Ammoniak is ’n vername bron van stikstof vir alle lewenstelsels. Maar baie van ons is totaal onkundig oor wat die verbinding NH3 in werklikheid vir ons almal beteken...
UIK maar aan die oop bek van ’n bottel vol huishoudelike ammoniak. Versigtig... baie versigtig en dan... sjoe, vat weg! Jy sal jou kop in ’n wilde refleksbeweging wegruk asof ’n vuishou jou getref het.
By visse en ongewerwelde waterdiere word die ammonium-ione wel regstreeks in die water uitgeskei. By reptiele en voëls word dit weer in urinesuur omgeskakel. Urinesuur is ’n vaste stof, met die gevolg dat die reptiele en voëls dit kan uitskei met die mins moontlike verlies aan water.
Wanneer ammoniak deur water gestuur word, vermeng dit nie net daarmee nie, maar reageer dit ook met die water om ammoniumhidroksied (NH4OH) te vorm. Dit is die bekende huishoudelike ammoniak, ’n nuttige alkali in die reinigingsbedryf, waar dit onder meer gebruik word om die aanpaksels uit oonde te verwyder. Hierdie goeie reiniger is nie so venynig en vernietigend as die alkaliese bytsoda (natriumhidroksied, NaOH) nie.
REGS: ’n Balletjies-en-pennetjies-model van ’n deel van die kristalstruktuur van die kunsmis ammoniumnitraat (NH4NO3), wat ’n hoë stikstofinhoud het, maar ook gevaarlik kan wees deurdat dit vanweë sy onstabiliteit kan ontplof.
LINKS: Ek is ’n “grênd” kameel... Moet julle nou so aards wees deur aan die wêreld te verkondig dat my misbolle ryk is aan ammoniak?
Vandag word ammoniak verkry deur eers waterstof te berei—uit byvoorbeeld aardgas (metaan), wat by ’n hoë temperatuur met stoom gemeng word om in die teenwoordigheid van ’n nikkel-katalisator in koolstofmonoksied en waterstof te verander:
In ’n verdere proses reageer die koolstofmonoksied met water om koolstofdioksied en nog waterstof te vorm:
Die koolstofdioksied kan deur absorbsie in oplossings uit die nuwe gasmengsel onttrek word, en die waterstof bly dan oor.
Hierdie waterstof word vervolgens met stikstof vermeng wat uit die lug verkry word—en die verbinding tot ammoniak word bewerkstellig deur die sogenaamde Haber–Bosch-proses, waar die gasmengsel by ’n hoë druk en hoë temperatuur oor ’n katalisator van ysteroksied gestuur word:
Gelukkig sal die meeste van ons selde indien ooit aan sulke hewige konsentrasies van die gas blootgestel word. Dit kan egter gebeur as in ’n mens in ’n ongeventileerde vertrek is waar skoonmaakmiddels gebruik word wat ammoniak bevat. Of as jy op ’n plaas woon en baie met sekere soorte kunsmis in aanraking kom. Of miskien as jy geslote skure binnegaan waarin daar baie diere is.
Maar die gevare van ammoniak is baie klein in vergelyking met die menigte voordele. Dink dus daaraan waarom jy hierdie belangrike gas nie as ’n eregas in jou eie lewe sal beskou nie!