“Ek dink die Protea was sy tyd vooruit. Jong mense het nie destyds soveel geld gehad soos vandag nie. Ons moes liewer bakkies gebou het – en die sportmotors slegs op bestelling.”
Die Dart het ’n halwe jaar ná die Protea die lig gesien en was waarskynlik kommersieel die suksesvolste passasiersmotor wat tot nog toe in Suid-Afrika ontwikkel is. Die maatskappy het ’n paar honderd motors verkoop, plaaslik en in Brittanje.
Buitelandse maatskappye het ook ’n paar gewilde plaaslike motors gebou, maar dié was altyd aanpassings van buitelandse modelle, nie eg Suid-Afrikaanse ontwerpe nie.
Die VW Citi Golf, byvoorbeeld, is ’n weergawe van die VW Golf Mk1. En die Corolla Quest is ’n meer basiese weergawe van die Corolla E150.
Die ironie is egter dat Suid-Afrika vandag, ondanks sy trotse motorgeskiedenis, die enigste Brics-land is wat oor geen onafhanklike plaaslike motorvervaardiger beskik nie.
Twee van hulle is reeds oorlede. Die enigste oorlewende lid van die span, John Myers, word hierdie maand 92.
Myers is gebore en het grootgeword in die heuwels van die noordweste van ­Indië. Sy ouers het in 1938 na Engeland verhuis, waar hy sy skoolloopbaan voltooi het.
Hy is gestuur om teen die Japannese in Suidoos-Asië te veg, en op pad soontoe het sy skip by Durban aangedoen.
Al die vennote het ander werk gehad. Hulle het dus nauurs aan hul projek gewerk. Die tekenkantoor het bestaan uit ’n motorhuisvloer, ’n stuk bordkryt en ’n paar kratte om op te sit.
Hulle het die onderstel self ontwerp. Die bakwerk was ’n bietjie van ’n pas­tiche. Myers en sy vriende het deur motortydskrifte geblaai en ’n paar goeie idees van die voorste modelle van die tyd “geleen”.
Omdat glasvesel na die beste opsie vir so ’n klein produksiemotortjie gelyk het, het hulle pioniers in die gebruik daarvan in die Suid-Afrikaanse bedryf geword.
Die kar was so laag dat ’n mens in die bestuurder se sitplek kon sit en jou sigaret op die grond dooddruk
“Ons het die idee gekry om ons motor na die Suid-Afrikaanse nasionale blom, die Protea, te noem,” onthou ­Myers. Dit was hul antwoord op die blom van die bekende Britse fabrikaat Lotus.
Tot in daardie stadium het al die vennote die vervaardiging van die motor met hul eie spaargeld gefinansier, maar die prototipe het die oog gevang van Robert Hudson, ’n eienaar van ’n firma wat spoorwegtoerusting vir die mynbedryf vervaardig het. Hy het tot die projek toegetree as ’n belegger.
Myers het die maatskappy se enigste voltydse werknemer geword. Hy het in ’n woonstel bokant die fabriek gewoon. Die ander het kom help wanneer hulle ’n tydjie kon afknyp.
Hy hoop dit gaan ’n ware renmotor wees. Meyers het uit die aard van die saak die kar ontwerp as ’n “reg-om-te-gebruik-renmotor”.
“Ek weet nie of John saam met ons ’n rit kan neem nie, maar as ons die kar aan die loop kan kry vir hom, sal dit wonderlik wees,” sê Schwartz.