Hierdie week se sleutelteks beklemtoon die wysheid daarvan om na 'n deurleefde leermeester te luister en die dwaasheid daarvan om goeie leringe te minag. Psalm 19 besing die Here se volmaakte openbarings van Homself deur sy Woord en deur die natuur en soos die sleutelteks, hoe kosbaar God se bepalings is. Jakobus 3 kasty gelowiges oor die dwaasheid van onbeheerste tonge en Markus 8 oor die dwaasheid van geloof wat Jesus se lyding systap en nie sterf aan hulleself nie. Dwaasheid en wysheid kan vandag liturgies afgespeel word teenoor mekaar, soos wat die tekste dit doen. Om die dieptepunt van die wysheid wat alles oortref aan die orde te bring, sal Markus 8 nie uitgelaat kan word nie. Die Christologiese swaartepunt is daarin vervat, wat vandag se tekste betref.
20Wysheid is 'n vrou
en die swape 'n afkeer hê van kennis?
Die angs sal soos 'n storm
soos 'n orkaan.
29Julle het 'n afkeer van kennis gehad,
Die eerste hoofstuk beklemtoon dat wysheid in die eerste plek van God af kom (1:1-7) en in die tweede plek bevestig word deur die ervaring van mense wat die pad met die Here stap, soos ouers en ander gelowige rolmodelle. Dit is na hulle wat 'n mens moet luister om wysheid te bekom, die eerste van tien "lewenslesse" van die pa aan sy seun (1:8-19). Wysheid – van God en van rolmodelle – is daarom vir die pa soos 'n vrou wat roep en op wie jy jou ore fyn moet instel (1:20-33), 'n metafoor wat ook in ander wysheidstradisies gebruik word. Dink byvoorbeeld aan Atena en Minerva, die simbool van wysheid in onderskeidelik die latere Griekse en Romeinse tradisie. Minerva is baie keer met 'n uil uitgebeeld.
Om 'n sin virregverdigheid te ontwikkel (1:3);
Om met oorlegop te tree (1:4);
Die klem op kennis en oorleg in vers 4 tref my. Let op dat dit nie teoreties bedoel word nie, maar prakties. Dit gaan ook nie net oor kennis as sodanig nie, maar oor kennis en oorleg. Oorleg kan ook vertaal word met oordenking of beraadslaging. Dit veronderstel 'n deurdink van die implikasies en betekenis van kennis, en dit ook nie net op jou eie nie, maar saam met ander, soos Spreuke ook in 11:14 nog verder in terme van leiers en die gemeenskap sal beredeneer.
Kennis en oorleg is dus nodig om reg te kan optree. Dié tipe wysheid is vir die lewe saam met ander bedoel! Dieselfde geld 'n sin vir regverdigheid en billikheid in vers 3. Dit is iets wat jy aanleer. Dit is iets wat jy beoefen. Dit is iets waarin jy groei. Maar dit is 'n leerervaring wat met die gemeenskap te make het. Dit is immers waar jy die regverdigheid moet beoefen. En dit is die basis van 'n goeie en behoorlike opvoeding – dat jy tereg kom in die gemeenskap met God en met ander.
Let op hoe hierdie twee sake (1:1-7 en 1:8-19) ooreenkom met die eerste gebod van elk van die twee tafels van die wet: "Jy mag naas My geen ander gode hê nie" (Eks 20:3) en, "Eer jou vader en jou moeder" (Eks 20:12). Die boek Spreuke kan dus gesien word as 'n uitgebreide uitleg van alles wat in die Tien Gebooie as die hart van God se wil vir die volk uitgespel is. Trouens, Jesus beskou hierdie twee sake as die hart van Sy eie lering, om God lief te hê en jou naaste soos jouself (Matt 22:37-40).
Die boek Spreuke is dus 'n heerlike praktiese uitleg van die wet, en iets waarin 'n mens die sin van Jesus se leringe kan raaksien, 'n hele paar eeue voor Hy met Sy bediening sou begin.
Let op hoe die pa die alternatief uitspel. As 'n mens nie met God begin nie, as jy nie die invloed van rolmodelle respekteer nie, sit jy jou voet op 'n pad waarin jy min weerstand gaan hê teen die verleiding van misdaad en geweld. Dit is die gevaar van 'n lewe waar jy nie bewustelik lewe saam met God nie, en jou afskei van die geborgenheid van die primêre verhoudingsruimte, die gesin en familie, sowel as die geloofsgemeenskap. Jy raak te maklik die enigste oriënteringspunt vir jou norme en waardes.
Belangriker as dit is egter dat die wysheid regdeur Spreuke as die stem van God self voorgestel word. Dat dit vroulik is, ondersteun die gedagte dat God nie vasgevang kan word in 'n manlike idioom nie, dat die beskrywing van God beide uit manlike en vroulike metafore opgebou word.
Interessant is dat die spotters as arrogante vrydenkers voorgestel word wat die regverdiges teenstaan, dié wat God wil dien, wat vir Hom ontsag het. 'n Mens kan hulle vandag nog herken!
Aanvangslied: Lied 177 "Jesus gróót bo almal vs1"
Skuldbelydenis: Lied 232 "Diep o God diep neer geboë vs 1"
Toewyding: Lied 232 "Diep o God diep neer geboë vs 2"
Loflied: Psalm 100 (2e melodie) 1,2,3 (Of die woorde van van Totius agter in die liedboek, 4 verse)
Skriflesing: Spreuke 1:20-33
Genade en vrede vir u van God wat
Wat weer kom
En wat elke dag in u lewe kom!
Liturg: Ons Here Jesus Christus het gesê: "As julle My liefhet, sal julle my opdragte uitvoer." Gelukkig is hulle wat die Woord van God hoor en dit ook uitvoer. Hoor dan hierdie opdragte wat God vir sy kinders gee, en neem dit ter harte. Ek is die Here jou God wat jou uit Egipte, uit die plek van slawerny, bevry het. Jy mag naas My geen ander gode hê nie. Jy moet die Here jou God liefhê met jou hele hart en met jou hele siel en met jou hele verstand en met al jou krag.
Almal: Here, wees ons genadig.
Liturg: Jy mag nie vir jou 'n afgod maak nie. God is Gees, en dié wat Hom aanbid, moet Hom deur die Gees en in waarheid aanbid."
Liturg: Jy mag die Naam van die Here jou God nie misbruik nie. Jy moet Hom met eerbied aanbid.
Liturg: Sorg dat jy die Here se dag heilig hou. Christus is uit die dood opgewek is. Rig daarom julle gedagtes op die dinge wat daarbo is, nie op die dinge wat op die aarde is nie.
Liturg: Eer jou vader en jou moeder. Lewe as dienaars van God, ag ander se belange hoër as jou eie, jy moet jou medegelowiges liefhê.
Liturg: Jy mag nie moord pleeg nie. Leef in vrede met alle mense. Oorwin die kwaad deur die goeie.
Liturg: Jy mag nie egbreuk pleeg nie. Onthou dat jou liggaam 'n tempel van die Heilige Gees is.
Liturg: Jy mag nie steel nie. Wees eerlik in alles wat jy doen en sorg vir die behoeftiges.
Liturg: Jy mag nie vals getuienis teen 'n ander gee nie. Leef in die waarheid.
Liturg: Jy mag nie iets begeer wat aan jou naaste behoort nie. Onthou die woorde van die Here Jesus: Om te gee, maak 'n mens gelukkiger as om te ontvang. Jy moet jou naaste liefhê soos jouself. Die liefde is die volle uitvoering van die wet.
God van tweede kanse en oor-begin, dit verstom my altyd weer dat u kies om my in u Koninkryk te gebruik. U gebruik my soos ek is: onvolmaak, met foute, gewoon, soms geneig om nie my beste te gee nie, geneig om foute te maak, om te struikel en om te val.
Maar u genade is altyd groter as my foute en mislukkings. Dankie, o Here, dat U my gebruik ten spyte van myself!
Volmaakte God, herinner my gereeld dat, in u oë, mislukking nooit finaal is nie. Deur u genade, stel my in staat om met my mislukkings konstruktief om te gaan en met ander se foute geduldig te wees. Laat dit so wees. Amen.
1 .U is die Lig, U laat my sien;
Die fokusteks oor wysheid is moeilike materiaal om met kinders te hanteer.
Ek kies om hulle van 'n wyse man te vertel… Salomo!
Salomo was 'n wyse man. 'n Wyse man was iemand wat reg en billik oor dinge kon besluit en wat veral oor wysheid kon skryf. Salomo was verantwoordelik vir sowat 3 000 wysheidspreuke en meer as 1 000 liedere. Al die nasies van die destydse wêreld het na Israel gereis om na Salomo se wysheid te luister.
Maar waar kom Salomo se wysheid vandaan? Die Here het vir hom wysheid gegee!
By Gibeon het die Here in 'n droom aan Salomo verskyn en gesê: Begeer wat Ek jou moet gee. Salomo het toe gevra vir 'n opmerksame hart om reg te spreek oor die volk, vir die vermoë om te kan onderskei tussen kwaad en goed, en vir wysheid en kennis. Die Here het dit toe goedgekeur en aan
Salomo wysheid gegee. En omdat hy so nederig was in sy versoek om wysheid te hê het die Here ook aan hom rykdom en eer belowe.
Salomo was die seun en opvolger van koning Dawid. Hy was deur sy lewe bekend vir sy wysheid en sy rykdom. Dit was Salomo wat die eerste tempel vir die Here gebou het.
Een van Salomo se spreuke was… "wysheid is om die Here te dien!"
Gebed: Here- gee asb ook vir ons die vermoë om met wysheid hier op aarde te leef. Amen
Waar is wysheid te vind?
Hoe steek die lewe inmekaar? Wat is die diepste geheim van 'n gelukkige lewe? Waar vind ons die praktiese vaardigheid om verstandig en wys op ons lewensreis te gaan? Hoe kan ons tussen al die onsekerhede van die lewe deur stuur op 'n manier wat 'n betekenisvolle lewe verseker, sonder om oorversigtig of sinies te raak?
Waarin lê die wysheid om goed te leef?
Sommige kenners sê die Westerse wêreld het wysheid prysgegee. Ons soek die meeste genot uit die oomblik, sonder om na te dink oor waarheen ons lewenstyl lei. Ons wil graag sekere dinge bekom, wat ons glo ons gelukkig gaan maak. Intussen kyk ons die werklik betekenisvolle aspekte van die wyse lewe mis.
Iemand vertel hoe Amerikaanse universiteite aan die begin van die twintigste eeu studente beloof het hulle sal daar wysheid aanleer. Teen die middel van die twintigste eeu is wysheid "afgeskaf": universiteite het toe kennis belowe. 'n Paar dekades later was selfs kennis te veel, van toe af belowe universiteite informasie aan studente. Dis seker nie lank nie, of studente kan net verwag om blote data by universiteite te kry.
Ons het – word gesê – die groot prentjie prysgegee: dat daar 'n wyse manier van lewe is wat voorspelbaar tot betekenis en sin, vrug en positiewe uitkoms, sal lei.
Leraars van wysheid
Ons teks beklemtoon dat blote data of feite nie genoeg is om mee te lewe nie. Mens het wysheid nodig. Dit is insig in die manier hoe God die wêreld aanmekaargesit het, en watter soort lewe en optrede God se wêreld beloon.
Ons teks getuig van 'n era toe daar nog wysheidsleraars was. Dit was mense wat geglo het kinders en jongmense moet wysheid aangeleer word. Mense moet van jongs af leer wat prakties, produktief, vrugbaar en deugsaam is. Mense moet die regte manier van lewe aanleer.
Wysheid kom nie vanself nie. Dit moet oorgedra en aangeleer word.
Spreuke 1 tot 9 bestaan uit lang toesprake – twaalf in totaal – oor die waarde van wysheid. Hierdie toesprake verwys na Vrou Wysheid haarself. In Spreuke 10 tot 30 het ons nie toesprake nie, maar los spreuke, wat oor verskeie sake handel.
Die eerste hoofstuk, waaruit ons teks kom, beklemtoon dat wysheid in die eerste plek van God af kom (1:1-7) en in die tweede plek bevestig word deur die ervaring van mense wat die pad met die Here stap, soos ouers en ander gelowige rolmodelle. Dit is na hulle wat 'n mens moet luister om wysheid te bekom.
Wysheid – van God en van rolmodelle – is daarom soos 'n vrou wat roep en op wie jy jou ore fyn moet instel (1:20-33).
Reg aan die begin van hoofstuk 1 word gesê iemand wat wysheid bekom, word gehelp:
Ons teks, hoofstuk 1 verse 20 tot 33, begin deur wysheid te personifieer. Wysheid word as 'n vrou voorgestel wat lang die straat staan en roep. Wysheid is 'n vrou wat haar goedere uitstal en ander aanmoedig om daarvan te kry (20-21):
Wysheid is 'n vrou
sy roep bo die rumoer uit,
Wysheid word in ons teks openbaar nié as 'n lysie beginsels waarvan mens kan besluit of jy dit wil aanvaar of nie. Hier is Wysheid 'n leermeester, 'n onderwyser, wat aktief, passievol, doelgerig op soek is na studente en leerders. Sy is aktief besig om leerders bymekaar te maak, sodat sy hulle in wysheid kan onderrig.
Wysheid weet mens doen niemand 'n guns as jy hulle maar net aan hulself oorlaat nie.
Die hele lewe
Let ook op dat Wysheid die hele lewe vir haar onderrig in gedagte het. Sy is nie maar net in die privaat geestelike lewe van die individue geïnteresseerd nie. Sy staan op die straathoeke, die stadspoorte en die markplein. In moderne taal sal ons sê sy hou die parlement en die politieke verhoog, die lewe van werkgewer en arbeider, die bankwese en die sportveld dop.
Wysheid in nie alleen persoonlike beginsels vir die binnekamer nie. Wysheid is ook vir die politiek, sakewêreld, en stadsplein.
Wysheid gee genoeg vir die onkundiges, grootpraters en swape (22) om om uit te gaan op straat, oraloor te kyk, hulle uit te snuffel, hulle in die oë te kyk en aan te dring daarop om hulle te onderrig (23).
Goeie onderwysers kry dit reg om 'n impak op hulle studente se lewens te maak. Die wyse leermeester is lief genoeg vir haar vak, en lief genoeg vir die student, om elke moontlike poging aan te wend om die student nader te trek en positief te beïnvloed.
Die dwase leermeester dink alles gaan net oor feite, en sit terug. Die studente moet maar self besluit of hulle hul aan die feite gaan steur.
Soos Wysheid se gesprek in ons teks vorder, hoe ernstiger word die toon daarvan. Eers maak sy 'n belofte aan die onkundiges en dwase. Sy sal wysheid in oorvloed en begrip in oormaat skenk.
Dan word wysheid gekonfronteer met die onwilligheid van die dwase en spotters om iets te leer. Sy word kwater en raak ernstiger en gevul met verwyt oor die dwaasheid wat sy sien.
Teen vers 26 sê sy:
Daarom sal ek lag as die ongeluk julle tref,
ek sal met julle spot wanneer die angs julle oorval.
Hier word die ongeluk en die angs gewyt aan die gebrek aan wysheid en dwaasheid van mense.
Teen die einde van ons teks klink Vrou Wysheid soos die profeet Jeremia in sy ernstige en mees veroordelende oomblikke.
Wanneer die storms en die ongeluk die dwase tref, sal die dwase na Wysheid roep, maar sy sal nie antwoord nie (28).
Dan sal dit te laat wees vir onderrig, te laat om versigtig te onderskei oor die regte pad vir die lewe. Te laat.
Ja, lewe en dood, voorspoed en rampspoed, is ter sprake wanneer wysheid bedink word.
Dwaasheid en ramp
Dwaasheid en rampspoed het nie altyd 'n direkte verband in die lewe nie. Soms gebeur goeie goed met dwase mense, en somtyds ly en sterf wyse mense. Oorsaak en gevolg (dwaasheid en ramp) is nie altyd so eenvoudig nie.
In ons teks is Vrou Wysheid gefokus op daardie dwaasheid wat feitlik verseker tot oormaat van ramp sal lei. Wysheid gebruik elke instrument en argument tot haar beskikking om die dwaas se aandag kan kry. Sy gebruik selfs vrees vir die ellende wat mens in die lewe kan tref. Haar doel is om harte, gedagtes en lewens te verander. Onthou, sy moet die aandag trek van mense wat ons dalk as "simpel" en ondeurdag sal beskryf.
Sy praat met die geldgierige wat alle verhoudings – met God en medemens – offer op die altaar van wins. Sy waarsku dat dit tot ellende sal lei. Sy praat met die verslaafde wat beheer verloor en groot skade gaan aanrig. Dan moet so 'n dwaas nie omdraai en vra waarom die Here die ellende oor hom gebring het nie. Sy praat met die uitbuiter wat tranerig raak wanneer hy sy eie medisyne kry. Die ramp is dwaasheid se skuld.
Om mense te help verander, moet mens kragtig uitwys wat die gevolge van hulle optrede gaan wees. In hierdie trant praat wysheid in ons teks.
Ons moderne mense hou nie juis daarvan om so direk oor oorsaak en gevolg, oor die verband tussen wysheid en 'n goeie lewe, of die verband tussen dwaasheid en ellende, te praat nie. Ons is geneig om te fokus op die vraag waarom slegte goed met goeie mense gebeur. Ons praat nie veel oor die suur vrugte van dwaasheid nie.
Het ons die moed verloor om mense aan te spreek oor hulle dwaasheid?
Ons moet ook opnuut leer by Vrou Wysheid. Sy het 'n punt beet. Haar tirade teen die dwase en die onverstandige het meriete. Meer as wat ons wil toegee, lei 'n lewe van dwaasheid tot nood , kwelling, angs en ongeluk. Die storms en orkane wat mense tref, word gebore uit dwase optrede.
Nie naastenby alle slegte dinge wat met mense gebeur, word uit dwaasheid gebore nie. Maar sommige dinge wel.
Vrou Wysheid probeer nie sê God straf elke sonde nie. Sy dink nie God hou ons dop en sit gereed om elke oortreding met 'n sambok by te kom nie. Sy dink nie God skep behae daarin om mense by te kom nie.
Nee, Vrou Wysheid is meer geïnteresseerd in die vraag watter soort mense ons besig is om te word. Elke daad, elke houding, elke gesindheid en elke ding wat ons nalaat, word in ons lewe soos 'n legkaart aanmekaargeweef. Vrou Wysheid sê as ons op 'n dag met die prentjie gekonfronteer word wat ons bou, mag ons skrik.
Die vraag vir Wysheid is meer watter soort mens ons wil wees aan die einde van ons lewe. Wanneer ons terugkyk oor al die keuses wat ons gemaak het, en hulle gevolge, is die vraag hoe die prentjie dan lyk. Sy wil ons help om lewens te bou wat goed en reg is, en 'n seën vir ander mense.
William Willimon skryf:
Our actions, our decisions, our deeds do have consequences. As we are acting, deciding, and doing, we are being formed into certain sorts of persons who live in the world in a certain way. Will we live as fools, or as those who are secure and living at ease, safe in the knowledge that we are pursuing the way that ends in a life well lived?
Wysheid as luister
Ons teks onderstreep hoe belangrik dit is om te luister na wysheid en wyse mense. Deur wie laat jy jou beïnvloed?
Vrou Wysheid vra ons ore. Ons moet moeite doen om na wysheid te luister. Ons moet leerbaar wees, onsself oopstel, die moeite doen om na te dink en te groei in insig.
Luister verg selfbeheersing, geduld en nederigheid, daarom kies baie wysneusigheid bo wysheid. "Ek hoor jou, maar ek wil nie luister nie. Hierdie keer 'wil' ek nie wys wees nie; dis te moeilik (tydrowend, vernederend, 'uncool', oninteressant)." Hier lê die "swarigheid" van die wysheid.
Wysheid en ontsag vir God
Wysheid leer ons hoe God die wêreld aanmekaar gesit het. Net soos 'n boer ooreenkomstig die klimaat met die regte items op die regte manier moet boer, net so ondersteun God se wêreld wyse optrede en beloon nie dwaasheid en dwarstrekkerigheid nie.
Wysheid begin daarom met ontsag vir God (29).
Vrou Wysheid het 'n harde waarskuwing (29-31):
Julle het 'n afkeer van kennis gehad,
julle het my raad verontagsaam
Julle sal die vrugte
Die wyse lewe lei tot die teenoorgestelde uitkoms.
Die Here se gebooie is ons bakens op die wyse lewensweg.
Ons teks vra dat elkeen van ons 'n paar keuses moet maak.
Die eerste is natuurlik of ons 'n lewe van wysheid of dwaasheid wil lei.
Die tweede vraag is of ons 'n bron van wysheid vir ander mense gaan wees? Kan ander wysheid by ons leer? Gaan ons seuns en dogters van Vrou Wysheid wees?