Frankryk en Amerika se vryheidstrydDie was egter die flambojante Franse edelman Lafayette wat onsterflike roem verwerf as kampvegter en stryder vir die Amerikaanse saak. Foto: Verskaf. Deur Pierre Massyn In ’n vorige artikel het ek sydelings verwys na die historiese verhouding tussen Frankryk en die VSA. Frankryk en Engeland was die twee grootste supermoondhede van die sestiende eeu; Engeland was Frankryk en Amerika se gemeenskaplike vyand. Toe die Amerikaanse kolonies – dertien in totaal – in 1775 teen Britse heerskappy in opstand gekom het, het Frankryk sonder om te skroom sy gewig agter die “koloniste” ingegooi. Die eerste skote van die rewolusie klap op 19 April 1775 by ’n plekkie met die naam van Lexington, voorafgegaan deur die Bostonse teepartytjie en die kreet van “Belasting sonder verteenwoordiging is dwingelandy!”. Die Amerikaanse onafhanklikheidsverklaring vind op 4 Julie 1776 plaas, maar Silas Dean word reeds op 2 Maart 1776 as spesiale saakgelastigde aangestel om Franse hulp te verkry. In Desember daardie jaar reis Benjamin Franklin self na Parys om verdere Franse steun vir die Amerikaners te werf. Die jong Amerikaanse nasie was aanvanklik swak toegerus met enorme tekortkominge aan materiél en wapentuig. Toerusting en mannekrag voorsien Frankryk egter mildelik, en spoedig word die Amerikaanse vegters getransformeer van ’n verflenterde leër van kleinboere, delwers en jagters, tot ’n goed toegeruste en formidabele gevegsmag. Met Frankryk agter hulle, skiet die moreel ook die hoogte in. Aanvanklik bied Frankryk sy steun diskreet aan deur agentemaatskappye soos Rodriques Hortalez et Compagnie. Maar hulle pluk weldra ’n sterker kaart uit die pak in die persoon van deur Pierre Beaumarchais, ’n vernuftige avonturier-sakeman. Hy laat hom omhaal deur die Franse minister van buitelandse sake, die Comte de Vergennes om meer as ’n miljoen livres (pond) se buskruit en ammunisie aan die sukkelende Amerikaners te verkoop. In 1781 plaas Frankryk egter sy kaarte op die tafel: Hy en Amerika word ingevolge die Alliansieverdrag van 6 Februarie 1778 volwaardige bondgenote en Frankryk erken Amerika se onafhanklikheid. Dié stukkie geskiedenis is in die Hôtel de Coislin in die Place de la Concorde in Parys gemaak. Op 17 Maart – vier dae nadat die Franse ambassadeur Engeland formeel meegedeel het dat sy land Amerika se onafhanklikheid erken – verklaar Engeland oorlog teen Frankryk. Een van die eerste Franse invloedrykes wat sy gewig by Amerika ingooi, was Pierre Charles L’Enfant. Die was egter die flambojante Franse edelman Lafayette wat onsterflike roem verwerf as kampvegter en stryder vir die Amerikaanse saak. Hierdie merkwaardige man – sy volle name was Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette – was ’n gebore aristokraat wat reeds op die ouderdom van 13 jaar offisier word. Die Amerikaanse vryheidstryd gryp hom aan en hy gaan skaar hom by George Washington en sy manne. Op 19-jarige ouderdom maak die Amerikaners hom ’n generaal-majoor in hul rewolusionêre leër. Hy word gewond in die Slag van Brandywine en onderskei hom in die Slag van Rhode Island. Hy keer tydelik terug na Frankryk en oorreed koning Louis (Lodewyk) die Sestiende om meer Franse troepemagte na die Amerikaanse oorlog te stuur. In 1781 kry hy die Engelse troepemagte in Virginië in ’n wurggreep, sodat Amerikaanse en Franse magte Yorktown kon beleër. Dit was ’n deurslaggewende faktor in die oorlog. Die Engelse generaal Charles Cornwallis – interessant genoeg het hy die Franse titel marquis, oftewel markies, gedra – bevind hom nou in ’n Frans-Amerikaanse knyptang. Washington voer bevel oor die Amerikaners en die Comte de Rochamboau lei die Franse magte. In Oktober 1981 dwing die gesamentlike Amerikaanse en Franse magte die Engelse leër by Yorktown tot oorgawe. Byna 8 000 Engelse soldate gee oor. Bronne dui aan dat die Franse troepmagte by die Slag van Yorktown tussen 7 800 en 8 800 magte beloop, gemaklik meer as hul Amerikaanse bondgenote. (1) Dit was egter op see, waar Engeland gedink het hy kon baas speel, waar Frankryk ook seëvier toe dit krities belangrik was: in die Slag van Chesapeake Bay (die Seeslag van die Kape) laat admiraal Francois Joseph de Grasse op sy vlagskip, die Ville de Paris, ’n sterk Engelse vloot onder aanvoering Sir Thomas Graves, die wyk neem. Dié bloedneus waar Engeland dit die minste verwag het, klink Cornwallis se doppie – hy kon nie per see ontsnap nie, en boonop kon Engeland ook nie nog troepe aan wal sit om die doodgewurgde Engelse leër te ontset nie. Dié seeslag vind plaas op 5 September 1781. Maar reeds op 29 Augustus laai De Grasse Franse versterkings naby Jamestown af. Hierdie troepemag sluit hulle aan by Lafayette op Williamsburg, 12 myl van Yorktown. (1) George Washington self gee só erkenning aan die rol wat die Franse vloot gespeel het: “You will have observed that, whatever efforts are made by the land armies, the (French) navy must have the casting vote in the present contest.” Hy het ook veelbetekenend gesê “No land force can act decisively unless it is accompanied by maritime superiority.” Dit was ’n direkte verwysing na die rol van die Franse vloot. By die Cape Henry Gedenktuin in die Gesamentlike Ekspedisie-basis by Fort Story in Virginia Beach, Virginië, word hulde gebring aan admiraal De Comte en sy dapper matrose, en die rol wat hulle in Amerika se onafhanklikheidstryd gespeel het. Lord Cornwallis se oorgawe was op 19 Oktober 1781. Amerika kry amptelik sy onafhanklikheid met die Verdrag van Parys – ’n gepaste erkenning aan Frankryk se bydrae om Amerika te bevry van Engelse onderdrukking. Die dokument word weliswaar eers op 3 September 1883 in die Franse hoofstad onderteken, maar Engeland was reeds die nekslag op land en see toegedien. Yorktown was die laaste groot veldslag van die Amerikaanse Vryheidsoorlog. Lafayette speel ’n sleutelrol in die vredesonderhandelings en snoer later kragte saam met Thomas Jefferson – opsteller van die onafhanklikheidsverklaring en president – om handelsooreenkomste tussen die nuwe Amerikaanse staat en Frankryk te sluit. Daar word vertel dat Frankryk soveel troepe na Amerika gestuur dat, toe die stryd vir onafhanklikheid gewonne was, daar meer Franse soldate op die slagveld was as Amerikaners self. Historici stel dit onomwonde dat Engeland eerder Amerika sy vryheid gegun het, as om verder globaal teen Frankryk, sy sterkste imperiale mededinger, oorlog te voer.(2) Toe George Washington in Desember 1799 sterf, hou Napoleon, toe heerser van die magtigste moondheid in Europa, ’n gedenkdiens vir die Amerikaanse leier in Parys. Die kersie op die koek was toe Frankryk die Vryheidstandbeeld aan die mense van die nuwe Verenigde State van Amerika skenk. Daarmee was die vriendskap tussen die twee lande verseël. Amerika se Eerste Dame met haar kenmerkende vryheidsfakkel waak 305 voet hoog oor New York vanaf Liberty Island. Die standbeeld is op 28 Oktober 1886 ingehuldig – ’n gepaste geskenk van die mense van Frankryk aan hul Amerikaanse wapenbroers. Hierdie vriendskap tussen die twee lande bestaan vandag nog. Amerika se oorwinning het die saad van rewolusie gesaai wat uiteindelik in 1789 in Europa ontkiem het met die slagspreuk van vryheid, gelykheid en broederskap. Dit was die Franse Rewolusie, wat op sy beurt die gang van die wêreldgeskiedenis verander het. Lafayette word op 15 Julie 1789 – die dag ná die Franse Rewolusie – as kommandeur van die Garde Nationale aangestel. Dit was die einste Lafayette wat die Verklaring van die Regte van die Mens en die Burger (Déclaration des Droites de l’Homme et du Citoyen) opgestel het. Tot vandag toe kry nuwe Franse burgers op hul inhuldigingseremonie ’n eksemplaar van hierdie historiese dokument. Myne hang geraam in Afrika se Suidelikste sportmuseum. Frankryk het ook sy beroemde driekleur aan Lafayette te danke: die kokarde van rooi, wit en blou. Louis die Sestiende se kop het op Maandag, 21 Januarie 1793 gerol – byna presies 20 jaar ná die Amerikaanse Rewolusie afgeskop het met die Bostonse Teepartytjie. (3). Voetnotas: