Herrie oor besoedeling by Vaal kring uitFoto: Adele Andrews/@SAVEthevaal/Facebook. Openbare woede oor die ongebreidelde besoedeling van die Vaalrivier en omgewing kring al wyer uit, terwyl verskeie staatsdepartemente én drukgroepe sê hulle doen alles moontlik om die agteruitgang stop te sit. Die organisasie Save the Vaal Environment (SAVE) sê veral die ineenstorting van die plaaslike Emfuleni-munisipaliteit se rioolaanleg is verantwoordelik vir die grootskaalse besoedeling. Die Gautengse regering het Emfuleni vroeër onder gedeeltelike administrasie geplaas, nadat bykans alle dienste, selfs die mees basiese, in duie gestort het. SAVE is ŉ drukgroep wat hom beywer vir die beskerming van die Vaalrivier en die omgewing tussen die Vaaldam en Parys in die Vrystaat. Adjunkvoorsitter Maureen Stewart sê SAVE het pas met die Gautengse premier se spesiale raadgewer en ander hooggeplaaste amptenare vergader om ŉ oplossing vir die krisis te help vind. Stewart sê hoewel hulle nie oornag ŉ verbetering verwag nie, word die situasie ten minste nou op die hoogste vlak bestuur. SAVE het in Februarie vanjaar ŉ bevel in die hooggeregshof bekom wat Emfuleni verbied om rou rioolafval in die rivier te laat instroom. Dit het egter nie die probleem gestuit nie en SAVE het begin met regstappe om die nasionale regering in die hof verantwoordelik te hou. Die groep sê ná die huidige gesprekke met amptenare word dié aansoek tydelik agterweë gehou, hoewel dit nié noodwendig laat vaar gaan word nie. Die Vaaldam is die hoofbron vir water na die Witwatersrand. Die Vaalrivier verskaf water vir besproeiing en is ŉ gewilde watersportbestemming. Arm gemeenskappe maak staat op visbronne in die rivier vir oorlewing en talle mense skep water uit die rivier vir huishoudelike gebruik. Deesdae is besoedeling hier egter só erg dat selfs rotte dit nie oorleef nie. Visse vrek in hulle duisende, terwyl kinders langs onverwerkte strome rioolvullis in die strate speel. ‘n Skermskoot uit ‘n video op die ‘SAVE the Vaal Environment’ se Facebook-blad wat die besoedeling in die Vaalrivier wys. Foto: @SAVEthevaal/Facebook. Langs die oewer sien inwoners ook elke dag hoe die rivier stadigaan sterf. Johan de Klerk en sy vrou, Wida, besit ŉ gastehuis op die oewer van die Vaalrivier en beleef die besoedeling persoonlik. Nie net word hulle inkomste en belegging deur die besoedeling bedreig nie, Johan is ook ŉ kranige hengelaar met ŉ groot liefde vir die natuur. Hy vervaardig produkte vir die visvangbedryf. De Klerk sê hy het lank magteloos toegekyk hoe die visse al hoe minder word of vrek, hoe die voëls begin krepeer en die plantegroei op die oewer verdwyn. Maar nie meer nie. “Die hele Suid-Afrika moet bekommerd wees. Onthou, ons is ŉ land arm aan water. As ŉ sisteem soos die Vaalrivier vernietig word … mense sal mekaar doodmaak om water te kry. Dis ŉ rampspoedige ding wat hier afspeel.” De Klerk sê mense weet dikwels van probleme, maar wag dat iemand anders dit oplos. Hy sê hy kon egter nie langer stilbly en toekyk hoe die situasie vererger nie. De Klerk se aanlyn pleidooi (kyk die video onder aan hierdie artikel) oor sy geliefde rivier wat besig is om te vergaan, is reeds duisende kere gekyk en wyd op sosiale media gedeel. Die grootskaalse belangstelling het nou gelei tot die stigting van die organisasie Vaal Action Group (waarvan die webwerf binne dae aktief sal wees). “Mense moet betrokke raak omdat dit ŉ gewetensaak is, hulle moet dit doen vir die liefde daarvan,” sê De Klerk oor die groep. De Klerk sê die groep se eerste prioriteit is om die grootskaalse storting in die omgewing stop te sit. “Die grootste krisis is by Emfuleni. Ons wil daar begin.” Hy glo dis egter nie net die plaaslike owerheid wat aandadig aan die gemors is nie: nywerhede stort ook vullis, soos diere-afval en bloed, in die stelsel, terwyl kunsmis waarskynlik óók op groot skaal in die water beland. De Klerk sê die volgende stap is om vrywilligers by die reddingspoging betrokke te kry. Hy het ŉ beroep op mense – veral kenners soos omgewingspesialiste en regskenners – gedoen om hulle dienste aan te bied om die agteruitgang van die rivier te help keer. Hy sê wanneer die storting eers gestuit is, moet daar begin word om die rivier skoon te maak. Dán moet dit in ŉ skoon toestand gehou word – waarskynlik die heel grootste uitdaging op De Klerk se wenslys. De Klerk sê hofbevele speel ŉ belangrike rol, maar dit help nie veel as die bevel nie afgedwing word nie. Hy wil dus verseker daar word meer as net gepraat. Hy glo vas die Vaalrivier en omgewing kán nog gered word. “Die natuur het ŉ manier om homself te herstel, maar dit kan jare duur. Ons kan dit moontlik vinniger help herstel, ás die wil daar is.” Foto: Adele Andrews/@SAVEthevaal/Facebook. Die Emfuleni-munisipaliteit sê intussen hy doen wat hy kan in moeilike omstandighede – en met beperkte hulpbronne. Makhosonke Sangweni, woordvoerder van die munisipaliteit, sê terwyl selfs van die heel armste inwoners luukshede soos DStv by hulle huise het, versuim hulle om vir basiese dienste op te dok. “Hulle maak seker hulle betaal elke dag vir daai dienste, maar hulle wil nie vir water en krag betaal nie – wat onregverdig is. Dis iets waaroor ons in Suid-Afrika moet eerlik wees en waaroor ons moet praat. Ja, daar is armoede, werkloosheid en uitdagings. Maar jy kan nie die regering blameer vir alle mislukkings as jy nie self ŉ verantwoordelike en aktiewe burger is nie.” Sangweni sê uit nagenoeg een miljoen inwoners betaal net sowat 18% hul munisipale rekeninge. Die meeste van dié betalers woon in tradisioneel wit woonbuurte. Sangweni sê daar kan van regering verander word, maar as inwoners nie vir dienste betaal nie, kan dit nie gelewer word nie. Rand Water én Eskom – vir wie Emfuleni saam meer as R400 miljoen skuld – dreig intussen om water- en kragvoorsiening op te skort weens die munisipaliteit se agterstallige skuld. Sangweni sê dis onwaar dat die munisipaliteit nié die skuld delg nie. Hy sê dit word gedeeltelik volgens ŉ afbetalingsooreenkoms gedoen. Die Gautengse provinsiale regering, wat nou sake by Emfuleni moet help regruk, sê hy help die plaaslike owerheid om sy hulpbronne ten beste te benut. Keith Khoza, woordvoerder van die Gautengse departement van samewerkende regering, tradisionele sake en behuising, sê Gautengse premier David Makhura werk saam met die Emfuleni-burgemeester om die situasie om te keer. “Daar is groot druk omdat ons nie kan toelaat dat ons riviere besoedel word nie. Ons moet die besoedeling omkeer, ons moet verseker water is skoon. Versuim om dit te doen, gaan net lei tot die uitbreking van siektes en ŉ reeds kwesbare gesondheidsorgstelsel net verder onder druk plaas,” sê Khoza. Dikgang Uhuru Moiloa, Gautengse LUR vir samewerkende regering, tradisionele sake en behuising, het ook reeds met Gugile Nkwinti, minister van water en sanitasie, vergader om ŉ oplossing vir onder meer die rioolafvalkrisis te help vind. Dié departement sê ook hy is diep bekommerd oor die situasie. Sputnik Ratau, woordvoerder van die departement, sê hulle wag op die uitslae van toetse wat op watermonsters in die omgewing gedoen is, sodat die oorsprong van die besoedeling geïdentifiseer kan word. Die uitslae word binne die volgende paar dae verwag en sal die departement se onmiddellike optrede bepaal.