Die ANC-regering se binnedringing van persoonlike ruimteEen van die talle Anglo-Boereoorlog-begraafplase landswyd Fransjohan Pretorius So, dis glo amptelik. Die naam vir die oorlog van 1899-1902 is nou volgens aankondiging van Nathi Mthethwa, minister van kuns en kultuur, die Suid-Afrikaanse Oorlog. Ek weet van nêrens in die geskiedenis dat ŉ regering voorgeskryf het wat die naam vir ŉ oorlog moet wees nie. Dis net ons magsbeluste en -bewuste ANC-regering wat daarop aandring om ons persoonlike ruimte, ons voorkamers, ons studeerkamers en ons biblioteke binne te dring en alles na hulle wil te wil reguleer. Oorloë het name op informele grondslag gekry deur algemeen gewilde verwysings daarna deur joernaliste, historici, die burgerlike bevolking en, ja, selfs politici. Maar dit is nêrens elders deur regerings afgedwing nie. Regerings het wel name daarvoor gebruik, maar nie afgedwing nie. Die oorlog van 1899-1902 het al verskeie name gekry. Eintlik is daar nie één naam wat volkome aanvaarbaar is tot uitsluiting van ander nie vir ŉ oorlog wat ek – met voorbehoude én gebreke – verkies om “die Anglo-Boereoorlog” te noem. My vrywillige keuse, mnr. Mthethwa. Name wat in Brittanje gebruik word, selfs sedert die oorlog, sluit in “the Boer War”, “the Transvaal War” en “the South African War” – die mense teen wie die Britte geveg het, en waar. Uiteraard is die probleem met “the Boer War” dat dit subjektief en eensydig is – van die Britse kant. “The Transvaal War” is eweneens problematies en bowendien neem dit nie in ag nie dat die Oranje-Vrijstaat, wat ŉ politieke en militêre verbond met die Transvaal gehad het, ook aan die oorlog deelgeneem het. “The South African War” is ŉ naam wat reeds van 1900 dateer. Sekerlik was daar meriete in die naam. Dit het (hoewel eensydig) vertel waar die oorlog plaasgevind het. So drie of vier dekades gelede is “the South African War” herontdek, toe dit deur Britse en Suid-Afrikaanse Engelssprekende historici aangeneem is. Daar is meriete in hulle argument. Nie alleen is dit ŉ aanduiding waar die oorlog gewoed het nie, maar veral was hulle standpunt dat alle inwoners in suidelike Afrika – die Kaapkolonie en Natal, Brits-Betsjoeanaland, Basoetoland, Swaziland, en die twee Boererepublieke, naamlik die Transvaal en die Oranje-Vrijstaat – daardeur geraak is of daarby betrokke was. En hulle was reg. Ses weke ná die uitbreek van die oorlog het die Kgatla onder leiding van ŉ Britse kolonne ŉ aantal Boeremans, -vroue en -kinders by Derdepoort in Wes-Transvaal vermoor. Aan Britse kant was daar teen die einde van die oorlog sowat 30 000 swart en bruin gewapende mans in die Britse leër wat as soldate, blokhuiswagte en verkenners diens gedoen het. Daarteenoor het maar sowat 20 000 Boere-bittereinders in Junie 1902 die wapen neergelê. In veral die hoefyster wat die Wes-, Noord- en Oos-Transvaal vorm – van die Tswana verby die Venda en Swazi tot by die Zulu – het swart gemeenskappe in die guerrilla-fase van die Boere se afwesigheid van die plase gebruik gemaak om grond wat hulle in die tweede helfte van die negentiende eeu aan die Boere prysgegee het, te herbeset. Meer as 14 000 swart mans was wadrywers in die Britse leër. Toe die Boerekommando’s die Kaapkolonie binneval, het swart en veral bruin gemeenskappe die kant van koningin Victoria en later koning Edward gekies, en hulle só die onmin van die Boerekommando’s op die hals gehaal. Die gevolg was bittere vyandskap en lewensverlies aan albei kante. Aan Boerekant was tussen 9 000 en 11 000 swart mans as agterryers in die Boerekommando’s aan diens om kos te maak en perde te versorg. By uitsondering het enkele van hulle – téén regeringsbeleid – aan Boerekant die wapen opgeneem. Die Vrede van Vereeniging op 31 Mei 1902 het die status quo van vóór die oorlog gehandhaaf, met ander woorde in die Kaapkolonie en Natal was daar gekwalifiseerde stemreg wat aan ŉ groepie swart en bruin mans stemreg gegee het. Die situasie van voor die oorlog in die voormalige Boererepublieke is ook gehandhaaf, wat beteken dat slegs wit mans stemreg gehad het. Die situasie is met Uniewording in 1910 gehandhaaf. Dit het in 1912 tot die stigting van die South African Native National Council (die voorloper van die ANC) gelei. Vanuit hierdie oogpunt maak die benaming Suid-Afrikaanse Oorlog sin. Die enigste probleem – en dit is ŉ grote – is dat Brittanje, wat deur verreweg die meeste historici in Brittanje en Suid-Afrika as die belangrikste bydraer tot die uitbreek van die oorlog erken word (en met 450 000 troepe aan die oorlog deelgeneem het), nie in die naam voorkom nie. Die Weste praat van die Viëtnamese Oorlog. Ewe eensydig noem die Viëtnamese dit klaarblyklik “die Oorlog van Weerstand teen die Amerikaners”. Net so het “die Suid-Afrikaanse Oorlog” ŉ kleur van eensydigheid. Gedurende die herdenking van die Anglo-Boereoorlog tussen 1999 en 2002 het die regering se departement van kuns en kultuur met die naam “the Anglo-Boer South African War” gekom. Vir hierdie abhorasie het niemand behalwe die regering kans gesien nie, en die naam het ŉ welverdiende dood gesterf. Dit maak miskien sin dat die Oorlogsmuseum van die Boererepublieke in Bloemfontein se naam na die Suid-Afrikaanse Oorlogsmuseum verander is. Tereg het die museumbestuur ter wille van oorlewing die museumbeleid oopgestoot, sodat alle groepe wat in die oorlog betrokke was of daardeur geraak is, nou in die uitstallings erken word. Benewens steeds erkenning aan die Boererepublieke, is daar die Sol Plaatje-saal met erkenning aan swart betrokkenheid (Plaatje se dagboek van ŉ gedeelte van die beleg van Mafeking is die enigste wat tot dusver aan swart kant in die oorlog opgediep is). Daar is ook ŉ uitstalling van ŉ Britse hospitaal en Britse grafte, en ŉ muur met die name van gestorwenes aan sowel swart as Boerekant. En daar is museumpublikasies oor sowel wit as swart betrokkenheid, iets wat terloops al die afgelope drie dekades deur Afrikanerhistorici (André Wessels en Fransjohan Pretorius) in publikasies erken word. Maar mnr. Mthehwa, vir die Afrikaner is en sal dit steeds “die Anglo-Boereoorlog” bly. Vir sommige Afrikaners is dit subjektief gekose “die Engelse Oorlog” (omdat hulle die Britte se veroorsaking van die oorlog aandui), of die “Tweede Vryheidsoorlog”, in aansluiting by die Eerste Vryheidsoorlog of Brits-Transvaalse Oorlog van 1880-1881. Die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek (vyf dele) het die benamings Eerste en Tweede Anglo-Boereoorlog vir die oorloë van onderskeidelik 1880-1881 en 1899-1902 gekies. Die voordeel van die naam “die Anglo-Boereoorlog” is dat dit tereg die diplomatieke en politieke teenstanders uitlig tussen wie die oorlog gewoed het. Oor die hele wêreld is “Anglo” ŉ erkende naam vir Britse belange. Die probleem is natuurlik dat “Anglo” op die Engelse kant dui. Wat dan van die Skotse, Ierse, Walliese, Australiese, Nieu-Seelandse, Kanadese, Kaapse en Natalse regimente wat aan Britse kant deelgeneem het? Die sowat 2 000 buitelandse vrywilligers wat aan Boerekant kom veg het – Nederlanders, Duitsers, Franse, Russe, Iere, Amerikaners, en so meer – het nie hul regerings verteenwoordig nie en kan myns insiens nie in die naam opgeneem word nie. Uiteindelik moet elkeen vir homself (mnr. Mthethwa: elkeen vir homself) die naam kies wat vir hom die aanneemlikste is. Vir my is dit “die Anglo-Boereoorlog”. Solank ons erken dat “die Suid-Afrikaanse Oorlog” ook Brittanje en sy wit kolonies ingesluit het, en dat “die Anglo-Boereoorlog” ook ander Britte en Suid-Afrikaanse swart en bruin mense insluit wat militêr betrokke was en polities en sosiaal deur die oorlog geraak is. Want dit is ons almal se oorlog. My artikel is dus gedeeltelik op foutiewe beriggewing gebaseer. Indien die regering egter die naam in die toekoms amptelik verander, bly my kritiek van toepassing. Intussen bly my standpunt oor die naam van die oorlog, soos vervat in my artikel, steeds van krag. Daar is geen werklik aanvaarbare naam vir die oorlog nie, solank elkeen wat ‘n naam gebruik, moet besef dit was ‘n oorlog wat diplomatiek en polities tussen Brittanje en die Boererepublieke was, en dat die Britse kolonies daarby betrokke was, en swart mense, en dat almal in Suid-Afrika daardeur geraak is. Ek verkies die naam Anglo-Boereoorlog met bogenoemde voorbehoude.