Staan jy ŉ populis teë is jy die “vyand van die volk”Supra Mahumapelo, die premier van Noordwes. Argieffoto: Premier.nwpg.gov.za Die geweldpleging in Coligny, en veral die wyse waarop die Noordwes-premier, Supra Mahumapelo, die verhitte gemoedere met sy anti-wit propaganda aangejaag het, vestig die aandag op ’n verskynsel wat die laaste jare aandag getrek het. Dit is populisme. Die begrip word afgelei van die Latynse woord populus of volk. Die Afrikaanse woord het egter ’n dubbelsinnige betekenis: Dit kan ’n etniese inhoud hê, soos in “die Afrikanervolk”, of dit kan ’n klasse-inhoud hê met die betekenis van “die gewone mense”. Die Latynse woord het eerder laasgenoemde betekenis. ’n Mens moet versigtig omgaan met die begrip populisme aangesien feitlik elke politikus wat stemme soek in ŉ sekere sin ’n populis is. Tog het geleerdes wat die verskynsel behoorlik ondersoek het, sekere gemeenskaplike eienskappe geïdentifiseer. Een van dié wat dit dalk die intensiefste ondersoek het, is die Nederlands-Amerikaanse politieke wetenskaplike prof. Cas Mudde (tans aan die Universiteit van Georgia). In verskeie publikasies definieer hy populisme as (en laat ek ter wille van duidelikheid sy oorspronklike Engels gebruik) ’n ideologie “that considers society to be ultimately separated into two homogeneous and antagonistic groups, ‘the pure people’ and ‘the corrupt elite’, and which argues that politics should be an expression of the volonté general (general will) of the people”. Populiste sien die teenstelling tussen dié twee groepe as moreel van aard. Populisme is op sigself nóg die kern nóg die verwerping van die demokrasie: “To put it simply, populism is pro-democracy, but anti-liberal democracy. It supports popular sovereignty and majority rule, but rejects pluralism and minority rights” (12 Mei 2015 op die webwerf Open Democracy). Uit Mudde se definisie blyk dat populisme in wese niks met links en regs (vir sover sulke begrippe nog betekenis het) te make het nie. Of, dalk akkurater, populisme doen hom voor in sowel regse as linkse gedaantes en in verskillende mate van intensiteit. Die bekendste voorbeelde van regs-populistiese groepe kom voor in Frankryk (die Front National), Nederland (Partij voor de Vrijheid), en Duitsland (Alternative für Deutschland). In Pole (Prawo i Sprawiedliwość) en Hongarye (Fidesz) is die regs-populiste selfs aan bewind. Maar daar is ook links-populiste. In Griekeland regeer só ŉ party (Syriza), terwyl die Spaanse Podemos (vertaal as “ons kán”) die konserwatiewe establishment ŉ jaar of twee gelede kwaai die skrik op die lyf gejaag het. Daar is ook populiste – pres. Wladimir Poetin van Rusland en Beppe Grillo van Italië – wat nie as links óf regs beskryf kan word nie. Mudde wys daarop dat “suiwer” populisme nie bestaan nie. Regs-populiste verenig hul benadering met nativisme (volgens die woordeboek Merriam-Webster “a policy of favoring native inhabitants as opposed to immigrants”), en links-populiste met sosialisme. Die oupagrootjie van alle moderne populiste was Adolf Hitler. Hy het sy beleid uitdruklik in die naam en in die belang van die Duitse volk gevoer en alle teenstanders – met inbegrip van die onafhanklike media – as die “vyande van die volk” beskryf. Hitler was die prototipe van alle huidige populiste. Daar is geen populistiese heerser wat nie minstens protesteer (soos pres. Donald Trump van die VSA) teen die beperkings wat die regstaat aan hom oplê nie. Die meeste breek dit trouens stelselmatig af. Voorbeelde is pres. Nicolás Maduro van Venezuela en pres. Robert Mugabe van Zimbabwe, asook premiers Viktor Orbán en Alexis Tsipras in Hongarye en Griekeland. In Nederland pleit die regs-populistiese Geert Wilders openlik vir die afbreek van die regstaat. En dan is daar natuurlik ook ons eie pres. Jacob Zuma. Namate Zuma en sy ondersteuners in die ANC, soos Supra Mahumapelo, deur hul eie korrupsie en onbekwaamheid dieper in die probleme beland, soek hulle na ŉ sondebok – en soos populiste elders in die wêreld, vind hulle dit. In die VSA is die sondebok alles en almal wat die lewe vir Trump moeilik maak. In Europa is dit die Moslems, in Griekeland en Venezuela die nare kapitaliste. In Zimbabwe en Suid-Afrika is dit die rassistiese wit mense. Het Suid-Afrika se probleme, aldus Zuma, dan nie begin die dag toe Jan van Riebeeck sy ongenooide bene op die Kaapse strand neergesit het nie? Bulder Julius Malema van die EFF en Mahumapelo nie gereeld dat die wit indringers swart mense se grond gesteel het en dus verantwoordelik is vir laasgenoemdes se armoede en ellende nie? Deel van die probleem is natuurlik dat die populiste, of dit nou gaan oor dié in die VSA, Europa of Afrika, altyd ŉ egte en bestaande probleem aangryp. Dan gaan dit om ŉ deel van die kiesers wat ekonomies agterbly, om ŉ politieke stelsel wat nie (meer) behoorlik werk nie, om Moslem-immigrante wat dikwels in die bestaande gemeenskap onintegreerbaar is, om wit rykdom wat gebou is – soos die historikus GD Scholtz dit in die jare sestig gestel het – “op die sweet wat uit swart liggame rol”. Die populiste gebruik met ander woorde iets wat hul gehore sal herken. Dat hulle in die proses sodanig kortpad met die waarheid vat en dit só oordryf dat dit in werklikheid op ŉ leuen neerkom, maak nie saak nie. Daar is ander dinge – soos politieke mag en persoonlike rykdom – wat vir hulle belangriker is. In die geval van iemand soos Malema het hy sy oë duidelik op die presidentskap gerig. As hy dít verower het, is hý die baas en sal hy al die lastige beperkings wat die Grondwet aan hom oplê – die opposisie, die howe, die vrye media – nek omdraai. In die geval van Zuma en sy gewese vrou, “dokter” (in hemelsnaam, moenie haar hoë titel vergeet nie!) Nkosazana Dlamini-Zuma, gaan dit daarom dat die aandag terwille van die behoud van die mag van hul eie mislukkings afgetrek moet word. Zuma se eie grootste prestasie was dat hy die land in rommelstatus ingelei en Suid-Afrika se naam wêreldwyd laat stink het; Dlamini-Zuma se termyn as sekretaris-generaal van die Afrika-Unie is gekenmerk deur haar feitlik totale afwesigheid van die toneel. Maar, tipies van populiste, word hul opponente nie voorgestel bloot as mense wat anders oor sake dink nie. Nee, hulle is oneerlik, misdadig en moet met alle wettige en onwettige middele bestry word. Hitler het sy opponente opgesluit of vermoor. Trump het gedreig om Hillary Clinton op te sluit, maar ontdek dat die regstaat hom nie toelaat nie. Poetin, Maduro en Mugabe doen dit al lankal. Dit mag nie sover in Suid-Afrika kom nie. As ons eers ons regstaat verloor het, is die laaste reste van ons vryheid daarmee heen. Wil ons dít hê?