67-woord-gedig vir Mandela-dag 2018: Wenners | LitNet
Beoordeling van "67 woorde vir Mandela" 2018
Die beperking van 67 woorde vir 'n gedig om Mandeladag te gedenk in 'n poësiekompetisie van LitNet was uiters sinvol, soos blyk uit die kortlys van tien gedigte. Dit het die deelnemers gedwing om hulle aan die vormlike eise van die poësie as die mees gekonsentreerde genre van die letterkunde te onderwerp: versreëls, alliterasie, rym, ritme, metrum. Die versreël is die kenmerkendste en die essensiële eienskap van die gedig. Die opeenvolging van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepe in die woorde binne 'n versreël bepaal die ritmiese verloop van die reël. Die digter bereken dit nie, maar dink in versreëls wat verhoed dat die gedig prosa word; dat die digter beweer in plaas van suggereer; op 'n indirekte wyse sy/haar ontroering, emosie, gedagte verwoord. As die digter hom/haar aan die vormlike eise van die gedig onderwerp, word die gedig daarvan bewaar om net 'n persoonlike belydenis te word. Die voorgeskrewe onderwerp het die digters gedwing om aan meer as 'n persoonlike ervaring uitdrukking te verleen.
Dit is my vaste oortuiging dat 'n talent vir die poësie hom vroeg openbaar. Ek gaan dus van die standpunt uit dat die digters wat ingeskryf het, jong volwassenes of jonger mense is wat, omdat hulle lewe nog voorlê, veel sterker gekonfronteer is met die huidige onsekere en problematiese Suid-Afrika as 'n ouer generasie, van wie die grootste deel van die hulle lewe agter hulle lê. Die gedigte bevestig vir my dié oortuiging.
Deur sy metafoor "Suid-Afrika 'n prutpot/ van broederskap en haat" gee Barend van der Merwe uitdrukking aan die digters se perspektief op die Suid-Afrika van die hede wat deur hulle almal gedeel word en met verskillende aksente uitdrukking vind. Die eksplisiete verwoording van dié "prutpot" in die res van die gedig sowel as in dié van enkele ander verse open nie 'n oortuigende en algemeen-menslike perspektief op die Suid-Afrikaanse werklikheid ná Nelson Mandela nie, omdat die gedigte vassteek in persoonlike bewering en belydenis. Op sy ergste word so 'n gedig prekerig. Waar sewe van die tien digters uit die perspektief van 'n ek-spreker geskryf is, is dit egter verheugend dat die meerderheid digters die persoonlike transendeer tot die algemeen-menslike. As voorbeelde van 'n talent vir die poësie bespreek ek Delene van Wyk se gedig "08000 55 555" en Marna van den Berg se "Mandela", wat ek as die beste twee gedigte van die kompetisie beskou.
Delene van Wyk
Ek is 'n 21-jarige student in my finale jaar aan die Universiteit van Pretoria (BSc Wiskundige Statistiek). Alhoewel ek mal is oor skryf, deel ek nie maklik my skryfwerk met mense wat my goed ken nie, maar ek sal wel nou en dan vir kompetisies inskryf om die meer objektiewe leser te bereik. Ek het grootgeword op die platteland in 'n liefdevolle huis en het 'n groot liefde vir die stilte en eenvoud van plaaslewe. My gunstelingmanier van ontspan is waarskynlik om in 'n diep borrelbad te lê en gedigte lees (natuurlik met 'n glasie witwyn op die rand), maar ek geniet dit ook om nuwe resepte te toets, te skets en saam met vriende en familie te kuier. My droom is om 'n wiskunde-onderwyseres te word sodat ek hopelik kinders se lewens kan raak soos wat mý onderwysers my lewe beïnvloed het.
Toe ek vyf was het ek nog geglo
dat ek kaalpienk vinkies kan red
met pluisies watte en ProNutro
en fluister-praat en bid
vir volronde magies wat bult
teen my kindervet vingers;
my hande 'n kamma-nes
vir die wreedheid
maar teen sewe het ek gewéét
die kepe tussen my vingers
laat tog die donker deur:
ek, tjoepstil vinkie,
kaalpienk onryp ontneem
Deur net 'n nommer te gee as titel van haar gedig, gee Delene van Wyk haar vertroue te kenne in die leser met 'n sintuig vir die poësie en wat in staat is om 'n gedig te interpreteer. Sy kan egter nie die onmoontlike van 'n leser verwag om aan te neem dat hy/sy die titel sal herken as die telefoonnommer van Childline nie. Deur die titel "Childline 088000 55 555" bly die suggestie bewaar en gee sy uitdrukking aan die sentrale betekenis van haar gedig: die wete van 'n jongmens dat sy reeds as kind haar naïewe geloof in die redding van kwesbare jong lewens verloor het. In strofe 1 kyk sy terug op haarself as vyfjarige wat met haar hande 'n nes maak vir "kaalpienk vinkies" wat kennelik uit hulle nes geval het. Sy suggereer die mislukking van haar reddingspoging deur die metafoor van haar hande as 'n "kammanes".
In strofe 2 brei sy dié metafoor uit deur die kontrastering van haar "kindervet vingers" met slegs "vingers" wat boonop deur die "kepe" tussen hulle "Die Donker" deurlaat. Waar sy in strofe 1 "Fluister-praat en bid" vir die vinkies, is sy nou self 'n "tjoepstil vinkie". Die onderliggende betekenis van die titel is dat Childline nie meer haar eertydse kinderlike geloof kan red nie en eweneens nie kwesbare kinders in 'n geweldgeteisterde Suid-Afrika nie. Die digter spel die betekenis van haar vers nie uit nie; die leser moet dit uit de kontrasterende metafore aflei. Verstegnies beïndruk die gedig deur die verrassende rymvonds van "geglo" wat rym op die onwaarskynlike woord "ProNutro". Daarnaas maak die digter ook treffend gebruik van alliterasie en assonansie: "bid"/ "bult", "volronde"/ "kindervet vingers" (strofe 1) en "kepe"/ "kaalpienk" en "kindwees" (strofe 2).
Met die aanvang van my studies in menslikehulpbronbestuur het ek my in Pretoria gevestig, waar ek steeds as bedryfsielkundige werk.
Digkuns het my van jongs af na aan die hart gelê en ek het verlede jaar begin om meer gereeld gedigte te skryf. Een van my gedigte het onlangs in Ons Klyntji verskyn.
Groei is 'n sentrale tema in my lewe en ek glo dat groei ook plaasvind wanneer mense hulle ervarings deel – en digkuns is 'n universele medium om dit te doen.
Ek put vreugde uit die alledaagse en streef 'n eenvoudige lewenstyl na.
Ek wonder as Ingrid Jonker
67 reëls oor jou reënboogland sou dig
of sy met "Die kind" sou begin
geboorte van 'n nuweling
die gebalde vuis van verlossing
Madiba magic wat deur jou are vloei
medemenslikheid en nederigheid
'n saad wat terugkeer na sy geboortegrond
of sou sy daarmee eindig om opnuut
geboorte te skenk aan hoop
vir 'n embrio verstrengel
in die naelstring van verdeeldheid.
Marna van den Berg se "Mandela" beïndruk soos Delene van Wyk se gedig, omdat sy suggereer en nie beweer nie. Anders as Delene van Wyk maak sy nie gebruik van die metafoor om aan die betekenis van haar gedig uitdrukking te verleen nie, maar van die literêre verwysing. Haar gedig speel in op Ingrid Jonker se "Die kind", waarmee sy veronderstel dat die leser vertroud is met sowel die gedig as met die wete dat Mandela dit tydens die eerste sitting van die parlement onder sy presidentskap voorgelees het. Die kind in Jonker se vers wat doodgeskiet is, verteenwoordig elke kind wat in swart woongebiede, Langa, Nyanga, Orlando en Sharpeville deur gewelddadige optredes van die polisie tydens die apartheidsera die lewe ontneem is. Jonker se kind is 'n simbool van elke kind wat 'n gewelddadige dood moes sterf en protesteer ten diepste teen die segregasie wat vir dié rassegeweld verantwoordelik was. Aan die slot van Jonker se gedig word die kind 'n "reus" wat "reis deur die hele wêreld/ Sonder 'n pas". Hierdie kind ironiseer Marna van den Berg tot 'n "embrio verstrengel/ in die naelstring van verdeeldheid". Embrio se woordeboekbetekenis is 'n "mens in sy eerste ontwikkelingstadium". Van den Berg gee aan "embrio" in haar gedig die simboliese betekenis van 'n baba, dws 'n embrio wat reeds 'n mens is, maar by geboorte sterf. Hy sal nie 'n "nuweling" word met die "gebalde vuis van verlossing" en "Mandela magic" in sy "are" nie. Nogtans wonder die digter in haar gedig ('n gesprek met Ingrid Jonker en by implikasie met Madiba) of Jonker so 'n gedig sonder hoop op verlossing en versoening sou geskryf het. Sy aktiveer in wat sy haar afvra juis Ingrid Jonker se gedig en Madiba se voorlees daarvan as 'n getuienis van hoop in die verdeelde en gewelddadige Suid-Afrika van die hede.
Die poësie is die bloedsomloop van 'n taal. LitNet se 67-woord-gedigkompetisie bewys dat Afrikaans nog 'n lewende taal is.
Delene van Wyk en Marna van den Berg wen elk 'n boekpakkie met die volgende boeke wat deur LAPA-Uitgewers, Penguin Random House, NB-Uitgewers en Protea Boekhuis geskenk is: