Jongste vuurwapen­amnestie­tydperk ‘misluk’Mense staan by die Lyttelton-polisiestasie in die tou. (Foto: Du Preez de Villiers) Terwyl die amnestietydperk vir die inhandiging van vuurwapens Sondag verstryk, is daar groot kommer oor die oënskynlik klein hoeveelheid wapens wat tot dusver ingehandig is – met sommige belanghebbendes wat die jongste amnestietydperk selfs as ŉ mislukking bestempel. Ingevolge die amnestietydperk kon mense oor ŉ ses maande lange amnestietydperk – wat op 31 Januarie verstryk – vuurwapens waarvan die lisensies verval het, ingee. Hulle kon ook vir nuwe lisensies aansoek doen. Vrydag het hordes mense nog in toue buite polisiestasie saamgedrom om die spertyd te haal. Volgens die polisie se amptelike syfers was daar in Oktober 2019 altesaam 400 805 vuurwapens waarvan die lisensies reeds verval het. Teen Mei verlede jaar is 27 336 wapens ingevolge die vorige amnestietydperk ingehandig. Teen 13 Januarie vanjaar is altesame 23 399 vuurwapens en 119 781 patrone ingehandig. Van die vuurwapens wat ingehandig is, is 3 139 vrywillig ingehandig, terwyl 20 260 mense aansoek gedoen het om lisensiehernuwings. Kol. Brenda Muridili, nasionale polisiewoordvoerder, het gesê teen Donderdag is altesaam 40 729 vuurwapens en 199 573 patrone vrywillig ingevolge die huidige vuurwapenamnestietydperk by polisiestasies ingehandig. Indien wapens wat tydens die huidige amnestietydperk buite rekening gelaat word, is die polisie dus op soek na sowat 370 000 vuurwapens waarvan die lisensies reeds verval het. “Dan vra jy die vraag: Was die amnestietydperk suksesvol in terme van die doelwit wat hulle wou bereik? Die antwoord is nee. Hulle het nie 10% daarvan bereik nie,” sê die woordvoerder van ŉ groot jagtersvereniging wat weens noue betrokkenheid in die bedryf gevra het dat sy naam nie gebruik word nie. Wantroue, administratiewe probleme ‘n Vuurwapeneienaar op pad om ‘n wapen by die Brooklyn-polisiestasie in te handig. (Foto: Mia Spies) Die bron skryf die swak opkoms onder meer toe aan die feit dat mense nie die polisie vertrou nie. Talle mense glo ook dat die wapens uiteindelik ieder geval in misdadigers se hande gaan beland. Jonathan Deal, nasionale koördineerder van die Safe Citizen Campaign, stem saam. Deal sê private vuurwapeneienaars word tradisioneel die skuld gegee vir wapens wat in misdadigers se hande beland ten spyte van berigte van groot getalle wapens in die besit van die polisie, die weermag, metropolisiedienste, tronke en staatsagentskappe wat gesteel of verloor word. “Net so kommerwekkend is die feit dat duisende vuurwapens wat tydens die amnestietydperke by die polisie ingehandig is, uit polisiestore aan bendelede verkoop is. “Nou hoor ons dat selfs diegene verantwoordelik vir staatsveiligheid op die hoogste vlak betrokke is by die bewapening van misdadigers,” sê Deal. Deal sê dít terwyl duisende private vuurwapeneienaars se enigste misdaad is dat hul vuurwapenlisensies verval het en dat die polisie gereedmaak om hulle te laat vervolg vir die onwettige besit van ŉ vuurwapen. Betrokkenes is dit ook eens dat talle mense wel tot op die laaste nipper gewag het om by ŉ polisiekantoor aan te meld. Dit is egter nie nét vuurwapeneienaars se skuld nie. “Oor die verloop van die sesmaandetydperk was talle polisiestasies gesluit weens Covid-19, van die aangewese vuurwapenkantore was gesluit of het met net 50% van personeel gewerk. Daar was dus baie mense wat vuurwapens wóú inhandig, maar nie kon nie,” sê die verteenwoordiger van die jagtersvereniging. “In die Wes-Kaap, waar polisiestasies met ŉ afspraakstelsel werk, was tydgleuwe op verskeie plekke al in November tot die einde van Januarie vol bespreek.” Talle mense wat Vrydag vroeggend in die gietende reën by die Garsfontein-polisiestasie om aansoek te doen vir hernuwings. (Foto: Maroela Media) Theo de Jager, direksievoorsitter van die landbouorganisasie Saai, sê ŉ wesenlike getal boere gaan nie voor Sondag hul vuurwapens onder die huidige amnestievoorwaardes en COVID-19-verwante uitdagings ingee nie – selfs al wou hulle. “Met die sperdatum vir amnestie vir vuurwapenlisensies om die draai, was die druk op vuurwapenlisensiekantore vandeesweek dikwels onhanteerbaar groot. Weens die vereiste dat eienaars hulle wapens by polisiestasies moet ingee, het boere tot die laaste oomblik gewag voordat hulle van die amnestievergunning gebruik maak,” sê De Jager. “In ŉ verswakkende veiligheidsomgewing met plaasaanvalle wat toeneem, wil boere die tydperk wat hulle sonder ’n vuurwapen weerloos gelaat word, tot die minimum beperk.” Die administrasieproses word in sommige gevalle boonop as ŉ nagmerrie bestempel. Oor die ses maande tydperk sou byna 3 000 vuurwapens per dag ingehandig moes word indien alle eienaars met vuurwapens waarvan die lisensies reeds verval het, aan die amnestietydperk gehoor gegee het. Volgens die jagtersvereniging is dit vir polisiestasies prakties onmoontlik om te hanteer. “Die polisie kan nét soveel wapens op ŉ dag inneem, verwerk en veilig berg.” Een van die ondernemings wat die polisie oor die proses gegee het, was dat vuurwapens nie langer nie as 24 uur by ŉ polisiestasie gestoor sal word voor dit na ŉ provinsiale opbergplek verskuif moet word. By sommige stasies is die store glo só oorvol, dat polisiebeamptes mense noodgedwonge met die wapens wegstuur. “Dit is die praktiese goed wat politici en die minister en die polisiebestuur nie besef nie. Daar is baie aangewese vuurwapenbeamptes wat probeer help en hulle werk goed doen. Hulle is egter oorwerk en toegegooi met aansoeke en kan nie die hoeveelhede hanteer nie.” Wapens vernietig Die polisie het vandeesweek duisende wapens wat vrywillig ingehandig is, of waarop beslag gelê is, ingehandig. (Foto: SA Polisie) Intussen het die polisie vandeesweek altesaam 35 069 vuurwapens vernietig. Hiervan was 9 918 wapens wat vrywillig ingevolge die vorige amnestietydperk (1 Desember 2019 tot 31 Mei verlede jaar) by die polisie ingehandig is. Volgens Muridili is net vuurwapens wat ná ballistiese toetse nie aan ŉ misdaad gekoppel is nie, vernietig. Die polisie het egter nie syfers bekend gemaak van hoeveel van die vuurwapens wat vrywillig ingehandig is, uiteindelik aan ŉ misdaad verbind kon word nie. Die res van die wapens wat vernietig is, is tydens polisieoptredes gekonfiskeer. Geen wapens vir private burgers? Sara Chitambo, kommunikasiebestuurder by Gun Free South Africa, sê hoewel die Covid-19-afsonderingsregulasies bes moontlik bygedra het tot die traagheid om wapens in te handig, het die polisie en vuurwapeneienaars self die geleentheid deur hul vingers laat glip. Chitambo sê die polisie het nie naastenby genoeg gedoen om bewusmaking oor die amnestietydperk te kweek en die vuurwapenpubliek aan te moedig om hul wapens in te handig nie. GFSA het boonop talle oproepe van mense ontvang wat steeds vrees dat hulle vervolg gaan word. “Die jongste misdaadsyfers wys dat burgerlikes die grootste bron van onwettige wapens in Suid-Afrika is en in 2019-’20 is 8 007 vuurwapens as gesteel of verlore aangemeld is. Dit is ŉ gemiddeld van 24 vuurwapens per dag, terwyl die polisie in hierdie tyd ŉ verlies aan twee per dag aangemeld het,” sê Chitambo. “Hoewel daar geen twyfel is dat die regulasies oor die Covid-19-pandemie ŉ beperking op inhandiging geplaas het nie, staar ŉ epidemie van vuurwapengeweld wat nie geïgnoreer kan word nie, Suid-Afrika in die gesig.” Chitambo sê navorsing wys selfs tydens vlakke 4 en 5 van die afsonderingstyd, het vuurwapengeweld net effens gedaal in vergelyking met ander gewelddadige sterftes of beserings. “Vir vuurwapensgeweld om te gebeur, moet daar ŉ vuurwapen wees. “Die 2020-’21-amnestietydperk is ŉ sleuteloomblik om Suid-Afrika veiliger te maak deur die getal ongewenste, onregmatige en onwettige vuurwapens in ons gemeenskappe te verminder.” Sy sê vir GFSA sal dit ideaal wees as net sekuriteitsbeamptes, die polisie en sekere staatsamptenare wapens mag hê en dat vuurwapenbesit vir private burgers streng beperk behoort te word. Die woordvoerder van die jagtersvereniging sê hoewel geweld dikwels aan vuurwapens toegeskryf word, is dit nie die wapen wat die meeste in voorvalle van ernstige geweldsmisdaad gebruik word nie. “Volgens die polisie se eie data word die meeste mense met skerp voorwerpe vermoor; vuurwapensterftes is in die minderheid.” Hy betwyfel ook GFSA se syfer oor die aantal wapens wat by private eienaars gesteel word, asook die stelling dat mense gereeld met hul eie wapens beseer word. GFSA sê egter die polisie se eie syfers wys vuurwapens word in die meeste voorvalle van moord en poging tot moord gebruik. Vuurwapens was in 2019-’20 by 7 351 moorde betrokke en 12 718 poging tot moord-sake betrokke. ‘n Vuurwapen is by 858 voorvalle van ernstige aanranding gebruik. ‘n Mes is tydens verreweg die meeste voorvalle van ernstige aanranding betrokke. Messe was in dieselfde tydperk by 4 531 moordsake, 1 865 sake van poging tot moord en 24 668 voorvalle van ernstige aanranding betrokke. *Die berig is gewysig sedert dit aanvanklik gepubliseer is. -Red