Boeke | Argief – SKROP
Boeke | Argiefadmin2020-02-07T09:12:22+00:00
Ses nuwe sakeboeke wat saakmaak
deur John King
John King, bestuurder van UPPERcase Boekwinkel in Menlyn Maine, bekyk 6 plaaslike besigheidsboeke wat onlangs uitgegee is.
How to succeed in the African Market deur Winfred Oppong-Amoako, Zebra Press, 2019, R280
Afrika is ŉ gesogte beleggingsmark en meer as 75% van maatskappye en belleggings in Afrika is suksesvol. Hierdie boek vra hoekom? En hoe kan enigiemand ook sake doen in en met Afrika en die vrugte pluk.
So you want to build a Startup deur Matthew Buckland, Tafelberg, 2019, R295
Suksesvolle mense gee dikwels voor dat alles waaroor hulle gedroom het waar geword het en dat haarfyn beraamde planne hulle hul doelwitte laat bereik het. Die werklikheid is ŉ reeks van suksesse, maar ook terugslae. Dié boek is ŉ eerlike verhaal van hoe moeilik dit kan wees om ŉ besigheid te begin en op te bou, maar ook die pret wat daarmee saamgaan.
The Ultimate Guide to Retirement in South Africa deur Bruce Cameron en Wouter Fourie, Zebra Press, 2019, R270
Nou in ŉ tweede uitgawe met ŉ voorwoord deur Pravin Gordhan is hierdie net die gids om jou te help om ŉ suksesvolle aftrede te bereik. Hierdie opgedateerde uitgawe sluit die jongste regulasies rondom pensioenfondse in en is op die jongste statistieke en syfers gebaseer.
Make your Money work for You deur Anthea Gardner, Jonathan Ball Publishers, 2019, R230
Droom jy van ŉ toekoms sonder enige finansiële kommer? Een waar jy dalk jou eie besigheid kan begin? Beleggingskenner Anthea Gardner wys hoe jy jou bates vir jou kan laat werk en hoe om jou rykdom ŉ hupstoot te gee om jou drome te verwerklik – en jy het nie ŉ graad in rekeningkunde nodig nie.
The 7 Things every young Black Entrepreneur should know deur Karabo Che Mokoape, Zebra Press, 2019, R190
ŉ Praktiese, inspirerende gids vir die volgende generasie entrepreneurs. Die skaal swaai gereeld weg van jong entrepreneurs en hierdie boek stel ten doel om die jong sakepersoon se kanse te vergroot. Met Suid-Afrika se lae indiensnemingsvlakke is daar nie ŉ beter tyd vir bemagtiging van entrepreneurs nie.
Manage your Money like f*cking Grownup deur Sam Beckbessinger, Jonathan Ball Publishers, 2018, R210
Ons het nie ŉ gids gekry wat verduidelik hoe finansies werk nie. En daar was nie ŉ toets vir ŉ geldlisensie voor ons eerste kredietkaart nie. Geen wonder baie van ons sit hand in die hare oor ons finansies nie. Dié boek vertel jou hoe om jou geld te beheer en sodoende ook jou lewe. Daar is oefeninge en illustrasies en tabelle om die leser te bemagtig – en dis flippen snaaks ook.
Wat Jonathan Amid gelees het
2019 is nog ŉ besonderse jaar vir plaaslike fiksie. Lucky Packet, Trevor Sacks se debuut, is verbysterend goed. Soveel so dat ek met die intrapslag meegevoer was, binne ŉ paar bladsye se lees reeds meer as ŉ paar keer kliphard gelag het, en presies die karakters, ruimte en gebeure voor my kon sien afspeel.
Sacks het hier ŉ Bildungsroman geskep wat tot ŉ breë leserspubliek sal spreek. ŉ Coming-of-age-story wat tegelyk ŉ besonder ryk sin vir karakter, fantastiese humorsin, onstuitbare momentum (ja!), onvergeetlike detail en bowenal ŉ wysheid oor die menslike kondisie en ons swakhede vasvang.
Elke hoofstuk – kort, kragtig, vol kwinkslae en menschlichkeit, maar nooit te selfbewus in vertelling nie – is soos ŉ kortverhaal op sy eie, vertel vanuit die perspektief van die ouer Ben Aronbach. Hoewel die ouer Ben sy vertelling begin deur ŉ moment vas te vang van sy jonger self op ‘vyf of ses’, is die kern van die verhaal wanneer die twaalfjarige Joodse seun kennis maak met die skelm, die scheister, die schlemiel, die vermetele Leo Fein.
Lucky Packet dokumenteer met sjarme, houding, chutzpah, ontnugtering, meelewing, en ontsaglike deernis presies hoe Fein ŉ verwoestende impak op sy eie lewe, die lewe van sy familie, en veral sy moeder, sou hê.
Ben word groot in ŉ piepklein dorpie (raai waar?) in die 1980’s. Dis geen verrassing dat hy nie inpas nie. Tussen konserwatiewe, hiper-Christelike Afrikaners is hy die Joodse, Engelssprekende, avontuurlustige, ondeunde outsider. Om nie eens te praat van sy twee broers wat soos dag en nag van mekaar verskil nie. Met Ben se pa se dood, en die verskyning van Leo Fein – wat glo sy pa geken het – verander sy lewe onherroeplik.
Verwag die onverwagse, soos toe die einde van Apartheid nader sluip en Ben gedwing word om in kringe te beweeg wat hy nooit sou kon voorsien nie. Wat Lucky Packet met speelse ironie, wrang humor en dodelike erns vasvang, is die absurditeit en die magdom onverwagse konneksies en verhoudings wat uit die Apartheidsregime voortgespruit het. Net wanneer jy dink jy het ŉ houvas op die trajek van die verhaal, word jy telkemale opnuut uit die veld geslaan.
Kyk hoe beskryf die ouer Ben die lucky packet, wat hy in die openingstoneel onthou:
A lucky packet offers not only the most reward, with its surprise gift, but a release from the burden of choice, from the consequences of a bad choice. Pick a bad lucky packet and you have a throwaway knickknack, but still the sweets; pick a good one and you have a toy to play with for the rest of the week.
So word dit algaande in hierdie uitsonderlike roman duidelik dat die lewe soms soos ŉ lucky packet mag wees – en dat ons selfs met slegte of verkeerde keuses iets van waarde kan wegneem – maar dat ons ook nie altyd ŉ keuse het in die rigting waarop ons lewe afstuur nie. Soms moet elk van ons tog ook lees uit die Boek van Toeval en Toeverlaat.
Ekow Duker is in enigeen se boekie ŉ fassinerende figuur. Hy het sy opvoeding en verdere studies meegemaak in Ghana, die Verenigde Koninkryk, die VSA en Frankryk, en het ervaring as olieveld-ingenieur, as bankier en as korporatiewe strateeg. Hy is tans werksaam in die data wetenskap.
Voor Yellowbone het Duker reeds drie ander romans gepen, hoewel dit die eerste is wat ek van die skrywer lees. Yellowbone se skryfwerk is van so ŉ gehalte, en die trefkrag van die roman so groot, dat ek beslis van plan is om die vorige romans so gou moontlik op te spoor. Die roman kan nie maklik opgesom of gereduseer word tot ŉ eenvoudige sinopsis nie. ŉ Antieke viool verbind die karakters en lewensreise van Karabo Bentil – die ‘yellowbone’ van die titel – en Andre Potgieter, ŉ begaafde vioolspeler.
Karabo en Andre se paaie kruis direk met mekaar in Londen, hoewel die verhaal draai in Suid-Afrika, Engeland en Ghana. Beide is tragiese figure – randfigure op hul eie manier, onseker van hul plek in die wêreld, en veral in onsekerheid gedompel oor hul toekoms – en Yellowbone beproef elk ten sterkste, voor ŉ ietwat hoopvolle dog gepaste wending die roman afsluit.
Karabo, wat in Mthatha grootword, is ŉ karakter wat ŉ reeks uiteenlopende emosies by die leser wakker maak, en beslis nie altyd positief nie. Juis daarom is dit moontlik vir Duker om met sy vroulike hoofkarakter ŉ pleidooi te lewer vir groter deernis, vir groter pogings om te verstaan, hoe moeilik dit steeds is vir enigiemand wat anders lyk om te integreer. Selfs, of dalk veral, in die kleinste gemeenskappe. Haar karakter laat Duker toe om met ontsag te skryf oor ras, klas, gemeenskap, die kosmopolitiese, en die foutlyne tussen inklusiwiteit, identiteit en kultuur.
Duker skep met Andre Potgieter ŉ diep versteurde, dog baie simpatieke, manlike protagonis, een wat tegelyk besoek word deur engele wanneer hy speel en getreiter word deur verskeie demone wanneer hy buite die wêreld van musiek en musikaliteit durf beweeg. Andre is anders, en hy herinner ons aan ons eie feilbaarheid en swakhede, sonder dat sy verhaal enigsins didakties of prekerig begin raak. Trouens, dis haas onmoontlik om nie in vervoering te wees met die lees van Andre se gawes en optredes nie, en hoe hy deur die engele besoek word nie.
Yellowbone is nie soseer magiese realisme nie, maar dit wend die magiese, en die krag van woorde en kuns aan om hierdie narratief tot ŉ plek van heiligdom te verhef.
Duker is ŉ begaafde skrywer. Yellowbone sal vir die regte leser ŉ onvergeetlike leeservaring bied.
Leo Tolstoy het op ŉ kol gesê: ‘All great literature is one of two stories; a man goes on a journey or a stranger comes to town.’
Rénay Warrington se tweede roman, Smit Motors, is die soort tydlose verhaal wat grense tussen lekkerlees-boek en ‘great literature’ verdof. Resensies loof die skrywer se karakterontwikkeling, aanvoeling vir plek en ruimte, sensitiwiteit soos sy omgaan met gestremdheid, ouerskap, en trauma. Hoe sy leesbaarheid en ŉ outentieke stem vir haar verskillende karakters vasvang.
Vir my is Smit Motors – intiem verbeel, pragtig gepen, so gemaklik met stilte as met die dreigende maalkolk van verbale en fisieke geweld – Warrington se eie aanbod van ŉ Nouveau film in die Afrikaanse Lettere. Soos ŉ top regisseur steun Warrington op twee sekure fondasies: die eerlike, opregte, ruwe krag van ŉ verhaal wat hoofkarakter Petra Smit op ŉ letterlike en geestelike reis neem, en om haar die vreemdeling te maak, die ‘stranger coming to town’ waarvan ŉ dorp se mense van notisie moet neem.
Die naam Petra beteken oorspronklik ‘klip’ of ‘rots’. Warrington gee kleur en dimensie aan Petra deur haar formidabel te maak juis ten spyte van haar eie kwesbaarheid, onsekerheid en feilbaarheid. Kind van ŉ ma wat haar verstoot het. Verstoteling. Skrywer wat sukkel om te skryf, ŉ randfiguur wie se moed haar dikwels begewe. Ellendeling. Smag na moederskap van haar eie kind, maar haar identiteit as lesbiese vrou bemoeilik enige eenvoudige pogings tot swangerskap. Haar verhouding met Cyla vol passie en drif, maar Petra baklei teen die smart van ŉ verlede wat eers volledig tot haar deurdring wanneer haar tyd in ŉ klein dorpie in die Vrystaat haar direk met ŉ ontsaglike dilemma konfronteer: is sy genoeg van ŉ rots om ŉ weerlose kind, Monty, van sy eie pa te red?
Die Smit Motors van die titel – ŉ werkswinkel op die koop toe beskou te veel van ŉ las vir erfgenaam Petra om aan vas te klou – word ook die narratiewe motor van ŉ veelvlakkige verkenning van broosheid en innerlike krag, ons pogings om of onsself of ander te red. Warrington se veer is vol gitswart ink, dog weeg haar prosa veerkragtig eerder as bloot gespierd. Vroue as sielsgenote, minnaars, vriende, vertrouelinge, word weergegee soos ŉ gebed en ŉ geweerskoot: ontsag, onmiddellikheid, omarming van weerloosheid en patos.
Voel ook die pyn aan die bors van kunstenaar Susan, ŉ buitestander wie se verhaal op uitsonderlike wyse tot die van Petra spreek. Spandeer tyd in die township met die kinderoppasser Johanna, die verwaarloosde Monty, die wreedaardige dorp se slagter en die nimlike, minlike Arno, wat soveel meer as net sy gestremdheid is.
Smit Motors is, soos Zirk van den Berg se Ek wens, ek wens, ŉ meesterlike sprokie vir volwassenes, een waar die stryd tussen lig en donker nooit deur die bonatuurlike bepaal word nie. Eerder die besef dat gebrokenheid alleen nie kan keer dat ons die noodlot tart deur die helde en heldinne van ons eie verhale te word nie. – Jonathan Amid
Wat Deborah gelees het
Tussendeur die meer gewigtige boeke wat ek vir werk lees, verslind ek huishoudelike noir. Dikwels verval hierdie gewilde genre helaas in resepmatigheid: as jy ’n paar gelees het, weet jy gewoonlik lank voor die einde wat gaan gebeur en die kinkel in die stert verbaas jou glad nie. Hierdie was een van daardie, maar tog bly jy vinnig omblaai en sit jy op die punt van jou stoel.
Die premis is interessant: die hoofkarakter, Alex, is al twee jaar in ’n koma ná ’n bergklim-ongeluk. Niemand het veel hoop dat hy gaan wakker word nie en dokters kan geen breinaktiwiteit by hom bespeur nie. Sy geliefde, Bea, bly nogtans aan sy sy, maar uit welke motief: liefde of skuld? Want dit word algaande duidelik dat sy besering geen ongeluk was nie.
Dis interessant dat die hele storie vertel word vanuit die oogpunt van ’n man in koma: hy kan elke (rare) aanraking voel, hy kan elke woord hoor en verstaan en soms, wanneer sy oë toevallig halfoop is, kan hy grys figure uitmaak. Hy kan egter nie roer nie. So hoor hy sy vriende bo-oor hom baklei oor hul eie huishoudelike sake en ruik hy met waterende mond hoe hulle Indiese wegneemkos eet terwyl hy deur ’n buis in sy maag met ’n koue vloeistof gevoed word. Hy word deur ongevoelige verpleegpersoneel soos ’n sak patats rondgeslinger en deur hartelose dokters gedruk en bevoel. Dis slegs sy meisie, Bea, wat agter sy rug inkrul en hom alles van haar dag vertel, maar hy voel sy doen dit soos iemand wat in ’n dagboek skryf of by ’n priester bieg: sy deel goed wat sy nooit sou deel as sy geweet het hy hoor nie, dinge wat haar sleg kan laat lyk, waaroor sy gejok het, waaroor hy haar (in die verlede) sou kon spot.
Sy grootste wens is om dood te gaan. Maar dan ontmoet Bea iemand anders en skielik wil hy lewe: hy wou doodgaan met ’n geliefde wat oor hom rou, nie alleen nie. Hy span sy merkwaardige wilskrag in om ’n vinger te roer om vir iemand te wys hy is nog daar binne. Gaan hy hierin slaag? Gaan hy uitvind wie hom gestamp het en wat Bea se agenda is? Lekker ontspanningslektuur, hoewel die einde my nie bevredig het nie.
Emily Koch is ’n bekroonde joernalis van Bristol en dis haar eerste boek.
Die verslawende misdaadfiksie van Penny, Sigurdardottir & Vargas
Die misdaadfiksie van sekere skrywers dwing jou om onmiddellik die boek van die winkelrak te haal en sonder om ’n oog te knip die volle prys te betaal. Daar is geen kans dat ’n nuwe roman van Louise Penny, Yrsa Sigurdardottir of Fred Vargas stof gaan vergader nie. Hul werk is verslawend.
Louise Penny se verhale speel af in die dorpie Three Pines, iewers in die ysigste deel van Kanada. Dis so klein en geheimsinnig dat dit nie eers op ’n kaart gevind kan word nie. Die mense wat daar woon en die eienaardige moorde wat gepleeg word, is vervleg met die lewe van die speurder Armand Gamache.
Die jongste twee in haar reeks van meer as tien oor Three Pines is Glass Houses en Kingdom of the Blind. Gebeure in die twee volg direk op mekaar en dit maak sin om hulle so gou moontlik na mekaar te lees. Dis eintlik ook sinvol om al die vorige in die reeks te lees. Daar is soms herhaling en terugverwysings, maar om volledig in die prentjie te wees kan gerus met Still Life afgeskop word.
Glass Houses gaan deels oor ’n waagstuk om dwelmhandelaars vas te trek maar dis veral die geheimsinnig cobrador, ’n gemaskerde figuur wat verskyn en bloot in ’n openbare plek in ’n mantel gehul staan. Hy/sy is die gewete van iemand wat iets so verskriklik gedoen het dat ’n gewete in sigbare vorm moet kom om vergelding te eis. Die ontknoping in hierdie verhaal is fassinerend.
In Kingdom of the Blind word gebeure uitgebrei wat met die dwelmhandelaars en ’n aweregse kadet wat Gamache teen almal se sin (en teen sy eie beterwete) tot die akademie toegelaat het, maar daar is ook veel meer. Dit begin met ’n byeenkoms van drie onwaarskynlike eksekuteurs van die boedel van ’n vrou wat hulle glad nie geken het nie. Met kinkels in elke moontlike kabel ontwikkel dit in ’n raaiselagtige moordverhaal wat slegs Gamache met sy besonderse insig en mensekennis kan oplos.
Boelies is die onderwerp in Yrsa Sigurdardottir se jongste riller/speurverhaal The Absolution. Dis die derde in die reeks met die speurder Huldar en die kindersielkundige Freyja (met The Legacy en The Reckoning wat dit voorafgaan).
Selde voorheen is daar so diep gedelf in die siel van afknouers en die uitwerking op hul slagoffers en hul gesinne. Die manier waarop daar met boelies afgereken word is bloedig, morsig en afgryslik. Daar is ook ’n ernstige waarskuwing dat die gevolge van afknouery oor dekades kan strek en dat wraak dikwels met tyd meer kwaad kan laat uitbroei.
Die rol van sosiale media kom onder die loep. Wat veral tref, is dat afknouery glad nie meer ontsnap kan word nie. Wanneer ’n kind van die skool af tuis kom, is die boelie steeds daar op sosiale media en met ’n baie groter gehoor as in ’n geslote omgewing.
Yrsa skram nie weg van grafiese geweld nie, soos lesers van haar vorige romans teen hierdie tyd al weet. En dié keer is dit nie net die moorde wat jou bloed laat stol nie. Dis die wreedheid waarmee iemand se siel verwoes word wat jou bybly.
In Augustus maak Fred Vargas (Franse historikus en argeoloog en, ja Fred is ’n vrou) se enigmatiese Commissaire Adamsberg weer sy opwagting ná sowat drie jaar se afwesigheid. Die prikkelende titel is This Poison will Remain. Vargas het ook reeds bekoorlike karakters geskep in die reeks wat begin het met The Three Evangelists. Haar boeke is in 45 tale vertaal en meer as tien miljoen eksemplare is al verkoop. Lees meer oor Vargas by https://www.penguinrandomhouse.com/authors/52967/fred-vargas
V & A met Réney Warrington
deur Jonathan Amid
Smit Motors. Een sin wat die kern van die verhaal vasvang?
Die liefde van mense.
Was Smit Motors ŉ groter uitdaging as Oktober?
H’m, nee. Beide was ewe maklik/moeilik en het ewe veel oorskryf gekos. Maar na die sukses van Smit Motors begin ek nou al stres oor nommer drie! Wat gaan Tannie Bettie, my 88-jarige bewonderaar, dink van die distopiese skop-skiet-en-donder wat al op 100 000 woorde staan? Of maak ek eerder die versameling briewe aan my broer klaar? Senuwees!
Is alle fiksie outobiografies?
Ek kan nie namens anders skrywers praat nie, maar sover skryf ek oor mense, vraagstukke en storielyne wat ek ken, of vir my belangrik is.
Hoe beïnvloed jou liefde vir films jou skryfwerk?
Dit is moeilik vir my om te peil. Ek skryf net soos ek skryf. (Duidelik het ek nie tale of kreatiewe skryfkuns bestudeer nie. Ek het ’n graad in politiek. Nee, ek weet ook nie hoekom nie.) Ander mense sê my boeke is filmies, amper draaiboeke.
Gunsteling fiksie-en filmkarakters, en hoekom?
Het almal nie ’n sagte plekkie vir die underdog nie? Die buiteperd? Vir die beskadigde, maar o so heroïese Sarah Connor in Terminator 2, Ripley in Alien/s en dan natuurlik, Charlize se brose en briesende Fioriosa in Mad Max: Thunder Road?
Een van my vroegste ‘karakter’ obsessies was Dian Fossey. Ek het die boek oor haar (Woman in the mist), asook die semi-wetenskaplike boek wat sy self geskryf het (Gorillas in the mist), gelees, onderstreep en weer gelees. Die hoogtepunt van my standerd 7-jaar was die uitreiking van die film, Woman in the mist, met Ripley van Alien, ag ek bedoel, Sigourney Weaver, in die hoofrol.
Eerste beeld wat by jou opgekom het vir Smit Motors?
Petra sit in ’n verlate speelpark voor sonop. Sy rook. Haar hoodie is oor haar kop getrek. Sy is bang vir wat die dorpenaars met haar sal doen as hulle wakker word en besef ’n queer het ingetrek. Die toneel is vroeg uitgesny.
Wat beteken die woord ‘familie’ vir jou?
Watter storie(s) moet ons nog in SA ontgin as storievertellers?
Ontelbaar baie. Stories is die ideale manier om ‘die ander’ gaping in ons land te oorbrug, om mense mekaar beter te laat verstaan sonder om prekerig te raak. Kyk na die film Kanarie, of selfs die TV reeks Spreeus. Ons kan deur stories en die ondersoek van mekaar se kulture, al is dit ons spookstories, minder vreemd raak vir mekaar.
Jy is baie naby aan jou ma. Beste advies wat sy jou al gegee het?
Mense wat se oë te naby aan mekaar sit kan jy nie vertrou nie! Nee, ek spot net. Sy gee omtrent daagliks vir my advies. Ek weet nie wat ek sonder haar eendag moet doen nie.
Wat’s volgende vir Réney Warrington?
Ek moet die klaarmaak van twee manuskripte balanseer met ’n nuwe besigheid op die been bring. Vir ’n skrywer en kunstenaar, my vrou Hannelie Coetzee, is patente, kontrakte, personeel en prokureurs omtrent Grieks. Hou vir my duim vas.
Teksture, woorde, wegholvuur & ketties
Lien Botha is visuele kunstenaar en skrywer. Daar is ’n “gesellige simbiose” tussen die kunsvorme, vertel sy: “Die twee het maar altyd hand aan hand geloop as ek nou daaraan terugdink. Weeklikse besoeke aan die Openbare Biblioteek in Pretoria-Noord saam met ons moeder, het dieselfde betowering gehad as skemer se speel-speel met die vorms van blare en die teksture van takkies … Dis wonderlik om op ’n latere ouderdom ’n tweede asem te kry met ’n ewewydige loopbaan.”
Was sy swaarmoedig toe sy Wonderboom geskryf het? “Nie werklik nie; die skryfproses was voedsel vir die siel en allesoorheersend. Net soms het ek in my maag woorde voel kwes, waar herinneringe aan persoonlike verlies met maatskaplike ellende gekruis het.”
’n M in kreatiewe skryfkuns “het aan my die aanmoediging sowel as kardinale padwysers gegee om ’n manuskrip te voltooi.”
Sy is weer besig aan ’n manuskrip: “Ek meen dit is drasties anders. Hierdie roman handel oor die wel en weë van ’n kunskurator wat moet oorleef binne die komplekse uitbuiting en sisteme van die kunswêreld.”
Hoe voel dit as ’n wegholvuur jou aardse besittings bedreig? “Surrealisties. Jy word vinnig gereduseer. Vroeg daarde oggend (van 11 Januarie 2019) het ek geweet hier kom ’n ding. Die noordwes het soos ’n woedende despoot geblaas, en dit was reeds onheilspellend want dit is ons winterwind daai. Raymond was in die stad dié oggend, maar ek het ’n paar geliefde boeke, cd’s, rekenaars, dokumente en ’n tas met allerlei in die motor gesit en dit buite die hek gaan parkeer. Daarna het ek die tuin natgespuit en die gas toegedraai. Die brand het later oor die teerpad gespring en ’n bergpad van verwoesting oopgekloof, waar dit teen skemer aan die suidoostelike kant van ons dorp geblus is, grotendeels weens reën wat begin uitsak het. 31 huise is in puin gelê en 28 erg beskadig.”
Gunstelingskrywers: “Eugène Marais, Herman Charles Bosman, Etienne van Heerden, Ingrid Winterbach, Wilma Stockenström, Harry Kalmer, Karel Schoeman, J.M. Coetzee, Eben Venter, Imraan Coovadia, Henrietta Rose-Innes, Margaret Atwood, Virginia Woolf, Richard Flanagan, Chimamanda Adichie, Jim Crace, Martin Amis, Saul Bellow, Roberto Bolaño, Italo Calvino, Albert Camus, Thomas Mann, Bruce Chatwin, V.S. Naipaul, Keri Hulme, Jumpa Lahiri, Primo Levi, Milan Kundera, John Williams, Umberto Eco, W.G. Sebald en Tatyana Tolstaya.”
Groot Afrikaanse Roman? “Daar was al ’n hele paar en 2019 lyk vir my hels belowend. Maar ja, wie weet … heel moontlik is ’n skrywer tans grootskaals aan die timmer in ’n klein kamertjie iewers tussen Koffiefontein en Triomf.”
Sypaadjielangs, hoe voel sy oor die gevaar om ‘toondoof’ oor te kom versus vryheid van spraak? “Ek skat dis veiliger om te fluister of gebaretaal te gebruik in ’n land waar menswaardigheid nog tot verhaal moet kom.”
Oor Suid-Afrika: “Mens vra jouself natuurlik af waar op aarde jy beter daaraan toe sal wees, want in die woorde van Tatyana Tolstaya: ‘Geen enkel samenleving deugt’ … Steeds, ek vermoed hierdie land het te veel mense wat met ketties rondloop (met apologie aan Emily Dickinson.)”
V & A: Pierre du Plessis (40)
Hoe sou jy jouself beskryf?
Ek het nie ŉ elevator pitch nie, vat saam met my die trappe dan praat ons. Ek is ŉ prediker (ek hou van die ou woord, preacher), skrywer, kunstenaar, kwasi-filosoof, crossfitter.
Hoe begin jy met ŉ boek soos Boomwortels in die Hemel?
Boeke by my begin met ŉ gevoel, iets in my maag wat my aantrek tot ŉ tema. Dit begin soms by ŉ nuuskierigheid en ander kere ŉ woede oor iets. Boomwortels is ŉ kwaai boek, ek het nodig gehad om iets te sê oor die wanpersepsies en die manier hoe die koninkryk voorgestel word, as eksklusief en iewers wat nie hier is nie.
Die boek reik wyd op geestelike en samelewingsvlak, maar wat is vir jou die kern?
Die boek gaan oor perspektief. Ons het ŉ sekere perspektief en opinie en natuurlik dink almal hulle s’n is die regte een, die een wat regop is en almal anders is onderstebo. Die boek vertel dat Jesus se perspektief regop is en die rede hoekom Hy so vreemd vir ons voorkom is omdat ons die is wat onderste bo is, die kat aan die stert beet het, die wortels van die boom lê eintlik in die hemel. Jesus se koninkryk is nie onderstebo nie, ons is.
Hoe lank het jy daaraan geskryf, en wat was die moeilikste?
Die hele proses was seker ŉ jaar lank, meeste van die skryfwerk het ek in November en Desember gedoen, wanneer die wêreld bietjie stiller is. Die moeilikste is altyd die persoonlike dele, ek twyfel altyd of ek dit moet insluit.
Wat lees jy tans? Gunsteling skrywers?
Ek het nou net klaar gemaak met A Hobbit, a Wardrobe, and a Great War deur Joseph Loconte, fantastiese boek. Ek lees alles van Leonard Sweet, Donald Miller se memoirs (ek hou baie van sy skryfstyl).
Ek lei die Kaapstad kampus van InVia Gemeente, ŉ kontemplatiewe gemeenskap. Ek praat met besighede oor betekenis en hoe om werk te doen wat saak maak. Ek hou van kruisfiks en kan darem al so 170kg opstoot.
My Spiritual Director beteken vir my op die oomblik die meeste. Sy is fantasties en het my gehelp om my lewe anders te sien.
Wat beteken die Desmund Tutu-Gerrit Brandprys vir jou?
Dit is fantasties om raakgesien te kan word deur die bedryf en jou eweknieë, ek was heel verbaas oor die prys en het ook nie besef die prysuitdeling is so ŉ groot ding nie. Ek het my toespraak net daar gesit en uitdink. Ek het ook die prys opgedra aan ons broers en susters in die LGBTQ+ gemeenskap, dit bly steeds ŉ belangrike gesprek.
Wat is die dwingendste vraagstuk vir die moderne mens? Verskil dit van vorige tye?
Beteken ek iets? Ek dink nie dit verskil nie, ŉ mens is maar mens, ons soek dalk net op ander plekke vir die antwoord as ŉ eeu of millennium gelede.
Kelder, laksman en noir
Die skrywer Gerda Taljaard-Gilson lyk soos ’n Jane Austin- of Charlotte Bronte-heldin: fyn, bleek, met ’n lakonies-ironiese blik en lang goudrooi hare. Sy woon in Pretoria met haar man Rodger en hul drie honde. Haar stokperdjies is tuinmaak, stap en sing vir haar honde. Sy het hulle lief, want: “Hulle is so naby aan wolwe. En hulle oordeel nie, hou nie boek van die kwaad nie, en weet van dinge waarvan ons niks weet nie.”
Haar vroegste invloede was Kate Bush se musiek, Henriette Grové se kortverhaalbundel Jaarringe, en Petra Müller se Die dwerg van die Infanta: “Hierdie drie vroue se werk het my losgemaak van die banale, en laat ontsnap van die benepenheid van skool, kerk, politiek en voorstedelikheid.” En natuurlik haar ouma Griet: “Sy was ’n storieverteller van formaat. As sy geleerdheid gehad het, sou sy waarskynlik ’n skrywer of digter geword het. Sy het vir ’n ruk by my in die kamer geslaap, en my voor slapenstyd met haar stories vermaak – kompleet met klanknabootsing, gesigsuitdrukking en verskillende stemme. Party stories was uiters ontstellend, maar dit is daar waar ek betower is deur die vertelkuns.”
Haar boek Kelder word verfilm en Die laksman se dogter is met die @kykNet-Rapport-filmprys bekroon. Sy vertel: “Nog voor ek ’n bibliofiel geword het, was ek ’n filmverslaafde. Ek is visueel ingestel; elke paragraaf is ’n toneel wat voor my afspeel. In die vroeë oggendure, in daardie salige toestand tussen slaap en wakker word, pak idees my beet en spook dit by my, tot ek ’n tipe raamwerk in my kop opstel met karakters, plot en milieu.” Maar wanneer sy eindelik begin skryf, slaan die storie sy eie rigting in, en dan is die einde selfs vir haar ’n verrassing. “Dit vat my ’n rukkie om gefokus te raak tydens die skryfproses, maar as ek die storie behoorlik beetkry, los ek dit nie, of dalk is dit die storie wat mý nie wil los nie.”
Boeke wat haar onlangs uit die slaap gehou het, sluit in: “Emma Healey se Elizabeth is Missing (2014) wat vir my een van die mees onthutsende boeke oor die aftakeling van ouderdom is sedert Alba Bouwer se Die afdraand van die dag is kil. Oud word is erger as die dood, en ek vrees dit meer as enigiets anders. En dan Martin Steyn se Donker Spoor, ook in 2014 gepubliseer, en onlangs in Turks vertaal. Steyn is nie bang om die donkerste van donker plekke te betree nie, en die boosheid is voelbaar in dié boek.”
Sy beskou Ingrid Winterbach se Niggie as die Groot Afrikaanse Roman.
Sy glo boeke moet lewensveranderend, maar ook boeiend en vermaaklik wees. “Ek het ’n broertjie dood aan sieldodende romans geskryf deur akademici vír akademici. Daardie dit-verveel-die-hel-uit-my-uit-maar-dis-so-donners-amazing boeke. Nee dankie.”
Ja, sy is weer aan die skryf: “Die manuskrip waaraan ek tans werk, bevat elemente van historiese fiksie. Dit handel oor die wel en weë van vier susters tydens die Tweede Wêreldoorlog, en hulle interaksie met Stormjaers, Rooilussies en ’n Italiaanse krygsgevangene.”
Christopher Hope and his son, violinist Daniel Hope, during a recent visit to the USA.
Why travel to countries where you don’t understand the language or the customs? For this good reason – they are not like home. Leaving home is a way of leaving yourself behind. No-one knows who you are or where you’re headed and, better still, nor do you. It is, to borrow a phrase from Graham Greene, a journey without maps.
I was over thirty before I left my own country. South Africa at the time was a closed society, hedged in by borders, rules, fences and warning signs, discouraging travel, personal and political. We were always warned to beware of ‘the outside world’. And the warnings made me wish to go there.
In 1975 I landed in Paris, where I did not speak the language but felt understood. Next came London, where I spoke the language but found that it took time to understand the natives. I was not permitted to return to South Africa for some years, so I had time. A great thing about England is that just across the water lies Europe and it got to be known that I enjoyed getting lost in foreign places and writing about them.
First came Switzerland. Not so much a country as high-wire balancing act in the Alps, where four very different ethnic groups contrive, against the odds, to get along. Berlin was next – a city which was divided up into four sections by the victors of World War Two. The city was divided again between West and East, except for a well-guarded crossing point called Checkpoint Charlie. Separated countries and segregated peoples I knew about. I came from a country where the passion for partition had sent us mad. I wrote about divided Berlin. Many years later I was lucky to find myself in town on the night when the Wall came down and the Soviet empire collapsed, and wrote about that.
I went to Russia in the years of perestroika, when party members got the favours and everyone else got stiffed. I felt at home. I saw Muscovites born, schooled, married and buried – and put these surreal encounters into a book. I set off on what I called ‘travels in tyranny’, to places run, and ruined, by dictators and despots: ex-Yugoslavia, Vietnam, Laos, Cambodia, Zimbabwe and Burma. I was fascinated by the way despotic leaders and systems seem to mimic one another. As if they shared a very small props cupboard, same caps, moustaches, slogans and curses. Such regimes are deadly but they can be darkly comic. Absolute power is almost always shot through with absurdity. And someone needs to make notes.
Thirty years ago, I returned to South Africa for a long road trip I called White Boy Running. Last year I took much the same route in The Café de Move-On Blues. That’s how it goes. The scenery may change but the direction is much the same and travel has a way of bringing me face to face with myself.
Gaan luister na Christopher Hope by die FineArts Kunstefees in Hermanus (7 – 17 Junie), waar hy ’n boekepraatjie lewer oor sy reisjoernale op 11 en 12 Junie om 10:00.
Storieverteller en stoep-performer
Emma Bekker was nog nooit op haar mond geval nie. Sy dink haar liefdesverhouding met woorde het met die aanhoor van haar eerste woord begin. “My ouers het vreeslik baie met my gepraat vandat ek gebore is. Daarmee saam is daar baie gesing en gelees. En stories vertel! Dit help ook om groot te word in huis waar jy omring is deur boeke.”
Emma lyk soos ’n Afrikaner-Kahlo, of ’n Mexikaanse Sarie Marais. Met ’n klappie Japannees. Haar hande en haar hele lyf gesels saam, maar sy reken: “Ek is meer aandagafleibaar as wat ek ’n ekstrovert is!”
Sy dink lank en skryf vinnig: “Die meeste van my skryfwerk word in my kop gedoen, voor dit op papier of rekenaar losgelaat word. Ná lank se gedink, word dit dikwels soos ’n oorryp stoelgang losgelaat.”
Op skool was sy só lief vir perform, dat sy drama gaan studeer het. “En toe ná my eerste jaar van rigting verander het. Ek is meer van ’n storieverteller as ’n performer. En as jy my reg op my agterstoep betrap, word ek maklik tydens ’n lang Sondagmiddagete ’n performer.”
Die beste Afrikaanse boek wat sy onlangs gelees het, is Die ongelooflike onskuld van Dirkie Verwey deur Charl-Pierre Naudé. “Dit voel asof Murakami en Robbins in ’n klitser saam met Afrikaanse eiers gesit is en hierdie boek gebak is. En dan is Naudé se digterlike taalgebruik, marginale verbeelding en sy geslepe sin vir humor totaal verleidelik,” reken sy.
Verveel ander skrywers se boeke haar soms? “Ek ly maklik aan leesdepressie. Ek bewonder mense wat konstant ’n boek in die hand het. Dis vir my maklik om ’n boek op te tel en neer te sit. Maar ek vind dat wanneer ’n boek my aangryp en intrek, ek amper ’n gevoel van rou ervaar as ek klaar gelees het.”
Die eerste oplaag van haar digbundel, Skryn, (Protea Boekhuis) het uitverkoop. Haar kortverhaalbundel, Vel, verskyn volgende jaar ook by Protea. Hoe skryf sy? “Dit begin by stories, hoe stories onthou en verdraai word. En hoe geskiedenisse fiksie word en mites geskiedenis. Ek is tans baie geïnteresseerd in die manier waarop magsdinamikas verhoudings beïnvloed.”
Ek noem myself ’n transformasiefasiliteerder – iets tussen ’n masseuse en ’n shrink. Die Tannie In die Voorskoot wat tee en troos bedien. En lywe vryf. Met ’n skeutjie gatskop en ’n empatieke oor.
Boeke wat haar bybly:
Klein Verseboek, Groot Verseboek, Die Uile, Fritz Deelman, Die Hart Van Java (I.D. du Plessis). “En toe begin ek vroeg grootmensboeke lees: Paul Gallico se boeke, veral The Snow goose, en in Graad 9 Credo Mutwa se Let not my country die.”
Erica Jong, Margaret Atwood, Jeanne Goosen, Chinua Achebe, Virginia Woolf, Kurt Vonnegut en Tom Robbins uit my vroeë twintigs, toe Marques, Rushdie, John Updike, Umberto Eco, Haruki Murakami, Jonathan Frantzen, en onlangs Patricia Lockwood, George Sanders en Adichie. “En dan pas Harari se Sapiens. Die hele kwessie van volhoubaarheid lê op my eierstokke.”
deur Deborah Steinmair en veral Schalk Schoombie
Die jeugboekskrywer Paul Zindel het gereken: Reality is a crutch for those who can’t face science fiction. Het jy al gehoor van harde wetenskapfiksie en sien jy kans daarvoor?
In een van Schalk Schoombie se kortverhale lees ek Robert A Heinlein raak. Wikipedia noem hom die ‘dekaan van wetenskapfiksieskrywers’. Hy was ’n lugvaartingenieur en het aangedring op wetenskaplike akkuraatheid in sy fiksie. Hy was dus die pionier van die subgenre ‘harde’ wetenskapfiksie.
Hy het dinge gesê soos:
Schalk skryf die volgende oor hom:
“Hy het aanhoudend teruggekeer na sosiale temas soos die belangrikheid van individuele vryheid en selfstandigheid, die verpligting wat individue aan hulle samelewings verskuldig is, die invloed van georganiseerde godsdiens op kultuur en regering, die tendens van ’n gemeenskap om nie-konformerende denke te onderdruk.
Heinlein munt begrippe wat deel van die Engelse taal en internasionale bewussyn geword het, soos “grok”, “waldo” en “speculative fiction”. Hy het begrippe soos TANSTAAFL, “pay it forward” en “space marine” gepopulariseer. Hy het tegnologiese vernuwings met sowat 35 jaar geantisipeer. In sy roman The Door into Summer beskryf hy ’n moderne weergawe van die waterbed, hoewel hy nooit een gepatenteer of gebou het nie.
Die woord “grok” kom in Heinlein se roman Stranger in a Strange Land voor. Dit verwys na diep en omvattende begrip, om iets so deeglik en diepgaande te verstaan dat die waarnemer deel word van sy waarneming – om daarmee saam te smelt, verweef te raak, om te ondertrou, jou identiteit binne groepverband te verloor.
TANSTAAFL is ’n akroniem wat uit die vroeë 20ste eeu kom, gepopulariseer in Robert A. Heinlein se roman The Moon is a Harsh Mistress. Dit staan vir “There ain’t no such thing as a free lunch”. Iets wat geadverteer word as “gratis” het altyd verskuilde koste.
Die woord “waldo” is in sy kortverhaal Waldo in Astounding Magazine gemunt.
Die hoofkarakter Waldo Farthingale-Jones is ’n meganiese genie wat homself afskei van die res van die mensdom. Hy ly aan myasthenia gravis, ’n seldsame outo-immuun siekte gekenmerk deur verswakte spiere sonder atrofie, en ’n algemene weersin in mense. As baba was hy so swak dat hy skaars sy kop kon optel om te drink of ’n lepel vashou. Hy kanaliseer sy aansienlike intellek en familiegeld in die ontwikkeling van ’n apparaat gepatenteer as Waldo Jones se Sinchroniese Herdupliserende Pantograaf. Wanneer Waldo ’n handskoen en ’n harnas dra, kan hy ’n veel kragtiger meganiese hand beheer deur net sy hand en vingers te beweeg. Dis een van verskeie meganismes wat hom so ryk maak dat hy vir hom ’n huis in die ruimte kan bou.
Later, in ons werklikheid, is afstandbeheerde manipuleerders ontwikkel wat as “waldo’s” bekend staan en sommige is deur NASA gebruik. ’n Amerikaanse maatskappy, The Character Shop, wat animatroniese toestelle vir rolprente skep, het die handelsmerk Waldo geregistreer.”
Ek is geen lysiemens nie. Ek verpes bullet points. Dinge moet vir my kontingent wees, spontaan – lukrake brokke informasie moet mekaar uit alle oorde verdring. Ek lees ŉ paar boeke per week, dikwels meer as een tegelyk, maar kry dit eenvoudig nie reg om rekord te hou van wat ek lees nie. As ek weer sien, is die lysie tien boeke agter. Ek glo slegs die boeke wat in my kop bly vassteek, is die moeite werd. As ek dink aan verlede jaar se leesvreugde, is daar ŉ handvol boeke wat uitspring.
My heel beste was George Saunders se Lincoln in the Bardo. Wat ŉ onweerstaanbare gekkespul, soms meer toneelspel as boek. Hierdie begraafplaasgeraas van siele wat nie wil weet hulle is dood nie, is voorwaar anders, die stemme is uniek en die karakters laat jou van voor af bittersoet verlief raak op die lewe met al sy mankemente, laat jou dankbaar om hier en nou te wees, net nie in ŉ houer in die grond of dwalend tussen sfere nie.
Gelyk aan Lincoln, want ek sukkel ook met keuses, is Priestdaddy van Patricia Lockwood. Lockwood is een van daardie voortvarende mense wat in haar dertigs haar outobiografie skryf. Sy het bekend geraak vir haar prosagedig “The Rape Joke” wat die internet laat knetter het. Haar pa is ŉ Rooms Katolieke priester (ja, dit kan gebeur) en wat ŉ monumentale, bissar-eksentrieke teenwoordigheid is hy nie. Haasmal en verboos uitgesproke. Patty en haar man het teruggetrek na haar ouerhuis ná ŉ finansiële terugslag en sy beskou haar ongewone familie met ŉ houtoog. Dis gekantel en gilsnaaks.
Op eie bodem was Die Dao van Daan van der Walt deur Lodewyk G du Plessis loshande my gunsteling, omdat dit eg, eerlik en sonder tierlantyntjies is. En tog bitter intelligent met verwysing na antieke tekste en gepeper met Latyn. Ek raak soms moeg vir parallelle storielyne, magiese realisme, metateks, kwantumfisika en ander foefies. Karakter en storie, asseblief. Hierdie is die lewensverhaal van ŉ kwasterige ou man wat ŉ leeftyd in die kas was. Aanvanklik vervreem hy die leser met sy rigiditeit en bombasme, maar stadig groei hy op jou soos mos.
Ek het ook van Die Troebel Tyd gehou, soos van elke woord wat Ingrid Winterbach nog ooit geskryf het. Haar romans gaan aspris mank aan storielyn, drade word opgetel en laat val, niks word deurgetrek nie, maar ek lees agter die kronkels van haar briljante brein en haar opsetlike, aweregse humor aan.
Deborah Steinmair (links) op besoek aan Marié Blomerus
´n Sestiger in Namibië
Ek het al ŉ paar sestigers ontmoet: André Brink, Breyten Breytenbach, Chris Barnard, Dolf van Niekerk, Abraham H de Vries. Hulle is/was sjarmant en bejaard. ŉ Week gelede ontmoet ek op Swakopmund nog ŉ sestiger: die 87-jarige Marié Blomerus. Sy is sjarmant en allermins bejaard. Dit voel asof sy jonger as ek is. Sy lyk soos ŉ Spaanse danser: viets en fyn, met lang, donker hare en ŉ perdebylyfie. Haar houding is fier, haar stem en haar blik sonder huiwering. Sy is uitgesproke met ŉ wakker, ondeunde brein.
“Neem jy dit op? Nee, sit af daardie ding. Jy kan liewer vir my vrae stuur.” Sy beduie afkeurend met haar slanke hand.
So staan dit op Wikipedia: Helene Marié Blomerus is op 24 Desember 1931 op Keetmanshoop in Suidwes-Afrika (tans Namibië) gebore en sy word ook daar groot. In die sestigerjare is sy mederedakteur van die tydskrif Wurm en lewer bydraes tot verskeie tydskrifte soos Ophir, Izwe, Sestiger en die Tydskrif vir Letterkunde. Sy verhuis gereeld en bly op een of ander stadium in Namibië, die Kaapprovinsie, die Vrystaat en die Transvaal. Later aanvaar sy ’n betrekking by die Universiteit van Suid-Afrika se Departement van Onderrig en Tegnologie, waar sy as ’n draaiboekskrywer van opvoedkundige programme werk.
Marié publiseer: Fosforblom, Nasionale Boekhandel, 1968, Blou as beginsel van duisternis, Perskor-uitgewery, 1975, Soo-oo-oopwa: ‘n novelle, Perskor, 1975, Seisoene Van Terreur, Jutalit, 1988, Ithaka, Perskor, 1985 (bekroon met die Perskorprys).
Voordat Marié by Unisa as opvoedkundige draaiboekskrywer gewerk het, was sy vir ongeveer vier jaar dokumentêre draaiboekskrywer by ŉ private firma. “Dit was ŉ baie wye veld vir navorsing en het my ook na ŉ hele klompie vreemde plekke met vreemde mense in Suid-Afrika geneem,” onthou sy. “Na my aftrede by Unisa het ek ongeveer ses jaar lank vertaalwerk vir ŉ Pretoriase uitgewer gedoen. Ligte leesstof; ŉ nuwe bedeling en heel prettig.”
Die uitgewer waar ek werk, gaan haar essays publiseer. Die kontrak lê op ŉ lae tafeltjie. Ek wil ŉ stoel nadertrek, maar sy gaan kniel flink by die tafeltjie en begin teken. Toe ek verbaas is oor haar soepelheid, meld sy dat sy haar voet hoër as haar kop kan lig.
“Doen jy joga?” wil ek weet.
“Is jou man ook so gesond?”
“O ja. Hy is 92. Hy is vandag op die gholfbaan.”
Sy vertel ŉ staaltjie wat iets oor haar lewensbeskouing verklap: Sy was by Medunsa waar ŉ professor vir ŉ groep van hulle sy beendere wys.
“Dis seker ou bene, hulle is dan spierwit,” merk sy op.
“Nee, ŉ mens kook dit af,” seg die professor.
“Nou maar wat word dan van die siel?” wil sy weet.
“Wel, die siel sit in die kop, êrens agter die oor, so ek vermoed hy word afgekook,” antwoord die professor.
Sy lees baie, maar nie juis Afrikaans nie. “Wee’ jy, ek sien daar’s tot nou ŉ boek Moord op Karibib. Die skrywer het seker net daar verbygery,” reken sy.
Só skryf sy later vir my:
“As jy enigiets meer wil skryf kan jy sê dat ek klassieke musiek geniet, dat ek deesdae net tyd het om Nobelprys-skrywers en Man-Booker en so aan te lees en dat ek versot is op skilders van ŉ sekere tydperk met Velasquez en El Greco bo-aan die lys. Ek wil niks van my eie lewe vertel nie, want ek wil nie op ŉ persoonlike vendusie opgeveil word nie. Ek antwoord nie persoonlike vrae nie, behalwe as dit ŉ onderwerp is waarin ek belangstel soos sosiale kommentaar, die ingewikkelde psige van mense en sulke nonsens!”
ŉ Vraag oor haar gunstelingskrywers laat haar kopkrap. “Genade, enige skrywer wat iets fassinerend skryf (volgens my) is ŉ gunsteling. Indien ek moet kies, so ŉ paar: Cervantes, Shakespeare, Gabriel Marquez, Dostojefski, plus. As digters, John Donne, Dylan Thomas, Rainer M. Rilke, Lorca, Odysseus Elytis. Ander boeiende gunstelinge is William Manchester en Peter Gay (sover ek weet Amerikaners).
Suid-Afrikaanse skrywers wat haar beïndruk? “Dis nogal problematies. Te na aan die huis. C. Louis Leipoldt verskaf my eindelose genot. Dan Sleigh het myns insiens een van die aangrypendste boeke, Eilande, in Afrikaans gelewer. Karel Schoeman is ook ŉ boeiende skrywer. Die vroeg-gestorwe digter, Casper Schmidt, se klein oeuvre beskou ek as baie besonders en buitengewoon.”
Van reis word mens nooit sat, glo Marié. Maar ŉ goeie boek moet ook saam en geen tablet of iets van die aard nie. “Die lewe is een groot reis, as mens mooi oplet. Nogtans sou ek graag meer van die VSA wou sien; ŉ ongelooflike land. Dan is daar Suid-Amerika en Egipte waar ek nog nooit was nie. Te veel om op te noem. Ek sou weer en weer kan terugkeer na Spanje, Italië, Portugal en Griekeland. In laasgenoemde maak die ambience my heel gelukkig.
“En nou,” maan sy, “volgens Ernest Hemingway is dit ŉ fout om van ŉ skrywer te weet. Mens moet liewer die boeke lees.”
Marié Blomerus se bundel herinneringe met die titel ŉ Porseleinskerf, verskyn in September by Protea Boekhuis.
“Dit was 1979. Rosa Keet en Merwede van der Merwe het my genader om deel te wees van die nuwe Afrikaanse TV musiekprogramme wat hulle sou vervaardig vir die SAUK. TV was toe net vier jaar oud. Rosa het my aangepor om ook ’n liedjie in Afrikaans te skryf. Sy het net gesê: ‘Ek weet jy kan dit doen’.
“Dit was Meimaand en triestig in Johannesburg. Ek het in ’n woonstel oorkant die Chelsea hotel in Hillbrow gebly. Ek onthou nog die groot advertensiebord voor die hotel: “Taubie Kushlick presents ‘Jacques Brel is alive and well and living in Paris'” en Laurika se naam was ook op die bord. Die enigste Afrikaanse lied waarvan ek op daardie stadium gehou het, was haar weergawe van Koos Doep se “Kinders van die wind”. Trouens, dit het my asem weggeslaan dat Afrikaans só kon klink en ek my nie daarvoor hoef te skaam nie.
“Ek het met ’n Croxley-klaswerkboek en ’n potlood by die tafel voor die venster gaan sit en die eerste sin geskryf: “Ek loop die pad al lank my lam, so kaalvoet deur die kou”. Ek het alles net soos een lang gedig geskryf; geen versie, koor, brug, versie koor nie. Ek het niks van liedjieskryf of struktuur geweet nie.
“Ek het dit die volgende dag vir Rosa gegee en sy het dit na Zane Cronje, destyds ’n baie bekende, briljante pianis en musikale regissseur geneem. Hy het dit getoonset en ek kon nie glo dat my woorde so mooi kon klink nie. Hy het niks daaraan verander nie, net die gedig in sy volheid gekomponeer.”
“Ons het mekaar in 1980 by die Oude Libertas-teater in Stellenbosch ontmoet by ’n Simposium oor die Musiek en Liriek-beweging en ons het onmiddellik gekliek. Hennie het my potensiaal as kabaretkunstenaar raakgesien – seker omdat ek ’n opgeleide aktrise was wat kon noot hou. Een van die hoogtepunte van my loopbaan was om in sy literêre kabaret “Met Permissie gesê” by die Markteater op te tree. Ons het geskiedenis gemaak met dié kabaret en die speelvak is drie keer verleng. Hennie het geweldig baie boeke oor kabaret vir my gestuur – die geskiedenis daarvan, wat dit moet en nie moet wees nie. Ek het deur die jare ook stapels kassette van hom ontvang – Bertolt Brecht, Kurt Weill, Zarah Leander, Marlene Dietrich, Lotte Lenya en later Liesbeth List, Jacques Brel en Herman van Veen. Hennie het my altyd gesmeek om self te skryf en in 1991 het ek weer begin. Ek het elke liewe liedteks vir hom gefaks en dan het hy raad gegee, voorstelle gemaak, altyd per faks met netjiese aantekeninge langs my lirieke. Hy was my gunsteling onderwyser, my mentor en tweede vader.”
“Ek het gedroom”:
“Die Sondag na Ralph (Kerkorrel) se selfmoord, kom my man Tony uit die tuin met ’n blou ballon in sy hand. Hy het dit in die bougainvillea sien hang. Daar was seker gister ’n troue by die kerk hier anderkant, sê hy. Nee, het ek geglo. Dis Ralph. Ek het die ballon in my kamer gehang. En toe droom ek hy kom kuier vir my, so nonchalant, asof niks gebeur het nie. Ek het die lied geskryf om myself te troos, om van my woede en seer jeens hom ontslae te raak en in die proses het die lied ook baie mense getroos. Die reaksie daarop is tot vandag heilig – dis of mense eers huiwer om hande te klap en dan bars ’n luide applous los. Hy was só bemind, al het hy nie altyd so gedink nie.”
“Musiek: Paul Simon, Leonard Cohen, Sting, Stef Bos, David Kramer, Coenie de Villiers.
Boeke: Elsa Joubert, Marlene van Niekerk, Karel Schoeman, Breyten Breytenbach, Deon Meyer, Marita van der Vyver, Etienne van Heerden, Deon Maas.”
Waar kom stories vandaan?
“Fairies. En engele. Van diep binne én van ver af, soos Piet le Roux se plaas. Dit gebeur dikwels snags net voor ek aan die slaap raak met my – dan moet ek weer die lamp aanskakel en die klaswerkboek nadertrek.”
Bestel haar liedteksbundel, Kaalvoet, hier.
Die tweede boek in Carina Stander se begogelende triptiek het pas verskyn – Die Wonderwese. Die eerste was Die Bergengel en lesers sien reeds uit na die derde, Die Waterplek.
“Na my mening is die trilogie ’n reismistiek wat vaagveg binne die tydgleuf van die laat-negentiende eeu afspeel teen die agtergrond van geskiedkundige gebeure soos die walvishandel, industralisasie, ontvolking van die platteland, die wegsterf van minderheidstale, die opkoms van ’n wêreldmag en landskapverkenning. Dit wil egter tydloos wees in die uitbeelding van sekere oerbeginsels. Die ruggraat van die verhaal is die lewenstrewe van Eron Verberger. Dit is ’n soort coming of age-verhaal; fantasie-avontuur eerder as jeugboeke. Dit wemel van buitengewone belewenisse in doodgewone omgewings en doodgewone belewenisse in buitengewone omgewings.”
“Ek is my lewe lank op die uitkyk vir alternatiewe beskouinge, nuwe beeldings, metafore. Met die skryf van Die Bergengel en Die Wonderwese wou ek met ’n digterlike stembuiging ’n allegorie skep, ’n uitgebreide metafoor van ’n mens se reis na sy of haar binnelandskap. Uiteindelik sal die trilogie gelees kan word as een baie lang gedig.”
“Ek het die laaste dekade net opdraggedigte geskryf. My digterlike idees stort ek in die trilogie – dis waarom dit vir my so heerlik was om die digter Anav Elanov as karakter in Die Wonderwese uit te brei. Die digkuns sypel oral in – of jy tuin maak of tee maak, die kat voer of appeltert bak. Digterskap is ’n denkwyse.”
“Die digkuns het my klankgevoelig gemaak en ek kies klanke wat by ’n sekere plek of karakter pas. Meeste van die name in die trilogie het ek uit die lug gepluk – en wat ’n lekker speletjie om dit uit te gorrel! Ek het gesoek na name wat ’n soort profetiese voorskouing is van dit wat karakters deur die verloop van die trilogie word. So het ek op allerpragtige Hebreeuse name afgekom: Eron (“verligte”) Anav (“sag”) is die digter, Talia (“dou uit die hemel”) word die Reine genoem en Gibor (“sterk”) is die klokgieter en vader.”
“Ek leef myself heeltemal in die fiktiewe landskappe in, maar ek maak dit toeganklik en oortuigend vir lesers deur stip beskrywings van die landskapvorming, die weerstelsels, die fauna en flora, die streeksgesegdes, kleredrag en gebruike van elke gebied. Om die verhaal verantwoordbaar te hou, werk ek die afstande en getye presies uit en respekteer natuurverskynsels soos die effek van mistigheid op klank of die feit dat ’n eiland altyd ’n natter en ’n droeër kant het. Op dié manier plant ek myself stewig op vaste aarde.”
“Omdat ek myself daagliks oorgee aan die stories en kuns in my kop, is my alledaagse omgewing geweldig georganiseerd. Ek het van baie jongs af vir myself stelsels geskep om ’n brug te kan hê tussen my verbeeldingslewe en die gewone lewe. Ek gee nie ’n blou duit om as ander mense in chaos leef nie, maar ek bestuur my eie lewe en gevolglik mis ek nooit ’n sperstreep nie. Ek is egter ook genadig met myself, ek smeer myself nie te dun nie, daarom skryf ek slegs soggens as my seuns op laerskool is en saans as hulle slaap. In die middae, naweke en vakansies verlustig ek my aan die wonders van die gewone gesinslewe – voordat ek weer terugroei na Gabriëllië.”
“Ek gebruik die magdom nota’s wat ek deur die jare tydens reise gemaak het, maar ek doen ook ontsaglik baie navorsing. Ek het ’n groot behoefte om die beweegredes van my karakters te verstaan. Wat is byvoorbeeld die “bestanddele” van ’n sadistiese psigopaat? Ek het Dante se Heilige Komedie as interteks gebruik in die trilogie en Die boek van Enog wat geskryf is deur Noag se oupagrootjie. En dan is daar ook ’n kopknik in die rigting van Batman en die Joker.”
“Dis ’n veelkleurige, eerlike oergeskrif. Die Bergpredikasie van Mattheus 5 het my nog altyd gefassineer, omdat dit sulke agterstevoor logika het. In Die Wonderwese het ek allerlei Bybelse verwysings versteek soos die kaptein van die gevreesde Nisiaanse Perdeweermag, Kornelius (wat gebaseer is op die Romeinse offisier in Handelinge en Petrus se visioen van die onrein diere wat rein verklaar word). Vir die engelogie in Die Wonderwese het ek gekyk na Daniël. Maar nêrens in die trilogie word die woord “God” gebruik nie. Hierdie is hoogstens ’n gelykenis.”
“In Afrikaanse prosa: Chris Barnard. Afrikaanse poësie: Breyten Breytenbach en Sheila Cussons. In die wêreldprosa: Michael Ondaatje, Anne Michaels en Clarissa Pincola Estes. Al drie is ook digters.”
Die derde boek?
“Ek het nog net die verhaalopsomming geskryf, ek weet wat in elke hoofstuk moet gebeur en meeste van die navorsing is gedoen. Nou eers tjieng maak om van te leef, dan kan ek na Die Waterplek vertrek.”
deur Deborah Steinmair en veral Diane de Beer
In ’n artikel vir Vrye Weekblad sê ek oor Nataniël se jongste boek, look at me, recollections of a childhood, Human & Rousseau, 2019:
Min of meer die ganse land bemin hierdie flambojante buiteruimtelike reisiger reeds vir dekades. En, soos met elke besitting, wil ons hom in ’n boksie sit met ’n etiket op; wil ons hê hy moet presies dieselfde bly en vir ewig droef-snaakse, verbeeldingryke stories in ’n minieurtoon met ’n Liewe Heksie-stem vertel.
Sommige mense probeer nie om enigiets anders te wees as wat hulle is nie. Moontlik kán hulle nie, miskien makeer hulle die orgaan vir voorgee, inpas, probeer plesier. So iemand was die koddige, mollige seuntjie Niel le Roux. Sy vroegste herinnering het te doen met ’n sandput vol katdrolle. En twee feetjies met goue stof; ’n skraal een en ’n dik een.
Die boek is deur Iolandi Pool in ’n soort enigmatiese Engels vertaal wat heeltemal wérk, omdat ’n mens die woorde in Nataniël se heserige stem hoor. Dis ’n losse, bedwelmende sameflansing van geheueflitse, van ’n kindertyd in die dae van haai Apartheid, in drie klein dorpies en ’n groot suburb.
Die fabelagtige Diane de Beer, wat reeds ’n leeftyd lank oor kuns, teater en boeke skryf (eers vir Pretoria News en nou op haar webwerf, De Beer Necesssities, het onder andere die volgende te sê oor die stories in Nataniël se jongste show: When giants waltz: 12 monumental concerts.
“In each tale, once the laughter dies down, and just before the next song, the sadness of all the hilarity at what is sometimes the horrors we all encounter in normal living, hits you full on. But, with perfect timing, just before you succumb, a stunning new costume or a song fills the empty space and we move on.
No matter how little or how well you know this artist’s work, he surprises you.
How does he do it? I watched in wonderment and awe while experiencing the thrill of a performance that epitomises the excitement of live theatre – and it happens year after year.
From the entrance with Nataniël tripping onto stage draped in creature couture which immediately puts you in an imaginary place, this genius storyteller takes you a-wandering in his world of merriment intertwined with melancholy.
The language, the images he conjures up with his characters and the lives they lead, the way everything unfolds and the music which drifts between blues, jazz and a few pop classics – some original, others re-arranged – all come together sweetly.
It’s his imagination – unchecked – that never lets him down as he draws a world with his visually rich stories (in both English and Afrikaans) while entertaining in a manner few can achieve year in and year out.
When giants waltz, Nataniël says, the earth moves, which may be true. He doesn’t have to rely on size or stature, he gets everything moving with his gigantic creativity and imagination.” – Diane de Beer.
Ons toweragtige naaldekoker bly van vlerk verwissel.
Bekroonde vertaler Kobus Geldenhuys het Die twee torings (die tweede deel van Tolkien se Lord of the rings) in gespierde Afrikaans omgetower. Dit word vanjaar deur Protea uitgegee. Hy was van kleins af lief vir tale: “Ek wou reis en vreemde goed en mense leer ken, en het besef mense is meer toeganklik as jy genoeg omgee om hulle moedertaal te (probeer) praat.”
Het hy die ander groot talekenner, Nerina Ferreira, geken? “Ja, ek was so bevoorreg! Staaltjies stout en soet wat oë laat rek – dit was Nerina daai! Ons het baie nagte deur gewerk terwyl ons albei in Seepunt vryskutvertalings vir oorklanking gedoen het. Sy het my ontsaglik baie van vertaling geleer – en tussendeur vele lewenswaarhede ingewerk. Dit was gewoonlik laatnag wanneer sy in haar sweetpak sit en werk en ons ’n film teen vinnige spoed kyk om uit te vind hoeveel dialoog daar is om te vertaal. Wanneer daar byvoorbeeld ’n toneel was waarin ’n skip geseil het en daar dus geen dialoog was nie, het Nerina kiertsregop gesit en gesê: ‘Seil, skippie, seil!’ want dit was geld wat inrol, aangesien ons betaal is per programlengte en nie die aantal woorde in die dialoog nie.”
Is enigiets vertaalbaar? “Onvertaalbaar is ’n vloekwoord wat gereeld by my opkom, maar jou werk as vertaler is om ’n ekwivalent in die teikentaal te vind. Indien nie, is daar altyd iets soortgelyks wat vir nuwe lesers in hulle taal die gevoel van die oorspronklike werk sal gee.”
Hoe pak hy vertaling aan? “Soms – soos met Tolkien – met bibberboude, maar ek het al geleer jy moet maar net induik. Ek vertaal gewoonlik taamlik vinnig, en bestee dan baie tyd aan selfredigering.”
Wat was uitdagend aan Tolkien? “Intense verhoogvrees en paniek voor die tyd! Beslis die meer “formele”, gedrae taalgebruik wat ek in Afrikaans getrou wou weergee. Dan die liriese en beskrywende gedeeltes – ek vaar van nature baie beter met dialoog! Verder is dit ’n kwessie van stamina; my moed was gereeld verby op. Ek en my redakteur, Shané Kleyn, dink baie dieselfde; danksy haar ondersteuning kon ek werk lewer waarmee ek uiteindelik tevrede was.”
Wat doen hy nóg? “Ek is seepskrywer en teksredakteur op Suidooster. Dis heerlik om met gevestigde skrywers én beginners te werk. Ek leer baie by die jongmense. Ek het jare lank oorklankingswerk gedoen, en gaan nou weer Die Sneeukoningin 3 in Afrikaans vertaal. Ek geniet dit om TV-draaiboeke te skryf – enkeldramas, en op die skryfspan van dramareekse soos Swartwater te wees. Hoe meer afwisseling, hoe beter!”
Sy gunstelingskrywer om te vertaal is David Walliams: “Hy is beslis die Dahl van die 21ste eeu. Ek verkneukel my in sy humorsin, sy konstellasie van karakters, sy afbreek van stereotipes – en boonop is alles met soveel deernis deurspek. Sy woordgebruik bied ook altyd heerlike taaluitdagings. Dit voel glad nie soos werk nie!”
Hier is ’n watertand voorsmakie uit Heerser van die torings: “… hy lyk soos ’n koning wat die kuste van mindere mense uit die newels van die see betree het.”
Zirk van den Berg se eerste boek Ekstra dun vir meer gevoel het verskyn toe hy 29 was. Hy reken: “Die goed wat ek lees en wat ek wil skryf val iewers tussen Tryna du Toit en Ingrid Winterbach, en die mark verkies blykbaar die een of die ander – kommersieel of literêr. Ek sou graag boeiende stories wou skryf, soos kommersiële skrywers, maar met die geloofbare karakters en sorgsame prosa van literêre skrywers.”
Hy werk soms in ’n kantoor en soms tuis: “Sodra my vrou en kinders werk toe is, is dit net ek, my skootrekenaar en kat.” Hy skryf enigiets waarvoor hy betaal word. “Instruksies hoe jy paaie bou, persverklarings oor hoenderboerdery, bemarkingsbriewe vir kredietkaarte, tendervoorleggings vir skoonmaakdienste, brosjures vir begrafnisondernemers, en so aan. Dan het ek oor die afgelope klompie jare ook ’n hele paar boeke in Afrikaans vertaal, altesaam meer as ’n miljoen woorde.”
Oor Nieu-Seeland, waar hy woon: “Nieu-Seelandse skrywers het in 1985 en 2013 die Bookerprys vir literatuur gewen. Sedert 1993 het 24 Kiwis al Oscars gewen, onder meer die akteurs Russell Crowe en Anna Pacquin. Richard O’Brien se musiekblyspel The Rocky Horror Picture Show en flieks soos Jane Campion se The Piano en Peter Jackson The Lord of the Rings-reeks was wêreldwye treffers. So ook die musikante Kiri te Kanawa en Crowded House.”
Oor Suid-Afrika: “Dis baie swaar om jou land te verlaat. Een van die maniere waarop ek myself vergoed vir die gemis is om so min as moontlik te weet van wat in Suid-Afrika aangaan. Die teorie is dat die gebrek aan ontstellende nuus darem bietjie vergoed vir die hartseer.”
Hoe het Ek wens, ek wens ontstaan? “Ek het tien jaar gelede die idee gekry van die begrafnisondernemer wat glo hy het ’n wens gekry wat waar gaan word. Vroeg in 2017 was ek so radeloos oor ek niks uitgegee kry nie, dat ek probeer dink wat is die beste storie-idee wat ek het. Ek onthou toe hierdie een, los alles anders en skryf dit tjoef-tjaf klaar.”
Invloede: “Vladimir Nabokov, Raymond Chandler en Philip K. Dick. Die mense wat ek graag gelees het toe ek seker op my vatbaarste was.” Die bekroonde Franse skrywer Romain Gary se oeuvre beïndruk hom die meeste. Hy het ’n swakheid vir “voosgevatte boeke in tweedehandse winkels. So ontdek ek onlangs vir Andreï Makine en James Sallis. Die laaste topverkoper wat ek gelees het, was Annie Proulx se The Shipping News in die vroeë 1990s en die laaste literêre pryswenner kan ek nie onthou nie.”
Gunsteling Afrikaanse boeke: “W.O. Kühne se Huppelkind en Eben Venter se Ek stamel, ek sterwe. Die een het my laat lag en die ander het my laat huil.”
Hy is altyd aan die skryf en het twee manuskripte gereed: “Een is vieslik en vermaaklik, ’n gruwelverhaal vol misdaad en seks, Nazis en annerlike monsters. Ons sal nog maar sien of iemand kans sien vir hom. Die ander is die vervolg op my Duitswesroman Die vertes in, wat seker my beste boek sover is.”
Tinus Horn (Foto Johann Kruger)
Tinus Horn is joernalis, skrywer, skilder en vertaler, maar het nie ’n day job nie: “Ek teken karikature by troues, verkoop af en toe ’n skildery, vertaal die Wimpy Kid-reeks in Afrikaans, doen taalversorging. Dit hou my aan die lewe.”
Wat was die impuls agter sy roman Boas Mei is verward? “Ek het in 2002 die kluts kwytgeraak en in die hospitaal beland. Hulle het ’n skandering gedoen en ’n bloedmassa so groot soos ’n gholfbal op my brein bespeur. Die herstel was die moeilikste ding wat my nog oorgekom het. Ek wou later daaroor skryf, en absurdisme staan my aan. Dit was nie eers nodig om baie ver van die waarheid af te wyk nie.”
Hy het onlangs Leon de Kock se The love song of André Brink in Afrikaans vertaal. Hy vertel: “Brink was ’n openbare figuur. ’n Biograaf wat iemand se beeld blinkpoets en van die feite wegskram, mors sy eie tyd en die leser s’n. Nou moet ek beken dat skrywersbiografieë my verveel, op een uitsondering na: Gore Vidal se skitterende outobiografie, Palimpsest. Die biograaf se verantwoordelikheid is om die waarheid te vertel en die leser te vermaak.”
Wou hy nog altyd skryf? “Die romantiek van ’n lonesome traveller wat sy omswerwinge beskryf, soos Jack London, het my aangestaan.”
Hy verkies skryf bo skilder: “Ek het myself as skilder in die steek gelaat; altyd ’n oog op die mark gehou, eerder as om te speel en te kyk wat gebeur. Ek is ’n prentjiemaker eerder as ’n kunstenaar. Dis seker nog nie te laat om om te draai nie. Wanneer ek skryf, is daar geen perke nie. My romans is my beste en bevredigendste werk.”
Help dit om visueel ingestel te wees wanneer ’n mens skryf? “Nee. Almal weet hoe lyk ’n boom en ’n rivier en ’n vrou se bolip. Moet dit asseblief nie probeer beskryf nie, tensy dit ’n hoogs uitsonderlike rivier, boom of bolip is.”
Invloede? “Nie een is Afrikaans nie: Herman Charles Bosman (na my mening verreweg Suid-Afrika se beste skrywer) en Kurt Vonnegut. Maar die grootste invloed was sonder twyfel Bob Dylan. Ek het nog nie ’n beter storieverteller teëgekom nie.”
Hoe werk hy? “Terwyl ek aan ’n boek werk, het ek ’n roetine, en as ek opgewonde raak oor ’n storie, gaan dit maklik. Ek staan vroegerig op of skryf in die bed, en skryf enigiets tussen 500 en 2000 woorde op ’n dag. Teen twaalfuur kan iemand my maklik ompraat om ’n bier te gaan drink.”
Hy lees op die oomblik Barcelona, deur Robert Hughes.
Oor die GAR: “Ek en al my skrywersvriende glo ons volgende boek is die Groot Afrikaanse Roman. Ek hoop een van ons is reg.”
Het hy hoop vir die land? “Ek dink nie verder as my volgende koppie koffie nie. O, en ek moet by die veearts ’n draai maak. Ek sien my hond se sjampoe is op.”
Boeke: Droster, Bomskok, Boas Mei is verward, Wat het geword van Dinsdag?
Carié Maas (links) skryf oor Marilynne Robinson
deur Carié Maas
’n Mens moenie oor Marilynne Robinson lees nie, ’n mens moet haar net lees. Haar trilogie, Gilead, Home en Lila, slaan ’n mens se asem weg. Eintlik ook haar debuut, Housekeeping, wat 24 jaar voor Gilead verskyn het. Die boeke was die wag werd, al was Housekeeping reeds ’n verbysterende debuut. ’n Mens wil elke paragraaf weer lees, en dit stadig indrink. Hoe langer ’n bladsy kan rek, hoe beter. Dis nie net wat die sinne sê nie, dis ook wat tussen hulle adem. Dit kan ’n sonde wees om wel iets aan te haal, want hoe kies jy?
Gilead is ’n ou dominee se brief aan sy jong seun wat dié moet lees as hy eendag groot is, en só beskryf Robinson hoe John Ames sy sewejarige sien seepbelle blaas in die tuin: “I saw a bubble float past my window, fat and wobbly and ripening toward that dragonfly blue they turn just before they burst.” Die onderwerpe is nie lig nie, maar die humor is ’n redding. Die hoofkarakter beskryf hoe hulle as kinders eenmaal ’n klompie klein katjies gedoop het, en toe kom die helfte weg. En later het hulle telkens gewonder as hulle weer een raakloop: Is hy ’n Christen of heidens? Maar die katte kon bly gewees het hy was nie ’n Baptis nie, want dan sou hy hulle moes onderdompel. Sy skryf oor godsdiens, maar sy preek nooit.
In Home val die kollig op John Ames se beste vriend, ook ’n dominee, se seun Jack Boughton. Dis ’n storie oor die geheime van die swartskaap van die familie, maar sy pa se lieflingseun. Dit ruk jou derms. Lila vertel wat gebeur het met John Ames se jong vrou voor en ná hy haar ontmoet het.
Dat Robinson al van die grootste litêrere pryse gewen het, ’n essayis en akademikus van formaat is en ’n vriendin van Barack Obama, is alles goed en wel. Dis wat sy met woorde doen, en met jou kop en jou hart, wat haar vir haar lesers ikonies maak. Haar droë wysheid.
Gilead het in 2004 verskyn, Home in 2008 en Lila in 2014. Mag die volgende roman deur die genade nie ver van publikasie af wees nie.
Carié Maas se roman Koljander was die debuutwenner in NB Uitgewers se Groot Afrikaanse Romanwedstryd in 2012.
“Te moeilik!” “Ontoeganklik!” “Onleesbaar!” Enkele klagtes wat ek al teëgekom het oor romans wat met die jaarlikse Bookerprys in Brittanje bekroon is. Nog ’n aantyging: “Gekies om omstrede te wees!” Ter verdediging van die beoordelaars se keuses sou jy kon aanvoer: dis ’n literêre prys, nie ’n gewildheidsprys nie.
Jy wil hoop en glo dat gehalte en stilistiese vernuwing die bakermat moet wees. Onafwendbaar speel persoonlike smaak (van die beoordelaars) en die tydgees (politieke korrektheid, bepaalde behepthede) ’n deurslaggewende rol, solank daar darem ook waagmoedige keuses gemaak word, met wenwerke wat grense verskuif en lesers uit hul gemaksones prik, hulle uitdaag om wyer en dieper te verken, vrae te stel en deel van die breër diskoers te word.
Aanvanklik was ek meegevoer met The Luminaries deur Eleonor Catton, ’n epiese relaas oor die goudvelde van Nieu-Seeland (Booker 2013), maar ek het die afloop duister en onafgerond gevind; te veel los drade.
Richard Flanagan se The Narrow Road to the Deep North (Booker 2014) was deurdrenk met Japannese wreedheid en afgryslike oorlogmisdade, die soort skokroman wat jou op elke bladsy laat gru, maar wie kan stry dat dit ’n emosionele kragtoer en oorrompelende historiese evokasie is?
Marlon James se A Brief History of Seven Killings (Booker 2015), ’n dramatisering in tientalle perspektiewe van ’n sluipmoordaanval op die reggae-koning Bob Marley, het ek byna onleesbaar gevind, meestal te wyte aan die gedronge en skurwe Jamaikaanse dialek. Dit verg voorwaar volharding as jy jou in elke sin en paragraaf vaslees teen vreemde kliekwoorde en -frases wat eers nageslaan moet word.
Dit gaan aansienlik vlotter met Anna Burns se Milkman (Booker 2018), ’n tydige narratief wat tredhou met die #MeToo-beweging; maar wees daarop bedag: dis geen piekniek nie. Die prosa is gelade en veelvlakkiger – “heightened language” soos Shakespeare-kenners sal sê – en taamlik herhalend van aard, ’n doolhof van genderpolitieke mymeringe wat die handeling telkens bladsye lank onderbreek en uitstel. By tye fassinerend, merendeels frustrerend as jy agter die storie wil aanlees.
Sommige lesers vind Lincoln in the Bardo van George Saunders (Booker 2017) onleesbaar en tematies makaber, ’n fantasmagoriese ekskursie na die begraafplaas, waar ’n horde geeste saamdrom as getuies van die Amerikaanse staatsman se obsessiewe rou oor sy gestorwe seun. Die “soundbite”-styl van los gedagtes, geskiedkundige aanhalings, anekdotes en vertellings deur eksentrieke spoke doen aanvanklik vreemd voor, maar algaande gaan dit gladder en raak die aanbod ryk en lekker.
Die slot van die veelsydige Julian Barnes se The Sense of an Ending (Booker 2011) is weliswaar enigmaties en raaiselagtig, wat die leser noop om te herlees, te herkou, en selfs om dit van voor af aan te pak.
Verskeie lesers het my vertel dat hulle heeltyd hardop gelag het met die lees van The Sellout deur Paul Beatty (Booker 2016), wat dit ’n sterk aanspraakmaker as toeganklikste Bookerpryswenner die afgelope tyd maak. Dis volgende op my leeslys.
Zakes Mda se Zulus of New York (Umuzi, 2019) is ’n dunnerige boek wat vurige emosies by die leser ontketen. Dis op sensaionele ware gebeure gegrond, soos Sonja Loots se Sirkusboere. Die leser beland pens en pootjies in die VSA in die dae van P.T. Barnum en die groot Farini. Mense betaal om ‘fratse’ uit Afrika van nader te beskou; hoe wilder en vreesaanjaender hoe beter, want: “Who the hell wants to see a friendly Zulu in New York?”
Dit begin in kwaZulu in 1878. Mpiyezintombi of Mpi is ’n gunsteling aan die hof van koning Cetshwhayo. Mpi se pa was ’n lid van die reglement wat vir Piet Retief doodgemaak het. Hyself is in die binnekring, maar hy raak verlief op een van die bloedjong meisies wat die koning aan sy hof neem en ‘beskerm’, word in die maanlig in haar arms betrap en vlug vir sy lewe met net sy assegaai en skild. Hy beland uiteindelik in New York, ’n stad wat wemel van koninklikes uit Afrika, want skielik was elke Afrikaan ’n prins of prinses – ’n besienswaardigheid. Soos ’n reuse-Zoeloe in ’n kou wat lewendige hoenders met sy tande verskeur en met vere en al verorber en Dinky, die Dinka-prinses uit Soedan, ’n lang, persswart skoonheid wat heeldag in ’n beknopte sit-sit en stoïsyns voor haar uitstaar. Daar is ’n kennisgewing: Do not touch the exhibit.
Mpi word deel van ’n troep sogenaamde Zoeloedansers, van wie hy die enigste ware Zoeloe is. Em-Pee soos hy in New York genoem word, raak verlief op die sogenaamde Dinka-prinses, wat ’n Brit se eiendom is, al is slawerny reeds afgeskaf en natuurlik eindig dit nie mooi nie.
Dis een van daardie boeke wat ’n mens aangryp en jou vel ongemaklik laat kriewel met koloniale skuld en nuttelose, mosterd-na-die-maal berou. Maar dit laat jou ook verwonderd oor die vindingrykheid en oorlewingsdrang van die menslike gees.
Soms is ’n roman klein en dun en stil, maar dit dawer soos ’n spreuk of blink soos ’n edelsteen. Hierdie is so ’n roman. Dis asof dit nog altyd daar was. Daar is niks geprakseer of bewimpel daaraan nie: dis amper vanselfsprekend. Daar is geen poging tot mooiskryf of opstoppery nie, die taal is gestroop, net die nodige inkleding word gedoen, soos met ’n novelle, en wat die leser bybly is die karakters. Daar is te min van hierdie soort boeke in Afrikaans, want almal probeer óf om gewigtige Groot Afrikaanse Romans óf deurdrumpels wat misdaadvrate heelnag wakkerhou, te skryf.
’n Reeks soos Six feet under het lykbesorging sexy gemaak, maar daar is niks glamoreus aan Seb se job by White Lily Funerals nie. Tog is hy goed in sy werk, maar ontdaan van lewensvreugde en emosioneel verwyder van sy vrou en kinders. Tot hy ’n sterwende kind, Gawie, ontmoet wat hom aan ’n engel herinner en die Rubrik-vierkant aan sy sleutelring blitsig laat uitwerk. En Gawie se ma.
Sê nou wense word waar? Seb begin in wense glo en sy lewe is nooit weer dieselfde nie. Hierdie Zirk van der Berg wat in Suidwes gebore is en nou in Nieu-Seeland woon, kan gerus dopgehou word.
Ek wens, ek wens word van Donderdag 6 Junie elke weeksaand om 19:20 op RSG voorgelees.
Het jy al iets van Rupert Thomson gelees? Hy het al meer as tien boeke geskryf, maar Katherine Carlyle word as sy ‘breakthrough novel’ beskou. Ek het dit in Bargain Books raakgegryp en kon dit nie neersit nie. Die titelkarakter, Kit, was ’n proefbuisbaba: meer nog, sy was as embrio vir agt jaar gevries voordat sy in haar ma se baarmoeder geplant is. Ons leer die jong Kit ken – sy is negentien en skrander, woon saam met haar treurende pa in Rome, is veronderstel om Oxford toe te gaan, maar sy kry nie rigting nie, veral na haar ma se dood aan kanker, waarvoor sy die prosedures wat tot haar geboorte aanleiding gegee het, en dus haarself, blameer.
Die boek begin so: “I was made in a small square dish.”
Katherine voel ankerloos, toevallig, onwerklik. Sy hunker na ’n bestaan gevorm deur lukrake besluite en die noodlot, sy wil bly beweeg, op die uitkyk na tekens en gekodeerde boodskappe. Sy hoor die naam van ’n vreemdeling en ’n deel van sy adres in Berlyn en vertrek soontoe om hom te gaan soek. ’n Soort verhouding ontstaan, maar daar is ook ander mans wat haar oog vang en wat sy as deel van haar bestemming herken. Die leser reis saam met die rustelose Kit, al hoe verder noord, waar dit ysig is, met permanente ryp en min daglig, waar die elemente verwoed is en die mens in ’n stryd om oorlewing gewikkel. Hier voel sy tuis, bekend. Sy speel ook kat en muis met haar bedroefde pa. Gaan hy haar opspoor, gaan iemand haar red?
Die wonderlikste ding van hierdie boek is Tomson se prosa: hy het daardie oënskynlik moeitelose, digterlike manier van skryf bemeester: woordekonomies, evokatief, kinematies: “Outside, the night is so cold that breathing is difficult. My throat and lungs feel scoured by the air. I tip my head back, and the sky towers above me, layer on layer of blackness. The moon is a round hole, small and brilliant. Light streams through it from another, brighter world.” Dis ’n verstommende reis na wie weet waar. Ek beveel dit hoog aan.
Juliana Coetzer is die skrywer van Bloedvreemd en Oorkant jou. Sy is ook ’n terapeut.
Waar het dit alles begin? “Vandat my standerd 9-onderwyser my die hoogste punt in die standerd vir ’n opstel gegee het, het ek my verbeel ek kan skryf. Ons was net 60 in die standerd. Dit was Springbok.”
Woorde is haar passie. “Ek skryf omdat dit my ’n doel gee en die fokus van die lewe en sy dramas wegvat. Dit daag my uit om nuut en anders te dink.”
Skryf sy ook fiksie? “In Oorkant jou is daar ’n karakter wat glad nie op ’n ware karakter gegrond is nie, maar in retrospek is sy dalk ’n alter ego. Sy is ’n prostituut, ek weet nie wat dit van my sê nie. Ja, ek het ’n storie wat wag om vertel te word, maar eers moet ek Bloedvreemd se opvolg voltooi. Ek dra te swaar aan verlies en moes dit eers uit my onderbewussyn skryf. Ek wil vars begin met fiksie met geen reste, geen skrapnel. Ek wil nie meer die storie wees nie. My lewe is veel meer en ek begeer dit wat onverteld is.”
Sy skryf graag in die oggend wanneer haar brein vars is. “Ek skryf oor en oor – dis uiters irriterend. Daar is ’n perfeksionisme wat inskop wanneer ek skryf.”
Kan jy iemand leer skryf? “Nee, maar wel die tegniese aspekte daarvan. Niemand kan jou help om jou eie stem te ontdek nie – uitdaag wel.”
Wat is awareness? “Dit begin met ’n persoonlike bewuswording van jou vrese, behoeftes, motiewe. Om jou beperkings te oorwin. Mense wat bewustelik leef, het deernis met hulself en ander en vertroue dat hulle die lewe kan hanteer. Elke keer wat ek skryf, worstel ek deur vrese. Dis soos staan voor ’n leë doek, maar ek kan voel my vertroue groei.”
Intuïsie is belangrik vir ’n skrywer: “Dis die vermoë om enige vorm van beheer te laat gaan en die onderbewussyn toe te laat om met die antwoorde of oplossings na vore te kom. Dit beteken mens moet soms stil word en wag. Ek glo daar is ’n kollektiewe bewussyn waar alle woorde van alle tye gestoor is. Daar is net een manier om dit by te kom: Lees, lees, lees. Soms skiet ’n gedagte my te binne wat niks te doen het met wat ek op daardie oomblik lees nie.”
Hoekom lees mense? “Boeke bevat soms ’n woord of situasie waarmee ’n leser identifiseer, wat hom laat besef hy is nie alleen nie en hom ‘normaal’ laat voel. Dit kan verhelderend of genesend wees. Ek lees veral baie wanneer ek skryf om my in die realm van woorde te hou, maar dan is daar tye wat ek niks behalwe Facebook wil lees nie. Omdat ek in my werk met die erns van die lewe en trauma gekonfronteer word, wil ek my soms met nietigheid besig hou.”
Boeke wat haar onlangs beïndruk het:
Where the Crawdads sing – Delia Owens.
V & A: Kerneels Breytenbach
ŉ Lywige roman oor rugby. ŉ Kommersiële besluit?
Rugby is net die aanknopingspunt; eintlik is die teologiese laag vir my belangriker. Ek het my effens misreken met alles wat met die spelers en randfigure gebeur in die laaste twee weke van ŉ wêreldbeker-rugbytoernooi, vandaar die lywigheid. As daar ŉ kommersiële oorweging was, moet elke skrywer homself afvra: Hoe is hierdie boek relevant vir die moderne leser? Sal ek hul aandag kan weglok van al die dinge wat aanspraak maak daarop, soos sosiale media, TV, ens ens?
Waar kom die titel, Hond se gedagte, vandaan?
Ek is hond- en kat-mens. Die hond op die omslag lyk op ŉ haar na Jasper, ’n Duitse herdershond wat my van 2007 tot 2017 vereer het met sy teenwoordigheid, aandag en liefde. Ek het gespeel met talle variasies van spreekwoorde waarin “hond” voorkom, maar uiteindelik besluit op die uitdrukking wat my pa altyd gebruik het wanneer hy my wou laat weet dat hy dink ek praat nie die waarheid nie.
Hoe verskil hierdie roman van jou vorige, Ester?
Daar is een sterk ooreenkoms – albei speel af teen ’n vaste tydsraam. Maar Hond se gedagte is meer speels as Ester, sluit eintlik meer aan by Piekniek by Hangklip. Ek gebruik ook van die karakters van Piekniek weer. Waarin dit baie van Ester verskil, is die satiriese inslag, en my doelbewuste poging om nie neerbuigend oor godsdiens te skryf nie. Ek wou respek betoon met gelowiges, én in die proses ’n ernstige vraag vra oor die kern van gelowigheid. Die twee bene waarop ’n satire gebou word, is ontluistering en openbaring. Die openbaring volg altyd op die ontluistering, en nie andersom nie. Eintlik wou ek tog kyk na die dinge wat mense laat glo.
Is jou hoofkarakter, Fleur de Villiers, ŉ alter ego?
Die dinge waaroor sy haar bekommer, is my bekommernisse. Maar ek was van kleintyd af versot op rugby, en sy nie. Ek deel wel haar kos-voorkeure! ’n Gesprek met Joan Hambidge het by my gespook, oor die mate waarin manlike skrywers dit kan regkry om vroue as karakters in hul boeke uit te beeld. Dit was eintlik vir my die grootste uitdaging, om Fleur te laat gestalte kry as vrou. Haar naam verwys een van die grootste (en vroulike) leiersfigure in ondersoekende joernalistiek uit die goue jare van The Sunday Times.
Wat was die vonk vir die geslepe Jaap Schvantz en Krystle van Corpus Christi?
Schvantz dateer uit Glimlag – ’n oorblyfsel van die apartheid-era, ‘n mengsel van Lang Hendrik van den Berg en Eugene de Kock. Krystle en haar struggle-aktivis familie het met hom bevriend geraak in Piekniek by Hangklip, toe Jaap homself getransformeer het tot bemagtigingspesialis. Schvantz is vir my so oer-Suid-Afrikaans. Sy soort was in die apartheidsera daar, en vandag is daar baie van hom in die wandelgange van die Parlement en Luthuli House. As jy Julius Malema dekonstrueer, kry jy Eugene Terre’Blanche. Jaap tóé en Schvantz nóú.
Verklap iets van jou skryfroetine.
Soggens, en hoe vroeër, hoe beter. Saans is daar té veel afleiding. Dit moet stil wees. Ek sukkel om te konsentreer met musiek op die agtergrond. Miskien omdat ek dan eerder op die musiek wil fokus. Sommige dae vorder ek nie by die eerste paragraaf verby nie, ander dae vloei die woorde, ver by 2000 verby.
Werk jy ŉ storie eers haarfyn uit?
Die eerste aantekeninge het ek al in 1973 gemaak – dis hoe lank die tema my al aangryp. Ná Ester het ek gemeen dat ek die ideale konteks vir die probleem het – die Springbokke s’n met afrigters. Ek werk eers die breë raamwerk uit. Beskryf die karakters elk afsonderlik. Werk vir elkeen ’n geskiedenis uit. Die gelol begin wanneer mens skielik deur jou verbeelding op afdraaipaaie geneem word. Of jy eensklaps besef dat ’n karakter anders geword het as wat jy aanvanklik gedink het hy sou wees.
Raak lees soms moeisaam as uitgewer?
Ek sit boeke neer voordat ek hulle klaargelees het, veral Engelse speurverhale. Sodra ek ’n spesmaas het wie die booswig is, of hy ontmasker word en dit van daardie punt af ’n lang pad gaan wees klimaks toe, sal ek besluit of die skrywer se skryfwerk vir my sterk genoeg is vir die opoffering. Wanneer ek manuskripte vir uitgewers lees, maak ek aantekeninge dwarsdeur, en dit is vir my genoeg rede om vas te byt. Dis vir my een van die groot plesiere van my lewe – die ontdekking van merkwaardige skeppings voordat hulle gepubliseer is.
Skrywers wat jou aangryp?
So twee jaar gelede het Frederik de Jager vir my, Ingrid Winterbach en Eben Venter gevra om hom te help met ’n skryfskool op Stilbaai. Op Eben se aanbeveling het ek James Salter se romans van ŉ kant af begin lees en herlees, en op Ingrid se aanbeveling die boeke van Saul Bellow. Dit het my teruggeneem na Eben en Ingrid se eie boeke. Verder het ek ’n passie ontwikkel vir die skryfwerk van Etienne Leroux, John Miles, Richard Hughes, Thomas Pynchon, William Gaddis, Richard Ford, Dorothy L Sayers, Damon Runyon …
Drie van bekroonde misdaadskrywer Irma Venter se gunstelingdinge is: “Kind mense, die warmte van geliefdes en Koos Doep se Somerkersfees gesing in ’n kerk.
“Dis heel toevallig. Ek kon nie aan ’n titel vir my eerste boek dink nie. Gelukkig kon ons uiteindelik op Skoenlapper besluit. Met die tweede boek het ek ’n klomp vriende genooi, vir hulle wyn en die HAT gegee, en gevra om enige werkbare boektitel met ’n S neer te skryf. Ek gebruik hierdie lys nog steeds.
“Ek sou aanbeveel dat mense die reeks van die begin af lees, maar ek weet dit kan nogal ’n duur affêre wees. Ons trek immers nou al by nommer sewe. Elke storie het darem sy eie moordsaak, so dit beteken ek glo laatkommers kan bloot inspring as hulle wil.”
“Ek dink daar sal nog so een of twee bykom, en een sal dalk wegval, maar die ‘bende’ wat ek bymekaar gemaak het werk goed vir die tipe boeke wat ek skryf. Ek kan omtrent elke tipe storie met hierdie hand vol karakters skryf.”
“Miskien, ja. Ek wil graag eendag ’n wetenskapfiksie boek skryf wat op ’n ander planeet of op ’n ruimteskip afspeel, met so ’n lekker iesegrimmige, gatskop middeljarige vrou aan stuur van ’n moordsaak.”
“Engels. En Skoenlapper is in Turks beskikbaar. Hou saam met my duimvas vir nog!”
“Ja. Kan jy glo! Die televisieregte/filmregte van Skoenlapper is deur Suid-Afrikaanse filmvervaardiger Maynard Kraak in samewerking met Kanadese filmvervaardiger Jeremy Torre bekom. Kraak en Torrie het suksesvolle befondsing van die Canadian Media Fund gekry om te begin met die aanvanklike pre-produksie van die beoogde internasionale Engelse TV-reeks. Dinge mag dalk eers hier teen 2021 sigbaar word.”
“Wie is dan nou lus om te slaap … Nee, ernstig. Ek staan vroeg op om te skryf, en het al geleer dat mens wondere kan verrig as jy 45 minute het. Of as jy ver ry op ’n bus. Of trein ry. Of koffie drink. Of wag vir iemand. Ek en my skootrekenaar is een.”
“Ek is adjunk-redakteur by Engineering News en Mining Weekly. Ons skryf nuusstories oor wetenskap, tegnologie, beleid, vervaardiging, mynwese en industriële ontwikkeling. Dit raak nogal moeilik met die twee tale, veral in terme van sinstruktuur – hoe Engelse sinne aanmekaar gesit word vs Afrikaanse sinne.”
“Moordstories van elke land, veral Japan. Alexandra Fuller se Afrika-boeke. Slim wetenskapfiksie. En ek is ’n fên van die Afrikaanse digkuns. Danie, Bibi, Loftus – almal fantasties.”
Vroue in fiksie:
“Ek haat ’n boek waar die vrouekarakters bloot die slagoffer, die bietjie afleiding in die bed of die token gesagsfiguur is met drie lyne dialoog. Die Bechdel-toets geld: ’n Boek moet ten minste twee vroue hê wat met mekaar gesels oor iets anders as ’n man. En al twee moet name hê. Kyk bietjie hoe min daar is.”
Inspirasie of roetine:
“Roetine skep inspirasie. Mens se brein raak fikser hoe meer gereeld jy skryf. Ongelukkig verhoed dit glad nie dat jy soms die grootste klomp nonsens skryf nie.”
MARTIN STEYN oor homself:
“Ek weet nie hoekom donker dinge en spesifiek reeksmoordenaars my fassineer nie, dit was maar nog altyd so. In die laerskool het ek al van gruwelprente soos Nightmare on Elm Street gehou. Maar ten spyte van my liefde vir gewelddadige videospeletjies is ek glad nie gewelddadig in die regte lewe nie. Ek maak nie eers vlieë dood nie.”
Oor die donker:
“Swartval se skryf was nogal intens. Claire is die enigste perspektiefkarakter, so daar was geen wegbreek van haar situasie af nie. Ek het basies heeldag daaraan gewerk tot laataand toe en ek het heeltyd heavy metal—hoofsaaklik ou Slayer en Sepultura—geluister om daardie donker, neerdrukkende gevoel vas te vang. Ek moes dit saam met Claire ervaar.”
“My idees kom van ’n misdaad of ’n misdadiger wat my interesseer, ’n spesifieke reeksmoordenaar (Donker spoor) of gyselaaronderhandeling (Losprys). Ek moet weet wie die misdadiger is, wat hy doen, hoekom hy dit doen, en ek doen soveel navorsing as moontlik voor die tyd. En dan begin ek met die misdaadtoneel, my speurders kom daar aan en hulle bestudeer dit, praat met enige getuies en volg die leidrade. In Skuldig is die slagoffer geskiet, so ek was by die Ballistiekafdeling om uit te vind hoe dit hanteer word en dit lei dan weer my storie.”
Ek is baie lief vir my rekenaar en my Xbox, maar ek onthou hoe ons destyds in die regte wêreld gespeel het. Kinderprogramme was net ’n paar uur op TV en daar was nie ’n selfoon of tablet om op te speel nie. Ons het op fietse gery en toue aan bome vasgemaak, ons moes ons eie speletjies en stories opmaak. In die hoërskool het ek begin lees en met ’n boek moet jy deelneem, jy moet die woorde vat en die storie daarmee in jou kop bou. Vandag word alles vir ons gegee, jy hoef nie te dink hoe ’n toneel lyk of ’n karakter klink nie.”
Oor Stephen King:
“Hy het my gewys mens kan heeltemal wegraak in ’n boek, dat jy deur woorde op papier na enige plek toe kan gaan en enigiets kan beleef, selfs al is dit eintlik onmoontlik. Soos wat daar destyds op sy paperbacks gestaan het: “words are his power”.
“Afrikaans is my huistaal, maar ek was nooit besonder lief daarvoor nie. Totdat ek in Afrikaans begin skryf het. In vergelyking met Engels is dit maar ’n klein taal, en ’n eenvoudige taal. Maar ons kan alles sê wat ons wil. Ek hou van daardie amper gestroopte eenvoud. En ek is mal daaroor om Afrikaanse dialoog te skryf.”
By die South African Writers College was Wilna Adriaanse my tutor en vir my was dit deurslaggewend. Nie dat ek direk daarna gepubliseer is nie, daar was nog heelwat werk en groei nodig, maar Wilna het my op die regte pad gesit. En sy het aanhou glo in Donker spoor se potensiaal, wat my “geforseer” het om aan te hou werk daaraan en dit beter te maak totdat dit uiteindelik goed genoeg was.”
“Afgesien van deeglikheid, dink ek die truuk om ’n suksesvolle moordenaar te wees gaan veral oor ingesteldheid, of jy daarmee kan saamleef, of jy normaal kan optree wanneer die polisie aan jou deur klop.”
“Ek wil nie regtig enigiets anders doen nie. Dis ’n groot voorreg om ’n publiserende skrywer te wees en ek is baie dankbaar dat ek die stories kan skryf wat ek wil skryf, dat ander mense dit wil lees.”
As kind was Petro Hansen, wie se boek Vervleg vandeesmaand by Protea Boekhuis verskyn, altyd besig om haar gedagtes op papier neer te pen. “Op hoërskool het ek begin opstelle skryf en besef dat my woorde mense aanraak. My Afrikaanse juffrou het my opstelle in die klas voorgelees en wanneer my oupa Kobus kom kuier het, wou hy eerste my nuutste opstel lees. Ek wou joernalistiek studeer, maar het toe ŉ regsgraad behaal.”
Lees sy baie? “Ek is skuldig hieraan. Ek hou ŉ persoonlike notaboek waarin ek enige woord wat my opval neerskryf. Ek sal eers ŉ hele stuk klaar skryf en woorde vervang en skaaf om dit af te rond. Ek skryf eenvoudig presies wat en hoe ek oor ŉ sekere onderwerp dink en hoe die gedagtes by my opkom.”
Sy glo wanneer mens eerlik oor ŉ onderwerp skryf, het jy trefkrag. “Ek dink die geheim is om emosie te verwoord sonder om iets te verskans. Dis wanneer mense identifiseer.”
Sy is lief vir Afrikaans, want die variasie is enorm. “Ek dink baie van die mooiste Afrikaanse woorde is nog onontgin of selfs vergete.”
Sy lees graag Dana Snyman en Annelie Botes se boeke. “Francois Smit en Dominique Botha se boeke raap ek ook op. Kamphoer en Valsrivier is van die beste boeke wat ek nog gelees het.”
Sy skryf nog op vryskutbasis vir koerante en tydskrifte. “Ek het onlangs op Netwerk24 ook weer begin publiseer. Meeste van my skrywes moet ek sintuiglik waarneem. Ek moet die storie self beleef of iemand na aan my moet daardeur gaan. Ek moet die elemente in my skrywes kan hoor, of ruik of proe.”
Sy het geen teikengehoor nie. “Ek skryf net en het wel agtergekom my rubrieke praat met verskillende gehore. Ek dink nie aan wat die reaksie op my skrywe gaan wees nie. As ek iets neergepen het en dis iets wat my gelukkig maak, het dit reeds sy doel gedien. Ek het ŉ rubriek oor ŉ pa en sy seun wat in die tronk is geskryf. Die pa het my gekontak nadat hy die rubriek gelees het en vir my gesê, hy het sy seun wat hy afgeskryf het weer in die tronk besoek.”
Sy dink te veel mense lewe nie in die oomblik nie. “Ek streef self daarna om nie oor die verlede te kwel of die toekoms te bekommer nie. Ek is die dogter van ŉ matroos en die seewater loop deur my are. So by die see op Kleinbrak se strand is ek die blyste. Om ma te wees vir my drie pragtige kinders, Gerda, André en Elsa, maak my bly. Ek geniet ŉ mooi kunsfilm, is lief vir die reuk van ŉ sagte parfuum aan my vel en my gunsteling soetding is halva, ŉ Griekse lekkerny. Ek is ŉ optimis. Ek dink die oplossing lê daarin dat elkeen net daar waar hy geanker is ŉ verskil moet maak.”
Sy werk reeds aan die volgende boek. “Hierdie keer ŉ roman. Om ŉ nuwe boek aan te pak is opwindend. Oor die storielyn kan ek nie nou veel verklap nie.”
Jonathan Amid oor Hond se Gedagte
Bok vir sports? Rugbymal sportsgeesdriftige? Lief vir woorde en wysheid? Al drie? Slegs een? Maak nie saak nie. As jy oë in jou kop het, jy funksioneel geletterd is, en nie ŉ droë drol is wat geen plesier uit die lewe kan of wil put nie, is hierdie baldadige boek vir jou. Jo Black sing dalk van ‘bring die hoop weer terug’, maar hierdie boek is nog langer as die sanger se baard, en dit gee ŉ mens opnuut weer hoop vir genuinely epic romans sonder ŉ bang haar op hul koppe. Romans wat jou op ŉ reis neem na plekke sonder naam, plekke binne jouself wat jy nie eers lekker geweet het (nog) bestaan nie.
Min skrywers het eerstens die vermoëns, en tweedens die deursettingsvermoë, om ŉ boek van amper 500 bladsye te pen. Om boonop ŉ roman te prakseer wat wemel van woordspelings, wulpse woepse, ŉ wonderwerk of twee, besielende beskrywings van alles wat die spel van rugby so besonder boeiend maak – en die dinkwerk agter die skerms – sit nie in elke ou se broek nie. Hoor my lied, mense: hierdie skrywer is in sy element. Soos ŉ Fransie Steyn sool hy die spreekwoordelike bal van sy eie kwartgebied tot agter die pale, nie net een keer nie, maar sommer gereeld.
Kerneels Breytenbach is meer as net nog ŉ skrywer: hier het ons die tipe siel wat ŉ daadwerklike poging aanwend om iets deur sy fiksie te skep wat ons toelaat om met nuwe oë na die wêreld te kyk. Om onsself af te vrae wat vir ons belangrik is, hoekom hierdie dinge belangrik is, en hoe ons elk sinmaak van ŉ samelewing wat ons gereeld tot die uiterste beproef. Die ovaalbal as kristalbal, by wyse van spreke.
Breytenbach weet hoe belangrik dit is om te lag, om sy lesers toe te laat om saam met hom te lag, oor dit wat ons vreugde maar ook diepe trauma besorg. Van lekker lag kom lekker huil, maar van lekker huil kan daar ook lekker lag kom. Hierdie skrywer verstaan dit. Iemand wat boekhou van belaglikheid, hebbelikhede, uitskieters en spekskieters, maar ook ŉ ou met ŉ moerse sagte plekkie vir die afvlerk-verstoteling, die geniale buitestaander, die middelmannetjie, die onderpresteerder.
ŉ Blik wat dalk kyk na wat bolangs blink, maar vasvang wat onder die oppervlak dobber. Wat die heaven in a wild flower in sy prosa-potpourri kan laat lewe. Wat ŉ skewetand-glimlag na die mooiste ding onder die son kan laat klink. Jou nou eenmaal jou kop kan laat skud, vir jouself en die skrywer: ‘Jis, wat ŉ vuil etter!’
Ek kan praat van die verhaal se verrassende diepgang, van die verskeie verbysterende besluite wat die skrywer neem, van die bliksemstrale wat jou tref soos aksie, nabetragting, geestesreis en genot kombineer. Maar nee, eintlik wil ek my reaksie weergee in ŉ eenvoudige ou sinnetjie wat alles mooi duidelik vir die leser van hierdie resensie uiteensit: Hond se gedagte is een bleddie befokte boek!
Jonathan Amid resenseer Zola
Zola is gewis ŉ debuut om van kennis te neem. Dis ongetwyfeld grillerig, grieselrig, gewelddadig, en gaaf met trauma en verlies. Bladsye deurweek van droewige, deurmekaar, deurwinterde mense, wat sluimerend en met rukke en stote hul dae oorleef. Heldeparades staan oor. Vergeet van die glitz en die goud en die glorie van diversiteit en geluk en vooruitgang – die stad van Johannesburg is een groot litteken. ŉ Stuk vleis wat sweer en vrot. ŉ Lappieskombers wat sukkel om almal warm te hou. ŉ Teater van rook en oker.
Die leeservaring is intens, moeisaam, moeilik, vol afdraaipaaie en donker hoekies. Hierdie is geen lekkerlees-boek nie. Verwag geen gelukkige eindes nie. Fok die geskenkpapier en die strikkies en die kaartjie met die mooi woordjies. Hierdie is woedende, wroegende, bloed-uit-klip karterings van ellende en hartseer.
Daar is tonele wat jou maag laat draai, jou kop laat spin en jou sin vir geregtigheid en die goeie behoorlik laat vlamvat. ŉ Laag van grys wat kleef aan die drie van swart, en so word die wêreld gebou. Vol rook en roet en reën wat vlaag en tref en klou. Geen uitkomkans, geen wegkruipplek. Die maaiers doen hul werk, die verrotting is in elke huis, elke kamer, elke liggaam. Dalk weet hulle dit net nog nie. Maar dis daar.
Daar is ook keer op keer oomblikke in Zola van teerheid, deernis en menslikheid, stringe woorde wat iets in jou binneste roer. Iets in die teks wat jou smeek om met ŉ sagter oog na die persoon langs jou te kyk. Om jou geliefdes in die oë te kyk en hulle te vertroos. Om jouself in die spieël te kyk en eerlike vrae, harde vrae. Vrae oor die tipe mens wat jy is, en wil wees.
Zola is dalk eerstens ŉ moordstorie, ŉ misdaadverhaal, ŉ stadsroman, maar dit is ook ŉ uitgebreide verslag, ŉ diagnose, van die moderne mens se stryd om betekenis, om iets vir mense te beteken, en om sin te maak van dit wat by ons spook. Apartheid se spoke, ja, maar ook die spoke van gebroke drome, van drome geaborteer, opsy geskuif en begrawe. Droomverlore, disnis geslaan deur roetine en plig.
Johan Jack Smith het ŉ agtergrond in visuele kuns. Dis dalk vernaam hierdie belangstelling in visuele voorstellings, in die wyses waarop daar visueel singemaak word van idees, maar ook vlees en bloed, wat sy skryfwerk in Zola so boeiend en filmies maak.
Op een vlak is dit ŉ kragtige krimi propvol detail, groot en klein – soos die uiters kreatiewe gegewe om dossiere uit die apartheidsregime op figuurlike maar ook totaal letterlike wyses (weer) te beliggaam, tot die temalied uit The Exorcist wat op die mees ongeleë tye op ŉ hoofkarakter se foon lui. Op ŉ dieper vlak is Zola ŉ daadwerklike poging om die tapisserie van die speurverhaal, en spesifiek die polisie prosedure, op sy kop te draai, om dit uit te daag, om dit te karnuffel en te boelie tot die nate begin ooptrek.
Die mees welkome nagmerrie.
“Die enigste skrywers wat regtig met totale outoriteit ’n spesifieke karakter se storie kan skryf, is iemand wat dit geleef het. Maar as ons as fiksieskrywers ons daardeur laat terughou, sal die oes interessante stories geweldig beperk wees. Iets wat my van die begin af van stories aangetrek het, was om in ’n ander karakter se lewe te klim, om ’n ander lewe te ervaar. En dis vir my lekker van skryf ook. Ek hou van verskillende agtergronde en perspektiewe en ervarings. Dis hoekom ek nie net een reekskarakter het nie. Ek wil nie heeltyd dieselfde karakter se storie skryf nie. Ek wil ook nie altyd uit ’n manlike en/of ’n wit perspektief skryf nie. Ons land is so ryk aan diversiteit; ek weier om myself te beperk tot een klein deeltjie daarvan.
Maar dit is natuurlik ’n groot uitdaging om uit ’n ander perspektief te skryf. En ek gaan nooit so ’n outentieke vroulike karakter kan skryf soos ’n regte vrou nie. My Enzo sal nooit so outentiek wees soos wanneer ’n bruin skrywer hom skryf nie. Maar ek is ook nie ’n speurder of ’n forensiese deskundige of ’n reeksmoordenaar nie. En dis uiteindelik hoe ek Claire van Swartval en Enzo van Losprys benader het: net soos wat ek gaan navorsing doen het oor die SAPD en reeksmoordenaars. Ek het vroue se stories gelees, veral vroue wat deur traumatiese gebeure is. Ek het ’n vriendin met vrae geteister en haar ook gevra om elke hoofstuk van Swartval se manuskrip te lees soos wat ek dit geskryf het en basies te monitor of Claire soos ’n regte vrou optree, wanneer sy neig na ’n vroulike karakter wat deur ’n man geskryf is, wanneer sy nalaat om iets te dink of voel wat ’n vrou in daardie omstandighede sou. Vir Enzo het ek lank met ’n speurder gaan praat wat in Mitchells Plain bly en werk en daar grootgeword het. En dan doen ek die beste wat ek kan.”
Wat lees hy?
Ek het ’n paar ouer Stephen Kings oorgelees (Different Seasons lê langs my bed)
Tolkien (The Silmarilion en Unfinished Tales en toe The Hobbit vir die derde keer).
Tans doen ek navorsing, meestal ware misdaad en forensiese boeke.
Min dinge kan kers vashou met ŉ heerlike eerste proesel. Die eerste happie van ŉ maaltyd, ŉ hartstogtelike soen, die heimlike saligheid van ŉ nuwe stem – musikaal, letterkundig – wat jou dadelik intrek en nie sommer laat los nie. Zelda Bezuidenhout se prosa laat jou sommer met die intrapslag besef dat ŉ besonder skerp skrywer haar toetrede maak tot die landskap van volwasse fiksie. Chic lit, of fiksie vir vroue, hoe jy dit ookal wil benoem, word nie noodwendig na waarde geskat nie. Sure, dis populêr. Sure, dit verkoop. Sure, dit kan opskuddings veroorsaak, dan en wan. Kyk na Griet skryf ŉ sprokie. Maar die genre is nie juis bekend daarvoor dat lesers of kritici uit hul pad gaan om uit te wys presies hoe slim, aweregs, en akuut die insigte is wat weergegee word nie. Die dekonstruksie van Retta Blom is dalk net die spiritual successor van Griet skryf ŉ sprokie, sonder om te ly aan ŉ gebrek aan eie identiteit of ooit soos ŉ siniese cash grab te lees. Hiervoor moet die skrywer, uitgewer en versorgers agter die skerms erkenning kry.
Ek voel dat die beste genrefiksie dit regkry om sowel uitstaande karakterisering as oortuigende plots en plot devices in te span. Die triek is om die leser te plaas in ŉ spesifieke milieu wat oortuigend weergegee word, die identifikasie met die protagonis so (gou) moontlik te maak, bronne van konflik en handelinge geloofwaardig en realisties uit te beeld, en om uiteindelik die verhaal die nodige integriteit en standvastige fondasie te gee om te verseker dat lesers behoorlik emosioneel belê in die karakter(s) se reis. Om die verhaalgegewens hier te lys is onnodig. Ek vermeld eerder drie areas waar die roman die verwagtinge oortref.
Een: karakterisering. Eenvoudig uitstekend. Van Retta Blom self, wat op fisiese en geestelike reis gaan om haar ‘beige gaap’ van ŉ lewe reg te ruk, tot haar diverse vriendekring, haar man, Tobias, en hul kinders, Ben en Dawid, tot onverwagse nuwe vriende langs die pad – Bezuidenhout skep egte, feilbare, onthou-karakters.
Twee: balans tussen humor en erns, as geheel, en op individuele bladsy- en paragraafvlak. Retta Blom se greep op haar oënskynlik perfekte middelklasbestaan word wreed weggeruk. Hoe die skrywer haar reis karteer, en hoe die huwelik, liefde en vriendskap aan ‘dekonstruksie’ onderwerp word, word met ŉ wenresep van insig, deernis en sensitiwiteit aangepak.
Drie: diepte. Die skrywer kry dit reg om Retta se verhaal van ontreddering en ontnugtering te vervleg met elemente wat nie slegs groter diepgang aan die verhaal as geheel verleen nie, maar ook ŉ oortuigende blik te gee op die wat nie, soos Retta, alles blyk te hê nie. Ouerskap, siekte, verlies, medemenslikheid, hoe om trauma te verwerk. Elk met opregtheid vreesloos aangepak. Neem kennis hoe die konsep van ‘negatiewe ruimte’, en spesifieke musikale verwysings, nommerpas ingespan word. Kodes en sleutels om betekenis te ontsluit en te begogel.
Die dekonstruksie van Retta Blom vestig Zelda Bezuidenhout as skrywer om mee rekening te hou.
Ek het Johannes Bakkes (sy pa Cas het hom “Jehaans” genoem) in Parys, Vrystaat ontmoet. Hy is ’n elegante, Boheemse figuur met hoed, baard en klingelende armbande. Hy rook omgewingsvriendelike sigarette en gooi met die hand ys in my witwyn. Ons gesels kopstukke en die middag verdwyn.
Casparus Johannes Bakker is in 1956 in Stellenbosch gebore en word in Saldanhabaai groot. Hy wou nie ‘een van die Bröntes’ wees nie: Sy ma, Margaret en jongste broer, Christiaan, was reeds skrywers toe hy debuteer. Hy is geoktrooieerde rekenmeester en professor aan die UWK. Hy en sy vrou, sielkundige en kunstenaar Nanna Vorster Bakkes, woon in die Paarl. Sy droom is om op elke trein in die wêreld te klim.
“Ek is nie ’n skrywer nie, ek’s ’n storieverteller, ek’s ’n traveller, ek’s ’n professionele boemelaar. Ek’s doodeerlik as ek dit sê.” – Johan Bakkes, Rapport (2006)
“Ek wou nog altyd sien wat lê anderkant die horison.” – 2008
“Ek reis op die swaar manier. Ek gebruik graag openbare vervoer, want dit is waar jy die mense leer ken. Ek stap graag. En ek slaap in die vreeslikste plekke wat jy jou kan indink, want dit is al wat ek kan bekostig.” – 2008
Lewensbeskouing: “So is die mens ook ’n ongeval van sy eie persepsie. Dis so donners maklik om handdoek in te gooi en harpuis te ruik. Dis ’n kuns om daai vlugsout so onner jou neus te druk en vuisvoos aan te hou boks en baklei – dit maak jou ’n oorlewende.”
Plekke wat hy weer wil besoek: Namibië en Rusland.
Oepse Daisy, Human & Rousseau (2011)
Samoe(r)sa reis, Human & Rousseau (2010)
Norrevøk, Human & Rousseau (2008)
To Hell and Gone, Human & Rousseau (2008)
Nou’s ons in ons donner in, Human & Rousseau (2006)
Moer toe die vreemde in, Human & Rousseau (2001)
Word jy op straat deur aanhangers oorval?
Darem net so nou en dan. En dit is meestal ’n aangename ervaring.
Daar is baie misdaadskrywers in die wêreld met veel meer vaardigheid en sukses as ek. Die druk wat ek wel ervaar, is om nie met ’n volgende boek my lesers en uitgewers teleur te stel nie. En om as storieverteller aan te hou met groei en verbeter. Skryf is ’n lewenslange leerproses en — so cliché-agtig soos wat dit mag klink — ding ek net met myself mee om die beste skrywer te kan wees as wat my vermoëns my toelaat.
Dis interessant hoe die misdaadsyfers in ’n land die aard van hul krimi’s beïnvloed: In Skandinawië is die fiksiemoorde veel meer gewelddadig en bloederig as byvoorbeeld hier by ons. Waarom is die genre universeel gewild? Misdaad is een van die grootste ontwrigters van die sosiale status quo, en ons is behep daarmee om dié status quo te probeer beskerm en bewaar. Dit is deel van ons groot smagting na geregtigheid, wat ons meer dikwels in fiksie kry as in die werklikheid.
Dit is ’n lang en langsame proses van idees versamel, opweeg, navors, oordink, toets en ontwikkel. En eindelik besluit ek op die storielyn wat my die meeste opgewonde maak. Om ’n boek te skryf is ’n marathon en jy beter passie vir die storie hê as jy die eindpunt wil haal.
Hulle leef later so saam in ’n mens se kop, sodat jy wonder wat sou Bennie of Vaughn oor ’n ding gesê het. Ek kan nie ’n hamburger by ’n nuwe plek eet sonder om te wonder of Bennie daarvan sou gehou het nie.
Humor is seker eindelik ’n pyl in die skrywerskoker om ’n spesifieke doel in ’n boek te bereik. Soos om spanning tydelik te verlig, of lig in die noir-donkerte te bring. Dus is dit net belangrik wanneer dit nuttig is.
Dis die lewensbloed van my skryfproses. As ek dit nie het nie, kry die muse nie suurstof nie. En tussen boektoere, rolprente en TV-reekse raak dit al hoe moeiliker om roetine te behou. Ek skryf van sesuur se kant af tot middagete. Soms nog smiddae en saans ook, hier na ’n boek se laaste kwart toe.
Ek lees baie nie-fiksie, van wetenskap en geskiedenis tot politiek en biografië, maar is ook baie lief vir wetenskapfiksie, historiese romans en spanningsfiksie in die algemeen en probeer darem tred hou met literêre werk ook.
Ek moet beken dat dit nie ’n onderwerp is waaroor ek tob nie, dalk omdat ek geen ambisie het om literêre werk te lewer nie. ‘It is,’ soos oud-Bokkaptein Jean de Villiers soms gesê het, ‘what it is.’
Wat beteken toekennings?
Dit is uiteraard ’n groot vreugde en eer om erkenning te kry, veral omdat skryf so ’n onsekere, selfvertwyfelende proses is. Maar ek vermoed ook dat dit dikwels met ’n bietjie geluk gepaard gaan, want daar is soveel briljante skrywers en boeke op die kortlyste. En wanneer jy weer gaan sit om aan die volgende boek te skryf, help die toekenning nie met die woordworsteling nie. Maar dit sê darem dat jy eens so effens geweet het wat jy doen.
Ek is besig. Die werkstitel stel my nog nie tevrede nie, maar ek kan darem sê dis nog ’n Bennie-en-Vaughn-storie.
“Nee jislaaik, ek dink níks uit nie!”
Annelie Botes, die skrywer van menige topverkoperboek, vertel: “Met my eerste boek het ek my werk gelos, voltyds begin skryf sonder om te weet dat dit ’n baie riskante ding is om te doen. Ek dink jy weet diep binne jou jy moet. As ek dink watter helse bokkerop het ek van my lewe gemaak in vele opsigte: van my huwelik, my geldsake, my beroep … Ek het baie van hierdie foute gemaak omdat ek wou skryf, ek wou hê hulle moes my fire, want dan kan ek loop. Soms skiet jy jouself heeltyd in die voet omdat jou mission ’n ander mission is, al gee dit jou nie jou brood op jou tafel nie.”
“Ek skryf wat in my hart staan. Wanneer skryf nie maklik kom nie, weet ek ek is besig om iets te skryf waarmee ek nie in my hart saamstem nie of nie genoeg kennis van het nie … Nee jislaaik, ek dink níks uit nie, ek kyk net wat rondom my gebeur. Baie mense kan relate. Ek teken die klein events aan. Ons loop almal met pyn, teleurstelling, onsekerheid, verwerping. Ek wys dit. Wat ek wys, is almal s’n.”
“Ek doen dit nie soos ’n professor nie, ek gaan in die veld in en gaan voel die goed aan my lyf. Wanneer ek navorsing doen en lewe elke dag, skryf ek min goed neer, behalwe statistieke. Wat na ’n maand nog uistaan, is dit wat ek veronderstel was om te onthou.”
“Ek glo wat skort in ’n stadsagtergrond is the African soul – as jy dit mis; ’n boom, ’n skaduwee, ’n plaasdam, ’n hoender wat kekkel, then you’ve missed the African idiom. Almal in hierdie land is people of the African soil. Daar ontbreek iets van onse basis as dít in ’n boek ontbreek: die milieu.”
“Ek geniet dit rêrig om te skryf, behalwe wanneer deadlines my lewe oorneem. Ek het ook ’n ander lewe; is kerkorrelis, reël paassangdienste, kerssangdienste, kooroefeninge. Ek hou huis en skryf rubrieke. Dan het ek nooit minder as 40 e-mails per dag nie. Elkeen word persoonlik beantwoord, dit vat omtent drie ure per dag.
“Hulle sukkel nie om my goed te verkoop nie. Skrywers kan nie meer soos hermiete lewe nie, hulle moet uitgaan en beweeg, bemark, werk. My kinders het my gedare om op Sewende Laan te verskyn. Ek het dit gedoen. Dit was hel, heeldag op stel, en die verkeer in Johannesburg. Maar die week daarna, toe verkoop daar 7 000 Thulas.”
“Ek is baiekeer na aan uitbrand. Maar ek kry dit nie reg nie. Ek weet nie wat is senuwee-ineenstorting nie. Wanneer ek baie gelukkig is en ek het bietjie geld in die bank, genoeg om nie ’n worry op aarde te hê nie en ek en die ou gryse het vir ’n ruk nie ’n fight gehad nie en ek het bietjie gewig verloor, dan kan ek nie regtig skryf nie. Dan sukkel ek. Dan’s daar nie daai oop senuwee nie.”
“My prys is die royalty-state – nie soseer die bedrag nie, maar die aantal boeke wat verkoop het. Daar’s my resensie.”
Haar jongste boek, Kammaland, is pas uit die oond. Die titel verwys na die ou liedjie “Hoe sag gly ons bootjie …” Sy en die ou gryse het drie maande op ’n kanaalboot in Engeland rondgevaar, in die winter. Sonder ervaring of bootliksens. Om te toets wat hulle ná vier-en-veertig jaar nog aan mekaar het en om herinneringe te vergaar vir die ouetehuisstoep. Dis ’n vaart vol ontberings en hosannas soos net Botes dit kan vertel.
Elizabeth Wasserman is ’n patoloog in privaatpraktyk en was voorheen buitengewone professor in die afdeling Geneeskundige Mikrobiologie aan die US. Sy is ook jeugboekskrywer van onder meer die gewilde Speurhond Willem­, Dogtective William, Anna Atoom, en Elf dae-reekse.
Sy is in 1964 in Klerksdorp gebore en word in ’n piepklein dorpie genaamd Koppies, in die middel van die Vrystaat groot. Sy het twee broers en ’n suster wat gedurig vir haar stories vertel het toe sy klein was. Sy wou van kleins af skryf, maar het besluit sy moet eers iets kry om oor te skryf, daarom het sy medies gaan studeer aan die Universiteit van die Vrystaat.
Haar groot belangstellings is die natuur en die wetenskap. Sy glo dis uiters belangrik dat ons moet verstaan hoe die wêreld werk sodat ons alles en almal met meer respek kan hanteer. Sy woon saam met haar gesin in Welgedacht, naby Kaapstad saam met haar man, haar dogter en honde.
Haar jeugroman, Elf dae in Oxford, het pas by NB verskyn en word beskryf as “vir 14 tot 64-jariges”. In die Elf dae-reeks het reeds Elf dae in Oxford en Elf dae op ’n eiland verskyn.
In Elf dae in Oxford word die sestienjarige Alicia na Oxford gestuur om te gaan kyk hoe dit met haar suster, Inez, gaan. Inez het innoverende nuwe programmatuur ontwikkel, maar ’n onderduimse professor probeer dit verkoop. Voor sy weet waarin sy haar begewe, steel Alicia die verlore dagboek van Charles L. Dodgson, beter bekend as Lewis Carroll. Dit bevat ’n formule wat Inez se werk ver kan laat vorder. Met SkyTech kort op haar hakke maak almal op Alicia staat om die Wonderland­program te beskerm . . .
Hier is ’n lokprent vir die boek: https://youtu.be/x-JxrJN1qQs
Christine Barkhuizen-Le Roux is een van daardie skrywers wat kwessies aanspreek – vreesloos. Ek het onlangs met haar gesels op Aardklop. Sy sê as sy nie skryf nie, verdwyn sy in ’n donker put, sy skryf om heel te word, om vrae te stel en hulle te probeer beantwoord. Sy is lief vir navorsing en vertel van John Steinbeck wat statistieke aan die regering gestuur het om hulle bewus te maak van die armoedekwessie in Oklahoma tydens die Groot Depressie. Maar dit was eers toe Grapes of Wrath gepubliseer is, dat hulle ingegryp het. Stories is veel sprekender as syfers.
Haar jongste boek, My naam is Prins, ek slaap met die lig aan, gaan oor pedofilie, spesifiek die molestering van seuntjies en watter verdoemende uitwerking dit op die res van hul lewe en menswees het en op die mense rondom hulle. Dit gaan oor mense wat anderpad kyk en die pedofiel bemagtig, oor strukture soos die kerk wat dit doodswyg. Daar is eggo’s van die Solly Ozrevech-debakel: weeskinders en seuns in ’n koshuis word deur die charismatiese koshuisvader gegroom en misbruik, ja selfs verkrag. Hy is ’n psigopatiese manipuleerder wat boonop godsdiens gebruik om mag en aansien te kry. Dis ’n misdaad waar die slagoffer skuldig voel: aandadig. Die misbruiker skroom ook nie om die kind te laat voel dis sy skuld nie: Jy is so mooi, kyk wat laat jy my doen.
Daar is ’n sterk storielyn, die leser wil agter die kap van die byltjie kom: ’n Vrou, Corinne, is ’n sielkundige maar het nie raad met haar dominee-man wat toenemend in depressie verval en na die bottel gryp nie. Tot een van haar pasiënte se simptome en gedrag haar aan die van haar man herinner. Sy gaan saam met hierdie pasiënt en sy dogter na sy grootworddorp, die plek waar hy in die koshuis was, waar sy lewe ontspoor het. Sy is eintlik op ’n speurtog, op die spoor van haar man se beskadigde verlede.
In die gesprek het Barkhuizen-le Roux die gehoor verseker dat die boek nie ‘gross’ is nie. Dit is nie, maar dis tog soms grafies, soos benodig deur die onderwerp. Gelukkig is sy ook digter en kom beeldspraak tot die redding, soos wanneer die laerskoolseuntjie verkrag word en skielik ’n suising in sy ore hoor: hy word ’n vliegtuig, ’n Viscount en bars deur die vensterruit, die hoogtes in.
Barkhuizen-Le Roux verwys ook in die boek na Picasso se Guernica: hoedat kuns, die opteken van gruwels en die haas onverwoordbare tog heling bring. Vrae word gestel oor menslikheid en godsdiens. Dis ’n ongemaklike boek met karakters wat na aan jou lyf kom, oor wie se lot jy begaan is. Dit laat jou soms voel asof jy na die bottel wil gryp of jou lidmaatskap aan die menslike spesie wil kanselleer.
Sy het ‘n M in kreatiewe skryfkuns verwerf en een van haar mentors in digkuns was Breyten Breytenbach. Van haar ander romans is Padmaker, Die getuie en Vierklawerblaar. Sy is ook digter en vertaler uit Nederlands.
Die argief in my kop is bevolk met landskappe en klippe, maar meestal met mense en boeke. Kom ek wys jou twee klein video’s van ’n briljante en gefolterde gypsy.
Jeanne Goosen se (grotendeels onderskatte) novelle Om ’n mens na te boots het in 1975 verskyn – ŉ ou dun boekie wat my as tiener winduit geslaan en hygend na die blou hemel en die ver einders laat opkyk het.
“Ek het nog altyd geweet: die mens is nie ’n vriend nie. Ek is bang vir hulle en ek voel blootgestel in hulle teenwoordigheid. Tog gebeur dit soms dat ek na hulle goeie guns verlang en ek het dan die behoefte om my vrees vir hulle te oorkom.” (Om ’n Mens Na Te Boots)
Watter wese kan só skryf, het ek gewonder, en hoe handhaaf ’n mens die alledaagse lewe as jy so huidloos sensitief is? Ek het gewens ek kon hierdie persoon ontmoet. Jare later hét ek, en vir ’n rukkie het sy na my goeie guns verlang, en dit was duiselingwekkend en ook verskriklik: “Ek weet hoe hulle oë lyk wanneer hulle my agternakyk: verskriklik, verskriklik soos uile.” (Om ’n Mens Na Te Boots)
In my debuutroman, Marike se laaste dans, beskryf ek ’n agtermiddag saam met haar só:
“Ek het haar op my pa se plaas op De Wildt ontmoet. Ek het daarheen gevlug van my huwelik. In haar omswerwings het sy vir ’n kort rukkie in daardie geweste gewoon, in ’n rondawel op die plaas van mense na wie sy as die AWB’s verwys. Een middag teen skemer sit ons op die gras voor haar rondawel. Dis ’n valerige grasperkie wat terselfdertyd die AWB’s se agterplaas is. Die rondaweldeur is oop en ’n obskure CD met hartverskeurende sigeunermusiek dawer oor die werf.
Sy begin op die gras dans soos net sy kan dans: kaalvoet, oë ten hemele, met stom en boetedoenende gebare uit die Griekse tragedie of die Japannese kabuki-teater. Sy sê altyd dat sy die onderbene van ’n dwerg het. Haar balans is verstommend. Haar Dobermann is ook opgevang in die heidense gees van die oomblik. Hy dans op sy agterpote en hap-hap na haar ekspressiewe hande. In die skemer lug bokant haar dryf ’n volmaan soos ’n bloedblaas.
Ek gewaar twee koppe in die AWB’s se kombuisvenster, waarna die gordyne met ’n besliste en afwerende pluk toegetrek word. Net daar het ek geweet: hier gaan sy ook nie lank woon nie.”
Nou, net vir balans, die volgende prentjie uit Marike:
“Daar is donker nagte van die siel wanner die Skrywer whiskey vir ontbyt én middagete nuttig. Haar oë is twee potskerwe in ŉ gesig vertrek van haat. Sy steier van vertrek tot vertrek, ’n verwonde bokser. Sy soek kak. Haar dodelike woorde is masjiengeweervuur, ’n paddaplaag, ’n wolk sprinkane, ’n haelstorm. Sy skiet die dag vol gate. Die son verlep in die lug. My hart word ’n pruimedant. Die see sal my nie afwas nie.”
As die gode jou wil straf, laat hulle jou wense waar word.