’n Neet is die klein wit eiertjie van ’n luis wat met ’n gomagtige vloeistof aan hare vasgelym word en dus moeilik verwyder word.
Na aanleiding van die ou gewoonte om ’n porseleineier in ’n nes te plaas om die hen aan te moedig om daar te lê. Die idee was dus om die neseier te laat vermeerder sodat dit vir ’n bepaalde doel gebruik kon word.
Uit die tyd van die ossewatrekke: die strop is te nou om die os se nek sodat hy nie genoeg lug inkry nie.
Spesifiek van meisies in vroeë puberteit gesê. In Nederlands het dit ook beteken "om na buite te kyk" – iets wat vroeër eeue nie vir ’n jongmeisie beskore en veral betaamlik was nie omdat dit sou lyk asof sy die aandag van die kêrels op haar wil vestig. Dit het later vereng tot "kyk of die vryer aankom".
’n Goeie matroos of seeman is gedurig op sy hoede, en die korrekte stand van die seile is van die uiterste belang. Hy sal dit dus fyn dophou.
In die Bybel, byvoorbeeld in Deut. 32:10 en Sagaria 2:8, word die oogappel beskou as die dierbaarste liggaamsdeel van die mens, miskien omdat dit die sig van die mens verteenwoordig. Maar hoekom juis die appel? Die ronde vorm daarvan het waarskynlik aan ’n appel herinner. In Fries het appel ook "pupil" beteken. In Middelnederlands was die oogappel ook die ogensterne, die ster van die oog.
Om met iemand opgeskeep te wees, is om met die persoon op ’n skip te vaar en hom dus altyd by jou te hê. Verder, as dit jou skip is, is jy ook nog verantwoordelik vir hom, en op dié manier is hy ’n oorlas.
So ’n paar eeue gelede as iemand hees was, het die mense ’n padda in sy keel gesit. In Engeland was daar ’n ou geloof dat ’n mens nie stilstaande water moet drink nie; ’n mens sou die paddaeiers daarin insluk. Na verloop van tyd sou die eiers in jou maag uitbroei, en die maklikste ontsnaproete (hoewel nie die enigste nie) was boontoe, deur die keel. Dit was dan die oorsaak van jou heesheid. Om die infeksie gesond te maak, is daar in die Middeleeue werklik paddas in mense se kele gesit. Daar is geglo dat die fungusse in die keel daardeur vernietig sou word. Die kop van die lewende padda is in die mond van die sieke geplaas, en as die padda asemhaal, sou hy dan die siekte uittrek.
’n Afrikaanse verbrouing van ’n Nederlandse gesegde. Vroeër het die ouderlinge van die kerk in Nederland manelle gedra – en hulle het bekend gestaan as die kerkvorsten. In veral die Katolieke Kerk was dit die hooggeleerde en hooggeplaaste amptenare soos die pous en die kardinale. Die uitdrukking was dus: So waar as wat kerkvors manel dra. Omdat die benaming kerkvors in Suid-Afrika mettertyd in onbruik geraak het, het die betekenis daarvan ook vervaag. Op eg volksetimologiese manier is ’n woord wat naastenby so klink, ingespan om die gesegde te laat herleef. En toe word dit: So waar as wat kikvors manel dra. Die woord kikvors vir padda het self in onbruik geraak en word vandag nie eintlik meer gehoor nie; dit is dus baie gou deur padda vervang. Die WAT gee ook die spottende omgekeerde: So waar as wat kerkvors padda is wat duidelik wys dat die kerkvors met die kikvors vermeng is.
Peetjie is ’n ou woord vir "oorgrootvader, -moeder". "Moeder" word vervorm tot (die plat vorm) "moer" in al die uitdrukkings waar peetjie voorkom; in hierdie geval is dit dus dieselfde as jou moer af wag.
Vroeër is ’n houtpen deur die neus van ’n vark gesteek en so vasgemaak dat die dier nie kon vroetel of woel nie. Ander diere is ook met ’n tou of riem aan ’n pen vasgemaak sodat hulle kon wei maar nie wegdwaal nie. Om aan die pen te ry se figuurlike betekenis is dus om vas te wees – soos in die hande van die gereg.
Uit die Middeleeue: as iemand sy humeur vinnig verloor het, was hy sommer dadelik gereed om sy teenstander uit te daag tot ’n tweegeveg op perde met lanse
’n Pypkan was vroeër die naam vir ’n bababottel ("’n kan met ’n pyp aan") wat die plek van die moederbors ingeneem het en waardeur die baba geflous is.
Een moontlike herkoms is dat as ’n wiel vinnig voor iemand se oë gedraai word, hy later nie meer die speke mooi kan sien nie. ’n Ander verklaring is dat met die rad ’n gloeiende voorwerp bedoel word, soos ’n tak wat smeul, en as dit in donkerte vinnig genoeg sirkelvormig geswaai word, dit soos ’n wiel lyk – wat dit nie is nie. Die skyn bedrieg dus.
Rede in hierdie geval is oorspronklik die Duitse woord vir onder andere "praat". Die Duitse idioom is inderdaad in die Rede fallen, net soos in Afrikaans.
Nederlands het gehad dit reën ou wywe met klompe, maar aangesien klompe onbekend in Suid-Afrika was, het die uitdrukking in onbruik geraak. Een van die gissings oor die herkoms rakende katte en honde is dat tydens swaar reënstorms dooie katte en honde in die strate afgespoel kom – en dat dit dan as maatstaf gebruik kan word om swaar weer te beskryf. Maar dit klink maar bra dun. ’n Ander verklaring lui: In die Noorse kultuur het mense vroeër geglo dat die gedrag van katte en honde die weer voorspel het, en simbole van wind en reën was. As ’n kat met sy rug na die vuur toe sit, kom ’n storm aan. As hy sy gesig was, kom dit reën. As die kat ook met ’n krulstert spring, kon mens maar jou reënmeter uithang. Dieselfde psigiese talente is ook aan honde toegeskryf, en as dit dus katte en honde reën, was dit die ergste wat die diere kon voorspel. Die stormagtige noordwestewind in die Harzberge het lank die bynaam van die kat se neus gehad. In ander weergawes is die hond, net soos die wolf, die simbool van die wind. Albei diere was veronderstel om dienare van Odin, die stormgod te wees. In ou Duitse tekeninge word die wind as die kop van ’n hond of wolf uitgebeeld.
Volgens ouer bronne (in Nederlands die rieme binnehaal – wat waarskynlik verwys na roeispane wat in ’n boot aan die einde van ’n vaart neergelê word) beteken dit ’n saak of werk opgee, ook sterwe. Die betekenis "weghardloop" het hier ontwikkel, en verwys moontlik na iemand wat in ’n tuig was en dan losgelaat is. (Dit na aanleiding van die tuig neerlê, "ophou, werk, los wees".)
Soos in die geval van dis vir my ’n riem onder die hart, is dié uitdrukking ’n vervorming van die oorspronklike ’n hart onder die riem steek. Dit is ontleen aan die soldatelewe, volgens alle bronne. Die riem is die leerband wat skuins vanoor een skouer oor die bors na die sy loop. As ’n soldaat nie hart het nie, beteken dit hy het nie moed nie, en dan moet daar eers ’n hart onder sy riem gesteek word. ’n Verklaring van dis vir my ’n riem onder die hart wat al jare lank gepropageer word, is dat die roeispaan (ook vroeër genoem riem) op ’n hartvormige stuk hout as hefboompunt aan die kant van die boot rus, wat dit vir die roeier moontlik maak om te roei.
Oorspronklik eintlik gesê van ’n fyn stukkie materiaal wat deur ’n ring sou kon gaan, en toe oorgedra op mense wat daar baie netjies uitsien.
In die 1ste eeu v.C. was die Rubikon die grens tussen Italië en die Cisalpynse provinsie. In 49 v.C. het Julius Caesar die Rubikon oorgesteek teen die verbod van die Senaat in. Dit het ’n burgeroorlog tot gevolg gehad en oordragtelik beteken om ’n stap te doen sonder omdraaikans.
Een van die kenmerke van ’n gousblom is die sierlike hofies met groot geel of oranje blomme; ’n sterk kontras met die bruin sand van ’n molshoop sonder blomme.
’n Versagtende uitdrukking wat ontstaan het in ’n tydperk toe dit nie manierlik was om van vrouensonderklere in gemengde geselskap te praat nie
’n Blikkantien is ’n houer (kannetjie, emmertjie) waarin byvoorbeeld water of olie gedra kan word. Dit is nie duidelik waarom dit juis sal verdwyn nie. Miskien het rym hier, soos in baie ander spreekwoorde, ’n rol gespeel.
Silwerlepel: Met ’n silwerlepel in die mond gebore wees (gesê van iemand wat op geldelike gebied voorspoedig is)
Dit was eenmaal die gewoonte vir ryk peetouers om ’n silwer lepel aan hulle peetkind te gee wanneer hy gedoop is. Hoewel sulke kinders gewoonlik in welgestelde gesinne was en dus nie regtig die waardevolle silwer lepel nodig gehad het nie, was die tradisie sterk gewortel. Soms is ’n silwer apostellepel gegee: ’n besonder gelukkige peetkind kon selfs ’n stel met al twaalf die apostels kry – dit was beeldjies bo aan die steel van die lepel wat die apostels voorgestel het. Enigeen wat ’n hele stel apostellepels uit die 16de of 17de eeu het, kan hulleself gelukkig ag al is hulle ouers nie welgesteld nie. Volledige stelle wat ook in ’n goeie toestand is, is skaars en haal uitstekende pryse. Een so ’n stel uit die vroeë 17de eeu is in 1974 by Christie’s in Londen vir ongeveer R400 000 verkoop.
Oorspronklik ontleen aan die ridderoorloë: die ridders het ’n kenteken op hulle skilde laat skilder wat ’n simbool was van wie hulle was, waarna hulle streef of tot watter groep hulle behoort. Hieruit kon afgelei word of hulle vriend of vyand was. As hulle iets in die skild gevoer het, was dit verborge.
’n Verwysing na die bloeityd van die Nederlandse skeepvaart en handel: as jou skip gekom het, was dit gelaai met eksotiese ware uit ander wêrelddele wat teen ’n goeie wins van die hand gesit kon word.
Die skrikkel-deel kom uit die ou Nederlandse werkwoord schrikkelen wat "oorslaan, spring" beteken. Dus: As 22 Mei in ’n "normale" jaar op Maandag val, sal dit die volgende jaar op ’n Dinsdag val, en die volgende jaar op ’n Woensdag, dan op ’n Donderdag. Maar die vierde jaar is ’n skrikkeljaar, en dan sorg 29 Februarie daarvoor dat 22 Mei nie op die Vrydag nie, maar op die Saterdag val: daar word dus oor Vrydag gespring, of anders gestel: Vrydag word oorgeslaan. Dieselfde rede het die Engelse benaming leap year tot gevolg. In Duits het ons Schaltjahr, omdat schelten beteken "om te wissel". Skrikkeljaar was ’n plesierige dag, veral vir vroue. Op dié dag mag vrouens mans gevra het om met hulle te trou, wat andersins vroeër natuurlik ondenkbaar was. In Ierland kon die man weier, maar dan het dit hom ’n rok van sy gekos. In Skotland was dit ’n dag vir mans om hulle rokkies oor hulle koppe te trek en hulle nie uit die huis te waag nie. ’n Wet van 1228 het bepaal dat gedurende die heerskappy van koningin Margaret elke jongvrou, van hoë of lae stand, die vryheid sal hê om ’n man van wie sy hou, te vra om met haar te trou. As hy weier, sou hy beboet word met honderd pond of minder (na gelang van die stand van sy beursie), tensy hy bewys kon lewer dat hy aan ’n ander meisie verloof is, in welke geval hy skotvry daarvan sou afkom. (Die jaar 1228 was natuurlik ’n skrikkeljaar.) Dus: die uitdrukking verwys daarna dat veral vrouens nie elke jaar hierdie plesier mag belewe nie.
Sout: Iets met ’n knippie (greintjie, korreltjie) sout neem (iets nie as die volle waarheid aanvaar nie)
In ’n resep van Plinius, die voorste Romeinse wetenskaplike van die eerste eeu n.C. verwys hy figuurlik na iets wat cum grano salis (met ’n greintjie sout) opgeneem moet word. Sout maak dit meer aanvaarbaar.
Volgens oorlewering het ’n beleërde burg se inwoners die vyand probeer wysmaak dat hulle genoeg kos het om die beleg onbepaald te weerstaan. Toe hulle gewone ammunisie opgeraak het, het hulle spekboude na die vyand geslinger om die punt te maak. Op hierdie manier het hulle dus die waarheid verdraai. ’n Ander teorie maak nie regtig sin nie, naamlik dat in ’n seegeveg kanonkoeëls met brandende spek na die vyand geskiet is wat sy skepe aan die brand sou laat slaan.
In 49 v.C. gesê deur Julius Caesar toe hy die Rubikon met sy leër oorgesteek het nadat Rome hom verbied het om dit te doen.
Ontleen aan die trekkerslewe: as die touleier bang is dat die osse hom gaan inhaal omdat hy moeg is, dan gooi hy die tou oor die horings van die osse en hardloop weg
Ontleen aan die wewersbedryf: die tou is die skering (die regafdrade) wat gespan word voordat die stuk geweef word deur dwarsdrade daartussen te weef.
Toutjie: Toutjies trek (in die geheim ’n saak bevorder, veral as begunstiging van ’n kandidaat by ’n aansoek om ’n betrekking)
Waarskynlik na aanleiding van die marionetmeester wat die poppe se bewegings agter die skerm beheer deur die toutjies daarvan te trek.