Die moeilikheid is so oud soos die Grondwet selfDie konstitusionele hof. Foto: Wikimedia Hierdie artikel is deel van ŉ reeks van vyf artikels wat deur Malan oor die Grondwet geskryf is. Die artikels sal oor die volgende vyf weke elke Donderdag op Maroela Media gelees kan word. Die regstaat, verskanste Grondwet en gewaarborgde regte swig toe oplaas voor die aanslag van die ideologiese program van transformasie. Trouens, in plaas van hierdie dinge, wat so lank en so stellig as die troef vir politieke mag voorgehou is, gebeur die teenoorgestelde: Ten slotte was regstaat, grondwetlike oppergesag, verskanste regte en dergelike magiese woorde deel van ŉ valse heilsleer, wat die diepliggende gebreke in die grondwetlike orde verdoesel en mense op die maat van die gerusstellende koorsang van ŉ korps van (oud)politici, ŉ aantal grondwetkenners en joernaliste aan die slaap gesus het. Nou, in ŉ betreklike laat uur, gaan die ligte oral op. Skerpsinnige politieke ontleder, Frans Cronjé, stel ŉ onstuimige toekoms vir Suid-Afrika as die mees realistiese scenario in die vooruitsig. Die uitgangspunt is dat dit dwaas is om op die meganismes van die gewaande oppermagtige Grondwet te vertrou. Cronjé vat dit raak saam met sy betoog vir ŉ plan B. Die gewaande Plan A – die Grondwet met al die heilslerige verkondiging daar rondom – was ontoereikend. Ek stem slegs in een opsig nie met Cronjé saam nie, naamlik oor sy benaming, te wete plan B, want op die keper beskou, was daar nooit werklik ŉ plan A nie. Ons moet nou vir die eerste maal ŉ werklike plan A in werking stel. In die nastrewing van geregtigheid moet ŉ konstitusie in die eerste plek oorheersing, hetsy deur die meerderheid of ŉ minderheid, verhoed. In ŉ land soos Suid-Afrika met sy kenmerkende diep kulturele en dergelike verdelings, moet die konstitusie ŉ ewewig tussen die meerderheid en minderheidsgroepe bewerkstellig. Daar moet helder tussen meerderheidsregering en meerderheidsoorheersing oor minderhede onderskei word. Meerderheidsregering is aanvaarbaar, maar meerderheidsoorheersing is onregverdig en verwerplik, net so onregverdig soos minderheidsoorheersing. Meerderheidsoorheersing word verhoed deur minderhede grondwetlik te beskerm. Minderheidsbeskerming, byvoorbeeld van die Afrikaner-minderheid, kan op ŉ verskeidenheid maniere bewerkstellig word. Die belangrikste daarvan is die volgende twee: Eerstens, dat instellings wat van besondere belang vir die welsyn van die betrokke minderheidsgemeenskap is, vir dié minderheid opsy gesit word. Daarby inbegrepe is onderwysinstellings, openbare kommunikasiemedia, kulturele bates soos museums en dergelike instellings en watter ander instellings ook al in die besonder op die welsyn van die betrokke minderheid betrekking het. Na gelang van die omstandighede kan die omvang van instellings vir minderhede veel verder strek. Dit kan ook (ŉ) gebied(e) met al die instellings wat daarin voorkom, insluit. Tweedens dat die betrokke gemeenskap self outonome gesag – selfregering – oor dié instelling kan uitoefen. Om ŉ regverdige balans tussen die meerderheid en die minderheid te bewerkstellig, is dit dus nie genoeg om bloot regte aan individue toe te ken nie, maar ook gesag aan gemeenskappe. Die ANC wou, volgens sy gulsige transformasie-ideologie (die NDR), soos wat hy telkens openlik verklaar het, juis allesoorheersend wees. Daarom het hy instellings en gesag vir minderheidsgemeenskappe, selfs oor aangeleenthede wat slegs daardie gemeenskap raak, verwerp. Waarvoor hy wel te vinde was, was individuele regte, vertolk deur die howe. Uiteindelik was al die vaders van die Grondwet dit eens dat die handves van individuele regte, soos deur die howe uitgelê, basies die volledige pakket vir die insluiting en beskerming van almal – ook die minderhede – bied. Alle ander dinge, soos die outonome instellings vir minderheidsgemeenskappe waarna pas hierbo verwys is, was oorbodig. Die ANC het goed verstaan dat die hoogste howe, wat soos in die vorige aflewering verduidelik is, sy (die ANC se) ideologiese uitgangspunte en transformasiedoelwitte deel. Die howe sou dus die individuele regte in ooreenstemming met die ANC se ideologiese oortuigings uitlê en sodoende transformasie bevorder. Die individuele regte, soos toegepas deur die howe, sou dus nie in sy pad staan om sy doelwitte te verwesenlik nie. Inteendeel, dit sou hom juis in die deurvoer van sy program ondersteun. Die ANC was natuurlik in die kol, want, soos tevore aangetoon is, vertolk die hoogste howe wanneer dit by ideologies verwante sake kom, die individuele regte klokslag transformatief, dit wil sê, in die ideologiese lig van die regerende elite waarvan dit ŉ integrale deel is. Die eertydse NP- en regeringsonderhandelaars het egter geen begrip hiervoor gehad nie. Hulle het naïef geglo dat individuele regte volkome voldoende was. En hulle het geglo dat die howe inderdaad onpartydig was – ook ideologies onpartydig. Toe regstellende aksie, waarvoor die handves van regte self voorsiening maak, sy loop neem soos wat ons dit intussen leer ken het, was daar verbystering, einste ook onder diegene wat so hartstogtelik in die handves geglo het. Oudmin. Pik Botha het gesê as die NP geweet het dat regstellende aksie so ŉ nadelige wending sou neem, die NP nooit daartoe sou toegestem het nie. Regstellende aksie soos deur die konstitusionele hof in die Renate Barnard-saak vertolk, was vir die politieke joernalis, Tim du Plessis, soos ŉ hamerhou teen die voorkop en in die oë van prof. Marinus Wiechers het die hof jakkalsdraaie gemaak. Die hof het natuurlik nie regtig jakkalsdraaie gemaak nie – ook nie figuurlik nie. Die eenvoudige waarheid is bloot dat regte nie ŉ objektiewe of korrekte betekenis het nie. Dit kry eers betekenis wanneer dit vertolk word. Dit is wat die hof gedoen het. Hy het die reg uitgelê in ooreenstemming met die transformasie-ideologie van die regerende elite, waarvan hy – die hof – ŉ gespesialiseerde komponent is. Die NP se onderhandelaars en die latere verbysterdes het dit nie verstaan nie. Daarom het hulle geglo dat individuele regte en die onafhanklike en onpartydige regbank voldoende was. En daarom is minderheidsbeskerming afgewys. Om die waarheid te sê, minderheidsbeskerming is soms verwoed verwerp. Daar is aangevoer dat dit ŉ truuk was om spesiale en voorkeurbehandeling te kry. Individuele regte was absoluut voldoende, is hardkoppig volgehou. Dis natuurlik klaarblyklik verkeerd, want minderheidsbeskerming – outonome instellings vir minderheidsgemeenskappe – is noodsaaklik vir geregtigheid. Daarsonder is die minderheid heeltemal aan die genade van die meerderheid uitgelewer en daarsonder bly daar geen instellings – skole, ŉ universiteitskampus of wat ook al – vir enige minderheidsgemeenskap oor nie. Alle instellings word meerderheidsinstellings en die stelsel as geheel word een van ongenaakbare meerderheidsoorheersing. Individuele regte help beswaarlik hierteen. Presies dít is wat ons nou toenemend ervaar, namate belange in kultuur, taal, onderwys, eiendom en dergelike ander belange in die gedrang kom: die onverbiddelike gevolg ŉ groot gebrek, wat vanaf sy ontstaansoomblik in die Grondwet ingebou was. Juis vanweë die feit dat daar slegs individuele reg is, maar geen minderheidsbeskerming soos hierbo verduidelik is nie, kan transformatisme sy loop neem. Die ANC het dit geweet. Sy destydse teenstanders het dit egter nie begryp nie. ŉ Minderheid beskik natuurlik nie oor die getalle om die Grondwet met paslike wysigings reg te stel nie. Dog, as die gebrek nie spoedig reggestel word nie, is ons, om dit saggies te stel, regtig diep in die moeilikheid. Gelukkig is daar inderdaad weë om van hierdie penarie te ontkom. Dit word aanstaande week toegelig.