PressReader - Weg! Platteland: 2014-12-01 - Laat ’n mens dink Die drank­dui­wel het die plat­te­land in ’n wurggreep, skryf Ernusta van Wyngaard
Laat ’n mens dink Die drank­dui­wel het die plat­te­land in ’n wurggreep, skryf Ernusta van Wyngaard
Gaan kyk maar op e­ni­ge dorp hoe die drank­dui­wel die Suid-a­fri­kaan­se plat­te­land ver­woes – ver­al oor na­we­ke en op “Al­lpay-dae”, sê Ernusta van Wyngaard.
Weg! Platteland - 2014-12-01 - Voorblad -
Sy oë kyk leeg te­rug in my­ne as ek praat oor din­ge wat ek aan­neem hy al be­hoort te ver­staan. Hy is im­mers 19, op die drum­pel van vol­was­sen­heid. Wan­neer hy praat, kan ek hoor hy wil klink soos die groot­men­se om hom, maar ie­wers skort iets in sy brein, in sy ver­moë om ten vol­le te be­gryp.
Sy ou­er broer, wat in Mei 2014 op 32 oor­le­de is, het die­self­de leë kyk ge­had: ’n lig­gie wat nooit aan­ge­gaan het nie.
Hier­die jong man is my neef, en al is hy nooit amp­te­lik daar­mee ge­di­ag­no­seer nie, weet ek wat sit ag­ter dié kyk. Hy – en ek ver­moed sy oor­le­de broer ook – het fe­ta­le al­ko­hol­sin­droom (FAS), want my tan­nie, wat vir die groot­ste deel van haar le­we ’n plaas­wer­ker was, het erg ge­drink ter­wyl sy swan­ger was.
Of sy in haar on­kun­de en on­ge­let­terd­heid ge­weet het drank be­na­deel jou on­ge­bo­re kin­ders, weet ek nie, maar ek weet wel sy kon nie op haar eie op­hou d­rink nie, al wou sy. Ek kan nie ’n dag as kind ont­hou dat ek nié my tan­nie en haar man, nou al­bei oor­le­de, in die een of an­der sta­di­um van be­so­pen­heid ge­sien het nie. Dit was as­of hul­le nie son­der drank kon funk­si­o­neer nie.
En so het ek as ’n plaas­kind bui­te Bon­nie­va­le in die Wes-kaap hier­die ver­skyn­sel el­ke lie­we na­week ge­sien. Plaas­men­se wat Vry­dae ná ’n week se har­de werk nie vin­nig ge­noeg by die kan­tien – dis nou die drank­win­kel – kon uit­kom om hul­le drank­voor­raad vir die na­week te kry nie. Van hul­le het som­mer net daar ’n li­ter van daar­die goed­koop drank in sy ken­mer­ken­de bruin­pa­pier in ’n paar teue weg­ge­slaan. Die ses­kan (’n 5 ℓ-kan) was vir die na­week, en soms was daar meer as een ses­kan.
Ek woon dees­dae in die Kaap, maar sien die drank­dui­wel steeds wan­neer ek vir my ou­ers op Bon­nie­va­le gaan kui­er. (Daar is selfs ’n fa­mi­lie­lid wat hom­self uit sy werk ge­drink het.) In die Kaap sien ek ook die drank­dui­wel rond­sluip on­der die ha­we­lo­ses wat nie her­berg of werk het nie, maar ge­du­rig dronk is…
Wie moet die skuld dra vir ’n ge­meen­skap – of se­ke­re soort men­se, ge­woon­lik die heel arm­stes – wat in die kloue van die drank­dui­wel vas­ge­vang bly?
Na­tuur­lik is dit men­se se keu­se om te d­rink en hul­le moet ver­ant­woor­de­lik­heid aan­vaar vir die ver­woes­ting wat hul­le in hul­le eie le­we saai. Maar net so kan ons nie weg­re­de­neer dat die ou dop­stel­sel waar­mee plaas­boe­re hul­le wer­kers met drank be­taal het, van­dag nog in die arm­ste ge­meen­skap­pe s­pook nie. Plaas­wer­kers het af­hank­lik ge­raak van drank, en hier­die bo­se si­klus word in som­mi­ge fa­mi­lies van die een ge­slag na die vol­gen­de voort­ge­sit.
Na­tuur­lik lyk die “skur­ke” in die ver­haal van­dag an­ders: Dit is die­ge­ne wat die goed­koop drank aan­ry pla­se toe om dit aan wer­kers te gaan ver­koop; dit is die men­se wat daar­die goed­koop ge­mors ver­vaar­dig; dit is die drank­li­sen­sie­hou­ers wat hier­die drank vir so min as R12 per li­ter in hul­le win­kel aan­hou; drank­win­kel­ei­e­naars wat op die boek ver­koop, skelm na-ure drank gee en, ja, aan kin­ders ver­koop; dit is die re­ge­ring wat mil­joe­ne uit drank­be­las­ting maak, maar nie die wet­te af­dwing en skul­di­ges aan die pen laat ry nie.
Wan­neer dit by drank­mis­bruik kom, ver­al on­der plaas­wer­kers en arm men­se, is daar net te veel men­se wat hul­le han­de in die lug gooi. Dit is as­of se­ke­re par­tye uit hul­le pad gaan om drank so toe­gank­lik en goed­koop moont­lik te maak vir ar­mes, wat dit reeds op ’n fi­nan­si­ë­le, maat­skap­li­ke en so­si­a­le vlak nie kan be­kos­tig om te d­rink nie.
Die pro­du­sen­te en ver­skaf­fers van goed­koop drank sê waar­skyn­lik: “Ons voor­sien in ’n be­hoef­te en dwing nie­mand om die drank te koop nie.” Nee, jul­le dwing nie­mand nie, maar jul­le teer op dié men­se se on­ver­moë en on­wil­lig­heid om drank te los. Jul­le voed eer­der die drank­dui­wel wat ge­sin­ne en ge­meen­skap­pe ten gron­de laat gaan.
Ook ons “ge­wo­ne” men­se wat nie een van die “skur­krol­le” ver­tolk nie, kan nie ons han­de in on­skuld was nie. Ons bly stil oor daar­die goed­koop drank wat soos vis­o­lie lyk en wat bai­e­keer op die­self­de rak­ke pronk waar jou prys­wen­ner-wit- of rooi­wyn staan.
Dit is hoog tyd dat Suid-a­fri­ka­ners be­sef ons le­we in ’n sa­me­le­wing en nié op pri­va­te ei­lan­de nie. Drank­mis­bruik is ons al­mal se pro­bleem en ons moet saam aan op­los­sings dink. Ek twy­fel of drank­mis­bruik on­der ar­mes ooit vol­ko­me uit­ge­roei sal word, maar dit be­te­ken nie ons moet boe­del oor­gee en nie eens pro­beer nie.
Ek pro­beer deur my neef, wie se toe­koms reeds deur drank be­dui­wel is, waar moont­lik by te staan. Ek pro­beer by hom in­prent al het hy strui­kel­blok­ke, is sy toe­koms in sy eie han­de.
Wat gaan jý doen?
‘Nee, jul­le dwing dalk nie­mand nie, maar jul­le teer op dié men­se se on­ver­moë en on­wil­lig­heid om drank te los.’
• Lees meer oor fe­ta­le al­ko­hol­sin­droom by san­ca­wc.co.za.