Hy sê die voorskrywing van ’n skrywer se werk, “as dit sy enigste inkomste is, sorg vir ’n dak oor die kop, iets waaroor ek baie dankbaar is. Die feit dat my werk oor jare en selfs dekades voorgeskryf word, skryf ek toe aan die eenvoud en universaliteit van die verhale”.
Jan word op 29 Augustus 66 jaar oud. Hy en sy lewensmaat, Jenny Pieterse, woon die afgelope drie jaar in Gordonsbaai. Jenny werk by ’n reisagentskap. Hulle het “’n lieflike, opvreetbare steekbaardbrak wat klein-klein deur Grabouw se diereredders uit haglike omstandighede weggeraap is. Haar naam is Kandas, vernoem na die steltloper Candice in Die verevrou. Aanvanklik was sy selfs vir vlinders bang, maar nou, op ’n jaar en ’n half, skrik sy net vir diere en dinge groter as ’n Chihuahua. Sy vra min en gee baie! Wee die mens of ander wese wat haar kwaad aandoen.”
Die verevrou was een van boekpryswenners vir die beste verkope in die prosa-kategorie by die US Woordfees op Stellenbosch. Ons elkeen het ’n volstruisveertjie by die fees gekry. Lank ná die Woordfees is myne nog my boekmerk.
Dit wil my voorkom asof elke boek wat hy skryf, dieselfde uitwerking op lesers het. Roepman is nie slegs sewe jaar ná sy eerste uitgawe herdruk en vir verskeie literêre pryse benoem nie, dit is ook in ’n rolprent omskep en die negende druk het reeds in 2009 verskyn.
’n Roepman se werk by die spoorweë was om die masjinis en sy assistent te gaan roep/wakker te maak vir hul skofte. Hierdie roman speel af in ’n spoorwegkamp in Durban in die sestigs. Die verteller is die 13-jarige Timus, en saam met hom beleef ons sy inisiasie in ’n grootmenswêreld.
“Hy het ’n sterk verbeelding en sy weergawe van insidente verleen ’n magies-realistiese gevoel aan die gebeure in die roman. Die waarneming van menswees, die patos en humor wat mekaar afwissel, die ménslikheid van hierdie roman – by tye brutaal-realisties, maar ook hartverwarmend – sal geen leser onaangeraak laat nie,” beskryf die uitgewers die boek.
Die verevrou vertel die storie van Liora wat grootword op ’n volstruisplaas in Algerië, naby die Sahara. Sy is omring deur mense wat lief is vir haar, Maman en haar tante, oom Moshe, en haar pa – wanneer hy die slag huis toe kom. Van kleins af bring sy tyd deur in haar tante se pluimery, ‘n magiese omgewing waar volstruisvere omskep word in kostuums vir die rolprentbedryf en die verhoë van Parys.
Ek neem my kopie saam na Innibos op Nelspruit ’n paar maande later, om net nog meer te hoor oor Jan se reis met Luisa, wat hy in ’n boekbespreking verklap. Lindi Botha skryf die volgende dag in haar resensie: “Van Tonder skep karakters en storielyne wat jou lank bybly. Hy is ’n meesterstorieverteller, op papier asook in lewende lywe. Die verevrou trek jou in tot jy self in die karakter se skoene staan. Dit is die lang wag ná Van Tonder se vorige roman, Roepman, werd.”
“Ek het nie besef sy is só klaar met die vere nie. Sy het by my bly spook en ek het eers ’n drama of verhoogstuk probeer; toe ’n draaiboek vir ’n rolprent, maar niks wou werk nie. Ek het Luisa se storie vir ’n tyd laat vaar, maar sy wou my nie uitlos nie. En toe ek ernstig begin skryf, was dit asof sy nie wou hê ek moet oor haar skryf nie,” vertel hy.
Baie skrywers vertel dat hul karakters as’t ware vir hulle voorsê wat om te skryf. Jan erken egter dat hy nie vir Luisa in sy kop hoor praat het nie, maar geweet het sy loer oor sy skouer.
“Sy hou nie van wat ek doen nie, maar sy wil ook nie hê ek moet ophou nie. Ek het vermoed dat as ek die boek klaarmaak, sy sou agterkom sy is dood. Ek het die boek nie spesifiek oor haar geskryf nie; ek het haar naam verander, om afstand te kry tussen my en hierdie vrou. Dit was asof ek besig was met ’n biografie en dit wou nie werk nie. My liewe Jenny het gesê ek moet die feite los en die verhaal wat in my kop is, skryf. Toe ek Luisa se persoonlike lewe uitlos, het sy my bietjie uitgelos,” vertel Jan.
Hy erken dat hy ná drie jaar se skryf, “dankbaar is om ná 21 jaar van Luisa ontslae te wees. Sy het my getreiter. Nou laat sy my met rus. Ek mis haar nie.
“Wanneer ek Sagie die dag moet groet, sal ek hartseer wees. Maar hy is deel van die Dwarsriviervallei naby Ladismith soos wat die Klein-Karoo deel van mý is. Elke keer wanneer ek daar kom, wag Sagie vir my. So sal dit altyd wees, hoop ek.”
Maar natuurlik wonder mens of hy daarvan droom dat dit ook ’n rolprent sal word. Hy glimlag. “’n Mens mag mos maar droom, of hoe? Hier praat ek namens die regisseur wat uiteindelik die regie sal waarneem.”
“Die kind, byvoorbeeld, had sy wording te danke aan ’n ingewing; ’n ongetroude Zoeloe-meisie wat swanger word en haar kind nie naam gee nie, omdat sy hom nie wou hê nie. Die verevrou het gegroei uit my byna-ontmoeting met ’n Franse meesterpluimbereider.”
Jan het in Durban grootgeword. Hy het ’n graad in sielkunde en kriminologie. Hy het in 1979, toe hy as bewaarder in die Point-gevangenis in Durban begin werk het, in die tronk begin skryf. Die verhaal, Legio, wat jare later tot die roman Is Sagie verwerk is, is in 1973 aangewys as Huisgenoot se kortverhaal van die maand. Dis dan ook Is Sagie wat die grootste invloed op sy lewe gehad het.
Naas tronkbewaarder was hy ook al kaartjieondersoeker, stoker, restaurantbestuurder, opleidingsbeampte, joernalis, skilder en skrywer. Hy is benoem vir ’n Artes-prys vir radioverslaggewing.
Hy is tans besig met die derde en laaste aflewering van Sagie se storie. “Ek werk al ’n klompie jare aan en af aan die laaste boek in die Sagie-trilogie. Ek het die tweede een geskryf omdat ek lank deur baie lesers die verwytende vraag gevra is: ‘Hoe kon jy Sagie só los?’ En toe Is weer Sagie eindig met nuwe moontlikhede, het ek besluit om vir hom afsluiting te bied. Hopelik kry ek dit reg om die storie só te skryf dat my uitgewer nie anders kan nie as om dit te publiseer. As ’n omnibus dalk? Of droom ek nou oumansdrome?”
Hoe moeilik of maklik is dit vir jou om oor goed te skryf wat jy nie self beleef het of plekke wat jy nie self besoek het nie?
Die rolprentvervaardiger, Piet de Jager, het my en sy seun Sallas en ’n Nederlandse rolprentmaker, Walter Stokman, ’n week lank in sy huis bymekaargebring om die storie te bespreek. Daarna is ek terug Oudtshoorn toe, waar ek die eerste weergawe van die draaiboek geskryf het. Die akteur en regisseur, wyle Paul Eilers, het die verfilming meesterlik hanteer en ek het ook die voorreg gehad om ’n week lank op stel te wees.
Dis ’n onbeskryflike gevoel. Ek en Jenny het die rolprent verskeie kere in teaters gaan kyk, en om daar in die donker te sit en die gehoor wat nie weet dit is “my” rolprent nie, se reaksie daarop waar te neem, was telkens opnuut ’n droom wat waar geword het.
Nee, want prosa en rolprent verskil soveel van mekaar dat die een nie by die ander kan steel nie. Daar is altyd dinge wat die een kan doen wat die ander nie kan nie. Rolprente is visueel; as jy jou rug op die skerm draai en steeds die storie kan volg, is dit nie ’n rolprent nie. Sela. En as prosa nie prente in jou kop skep nie, misluk dit. Amen.
Jou woordgebruik is indrukwekkend – jy wy ’n hele bladsy aan ’n beskrywing. Waar het jy dit geleer of raakgelees en besluit om dit jou eie te maak?