Die angel van verskrikking
Met sy stert as ’n septer kraai hy op talle plekke koning oor die goggas in sy omgewing. Tog besef baie mense nie dat die skerpioen self geen insek is nie. Maar wat is hy dan? Foto: Phil Slattery / US NPS (gewysig)
Y’S ’n nare ding, erg afskuwelik, sou ’n mens kon sê. En selfs ’n bobbejaan loop maar lig vir hom. Angel in die lug skarrel hy rond as jy niksvermoedend ’n klip omkeer waaronder hy geskuil het, en as jy nie jou hand blitsvinnig van hom wegruk nie, boor hy sy "dolk" in jou vinger in. Nie verniet dat die grotbewoners van ouds al geweet het jy sukkel nooit met ’n omgesukkelde skerpioen nie...
Wat meer sê, tot natuurkundiges deins vandag terug as hulle die klein gediertetjie met die gevaarlike stert sien, die kalant met die skrikaanjaende krom wapen wat ’n mens kan brand soos die warmste kool in ’n vuur. Dit lyk immers of hy ’n oervrees in die mens wakker maak wat in ons vroegste geskiedenis kon begin het toe die mense nog na aan die natuur gelewe en die skerpioen wel deeglik ’n deel van hul wêreld was.
Ook in die Bybel word vertel van ’n vyf maande lange pyniging "soos die pyniging van ’n skerpioen wanneer hy ’n mens steek" (Openbaring 9:5).
Maar al is die meeste mense so doodbang vir ’n skerpioen dat hulle voet in die wind sal slaan of hom dadelik sal wil vermorsel as hulle hom gewaar, is dit tog interessant dat die steek van die meeste skerpioensoorte nie gevaarlik vir die mens is nie. Die steekplek kan wel baie pynlik wees en soms sal die weefsels daar rondom opswel, maar dodelik? Darem nie sommer nie.
Tog is dit bekend dat kinders in Suid-Afrika al aan skerpioensteek beswyk het, en dit is dus raadsaam om die groot soorte te vermy.
Simptome van skerpioensteek by die mens (veral klein kinders en verswaktes) kan die volgende insluit: ongemak, sweet, verhoogde bloeddruk, kwyling, mislikheid, braking, allergiese reaksies en stuiptrekkings.
Medici beveel die volgende aan as jy gesteek word:
bel dadelik jou dokter of mediese dienste;
bly kalm en moenie histeries te kere gaan nie;
moenie te veel beweeg nie;
vee bloed of gif weg van die steekplek af (moenie nog meer gif daar invryf nie);
gebruik ysblokkies om van die pyn te verlig;
verbind die steekplek stewig.
Maar voorkoming is altyd beter as genesing en as jy in ’n streek woon waar skerpioene lastig is, moet jy onthou dat hulle nagdiertjies is en dat jou kanse groter is om snags gesteek te word as bedags. Wees versigtig by barste in bouwerk of by klippe of plante waar skerpioene kan skuil. Kyk altyd eers of daar nie ’n onwelkome een in jou skoene, kaste of bed wegkruip nie. Skud alle klere uit voor jy dit aantrek en moenie snags kaalvoet rondloop nie.
Die bou en sintuie van die skerpioen
BO: ’n Illustrasie uit die Afrikaanse Kinderensiklopedie van ’n dikstertskerpioen (taamlik vergroot). Sy stert is sy opvallendste liggaamsdeel. Hy het 'n paar skêrkake voor, 'n paar kaaktasters in die vorm van knypers en vier pare pote. Bo-op sy kopdeel is twee oë, en aan elke kant voor is nog 'n kleiner ogie of ’n aantal ogies. By die dikstertskerpioene is die stertdeel baie sterk en die knypers betreklik swak. Hulle maak staat op hul angels. Die mondwerktuie van skerpioene is nie giftig nie en hul byt is dus ook nie. Die angel (een van die inlas-illustrasies) is die gevaarlike wapen. Binne-in hom is twee gifkliere wat elk naby die punt deur ’n klein gaatjie aan elke kant oopgaan. Die stert word gewoonlik regop en oor die liggaam gehou. Op die ander inlas sien ons die voelkammetjie wat aan elke kant onder die laaste paar pote voorkom. Hierdie kammetjies is spesiale tasorgane waarmee die skerpioen die grond bevoel. Party kenners het al die moontlikheid geopper dat hulle ook as reukorgane dien.
BAIE mense weet dit nie, maar skerpioene is nie insekte nie. Soos die spinnekoppe behoort hulle tot die Arachnida of Spinagtiges, ’n klas goggas met agt pote.
Skerpioenmannetjies en -wyfies verskil ook in voorkoms. Die wyfie is gewoonlik groter en stewiger as haar tingeriger ou jansalie, wat darem in die reël ’n langer stert as sy het om sy tekortkominge te vergoed.
Hoe ook al, soos die spinnekop bestaan die liggaam van die skerpioen uit twee hoofdele, die sogenaamde prosoma (die kopborsstuk) en die opistosoma (die agterlyf, wat ook die metasoma of stert insluit). Die stert het vyf segmente, asook die einddeel met die angel.
Net soos al die ander Spinagtiges het die skerpioen ook ’n paar sogenaamde "kake" voor aan die kopborsstuk. Hierdie kake is klein en in die vorm van skêrkake en nie kloukake nie. Hulle is soos dié van die jagspinnekoppe.
Baie opmerklik egter—benewens die gevreesde angel, natuurlik—is die skerpioen se kaaktasters met knypers wat soos dié van 'n krap of kreef is. Hierdie kaaktasters met die knypers is nie net tasorgane nie, maar hulle is ook die skerpioen se hande waarmee hy sy prooi vang en vashou. As ’n sker­pioen loop, hou hy die "hande" reguit voor hom uit. Met hulle—en die fyngevoelige hare wat daarop voorkom—voel-voel hy letterlik sy weg deur sy wêreld.
Maar ook nie slegs daarmee nie, want die tassin is baie belangrik vir skerpioene. Op die kaaktasters volg naamlik vier pote aan elke kant met sterk kloutjies aan die punte daarvan. Maar aan elke kant onder die agterste paar pote is ’n voelkammetjie—’n heel spesiale tasorgaan. Met hierdie voelkammetjies betas die skerpioen die grond of ander oppervlak waarop hy beweeg en raak hy bewus van enige hindernis of probleem in sy pad.
Sekere kenners het ook al die moontlikheid genoem dat die voelkammetjies boonop iets soos reukorgane kan wees. Die rede is dat ’n skerpioen wat oor ’n dooie insek geloop het, soms summier in sy spore sal vasteek en omdraai om die karkassie te ondersoek.
Skerpioene kan dus dalk op ’n manier ruik, maar hoor soos ons mense kan hulle nie. Hulle kan wel trillings op die grond deur hul fyngevoelige hare waargeneem. En doof of te nie, kan sowel ons dunstert- as dikstertskerpioene geluide maak—kners- of sisgeluide wat hul vyande of ander ongewenste indringers moet afskrik.
By die dikstertsoorte is daar rasperagtige korreltjies op die eerste twee litte van die stertdeel. Wanneer ’n mens hierdie soort skerpioen terg, skraap hy met sy skerp angel oor dié korrelrige oppervlak, met die gevolg dat hy skraapgeluidjies voortbring. Daarteenoor het die Kaapse dunstertskerpioen ’n aantal sterk dorinkies aan die binnekant van sy skêrkake. Wanneer hy hierdie dorinkies aanhoudend teen mekaar vryf, word ’n waarskuwende sis- of ritselgeluid gehoor.
Die skerpioen haal natuurlik ook asem. Dit doen hy deur middel van waaierlonge of boeklonge waarvan ’n mens die openinge kan sien: vier splete aan elke kant onder in die buik. In hierdie opsig stem skerpioene ooreen met die spinnekoppe.
Skerpioene het gewoonlik van drie tot selfs ses pare oë, afhangende van die soort, maar daar is tog sekere grotskerpioene wat geen oë het nie en heel goed met behulp van hul ander sintuie in die stikdonker spelonke regkom. Kenners reken in elk geval dat selfs die siende skerpioene se oë so primitief is dat hulle net vlakke kan uitken waar die ligsterkte skerp wissel, soos die horison.
Tog is hul oë baie sensitief en sekere geleerdes het al bespiegel dat hulle dalk die skerpioene kan help om snags hul pad in die lig van die sterre te vind. Dit is egter twyfelagtig of hulle hul oë gebruik om hul prooi te vang.
Maar uiteindelik bly die skerpioen se angel vir die mens sy belangrikste liggaamsdeel—juis omdat dit ons so met vrees vervul.
Die angel-deel bestaan uit ’n knopagtige verdikking en ’n skerp, krom angel, waarvan die punt so skerp soos ’n naald is. Naby die punt is ’n piepklein gaatjie aan elke kant wat nie met die blote oog sigbaar is nie. Binne-in die knopagtige deel is twee gifkliere wat met ’n spierlaag omhul is, en uit elkeen loop ’n afvoerbuisie wat die gaatjies met die kliere verbind.
Hoe gebruik die skerpioen sy angel?
VIR hul oorlewing is daardie angel aan die punt van die stert baie belangrik vir die skerpioene. Hulle is immers van nature roofsugtige jagters wat op ander ongewerwelde diertjies teer. Baie soorte insekte, spinnekoppe, duisendpote en selfs ander skerpioene is hul prooi. Foto: US NPS
Trouens, skerpioengif is dodelik vir die meeste ongewerwelde diere, en selfs paddas, geitjies en ander klein gewerwelde diertjies—tot voëls en visse—word daardeur gedood. Die gif tas veral die senuweeknope en senuweestring aan en verlam ook die asemhalingstelsel.
Sodra ’n insek deur ’n skerpioen gesteek is, kry hy stuiptrekkings. Die weerlose slagoffer se voelhorings, liptasters en pote begin bewe. Gou is hy heeltemal verlam en kort daarna vrek hy. Daar is al vertel dat skerpioengif dieselfde uitwerking op die senuweestelsel het as kobragif. Skerpioengif is net minder dodelik vir die mens omdat heelwat minder in jou ingespuit word as die gif wat die kobra afskei wanneer hy jou pik.
Skerpioene kry hul prooi met hul knypers beet, maar as die slagoffer te sterk is of te veel weerstand bied, lig die skerpioen sy stert op sodat die angel vorentoe wys. Hy buig die stert heeltemal bo-oor sy kop en met die angel steek-steek hy herwaarts en derwaarts om ’n sagte deel in sy prooi se liggaam te vind. Die meeste slag­offers word in of om die monddele gesteek. Die skerpioen maak doodseker dat die gif sy teiken vind deur herhaaldelik sy dodelike angel in die slagoffer se liggaam in te druk.
Die larwes van sekere insekte is nietemin teen skerpioengif bestand. Ten spyte van wat vertel word, kom ’n skerpioen ook niks oor as hy homself per ongeluk met sy eie angel raaksteek nie. Ook die bewering dat ’n skerpioen selfmoord pleeg as hy binne ’n kring gloeiende kole geplaas word, is ongegrond.
Wat volgens een bron in werklikheid gebeur, is dat hy heen en weer skarrel om te probeer ontsnap en dus êrens aan die gloeiende kole raak, wat hy dan vir ’n vyand aansien wat hy verbete probeer beveg. Dan kan dit kan gebeur dat hy homself voor in sy kopborsstuk raaksteek. Hy vrek egter uiteindelik nie van sy eie gif nie, maar omdat die hete kole hom doodbrand.
Volgens ’n ander bron kon die wanopvatting ontstaan het omdat skerpioene koudbloedig is en hul metaboliese prosesse onklaar raak wanneer hulle aan intense hitte blootgestel word. Dit veroorsaak dat die skerpioen wild aan die ruk gaan, wat dit kan laat lyk of hy besig is om homself te steek. Dit is ook onwaar daar alhohol skerpioene sal prikkel om hulself dood te steek.
Suid-Afrika se skerpioene—die diksterte en die dunsterte
IN vergelyking met ander lande is Suid-Afrika be­treklik ryk aan skerpioene. Trouens, in die Karoo en ander droë dele van ons land is ’n groot klomp afsonderlike soorte reeds aangeteken. Regoor die wêreld is minstens 16 families, 159 genera en 1260 spesies al beskryf.
Skerpioene is baie goed toegerus om in verskillende omgewings te oorleef, van reënwoude en oop vlaktes tot woestyne en hoë berge. Hulle is egter die volopste in die droë dele en die grootste verskeidenheid van spesies word ook aangetref waar daar min water is. Nieu-Seeland is een plek waar daar geen skerpioene is nie.
Die dunstertskerpioene, wat nie giftig is nie, behoort tot die superfamilie Scorpionoidea, en ons onderskei families soos Scorpionidae, Ischnuridae en Bothriuridae. By die erg giftige dikstertskerpioene in die superfamilie Buthoidea kry ons die familie Buthidae.
Die diksterte het, soos hul naam aandui, dik en sterk ontwikkelde sterte. Hul knypers is betreklik swak ontwikkel. Hierdie kêrels kan kwaai steek, en die dik stert en angel is hul vernaamste wapen. ’n Mens kry hulle gewoonlik onder klippe of stompe of in los sand onder graspolle in die noordelike dele van ons land, in die Kalahari en in Namibië.
Die dunsterte het op hul beurt groot en sterk ontwikkelde knypers en betreklik dun sterte in verhouding tot die knypers. Die bekendste soorte onder hulle is die ou bekende Karoo-skerpioene. Pleks van hul sterte en angels aan te wend, maak hulle meer van hul knypers gebruik om prooi te vang. Hulle kan egter ook steek.
Daar is ook nog soorte soos streepskerpioene en klipskerpioene, wat saam met al die ander die lys veels te lank maak om in ’n oorsigtelike artikel soos hierdie te bespreek.
LINKS: ’n Klipskerpioen op ’n gewysigde illustrasie van een in die Afrikaanse Kinderensiklopedie. Klipskerpioene is platgedruk, met lang, skraal, plat sterte. Hulle woon in klipskeure of krake of onder plat klippe in klipperige of rotsagtige plekke. Die plat liggaam is besonder goed toegerus vir hul nou omgewings. Boonop is die knypers, pote en stert van hierdie skerpioene met lang, dun hare bedek. Hierdie lang hare is baie gevoelig. Klipskerpioene beweeg hul plat sterte ook meer van die kant af en nie regop bo-oor die rug nie.
Paringsdans, geboorte en ontwikkeling van die skerpioen
BY die meeste skerpioenspesies in dit die mannetjies wat met die hofmakery begin, maar daar is tog soorte waar die wyfie die aanvoorwerk doen. Hoe ook al, die bruilofte vind in die reël in die lente plaas, wanneer die mannetjies en wyfies begin ronddwaal om mekaar te soek.
Wanneer ’n kennismaking plaasvind, groet die mannetjie en wyfie mekaar deur byna op hul koppe te staan en hul sterte te kruis.
REGS: ’n Stertkruising om te bepaal of hy en sy “van mekaar hou”. (Afrikaaanse Kinderensiklopedie).
Die twee haak hul angels aan mekaar vas en dan los hulle mekaar weer. As hulle nie hou van wat hulle gevind het nie, kies elkeen weer sy eie koers. Sou hulle egter aan mekaar se smaak voldoen, kry die bruidegom sy bruid se knypers met sy eie knypers beet. Hand aan hand dans hulle dan verder in ’n paringsdans wat van ’n halfminuut tot, só word vertel, ’n yslike twee dae kan duur!
Sodra hulle by ’n geskikte gaatjie onder ’n klip kom, dwing die mannetjie die wyfie om saam met hom onder die klip in te kruip en word die huwelik volvoer. Alles nog heel romanties, maar hierna moet die bruidegom vinnig spore maak. Die bruid is naamlik nou honger en wil haar huweliksmaat heelhuids vir die bruilofsmaal opvreet. Dit gebeur darem nie altyd nie, want só ’n bruidegom kan nogal vernuftig wees en "weet" wanneer dit tyd is om hom uit die voete te maak.
Drie tot ’n verstommende agttiende maande ná die eienaardige troue word die klein skerpioentjies gebore. Die draagtyd van anderhalf jaar is een van die langstes onder die ongewerwelde diere. Ons het gesê "gebore" en "draagtyd", want skerpioentjies broei nie uit eiers wat deur die ma buite haar liggaam gelê word nie, maar ontwikkel in eiers binne-in haar en kom dus "lewend" in die wêreld.
Die getal kleintjies verskil van soort tot soort—by party is daar net een, by ander miskien twintig en by nog ander kan daar meer as honderd wees. Die pasgebore klein skerpioentjies is nog nie heeltemal ontwikkel nie. Hulle is nog in ’n dun sakkie. En die ma—wat normaalweg so ’n wrede roofdier is en destyds selfs haar eie eggenoot wou verorber—is nou skielik ’n liefhebbende moeder. Versigtig neem sy elke sakkie met die een knyper en skeur dit met die ander knyper oop. Haar span kleingoed moet tog net nie seerkry nie!
Sodra sy almal uit hul sakkies gehaal het, hou sy haar knyper plat op die grond sodat die kleintjies dit as ’n leer kan gebruik. Hulle klouter daarteen op en maak hulle tuis op haar rug. Daarna krap sy die babaklere bymekaar en sluk dit alles in. ’n Geruime tyd lank sal sy haar kinders abba net soos sekere wolfspinnekoppe dit ook doen.
Die kleintjies is eers witterig, maar hulle vervel soos die tyd aanstap en word mettertyd bruiner. Ná elke vervelling ontwikkel hul monddele en hul pootjies ook meer, maar in die hele tyd op hul mamma se rug eet hulle glad nie. Dit gebeur nou en dan dat enetjie afval, maar dan klim hy eenvoudig weer op. Naderhand waag hulle darem al hoe meer om van hul ma af weg te dwaal om eie prooi te vang—totdat die laaste een uiteindelik sy ma verlaat om sy eie potjie te gaan krap tussen die klippe.
En voortaan sy angel arrogant en dreigend hoog te hou om in die harde buitewêreld te oorleef!
REDAKSIONELE NOTA: ’n Groot deel van die inligting vir hierdie artikel kom met dank uit die Afrikaanse Kinderensiklopedie, maar heelparty ander bronne is ook geraadpleeg. Verskille in die bronne maak dit egter moeilik om altyd presiese gegewens te verstrek, sodat ons plek-plek die een of ander middeweg moes kies. Ons sal dus enige opbouende kritiek, voorstelle en aanbevelings van erkende skerpioenkenners verwelkom.