Die redenasie van die ANC vandag is soos volg: In die ou tyd is Suid-Afrika oorheers deur wit mense en gevestigde wit belange. Nou is dit die swart mense se beurt. Dit is ook mos ’n teenoorgestelde.
In koerante soos The Sowetan, word hierdie beleid sterk verdedig, en verstaan mens, teoreties altans, die beweegredes daaragter. Swart mense is al vir eeue deur witmense onderdruk, so lui die redenasie, en aangesien regstellende aksie tot nou toe, slegs tien jaar later, nog net ’n relatief klein persentasie van die swart bevolking kon ophef, moet almal aanvaar dat ons skaars aan die begin staan van die proses, en dat regstellende aksie nog baie jare moet voortduur, want die fout van drie eeue kan nie in slegs tien jaar reggestel word nie.
Maar dis ’n bietjie soos om te sê: “Jou oupa het my ouma baie stadig gerape, nou gaan ek jou vrou baie stadig rape.”
Die klem moet eerder val op die uitgediende begrip veelrassigheid as op swart oorheersing. Regstellende aksie gaan immers nie om wraak nie, maar gaan daarom om gelyke geleenthede te genereer vir almal, soos teenoor die ongelyke geleenthede van die verlede. Regstellende aksie, soos dit tans geïmplementeer word, maak swart mense lui en alle ander mense mismoedig en selfs bitter. Rassisme is besig om toe te neem pleks van af te neem in die Nuwe Suid-Afrika. Daar is ook ’n onrusbarende polarisasie van inligting: lees jy wit koerante, neem jy kennis van die grusaamste plaasmoorde, maar lees jy swart koerante, hoor jy van swart mense wat (om maar een voorbeeld te noem) sonder provokasie aangerand is in ’n kroeg in Vanderbijlpark.
Regstellende aksie het ’n verdelende swaard geword, ’n tydbom wat wag om te ontplof in ons almal se gesigte.
Iemand kan sê: “Wat weet jy tog van die situasie op grondvlak af? Jy’s ’n musikant. Jy kan maklik praat: geen soort regstellende aksie, nóg die nuwe nóg die oue, sal jou ooit raak nie.”
Nie al hierdie swart tegnici is onbevoeg nie. Party van hulle is beter met hulle werk as die wittes wat eers die job gedoen het. Maar dis ’n feit dat die meeste van hulle nog op ’n “learning curve” is. Dis ook my ondervinding dat nuut-aangestelde swart werkers die moeilike fase van “on the job training” vinniger en meer effektief afhandel wanneer hulle werk in tandem met blankes. Ek weet dat wat ek nou sê, klink soos die ou cliché, waar of nie, dat “swart mense net kan werk onder blanke toesig”. Die saak is egter nie so eenvoudig soos dit nie. Wanneer ’n mens ’n vaardigheid probeer baas raak wat vir jou nuut is, is dit beter om eerstehandse inligting by ’n meer ervare persoon te kry as om die heeltyd ’n handleiding te raadpleeg. Dieselfde geld vir my wat probeer om ’n swart taal baas te raak: ’n Xhosa-woordeboek kan my net tot op ’n sekere punt kry; as ek rêrig Xhosa wil vlot leer praat, moet ek oefen om te praat met ’n regte Xhosa.
Swart, wit, bruin, geel en rooi mense wat saam werk op die markplein is die enigste manier om ’n diverse mark soos ons s’n te laat werk. Dit is ook die enigste manier waarop ons almal mekaar in die afsienbare toekoms gaan leer ken, want as gevolg van die erfenis van ekonomiese ongelykheid en geografiese skeiding is die meeste woonbuurte tot vandag toe betreklik eksklusief. As ’n swart man – of ’n Katoliek, of ’n Moslem, of ’n Griekwa - dan nog nie my buurman is nie, kan ek ten minste elke dag vir hom “hallo” sê in die kafeteria by die werk. En, sowaar as wragtig, dis ’n begin.