Laslappie: Magnete en magnetisme
MAGNETE EN MAGNETISME:
Maak jou eie kompas of elektromagneet
Wat is magnetisme en hoe werk ’n magneet? Sodra jy hier gelees het, kan jy aan die werk spring en selfs jou eie kompas met ’n gemagnetiseerde naald maak! Of wat van’n elektromagneet met’n battery-sel, ’n paar stukkies draad en’n ysterspyker?
REGS: Op die een of ander manier oefen ’n magneet invloed uit op die ruimte rondom hom, Die gebied waarin die magnetiese krag waarneembaar is, word die kragveld van die magneet genoem.
Geanimeerde voorstelling deur NASA
LINKS: ’n Ou kompas.
Foto: U.S. Library of Congess
DIE kompas is ’n wonderlike instrument wat vir ’n mens die koers kan aandui as jy êrens in die vreemde is en glad nie meer seker is waar noord of suid werklik is nie. In der waarheid is dit ’n vry bewegende magnetiese naald.
Die punte van ’n magneet word pole genoem en elke magneet het ’n noordpool en ’n suidpool. As twee magnete bymekaar gebring word, swaai die eenderse pole van mekaar af weg en die teenoorgestelde pole trek mekaar aan. Die aarde reageer ook asof hy ’n reusagtige staafmagneet in sy binnekant het. Daarom swaai ’n magnetiese kompasnaald altyd met sy suidpool van die aarde se magnetiese suidpool af weg en bly sy suidpool gedurig noordwaarts gerig op die aarde se magnetiese noordpool.
REGS: Só oriënteer ’n magneet hom teenoor die magnetiese pole van die aarde. Die magneet se suidpool wys noord en die noordpool wys suid.
lllustrasie: GSFC / NASA
’n Kompasnaald wys egter nie na die aarde se ware Noordpool nie, maar na ’n plek êrens in Kanada wat ’n hele ent wes van die ware Noordpool is. Die aarde se magnetiese kragte is gedurig effens aan die verander en die posisies van die magnetiese pole verskuif ook elke jaar.
’n Kompas is veral belangrik as jy rigting moet hou wanneer jy op die see vaar. Skeepskompasse is só ontwerp dat hul werking nie deur die deining van die golwe geraak word nie.
Magnete en elektrisiteit
OMSTREEKS 1820 het ’n Deense wetenskaplike, Hans Christian Oersted, ontdek dat elektrisiteit wat in ’n draad naby ’n kompasnaald vloei, die naald van sy noord-suid-rigting af laat wegswaai. Sedertdien het wetenskaplikes baie skakels tussen elektrisiteit en magnetisme gevind.
Wanneer elektrisiteit byvoorbeeld deur ’n spoel geïsoleerde draad vloei wat om ’n yster- of staalstaaf gedraai is, verander die staaf in ’n magneet. Dit word ’n elektromagneet genoem.
Die elektrisiteit wat deur die stywe windinge van die draad vloei, veroorsaak ’n sterk magnetiese krag van die een end van die spoel af tot by die ander end. Hoe meer windinge van die draad hoe sterker is die magnetiese krag.
As die staaf van yster is, bly die yster net magneties terwyl elektrisiteit deur die draad vloei. Dit is ’n tydelike magneet. Maar as die staaf van staal is, bly dit magneties selfs wanneer die elektriese stroom afgeskakel is. Dit is ’n permanente magneet.
Maak jou eie kompas
WAT jy nodig het: ’n groot naald, ’n klein stukkie kurk of polistireen, ’n magneet, ’n piering met water.
Eers moet jy die naald in ’n magneet verander. Dit word die magnetisering van die naald genoem. Om dit te doen gebruik jy die magneet. Stryk twintig keer ligweg met een pool van die magneet in dieselfde rigting oor die volle lengte van die naald.
Binne-in die naald wys die metaaldeeltjies gewoonlik kruis en dwars in allerhande rigtings. Sodra jy die naald met die magneet bestryk, verskuif die deeltjies en gaan lê hulle almal in dieselfde rigting.
Die naald bly ’n magneet solank die deeltjies parallel lê.
Nou kan jy jou gemagnetiseerde naald gebruik om jou kompas te maak. Plaas die naald op ’n stukkie kurk of polistireen wat op die water in ’n piering of bakkie dryf. Die naald sal draai en noord-suid wys, net soos die naald van ’n regte kompas.
Waarskuwing: As jy ’n magneet laat val of kap, versteur jy die metaaldeeltjies sodat hulle nie meer in dieselfde rigting lê nie. Die magneet verloor dus sy magnetiese krag.
Maak jou eie elektromagneet
DIE illustrasie hieronder is eintlik selfverklarend: ’n ysterspyker word in ’n elektromagneet omgeskep deur ’n elektriese stroom. Sodra die stroom afgeskakel word, verloor die spyker sy magnetisme.