Die waarheid is toe nié so absoluutDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Ek onthou dit nog goed: In 1968 – ek was toe tweedejaarstudent op Stellenbosch – het ek ’n langnaweek gaan kuier by ’n medestudent saam met wie ek op laerskool was. Haar pa was toe die dominee op die dorp waar ek gaan kuier het. Ons het op die voorstoep van die ruim pastorie gesit en die wêreld se probleme tjoef-tjaf opgelos. In die loop van die gesprek het ek ’n onsterflike waarheid kwytgeraak: “Die waarheid,” het ek met groot stelligheid aan die dominee gesê, “is absoluut.” Die dominee het geesdriftig saamgestem. Dit was in ’n tydsgewrig waar mense maar so gedink het. Apartheid was goed. Dit was só duidelik dat enigiemand wat nie saamgestem het nie, ’n gevaarlike liberalis of (snak na asem) kommunis moet wees. En die Bybel is waar, elke enkele woord daarvan, letterlik. Die boodskap wat jy elke Sondag in die NG kerk hoor, is absoluut waar. Ja-nee, die waarheid is absoluut. Of, altans, hy wás toe so. Intussen het ek ’n bietjie ouer – en hopelik ook effens wyser – geword. Ek weet nou dat die waarheid nie absoluut is nie, dat daar selfs (na gelang van die hoek van waaruit jy kyk) meer as een waarheid kan wees. Ek weet nou dat die ontdekking van die waarheid geen gebeurtenis is nie, maar ’n nimmereindigende proses. Dis ’n soektog na iets waarvan jy weet dat jy dit as feilbare mens nooit ten volle sal bereik nie, maar waarvan jy óók weet dat die soektog byna belangriker as die wenstreep is. Ek voel soms soos die antieke Griekse filosoof Diogenes, wat helder oordag met ’n brandende lamp deur die strate van Athene gedwaal het, op soek na ’n eerlike man. Ek voel soos Sokrates, wat die absolute sekerheid van sy medeburgers in die stad met teenvrae ontsenu het. Nee, die lewe, het ek geleer, het net een absolute sekerheid, en dit is dat hy vol onsekerheid is. Die lewe is om sinvol met daardie voortdurende onsekerheid om te gaan. Talle mense kry dit nie reg nie, en daarvoor moet ’n mens begrip hê. Om jou besit van die absolute waarheid te verloor, soos in die jare ná my gesprek met die dominee met my gebeur het, is onaangenaam en destabiliserend. Sommige mense wend hulle dan tot ’n ideologie of ekstreme vorm van godsdiens wat antwoorde op alle denkbare en ondenkbare vrae bied. Dan hoef hulle nie self na te dink nie. ’n Mens dink byvoorbeeld aan die kommunisme, ekstreme nasionalisme, die fundamentalistiese Islam en Christelike geloof, selfs liberale dogmatici, ensovoorts. Ek en my vrou het breedvoerig navorsing gedoen vir ’n boek waarmee ons besig is, oor die ontwikkeling van die politieke en militêre denke van die ANC/SAKP in die jare van ballingskap. Daar sien jy hoe mense by wyse van spreke hul siel verkoop het aan die USSR-weergawe van die Marxisme-Leninisme, hoe hulle die geskiedenis sien as ’n reeks absolute wetmatighede wat noodwendig sal eindig in die kommunistiese heilstaat. Jy sien hoe mense hul oë vasbeslote sluit vir enigiets wat daarteen indruis. Soos Josef Stalin se wreedhede en die menseregtevergrype in die USSR. Bram Fischer, wat deesdae deur sommige as ’n groot anti-apartheidsheld aangeprys word, kom in die biografieë van Stephen Clingman en Martin Meredith voor as ’n prinsipiële maar dogmatiese kommunis wat eenvoudig geweier het om te oorweeg dat daar iets met sy geloof kan skort. Daar was talle van hulle in die ANC en SAKP. My vrou, in die jare 80 en 90 dosent aan die Universiteit van Wes-Kaapland, het heelparty van hulle as kollegas gehad, en kon dikwels net haar kop oor soveel naïwiteit skud. Dis mense wat ontredder was toe die Berlynse Muur in 1989 val. Ja, wat gejuig het toe die ortodokse kommuniste in die loop van 1991 kortstondig die mag in Moskou gegryp het, en opnuut emosioneel platgeslaan was toe dit misluk. Dis relevant om hier te vra of alle oortuigings dus maar onsinnig is. Nee, natuurlik nie. ’n Mens moet ’n onderskeid tref tussen ideologieë en oortuigings. ’n Ideologie word hier gedefinieer as ’n denkraamwerk wat aan jou vóórskryf hoe die werklikheid moet wees, pleks van dat hy die werklikheid soos hy ís, verhelder. Die kommunisme is ’n goeie voorbeeld. Dié ideologie het, soos alle ideologieë, ’n deel van die waarheid beet, naamlik dat die klassestryd, oftewel die botsing tussen arm en ryk, die dinamiek van die samelewing en die geskiedenis help bepaal. Maar dis ’n eensydige waarheid. Hy belig één aspek van iets wat ’n ingewikkelde mosaïek is. Dis egter ’n maklike waarheid wat uitstekend bemarkbaar is aan mense wat ervaar dat hulle verdruk word omdat hulle arm (of gekleurd) is. Dit neem mense se plig weg om vir hulself te dink, om self die moeisame soektog na die waarheid te onderneem. Dit pas mense wat intellektueel lui is. Dit geld nie slegs vir kommuniste nie; dit geld vir énigiemand wat sy siel aan ’n ideologie verpand. Dit was ook waar vir die Nazi’s in Adolf Hitler se Duitsland. Dit was waar vir mý en my geslag in ons naïewe geloof dat apartheid die antwoord op alle Suid-Afrikaanse probleme bied. Dit is ook waar vir diegene wat glo dat Wladimir Poetin, Xi Jingping of Donald Trump sulke fantastiese leiers is. Maar, sal sommige vra, wat van jou Christelike geloof, Leopold? Jy bely tog dat jy in God glo? Maak dit jou nie eweneens intellektueel lui nie? Ek hoop nie so nie. Daar was ’n tyd dat ek van die kerk weggedryf het omdat ek vrae gehad het waarop ’n arrogante kerk slegs geykte antwoorde had. Maar ek was ook jonk en arrogant. Intussen het die kerk gelukkig meer beskeie geword, en ek hoop ek ook. Bowenal het ek rasioneel oor die wêreld en die geloof probeer nadink, en tot die gevolgtrekking gekom dat dit voldoende klop dat ek weer aktief in die kerk kan wees. Die punt is dat ek, in teenstelling met vroeër, nie meer absolute antwoorde hét nie. Ek sóék na die waarheid, wat nie dieselfde is nie. Dit val my dikwels op dat ons openbare diskoers in Suid-Afrika neerkom op mense wat almal die absolute waarheid het wat op mekaar gil en terselfdertyd hul ore toestop. Dalk moet ons almal, ook ek, meer beskeie wees, meer beweegruimte aan mekaar gun en meer sóék. Dalk vínd ons dan ook!