Land van die pannekoekmense - Prof. Wilhelm Jordaan
Land van die pannekoekmense
Deur Prof. Wilhelm Jordaan op 1 Desember 2013
Dit het 'n deug geword om nie te diep te dink nie en die prentjie oor die vlak van redenering in Suid-Afrika lyk bra donker. Wilhelm Jordaan reken die opvoedingstelsel verdien 'n diagnose van 'ernstig siek'.
Suid-Afrikaners het 'n "absolute onvermoë om te kan redeneer".
Dit is die mening van prof. Jonathan Jansen, rektor van die Universiteit van die Vrystaat en opvoedkundige. Hy't dit gesê na aanleiding van 'n golf onverdraagsaamheid oor sy onlangse Percy Baneshik-gedenklesing waarin hy die kwessie van onderrigtaal op skool beredeneer het.
Jansen se stelling is natuurlik 'n "absolute" veralgemening. Daar is steeds baie mense wat redelikheid hoog ag en knap kan redeneer; toegegee dat mense in die algemeen daarmee sukkel. Dít is egter nie 'n nuwe ding nie.
Eeue gelede al het die vermaarde redenaar en filosoof Sokrates (469-399 v.C.) geprotesteer teen die Sofiste van sy tyd – die skynredenaars met hul maklike gevolgtrekkings en emosiebelaaide openbare verbale salvo's.
Dié kontras tussen behendige redenering en bedenklike retoriek geld vandag nog – wêreldwyd en natuurlik ook in Suid-Afrika, waar ons eiesoortige politiek-kulturele problematiek die openbare debat slordig én onheilspellend gevaarlik laat skeefloop.
Duidelikheidshalwe: Om te redeneer is om die een of ander aanspraak of gevolgtrekking te maak op grond van gepaste feite en/of ander ondersteunende of stawende stellings.
Retoriek behels ook die maak van gevolgtrekkings, maar die ondersteuning berus op ontoepaslike feite (selfs doelbewuste valshede) en stellings; sterk gegeur deur emosie.
Die prototipe van dié verskil het ek onlangs by 'n kollega gehoor: Sy versoek 'n student om leeswerk te doen oor wat N. P. van Wyk Louw oor 'n bepaalde onderwerp gesê het. Die student laat weet baie gou per SMS: "Het gaan kyk. Van Wyk Louw sucks!"
Wat 'n verbysterende oppervlakkigheid! Dis 'n verdoemende gevolgtrekking sonder deeglike teksontleding ("het gaan kyk"); met geen stawende stellings en/of feite oor die redes daarvoor nie.
Die openbare debat in Suid-Afrika oor politiek, godsdiens, onderwys, kultuur en onder meer ras wemel van sulke voorbeelde.
Briewe en SMS'e in koerante; flentertjies aanlynkommentare en tekste op Twitter en Facebook; gesprekke in teekamers, kroeë, by etes en om vleisbraaivuurtjies vertel die treurige verhaal van vervlakkende redenering onder die diktatuur van nuwerwetse, dikwels beledigende sofisme.
Jansen skryf al dié dinge aan "swak opvoeding" toe. Die formele onderwysstelsel is inderdaad tekenend daarvan en verdien 'n diagnose van "ernstig siek".
SMS-grepies en flentertjies gedagtes
In't kort lyk dit of tegnologiese geletterdheid taalgeletterdheid verdryf – of die beproefde grammatika van sinsbou (as jy skryf) en sinsontleding (as jy lees) onbelangrik is.
Dit is of studente hul studiemateriaal en die lewe in die algemeen in SMS-grepies bedink – flentertjies gedagtes wat op die een of ander magiese manier vanself 'n samehangende geheel sal word.
Wat ondermyn word, is die universiteit se eeue oue tweeledige taak: Om jongmense te skool vir 'n werk én om hulle deur algemeen vormende waardes vir aktiewe deelname aan die lewe voor te berei.
Wat ontstel, is dat baie onderwysers en dosente nie eens in staat is om die "simptome" te begryp nie. Wat nog te sê reg te stel. Hulle is deel van die vervlakking.
Dit op sigself ondermyn die geesdrif en toewyding van die talle steeds bekwame, hardwerkende onderwysers en dosente.
Die "simptome" word bevorder deur ontoereikende opvoeding in ouerhuise.
In navorsing oor die Suid-Afrikaanse gesinslewe is bevind net 35% van die ouers wat ondervra is, praat meer as 20 minute per dag met hul kinders. Net 25% van die kinders sê hulle bestee betekenisvolle tyd saam met hul ouers.
Dit bevestig die afwesigheid van rolmodelle in die opvoeding tuis wat vererger word deur verbrokkelende gesinstrukture (egskeiding, enkelouers). TV, portuurgroepe en die sosiale aanlynmedia word die onkritiese "opvoeders" wat jou toelaat om jou menings, hoe ondeurdag ook, oor mense en dinge uit te strooi.
Want die bekkige demokrasie van die sosiale media is akkommoderend; gedra deur 'n feed me-mentaliteit soos dié van die bloedsuierplant in The Little Shop of Horrors.
Bowendien is die gemiddelde, moderne ouer klaar deel van dié "kultuur" en nie werklik toegerus om lewensvormende waardes by hul kinders te kweek nie. Juis nie die soort intellektuele waardes wat die vlak van redenering sou kon bevorder nie.
Die ware intellektueel
Só gesien, is die prentjie oor die vlak van redenering en opvoeding bra donker.
Wat staan ons te doen? Of is die gang van dinge onstuitbaar in die rigting van ondergang?
Daar is hoop. Kritiese opvoeders soos prof. Jansen pleit gereeld vir 'n grondige herontwerp van die Suid-Afrikaanse onderwysstelsel.
Miskien moet dit opnuut bedink word in die trant van 'n herontwerpte vennootskap tussen die staat, onderwysinstellings en ouers.
Met dié rigtinggewende vraag: Wat moet dié vennootskap ánders as nou doen om jongmense te help om nie net 'n bestaan te kan maak nie (beroepskoling), maar om ook sin uit die lewe te kan maak (lewensgereedheid)?
Daar bestaan reeds baie nuttige programme wat dinge soos lewensgeletterdheid, lees- en skryfvermoë en dink- en redeneervaardighede bevorder. Dit word egter selde met vakonderrig geïntegreer, byvoorbeeld in die taal- en "kultuur"- vakke.
Gevolglik word sulke vaardighede in isolasie geslyp sonder oordrag na die praktyk. Bowendien is die skoolvak Lewensoriëntering 'n powere poging om algemeen vormende waardes te vestig.
'n Nuwe vennootskap sal inderdaad baat vind by die herbevestiging van en skoling in intellektuele waardes soos die "oop gesprek". Dit sal ook help met verdraagsaamheid, billikheid, insig en eerlikheid oor jou eie vooroordele. En die bereidwilligheid om lewensdinge behoorlik te ontleed en te weeg; en om na te dink oor jou eie dink.
Sulke waardes is nie die besit van hooggeleerdes en ver gestudeerdes nie. Soos N. P. van Wyk Louw gereken het, is die "ware intellektueel" enige mens vir wie dit 'n lewensreël is om oor belangrike sake redelik te dink, billik te oordeel, aarselend te veroordeel en die eie mening met 'n bietjie meer selfkritiek te beskou.
Om 'n intellektueel te wees is om besit te word deur die hartstog om die "waarheid" van idees oor ons mensheid en manier van saamleef versigtig en moeisaam saam te stel uit baie soorte perspektiewe.
En om nie bang, suur of beledigend te word as jóú "waarheid" nie seëvier nie.
Waar sulke waardes belangrik geag en toegepas word, kan die openbare debat gans anders verloop.
Só diagnoseer jy 'n siek opvoedingstelsel
Daar is toenemend "geletterdheids­armoede". Baie skoliere en studente is nie in staat om behoorlik denkend te lees en te skryf nie.
Studiemateriaal moet ryklik geïllustreer wees ter wille van toeganklikheid.
Dit het bykans 'n deug geword om nie te diep te dink nie – by voorbaat vermoei deur die langer woord, die verwikkelde sin en die beredeneerde paragraaf.
Amper soos Winnie-die-Pooh wat sê: "Ek is 'n beertjie met 'n klein verstandjie en lang en baie woorde maak my moeg."
Die omvang van afrigting vir prestasie op skool neem toe en kweek oplaas "pannekoekmense" – plat en dun gesprei sonder die soort diepte wat nodig is vir die werklik kritiese beoordeling van denkgoedere, ingesluit jou eie.
Universiteite het soos fabrieke geword wat "produkte" vervaardig.
Studente wil slegs die waarborg van 'n werk hê en wil of kán nie vrae stel wat meer perspektief gee nie. Kennis moet onmiddellike nutswaarde hê.
Leerlinge ly aan internetverslawing en -uitputting. Danksy copy-en-paste is hulle uiters vaardige versamelaars van gefragmenteerde stukkies en brokkies kennis. Hulle weet egter nie hoe om daaruit 'n samehangende redenasie met 'n oorwoë, kritiese standpunt te formuleer nie.
SMS-taal kom al hoe meer in studente se werkstukke en eksamenvraestelle voor; gedra deur 'n grammatika-sku, loslitterige, Facebookerige, Twitterige skryftrant.
Dosente moet dikwels raai wat studente met hul "kodetaal" bedoel. Selfs emotikons en smileys word gebruik om hul gevoelens oor sake te verduidelik. En baie studente is verbaas én ontsteld dat dit (sommige) dosente omkrap.
Hierdie bydrae het oorspronklik verskyn in Beeld, By. Wilhelm Jordaan is 'n rubriekskrywer en buitengewone professor in sielkunde aan die Universiteit van Pretoria. Hy raak ná baie jare steeds aangedaan oor studente wat eg wil weet en verstaan.