nie om in die openbaar op te tree nie. Ja, hierdie bundel is geskryf met 'n bepaalde leserspubliek in gedagte.
In die afdeling 'Kruisings' is daar, soos in van jou vroeëre werk, 'n groter fokus op die meer bekende 'Du Plessis tema's': die donker kant van die mens – die hoere, die dwelms. Voel dit vir jou of daar nog nuwe paaie is om te ontdek binne hierdie tematiek?
Natuurlik, dit gee jou altyd 'n blik op hoe mense probeer ontsnap: die wat te veel het asook die wat te min het.
Betlehem was moontlik so vol
soos Jeffreys in seisoen,
met Koos Kombuis by Potter's Place
en Billabong branders wat skuimkuif maak.
Die verkeer was moontlik chaoties
die sterre het roekeloos die hemel
vol gespoed, soos minibus taxi's.
God is 'n drywer met 'n swaar liksens
ry met 'n Oshkosh en leunwa deur die melkweg
op Oukersaand trek Hy af by 'n stal – die kneg
word weerloos, mens.
Kyk mens na 'n gedig soos 'Drie gelykenisse' of 'Blanco, 2012, 'n besoek' met die reëls "teen die berge sit die laaste / oorblyfsels soos skeerroom / aan die vergeetagtige snor van 'n Alzheimer-gesig", val die beeldende kwaliteite van jou gedigte op. Soek jy bewustelik na vergelykings, of kom dit amper vanself, tydens die skryf van die gedigte?
Nee, ek soek nie bewustelik na vergelykings nie. Hierdie bundel het my net gejaag, elke oggend het die gedigte by my kom aanmeld, moes ek skryf.
In jou gedigte neem jy dikwels standpunt in op politiek gebied en op maatskaplike vlak, soos byvoorbeeld in "Room with a view", wat my laat dink het aan reëls van die Nederlandse digter Menno Wigman, in "Kamer 421":
Ik ben al bijna veertig jaar haar zoon
Jou reëls klink amper sinies: "ons sal kom kuier ma, elke week, ma / en as ma twyfel, wel, lui net die klokkie, / jammer, maar ons móét nou gaan / en, ja ons sal die kat laat uitsit, ma. / en die meenthuis weer op die mark sit". Is die digter in jou oë 'n kritikus van die samelewing, 'n kommentator? Dit lyk asof jy min hoop sien, min opregte liefde of empatie onder die medemens.
Die digter kyk deur 'n teleskoop na die samelewing, hy weet, soos Leonard Cohen: "everybody knows that the boat is leaking/everybody knows that the captain lied."
Die moderne mens het hom losgemaak van al sy fabels, hy het niks meer om in/aan te glo nie, niks wat hom (in die woorde van Kerkorrel) "meer kan fassineer" nie. Ons skep kits-sterre wat soos verskietende sterre weer aarde toe plons, ons jaag soveel fokkol, met soveel ywer na. Verbruik, verbruik mense, alles het 'n "best before date." Ons beleef die era van interaktiewe afstandelike medemenslikheid – "Jou medemens is dood," het die Buckfever Underground immers verkondig.
In die afdeling 'Seinwagter' is daar verskeie gedigte wat die belang van poësie verdedig, gedigte waaruit 'n groot vertroue in die krag van die poëtiese taal spreek. As ek 'Defence of Poetry' lees, is daar uiteenlopende negatiewe kwalifikasies vir mense wat nie belangstel in poësie nie: "dan is jy 'n onafgewerkte halwe mens / wat bloot bestaan vir die behoefte van die pens"; "dan is jy 'n lewende lyk / 'n kitsch-model van plastiek met 'n weggooipruik"; "dan is jy net 'n pompende massa bloed / en spier"; "dan is jy maar net nog 'n vraatsige vark by die trog". En so verder. Die gedig voer die 'belang' so ver deur, dat mens wonder of hier nie ook ironie ter sprake is nie. Watter rol sien jy nog vir die poësie, as ons weet dat wêreldwyd al hoe minder mense werklik belangstel in gedigte lees?
Inderdaad is dit ironies, die poësie is op die sylyn gerangeer. Dit is maar net hoe dit is, maar daar is tog nog 'n handvol besetenes wat glo in hierdie medium en op Facebook is daar verskillende blaaie waar mense ywerig lees en publiseer. Die werke is van wisselende gehalte, maar ten minste is daar aktiwiteit. Van die voorste Afrikaanse digters het ook maar in die little magazines begin en destyds is daar ook op hulle neergekyk, so miskien kom hier nog iets uit hierdie stortvloed.
Twee nagte in Stellenbosch
(na sheryl crow se liedjie, the book)
ek het gaan gedigte lees op stellenbosch
met die room van die afrikaanse kulturatti
die bruin basterbroer
het deur die skreef kom inloer
almal was daar,
elke digter met 'n bundel, sommige met
'n stapel onder die arm
jonk & vonkelend
ander oud en
& onvaste stem agter mikrofoon
met te min of te veel testosteroon
soos bysiende lesers het ons
verby mekaar gewurm
ons wat hoer met die woord
ons wat lê kry by lettergreep
& vers maak met dieselfde passie soos diere.
ek het 'n kamer gedeel met 'n groot bekroonde digter
& besluit om liewer nie 'n gedig daaroor te skrywe nie.
Met verwysing na 'Twee nagte in Stellenbosch' en 'Die Taal': wat is tans jou (poëtikale) verhouding met Afrikaans, en die Afrikaanse establishment? Hoe skryf jy in 'n taal wat vir jou so problematies is?
Dit is 'n problematiese verhouding. 'n Haat-liefde verhouding met Afrikaans, want ek is in my diepste wese Afrikaans. Maar ek het nooit enige erg gehad aan die hegemoniese hekwagters, die belese bysiendes, die selfvoldane sinjaalbeamptes nie. Ek het met my skryfwerk in Afrikaans eerstehands marginalisering beleef, maar soms moet jy daar op die rand staan, 'n middelvinger wys en nie 'n dooie duit omgee nie, want jy het nie jou siel verkoop nie.
Baie dankie vir jou antwoorde, Clinton, en ek hoop jou bundel vind sy bestemming na baie lesers!
Alfred, dankie vir die geleentheid om met jou te kon gesprek voer. Die blik van buite is altyd 'n ruimer blik.
Pa ploeter met ses Shoprite-sakke
kort-asem bebliksemd die straat oor
sussie skarrel opgewonde voor
met die kersboom met Chinese plastiektakke,
boetie agter, sleepvoettraag met iets taai en koud
aan sy mond en vingers en hare,
mammie blaas met die waatlemoen
sy dra, ses maande se swangerswaar.
(vir ampie coetzee, na ingrid jonker se, die kind)
die taal is nog nie dood nie
die taal draai sy gekneusde gesig na sy moeder
afrikaans skreeu skreeu die kleur
vol van verwyt & verbittering
in die taalrepubliek van die gekoesterde tong
die taal draai sy gekneusde gesig na sy vader
dra die sonde van die geslagte
van ongeregtigheid & suiwer bloed
in die kerkhowe van die stommes sterf die klank
nog by magersfontein nog by kammieskroon
nog by pella nog by kakamas
nog by die konstitutionele hof
waar hy lê met 'n strop aan die nek
die taal is die murg in die bene
maar die taal is ook tenger & weerloos
die taal is uitgesluit by al die vergaderings & wetgewings
die taal staan buite, kyk deur die tralies van die land in die oë
van die moeders
die taal wat net wou soepel lê in die mond van 'n mens is
roggel, weifel, vergeefs…
die taal wat 'n boom wou word met baie wortels, wat wou tak
en blaar oor afrika
die taal wat 'n beitel wou word, kan nie meer reis nie
sterf, met sy meulsteen, sonder 'n paspoort,
sonder 'n land.
Tags: alfred schaffer, onderhoud met Clinton V du Plessis, Rangeer deur Clinton V du Plessis
Wanneer wat anders is, dieselfde bly
Na aanleiding van die prominensie etlike maande gelede in ons plaaslike media oor die kwessies van xenofobie en veral gesprekke rondom rassisme en rassehaat, trek 'n artikel van Robert Dorsman wat op die Digitale Biblioteek van Nederland (DBNL) se webblad verskyn het, my aandag. Want hoe vind dié temas hul vergestalting in die digkuns, wonder 'n mens …
Dorsman neem sy aanloop tot die artikel vanuit die bekendstelling van Alfred Schaffer se nuutste bundel, Geen hand voor ogen, vroeg verlede jaar. By dié geleentheid het nog twee van Nederland se "immigrante-digters" die verhoog met Schaffer gedeel; te wete Ramsey Nasr en Mustafa Stitou. Nasr, wat ook terswelfdertyd die Dichter des Vaderlands is, het Palestyns-Nederlandse ouers; Stitou weer is van Marrokaanse afkoms, terwyl Schaffer 'n Nederlandse vader en Arubaanse moeder het.
Al drie inderdaad prominente figure in die Nederlandse digkuns; verdermeer al drie van gemengde afkoms en persone wat besonder goed op hoogte is ten opsigte van rassekwessies en diskriminasie jeens hul gemengde afkoms in die Nederlandse literêre wêreld en met bogenoemde as uitgangspunt, verken Dorsman dan hoe dié temas in hul onderskeie digkunste gestalte vind.
Nasr word byvoorbeeld soos volg aangehaal uit 'n onderhoud wat met hom gevoer is na aanleiding van sy bundel Onhandig bloesemend: "Een bundel als Onhandig bloesemend, daar bereik je niks mee, ik weet het. Maar het is het enige wat ervoor kan zorgen dat ik niet in totale wanhoop en haat verval. Als je alles van binnen oppot, wordt het heel gevaarlijk. En daarom gaat het volgens mij óók over politiek als ik over de liefde schrijf." Volgens Dorsman is Nasr die ware woordkunstenaar van dié drie.
Dit is egter Dorsman se beskouing jeens Schaffer wat my opgeval het: "Bij Alfred – 'val mij niet lastig met je theorietjes' – Schaffer is sprake van afstand, van kijken, een standpunt innemen en dan iets zeggen. Hij maakt omtrekkende, filmische bewegingen. Maar als volstrekte eenling, als kritische instantie. […] Die afzondering heeft hij nodig. Schaffer is wars van uiterlijk vertoon: 'poëticale gedichten zijn saai en overbodig'. Zijn taal is duidelijk rijker geworden sinds zijn debuut, meer volwassen, bezonken. Zijn betrekkelijk isolement in Kaapstad – ver weg van Nederland – is misschien wel goed geweest voor zijn ontwikkeling." In 'n onderhoud met Ron Rijghard wat in Awater verskyn het, het Schaffer glo soos volg reageer op die vraag hoe Afrikaans hom as Nederlandse digter beïnvloed het: "Een schrijver is altijd een buitenstaander, bij mij is dat om geografische redenen uitvergroot. Ik denk dat het ontwijkende ook door zulke praktische oorzaken veel in mijn poëzie voorkomt. Ik wil de zaken wel bij hun naam noemen, maar wat benoem ik? Mijn wereld, mijn referentiekader, ligt niet vast."
Ten slotte word die trompette omtrent geblaas wanneer Dorsman oor Mustafa Stitou begin skryf: "Tot slot Stitous Varkensroze ansichten. Een tour de force – voor alle drie de dichters geldt trouwens dat zij met gemakkelijke oplossingen geen genoegen nemen. Stitou: 'Taalvreugde en pijn, daar gaat het volgens mij om in de poëzie'. Stitou schreef in Optima behartigenswaardige woorden over het dichtproces en de relatie tot zijn taalgebruik: 'Zingt er door mijn taal een andere taal die naar buiten wil? Ik weet het niet. Ik denk het eerlijk gezegd niet. Mijn kennis en beheersing van en vertrouwdheid met het Marokkaans-Arabisch zijn zeer gebrekkig, om niet te zeggen: verwaarloosbaar." Zelden las ik intrigerender poëzie dan van deze ironische, nuchtere dichter, die als een druïde tovermiddeltjes mengt en speelt met taal en werkelijkheid en filosofie alsof er niets anders bestaat."
Nou ja, toe. Volpunte aan Dorsman; veral weens die aanhaling waarmee hy sy oorskouing afsluit. Iets wat die wyse man van Nederlandse lettere, Gerrit Kouwenaar, oor digkuns te sê gehad het: "Dichten is voor mij ontwikkelen, onthullen; het doordringen in menselijke lagen … met de leugenachtige en dubbelzinnige taal als creatief instrument."
As toegif plaas ek Alfred Schaffer se gedig "De Erfenis" onder aan vanoggend se Nuuswekker. En welkom terug in Suid-Afrika, Alfred! Mag dit vir jou en jou gesin 'n blye weersiens wees …
Sedert gister het daar nuwe bydraes deur Andries Bezuidenhout en Lize Viljoen bygekom. Andries skryf oor 'n besonderse plakkaat in sy besit, terwyl Lize weer vertel van Nuwejaarsvieringe in Seoul.