50 jaar ná die moord op dr. VerwoerdDie standbeeld van dr. HF Verwoerd is verskuif van Pretoria na Orania in die Noord-Kaap. Foto: Keyword-suggestions.com Vandag, op 8 September 50 jaar gelede, sou die Verwoerdfamilie verjaardag gevier het. Dr. HF Verwoerd sou 65 jaar oud gewees het, op die kruin van sy loopbaan, gesond en vol planne. Dit het egter nie so gebeur nie, want twee dae tevore is hy dramaties in die parlement vermoor en is nie net die familie nie, maar “die hele Suid-Afrika”, soos die grootste deel van die blanke bevolking destyds na hulleself verwys het, in rou gedompel. (Interessant dat die datums vanjaar op dieselfde weeksdae as in 1966 val; die moord het op Dinsdag die 6de plaasgevind; hy sou op Donderdag die 8ste verjaar het en is op Saterdag die 10de begrawe.) Ten spyte van die trauma, of juis as antwoord daarop, het die Verwoerdfamilie in die jare daarna eerder rondom hulle pa en oupa se verjaardag as sy dood byeengekom om sy graf te besoek en saam te eet. My eie ervaring daarvan was ook nie dat dit ooit in die teken van óf wraakgedagtes, óf nostalgie gestaan het nie. Wat wel gebeur het, is dat dr. Verwoerd se denke as ’n aanknopingspunt vir die beoordeling van eietydse politieke verwikkelinge gedien het en dat baie uiteenlopende standpunte ontwikkel en uitgespreek is. Op die politieke toneel het daar in die jare ná dr. Verwoerd se dood twee goed gebeur waarvan nie een reg aan sy nalatenskap laat geskied het nie. Die een was dat sy opvolgers, ten spyte van hulle voornemens om dit te doen, nie in staat was om sy beleid dinamies verder te voer nie. Hulle was toenemend op die verdediging eerder as om, soos dr. Verwoerd, hulle probleme vooruit te wees. Mnre. Vorster én Botha word vandag as sekurokrate getipeer en nie as visioenêr soos hulle voorganger nie. Die ander was dat die HNP, wat kort ná sy dood gestig is, hulleself as dr. Verwoerd se “ware” erfgename geprojekteer het, maar nie sonder om hom in ’n eensydige regse lig te stel nie. Daarvoor was hy te ’n komplekse figuur, maar met sy opvolgers se afnemende verbintenis en sy ou vyande se stereotipering van ’n onversetlike rassis, het sy sigbaarste aanhangers eintlik gehelp om sy openbare beeld vir die volgende dekades in ’n hoek vas te verf. Hy het onder soveel slegte publisiteit en halwe begrip deurgeloop dat ek my pa, wat sy skoonseun was en seker een van sy beste vertolkers, meer as een maal hoor sê het dat hy die oordeel oor dr. Verwoerd maar aan die toekoms oorlaat, want hy is nie in staat om dit eiehandig te verander nie. Intussen het daar twee dinge gebeur wat dié toneel verander het, en ek is dankbaar dat die meeste van die Verwoerdkinders dit wel nog beleef. Daar het ’n herwaardering ingetree aan die hand van twee faktore. Eerstens het die teenoorgestelde van dr. Verwoerd se visie uiteindelik in vervulling gegaan en hoewel die oorgang vreedsaam en versoenend was, het die magsdinamika van ’n veelvolkige land in Afrika voelbaar genoeg geword dat ons toenemend besef het waarom hy ’n alternatief daarvoor wou vind. Tweedens het daar genoeg tyd verloop dat sy woorde en denke op sigself weer herontdek en beoordeel kon word, veral deur dié geslag Afrikaners wat die meeste onder transformasie en regstellende aksie ly. In sy tyd het dr. Verwoerd ’n geweldige begeestering teweeg gebring; hy was kennelik self ’n idealis en het Suid-Afrika (in die sin waarna vroeër verwys is) tot idealisme aangevuur. Baie van sy ondersteuners wat hulle later by nuwe omstandighede en beleidsrigtings moes aanpas, het soms die indruk gelaat dat hulle skaam-kwaad is vir hulleself; hulle was óf vroeër, óf later verkeerd en wou die stof van hulle vroeëre entoesiasme van hulle voete afskud. ’n Nuwe geslag denkers het egter die toon begin aangee en nuwe omstandighede het op ’n ironiese manier die ou insigte en waarhede waarmee dr. Verwoerd gewerk het, weer aan die lig gebring. Dit kan in een woord saamgevat word: selfbeskikking. Hy was selfs bereid om die opkomende Suid-Afrikaanse staat en die belange en instrumente wat dit behels het, aan die strewe na selfbeskikking van sowel swart as wit Suid-Afrikaners ondergeskik te stel. Dit sou die verdeling van Suid-Afrika meebring en nie almal wie se belange daarby op die spel geplaas sou word, was daarmee gediend nie. Die ANC, byvoorbeeld, se vooruitsigte om ’n onverdeelde Suid-Afrika met al sy rykdom te bekom, sou nooit in vervulling kon gaan nie – daarom dat hulle hom én sy herinnering so hewig moes en moet beveg, veral toe sukses die waarskynlikste gelyk het. Die era van Verwoerd behoort onomkeerbaar tot die verlede en die moontlikhede wat dit ingehou het, is onherhaalbaar verby. Desnieteenstaande voel Afrikaners steeds die behoefte om oor hulle eie sake te besluit en is die middelpuntvlietende kragte wat ’n veelvolkige staat so dikwels kenmerk, steeds aan die werk in Suid-Afrika. Dalk is ’n Suid-Afrikaanse gemenebes of statebond van volke steeds die vreedsaamste waarop ons vir die toekoms kan hoop. Dit is in elk geval duidelik dat sy visie vandag nog deel van ons denke moet wees.