Die opkoms en ondergang van die NG Kerk - Jean Oosthuizen
Resensie: Die opkoms en ondergang van die NG Kerk
Outeur: Jean Oosthuizen
Die opkoms en ondergang van die NG Kerk is 'n gewigtige titel. Daar het in die verlede talle publikasies die lig gesien wat die ontstaan van die NG Kerk in besonderhede gedokumenteer het. Die verhaal van die kerk in die laaste twee dekades is ook gedeeltelik in verskeie publikasies gedokumenteer – ek dink byvoorbeeld aan die teoloog André Bartlett se Weerlose weerstand (Protea Boekhuis 2017). Die opkoms en ondergang van die NG Kerk is egter nie 'n volledige geskiedenis van die kerk nie, maar volledigheid is ook nie die doelwit van die boek nie. Daar is wel 'n baie kort hoofstuk wat 'n bietjie gaan delf in die kerk se verre verlede. Oor die koloniale verlede van die kerk is daar net sowat ses bladsye. Oor die NG Kerk in die 20ste eeu darem drie keer soveel. In die res van die boek val die fokus op die NG Kerk se onlangse verlede.
Maar waarom 'n hele boek oor die NG Kerk? mag mens dalk vra. Vir baie mense is die kerk vandag 'n vreemde oorblyfsel uit die verlede. Byna soos 'n skeepswrak. Iets waarin argeoloë dalk sal gaan rondkrap. Maar nee, nog nie heeltemal nie. Die kerk van vandag is meer soos 'n skip wat ronddryf. Sonder 'n spesifieke koers. Vir volkome buitestaanders sal die bemoeienis met die kerk seker nie sin maak nie. Mens moet die kultuur van wit en Afrikaans (ek wil-wil die woord "Afrikaner" gebruik) verstaan om te verstaan hoekom die onderwerp van die kerk nog vir so baie mense so na aan die hart lê. En ook die geskiedenis van Suid-Afrika. Die geskiedenis van kolonialisme en apartheid. Mense wat 30 jaar gelede gelewe het, sou waarskynlik nooit in hulle wildste drome ooit kon geraai het dat die magtige NG Kerk eendag ten gronde sou gaan nie. En dit in net 'n aantal dekades. Dit was net enkele profetiese stemme wat die einde van die NG Kerk kon voorsien. Filosowe en digters. Vir die gemiddelde mens was die einde van die NG Kerk net so ondenkbaar soos die einde van die Nasionale Party (NP). Die NG Kerk het juis dikwels bekendgestaan as "die NP in gebed," en saam met die Afrikaner-Broederbond (AB) het die drie 'n taamlik omstrede drie-eenheid gevorm.
Maar die NP is vandag nie meer daar nie. Dit is ingesluk deur die ANC, en die AB het 'n reuse gedaanteverwisseling ondergaan.
Baie het verander die afgelope 30 jaar, maar nie wanneer jy op 'n Sondagoggend deur die deure van 'n NG Kerk stap nie. Natuurlik het klein dingetjies verander. Mense trek dalk vandag gemakliker aan vir kerkdienste. Hulle sing nuwer liedere as jare gelede. Daar is soms 'n vrou op die kansel. En kinders gebruik deesdae ook nagmaal. Maar wanneer mens 'n kerk besoek, dan stap jy eintlik byna terug in die tyd. Dieselfde ou debatte woed vir dekades, soms selfs eeue, en kom nooit tot 'n einde nie. Daar is 'n alewige toutrekkery oor beuselagtige dogmatiese leerstellinge wat eintlik maar niks anders is as kerkpolitiek en 'n spel om mag nie. Neem byvoorbeeld die onderwerp van Satan. Baie mense het al lankal vrede gemaak daarmee dat Satan 'n mitiese figuur is. Maar binne die kerk woed daar gedurig 'n stryd oor Satan. En selfs oor of hy 'n stert het of nie.
Die belangrikste deel van Oosthuizen se boek is vir my hoofstukke 5 tot 9. In hierdie hoofstukke word Oosthuizen se werk as joernalis by die NG Kerk se amptelike koerant Kerkbode gedokumenteer. Kerkbode is die oudste bestaande Afrikaanse koerant in Suid-Afrika en het die eerste keer op 13 Januarie 1849 verskyn. Koerante, in daardie jare en vir baie jare daarna, was maar niks anders as propagandamasjiene nie. Mens kan weer eens nie sê dat Oosthuizen se blik op Kerkbode volledig is nie, want volledigheid is ook nie die oogmerk nie. Dit is meer 'n persoonlike blik op sy ervaringe. Dit word egter baie gou duidelik dat die redakteurs van Kerkbode hulle oor die jare in 'n posisie van groot invloed bevind het. Dit was veral so in die jare toe die kerk op sy sterkste was. Die NG Kerk se verlede is intiem verweef met dié van wit Afrikaanssprekendes, en kerkamptenare het tradisioneel 'n prominente en invloedryke posisie in die samelewing gehad. Van Kerkbode se vorige redakteurs was later prominente politieke leiers, soos Andries Treurnicht. Ander, soos Johannes du Plessis, is vanweë hulle teologiese liberalisme deur die kerk uitgewerk. Oosthuizen was, soos sommige van sy voorgangers, 'n professioneel-opgeleide joernalis, wat waarskynlik nie aldag goed gepas het by die idee van 'n mondstuk vir die kerk nie. Hulle het hulle rol as waghond ook graag verken, tot groot konsternasie binne die kring van heiliges. Oosthuizen se ervaringe word vertel, en bou op na 'n klimaks met die sogenaamde Woordfees-debakel, wat tot groot opskudding in die media gelei het.
Behalwe Oosthuizen se ervaringe met Kerkbode skryf hy ook oor sy betrokkenheid by Kletskerk. Weens die digitale aard van Kletskerk is hierdie gebeure die soort wat in vergetelheid verval. Kletskerk het 'n belangrike platform geskep waar kerkloses en ongelowiges in gesprek kon tree met gelowige lidmate – iets wat nie binne die formele strukture van die kerk juis gebeur nie. Oosthuizen verreken en evalueer ook die NG Kerk se reaksie op die internet in die algemeen, nie net Kletskerk nie, en ook hierdie evaluasie is nie gunstig nie.
Die NG Kerk se verweefdheid met Afrikaner-nasionalisme het dié kerk duur te staan gekom en gebring tot by 'n posisie waar dit waarskynlik nie in sy huidige vorm sal bly voortbestaan nie. Die gemiddelde ouderdom van die deursneelidmaat is besig om drasties te styg, en baie gemeentes sukkel om kop bo water te hou en sluit selfs hulle deure. Die kerk wat 'n sentrale rol gespeel het in die ontwikkeling van soveel gemeenskappe, voer 'n sukkelstryd teen 'n ontploffing van kennis, en slaag nie daarin om by veranderende tye aan te pas nie.
Alhoewel die titel dalk ietwat misleidend mag wees, is Die opkoms en ondergang van die NG Kerk 'n belangrike bydrae oor die moderne geskiedenis van die NG Kerk. Die boek is keurig versorg in maklik verteerbare Afrikaans en kombineer die persoonlike ervaringe van Oosthuizen as joernalis by Kerkbode met dié van die groter verhaal van die NG Kerk ná 1994.