Pta-inwoners wil stink water sáám pakDie Rooiwal-rioolsuiweringsaanleg noord van Pretoria. (Foto: Lindiwe Sisulu/Twitter) Inwoners in die omgewing van die Rooiwal-watersuiweringsaanleg het nou hande gevat met inwoners van onder meer Hammanskraal, Pienaarsrivier en Roodeplaat in ŉ poging om self probleme met ondrinkbare water en besoedeling in die omgewing te probeer oplos. “Ons almal soek skoon water,” sê adv. Hendrik van Staden, woordvoerder van die nuut gestigte Nasionale Watermonitor (NWM), ŉ maatskappy wat op die been gebring is in ŉ poging om die gebied se voortslepende waterprobleme te pak. Die NWM het tot stand gekom weens veral die probleme by die Rooiwal-rioolaanleg, noord van Pretoria, wat veroorsaak dat nie net duisende mense sonder ordentlike drinkwater sit nie, maar wat ook reeds tot grootskaalse besoedeling gelei het. Van Staden sê daar word toenemend in die gebied uitgebrei, maar die Rooiwal-aanleg se kapasiteit is glad nie verhoog nie. Boorgate is nou onbruikbaar en weens die onvoldoende funksionering van Rooiwal kan die Temba-aanleg ook nie behoorlik werk nie. Die Temba-aanleg maak staat daarop dat water eers by Rooiwal behandel word. Van Staden sê die Baviaanspoort-watersuiweringsaanleg werk boonop steeds nie optimaal nie. Inwoners was vroeër vanjaar hande in die hare oor die onbehandelde rou rioolvuil wat uit die aanleg in die Pienaarsrivier gestort word en in die Roodeplaatdam beland. Weens die grootskaalse besoedeling het hiasinte in ŉ stadium gedreig om die dam heeltemal oor te neem. Rioolvuil word glo ook summier in die Apiesrivier gestort. Sommige plase in die gebied is glo vrot van rioolvuilbesoedeling en boere is hande in die hare oor die situasie. Vir talle inwoners van Hammanskraal is die situasie net so beroerd. Hier is daar op sommige plekke glad nie meer drinkbare kraanwater beskikbaar nie. Thumelo Khoitong, voorsitter van die Hammanskraal-gemeenskapsforum, sê hoewel die watergehalte die afgelope ruk verbeter het, is dit steeds nie op standaard nie. “Benewens die drinkwater, word die damme ook geraak. Ons het destyds in die Tembadam geswem en visgevang. Nou is dit donker en groen en dit stink. Jy kan niks meer van daardie goed doen nie.” Inwoners het in ŉ stadium selfs die hulp van die Menseregtekommissie (MRK) ingeroep in ŉ poging om hul lot te verbeter. Die kommissie monitor die situasie steeds. Van Staden sê egter van die metroraad se beloftes dat daar daadwerklik ingegryp gaan word, kan daar nog nie veel gewys word nie. Planne met vuil water Die Nasionale watermonitor is ‘n maatskappy wat op die been gebring is sodat gemeenskappe saam met die Tshwane-metroraad kan werk om die probleme te help pak. Van Staden sê daar is Donderdag briewe opgestel wat nou aan die Tshwane-burgemeester, Randall Williams, en sy topbestuur gestuur gaan word. Hierin stel die NWM voor dat die kundigheid wat die maatskappy reeds geïdentifiseer het, ingespan word om die situasie by die sukkelende Rooiwal om te keer. “Dit help nie jy sleep die metroraad net hof toe nie. Jy wen dalk die saak, maar as belastingbetaler betaal jy eindelik self daarvoor. Ons wil eers kyk of ons saam met die metroraad kan werk,” sê Van Staden. “Ons wil om ŉ tafel sit en saamwerk om die probleme op te los. “Indien ons nie enige positiewe terugvoer van die metroraad kry nie en hulle nie die gemeenskap wil toelaat om insette te lewer en monitering te doen nie, sal ons gedwing word om die regsproses te volg.” Van Staden sê watertenks word nou reeds maande lank – ten duurste – na inwoners van die gebied aangery omdat die kraanwater volgens inwoners ondrinkbaar is. Dit is boonop nie ŉ nuwe probleem nie, maar een waaroor inwoners al jare lank kla. Hy sê al wie daarby baat, is die kontrakteurs wat die water aanry. Volgens Van Staden word ontwikkeling in die gebied ook weens die swak gehalte van water en ŉ gebrek aan behoorlike infrastruktuur gestrem. Een van die voorstelle wat die maatskappy maak, is dat kleiner herstelwerk – wat dikwels opgehou word deur omslagtige formele verkrygingsprosesse by die metroraad – met die hulp van NWM gedoen word om die herstel- of instandhoudingswerk te versnel. Van Staden meen net klein besteding aan Rooiwal kan dadelik ŉ verbetering in watergehalte teweeg bring. Khoitong glo ook die NWM gaan hopelik help om meer druk – op ŉ wettige manier – op die owerhede te plaas om daadwerklik in te gryp. “Ons stry nou nie meer in isolasie nie. Ons is verenig en praat met een stem.” Khoitong sê inwoners besef al te goed dit gaan jare duur voor die watersituasie opgelos is. Hulle eis egter groter betrokkenheid by die proses om die infrastruktuur op te knap. “Dit is ŉ enorme uitdaging, maar politici kom en gaan en dan bly die gemeenskap steeds agter. Ons behoort die kern van die projek te vorm. Indien daar dus politieke verandering is, behoort daar steeds kontinuïteit te wees. Maar ons pleidooie word verontagsaam.” Khoitong sê terwyl die Rooiwal-aanleg tydens die eerste fase van die projek opgegradeer word, duur die besoedeling egter voort. “Daar moet maatreëls ingestel word om dit te stuit.” Opgraderingswerk Phillip Nel, burgemeesterskomiteelid vir nutsdienste by die Tshwane-metroraad, sê weens verskeie faktore, onder meer die Covid-19-pandemie en internasionale vertragings met die verkryging van onderdele, is opgraderingswerk by Rooiwal met sowat agt maande teruggesit. Nel sê na verwagting sal die projek teen die derde kwartaal van volgende jaar voltooi word. “Daardie tydperk gaan ongelukkig nie verander nie; dit is hoe lank die projek gaan duur. “Dit is ŉ nuwe projek en word uitgevoer so vinnig as wat moontlik is. Dit vereis groot ingenieurswerk en neem tyd om te voltooi.” Hy sê herstel- en opgraderingswerk aan die aanleg gaan ŉ geraamde R2,1 miljard beloop. Die minister van menslike nedersettings, water en sanitasie het die aanleg in April vanjaar besoek en die onderneming gegee dat die departement dié koste sal dra. Nel verduidelik dat Rooiwal ŉ afvalwatersanitasie-aanleg is. Water vloei dan na die Temba-aanleg, wat ŉ drinkwatersuiweringsfasiliteit is. “Die water wat uit Temba kom, is skoon.” Hy sê nietemin word dit nie as drinkwater gebruik nie en dat water deur ŉ uitgebreide netwerk van tenkwaens aan inwoners voorsien word. Volgens Nel het inwoners in ander provinsies in sommige gebiede glad nie water nie. “In Tshwane se geval kry almal wat geregtig is op water, op een of ander wyse voldoende, skoon drinkwater.” Hy sê die Rooiwal-aanleg is jare lank verwaarloos en dat daar reeds in 2004 ŉ verslag verskyn het waarin gewaarsku is dat die aanleg nie aan spesifikasies voldoen nie. Die DA is sedert 2016 deur ŉ koalisieregering in beheer van Tshwane. Nel sê die metroraad ondersoek ook moontlikhede om infrastruktuurprojekte in die stad selfs verder te versnel.