Miri wa Mudzahi wa tisekene munhu unwana wa fa hikwalaho ko dzaha, ku vula Nhlangano wa Rihanyo wa Misava (World Health Organization). Ndzavisiso wu ringanyeta leswaku vanhu lava sungulaka ku dzaha loko va ri vatsongo (tanihi leswi ku tlula 70 wa tiphesente swi nga tano) naswona va ya mahlweni ku ringana makume-mambirhi wa malembe kumbe ku tlula va ta hatla va fa hikwalomu ka 20 ku fika eka 25 wa malembe loko va fananisiwa na lava nga si ku tshamaka va lumeka fole. A hi khensa ya mahawu ntsena kumbe vuvabyi bya mbilu lebyi vangaka swiphiqo swa rihanyo swa matimba na rifu. Laha hansi, swinwana swa swivangelo swo dzaha leswi nga tiviwiki ngopfu ku suka enhlokweni ku fika exikunwanini?
Ku hluveka misisi Ku dzaha swi vevukisa masocha ya miri, swi siya miri wu khomiwa hi mavabyi hi ku olova ku fana na vuvabyi ya lupus erythematosus, lebyi endlaka leswaku misisi yi hluveka, ulcerations enonwini na swirhumbana exikandzeni, xipalapala na mavoko?
Tihlo ra papa Ku dzaha ku tshembhiwa leswaku ku vangela kumbe ku nyanyisa swiyimo swa tihlo. Vadzahi va na 40 wa tiphesente ta le henhla to va na tihlo ra papa, (i ku va ndzololo ya tihlo yi ri na nchumu lowu sivelaka tihlo ku vona kahle naswona swi nga endla leswaku ri nga ha voni). Ku dzaha swi vangela papa ra tihlo hi tindlela timbirhi: hi ku nyangatsa mahlo na hi ku humesa tikhemikali emahawini leti fambaka hi misiha ti ya eka mahlo. Ku dzaha swa ha fananisiwa na ku dyuhala ka macula, vuvabyi bya mahlo lebyi vangiwaka hi ku vuna ka xiyenge xa le xikarhi xa rhetina, lexi vuriwaka macula. Macula yi na vutihlamuleri byo nyika ku vonakala eka tihlo na ku lawula vuswikoti byo hlaya, ku chayela hi vukheta, ku tiva swikandza kumbe mihlovo, na ku vona swilo swi helerile?
Khwanyala Ku dzaha swi dyuharisa nhlonghe swi nga languteriwanga hi ku susa tipuroteyini leti tiyisaka nhlonghe, ku hunguta vatamini A no sivela nkhuluko wa ngati. Nhlonghe ya vadzahi yi omile, yi fana na dzovo naswona yi na mintila ngopfu-ngopfu eka milomu na mahlo.
Ku lahlekeriwa hi ku twa Hikuva ku dzaha swi vanga mpungu eka makhumbi ya misiha ya ngati, ku hunguteka ka nkhuluko wa ngati leyi yaka endzeni ka ndleve, vadzahi va nga lahlekeriwa hi ku twa hi xihatla ku tlula lava nga dzahiki na ku lahlekeriwa hi ku twa loku vangiwaka hi ku va ndleve yi ri na swirhumbana kumbe pongo ra matimba. Vadzahi va tluriwa hi lava nga dzahiki hi ka nharhu ku va ndleve ya vona ya le ndzeni yi va na swirhumbana leswi nga vangaka ku karhateka ko fana na meningitis na ku lamala xikandza?
Khensa (fukuzana) ya nhlonghe Ku dzaha a swi vangi melanoma (khensa leyi nga na nghozi ya nhlonghe), kambe ya engetela ku va munhu a fa loko a ri na yona. Vadzahi va le ka nghozi yo khoma hi khensa ya cutaneus aquamous cell khensa leyi siyaka ku tshukuluka exikandzeni?
Ku bola meno Ku dzaha swi nghenelela eka chemistry leyi engetelaka ku dzona ka meno, ya va ya xitshopana no hoxa xandla eku boriseni ka meno. Vadzahi va na kwalomu ka nwe na hafu wo va va lahlekeriwa hi meno?
Emphysema Ku engetela eka khensa ya mahahu, ku dzaha swi vanga emphysema, ku kukumuka no boxeka ka swinkwamana swa moya eka mahahu leswi hungutaka vuswikoti bya mahahu ku amukela moya wo tenga (oxygen) na ku humesa moya wa thyaka (carbon dioxide). Eka timhaka to tika, tracheostomy yi pfumelela vavabyi ku hefemula. Ku boxiwa mbhovo eka pompo ya moya na xo phyuphyisa moya (ventilator) ku susumeta moya ku nghena eka mahahu (langutisa xifaniso). Chronic bronchitis (leyi nga kombiwangiki) yi tumbuluxa marhimila laya nga tala hi bofu, leswi vangaka ku khohlola ko vava no hefemula hi ku tikeriwa?
Osteoporosis Carbon monoxide, gasi leyi nga na vuxungu leyi humesiwaka hi timovha na musi wa fole, yi namarhela engatini ku tlula moyo lowo tenga (oxygen), yi tsema matimba ya oxygen engatini ya loyi a dzahaka ngopfu hikwalomu ka 15 wa tiphesente. Tanihi mbuyelo, marhambu ya vadzahi ya lahlekeriwa hi matimba, ya vaviseka hi ku olova naswona ya teka kwalomu ka 80 wa tiphesente ku hola. Vadzahi va nga va na swiphiqo swa nhlana: vulavisisi byinwana byi kombisa leswaku vatirhi va le tifemeni lava dzahaka va na kwalomu ko tlula ka ntlhanu ku va na switlhavi swa nhlana endzhaku ko vaviseka?
Vuvabyi bya mbilu Rinwe eka mafu ya nharhu emisaveni ya vangiwa hi vuvabyi bya cardiovascular. Ku dzaha hi xinwana xa swivangelo leswikulu lexi vangaka ku tumbuluka ka vuvabyi bya cardiovascular vuvabyi lebyi byi dlaya ku tlula miliyoni wa vanhu hi lembe eka matiko laya ha hluvukaka. Vuvabyi bya cardiovascular lebyi fambelanaka na ku dzaha byi dlaya ku tlula 600 000 wa vanhu lembe na lembe eka matiko laya ha hluvukaka. Ku dzaha swi endla leswaku mbilu yi ba hi xihatla, swi tlakusa ntshikelelo wa ngati no engetela ku kavanyeteka ka nkhuluko wa ngati (hypertension) na ku pfaleka ka misiha kutani swi vanga vuvabyi bya mbilu na ku oma swirho?
Matshumba ya khwiri Ku dzaha swi hunguta matimba yo lwisana na switsongwatsongwana leswi vangaka matshumba ekhwirini. Swi tlhela swi tshikelela vuswikoti byo herisa matimba ya asidi endzhaku ka swakudya, leswi siyaka asidi yi sala yi dya tinyama ta makhwiri. Matshumba ya khwiri swa karhata ku ya tshungula naswona ya tala ku tlhela ya huma.
Tintiho ta mihlovo-hlovo Nkuma wa fole lowu hlengeletanaka eka tintiho na minwala, wu swi thyakisa swi va swa xitshopana.
Khensa ya xivelekelo na ku humela hi khwiri Handle ko engetela ku khomiwa hi khensa ya nhamu na ya khwiri, ku dzaha swi vanga swiphiqo swo va wansati a biha mirini na ntshikilelo hi nkarhi wo va a bihe mirini na loko a kuma nwana. Ku dzaha loko u bihe mirini swi engetela nghozi yo veleke vana lava nga na ntiko wa le hansi na switandzhaku swo va na rihanyo ro tsana. Ku humela hi khwiri swi hi ka mbirhi kumbe ka nharhu ku va swi humelela eka vadzahi, na vana lava nga si ku velekiwaka hikwalaho ko pfumaleka ka moya lowo tenga na ku lamala endzeni ka xivelekelo loku vangaka hi carbon monoxide na nikothini ya fole. Ku fa ka vana lava nga si ku velekiwaka swi fananisiwa ku va swi vangiwa hi fole. Ku engetela, ku dzaha swi nga hunguta mpimo wa estrogen leswi nga vangaka leswaku wansati a hatlisa a fikelela xiyimo xo ka a nga ha voni masiku ya yena?
Mbewu (sperm) ya vununa leyi lamaleke Ku dzaha swi nga lamata mbewu ya vununa no onha DNA ya yona, leswi nga vangaka ku humela hi khwiri kumbe ku veleka nwana hi ndlela yo tika. Tidyondzo tinwana ti kume leswaku vavanuna lava dzahaka va le nghozini yo kuma nwana loyi a nga khomiwaka hi khensa. Ku dzaha swi hunguta nhlayo ya mbewu ya vununa no tlhela swi hunguta nkhuluko wa ngati ku ya eka xirho xa xinuna, leswi nga vangaka leswaku munhu a nga ha veleki. Ku hluleka ku veleka swi tele ngopfu eka vanhu lava dzahaka?
Psoriasis Vadzahi va na kwalomu ka mbirhi ku yisa eka nharhu ku tumbuluka psoriasis (vuvabyi bya nhlonge), xiyimo xa nhlonge xo khwanyala xi siya nhlonge yi hlohlonya, yi huma swimbhovana swo tshuka miri hinkwawo?
Vuvabyi bya Buerger Vuvabyi bya Buerger, byi tlhela byi tiviwa hi vito ra thromboangitis obliterans, ku kukumuka ka misiha, na ya le milengeni, ha ka nyingi swi sivela nkhuluko wa ngati. Vuvabyi bya Buerger byi nga vanga gangrene (ku fa ka tinyama) na ku tsemiwa ka swirho leswi khumbhekaka loko byi nga tshunguriwi?
Khensa Ku tlula 40 wa swilo eka ku dzaha fole swi kombisiwe ku r leswi vangaka khensa. Vadzahi va kwalomu ka 22 ku tlula lava nga dzahiki ku tumbuluka khensa ya mahahu 16a. Naswona ku ya hi mindzavisiso, loko u dzaha nkarhi wo leha, u le nghozini yo tumbuluka tikhensa to hlayanyana, ku katsa khensa ya nhompfu (swi le henhla hi kambirhi) 16b; ririmi 16c; nomu, marhi na lakalaka (swi le henhla hi 6 ku fika eka 27); nkolo (ku ringana 12); nkolo wo mita (ku ringana 8 ku ya eka 10); kholokholo (ku ringana 10 ku ya eka 18); khwiri (ku ringana 2 ku ya eka 3); tinso (ku ringana 5); 16d; thundelo (ku ringana ka 3); xirho xa xinuna (ku ringana 2 ku ya eka 3); rivengwana (ku ringana 2 ku ya eka 5) 16e; colon rectus (ka nharhu) na xirho xo hambuka ha xona (ku ringana ka 5 ku ya eka 6). Mindzavisiso yinwana na yona yi kume vuxaka exikarhi ka ku dzaha na khensa ya xifuva 16f?