Die onderskeid en ooreenkoms tussen metafoor en vergelyking sal in die loop van hierdie ondersoek bespreek word. Breyten se nuutste digbundel, die windvanger (2007),2 sal gebruik word as basis vir die navorsing. Die metafoor is egter vanaf sy eerste bundel - die ysterkoei moet sweet (1964) - 'n deurlopende, en sentrale, middel tot betekenisskepping. die windvanger is 'n metaforiese titel, en so ook die byskrifte en sommige titels van afdelings 1 tot 9.
"Windvanger" kan dan gelees word as wind-wat-vang, wat opvang en soek en nuwe skeppings aankondig. Ook soos die gedig wat weerspieël en skep. In Lady One word vir die eerste keer verwys na die gedig as windvanger: "die togte van 'n windvangervers in die landskap" (Lady One, 181).
(Maar, helaas! "probéér" is juis 'n belemmering.) Is beskrywing (want al skrywende beskryf jy) dan 'n uitdrukking van synverkalking? Niks kan in die plek van iets (anders) staan nie. Maar dit kan sóós wees, op voorwaarde dat dit net so lewendig, en aldus onafgerond is, as die ander, die beskrewe beskryfde. (Strukturaliste verwys daarna as die Struktuur agter struktuur. Maar soms is die enigste manier om te weet wat die weer gaan maak die bestudering van die mure se stofskrif [...] (Voetskrif, 54).
'n Voorbeeld van die mimetiese en die bespiegelende (Aristoteles se "universele", en Ricoeur se myth) kan in die poësie, in die gedig "Mauritshuis (wat 'n kunsmuseum in Holland is) uit die windvanger gelees word. Die gedig begin met 'n beskrywing waarin die spreker rondloop tussen skilderye en dit beskryf wat hy sien:
Daar is sekere "poëtiese" elemente in hierdie strofe: hoe die spreker die voëls sien, die visse, honde en fisante; en die duidelike assonansie en alliterasie. Maar dit bly hoofsaaklik 'n beskrywing: 'n weergawe van die onderwerpe van die skilderye, en 'n herinnering aan die verlede ("toe daar in Holland nog bosse en heuwels was").
Die weerspieëling van die skilderye, die ver-beelding van die digter daarvan, word 'n waarneming gebaseer op die kuns wat gesien word, en dan 'n metafoor oor kuns, waarin betekenis gesoek word:
Beelde maak en dig (ver-dig-ting) - die "verdieping" wat die gedig bring - maak slegs die pad oop tot die dood.
Die werklikheid wat die skilders verbeeld het, word voor die digter se oog gestel; en sy/hy sien dat dit nie werklikhede kon representeer nie: dis die wyse waarop die digter dit sien. Die uiteindelike "betekenis" van kuns is dat dit nie die werklikheid kan "vergestalt" nie - en dan word die metafoor die werklikheid, 'n substituut vir die werklikheid.
Die gedig "Gorée-ure" - daar is drie beskrywings van die eiland Gorée by Dakar, Senegal - is 'n waarneming van die vroegoggend wanneer die vissers land toe kom. Eers word vertel dat die waarnemer strand toe gaan om te swem, dan word die koms van die vissers uit die see beskryf, en van die duiwe op die strand, en die katte en die weggooivis, en die brommers. Dan gaan hy - dis klaarblyklik die digter self - terug na 'n binnehof weg van die strand.
Wat hy sien, word vertel, maar feitlik deurgaans hoe hy sien as: die skuite kom "uit 'n skuur van duisternis", "soos iets wat uit die baarmoeder wil breek", die duiwe pik "lugtig", vir die "weggooikatte" wat vir "'n porsie weggooivis / uit die dieptes van die nag" wag, en die brommers drom "briljant" saam. Daar is dan 'n wending aan die einde, wat in teenstelling is met die voorafgaande: frangipani-petale wat "soos geurige skerwe oor die keie gestrooi" is, en van 'n huwelik wat onthou is. Metafoor - beelding - word deel van die beskrywing, trouens, só deel daarvan dat dit eintlik die metafoor is wat beskryf en wat die betekenis gee.
'n Aspek van die metafoor-familie wat prominent is in "Gorée-ure" is die gebruik van "soos", as die oordrag wat sake wat verbintenis met mekaar het en dan deur dié transposisie betekenis skep. Voorbeelde uit die gedig is die volgende. Van die metafoor self:
Die weglating van die lidwoord "die" by son, bring alreeds 'n figuurlike aspek, in die sin dat die son gepersonifieer word as handelend. Die bymekaarbring van uiterstes: is die son wat die see "beslaan" (werkwoord), en die "silwer munt" (naamwoord). Die woord "munt" het egter ook verdere konnotasies, as werkwoord, soos "munt slaan" uit die see: die son wat munt slaan uit die see. Dan is daar ook ander betekenisskeppende funksies in die gedig: die vissers wat munt slaan uit die see - én die katte, én die brommers.
Is die vergelyking dan nie net 'n bevestiging van die metafoor nie; maar hier ook beperkend? Die skepe uit die duisternis is nie uit die baarmoeder nie, maar soos "iets". Dus nie eintlik 'n geboorte nie. Die rol van die metafoor as sodanig moet dus verder ondersoek word. Vergelykings met "soos" of "nes" is volop in die windvanger - feitlik op elke bladsy, net soos die "suiwer" metafoor - en 'n bevestiging van Breyten se vermoë tot betekenisskepping deur die beeld.
Daar is vergelykings wat vanuit 'n metafoor verheldering bring, en dan deur dieselfde vergelyking die tema aanbring (dood, fisiek), en binne dieselfde konteks eindig met 'n intuïtiewe, miskien emotiewe, beeld ("in die laat middag"). Hier gaan dit oor die afsaag en wegsleep van 'n sipres. Miskien 'n handeling wat skrei ten hemele:
Dis 'n gedig wat hoofsaaklik beskrywend is van die afkap en begrawe van 'n sipres, en daarna kyk die "ons" vanaf die kruin van 'n berg na die sterre. Die einde van die gedig bring dan sterre - die vergelyking met maaiers - en aarde bymekaar. Die "afkyk" verwys na die afgekapte, begrawe sipres, en dan is daar die "donker wortels wat nou gaan versmoor". Hierdie beeld moet mens dan ook waarskynlik kognitief begryp: die beskrywing-pas-toepassing-patroon.
Verruiming van betekenis kom deur die beelde: hoofsaaklik deur 'n parallel met die dood van die boom en die donkerte van die aarde.
Die vergelyking. Dis nodig om vas te stel of daarin iets soos 'n patroon van betekenisvorming is. Dis natuurlik 'n vrugtelose soeke; in hierdie soort poësie is daar geen patrone nie. Maar die wisselwerking tussen vergelyking en "suiwer" metafoor is tog betekenisvormend. 'n Mens sou geneig wees om die metafoor as "suiwerder'" te beskou as die vergelyking, omdat dit gekonsentreerd is; vereenvoudig gestel, 'n vergelyking afgekort. Die metafoor as substituut. Dikwels - maar nie altyd nie - kan die aanwyser (bv. "soos") van die vergelyking uitgelaat word, en dan is daar geen onderskeid tussen vergelyking en metafoor nie. Dis moontlik dat die metafoor met die vergelyking begin.
Dit sou kon wees: "'n eerste veegsel lig bo die Oosrivier / die herinnering uit 'n ander verder land". Dan word "veegsel lig" en "herinnering" een metafoor. Waarom dan die vergelykingsverbinding. Of is die "soos" 'n beklemtoning van die "veegsel lig"?
Dis opvallend dat die meeste vergelykings in die windvanger elemente van 'n ars poetica bevat. Dit is die problematiek van die poëtiese woord wat al vir meer as 50 jaar by Breyten spook: hoe kan die woord, wat maar teken is, by die betekende, die uiteindelike vasstelling van die werklikheid, uitkom?
Hierdie ontoereikendheid van die woord was ook by ander soekers na betekenis anderkant die gebrekkigheid van die woord. Uit sy bundel Tristia kom 'n gedig van N. P. van Wyk Louw (1962: 10) by die volgende uit:
In 'n paradoksale vergelyking, in 'n ander gedig ("toe sê die dief vir die vrou en die kind"), vertel die dief hoe die gedig sy honger en dié van vrou en kind sal stil:
Die ironie begin by die honger; maar honger vir die liefde, want daar is nie kos nie. Vir die liefde sal hy 'n brood lewe steel met die gedig as die vergelykingspunt vir dinge wat onvergelykbaar is. Die brood en die vis is 'n assosiatiewe vergelyking, maar ook 'n implisiete metafoor vir die brood en vis wat 'n menigte kon voed; ook dan 'n simbool van Christus se goddelike vermoë. Die gedig en die vis, wat nie kos kan wees nie, nie voedsaam kan wees nie, word met die Bybelse voeding vergelyk - wat ook nie noodwendig werklike brood en vis is nie. Alhoewel dit waarskynlik 'n intuïtiewe vergelyking is, het dit deur metaforisering 'n paradigmatiese element gekry wat die mag van die gedig voorstel in twee vergelykings om die waarde daarvan te probeer bevestig. Maar 'n dubbele vergelyking, omdat dit 'n poging is om te oortuig: die een is nie so goed nie, daarom nóg een. Die gedig sal dan nie voeding wees nie - minder as 'n "klont koue kots".
Uiteenlopende dinge soos die volgende word in die gedigte wat al hier genoem is, bymekaargebring: "verlore gedig soos 'n klont koue kots", "liggies soos sigaretkooltjies", "'n lyf koel soos vuur", "woorde donker soos ou beendere gis in die grond", "brood so groot soos 'n gedig", "'n stad soos 'n ou geheim" (windvanger, 26, 163, 99, 45, 19, 100). Die vergelykings bring ander fasette, ander betekenisse tot werklikhede; verbreed die werklikheid, maar verwar ook, sodat beskrywings nie altyd helder is nie - soos betekenis. Byvoorbeeld: om 'n gedig met kots te vergelyk, sal jy eers assosiatief moet lees - om te kan verstaan. Die assosiasie is pejoratief. Waarom juis "koue kots"? Die realiteit van die koue kots word in die gedig gegee in die voorafgaande "[...] ná 'n verdonkering se gefuif [...]". Maar daar is méér in die metafoor. Is daar 'n verbintenis tussen "verlore" en "koue kots"? Om die assosiasie verder te soek: verlore is verby; kots is die uitwerpsel van iets wat verteer is, maar nie heeltemal nie; Soos 'n onklaar gedig? En "klont" en "gedig"?. Mens sou dit tot in die absurditeit kon uitbrei. Maar dit wat sal oorbly, is: 'n verlore gedig is uitwerpsel, en weersinwekkend. Dit is die vergelykings wat hierdie ervaring oordra. So sal elke vergelyking hier 'n beskrywing gee; wat in die eerste plek deur assosiasie gemaak is: van dinge wat ver van mekaar af is; maar ook nie noodwendig nie, soos "liggies soos sigaretkooltjies". Die vergelykingspunte is nader aan mekaar, in terme van 'n gemene deler (lig en vuur); maar dan kom die paradigmatiese by: assosiasies met vuur, wat dan 'n interpretatiewe element inlei.
Om te aanvaar dat metaforiese beelding verband hou met die realiteit sou filosofiese ontledings verg oor die verhouding van gedig tot realiteit, en spesifiek wat "realiteit/werklikheid" is. Hier word egter versigtig en tentatief aanvaar dat daar verwysings tot spesifieke realiteite is, omdat die woord as teken - en slegs teken - verwys, en ook realiteite kan skep deur die intuïtiewe en kognitiewe vermoë van die digter om diverse sake bymekaar te bring. Die wyse waarop die bevryding van verwysing as slegs verwysing na buite geskep word, bring die betekenis en die estetiese - en as mens dit sou kon waag om te sê: die waarheid.
In die begin van die gedig "feedback" in die bundel ('YK') stel Breyten dit in sy besondere siening van die spieël as weerkaatsing van die realiteit - wat die woord ook wil wees:
Die werklikheid waarna die gedig verwys, is die geselsery op die werf van 'n plasie, met sonsondergang en skemer. Die swerwer (soos die digter hom sien), die reisiger, dan die gedig, ervaar en neem saam (die "windvanger") die gesels op die werf. Hy neem waar die koms van die aand, en word, in die woorde van die gedig, teen nagtyd deel van die plaas. So sou mens die "uiterlike", die milieu, kon lees.
Die laaste beeld, "kriekstilte", is metafoor, en dit verwys sinesteties, paradoksaal, op die wyse van die gedig, 'n ars poetica: hoe die werklikheid van die plaas en die swerwer "ingerym" word deur die gedig. Wat is "kriekstilte"? Die skielike oomblik wanneer 'n kriek vir 'n oomblik ophou kriek? Of is die stilte van die kriek juis sy geraas? Die gedig is stilte, én geraas.
Voordat 'n voorbeeld gebruik word vir 'n finale illustrasie van die werking van die metafoor, is dit nodig om 'n kernaspek van die metafoor te bespreek.
Die betekenis van die woord "metafoor" - "meta-foor" - is oordrag, van 'n werklike feit tot 'n figuratiewe betekenis, Dit lei dan tot 'n oordrag van betekenis, teenoor die vergelyking waar al die woorde hulle betekenis as representasie behou (Ricoeur 1977: 75). As daar 'n oordrag van betekenis is, is die metafoor dan 'n substituut vir dit wat beskryf of ervaar word - ook dan 'n semantiese afwyking: "[...] substitution [...] is inseparable from the definition of metaphor a deviation in naming" (Ricoeur 1977: 75). Dit plaas die metafoor dan op die paradigmatiese vlak, en nie op die sintagmatiese nie.
Die gedig "New York, 12 September 2001" uit die afdeling "Najaarsverse", en waarskynlik die hoogtepunt van die windvanger is 'n poging om te vertel van die terroristeaanval in New York, op die 11de September 2001.
Die eerste opvallende feit van die gedig is dat die stellings wat gemaak word, soos vrae lyk, maar dit nie is nie. Dus retoriese stellings, wat geen antwoord verwag nie; maar dit is nóg vrae. 'n Monoloog, waar die digter, moedeloos oor die onmag van woorde, verstom, vir homself dié dinge sê.3
Die eerste metafoor wil vasstel of enige gedig gewigtig genoeg kan wees om 'n merk te kan maak, om teen die dood te kan staan. As die gedig nie kan nie, dan kan daar nie - soos die geskiedenis dit sal rapporteer - van so 'n verskrikking "vertel" word nie. Die vertel moet dan ook die middel tot vertel wees - en daardie middel is metafoor.
Die miershoop-beeld kry wel referensiële betekenis: van mier-werkers wat binne in rondkruip. So is die mense binne hierdie hoop geboue, sou mens die metafoor kon omskryf deur middel van vergelyking. Maar die mense is nie soos nie: hulle het miere geword. Die volgende reël met "somber", "skel", "helder", "beneweld" is nie 'n direkte kwalifisering van die metafoor nie; maar werk wel met 'n ander soort metafoor: die sinestetiese, die korrespondensie wat gemaak word tussen die sensoriese en die semantiese. Die gevoel wat veroorsaak word deur die mense-miere. Die koppeling van woorde deur alliterasie en assonansie (miershoop, mense, geskil, somber, skel, helder, beneweld) is 'n poëtiese middel wat 'n verbintenis maak. Nie die betekenaar-betekende verwantskap nie, maar die poëtiese teken. Hierdie tipe betekenaar word voortgesit deur die prominensie van assonansie in die volgende twee reëls: vuig, sputterende, vuil, vlag, veel. Dan gaan die metafoor ook oor in die vergelyking. Nóg 'n konvensionele poëtiese middel.
In die volgende strofe berus die beskrywing geheel-en-al op die metafoor van wat die mens-mense is: mompelende, rosige lyke, verskeurde mensvleis. Die einde van die strofe stol weer in die paradoks: die betekenislose van verskroeide confetti, en die leë betekenaar weer van die hond.
Hiermee kom finaliteit en 'n slotsom; wat nie uit vrae bestaan nie, en wat dus die oënskynlike vrae in die eerste, vierde en hierdie laaste strofe in perspektief stel; en die vrae stellings - eerder uitdagings - word binne 'n sintaktiese patroon van, sê my, wys my, oortuig my hoe "sal die hand aanhou beweeg [...]"; sê my: "wie sal vertel [...]"; wys my waar die gesigte is; sê my of "enige gedig eendag iewers ooit [...]" wys my of daar 'n gedig, 'n handskrif, kan wees wat so praat dat die dood altyd in die skrif sal aanbly.
Dis binne die styl van die outydse retoriek wat stellings maak sonder om reaksie te verwag. Die retoriek word dan 'n poëtiese middel.
Daar is deurgaans verwys na die middele van die poësie wat in hierdie gedig "ingespan" word. Buiten die modus van die metafoor wat die aard van die gedig bepaal, is daar alliterasie, assonansie, herhaling, metonimie, paradoks, retoriek, en daar sou ook 'n definitiewe strofestruktuur vasgestel kon word. Maar daar is ook gedurige wendings: beskrywings, pogings tot weerspieëling, en dan wendings tot 'n refrein ("wie sal [...]", "waar is [...]").
'n Leser van Breyten se poësie kan geneig wees om te voel dat daar nie genoeg struktuur is nie, dat hy nie "vormvas" is nie; maar tog het hy ook sonnette met 'n vaste struktuur geskryf.5
In die gedig "New York, 12 September 2001" is daar in sommige reëls 'n onmiskenbare ritme, wat selfs oorloop tot 'n spesifieke metrum. Byvoorbeeld:
3. Die retoriek as poëtiese middel binne sekere omstandighede kan nie uitgesluit word nie. Maar dis 'n ander kwessie.