Die verhaal van gebottelde hitte (of koue)
Die termosfles is vandag 'n alledaagsheid by byvoorbeeld buitelug-werkers wat hul koffie vir die dag met hulle saamneem. Die geleerde wat hierdie nuttige toestel ontwerp het, het egter geen duit vergoeding daarvoor ontvang nie...
IN 1904 is 'n prys uitgeloof om 'n geskikte naam te kry vir 'n wonderlike nuwe uitvindsel—die vakuumfles. Die weninskrywing was termosfles, na die Griekse woord threm, wat warm beteken. Só 'n termosfles kan vloeistowwe etlike ure lank warm (of koud) hou.
Maar die verhaal van die fles het 'n angel in die stert. Want die man wat dit uitgevind het, die Skotse fisikus James Dewar (1842-1923), is glad nie geldelik vir sy werk vergoed nie.
Wetenskaplikes het lankal reeds geweet hittegeleiding kan nie deur 'n lugleegte of vakuum plaasvind nie, maar dit het steeds 'n onoorkomelike probleem gebly om 'n vakuumhouer uit glas te maak. Teen die laat 1800's het mense egter die wetenskap en werktegniek van glas begin begryp en het dit moontlik geword om glasgereedskap volgens voorskrif te maak.
James Dewar, 'n dosent aan die Royal Institution in Londen, het na 'n manier gesoek om gasse te bewaar wat geweldig afgekoel en sodoende tot vloeistowwe verdig is. Die beste manier om dit te doen, het hy gereken, is om die houer met 'n lugleegte te omring sodat hitte nie deur konveksie van buite af oorgedra kan word nie.
In 1892 het hy dus 'n Duitse glasblaser, Reinhold Burger, gevra om vir hom 'n glashouer met dubbele wande te blaas. Dewar het besef dat hy verdere hitteverlies kon voorkom deur die twee binnewande van die houer met 'n weerkaatsende versilwering soos kwik te bedek. Aangesien hitte, soos lig, deur 'n spieël weerkaats word, voorkom die kwik ook hittestraling.
Deur die fles voorts van glas te maak, wat 'n swak geleier van hitte is, kan geleiding tot 'n absolute minimum beperk word. Toe die houer voltooi was, het Dewar die lug tussen die twee glaslae verwyder om 'n vakuum te skep. Sy vervloeide gas, het hy verheug opgemerk, het koud gebly.
Hoewel Dewar se vakuumfles ontwerp is om sy inhoud koud te hou, het die omgekeerde ewe goed gewerk: warm vloeistowwe het warm gebly deurdat minder hitte van binne ontsnap het.
Dewar het egter nooit sy uitvindsel gepatenteer nie. Dit was einste die Duitse glasblaser Reinhold Burger en sy vennoot Albert Aschenbrenner wat besluit het om Dewar se fles te bemark. Omdat Dewar nagelaat het om self die fles se patentregte te bekom, kon hy niks daaromtrent doen nie.
REGS: Illustrasies van 'n termosfles wat in 1907
R. Burger se patentaansoek daarvoor in die VSA vergesel het.
Ná 'n paar veranderinge aan die oorspronklike ontwerp, het Burger en Aschenbrenner saam met Gustav von Paalen die firma Thermos Gmb. gestig en vakuumflesse begin vervaardig. Burger en Aschenbrenner het egter eers 'n kompetisie gehou om 'n naam vir Dewar se toestel te vind. 'n Inwoner van München het die naam thermos voorgestel, wat soos gesê van die Griekse woord threm afgelei is.
Die vakuumflesse is aanvanklik aan laboratoriums en hospitale gelewer vir die berging van chemikalieë en medisyne, maar spoedig het hulle in private huise beland waar hulle tee, koffie en sop warm en koeldranke koud gehou het.
Die termosfles was saam met Ernest Shackleton na Antarktika (1908) en later ook saam met Edmund Hilary op Everest (1953). Brittanje het darem Dewar se bydrae tot die wêreld van fisika en chemie erken deur hom in 1904 tot ridder te slaan.