Kha vha ke ndivho, tshisikuni tsha luambo, kha webusaithi ino. Masiatari ane vha do a wana kha webusaithi ino a katela mafhungo a divhazwakale, mvumbo, manwalwa, nzulele ya muta wa Vhavenda, Luambo na mitambo ya u takusa mvelele na sialala la Vhavenda. Webusaithi ino yo bveledziswa nga muhasho wa zwa vhudavhidzani.
Iyi ndi ndila ine muvhuso wa khou lingedza u takula nyambo dza Afurika Tshipembe na u dzi bveledzisa uri dzi si fe. Divhazwakale i sumbedza Vhavenda vho vha vhathu vha u dzhielwa fhasi nga dzinwe tshakha. Webusaithi ino ndi ndila ya u ita uri Vhavenda vha diphine na u ditanganedza sa Vhavenda. Vha pfe vha si na thoni ya u amba luambo lwavho.
Webusaithi iyi ndi yone tshisiku tsha mbulungelo ya luambo lwa Vhavenda na kutshilele kwavho. Afha ndi hune Vhavenda vha do kona u bvisela khagala vhupfiwa havho khathihi na u vhulunga sialala le la vha li tshi khou milwa nga tshanduko dzine dza vha hone na u tanganelana ha dzitshakha. Vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na mvelele ya vhavenda vha nga kona u zwi wana musi vho dalela Tshisiku tshino tsha luambo.
Webusaithi ino i na siatari line vhone sa mudali vha kona u bvisela mihumbhulo yavho na u nea ngeletshedzo hune zwa vha zwo tea. Ri fulufhela uri vha do diphina nga u dalela ino webusaithi. Kha ri ite mutingati u itela u fhata na u vhulunga luambo na maitele ashu sa Vhavenda.
Kha vhothe vho shelaho mulenzhe ri ri a vha ri tshileli.
Nala dza vhathu.
Vhadivhi vha manwalo a tshivenda vha talusa divhazwakale na vhubvo ha vhavenda nga u fhambana.
mawanwa a thoduluso dze vha ita. Vhanwe vha vhatodulusi vha ri vhavenda vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshi ya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune namusi ha vho vhidzwa Zimbabwe.
Huno ha vhanwe vha tenda uri vhavenda vha bva Igipita. Thikhedzo ya ṱhoḓuluso iyi yo ḓisendeka nga vhuṱala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala (muziamu). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Fhedzi-ha izwi a zwi khwaṱhisedzi vhuṱanzi ha uri vhavenḓa vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga vha o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.
Inwe ya thalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha vhavenda i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi. Vhutanzi uho ho disendeka kha u fana ha manwe a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo tshi i a wanala Tanzania na Malawi i tshi amba zwi fanaho na zwine tshi ya tshivenda ya amba zwone?
Vhunzhi ha vhadivhi vha manwalo vha tendelana uri vha tanganedza vhubvo ha vhavenda ndi Afrika vhukati ngei Congo. Izwi zwi khwathisedzwa nga manwalo o gandiswaho nga vhanwali vha vhatshena.
Thoduluso i hanedzaho mawanwa o nwalwaho afho ntha, i sumbedza uri vhavenda vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzo iyo yo disendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya vhavenda. Dzina ili, Mapungubwe, u thomani lo vha li tshi divhea ngauri ndi Mapungubwe zwine zwa amba uri fhethu ho dalesaho dziphunguhwe. Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini a vhavenda. Vhavenda vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha da vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Venda namusi?
U ya nga kupfesesele uku , vhavenda vho ri vha tshi swika hafha hune namusi ha vhidzwa Venda vha wana vhangona vhane vha divhidza uri ndi vhone ngwaniwapo.
(Dr. Mphaya H. Nemuḓzivhadi T(hafamuhwe 2003)
Ndi nnyi o teaho u vha khosi?
Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa nahone vhu naka u vhangwa. . Muthu ane atea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso, zwine zwa amba uri mufumakadzi o malwaho nga lushaka. Musadzi wa dzekiso ndi ene a no beba khosi ine ya dzhena musi mativha o xa.
Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mutani wa vhuhosini nahone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no do vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda. U khwathisa uri khosi i no do bebwa ndi ya malofha a vhuhosi, nwana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha a tendelwa uri vha bebisane vhana hu u itela uri hu bebiwe khosi.
U bva tsha kale vhavenda vho di vha vhathu vha thonifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u sa ita zwa vhupombwe. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzi pfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshi no todea ndi tshumisano kha vhalanda.
Kha lushaka lwa vhavenda a huna tsho khakheaho kha uri hu vhe na khosi ya mufumakadzi.
Vho-Rammbuda vha Vondwe. Mahosi mahulwane a Venda ndi a ha Tshivhase, Mphephu na vha ha Mphaphuli.
Thaidzo dzi tandululwa hani musanda?
Musi hu na thaidzo dza shango Vhakoma ndi vhone vhane vha dzula na muthu o khakhaho vha mu sengisa, arali vho balelwa vha kona u hwedza mulandu musanda. Musi mulandu wo hwedzwa musanda, Vhamusanda a vha sengisi vhe vhothe vha thuswa nga vhakoma na khoro yo fhelela vha vhona uri mulandu uyo u hatulwa hani.
Vhathu vhane vha tendelwa u vha hone khoroni.
U ya nga mvelele ya tshivenda hu na khoro ya Mutavhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha siviki na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphanda ya lushaka u fana na zwithu zwi ngaho u fhata zwikolo, dzibada, mudagasi na madi zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.
Vhathu vho no di dzhenisa kha khoro yeneyo a si vhathu avho vho bulwaho afho ntha fhedzi , na vhaswa vha a dzhenelela sa izwi vha vhone lushaka lwa matshelo. Vhunga hu si na zwikolo zwine zwa gudisa vhurangaphanda kana u sengisa milandu, vhana vha guda izwo zwithu kha vhahulwane henefha khoroni. Vhaswa vha tea u tevhedza maitele othe ane a itea afha khoroni musi vho dzhenela khoro.
Mahosi a vhavenda ndi vhathu vho disendekaho nga mvelele ya sialala. U didzhenisa ha lushaka lwa vhavenda kha zwa mvelele ya sialala zwi tanganedzwa nga thuthuwedzo ya vhurangaphanda ha vhavenda.
Vhurangaphanda ha vhavenda vhu ditongisa nga sialala laho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u tutuwedza vhana uri vha dibvise kha mikhwa mivhi i sa fhatiho.
U ya nga vharangaphanḓa vha vhavenḓa, ndi zwa ndeme uri vhana vha ḓivhe sialala ḽavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho. Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u ḓivha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe.
Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzinwe mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhadivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu si na mvelele lwo xela. Vhunzhi ha matula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze a ngaho sa HIV/AIDS, u tangana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou badekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a vhavenda a kha ndilo muthathe ya u tutuwedza lushaka kha u vhulunga mvelele ya sialala.
Vhamusanda vho Gumani Rammbuda?
Vhakololo na vhasiwana vho fhambana. Afha kha lushaka lwa Vhavenda vha fhambanywa na nga kuambele. Hu na ndila ine musanda vha amba ngayo hune arali u si mudzulapo wa henefho wa nga kundwa u pfa zwine vha amba zwone. Hu pfala uri kale luambo ulwu lwo vha lu tshi thusa u vhona arali hu na swina lo dzhenaho kusini.
Makhadzi- Khaladzi ya vhamusanda.
Livhanda-nwana wa musanda wa muthannga o no hula lune a nga dzhena vhuhosi.
Vhuhosi ha Vhavenda vhu thoma musi Dimbanyika a tshi pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha la Venda. Davhi la vhuhosi ha Vhavenda lo khethekanywa nga ndila tharu. Hu na vhuhosi ha vha Ha-Mphephu, Vhuhosi ha vha Ha-Tshivhase na vha Ha-Mphaphuli. Afha fhasi ndi davhi la tsumbo ya vhuhosi uvhu.
Ngomalungundu - Ndi ngoma ye ya vha i tshi shumiswa nga mahosi a Vhavenda. Ngoma iyi yo vha i tshi dzhiiwa sa ngoma i re na madambi. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya thonifhiwa ngauri yo vha i tshi dzhiwa sa ngoma khethwa ine lushaka lwa Vhavenda lwa tenda khayo. Vhavenda vho wela mulambo wa Vhembe vha tshi wetshela kha lino na iyi ngoma. Mahosi a Vhavenda o vha a tshi kona u ita madambi a tshi shumisa Ngomalungundu. Musi wa dzinndwa Vhavenda vho vha vha tshi fulufhela iyi ngoma kha u dipilela.
Musi Vhavenda vha kha nndwa na dzinwe tshakha, Ngomalungundu yo vha i tshi ededza maswina musi yo lidzwa. Nga thonifho na nyofho lushaka lwa Vhavenda lwo da he lwa thonifha na u ofha iyi ngoma. Vho vha vha tshi vhidza ngoma iyi sa Ipfi la Mudzimu wavho kana Mambo wa Denga. Ngomalungundu yo vha i tshi dovha ya dzhiiwa sa mudzimu wa midzimu yothe, tshilidzo tsha vhadzimu vha mahosi. Ngomalungundu yo vha i tshi divhea kha lothe la Venda.
Vhunzhi ha mahosi a Vhavenda vho shumisa Ngomalungundu musi vha tshi lwa. Khosi Thohoyandou u sumba na ene o ita madambi nga tshifhinga tshawe. Ndi munwe wa mahosi ane a thonifhea kha lushaka lwa Vhavena nge a sumbedza u vha murangaphanda wa muhali. Tshilwavhusiku Makhado Ramabulana na ene ndi munwe wa Mahosi o itaho zwimangadzo nga tshifhinga tsha vhuhosi hawe. Ngomalungundu yo vha i tshi dzhiwa sa philamisevhe ya Vhavenda. Makhado o kunda gomane nnzhi a tshi dovha hafhu a thuswa nga iyi ngoma?
Ngoma iyi yo vha i tshimangadzo kha tshakha nnzhi. Yo dovha hafhu ya ita uri lushaka lwa Vhavenda lu divhee lu thonifhee.
Vhuhosi ha Vhavenda ho thoma musi vhavenda vha tshi bva kha la Congo u swika vha tshi dzula Venda la namusi. Fhano Venda musanda muhulwane wavho wo vha u Dzata. Kha wonoyu musanda ho bva matavhi haya: Ndi davhi la Ha-Ramabulana na davhi la Ha-Tshivhasa na la Ha -Mphaphuli.
Vhuhosi ha Vhavena vhu talutshedzwa nga ndila dzo fhambananaho. Vhanwe vha ri Vhuhosi ha Vhavenda ho thoma tshifhingani tsha Nwali ane ha ambiwa uri o vha e na maanda manzhi. Vha ri vha tshi isa phanda vha ri, Nwali o vha e na nwana we a vha a tshi pfi Hwami we ene a beba Tshilume. Tshilume ndi ene we a do tshimbila na Lushaka ulwu a tshi bva ngei thungo ya Afurika kati kana Congo. Hu ambiwa uri Tshilume o ri a tshi tsela Vhukalanga a da a wana hu na khosi inwe i no pfi Tshivhi. Tshilume o do rumela vhanwe vha vhalanda vhawe uri vha yo u tolela afho shangoni la Tshivhi. Tshivhi a lwa na vhathu vho runwaho nga Tshilume a vha vhulaha a vha tumula mikulo?
Hu pfi Tshilume o ri u vhona izwo zwithu zwa mu sinyusa nga maanda. Ndi afha a tshi dzhia Ngomalungundu a dzhena shangoni la Tshivhi. U ya nga vhutanzi he ra vhu wana hupfi Tshilume o do lidza Ngoma lungundu zwa ita uri Tshivhi na vhalanda vhawe vha farwe nga khofhe. Ndi afha Tshilume a tshi vhulaha vhanwe a sia ene Tshivhi na vhanwe vhalanda vhatuku. Nga murahu Tshivhi o o dzivhuluwa a i wana o tangwa nga Tshilume khosi ye ya vha ina bvumo. U bva afho Tshivhi o do thoma u luvha Tshilume. Tshilume o do dzula afho Vhukalanga na Lushaka lwa Vhavenda?
Dzinwe Thalutshedzo dza ri Dimbanyika o vha ene khosi ya Lushaka lwa Vhavenda vhe vha vha vha tshi vhidzwa u pfi ndi Vhasenzi. O do fhata mudi muhulu henefho Vhukalanga. A henefho o do delwa nga muhumbulo wa u pfuka mulambo wa Vhembe a wetshela kha ili line namusi la divhea ngau pfi Venda. Hu ambwa u pfi vho da vha dzula govhani la mulambo wa Nzhelele. Afha ndi he vha difhatela mudi muhulu we wa vha u tshi divhiwa nga u pfi Dzata.
Musi Vhavenda vha tshi swika afha vho wana hu na tshakha dzo fhambananaho dze dza vha dzi tshi khou dzula afha hu no vhidzwa u pfi Venda namusi. Lushaka lwe vha lu wana ndi lwa Vhangona vhe vha vha vha tshi khou dzula kha mivhundu yo fhambananaho henefho Venda. Vhubvaduvha ho vha hu tshi dzula Vhalembetu, vha Ha- Mutele na vha Ha-Makahane. Vhambedzi na vhone vho vha vha tshi dzula afho hune ha pfi Vhumbedzi. Vhatavhatsindi vha tshi dzula Vhutavhatsindi kha mashango ano nga sa haya: Khalavha, Tshiavha, Ha-Manenzhe na Thengwe.
Inwe Thalutshedzo ya divhazwakale ya Vhuhosi i ri Vhavenda vho bva Congo. Murangaphanda wavho o vha e Dimbanyika. Hu pfi tsho mu bvisaho Congo ndi mulandu wa u fhambana hawe na vhakomana vhawe. U bva henefho o tsela thungo ya tshipembe he a do dzamela ndilani. Zwenezwo zwo do sia nwana wawe Dyambeu a tshi ranga vhathu phanda u swika Matshona hune ha divhea nga u pfi Zimbabwe namusi. Hu pfala u pfi zwo dzhiela lushaka lwa Vhavenda minwaha minzhi vha kha lwendo lwavho lwa u bva Congo u swika Matshona.
Musi vha tshi kha di vha vho dzula henefha kha la Matshona Dyambeu a dzama. Vele la Mbeu a si nwana wa Dyambeu. Vele la Mbeu o dzula kha la Matshona lwa tshifhinganyana. Kha tshigwada tshe a vha e natsho ho vha na lushaka lwa Vhatavhatsindi na Vhambedzi vhe vha do sia Vele la Mbeu henefho Matshona; vha wela mulambo wa Vhembe vha da vha dzula Venda he vha wana lushaka lwa Vhangona.
Vhanwali vhanwe vha ri Vele la Mbeu o wela mulambo wa Vhembe a da a dzula Dzata nga nwaha wa 1700 A.D. Vhanwe vha ri ho vha na Dzata lituku le la vha li Tshiendeulu; lihulwane ndi le la vha li afha Nzhelele line la divhea Venda lothe. Vele la Mbeu o do lwa na lushaka lwa Vhangona a vha kunda. Vhala Vhatavhatsindi vhe vha vha vho mu sia murahu hu pfi o ri u swika Venda vha mbo di mu luvha. Vele la Mbeu a tshi wetshela kha lino o vha e na nwana wa murathu wawe Masindi. Masindi onoyu hu pfi nwana wawe o vha a tshi pfi Phophi we a vho aluswa nga Vele la Mbeu nge khotsi awe vha lovha e mutuku. Vhathu vhanzhi mudini wa Dzata vho vha vha tshi divha uri Phophi ndi nwana wa Vele la Mbeu nge a vha e tsinisa na Vele la Mbeu.
Vele lṄa Mbeu o vha e na vhana vhaṱaṋu na vhavhili(sumbe). Tanzhe o vha musidzana we a vha a tshi pfi Tshavhumbwe.
Onoyu Tshavhumbwe ndi ene Masingo a Ha-Ramabulana, a Ha-Tshivhasa na Ha-Rammbuda. Vha ana ngae. Vha Ha-Mphaphuli vhone vha ana nga khaladzi avho we avha a tshi pfi Kutame.
Ngauri Vhavenda vho wana dzinwe tshakha afha kha uvho vhupo, ho mbo di vuwa nndwa vhukati havho na idzo tshakha. Vhenevha vhathu vho waniwaho Venda vho kundiwa nga Vhavenda; vha fhedza nga u luvha mahosi a Vhavenda.
Vhanwe Vhavenda vha ri vho swika vho rangwa phanda nga Dimbanyika. Hu pfi Dimbanyika zwi amba u lamba shango nge a pfi o fhiwa shango Vhukalanga nga mune wawe a li hana. Uya nga vhadivhi vha manwalo a divhazwakale ya Vhavenda, Dimbanyika o do tumbula musanda muhulu ngei Lwandali. Vha isa phanda vha ri Dimbanyika o do kuvhanganya tshakha nnzhi dze a vha o dzi kunda a dzi vhudza uri ndi ene Thovhele wa Vhavenda wa u thoma . Musi mudini wa Dzata ho dzulwa, Dimbanyika a farwa nga biso li shushaho. Hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu mativha o mbo di xa Dzata. Lwonolu lufu lwa Dimbanyika lwo shusha vhathu vhanzhi. Dimbanyika o swiwa Tshiendeulu. Nga Tshivenda khosi ya dzama hu fanela u dzhena inwe. Vhahulwane vha mudi vho mbo di dzula vha langana uri ndi khwine hu tshi dzhena Dyambeu?
Hu na Thalutshedzo dzo fhambananaho nga kuvhusele kwa khosi Dyambeu. Vhanwe vha ri o vhusa Lushaka lwa Vhavenda e Dzata ngeno vhanwe vha tshi ri o vha na kholomo nnzhi Swongozwi. Nga tshifhinga tshenetshi tsha Dyambeu, hu pfala uri Vhangona vho pandelwa vha shavhela vhukovhela. Dyambeu ene ho ngo tou vhusa tshifhinga tshilapfu. Hu ambwa u pfi duvha linwe Dyambeu o do bva na mmbwa dzawe mbili a tshi yo zwima. Musi e henengei dakani inwe ya mmbwa yo do vusa phukha. Ndi hezwi , Dyambeu a tshi tevhela vhutala ha mmbwa na phukha yo vusiwaho. Vha tshi vhona a sa vhuyi vha mu toda vha tshi tevhela vhutala , he ha vha swikisa bakoni. Musi Dyambeu e nga ngomu bakoni ho mbo i wa tombo lihulu la mbo di vala munango wothe wa bako. Ha mbo di vha u dzama ha khosi Dyambeu?
U sumiwa ha lufu lwa Dyambeu ho vha na thalutshedzo mbili. Thalutshedzo ya u thoma i ri ngauri Dyambeu o bva na mmbwa mbili a tshi yo zwima, mmbwa ye ya vha yo sala nnda ndi yone yo tuwaho i tshi khou kwaila i tshi ya mudini. Vhahulwane vha mudi vho do i sala nga murahu u swika i tshi vha swikisa munangoni wa bako le la vha lo valwa nga tombo lihulu. Thalutshedzo ya vhuvhili I ri Vhathu vhe vha do ya u suma u dzama ha Dyambeu vho vha Vhangona. U bva ilo duvha ho mbo di vuwa vhuswina vhukati ha Vhavenda na Vhangona. Vhavenda vho sinyutshela uri ndi ngani Vhangona vha tshi ya Dzata u suma u dzama ha Dyambeu.
Vhanwe vhathu vha ri nga murahu ha u dzama ha Khosi Dyambeu, vhahulwane vha lushaka vho do tangana vha tendelana uri hu dzhene nwana wawe Vele la Mbeu kana Masindi. Naho Vele ovha e na phophi kana Thohoyandou uri a lele uku kutukana, ku do ri musi kwo no thanya kwa dzhena vhuhosini. Hu pfala uri fhungo ili la u dzheniswa ha Phophi lo takadza magota vhunga vho vha vha tshi mu takalela ngauri o vha e nwana a re na mikhwa.
Tshikona tsho do ramba shango lothe tshi tshi lugisela u dzhenisa Phophi vhuhosini. Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi ri Phophi ndi wana wa Dimbanyika ngauri vho vha vha sa divhi khotsi awe. Vhanwe vhaambi vhari Phophi o vha e nwana wa murathu wa Dimbanyika we a wela nae kha la Venda nga u khotsi awe vho lovha vha tshe Vhukalanga. Phophi o do vha mutukana we a alutshela musanda sa nwana wa henefho. Phophi o vha e muthu wa vhuhali we a kunda Vhangona, Maguvhutswera na dzinwe tshakha. Phophi o vha a tshi di renda a tshi ri "Ndou yo fa ho sala thoho yayo; ndi nne Thoho ya ndou" Dzina la Thohoyandou lo thoma henefho?
Izwo zwithu zwo do sinyusa magota vha mu humbulela uri a nga vha e ene o vhulayaho Vele la mbeu. Mafhungo o do tshinyala musi Thohoyandou a si tsha toda u bva tshiduloni musi mune wa tshidzulo o no a aluwa. Magota o dzula fhasi a langana uri ndi khwine vha tshi mu milisa tshivhindi.
Raluswielo Tshivhasa we na ene a vha e nwana wa Vele la Mbeu o do ita tshikwekwe tsha u vhulaha khosi Thohoyandou. Munwe wa magota we a vha a tshi funa Thohoyandou a sevhela khosi uri kha i lale yo goda ngauri vhathu vho langana u mu milisa tshivhindi. Thohoyandou o ri u pfa nga ha itshi tshikwekwe a mbo vuwa a dzhia thundu na zwifuwo na vhathu vhe vha vha vha tshi mu tevhela a dzhena ndilani; ha vha mbo dI vha u shavha mudini wa Dzata. Musi Tshivhase a tshi swika a wana mudi wa Dzata u tshi ndi a pfumelwa hu sina vhathu. Vho do sala vhutala hawe nga murahu vhunga vho vha vha sa divhi uri u ngafhi. Vhanwe vhari o tutshela thungo dza mulambo wa Zambezi ngeno vhanwe vha tshi ri o dzhena sogani Vhukalanga vhanwe vha ri o dzhena lunangani lwa mboho.
U ya nga mvelele ya Tshivenda khosi inwe a i dzheni vhuhosini musi hu songo thoma ha dzama inwe, zwenezwo a ho ngo vha na khosi yo dzhenaho ngauri ho vha hu sa divhei uri khosi Thohoyandou u ngafhi. Musi vho no vhona uri Thohoyandou a nga si tsha vhuya, Tshisevhe o do dzhena tshiduloni tshawe. Kuvhusele kwawe a kwo ngo fhambana na kwa khotsi awe. Na ene o vhusa shango ha vha na mulalo na vhudziki.
Vhanwe vha tshi amba nga enea mafhungo a Tshisevhe vha ri Tshisevhe ndi ene wa u fhedzisela u dzhena vhuhosi mudini wa Dzata. Huno ha ene o do dzhia vharathu vhawe a vha kovhekanya mashango: Tshikalange kana Rammpofu o ya Tshirululuni, Raluswielo kana Tshivhase a ya Dopeni he ene a si dzule a dzhenisa khaladzi awe Nyatema ene a tsela thungo ya Phiphidi, Bele a mu isa Vuvha. Nga murahu ha izwo Tshisevhe ombo di dzhenelwa nga maswina vha mu lwisa. Vha re vhanwe vhakololo vhone a vho ngo toda u mu thusa.
Tshisevhe na ene ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. O ri u dzama ha tea u dzhena nwana wawe we a miliswa tshivhindi a tshe muuku. Tshisevhe o ri u dzama a sia kwana kwawe ku kutuku kwe kwa vha ku tshi pfi Ravhura kwe na kwone kwa humbula uri vha do ku zwizwiedza?
Ravhura o do shavhela Makonde a swika a pandela Muthivhi mune wa shango. O do vhusa u swika a tshi dzama.
Vho-Thovhele vhana vha Vhavenda vho vhusaho musi mudi wa Dzata u tshe wo khwatha ndi Dimbanyika, Dyambeu, Thohoyandou na Tshisevhe.
Nga Murahu ha musi Ravhura o no shavhela thungo ya Thengwe, Rampofu o do vha ene khosi ya u thoma u Ranga phanda kha Tavhi la Ha-Ramabulana, fhedzi ene ho ngo vhusesa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha vuwa mifhirifhiri vhukati ha vhakololo vha Rampofu.
U ya nga inwe ya thalutshedzo ye ra i wana hu pfala uri Tshikamuroho Ramavhoya o vha e ene mutuku. Huno Tshigevhedu Ramabulana o vha e ene muhulwane . Ramavhoya o do dzhena tshiduloni tshe tsha vha tshi si tshawe ngauri o vha a tshi funeswa nga mme awe. Izwo zwo ita uri hu vuwe khudano vhukati ha Ramavhoya na Ramabulana. Tshigevhedu Ramabulana o do pandelwa na vhathu vhawe. Ramabulana o do shavhela Lydenburg ha Langa.
Ho do swika nduna khulu ya mavhuru I no pfi H Potgieter. Ramabulana a humbela uri Potgieter na mmbi yawe vha mu thuse u dzhiulula shango lawe kha murathu wawe. Potgieter a vhudzisa uri arali a mu thusa u do mu fha mini. Ramabulana o do dzhena vhuhosini hawe nga thuso ya nwana wawe muhulwane Davhana na mavhuru vhe vha do lwisa Ramavhoya. Ramavhoya o do vhulawa, ha ri a tshi fa a ri kha mukomana Wo fhalalisa malofha anga, a u nga diphini nga u vhusa hau ha vha u dzama ha Ramavhoya?
Ramabulana o vhusa u swika nga nwaha wa 1864. O vhuelela ngei Swongozwi a vhusa lushaka, fhedzi ho ngo dzulesa hone. O do mbo di farwa nga biso a ya a dzula Tshirululuni a tshi khou ongiwa nga nwana wawe Davhana. U dzama ha Ramabulana ho do mangadza vhathu vhanzhi, fhedzi vho do humbulela mukololo Davhana ngauri ndi ene we a vha e na khosi musi a na biso.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Ramabulana nga nwaha wa 1864, ho vuwa nndwa vhukati ha Makhado na Mukomana wawe Davhana. Vhuswina uvhu ho vha hu ha uri ndi nnyi o teaho u dzhena vhuhosi ha mutahabvu. Makhado o do wana thikhedzo u bva kha makhotsimunene na vhomakhadzi. Mme a Makhado Vho-Limani na vhone vho thusedza kha u dzhena ha nwana wavho vhuhosini, nge vha vha vhe muthu wa vhulenda kha vhathu na kha mutahabvu.
Ngauri ho vha hu si na pfano vhukati ha Davhana na Makhado, Davhana o do shakuliswa nga murathu wawe we ene a wana thikhedzo kha makhadzi Vho - Nyakhulu. Musi Makhado o no dzama vhathu vho do rangwa phanda nga Maemu nwana wa Makhado. Manwe mahosi a hu nga do ambeswa ngao nga maanda.
Nga nwaha wa 1924 ho dzhena Mphephu Alilali Tshilamulele, we a lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwila kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War.O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata.
O no dzama ho dzhena nwana wawe George Mbulaheni Mphephu. We a tevhelelwa nga nwana wawe Patrick Ramaano Mbulaheni Mphephu we a fhedza nga u vha ene Muphuresidennde wa u thoma wa Riphabuiki ya Venda u swika a tshi dzama nga nwaha wa 1988?
Ene o ri a tshi dzama ha dzhena nwana wawe Dimbanyika we na ene a do dzama hu songo fhela tshifhinga tshilapfu. Murahuni ha onoyu , nge Dimbanyika a vha a si na nwana wa mutukana vhuhosi ha dzhiiwa nga ndumi yawe Toni Peter Mphephu Ramabulana.
Raluswielo Tshivhasa ndi munwe wa vhana vho bvaho Dzata. Dzina ili la Tshivhasa ndi la miswaswo, vha tshi amba u fhiswa ha midi ya Vhangona nga ene ha mbo di pfi Tshivhasa midi ya vhathu.
Ndi ene khosi ya u thoma u vhusa vhubvaduvha ha Dzata. O takuwa Dzata a ya a dzula tsini ha thavha ya Tswime, Dopeni a tshi khou vhusa la Vhulaudzi, Phahwe na Vuvha. Raluswielo ho ngo dzulesa afho Dopeni, o do takuwa a tsela thungo ya Phiphidi a sia khaladzi awe Nyatema kha la Dopeni. U ya nga manwalwa, hu pfi musi Raluswielo e ndilani a tshi khou tshimbila na vhalanda vhawe o vha a sa tendi vha tshi vhasa mulilo nga khuni dzo tou rediwa dzi tshi bva dakani. O laela vhalanda vhawe uri kha hu vhasiwe midi ya Vhangona vhane avha khou tenda u luvha. Ndi afha he Vhangona vha thoma u mu luvha vha tshi khou tetemela vha ri ndi ene Tshivhasamidi.
Raluswielwo o ri a tshi swika Phiphidi a wana huna gota la mungona we avha a tshi pfi ephiphidi, huno uyo o do vhaselwa midi yawe yothe a vhulawa nge ene a si tende u luvha. Ho do pfala phungo khulu ya u vhaswa ha midi nga Raluswielo. Hu pfala u pfi ho vha hu na khosi khulwane ya Vhangona ye ya vha i tshi dzula Mbilwi i tshi pfi Khurukhuru na inwe khosi i no pfi Tshamanyatsha ye ya vha i Mukumbani. Vhuvhili ha idzi khosi vho shavha phungo iyi ya Raluswielo vha luvha uri midi yavho i si vhasiwe?
Khosi idzi dzo mu renda dza ri iwe Tshivhasa midi yawe i tshi sala yo tshena, vha ri ndi ene nwana wa Vele mutumbuka vhathu. Tshivhase o mbo difhata mudi henefho Dovhoni khala Phiphidi. Huno henefho hombo di vha wone musanda muhulu wa Tshivhasa. Nazwino khulunoni yawe i kha di vhonala henefho Dovhoni. Raluswielo o do takuwa a ya a dzula Vhulaudzi ha Khaladzi yawe Nyatema he a dzamela hone.
Nga murahu ha u dzama ha Raluswielo ho dzhena Mukhesi Tshivhasa we na ene a do dzama ha dzhena Luvhengo Tshivhasa. Uya nga manwalwa Luvhengo o vhusa la Ha-Tshivhasa e Phiphidi. Luvhengo o do dzhia murathu wawe Phophi Rammbuda a mu vhea Lunungwi, khaladzi Nyatema a mu vhea Vhulaudzi ngeno khaladzi Nyakhuhu o mu vhea Mukumbani . Nga tshifhinga tsha nndwa ya Mabunyu vhukati ha nwaha wa 1840 na 1841 Luvhengo o do pfulutshela Mukumbani.
Luvhengo o do bvisa murathu wawe Phophi Rammbuda a mu isa Dzimauli uri a lise kana u vhusa shango nga thungo ya Devhula. Luvhengo o do farwa nga biso, a ri kha vhatuka vhamusanda ane a do mu tevhela ndi Lihalima, fhedzi murathu Tshivhenga a dzhenwa nga vivho a todela mukomana tshiganame a mu vhulaha. Izwi zwo sinyusa mukalaha nga maanda. Ndi hone-ha Luvhengo a tshi mbo di kuvhanganya magota na vhoMakhadzi a ri khavhoVhonani nne zwino ndi vho fa, huno arali nda fa a re Tshivhenga a songo vhuya a dzhena vhuhosini ha lino shango na vhothe maswuhana mahulwane vha songo vhuya vha linga u dzhena u vha khosi, fhedzi ane a tea u dzhena ndi hoku kutukana Ligegise na zwino kha ku tuwe na Makhadzi Nyatema ku yo dzula Vhulaudzi. Luvhengo Tshivhasa o do dzama nga nwaha wa 1865 kana gidi a malo furathi thanu?
Ligegise Tshivhasa o dzhena vhuhosini nga nwaha wa 1867. Ho vha na vhathu vhe vha do vhangisa Ligegise kha tshidzulo tshawe. Tshivhenga na ene o vha a tshi toda u dzhena fhedzi vhokhotsimunene na magota vha hana ngauri Tshivhenga o vha e na muvhundu we a fhiwa nga mukalaha. Munwe mukololo we a vha a tshi khou vhanga vhukuma ndi Phethamadungo we ene a vha o fhiwa shango la Duthuni nga mukalaha. Magota vho mbo di mu pandela afha Duthuni nge a vha o no thoma mifhirifhiri. Musi Phethamadungo o no pandelwa Duthuni vhuimoni hawe vho do dzhenisa Phophi. Phophi o do thuntshiwa nga tshigidi kha shama nga Sawane musi a tshi khou vhusa afho Duthuni. Hu ambiwa u pfi gulu idzi dzo rumbula shama dza dzhena nga mulomoni ene a mbo i dzi mila dzothe. Ndi he ha bva dzina la Mamilasigidi?
Musi vhathu vha tshi kha ḓivha kha shia shia lṄa mivhango ya Tshivhenga na Phethamadungo ha pfala uri Phophi Rammbuḓa na ene u ri ha luvhi ṋwana. Phophi a ri ndo luvha khotsi awe ane a vha mukomana wanga. Huno ha vuwa mivhango mihulu kha ulu Lushaka. Hone L(igegise a ḓi khoḓa a ri ndi ene Makilimakili maano a u shavha na u ima, a ri maswina awe u ḓo livhana nao. Nangoho vhana vha muṱahabvu Luvhengo vho ḓo fhelisa vhuswina vha dovha vha vha tshithu tshithihi ha sala vhuswina ha Ha- Rammbuḓa. Vhuswina uhu ha vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuḓa ho ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu vhukuma tshi no ṱoḓa u swika miṋwaha ya fumirathi (16). L(igegise o ḓo dzhiulula mashango oṱhe e a vha o thubwa nga vha Ha-Mphaphuli a dzhia na Makonde musi Ravhura o no dzama. Ligegise o ḓo balelwa nga Lwamondo ngauri vhathu vha Lwamondo vho vha vhe na madambi a mapfee?
Kha mahosi a ha Tshivhasa L(igegise o ḓo vha ene khosi ye ya ḓo lwa nndwa nnzhi vhukuma. Naho L(igegise o dzhena vhuhosini a muṱuku o ḓo dzama e mukalaha muhulu vhukuma nga lṄa fumimbili T(hafamuhwe giḓidaṱahe (12 March 1900). L(igegise o ḓo vhulungwa Mukumbani. Vhuimoni hawe ho mbo ḓi dzhena Ramaremisa Tshivhasa. Ramaremisa o ḓo vha na vhathu vhe vha mu vhangisa kha vhukoma hawe. Mahwasane, Raiḓani, Nyamande na Sidzee vho ḓo vhanga vhukoma, fhedzi Magota vhari riṋe ri ḓivha Ramaremisa. Ramaremisa o ḓo rwelwa ṱari lṄa u vha ene khosi ya ha Tshivhasa nga ḓuvha lṄa fumbilia lṄa ṋwedzi wa Lambamai nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe (24 April 1900). Ramaremisa o vhusa miṋwaha ya mahumi mararu a dzama nga ḓuvha lṄa vhufumbili ṱhanu nga Luhuhi nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furaru (25 February 1930)?
Nga murahu ha u dzama ha khosi Ramaremisa, ho ḓo dzhena mukololo Ratshimphi (Mphaya) we ene a ḓo vhusa shango nga nḓila i mangadzaho. Hu pfala u pfi iḽi Dzina lṄa Mphaya ḽo vha ḽi tshi bva kha Empire nge ene a vha a tshi ri ha luvhi British empire. Ratshimphi o dzama nga 1952. Musi Ratshimphi o no dzama ho ḓo dzhena Prince Thikhathali Thohoyanḓ(ou Tshivhasa nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathiraru (1963). Ene o vhusa miṋwaha miraru fhedzi a mbo i dzama nga ṋwaha wa gidi ḓa ṱahe furathi rathi (1966). Nga 1970 10 Fulwi ho ḓo dzhena Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa a na miṋwaha ya malo. A tshi dzhena o vha e na Vho-Shavhani vhe vha vha vho mu farela u swika a tshi vhewa tshiduloni tshawe nga 1993. Vho - AA Tshivhase vho vhanga vhuhosi u bva nga 1966. Nga 1968 ha vuwa mifhirifhiri ya u ri ndi nnyi ane a tea u vha khosi. Mukololo we a vha a tshi khou fanela u dzhena vhuhosini o vha Kennedy Miḓiyavhathu Tshivhasa. Muṱahabvu vho ri vha tshi dzama, Kennedy o vha a tshi kha ḓi vha muṱuku. Izwi zwo ita uri hu topiwe khotsimunene Vho-Shavhani uri vha vhe vhone vha farelaho musi Kennedy a tshi kha ḓi aluwa. Zwithu zwo ḓo khakhea musi Kennedy a tshi fanela u dzhena vhuhosini hawe. Muṱahabvu Vho - AA Tshivhasa vhe na vhone vha vha vhe khotsimunene vho ḓo vhanga vhuhosi. Ho ḓo vha na mulalo nga murahu ha musi Kennedy a tshi dzhia tshidzulo tshawe. Na ṋamusi ndi ene khosi yo rangaho phanḓa Lushaka lwa ha Tshivhasa.
Vhuhosi ha vha Ha Mphaphuli vhu na Thalutshedzo mbili. U ya nga mawanwa, vha ha Mphaphuli a vha na vhushaka na vha ha Vele la Mbeu. Thalutshedzo ya u thoma i ri Mphaphuli Tshilala u bva kha Dzinwe tshakha. O da a tshi bva thungo ya Tshipembe e na tshigwada tsha Maswazi vha tshi tshimbila vha tshi khou zwima. Hu pfala u pfi vho wela mulambo wa Vhembe, vha swika mishashani ya vha ha Vele la Mbeu. Huno vho ri vha tshi swika afho vha ha Vele la Mbeu vha vha tanganedza vha dzula zwa naka. Hu pfala u pfi vhanwe vho ri vha tshi tuwa Mphaphuli a sala a vha muhura wa Vele la Mbeu.
Mphaphuli o vha a tshi divhiwa sa munna wa vhutali. Vha ha Vele la Mbeu vho mbo di mu sendedza tsini a vha muambeli wa musanda. Muthu wa u thoma u ranga phanda lushaka lwa ha Mphaphuli o vha Tshilala. O ri u takuwa kha la Dzata a wetshela seli ha Luvuvhu a swika shangoni la khosi Netshitomboni, he a wana Netshitomboni a khou vhusa. Tshilala o mbo di vhulaha Netshitomboni a dzhia shango. Phungo yawe na ene yo do swika kule he ya swika na kha khosi ya Vhangona ye ya vha i Mbilwi.
Khosi iyi ya Vhangona yo do amba na Tshilala uri yone na manwe magota vho langana uri ene Tshilala a vhe ene ane a vha khosi yavho. U thomani avha vhathu vho vha vhe zwandani zwa Tshivhasa, fhedzi vho vha vho no neta nga kuvhusele kwawe. Tshilala o do amba uri vha ha Vele la Mbeu ndi vhahulwane khae, fhedzi ha na thaidzo na u vha khosi yavho. O do amba uri vha songo vhuya vha vula mulomo nga ili fhungo. A gogomedza na magota awe uri Tshivhasa a songo zwi pfa. Tshilala o vha a tshi dikhoda a tshi ri Ndi nne Tshalala tsha nowa dzi no lima davha luvhidi lu tshi zwala mbeu?
Tshilala o mbo di ruma vhadinda ha khosi Raluswielo ari u khou dzula miluwani. Raluswielo a mu fha maanda a u vhusa Vhangona vhothe kha la Mbilwi. Ho ri u dzama Raluswielo, Tshilala ari ene ha tsha luvha muthu u khosi nga ene mune.. Tshilala na ene o mbo di dzama ha dzhena nwana wawe Ratsimbi. Hu tshi bva Ratsimbi ha dzhena khosi Makwarela. Makwarela o vhusa u swika a tshi dzama nga nwaha wa 1927 nga la 25 Thafamuhwe. U dzamani ha khosi Makwarela ho vuwa mifhirifhiri kha vhana vhawe. Madadzhe o vha a tshi khou vhangisana na Phaswana. Phaswana o do wana thikhedzo ya vhatshena a vha ene khosi. Phaswana o ri u dzama ha dzhena nwana wawe ane a khou vhusa zwino Musiiwa Mphaphuli.
Mafhungo aya a ambaho nga vhubvo ha Masingo u swika Dzata, ha dadzi mudzio. Ri wana uri vhothe vho ambaho nga ha Dimbanyika kana Dyambeu kana Tshisevhe, na Thohoyandou, zwe vha amba zwi a fhambana nga maanda.
Tsumbo, Van Warmelo ene uri ho thoma Mutumbuka-Vhathu a tevhelwa nga Bele la Mambo ngeno Stayt ene a tshi thoma nga Vele la Mbeu ha tevhela Thohoyandou. Vho - Mudau vha thoma nga Nwali vha da Tshilume a tevhelwa nga Tshikalana. Vho-Mutenda vhone vha thoma nga Mambo ha da Muloza a tevhelwa nga Thohoyandou.
Hafhu a si Masingo fhedzi vhe vha vha vha tshi khou vhusa Venda. Ho vha na Mahosi manwe a mitupo minwe. Izwi ri do zwi sumbedza kha mitupo ya Vhavenda. Fhedzi haya Mahosi manwe othe , o vha e fhasi ha Masingo na zwino zwi kha di vha zwo ralo.
Hu saathu u ḓa Vhatshena we a vha e ene wa nṱhesa kana muhulwanesa o vha a tshi pfi Thovhela. Izwi zwauri Paramount Chief zwo ḓa na Vhatshena nge vha ri Vharema vha nga si vhe na King kha vha tou vha na Paramount Chief (Khosi-Khulu).
Hovha hu u itela u thivhela zwi nonga sa hezwi: England, hu na King, zwino Vharema vhe vha vha vha fhasi ha England vha nga vha hani na King, ngeno Makhuwa vha tshi vha dzhia uri vha fhasi havho.
Nga Tshivenda , ipfi la uri Vhamusanda li a shumisiwa na kha Gota kana Khosi. Izwi zwi bva kha uri li khou shumisiwa hani. Tsumbo: Vho-Takalani ndi vhone Vhamusanda vha Mukula, fhedzi hu tshi vho da mafhungo a vhuimo, ri wana hezwi: Hu tshi vho pfi gota, li amba uyu ane avha fhasi ha Khosi, ngeno hone na onoyu gota sa musi ro amba afho ntha, nga Tshivenda a nga di pfi Vhamusanda.
Hu a tshifhinga tshe lushaka lwa vhavenda lwa didzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphanda. Itsho tshifhinga vhavenda vho vha vho rengiswa nga Davhana we a vha e mukomana wa Makhado. Ene o vha o dinalea nge a dzhielwa vhuhosi nga murathu.
Kha nndwa yeneyo vhavenda vho do kundwa vha dzhielwa na tshipida tsha shango lavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa u pfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina la Makhado.
Ho dovha ha vha na nndwa ye vhavenda vha i lwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afho ndi he Vhavenda vha lwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga vhavenda vho vha vha tshi shavhela dzithavhani vhanwe vha dzumbamba bakoni la tshavhadinda.
Dzimaulu ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rammbuda. Ulu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Venda. Vha Ha-Rammbuda vho vha vhe vharathu kana makhotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Vho do fhiwa shango la Ha-Rambuda nga khosi Tshivhasa.
Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena Ligegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rammbuda a hana u luvha. Izwi zwo do vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rammbuda. Kha nndwa dzothe dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha-Tshivhasa.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rammbuda ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi. Afha ndi he ha bva dzina la Phusuphusu dza Dzimauli. Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila. Huno Bele o ri u bviswa a mbo di shavha. Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u mu thusa. Bele a vhuya ngeno Venda a dzula Maname mudini wa Liubvubvu. Afha ndi he a miliswa hone tshivhindi . Mashila o sala a tshi vhusa , fhedzi ho ngo vhusa tshifhinga tshilapfu. Nga murahu ha u dzama hawe ha dzhena nwana wawe Ratshibvumo Rammbuda. Ene ha o ri u dzama ha dzhena Tshikosi we na ene ho ngo fhedza tshifhinga tshilapfu a songo dzama. Tshikosi o dzama nga nwaha wa 1924. Nwana wa Bele ndi Khakhu wa ha Madala we a dzama nga 1923.
Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ho vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi.
Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga ha u dzhena ha Makhado vhuhosini hone e si ene wa nndu ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha e Davhana, wa nndu ya Vhuhosi. Hu pfi Davhana o kanda milenzhe ya mutahabvu khotsi awe. Izwi zwi amba uri Davhana o dzhena nduni na Khotsi awe.
Zwenezwo zwo do ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a do dzhena vhuhosini.
Izwi zwo dovha hafhu zwa tutuwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o do vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo di shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhadinda uri a mu wana henefho Vho-Tshivhasa vha do dzhena khakhathini khulu. Ndi hone Vho-Tshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni lavho.
Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhaḓinda Ha-Mphaphuli, vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli vha sa mu pandela; mmbi yanga i ḓo dzhena henefho. Vho-Mphaphuli nga u pfa zwenezwo, ndi hone vha tshi ya Tshiwawa (J Albasini) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maanḓa u ḓa ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a ḓivha uri u ḓo mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado. Davhana a humbela Tshiwawa na vhaṋwe Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena. Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.
Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda. Vha shavha afha hune ha pfi Schoemansdal vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhata dorobo i no pfi Pietersburg. Ndi afha hune ha pfi Polokwane. Makhado a di vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa. Nwana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.
Wilson and L., Thompson, A History of South Africa to 1870, David Philip, 1982, p.
Alilali Mphephu ndi nwana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe vho di vha muthu a thonifheaho kha lushaka lwa vhavenda, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngauri a vho ngo vuwa vho kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzothe dze vha dzi lwa.
O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Matshangana na MaSwazi. Mahosi mahulwane a no nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli a vho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwila kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata.
Muvhango u vha hone hu tshi vhangiwa vhuhosi. U vhanga vhuhosi a si zwiswa. Vhavenda vha tshi tikedza izwi vha ri vhuhosi vhu naka u vhangwa kana vha ri vhuhosi a si vhuswa vhu no newa muthu, vhu tou vhangiwa. Hezwi zwi a mba uri; na a si wa nndu ya vhuhosi arali a na vhatikedzi kha makhotsimunene na kha dzikhadzi u a vusa bonyongo a tshi ri vhuhosi ndi hawe. . Zwenezwo ndi zwone zwi itisaho uri hu vhe na muvhango.
Sa dziṋwe tshakha, Vhavenḓa vha na maitele avho musi zwi tshi ḓa kha mvelele ya sialala. Vhunzhi ha maitele ayo a ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya miṱa ine muthu a aluwa khayo. Tsumbo: muthu a tshi amba na vhahulwane vha mu fhiraho nga miṋwaha na avho vhane vha nga vha vhe vhokhotsimunene wawe kana mashaka awe na mahosi, hu na nḓila ine a fanela u tevhedza yone-u nga u losha (a u fhiri vhathu vhahulwane u songo losha).
Midi ya Tshivenda ine ya kha di tevhela mvelele dza tshivenda ri wana uri vhane vhana vha hone vha a funzwa u thompha makhadzi. Nga u pfufhifhadza a hu na mafhungo mahulwane kana dziphambano dza midini hune makhadzi a sa divhadzwe.
Mbebo ndi tshithu tshihulu nga maanda kha Vhavenda. Izwi zwi vhonala na kha dzinyimbo dzavho vha tshi tshina malende. Ri wana hu na luimbo lu no nga sa holwu: Matakadza a mbilu ndi nwana. Vha tshi imba lwonolwo luimbo u do wana vhakegulu vho takala vha tshi khou lidza mifhululu. Mufumakadzi arali e na nwana muthihi u amba u ri na nne tenda-vho ndo imba lwa vhanzhi. Izwi zwi amba u ri na nne-vho tenda ndo beba sa vhanwe vhafumakadzi?
Musadzi a si na ṋwana ha takali nga u ri vhaḽa vha si vhavhuḓi vha mu goḓa ngazwo kana vha mu sea ngazwo. U sumbedza uri hezwi zwithu zwi dzhiwa sa zwithu zwihulu, ri wana uri musi mufumakadzi o malwa; a tshi vhifha muvhilini (u gonya miri) u a vhudza mazwale wawe uri o pfukiwa. Zwenezwo- ha mazwale vha mbo ḓi rumela muthu hayani ha uyu mufumakadzi u ḓivhadza u ri ngeno vhuhadzi hawe ho itea mini.
Afha kha itshi tshipida ri vha ri tshi khou sedza ndila ine nwana a aluwa ngayo mutani. Tshivenda tshi ri hu bebwa tshi aluwaho. Mutani munwe na munwe musi ho bebwa nwana mutuku vha a takala nga uri vha zwi dzhia zwa uri ndi tsumbo ya uri Mudzimu u a vha funa nahone uyu nwana a tshi aluwa u do vha shumela.
Kualutshele kwa vhana kwo fhambana zwi tshi bva kha uri u bva mutani wo tou itisahaniho. Hu na vhana vha no aluwa zwavhudi vha tshi wana ndayo na khaidzo kha vhabebi vhavho kana kha vhaaluwa henefho mudini. Ha dovha ha vha na vhana vhane nga tshivenda vha vhidzwa u pfi khundavhalai nge a bva mutani u si na ndayo. Hu dovha ha vha na vhana vhane vha si loshe vhane vha vhidzwa u pfi ndi damba u losha.
Nwana a no aluswa zwavhudi u tamiwa na u takalelwa nga nnyi na nnyi. Ndi ngazwo zwi zwa ndeme uri vhabebi mitani yavho vha aluse vhana vhavho nga ndila ya vhudi.
Vhavenda na kale ndi vhathu vha no divhelwa u tshila na vhanwe vhathu zwavhudi.
Nga tshivenda arali vhathu vho dzulelana vha khwathisa vhushaka na vhuthihi nga u ledzelana sa hezwi: dzithophi, zwidzimba na mitshelo. Vhahulwane vha dovha vha zwi sumbedza nga u vha vhathu vha re na fulufhelo nga tshavho. Arali vha mudini wa tsini vha tshi khou toda u fara lwendo, vha a kona u sia nwana wavho na vhadzula tsini. Izwi zwothe zwi sumbedza matshilisano avhudi.
A a dzimana u la malombe, mukosi a a phalalana! Maambele a no nga sa haya, u a pfa dzimpfuni. U sumbedza uri ri nga di fhambana kha zwinwe zwithu, fhedzi ha bvelela luvhi ri vha tshithu tshithihi.
Vhavenda vha na ndila ine vha sedza lufu ngayo. Vhunga lufu hu u fhambana ha nama na muya, u ya nga Vhavenda musi muthu o lovha zwi nga vhewa nga ndila dzo fhambananaho: sa tsumbo, o lovha, o ri sia, mavu a la vhathu, o awela, ha tshena rine, o edela, o vhidzwa nga vhadzimu kana hu bikwa nga khulu hu tshi ambiwa mutani wo welwaho nga lufu kana o ya mudi tshete kana zwirabani.
N(wana ene u vhudzwa lufu o eḓela zwa ṱuwa na khofhe a sa tsha vhudzisa uri uḽa muthu o lovhaho u ngafhi. Muḓini wonoyo wo welwaho nga luvhi hu ḓala vhathu. Musi lufu lwo wa mashaka vha tea u zwi ḓivha nga tshifhinga u shavhisa maṱudzi (Khombo kana zwithu zwine zwa vhaisa zwi tshi bvelela ri songo humbula ngauri ri saathu u pfa uri mugede o lovha sa izwi u tshi wana muthu a tshi nga sokou u wela nṱha a u sema nga nḓila i sa takadziho, hone ngeno tshilwelwa tshi sa d(ihwi).
Vhavenda ndi vhathu vhane vha sa tode u sumbedza uri vho vhaisala musi hu na lufu ngauri a si kanzhi hune wa vhona vhahulwane vha tshi khou lila.
Fhedzi-ha u sumbedza uri Vhavenda vha dzhia lufu tshi tshithu tshihulusa, tshine tsha tthonifhiwa na u ofhiwa, hu na lufu vhahulwane a vha li tshithu u swikela duvha line hoyo muthu a vhulungwa ngalo.
Lufu kha Vhavenda lwo vha tshithu tsha tshiphiri. Fhedzi mutani ho welwaho nga lufu ho vha hu tshi vhonala nga u shandukiswa ha khoro na u palula mavhudzi kha vhahulwane na vhana.
Mudini wo welwaho nga lufu ho vha hu sa tendelwi hu tshi imbiwa. Kha shango ho vha hu sa limiwi.
Musi muthu o lovha hu a bviwa u vhonisa tsho laho mufu. Maine u a vhidzwa a tungula kana ha yiwa phafula. Musi tsho laho mufu tsho no wanala, muthu o farwaho nga thangu o vha a tshi palulwa bemu u sumbedza uri ndi muloi. Arali o laho mufu e Mutsinda, maine o vha a tshi nga tendelwa u shuma tshitumbu uri a humisele tsho laho mufu kha o laho mufu.
Kale mufu o vha a tshi ri u lovha a si fhedze maduvha manzhi a songo vhulungwa vhunga ho vha hu sina zwa u ya motshari. Muthu o vha a tshi vhulungwa o putelwa nga mukumba. Ho vha hu tshi vhulungiwa hayani. Vhana vho vha vha sa tendelwi u ya mbulungoni. Nwana mutuku arali o lovha o vha a tshi vhulungwa murahu ha tshitanga kana nndu kha guvha ngeno muhulwane o vha a tshi vhulungwa museni.
Vhasiwana na vhukololo a vha vhulungwi fhethu huthihi. Vhakololo vha vhulungwa tshiendeulu, ngeno vhasiwana vha tsh vhulungwa kha mavhida avho. Musi mbulungo yo fhela vhathu vha tshi vhuyelela hayani u tamba zwanda, vha lushaka vha a handululwa hu tshi itelwa u tamba lufu kana dwadze lo laho mufu.
Musi mbulungo yo fhela hu na mafhungo a u vhuisa mufu hayani.U bva duvha line muthu a vhuiswa hayani hu thoma u vha na vhudavhidzani kha vha tshilaho na mufu. Vhavenda vha tenda uri mufu a nga vuwa nga kha munwe wa mirado ya muta ane a kha di tshila. Zwenezwo u vha a tshi vho pfi mudzimu hune onoyo o vuwiwaho nga khae a tea u tshina Malombo.
Ano maduvha arali hu na Luvhi, vhana vhavho vha a vhudziwa na shango lothe la zwi divha. Hu na nyimbo dzine dza imbiwa, kanzhi hezwi yo vha thuthuwedzo ya Vhurereli ha tshirudi kana tshikhirisite. Hu vha na thabelo maduvha othe u swika kha duvha la mbulungo. Ano maduvha a zwi tsha nga kale he mufu a vha a tshi vhulungwa hu songo lindelwa mafhelo a vhege sa zwine zwa vha zwone ano maduvha. Ano maduvha vha vhulunga nga mugivhela nga matsheloni vhunga vhathu vha tshi ya mishumoni vhukati ha vhege. Vhanna ndi vhone vhane vha bwa vhida kana vhulalo. Vhanna vhenevho vha vhidzwa u pfi Phele, nahone u bwa vhida zwi vhidzwa u fhata mudi.
Lufu a lu tsha dzhiwa u fana na zwe lwa vha lu tshi dzhiiswa zwone kale. Ano maduvha lufu lwo no shanduka munyanya. Hu thavhiwa na kholomo. Vhanwe vha vhuya vha ita na u renga zwiambaro zwiswa zwa u ambara duvha la mbulungo ha nwiwa na mahalwa. Vhathu vha tshi vhuya mavhidani vha rwa miduba ya u tamba zwanda vha ekedzwa zwa u ladzela naho hu kha di vha matsheloni. Na kha vhakololo zwo ralo-vho naho mbulungo i tshi itwa nga Lavhutanu, Mugivhela shango li a kuvhangana kana zwenezwo nga Lavhutanu nga madekwana ha tambiwa zwanda ha liwa?
Vhavenda vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhodo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela Vhadau, Masingo, Dzindou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhanwe vhanzhi u ya nga u fhambana havho.
vhane vha vha Vhangona.
Thavha ya Tshitumbe?
Thenzheni- Ndi Thenzheni la Vhadau vha malowandila vha lowa na mufhiri wa gondo.
Lwamondo-mutupo wavho ndi vhalaudzi: vhane vha tshi di khoda vha ri matshele na mbado.
Vhanyai vha ha Kama hune namusi ha divhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnda ha mudi tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni.
Vhatavhatsindi - Ndi vha Tshiavha vha thoma u vhulunga ho no fhela minwaha vha fukula vha fhisa marambo a fhelela ishani la Fundudzi.
Minwe mitupo ya Vhavenda ndi i tevhelaho. Vha nga wana zwinzhi nga u vula masiatari o fhambananaho a mitupo i re afho fhasi.
Tsumbo ya Tshikhodo tsha Vhadau Nne ndi Ntavhanyeni wa ha-Phaswana nga Tshilimandila.
i sa naki u vhada mpfo.
hani ndo lima tsimu vhe wo lima ndila!
u nyele phakho!
Ndi muduhulu wa Mukatuni na Mulayo Maumela.....
mukalaha o faho a si na linwe dzina! Phungeee! Phungee!
Dzindou na vhone vha na ndila ine vha di khoda ngayo. Itshi ndi tshikhodo tsha Dzindou dza ha Ramasunga. Hu na vhathu vha Dzindou vhane vha tshi di renda vha ri: tsumbo Ndou Muvhindi Muungathole zwa Munzhedzi zwa Nyatshiulu tsho rumbula nthwa zwa tshikono wa dzindou.
Avha ndi Masingo vha Ha Davhana vhane vha tshi direnda kana u dikhoda vha ri dzulani zwanu fhasi Singo Mutavhatsindi muila mutshila wa mbudzi wa muilafuri. Ahee Rambau wa ri Singo u a lifha, ndi vha ha manngwe a vha lisi kholomo vha vhusa zwigidigidi zwa vhathu.?
Kanzhi Masingo vha dzhiwa vha vhathu vha vhuhosini. Vha ri vha tshi dikhoda vha ri Tshavhumbwe.
Vhadau na vhone vha na ndila ine vha direnda ngayo: tsumbo, Vhadau vha Thenzheni vhone vha tshi dikhoda vha ri Ndi Thenzheni la Vhadau vha malowandila vha lowa na mufhiri wa gondo. Ngeno Vhadau vha Tshiheni vha tshiriri VhadauvhaNyaphunga?
Tshiheni, vha dzivha nkodo la Fundudzi, vha sa limi mavhele, vha lima mavhele vha vuwa vhe mbudu.
Vhanyai vha ha Nyamutsa nga davhi u a lovha wa sa farelela davhi u a wa: vha no ila pfee.?
Ndila ine vha vhulunga ngayo na yone yo fhambana-vho tsumbo: Vhanyai vha ha Kama hune namusi ha divhea nga u pfi Kruger National Park- Vha vhulunga nnda ha mudi tsini na tshiulu, vha fana na Vhanyai vha ha Magwabeni?
Vhakwevho vha Luonde: Nguluvhe khulu ndi dza Luonde, zwigwa mutada ndi zwa Luvhola.
Luonde ndi thavha khulu ngeno Luvhola i thavha thukhu.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambanaho na kwa vhanwe. Uya nga mvelele, vhana vhatuku vha vhasidzana vho vha vha tshi ambara maredo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara misisi na maredo, vha vhanna vhone vho vha vha tshi ambara vhugoni.
Ri tshi sedza sialala ho vha hu si na tshi nisaho thoni u ya nga kuambarele ukwu. Zwiambaro hezwi zwe ra amba nga hazwo afho ntha, hu tshi dzhena pfunzo ya tshikriste ye ya sasaladza matshilele ashu, na maambarele ashu zwo vho thoma u vhonelwa fhasi. Maduvha ano Vhavenda vha vho ditongisa ngazwo. Nga nndani ha tsindi, vhugoni na musisi, shedo lone li kha di ambariwa Dombani.
Musalauno vhanavha Vhavenda vha vhatukana kana vhasidzana vha ambara zwi no fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshe na nwana na muthihi a ambaraho tsindi kana shedo?
Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole. Vhafumakadzi vho vha vha tshi ya nga mithavhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni.
Ngauri ano maduvha Vhavenda vhono tangana na dzinwe dzitshakha, ri wana maambarele avho ala e a vha a tshi sasaladziwa kale namusi a tshi vho tamiwa nga dzinwe dzitshakha. Tsumbo: Mahayani na dzidoroboni, ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara mithavhela.
Zwa tshikhuwa zwone zwi kha di ambariwa.
Vhafumakadzi vhanzhi ano maduvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshi ila kale.U ambara ho raliho ri hu wanesa kha Vhafumakadzi vha re dzidoroboni kana vho dzhenaho zwikolo.
Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwavho a kwo ngo tou fhambana u yafhi. Fhedzi duvha line muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nngwe, vhanwe vha a ambara na ya ndau.
Musalauno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho.
Vhavenda sa dzinwe tshakha ri wana uri zwiliwa zwavho zwo tutuwedzwa nga vhupo he vha vha vha tshi dzula khaho. Tsumbo : Vha kale vho vha vha tshi la mitada, Ho ri u da mavhele na vhone vha vho thoma ula-vho mavhele. Zwinwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u la kana u nwa halwa havho ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, thungulifha, Mashonzha, na mitshelo yothe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.
Vhavenda tshiliwa tshavho tshihulusa ndi vhuswa. Vhuswa honoho ho fhambana: tsumbo: hu na mutuku wa mavhele, ha vha na mutuku wa mugayo, ha vha na munamba wo bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu. Vhuswa vha tshi vhu la vha sevha nga nama na muroho, emeeme, nthwa , thungulifha, mashonzha, nzie, madzhulu. Zwinwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwinwe zwine vha nwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na madzanga sa mabvani, mafhuri, dziawa na nduhu?
mavhungo, thanzwa, matamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu, maramba, makolokoe, khwakhwa, ii na zwinwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo ya hayani: manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri, maberegisi na minwe minzhi?
Tshilimo ndi khalanwaha ine ya divhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalanwaha vhathu vha a bva vha yo lima masimuni zwilinwa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavenda, vhaaluwa vha a divha uri musi mvula yo na nga nwedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga hu vha ho vuwa shiashia na gadagada la u goba na u zwala mbeu.
Zwiliṋwa zwo ḓowelwaho u liṋwa tshifhinga itshi ndi mavhele, nḓuhu, phonḓa, thanga (phuri), mmphwe dza tshivenḓa, zwibampuni, awa, maranga, bvani, gwaḓi, tshidzamanga na zwiṋwe-vho.
Nga khalanwaha iyi ya tshilimo u wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi. U wana nwana a tshi mamela lurumbu. Munwe na munwe u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe.
Tshifhinga itshi tshi a vhavha vhukuma. U wana vhahulwane vha tshi rotha mabiko. Vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwanda zwavho u wana zwi na mapone. Kha vhala vhathanngana vha limaho nga zwipano u wana hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi tshaela kholomo.
Khalanwaha iyi i dovha ya divhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana maowa o tou difha maanda. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalanwaha ya ndimo fhedzi, tshi dovha tsha vha tshifhinga tshine ha wanala nemeneme, nthwa, nthwamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela, vhathu vha vha vho lindela khalanwaha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi dilugisela u kaa?
Tshifhefho ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vha vha vha tshi khou lavhelesa uri khao yavho i do vha yo tou itisahani. Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nduhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Hafhu tshikoli tshi nga tou bikiwa, kana ha bikwa tshidzimba nga dzi thoro dza tshikoli musi dzo no oma kana tshikoli tsha tou thathiwa. Nduhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou kadzingiwa?
Tshifhefho tshi dovha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwiliwa zwi no nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phonda na nawa. Vhane vha la thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a bikwa nga dzimbavhi.
Khalanwaha iyi i tshi fhela vhathu vha vha vho kuvhanganya zwiliwa zwine vha nga zwi shumisa musi vha tshi do dzhena kha khalanwaha ya vhuriha.
Vhuriha ndi khalanwaha i no da nga murahu ha tshifhefho. Khalanwaha iyi i vha i tshi rothola lune na zwilinwa zwine zwa limiwa zwa vha zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa hu vha ho vuwa gadagada la u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho i no tavhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila naho hu si na mvula. Miroho i no nga mitshaina, khavhitshi, nyala, matamatisi na minwe-vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalanwaha iyi.
Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vha vha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. Hezwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhathannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni nga u shavha phepho.
Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha vha vha tshi wela mulani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.
Dzinowa na dzimbenzhelele zwi vha zwo dzumbama nga uri na zwone a zwi tshili zwavhudi phephoni. Musi vhuriha vhu tshi fhela hu vha hu tshi khou sendela khalanwaha ya lutavula.
Lutavula ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha vhuriha. Iyi khalanwaha i da musi ho no fhira nwedzi wa Thangule une wa divhelwa muya. Nga itshi tshifhinga miri i vha i khou thoma u tuma lurere. Kha iyi khalanwaha hu vha hu tshi khou fhisa fhedzi a zwi fani na tshilimo.
Nga Tshivenda ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri ndi dzingoma dze Vhavenda vha dzi wana kha dzinwe tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani hedzi.
Nga nnḓa ha ngoma dzo bulwaho afho nṱha, hu na dzi tevhelaho dzine ha pfi ndi dzone dza Vhavenḓa sa vhusha, domba, tshikanda, na u tamba vhutuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (o no thomaho u vhona mad(uvha). Musi musidzana o hula o ralo vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhaṋweni.
Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhanweni hu pfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u a dzhena dombani, fhedzi- ha arali domba la ima, tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u kho u dubunya.
Domba lone li tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano maduvha yo didzhenisa tshothe kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma, vhana vha guda thonipho na ndila ine vha tea u difara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u difarisa hani ngeno vhathannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u difarisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mutani.
Musevhetho ndi ngoma i no tshinwa nga vhasidzana na vhatukana.
Kanzhi vhasidzana vha tshi ya musevhethoni vha ṱuwa vho hwala ṱhasana. Musi musevhetho wo no swa vha sala vhana basa (vhadzi) sa tshiga tsha uri vho tshina musevhetho. Mutukana u a ya musevhethoni arali o ya muḽani. Musevhetho ndi ngoma ye Vhavenḓa vha i wana kha Vhasuthu (Vhad(ogwa) na vhaṋwe Vhasuthu vha devhula.
Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha Vhavenda. Fhedzi-ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga i ya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana, nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vhae vha mavu?
Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzikhomba hu si musidzana munwe na munwe. Vhakolo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tsha u tanganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha divha o no vha na muthannga wawe.
Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo vala. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi u ya zwikoloni yo vha i tshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.
Vhasidzana vha Vhavenda vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnda ha mitani hune vha nga kha di gudiswa milayo, afha ngomani ndi hone tshikoni tsha milayo ine ya ita uri musidzana a vhe na mikhwa yavhudi.
Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ya vhasidzana vho fhiraho kha vhusha. Ngoma iyi i rangela domba. Naho musidzana a songo tshina Tshikanda u a dubunya, a dzhena dombani na vhanwe.
Ngoma iyi i sumbedza i songo fhambana na Vhusha, milayo ndi mithihi hu tou vha u ombedzela uri Vhasidzana vha aluwe vhe na mikhwa.
Domba ndi yone ngoma ya u fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa i ya u fhedzisela ngauri khomba dzi no dzhena dombani dzi vha dzo no vhina lune u bva dombani dzi nga mbo di ya vhuhadzi.
Zwila kale domba lo vha li tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno li vha vhuriha tshikolo tsho vala nahone la swa vhuriha musi tshi tshi vula. Musalauno vhasidzana na vhatukana vha tshina domba heli nga Lavhutanu na Mugivhela. Nga Musumbuluwo vha vhuyelela tshikoloni hafhu.
Na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vhathannga vhe vha vha vha tshi tshina domba.
Tshiṋwe tshine ra tshi vhona musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiswa nga vhokhotsi avho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya u sa ya dombani (exemption fee). Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshiḽa tshifhinga tsha musi Vhavenḓa vha tshi khou vhuswa nga Riphabuḽiki ye ya vha i tshi pfi Riphabuḽiki ya Venḓa. Naho uyu muvhuso wo fhela, mahosi a kha ḓi vha na maanḓa mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani. Vha sa funi vha badela yeneyo tshelede i no pfi "exemption fee". Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzipfunzo dza nṱha vha tshi vho ya dombani.
U tamba vhutuka ndi inwe ngoma ya Vhavenda ine khayo ha dzhena vhatukana vho no vha kha tshinwe tsha zwiito zwine Vhavenda vha zwi tevhela sa ndila ya kualusele kwa vhana mutani. Tshipida itshi tshi thogomela vha mbeu ya tshinnani.
Hu sedzwa nga maanda maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana a no khou dzhenela u tamba vhutuka. Mutukana uyu u tambiswa vhutuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nduni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tamba vhutuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.
Mutukana ano ya vhutukani u fanela u vha o luma lutanga Khotsimunene kana munwe muthannga muhulwane wa henefho mudini o no ya ho vhutukani u do tuwa na ula mutukana a ya hangei hu re na vhanwe vhutukani. Arali houla mutukana a sa todi u ya vhutukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza?
Henengei vhutukani vha funzwa mikhwa ya Tshivenda na matshilele othe a Tshivenda. Pfunzo khulwane hafha vhutukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha nwana wa munwe muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa munwe muthu.
Ri tshi da kha sia la thompho wo vha u tshi funzwa uri munwe na munwe a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu thonifha sa musi u tshi thonifha khotsi au. U losha vhahulwane nahone ho vha hu tshi dzhielwa ntha nga maanda. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.
Murundu ndi ngoma ino tshinwa nga vha mbeu ya tshinnani. Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo. Kha manwe masia ngoma iyi i vhidzwa murundu, hunwe hogo kana mula. Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi. Musi murundu u sa athu u ima u vhigwa musanda. Shuvhuru la u thoma u wela mulani ndi nwana a bvaho mutani wa Maine wa mula uyo. Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa Vhavenda lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili. Heyi ngoma hu pfala uri yo da na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha la Isiraele. Vhavenda vhone vho edza vhashavhi musi vha tshi didzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwivhuya zwa ngoma iyi. Murundu hu tendwa u pfi u lugisela vhathanga u vha vhanna vha re na vhudifhinduleli nahone u dovha wa thivhela malwadze a diswaho nga zwa vhudzekani.
Ngoma iyi i ima vhuria nahone ḓakani kule na hune ha dzula vhathu. Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a ṱavhanye a luge sa izwi muḽani hu sa dzheni mushonga. Murangaphanḓa wa murundu ndi maine. Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela (mul(a) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa. Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha miṋwaha ya sumbe na u fhira. Miṋwahani ya kale nga tshifhinga tsha vhomakhulukuku, ngoma iyi yo vha i tshi ima lwa miṋwedzi ya rathi. Tshifhingani itsho vhadabe vho vha vha tshi zwima phukha uri hu ḽiwe. ama yo vha i tshi ḽiwa nga mashuvhuru musi muḽa wo no fhindulela?
Nga mulandu wa tshanduko dzo daho na pfunzo, mula u vho ima nwedzi muthihi wa Fulwi musi zwikolo zwo vala. Zwiliwa zwi no liwa mulani zwi pfi Tshivhonelo. Tshivhonelo tsha zwihotola na vhalidi, vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba. Mashuvhuru vhane vha vha vho shavhela mulani kana vhane vha si vhe na mudabe vha la gavhelo. Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vhane vha vha vho tiwa mutani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani. Tshivhonelo tshi tanganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha da vha tshi khou imba hogo.
Hogo i sinwa hu tshi khou fhindulwa vhasidzana musi vha tshi vhidzelela nga luimbo lune lwa ri Ri ala ri ala. Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo tangana, vha a khotha nga murahu ha dzikhare. Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phanda ha dzikhare u livhana na Muthu onoyo o disaho tshivhonelo. Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fhala phanda ha muthu o disaho. Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo tshothe tsho no dzhiwa. Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva, vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni?
Musi muḽa wono fhindulela, vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni, vha ḓivhadza vhadabe nga u vhidzelela ḓaganana ḓ(aganana, ḓaganana iḓa u dzhie tshivhonelo tshau). D(aganana ḽi a fhindula lṄa ranga hogo phanḓa u ya u dzhia tshivhonelo ngei dzi khareni.
Mula u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no dadza. U fhindulela uhu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha dilugise sa izwi murundu u tsini na u swa. Ndi mulaedza wa u tsivhudza vhane vha nga vha vha tshi kha ditama u wedza vhana uri mula u tsini na uswa. Hafhu, shuvhuru line la nga wela nga murahu ha u fhindulela li pfi lo dubunya. U dubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou u ya mulani u wana mulayo. Fhedzi-ha u dubunya zwi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani.
Duvha line murundu ha pfi wo fhindulela, hu vha na vhutambo ho fhambananaho sa madaganana, mipengo na zwinwe-vho. Nga duvha ili vhasidzana vho disaho tshivhonelo, vho shavhedzaho nga mashedo, vha a khotha musi dganana na mipengo zwi tshi khou pembela. Afha kha vhutambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a da u vhona daganana.
Mipengo yone i a rwa arali kha gogo lo daho u talela vhutambo uhu ha vha na munwe o imaho ndilani ya hune mupengo a khou gidima. Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa thoho musi vhutambo uhu vhu tshi khou bvela phanda. Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere. Heli duvha li tendela-vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo. Nga u ralo, vhomme vhane vha vha hone vhutamboni uhu vha a kona u vhona vhana vhavho vhane vha khou ruba.
Ngomu mulani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela, hu imiswa mulagalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi ntha thodzini. Mulagalu uyu hu vha hu danda la muri mulapfu une wa renwa nga fhasi tsindeni. Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena. Hoyu mulagalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhothe vho no edela. Musi vhahulwane vha mula vho fhedza u gwela mulagalu, mashuvhuru othe a a vusiwa ha pfi a de a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba.
Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha toda kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha. Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phanda, muthu o nangwaho u a kwambatela mulagalu a ya ntha thodzini a fara tshikumba tshila tsho itwaho ndebvu. U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbiwa ho takalelwa uri makhulu vho da.
Musi ngoma iyi i tshi swa, hu vha na mitambo i ngaho, madaganana, mipengo na zwinwe-vho. Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha thogomela vha tshi vhidzwa vhadabe. Kha vha vhavhoni vha vhalidi, hu na Tshihotola, Mudabe muhulwane na vhanwe vhadabe. Tshihotola hu nga vha mukalaha ane a vhona zwothe zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshi kwama vhalidi na vhadabe vhavho. Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane. Mudabe muhulwane u shuma sa tshanda tsha tshihotola. Tshihotola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya mulani. Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo.
Mulidi na Tshihotola ndi vhathu vhahulwane mulani vhane vha sedza zwothe zwi kwamaho zwiilaila na maitele a mulani?
Mudabe Mudabe ndi muthu ane a vhona vhalidi na u vhona uri thaidzo dzavho dzothe dzo tandululwa. Muthu uyu u shuma sa tshanda tsha tshihotola?
Mufarambudzi Ndi shuvhuru lo welaho mulani u thoma. Shuvhuru ili li langula mashuvhuru dangani uri vha si ite zwine zwa nga vha khombo khavho?
Danga Hune mashuvhuru vha dzula hone vha tshi khou guda milayo?
Mulagalu muri wo renwaho nga fhasi kha tsinde wa bviswa makwati wa bwelwa khoroni ya mula. Mashuvhuru vha a gonya mulagalu u sumbedza uri vho no luga?
Uya nga vhurereli ha tshivenda, Vhadzimu kana midzimu i dzula madini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha Netshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala owa tshena ine ha tendwa u pfi yo fara mbebo. Uya nga vhutanzi ha dzinwe thoduluso vhu sumbedza uri owa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mudi wa Tshiavha. Madaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi na one a vhidzwa zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphidi?
Lushaka lwa Vhavenda lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu, madi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenda vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhudi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mutani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa nwana , hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa dzindila musi vha tshi tanga lwendo.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na zwine vha tenda khazwo. U phasa ndi inwe ya ndila dzine Vhavenda vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha ndila ya u suma zwine vha khou tangana nazwo kana ya u isa dzindivhuwo.
Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa madi na fola, vha ralo vha tshi khou nwa madi vha khuba nga mulomo vha fhedza nga u a pfela fhasi vha tshi ambelela uri na inwi vhomakhulukuku, na vhane ri sa ni divhe. Vha ita izwo vha tota fola vha shela fhasi vha ri dahanisanani ni sielane. Vha ralo vha tshi khou diambelela zwenezwo zwine vha nga vha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.
Kanzhi kha lushaka hu phasa makhadzi fhedzi na malume u a phasa na makhulu.
Malombo ndi tshithu tshiswa Venda . Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane. Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi nwana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela Ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Venda a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a da kha Vhalembethu vha Ha-Mutele na vha Ha-Makahane fhano Venda.
Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivenda vha amba Tshikalanga.
Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Maṱongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini (malombe) na mune wa ngoma vha ya musanda u livhuwa vhamusanda. D(uvha ḽenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.
Malomboatshinelwahezwi:Musi muthu a tshi khou lwala, nanga i a ri vhakale vha khou toda tshauri na tshauri. Tshenetsho tsha phethiwa mulwadze hu pfi u a fhola?
Dr.N S Phaswana- 12February 2003
Thevhula ndi ipfi ḽine lṄa khou bva kha u 'tevhula' ndi uri hu khou shelwa maḓi fhasi. Thevhula dzo fhambana. Misanda a i fani, zwenezwo- ha vha ḓo wana kha miṋwe misanda hu tshi pfi o yaho ḓakani (mul(ani) ha fari thungula. Nga u pfufhifhadza muthu o yaho muḽani; zwitunguloni zwa musanda o vha a sa tendelwi u vha tsini nazwo. Kha thevhula dziṋwe dza mahosi ri wana uri a vha tsha tou tevhela zwa kale zwoṱhe, izwi zwi itea hune vhakololo vhoṱhe vha wanala vho ya muḽani.
Tshifhinga tsha thevhula u wana hu na mahalwa o ingiwaho e manzhi. Halwa vhu vha tshipida tshine vha Vhavenda vha tshi fhirisa kha thevhula.
Musi mudini hu tshi pfi hu na tshele ndi musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu fhedzi hu so ngo tikiwa ngoma. Tshele dzi vha hone arali hu na muthu ano khou vhaisala fhedzi ene u vha a songo tea u tshina nga tshifhinga tshenetsho. Arali mudini hu na mulwadze vha hawe vha ya ha vhomaine vha yo suma muthu wavho ano khou lwala. Arali vhomaine vha tshi sedza mulwadze vha vhona o tea u lidzelwa tshele vha vhudza vhane vha mulwadze uri mulwadze u khou fanelwa u lidzelwa tshele. Hu a kuvhanganywa vhathu vha da vha imbelela musi hu tshi khou wisisiwa mudzimu. Tshele a dzo ngo tou fhambanesa na ngoma ngauri hu tshi tikwa ngoma tshele dzi a lidzwa na musi hu tshi khou wisiswa mudzimu nga maine tshele dzi a lidzwa. Tshinwe tshifhinga ri wana uri tshele dza vhuya dza fhela, hu mbo di thoma ngoma. Tshifhinga itshi maine o no dzula o ramba malombe awe.
Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhanwe vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Hu na vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Ha u bebelwa ndi vhula vhune ha pfi o vhu wana kha vhabebi vhawe. Kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hu pfi ndi vhasadzi. Munna ane a lowa hu pfi ndi tshivhimbili.
Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka munwe uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Mbilwi Ha-Mphaphuli tshinwe tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwanda vha mu posa tivhani la Mavhuvhi. Tivha ili li kha mulambo wa Mutshindudi.
Arali nwana a tshi do vha muloi hu pfi u vhonalisa hani Musi mutani wa u lowa hu tshi vha na nwana, nwana uyu u a lingwa arali a tshi do vha muloi. Nwana u lingwa nga u poswa kha luvhondo lwa tshitanga kana a poswa ntha ha thanga. Arali nwana uyo a kwambatela zwi amba uri u do lowa, huno a wa zwi vha zwi tshi amba uri nwana onoyo zwa Vhuloi a nga si zwi kone. Vhuloi uhu ndi ha mbebo?
Malwadze manzhi ano livhanyiswa na vhuloi ndi haya: tshifula, tshipengo, u shaya mbebo na manwe-vho ane a nga sa tshiliso na u tatshilelwa na manwe-vho.
Vhavenda ndi vhathu vhane vha ditongisa nga vhutsila vhune vha vha naho. Vhutsila honoho vhu katela vhuvhadi, u vhumba , u ola, u runga zwiambaro na u imba. Vhunzhi ha zwilidzo zwine vha lidza vha vha vho tou divhadela. U fana na zwilidzo zwi ngaho sa, dende, mbila na phalaphala na zwinwe zwinzhi.
Kha zwa u vhumba, Vhavenda vha vhumba dzikhali, mvuvhelo, zwidongo na zwinwe-vho. Vhutsila honohu hu sumbedza ho tutuwedzwa nga nzulele sa ndila ya u lingedza u ita uri vhutshilo vhu difhe. Kha zwivhumbiwa, khali thukhu dzo vha dzi tshi shumiswa u bika ngeno mvuvhelo i ya u hwala madi na halwa. Nkho dzone dzo vha dzi tshi shumiswa u shela halwa. Vhanwe-vho vha vha tshi dzi shumisa na u vhea mavhele.
Zwivhadwa ndi zwithu zwo vhadiwaho nga avho vha vhadaho dzimpfo, dzingoma, mituli, phetho na zwiwe-vho. Vhanwe vhavhadi u wana vha tshi vhada zwifanyiso zwi fanaho na muthu kana dziphukha?
Venda li na vhathu vhanzhi vhane vha divhelwa u vhada. Vhanwe mishumo yavho yo no taniwa matanoni ngeno minwe i tshi rumelwa seli. Kanzhisa ri wana uri vhavhadi ndi vha vhanna. Vho Noriah Mabasa vho sumbedza uri na vha vhafumakadzi vha tshi zwi takalela vha a zwi kona. Nazwino vho no thoma na tshikolo tsha u gudisa vhanwe vhafumakadzi ngavho nga ha u vhada.
Afha muvhumbi sa muvhadi u sumbedza vhukoni hawe nga u shumiswa vumba. Vhakale vho amba vha ri hu bebelwa vhunanga i vhutsila vha vhona nga mato. Izwi zwi amba uri hu na vhathu vhanzhi vho gudaho u vhumba nga u tou vhona mavhumbele a vhanwe.
Vha divheaho nga maanda nga u vhumba khali fhano Venda ndi Vhalemba. U konesa havho u vhumba ndi zwinwe-zwo vha itisaho uri vha si lime dzunde la musanda, tshavho ndi u vhumba dzikhali. Vhavhumbi vhanzhi vha fhano Venda vho vha vha tshi enda vha tshi vhimbila na mashango vha tshi rengisa dzikhali.
Musalauno hu tshi pfi muthu ndi muoli hu ambiwa muthu a tshi ola zwithu zwo fhambananaho sa hezwi vha tshi ita zwifanyiso zwa vhathu , zwa dziphukha, makole , zwa dzithavha na zwinwe zwinzhi zwinzhi. Kale Vhavenda vho vha vha tshi nakisa nndu dzavho nga makolo wa wana dzo naka vhukuma. Vhala Vhavenda vha dzulaho mutavhani, nga maanda Vhuronga, vha tshi ita makolo kha maguvha avho.
Tshiga tsho shumiswaho kha ino webusaithi tsho imelaho Vhavenda ndi ngoma, domba na nwenda. Ndi vhone vha vhothe vhane vha tshina domba kha shango lothe. Arali vhathu vha vhona muthu o ambara nwenda vha mu humbulela u vha Muvenda.
Ra dovha hafhu ra vhona ngoma ya tshikona kana ya domba ngauri mafhatele ayo a Venda fhedzi.
Vhavenda ndi vhathu vha divheaho nga u imba. Nyimbo dzavho dzo fhambanesa: huna nyimbo dzine dza imbiwa vha tshi khou shuma madavhani, ha vha na nyimbo dza malende, ha vha na nyimbo dza vhushani kana dombani, ha vha na nyimbo dza mulani , ha vha na idzo dzine ra wana muimbi e muthihi sa hezwi, tshilombe tshi mvumvusa vhathu tshi tshi khou lidza zwilidzo. Hu dovha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana sa dzingano.
Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwothe. Zwi na tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vhavenda.
Nyimbo kha Vhavenda dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, dzi katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzi fheletshedzwa nga Mitshino na mirumba. Afha u wana murumba u tshi tambela zwanda.
Nyimbo idzi dza u gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela. Afha u wana ho tanganedzana zwigodo . Na henefha murumba u tambela zwanda.
Nyimbo dza mushumo dzi imbiwa nga zwifhinga zwa tshilimo, tshifhefho na mavhuya haya . Afha ndi hune ya vha yo tanganedzana ya mafhuwe. Kanzhi hu vha hu si na mirumba ine ya khou lidzwa, ho dala u nununa. Vhafumakadzi ndi musi vho ri vhusiku sala nduni , nwana a tshi mamela lurumbu, hu tshi pfala musi u mutulini kana dzembe museni.
Hu na tshakha nnzhi dza zwilidzo zwa tshivenda. Vhunzhi ha izwi zwilidzo zwi vha zwi na zwine zwa amba zwone.
Lugube ndi tshilidzo tsho itiwaho nga khavho ya fhuri na thanda ine ya vha yo tou vhadiwa. Lugube kanzhi lwo vha lu tshi lidziwa nga musidzana ane a vha a si na muthu ane a tshila nae a tshi khou toda uri vhathu vha vhathannga vha mu vhone. Lugube lwo vha lu tshi dovha lwa lidziwa nga mufumakadzi o maliwaho. Izwi zwi tshi sumbedza uri afho mutani zwithu a zwi khou tshimbila zwavhudi.
Tshihwana tsho vha tshi songo tou fhambana kule na lugube. Tshone tsho vha tshi tshi lidziwa nga muthu wa muthannnga ane a vha a si na muthu ane a tshila nae. U lidza hawe tshihwana zwi vha zwi khou amba uri na ene u khou toda muthu ane anga tshilisana nae wa tshifumakadzini.
Mbila ndi tshinwe tsha zwilidzo tsho pfumaho muungo u takadzaho wa tshivenda. Kanzhi yo vha i tshi lidzwa thavhani. Vhalidzi vha mbila vha vhavenda ho vha hu tshi vha vhakalaha. Ano maduvha mbila i vho lidzwa fhethu ho fhambananaho. Vhaimbi vha nyimbo dza sialala vha a lidza mbila kha zwilidzo zwavho.
Mbila mutondo i vha i songo tou fhambana kule na mbila. Yone kanzhi yovha i tshi lidziwa nga vhathu vha vhafumakadzi. Mbila mutondo i a kona u lidzwa nga vhathu vho no fhira vhavhili.
Mbila ya madeze ndi inwe tsumbo ya mbila. Hu na vhalidzi vhanzhi vha vhavenda vhe vha vha vha tshi lidza mbila ya madeze.
Tshidzholo na tshone ndi tshinwe tsha zwilidzo tshine a tshi tsha tou wanalesa ano maduvha. Fhedzi tsho vha tshi tshi wanala kha lushaka lwa Vhavenda. Vhunzhi ha zwilidzo zwa Vhavenda a zwi ho kha dzinwe tshakha.
Tshipotolio tsho vha tshi tshi lidziwa nga vhatukana. Musi vha tshi ya malisoni vho vha vha tshi dzula fhasi vha tshi khou tamba vha tshi khou lidza tshipotolio. Tsho vha tshi sa tou vha na mushumo muhulu nga nnda ha u mvumvusa.
Dende na lone a lo ngo tou fhambana na lugube. Zwithu zwo shumiswaho u sika lugube zwi fana na zwa dende. Dende kanzhi lo vha li tshi lidzwa nga vhakalaha. Muungo wa dende na wone wo vha u wa u mvumvusa vhathu.
Matshwayo ndi zwithu zwine zwa ambariwa milenzheni, kanzhi nga vhafumakadzi vha tshi khou tshina tshigombela. Matshwayo a kale o vha a tshi itiwa nga mbeu i no bva kha muri.
Phalaphala ndi tshinwe tsha zwilidzo zwa Vhavenda zwine zwa vha na mutsindo muhulu. Phalaphala kanzhi yo vha i tshi lidziwa musi wa nndwa, kana hu na dzunde musanda, hu tshi toda u takuwa tshikona kana hu tshi khou tshiniwa tshigombela.
Murumba u lidzwa fhethu ho fhambananaho. Hu na murumba une wa lidzwa vhushani, murumba u no lidzwa tshigombelani, murumba un o lidzwa hu tshi khou tshiniwa malende. Murumba u a dovha wa lidzwa musi vhathu vha halwani vha tshi khou dimvumvusa nga u tshina.
Tshitiringo na tshone tshi lidzwa nga vhathu vhatuku vhe malisoni. Mushumo watsho muhulwane ndi u vha mvumvusa uri vha si farwe nga vhuludu musi vha tshi khou lisa.
Vhavenda vha na mitshino yo fhambanaho. Mitshino yeneyo i katela ya u sumbedza thompho, dakalo na vhurereli. Tshikona tshi shumiswa u luvha Vho-Thovhele, Khosi,Vhamusanda hu u sumbedza thompho?
Mitshino i ngaho sa malende yone i tshinwa hu u sumbedza dakalo.
Vhavenda ndi vhanwe vha vhathu vhane vha thonifha mitshino yavho. Tshikona ndi tshinwe tsha zwilidzo zwine zwa lidzwa u itela u mvumvusa kana hu na mushumo. Nga mvelele ya tshivenda tshikona a tshi so kou lila. Tshikona tshi lila musi hut tshi khou vhewa khosi kana musi hu tshi vhulungwa Vhamusanda. Tshikona tshi dovha tsha lila musi hu na vhutambo ho fhambanaho.
Nanga dza tshikona dzo ya nga u fhambanana. Hu na nanga thanu na mbili dzine dza vha dzone dzine dza ita uri tshikona tshi takuwe.
Thakhula ndi anga ya u thoma ine ya vha yone ya u takusa tshikona. Thakhula ndi anga khulwane ine tshikona tshi nga si lile arali i siho. Tshifhinga tshothe musi tshikona tshi tshi lila tshi itelwa mutsindo muhulwane nga thakhula. anga dzinwe dzine dza tevhela dzi vha dzi dza u bvumela anga khulwane?
Phala ndi anga ya vhuvhili ine ya vha yone ine ya bvumela nanga ya thakhula. Mutsindo wayo u tshi tangana na anga ya tshikona zwi ita uri tshikona tshi takadze tshi vhe na mutsindo u shushaho?
Tshigogonono a yo ngo tou fhambana nga maanda na phala. Vhuvhili dzo todou shuma mishumo i fanaho. Mushumo muhulu une ya u ita ndi u bvumela thakhula na phala.
Kholomo ndi anga ya vhutanu ine na yone i nakisa tshikona. Nanga ya kholomo ndi tsekene ine mubvumo wayo u tevhelelana na wa thakhula ine ya vha ndenya?
Tshigombela ndi mutshino wa u mvumvusa na u sumbedza thonifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo. Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana.
Musi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khoda mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , ro vhofholowa Venda lo wana mbofholowo. Luimbo ulu lwo imbiwa nga tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Venda ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.
Tshifase ndi mutshino une na wa sa fhambanele kule na tshigombela na malende sa izwi na wone u wa u mvumvusa. Sa malende, tshifase tshi tshinwa nga vhanna na Vhafumakadzi, Vhasidzana na Vhathannga.
Mutshino uyu u tshinwa ho nga vhanna na vhafumakadzi, vhasidzana na vhathannga vho tangana. Avha vhathu vha tshina vho sedzana vha fhedza nga u hakana.
Malende one ndi mutshino une wa fhambana na tshigombela nga kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela , malende a tshinwa ho takalwa, one a a tshiniwa hunwe na hunwe, kanzhi masosani. Fhedzi-ha aya a tshiniwa naho hu musanda arali hu na vhutambo kana tshimima. Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhathannga na Vhasidzana.
Kha nyimbo dza malende hu a vha na nyimbo dza dakalo na dza zwigodo. Sa tsumbo, nga tshanu nga tshanu khe ni sa pfani, na nanela mutsinda li si shaka, matakadza mbiluni ndi nwana, ihi ndi nwana, a si lwone holu lwanga, lu a tsa lufuno lwo tuwa na bada we lu a tsa, ho vhila howa, hu welelele tamu, tamu mungana.
Tshigombela tshone a tshi tshinwi hunwe na hunwe, sa tsumbo sosani. Ndi mutshino une wa tshinwa hu tshi tou vha na vhutambo kana tshimima.
Musi hu sa athu u vha na luambo lu no pfi Tshivenda hovha hu tshi ambiwa tshingona. Vhunzhi ha vhangona vha tshe hone vhukati ha Vhavenda fhedzi vho miliwa vhunga vha tshi vho amba Tshivenda.
Vhangona vha fhambana na Vhavenda ngauri vha na zwifho ngeno Vhavenda vha na zwiendeulu. Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga Ne kana Ra zwine zwa amba mune wa shango.
Tshivenda tshi na dailekithi thanu na mbili. Hu na Tshiphani tshine tsha ambiwa vhubva duvha ha Venda hune ha vha Ha-Tshivhasa, Ha-Mphaphuli , Ha-Rambuda na Ha - Khakhu. Tshiphani tshi dovha tsha vha tshone Tshivenda tsho nwalwaho dzibuguni dza Tshivenda.
Izwi a zwi ambi uri dzinwe dailekithi a si Tshivenda. Ndi tsumbo ya uri Tshivenda tsho pfuma sa Luambo.
Tshiilafuri ndi dailekithi ya Tshivenda i ambiwaho Nzhelele, Ha-Kutama na Ha-Sinthumule. Luambo ulu lwo tutuwedzwa nga u dzulelana na Vhasuthu.
nga Tshivenda tsho tambaho hu pfi u toda, nga Tshiilafuri ha pfi u nyaga, ha pfi ndeme, nga Tshiilafuri ha pfi vhuthogwa.
Hu dovha ha vha na Tshilembetu tshine tsha ambeswa Niani, Ha Maenzhe, Masisi, Ha-Gumbu, Folovhodwe, Sagole, Ha-Mukununde na kha tshipida tsha Ha-Tshikunda malema?
Tshone tsho tutuwedzwa nga luambo lwa Zimbambwe vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa vhembe. Vhone vha ri u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani ha pfi u dzula.
Tshimbedzi tshi ambiwa Thengwe, Tshaulu, Ha-Lambani na Ha-Makuya. Tshone tsho tutuwedzwa nga Tshingona, Sa tsumbo, Tshivenda tsho tambaho tshi ri sengenedza, nga Tshimbedzi ha pfi senengedza, tanganedza, nga Tshimbedzi ha pfi tanangedza.
Hu dovha ha vha na Tshironga. Tshone tsho tutuwedzwa nga Tshitsonga kana Tshitshangana. Tshi ambiwa nga maanda Ha-Masia, Mulenzhe, Ha-Mulima, Ha-Nthabalala, Ha-Masakona, Davhana, Tshimbupfe na Ha-Mashau.
Sa tsumbo, muthu anga ri , ndo ma la nga maanda manngo, ngeno nga Tshiphani hu tshi pfi, ndo a ala nga maanda manngo.
Hu dovha ha vha na Tshiladzi kana Tshimanda. Tshone tshi ambiwa Lwamondo. Vhone vha nga ri, muio vhudzuloni ha mulilo, vha ri vho-Aiai vhudzuloni ha Vho-Alilali.
Pfalandothe dza luambo lwa Tshivenda ndi a, e, i, o, u. Alifabethe dza Tshivenda dzi di fana na dzi re hone kha Tshiisimane, phambano ndi uri kha tshivenda a ri na c, j na q.
Hu na maipfi a Tshivenda ane a toda u talusiwa uri a amba mini.
Kha Tshivenda ri na maipfi a nyambahuvhili hune henefho zwa vha zwa ndeme uri muthu a divhe uri ipfi lenelo li shumiswa nga ndila-de. Sa tsumbo, thambo, hu na thambo ya mutshelo, thambo ya u vhofha khuni, na thambo ya u ramba.
Hu dovha ha todea thaluso ya maipfi, nga maanda kha madzina ane zwine a amba zwone zwa vha zwo dzumbama. Sa tsumbo Nndwakhulu zwi tshi amba uri muthu onoyo o bebwa nwaha wa nndwa, Tshinandala hune lo fhelela ha vha Tshinandala tshi do la, tsho furaho tshi do litsha.
Hu ita hani- How are you?
Rine ri hone ri humbela ngeo- Fine thank you and how are you?
Ni pfi nnyi- What is your name?
Ri bva nga ngafhi- which direction to take?
Mirero na yone ndi inwe ndila ine Vhavenda vha i shumisa u amba mafhungo. Kanzhi muthu u vha a tshi toda u bvisela khagala mulaedza nga u pfufhifhadza nahone nga ndila yo dzumbamaho.
Sa tsumbo, ntsa hu tshenzhela phoswa?
Ntsa ya la mu?
Nguluvhe yo ndi edza ndou ma?
Mmbwa i re na mu?
Ni songo vunda mmbwa ma?
Thonga ya kule a i vhulai?
Tshitaka tshe wa vhona?
A hu na pfe?
Fhungo li ela fobvu na iwe mu?
Fhuri la u?
Wa likukuna na thoni u do li lata na?
Ndi tshidzimba tsha a si na ma?
U pfuma ha luambo lwa Tshivenda hu vhonala nga ndila dzo fhambananaho dza amba mafhungo. Vhavenda vha a shumisa maambele u itela uri zwine vha khou amba zwi si pfiwe nga vhanwe vhathu. Sa tsumbo, hu na makole, zwine muthu a sa divhi luambo a nga humbula uri hu khou ambiwa makole a mvula ngeno hu tshi ambiwa uri hu na muthu a songo teaho u pfa mafhungo ane a khou todou ambiwa.
Ndi luambo lune lwa shumiswa u dzumbetshedza u itela uri munwe wa lunwe luambo kanaamuvendaasipfezwinezwakhouambiwa.Sa.
Ro kandwa-Ndi musi ri tshi khou amba mafhungo ha swika muthu ane ra sa khou funa a tshi a pfa. Ri li shumisa u itela uri ri fhumule.
Ngano ndi nganea dzine dza hanelelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana. Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli, u kadzingwa nduhu kana u kuvhula mavhele.
U wana mukegulu o dzula vhaduhulu vho sendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa. Ngano dzi nga amba nga ha vhubvo ha vhathu vhothe, u thoma ha tshinwe tshithu sa tsumbo, thavha, tshisima, vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwinwe zwinzhi.
Lungano lu re na bvumo kha Vhavenda ndi lwa Sankambe na Muzhou. Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vha ri salungano nga murahu ha musi muanetsheli o fhedza u amba Fhungo . Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lu tshi fhela?
Ho vha hu Vho-ndau vha tshi khou vhulahwa nga ndala. Vha ri zwezwi vha tshi khou lepalepa vha tshi toda zwiliwa ha bvelela sankambe. Sankambe tshi tshi swika kha Vho-Ndau tsha ri Mboloma Muhali. Ndi vhona unga ndala yo vha fara vhukuma.
Ndau i tshi fhindula ya sumbedza vhukuma uri yo farwa nga ndala. Ndi afha sankambe tshi tshi ri kha Vho -Ndau, muhali kha dou lavhelesa zwi re fhala seli, Vho -Ndau vha tshi lavhelesa vha vhona hatsi vhu dala . Sankambe tsha ri zwine vha khou vhona ndi zwanga nahone hu na zwifuwo zwinzhi na madi avhudi. Huno Muhali vha nga kona u la vha nwa?
Tsha ri ndi khwine ri tshi tsela hone vha ye u dikanda. Sankambe tsha ranga phanda vha ri vha tshi swika mulamboni Sankambe vhunga tsho vha tshi sa koni u wela tsha humbela u wedzwa nga Vho-Ndau vho tou tshi beba.
Vha tshi swika vha dzhena tsimuni iyo vha thoma u la. Ha ri Ndau i kha di vha vhukati na u la, Sankambe tsha vhidzelela tsha ri zwifuwo zwi khou fhela. Hu si kale Ndau ya tou pfa nga u lila ha tshigidi tsha mune wa tsimu . Yo ri u shavha i sa tsha sedza na murahu.
Ya shavha nga henefhala he ya dzhena ngaho. I tshi swika mulamboni ya wana na sankambe tsho no siwka tsho lindela u wela.
Ya ri kha Sankambe zwino iwe matsina tsimu a si yau naa, hone u tshi vho vhidzelela uri ndi de ndi fhedziswe. Sankambe tsha thoma u luvhelela tsha ri Muhali kha vha mpfarele ndi uri rine vho Sankambe ra fura ri a vhidzelela. Kha ri wele Muhali. Ndau khuvha mitana yo vha i tshi nzwuruma malofha yo vhaisala nga u fhufha zwitaka na darata?
Ndau nangoho a yongo twa i tshi hana. Yo mbo kotama uri Sankambe tshi namele kha mutana wayo ya thoma u wela. Ha ri musi vhe vhukati ha mulambo Ndau ya ri kha Sankambe, ndi fanela u vhumbuluwa madini ndi sa athu u wela u itela uri ntho hedzi dzi fhole. Sankambe tsha ri hai nandi Muhali kha vha thome u wela vha do kona u dzhena madini . Ndau ya ri ndi uri rine vhondau ra vhaisala ri fanela u ttamba ntho ri saathu u wela, U ralo Ndau ya mbo didivhumbuludza madini ya kona u wela . Sankambe ha vha u kumbiwa hatsho nga lutsinga lwa mulambo?
Ndi u fa ha lungano.
Kale kale ho vhuya ha wa ndala khulu shangoni. Ndala iyo yo swika na kha phukha dza daka. Ndi he zwipuka zwothe zwa daka zwa fara mutangano. Mutangano uyo wo vha u si na tsaleli. Ha pfi u fhenya ndala hu do tea u tou limiwa ha bwiwa na tshisima u itela u sheledza tsimu ya zwiliwa zwi nga ho miroho na mitshelo.
Fhedzi sankambe tshone vhanwe vha tshi khou shuma tshone tshori a tshi nga koni. Hapfi a zwi dini ane asa do shuma na ula ha nga li zwo shumiwaho nga vhanwe.
Thai tshe koro- Ndi?
Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhatuku vha thangana ya murole, vhomambibe.
U todani ahe hotshatsha?
Musidzana ahe hotshatsha?
Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku?
Miswaswo ndi luambo lune lwa shumiswa u itela u mvumvusa.
Hu tou vha na vhathu vhane vha vha na vhutsila ha kuambele kwonokwo.miswaswo i ambelwa uri muthu a see.
Kanzhi miswaswo vha i ita hu re na vhathu vhanzhi vhane vha khou takadzwa nga yeneyo miswaswo.
Ri na vhanwali vhanzhi vhukuma vha luambo lwa Tshivenda. Hu na vhanwali vha nganea, nganea pfufhi, vhurendi, miswaswo na luambo. Kha manwalwa ane a vha o nwalwa hu vha hu na milaedza ine vhanwali vha khou lingedza u i swikisa kha vhavhali kana vhathetshelesi.
Milaedza iyo i katela u kaidza vhathu kha zwiito zwi songo daho, sa tsumbo , vhuvhava, vhuvemu, u vhulaha, vhupombwe na zwinwe zwinzhi.
Hu na vhanwali vho nwalaho vhane vha amba nga zwa polotiki, zwa matshilele, zwa Ikonomi , zwa muta, na luambo kana Mvelele ya luambo lwone lune.
Musi manwalwa a Tshivenda a tshi senguluswa huvhahosedzwandunzhe-ndunzheya mafhungo,mathomo,mathakheninamagumo.
Hezwi zwi wanala kha manwalwa a nganea , nganea pfufhi na miswaswo.
Hu sedzwa mvumbo ya vhaanewa hune kanzhi hu sedzeswa muanewa dendele, mupikisi na mulutanyi.
Kha vhurendi hu sedzwa kushumiselwe kwa maipfi, tshifhinga tshe vhurendi honoho ha nwalwa ngatsho. Sa tsumbo, tshifhingani tsha muvhuso wa khethululo nga muvhala vhanwali vhanzhi vho nwala manwalwa avho vho sedza u wisa muvhuso wa tshenetshila tshifhinga. Henefho vho shumisa maipfi o dzumbamaho sa muthu, miri, zwiliwa na zwinwe zwi tshi livhanywa na muvhuso wa tshenetshila tshifhinga.
Afha vha do wana ndivhadzo ya manwalwa a no khou bveledzwa a Tshivenda uri vha divhe uri ndi dzifhio bugu dzine vha nga vhala dzo nwalwaho nga luambo lwavho.
Nga mvelele ya tshivenda vhana vha tea u vha na thompho kha vhathu vhahulwane. Izwi zwi ita uri vhana vha divhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo i thoma mutani. Izwi zwi tutuwedzwa nga ndila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. Nwana ane a aluwa mutani wa mulayo u dovha a sumbedza thompho na kha vhanwe vhathu nnda.
Vhana vha guda u losha musi vha tshe vhatuku, zwine zwa vha zwi tshi khou sumbedza thompho. Musi nwana a tshi amba na muthu muhulwane u ya nga mvelele ya Tshivenda u fanela u khotha.
Hu dovha ha vha na ndila ine vhana vha sumbedza ngayo thonipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.
Nwana wa musidzana musi a tshi vhidzwa nga muthu muhulwane a tshi aravha uri aa! Wa mutukana ari ndaa!.
Muta wa Vhavenda ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme, vhana, vhomakhulu, vho makhadzi na vho malume. Nga Tshivenda nwana a si wa muthu muthihi ndi wa vhothe vha muta, vhadzulatsini na vhothe henefho tshitshavhani.
Vhanavhagudiswathonifho. Izwizwi tutuwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhothe vha tea u dzi tshina?
Nwana wa musidzana a tshi thoma u thanya u ya musevhethoni. Hafha ndi musi a tshi kha di vha kha zwila zwine nga Tshivenda ha pfi ndi thungamamu. Musi a tshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani. U bva afho u do dzhena kha tshikanda u swika kha ngoma ya u fhedzisela ya vhasidzana ya Domba.
Vhathannga vhone vha na ngoma dzavho naho vha tshi nga di ya musevhethoni na dombani. Muthannga uri o no aluwa a iswa kha ngoma musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka. Fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi inwe ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala la Vhavenda.
Muthannga wa musiwana kha Vhavenda ndi ene a no ya hogoni kana murunduni. Vhakololo a vha fumbi. Hezwi hu pfi zwi khou itiswa ngauri ngoma iyi a si ya Vhavenda tshothe. Vhanwe vha ri ndi ya vhashavhi kana vhalemba. Vhanwe vha ri ndi zwa vharudi , ngeno vhanwe vha tshi ri Vhavenda vho i wana kha Vhabeli.
Vhomakhadzi, vhane vha vha khaladzi dza khotsi, kana khaladzi dza muthannga mutani wa Vhavenda vha na mushumo muhulwane vhukuma. Vha dzhiiwa vha vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzithaidzo mutani. Nwana arali o khakha a vhuya a ya kha Vhomakhadzi zwo fhela. Zwo ralo-vho na kha muhulwane.
Vhomakhadzi vha dovha hafhu vha dzhena kha tshipida tsha u mala mufumakadzi wa henefho mutani. Mufumakadzi o malwaho mutani nga kholomo dza vhomakhadzi u pfi ndi muvhuye.
Mitambo ndi zwinwe zwa zwimvumvusi zwine zwa mvumvusa thangana ya mirole. Afha ri khou sedza mitambo ye thangana ya murole tshifhingani tsha kale ya vha i tshi di mvumvusa ngayo. Vhunzhi ha thangana iyi namusi vha divha mitambo I re na bvumo khavho i fanaho na bola ya milenzhe, ya u posa, ya tsimbe. Tshimvumvusi tsho dineaho maanda maduvha ano ndi thelevishini na inthanethe. Mitambo iyi kanzhi i tambiwa masiari, vhasidzana vho no fhedza u thusa nga mishumo ya hayani kana vho no vhuya zwikoloni, vhatukana vhe malisoni.
Musi ri tshi nga humela murahu zwituku ri wana thangana ya murole yo vha i tshi di mvumvusa nga mitambo i ngaho sa ndode, bune, mudzumbamo, khadi, mutoga, mufuvha na minwe mitambo ya sialala minzhi.
Mufuvha wone a wongofhambanela kulenamutoga.Mufuvhandimutambo une wa tambiwangaVhannakanavhakalaha. Fhedzi-ha na thanga ya murole yo vha i tshi tha na vhakalaha u talela. Kanzhi mufuvha wo vha u tshi tambiwa khoroni ya musanda, khoroni ya mudi kana mudavhini. Mufuvha uyu u vha wo tou bwiwa fhasi mavuni nahone u vha wo lapfa vhukuma?
Mutoga u tambiwa nga vha tshinnani. Iyi ndi ndila ine vhanna vha dimvumvusa ngayo.
A fha hu di vha na milayo ine vhatambi vha fanela u i tevhela. U tevhelwa ha milayo zwi khwathisa u fulufhedzea ha vhatambi. Mutoga u tevhela mufuvha. U fhambana na mufuvha nga uri mufuvha u na thoga nnzhi na madindi manzhi. Mutoga u tambiwa nga vhathu vhavhili ngeno mufuvha u tshi tambiwa nga vhathu vhanzhi.
Uyu ndi mutambo u no tambiwa nga Vhatukana na Vhasidzana. Kha uyu mutambo hu vha na muthu muthihi ane a vha a tshi khou toda vhathu vhanwe vhane vha vha vho dzumbama. Hu vha hu na bola ine ya vha yo vheiwa vhukati. Arali muthu ane a khou toda vho dzumbamaho a vha wana u swika a kanda bola a ri ndo ni vhona ha vha uri o fa kha mutambo.
Kha vho dzumbamaho hu a vha na muthu ane a nga tuwa a swika a raha bola. Izwi zwa sia vhathu vhala vhanwe vhe vha vha vho fa vha tshi vuwa. Ane a khou toda vhadzumbami u a dovha a bonya mato a vhala u swika kha fumi vhala vhanwe vha ya vha dzumbama. Arali muthu ane a khou toda vhadzumbami a vha wana vhothe, o thomaho u waniwa hu vha ene o no vhalela u swika kha fumi vhanwe vha yo dzumama a fhedza a vha toda. Vha ita nga urali u swika vha si tsha toda u ya phanda na mutambo. Arali munwe kha vhane vha khou tamba a litsha a sa a thu u vhalela, vhanwe vha a mu rwa makhwa i yone ndifho ya uri ene ho ngo vha vhalela.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari u itela uri mutodi wa vho dzumbamaho a kone u wana vho dzumbamaho hu tshi vhonadza.
Khadindimutambounewatambiwangavhasidzanakana vhananyana. Huna tshakha dzo fhambananaho dza khadi. Hu na khadi ine havha hu na vhathu vhavhili vhane vha vha khou rwa thambo ha dzhena muthu muthihi vhukati a khou fhufha thambo iyo. Arali a piringedzwa nga yeneyo thambo ndi u kata hawe. Arali ha vha na mutukana ano tamba mutambo uyu o vha a tshi koleliwa nga u imbelwa luimbo wa pfa yo tangana ya vhasidzana vha tshi ri " Tshindolendole tshitamba na Vhasidzana "?
Mutambo uyu u tambiwa tshifhinga tshinwe na tshinwe fhedzi kanzhi u tambiwa nga masiari.
Nzambo sa khadi huvha hu tshi khou fhufhiwa. Fhedzi afha kha nzambo hu tokiwa thanda mbili thungo na thungo ha vhewa lutanda vhukathi kana ha a khiwa thambo ine mufhufhi a tea u fhufha. Lutando kana thambo yeneyo ine ya khou fhufhiwa i vhewa u bva fhasi i tshi gonyiswa u ya nga henefho hune mufhufhi a khou kona ngaho na vhane a khou tamba navho. Arali mufhufhi a ritha lutanda lwa wa musi atshi khou fhufha hu dzhiiwa uri o kata.
Bune lone li tambiwa nga vhasidzana na vhatukana. Vhanwe vhe ndi tshiswate zwi tshi ya nga afho hune vha dzula hone. Muwe u ya a kwama munwe nga ngomu ha tshanda a ri swa kana swate. Henefho o kwamiwaho u thoma u pandamedza ula o mu swataho u swikela a tshi mu kwama-vho a ri swate. Mutambo uyu u tambiwa nga ndila yeneyi ya u pandamedzana kana u gidimedzana?
Arali mupandamedzi a neta kana a sa tsha takalela u tamba a tshi ya phanda u pfi u do lala atshi la mbungu. Afha a hu rwiwi makhwa, fhedzi-ha zwi tshi ya nga afho hune vhatambi vha pfana ngaho vha nga kha dirwana makhwa.
Mutambo uyu u tambiwa nga masiari vhunga vhahulwane vha tshi ri zwi a ila u tamba bune vhusiku.
Ndonde ndi mutambo une wa tambiwa nga Vhasidzana. Fhedzi na vhaṱhannga vha a tamba. Hu gwiwa tshidindi ha shelwa matombo maṱuku a no vhidzwa u pfi ndi ndode. Mutambo uyu u tambiwa nga vhathu vhavhili kana vhano fhira vhavhili zwi tshi bva nga afho he vha ḓivheisa ngaho. Ndode idzi dzi a kovhaniwa ha vha vha na ndode dzi no lingana Sa tsumbo, dzi nga vha fumi fumi kana fumbili u ya nga hu hula ha tshidanga (tshidindi) na nga afho hune vhatambi vha nga tendelana ngaho. Nga nnḓa ha ndode hu dovha ha vha na tombo ḽihulwane ḽi no pfi gaṱe ḽine mutambi wa ndode a ṱusa ngaḽo ndode tshidangani (tshidindini) a tshi gavhisela nṱha. Mutambi u bvisa ndode dzi nnzhi tshidangani a fhedza nga u humisela tshidangani a sia nthihi ine a i fara ya vha yawe. Arali mutambi a wisela gaṱe fhasi u pfi o kaṱa. Zwine zwa amba uri u tea u fha muṋwe mutambi ane a khou tamba nae tshifhinga tshau tamba-vho.
Arali vhatambi vho tendelana u tamba nga ndode dza fumi fumi, u kunda kha mutambo uyu muthu u fanela u vhuisa ndode dza fumi. Arali dza fhira fumi u rwa makhwa ane a lingana ndode dze a fhirisa ngadzo. Arali a sa swikisa ndode dza fumi u rwiwa makhwa ane a vha mbalo ye a tahedza. Sa tsumbo, arali a swikisa ndode dza fumi mbili u do rwa makhwa luvhili, arali a tahedza ndode mbili u rwiwa makhwa mavhili.
Ndode sa minwe mitambo na dzone dzi tambiwa nga masiari li tshi kha di vhonadza.
Mitambo i katela zwothe zwa sialala zwine zwa nga vha zwo dzudzanyiwa henefho vhuponi ha havho u itela u bveledzisa mvelele na kutshilele kwa Vhavenda.
Ho vha na vhutambo Univesithi ya Venda u bva nga la fumbili la Khubvumedzi 2002 u swika nga la fumbili ina.
Vhutambo uho ho vha hu ha u pembelela mvelele na sialala zwa Vhavenda. Ho vha na mitshino nga u fhambanana, hu tshi katelwa zwigombela, zwikona, matangwa, vhaimbi vha nyimbo dza Tshivenda. Vhathu vho dzhenelaho uho vhutambo vha katela Matshangana , Vhabeli, axhosa, vha Zimbabwe, vha Switzerland vhe na vhone vha vha vha tshi khou takusela mvelele yavho ntha.
Nga la fumbilimalo 2002 ngei tshikoloni tsha Puta Lushaka Tshiawelo hune ha vha Soweto nahone Vhavenda vho vha vho kandiwa nga Vhae Vha Mavu Vho-Thovhele Midiyavhathu Kennedy Tshivhase nga dzavho hu tshi khou pembelelwa vhubvo na mvelele ya Vhavenda?
Henefho Vhavenda Vha tshikhuwani na vha no bva Venda vho vha vho ditama nga minwenda. Hu tshi ri u tshinwa zwigombela, malende na zwikona vhavhili vha sera.
Vho-Thovhele vhone vha tshi khou zwa vho vhonala vho dala dakalo vha tshi vhona vhalanda vho bva khuda dzothe dza shango. Vhone vho sumbedza uri Vhavenda ri farane ri si hangwe vhubvo hashu nahone ri tikedze mahosi na misanda yashu.
Vha ri tshihulwane ndi u ditanganedza ra ditongisa nga u vha Vhavenda.