Penkoppe: Heldedade van oorlog se melktand-soldate – Afrikanergeskiedenis
Dié kinders is na krygsgevangene-kampe op die Bermuda-eilande gestuur Foto: 'Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog 1899-1902' – Pets Marais
Penkoppe so jonk as agt jaar het in die Engelse Oorlog saam op kommando gegaan, aan veldslae deelgeneem en is saam na krygsgevangenekampe in Bermuda, Indië, Ceylon en St Helena gestuur.
Sommige mense sê die naam 'penkop' is aan dié melktand-soldate gegee omdat hulle hare kort gesny is en die stoppels so regop soos 'n krimpvarkie se penne gestaan het. Ander sê weer die woord kom van die naam van jong rammetjies, wie se horinkies nog nie gekrul het soos dié van ouer ramme nie.
Seuns was dienspligtig vanaf die ouderdom van 16 jaar in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) en dié van die Oranje-Vrijstaat. Penkoppe jonger as 16 moes toestemming van hulle pa gehad het, en reeds in die eerste maande van die oorlog het baie van hulle saam op kommando gegaan solank 'n pa, broer, oom, neef of iemand vir hulle verantwoordelikheid kon neem.
'n Groep penkoppe voor hulle op 'n skip gelaai word na 'n krygsgevangenekamp
Die kriteria was glo dat as 'n seun die swaar Mauser-geweer van 4 kg kon oplig om te skiet, hy op kommando toegelaat is.Dit was egter veral in die laaste, guerrilla-fase van die oorlog wat bloedjong seuns by kommando's aangesluit het. Jonger seuns wat op die plase moes bly om na hulle ma en sussies om te sien, is deur die Engelse van die plase verwyder en as krygsgevangenes na die interneringskampe oorsee gestuur. Dit is toe wat baie ma's die jong seuns eerder op kommando laat gaan het.
Heldedade van penkoppe wie se voorname of vanne baie kere nie eers bekend was nie, staan in menige boeke opgeteken. In Die Kordaatstukke van 'n Penkop Baasspioen uit die Tweede Vryheidsoorlog vertel Oswald Pirow die verhaal van Piet Potlood.
In Pets Marais se boek, Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog, word vertel van 'n agterryertjie met die bynaam Gesiggie wat met vier Britse soldate by sy Boerelaer aangekom het. Hy het hulle gevang waar hulle weggekruip het. Toe aan hom gevra is hoe hy dit reggekry het, het Gesiggie geantwoord: "Ek het hulle omsingel."
In Commando Courageous vertel Roland Schickerling die verhaal van 'n penkop genaamd Jooste.
Hulle het dié 13-jarige seun op 'n donkie en gewapen met 'n martini-henry-geweer in die veld gekry. Toe hulle hom ondervra, het hy geantwoord: "Ek is Jooste, ek gaan Engelse skiet!"
Izak het 'n perd, saal en toom van veldkornet Danie van Graan gekry en sy vriend Jan Bezuidenhout het vir hom 'n mauser en patrone by die kampkommandant gekry. Niemand sê wat van sy broer se fiets geword het nie.Izak is met sy broer se fiets vort, agter gerugte aan dat genl Cronje se kommando naby Ottoshoop was, 320 kilometer vanaf Pretoria. Die boek vertel van sy ontberings tot hy sy pa uiteindelik ver anderkant Swartruggens gekry het.
In 2002, honderd jaar na sy dood, is Henkie vereer deur 'n inskripsie op sy ouers se graf in die Kerkstraatse begraafplaas in Pretoria, 'n huldeblyk, kranslegging en skriflesing en gebed.Henkie was maar 16 jaar oud toe hy dood is. Hy het 'n paar weke voor die ondertekening van die Vrede van Vereeniging, wat die oorlog beëindig het en sy terugkeer na Suid-Afrika moontlik sou gemaak het, probeer ontsnap.