Moenie ’n amp na die beeld van ’n individu skep nieAdv. Busisiwe Mkhwebane, die Openbare Beskermer, na die hofverrigtinge. (Skermgreep: Siphelele Dludla/ANA) Die afgelope week het die Grondwethof ’n groot uitspraak teen die Openbare Beskermer (OB), Busisiwe Mkhwebane gelewer waar sy misluk het om teen ’n persoonlike bestraffende kostebevel teen haar te appelleer. Die uitspraak is een van vele groot omstredenhede sedert Mkhwebane in die amp van Openbare Beskermer in Oktober 2016 aangestel is. Die kostebevel hou verband met ’n verslag in 2017 waarin Mkhwebane gesê het dat Absa die regering meer as R1 miljard skuld weens beweerde onregverdige verryking wat die destydse Volkskas by gebaat het toe dit Bankorp van Sanlam, met die ondersteuning van die Reserwebank, gekoop het. Verder het die Openbare Beskermer ook voorgestel dat die Reserwebank se mandaat om inflasieteikens te bereik, verander word. Die tweede been van Mkhwebane se bevinding is reeds in Augustus 2017 deur die hof ter syde gestel. Die spanning tussen die Openbare Beskermer en verskeie politieke figure en staatsinstellings plaas tans die fokus weer terug op die amp van die Openbare Beskermer. Dit nadat die vorige ampsbekleër, Thuli Madonsela, heelwat lof toegeswaai is. Madonsela was ’n liefling onder die breë Suid-Afrikaanse publiek weens haar werk teen staatskaping en algemene korrupsie. Tydens die Madonsela-jare is die magte van die Openbare Beskermer aansienlik verbreed. Een van die bekendste uitsprake oor die Openbare Beskermer is die 2017-saak wat algemeen bekendstaan as die Nkandla-uitspraak. Die gebeure rakende Nkandla en die daaropvolgende politieke warboel is aan die meeste Suid-Afrikaners bekend. Die uitspraak het gefokus op die verslag van die destydse Openbare Beskermer (Madonsela) waarin sy, onder meer, aanbeveel het dat die voormalige president ‘n deel van die openbare geld wat onreëlmatig spandeer is, terugbetaal, en dat hy die ministers wat daarby betrokke was, dissiplineer. Die hoofvraag was of die aanbevelings en voorgestelde regstellende aksie van die Openbare Beskermer bindend is al dan nie. Hierdie uitspraak is ’n voorbeeld van die regs-sêding dat groot sake swak regsbeginsels skep. Alhoewel die uitspraak van die Grondwethof by die regte uiteinde gekom het, was die regsredenasie om daarby uit te kom, nie noodwendig korrek nie. Die Grondwethof het bevind dat die Openbare Beskermer se aanbevelings wel bindend en afdwingbaar is. Dus is die magte van die Openbare Beskermer verder versterk en uitgeberei met Madonsela in almal se agterkop. Dit gebeur gereeld dat die bevoegdheid en positiewe beeld van ŉ vorige bekleër aan ŉ amp gekoppel word. Sodra ’n bekwame amptenaar ’n posisie beklee, is ons geneig en gretig om daardie persoon meer mag te gee. Ongelukkig bly daardie persoon nie vir ewig in die amp nie. ’n Paar jaar later sit ons met ’n Openbare Beskermer wat minder gewild is en swakker bevindings maak, maar steeds die uitgebreide magte geniet en kan gebruik. Politiek is ’n wisselwerking tussen magte. Wigte en teenwigte tussen staatsinstellings is besonder belangrik om ’n gesonde demokrasie te verseker. Ons moet net altyd in gedagte hou dat wanneer ’n ampsdraer sekere magte toegeken word om vooruitgang te bewerkstellig, daardie selfde magte tot groot euwels kan lei.