Prof. Kobus Kruger - Vriendskap van mistiek
Vriendskap van mistiek
Deur Prof. Kobus Krüger op 4 Januarie 2010
'n Paar jaar gelede was ek in Duitsland om die lewe en werk van die mistikus Jakob Böhme (1575-1624) dieper te bestudeer. Dit het 'n besoek aan die stadjie Görlitz op die oosgrens van die huidige Duitsland, waar Böhme geleef en gesterf het, ingesluit. Ek het die huis waar hy as eenvoudige skoenmaker met sy gesin geleef het, en wat in 'n Böhme-museum ingerig is, besoek, en toe ook sommer besluit om 'n draai te maak in die begraafplaas, waar hy begrawe is. Dit was hierdie byna terloopse draai wat van my besoek 'n bedevaart gemaak het.
Dit was 'n reënerige dag, en dit het 'n bietjie moeite gekos om die graf te vind. Ek het 'n rukkie daar gestaan en in stilte hulde gebring aan iemand van wie ek 'n buitengewone dunk het. Hy was inderdaad, een van die grootste metafisiese mistici wat die Weste opgelewer het, in dieselfde klas as 'n Plato en 'n Plotinus, al het hy net 'n uiters skraal elementêre skoolopleiding gehad. Toe het ek so dertig treë weggestaan om teen die reën te skuil. En toe gebeur iets eenvoudig, maar buitengewoon.
Ek sien 'n man by die begraafplaas se hek ingestap kom met 'n groot bos blomme in sy arm. Dalk vir sy vrou, of 'n ouer, of dalk 'n kind? Hy kyk onseker rond, en hy begin tussen die grafte deurstap, maar hy kry kennelik nie wat hy soek nie. Duidelik 'n vreemdeling. Uiteindelik kry hy my in die oog daar teen die muur. Hy kom na my toe en vra of ek dalk weet waar die mistikus Jakob Böhme lê. Sy enkele kort sinnetjie verraai niks meer nie as dat hy Duitstalig is. Ek antwoord hom ewe bondig, en ons stap soontoe. Hy lê sy blomme op die graf sonder om nog 'n woord te sê. Ons staan 'n oomblikkie saam stil, en toe draai ek terug na my muur toe. Die vreemdeling staan so 'n stuk of tien minute, kyk na my in 'n woordelose groet, en stap weg. Niks. En tog het hierdie moment 'n onvergeetlike indruk op my gemaak.
Amper vierhonderd jaar na Böhme se dood ontmoet 'n Duitser en 'n Eur-Afrikaanse mens uit verre Suid-Afrika mekaar in byna woordelose stilte. Ja: ontmoet. In stilte – juis in stilte. Oor eeue, want in daardie moment het was Böhme ingesluit in 'n eeue-omspannende vriendskap. Sou Böhme ooit kon raai dat sy graf – en terloops, sy Lutherse pastoor wou die afwykende ketter nie eens begrawe nie – vier eeue later deur 'n vreemdeling uit die onbekende suide besoek sou word? En die derde persoon het ook weggestap. Wie was hy, en wat sou intussen van hom geword het? Maak dit hoegenaamd saak in die konteks van die groot ruimte wat Böhme só in sy eie gediggie saamgevat het?:
Weme Zeit ist wie Ewigkeit
Der is befreyt
In ewe eenvoudige Afrikaans:
Een vir wie Tyd is soos Ewigheid
En Ewigheid soos Tyd
Van alle stryd.
Dit was 'n besondere ervaring. En dit was vir my 'n merkwaardige samevatting van die wese van die mistiek.
Soos ons vandag, het Böhme in 'n tyd geleef toe 'n nuwe wetenskap (in sy geval: veral die kosmologie van Copernicus) ou geloofsekerhede voor 'n ontsaglike krisis geplaas het. In sy land en tyd was hewige godsdienskonflikte aan die orde van die dag. Sy Lutherse kerk het in 'n rigiede ortodoksisme vasgedraai. In die breër sosiale en politieke opset van Sentraal-Europa het die Slawiese en Duitse etniese groepe eeue-lank van een despotiese bewind na 'n ander aangesukkel. Die omgewing waarin hy geleef het (die Lausitz) het grotendeels in 'n staat van wetteloosheid en geweld verval. Sy mistiek het 'n geweldige sterk anti-outoritêre spits gehad. Maar dit was nie maar net nog 'n politieke aksie nie. Dit was 'n poging om alles – ook die Bose – van nuuts af te 'sien' in die perspektief van die ewigheid. Böhme het onverskrokke en met 'n ongeëwenaarde spekulatiewe krag 'n nuwe visie uitgewerk. Die sentrum daarvan was die idee van die Ongrond (Ungrund) – iets heel anders as die godsbeeld van die ortodoksie van sy tyd, maar ook heel anders as die materialistiese wêreldbeeld wat juis in daardie tyd die oorhand in die Weste begin kry het. Ek lees hom as iemand wat 'n buitengewoon skeppende bydrae gemaak het vir 'n sinvolle gesprek tussen die wetenskap en radikale, fundamentele, alles-omvattende nadenke oor die werklikheid – dit wil sê: metafisiese mistiek. In sy poging het hy ruim uit die Kabbala geput. En uit vandag se oogpunt open sy denke uiters belowende kontakpunte met Boeddhisme en Advaita Vedanta en Soefisme en nog meer.
Ons bevind ons vandag in 'n vergelykbare situasie as die skoenmaker-denker van Görlitz. Baie denkende, gevoelige geeste is moeg van aankarring tussen verstarring en verwarring, en van kies tussen ou antwoorde wat grotendeels hul gesag en oortuigingskrag verloor het, en 'n meganisties-materialistiese wêreldbeeld. Hulle skram nie van die Groot Twyfel af weg nie. Hulle soek die Stilte op, anderkant godsdiensige institusionalisering, en gestroop van magsaansprake en alles-weterige formules en voorskriftelikheid, godsdienstig sowel as wetenskaplik. Hulle is bereid om alles te laat wegtuimel en van voor af die wording van dinge uit die absolute en tog wordende Ongrond te ontdek. Die Boeddhisme sou sê: uit die Leegheid; Advaita Vedanta, uit Nirguna Brahma; Kabbala, uit Ein-Sof. Daar is 'n soort vriendskap aan die ontwikkel, een sonder grense, wat bereid en in staat is om welwillend-krities oor tradisionele grense heen te luister en te verstaan, en vanuit daardie perspektief 'n bydrae wil maak tot 'n beter wêreld. Die ontmoeting in die begraafplaas van Görlitz was vir my 'n klein simbool daarvan.
Böhme se eerste boek (Morgenröthe im Aufgang – kom ons sê gewoon: 'Dagbreek') het in 1612 verskyn. Hy het twaalf jaar daarmee gesukkel, en toe verskyn dit, Barok-gekompliseerd, lomp en onklaar. Dit het nie juis daarin geslaag om hope vriende te maak en massas mense te beïnvloed en te mobiliseer nie. Dit was in elk geval nie Böhme se behoefte nie. Maar dit was opreg, en eerlik, en diepsinnig, en onverskrokke, en sonder enige magsaansprake, en liefdevol.
Böhme, vriend, as jy maar kon weet dat daar vandag in hierdie ander, vreemde plek jou soort mense is (van hulle praat ook nogal 'n taal baie soos jou Duits) wat jou soort stryd verstaan en jou soort droom van Aurora deel, en die moed en vertroue het om sonder waarborge in die Ongrond opgeneem te word, in die hoop dat daaruit die visie en die krag vir 'n beter wêreld sal kom. Anders gaan die mensdom dit nie maak nie. Dit is seker.
Hulle verstaan intuïtief waarvan jy gepraat het met jou 'Ja' en 'Nee' waarin alle dinge bestaan. Hulle is my vriende, en ek wens hulle net die allerbeste toe.