Tjhelete e tswa kae?
Haeba ha le kgone ho lefa makgetho a thepa hobane le fumana thuso ya tjhelete ya mmuso ya setjhaba kapa le sa sebetse, le ka ba le tokelo ya ho tlohediswa ho lefa nakwana, theolelo makgethong ao le a kolotang masepala. Iteanyeng le ofisi ya masepala wa lona ho batla ho tseba hore le ka etsa kopo jwang le dipehelo tsa ho lokela ho dumellwa. Ditheolelo tsa makgetho a thepa di ka hokelwa boingodisong ba rejisetara ya bofuma ya (sheba karolo e amehang rejisetareng ya bofuma).
Molao o hloka masepala hore o iteanye le setjhaba ha o beha dintho tsa oona tse bohlokwa, o etsa meralo ya oona le ho aba disebediswa dinthong tsa bohlokwa ka tekanyetso ya tjhelete. Ka Phato le Loetse selemong se tlang pele tekanyetso ya tjhelete e kenngwa tshebetsong, masepala o tlameha ho fumana diphehiso ho tswa ditjhabeng, ka seo ba se nahanang ka ditshebeletso tseo ba di fumanang le diphetoho dife kapa dife ditlhokong le ditebellong (Kgaolo ya 4 ya Molao wa Mekgwatshebetso ya Masepala).
Ebe masepala o lokisa IDP ya oona le ho etsa moralo wa tekanyetso ya tjhelete. Hang ha sena se entswe, masepala o tlameha ho boela o kopana le setjhaba ho netefatsa hore ditlhoko le dintho tse batlwang tse utlwahalang di phethahaditswe (karolo ya 21 ya MFMA; Kgaolo ya 4 ya Molao wa Mekgwatshebetso ya Masepala). Haeba ditlhoko tsena di sa phethahatswa, IDP le tekanyetso ya ditjhelete di ka boeletswa. Sena se lokela ho etswa pakeng tsa Tlhakubele le Mmesa pele selemo sa ditjhelete se qala ka Phuptjane.
Mona masepala o qala ho sebedisa tjhelete eo ho fanweng ka yona tekanyetsong ya ditjhelete diketsahalong tse boletsweng ho IDP. E lefa meputso, bafepedi ba tshebeletso, e reka dintho tse hlokehang ho fana ka ditshebeletso, e reka le ho hlokomela metjhini le disebediswa, le ho etsa le ho hlokomela tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso. Tshebetso ena e qala ka Phuptjane mme e fela Motshehanong selemong se latelang (karolo ya 69 ya MFMA).
Haeba le sa kgotsofatswa ke hore ditshebeletso di fumantshitswe ka tshwanelo, le ka hlahisa taba dikopanong tsa komiti ya wate, la bua le lekhanselara la heno ho fumana tlhaloso kapa la etsa sehlopha se nang le thahasello ho batla hore dingongoreho tsa lona di kgotsofatswe. Le ka boela la iteanya le mekgatlo e seng e le teng kapa la e kenela.
Diinstitushene tse ikemetseng tse jwalo ka Mohlahlobikakaretso Auditor General (AG) le tsona di hlokeha ho hlahloba ditjhelete tse sebediswang ke masepala le tshebetso phanong ya ditshebeletso. Ba hlahisa pehelo e tlamehang ho hlaha pehelong ya selemo le selemo ya masepala (karolo ya 122-126 ya MFMA). Diqeto tsa AG diphethong tsa hlahlobo ya ditjhelete tsa 2009/10 di hlahisa dintlha tsa bohlokwa tse latelang:
Bomasepala ha ba a kgona ho arabela dibiliyone tse fetang tse 10 tsa diranta selemong, tseo boholo ba tsona bo nang le kgonahalo ya ho lahleha ka boqhekanyetsi le bobodu.
diphesente tse 89 tsa bomasepala ha di a phethahatsa ho ya ka molao pehelong ya tshebetso ya phano ya ditshebeletso mme diphesente tse 24 tsa bomasepala ho hang ha di a fana ka pehelo.
Ditlhahlobisiso tsa ho sebedisa tjhelete le phano ya ditshebeletso di bohlokwa ka ha di bolella masepala ka seo ba se entseng hantle, seo ba sa se etsang hantle, le seo ba lokelang ho se etsa nakong e tlang ho phethahatsa ditlameho tsa bona. Di bopa motheo wa ditokiso tsa nako e tlang ho IDP le tekanyetso ya ditjhelete ya selemo se latelang.
Ditlhahlobisiso tsena, haholoholo tse ikemetseng, di boela di o bontsha hantle hore masepala wa heno o sebetsa hantle ho le hokae mme di tlameha ho etswa hore o di fihlelle pehelong ya selemo le selemo. Dipehelo tsena di lokela ho fumaneha ofising ya masepala wa heno, dilaeboraring le inthaneteng.
Masepala o boetse o hlokeha ho tshwara dikopano tsa ho mamela setjhaba ho ngangisana ka dipehelo tsena. Dikopano tsena tsa ho mamela di lokela ho etsahala ka Pherekgong selemong se seng le se seng. Netefatsa hore le buisana ka ditaba tsena tsa phano ya ditshebeletso le ditho tse ding tsa setjhaba sa heno pele le hore lekhanselara la heno le lemositswe ka dingongoreho tsa lona.
Haeba matsapa a lona a ho etsa masepala o arabele tshebediso ya disebediswa tsa setjhaba ha a atleha mme le kgona ho bontsha hore masepala o hloleha ho fana ka ditshebeletso tsa motheo le ho phethisa ditshepiso tsa oona tsa ditjhelete, O lokela ho tlaleha diketsahalo tsena lefapheng la porovense le jarang boikarabelo ba mmuso wa lehae kapa le ho lefapha la mmuso la naha – Lefapha la Puso e Kopanetsweng le Merero ya Setso (COGTA).
ho lekola bobe ba bothata le boemo ba ditjhelete tsa masepala
Molao wa Motheo
Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Masepala