Sara Holani, phyembye ra ndhuma, a a tshama edorobeni ra Graskop etikweni ra Afrika-Dzonga. Sasekelo ra yena a wonge va lo n'wi vumba kunene. Miri wa yena a wu lale bya rihlanga ra le nkoveni, kasi nghohe yona a yi ri yo basa. Swiambalo a swi nga n'wi faneli a swi ku tanani mi ta vona. Munhu a a ta ehleketa onge u lo velekiwa na swona. Laha a a hundza kona, mahlo hinkwawo a ya xondzolota yena.
Sara a a rhandza ku hungasa hi ku hlaya tibuku to hambanahambana leti nga na tidyondzo to karhi. Tin'wana ta tibuku leti a a ti rhandza ngopfu a ku ri leti a ti vulavula hi van'wambhuri va matiko ya misava. Kumbexana leswi a swi vangiwa hi leswi na yena a a tivona leswaku u vatlekile. Tibuku leti ti ve na nkuncetelo evuton'wini bya yena.
Ku navela ka Sara a ku nga ri mhaka yo olova. A a fanele ku sungula hi ku hlula eka mphikizano wa le ka doroba ra ka vona, endzhaku ka sweswo, hi kona a a ta ya phikizana na tinghwazi ta madoroba yo fana na vaNelspruit, Polokwane, Ermelo, Sabie, na man'wana madoroba ya Afrika-Dzonga. Hi lembe ra 1992 u nghenerile mphikizano wa van'wambhuri edorobeni ra ka vona, kutani a kuma xiyenge xa vumbirhi. Leswi a swi endlangi a wa mapa. Hi lembe leri landzelaka u tlhele a nghenela miphikizano yin'wana. Hi nkarhi wo nyika mbuyelo, van'wambhuri a va xaxamerile emahlweni ka vahlaleri. Un'wana na un'wana a a ri karhi a n'wayitela hi ku tshemba leswaku u hlurile. Vahlahluvi va sungurile hi ku vitanela mavito manharhu ya lava tirheke kahle. Vito ra Sara na rona ri vitaniwile eka mavito lamanharhu. Xikandza xa yena a xi komba ku nyanyuka no titshemba. Endzhaku ko boxa vito ra n'wambhuri la kumeke xiyimo xa vunharhu, Sara a a ri na ku tshemba leswaku yena u ta kuma xiyimo xo sungula. Loko va nga si boxa vito ra la hluleke, vahlahluvi va tivisile loyi a nga kuma xiyimo xo vumbirhi. Sara a a rindzerile leswaku ra yena vito ri ta hlayiwa eku heteleleni, kambe vahlahluvi va tivisa leswaku hi yena la kumeke xiyimo xa vumbirhi. Ku na twa sweleswo, Sara u tsandzekile ku tikhoma, u lo namba a ku gaa!
Ku tsandzeka ka Sara ku hlula swi n'wi endlile a sungula ku lahlekeriwa hi ku tshemba. Swi n'wi endlile leswaku a sungula ku kanakana leswaku u ta kala a humelela. Mana wa yena u n'wi nyikile marito yo n'wi tiyisa nhlana. A n'wi endla a va na ku tshemba ka leswaku hakunene ndlopfu a yi fi hi rivambu rin'we.
Hi lembe ra 1994, u tlhele a nghenela mphikizano wa le dorobeni ra ka vona, kutani a kuma xiyimo xo sungula.
Xiyimo xa yena a xi n'wi pfumelela ku ya emahlweni ku ya phikizana na lava hluleke eka madoroba yo hambanahambana. Laha a ti ombene. A ku hlanganile tinghwazi. A swi nga olovi ku hlahluva leswaku ku nga hlula mani. Sara u hlamarisile vahlaleri hi ku kuma xiyimo xo sungula. U ve a vekeriwa hari ya vunghwazi.
Endzhaku ko tlhomiwa hari ya vunghwazi, van'wamahungu se a va lwetana hi yena ku n'wi vutisa leti na letiya. Un'wana wa vona u komberile leswaku Sara a boxa xihundla xo humelela ka yena. U va byerile ku tikeriwa loku a nga va na kona.
U vurile leswaku endzhaku ka loko a ta va a tsandzekile ra vumbirhi, u tinyike nkarhi a xava makhasete lawa ya kandziyisiweke miphikizano ya van'wambhuri vo hambanahambana va matiko ya misava. Makhasete wolowo a a hamba a ma tlanga nkarhi na nkarhi eka thelevixini ya yena. Tindhawu leti ku nga na miphikizano ya van'wambhuri se a vo dya yena. Loko a vona van'wana va amukela masagwadi yo va tinghwazi swi n'wi endle a va na ntlhontlho lowukulu. Mikarhi hinkwayo loko a vona lava hluleke, a twa onge ko va yena.
Rebecca Malope hi un'wana wa swiyimbeleri swa ndhuma swa vuyim vukhongeri laha tikweni ra Afrika-Dzonga. Rebecca u velekiwile hi siku ra 30 Khotavuxika 1968, etikweni ra Mbombela exifundzeni xa Mpumalanga. I n'wana wa vunharhu a tlhela a va rikotse eka vatswari va yena. Loko a ha ri ricece u humeleriwile hi khombo ro chavisa swinene. Ku vuriwa leswaku tata wa Rebecca a a karhata swinene. Siku rin'wana u hlongorisile mana wa Rebecca a ri karhi a beburile Rebecca, a lava ku n'wi ba. Leswi swi endlile leswaku Rebecca a xupuka a ya ku pfindzii, ehansi. U tshamile exibedhlele tsevu wa tin'hweti. Khombo leri ri endlile leswaku a tsandzeka ku famba ku ringana malembe ya nkombo. Tanihileswi a va huma endyangwini wa vusweti, naswona Rebecca a a nga ha ri munhu wo beburiwa, a va hamba va n'wi hoxa ebokisini va ri koka, ku ri yona ndlela yo n'wi fambisa hi yona. Masingita ya humelela hakunene. Ku vuriwa leswaku siku rin'wana Rebecca u hlamarisile vandyangu hinkwavo wa ka vona loko a teketana a yima a famba.
Namuntlha Rebecca i xiyimbeleri xa ndhuma eka vuyimbeleri bya vukhongeri. Mhaka leyi a yi hlamarisi loko munhu a tiva leswi nga n'wi humelela loko a ha ri ntsongo. Rebecca u vula leswaku u kule a nga tovelani munyu na tata wa yena ku ringana malembe yo tala swinene, kambe endzhaku va phahlelanile mariyeta. Hi vuyimbeleri lebyi, Rebecca u kotile ku hlayisa vandyangu wa ka vona hinkwavo.
Vuyimbeleri bya yena byi tsakeriwa hi misava hinkwayo hikuva i bya xiyimo xa le henhla swinene. U kumile masagwadi ya kwalomu ka makumenharhu kambe sagwadi ro sungula u ri kumile hi lembe ra 1989.
N'wana a a ri karhi a an'wa hi tsheve hi Mugqivela wa 24 Hukuri 2007 eStade Francais, xitediyamu xa rugby xa le Paris eFurwa. Laha hi laha xipanu xa Afrika-Dzonga xa bolo ya rugby a xi ri karhi xi susana nkanu na xipanu xa Nghilandi. Mudzaberi wa xipanu xa Nghilandi u vule leswaku xipanu xa yena xi ta fayetela xa Mabokoboko, hiloko mudzaberi wa xipanu xa Afrika-Dzonga, Jake White, a ku: ''Hi ta ku i timangwa loko hi vona mavala.'' Tinkuzi letimbirhi a ti fanele ku lwela xidlodlo xa misava xa khapu ya rugby. Swipanu a swi nga tshwimbirisani a swi ku tanani mi ta vona.
Loko nkarhi wo wisa wu fika, vatlangi a va nga ha tikoti hi ku karhala. Eka xiphemu xa vumbirhi, swipanu swi nyanye ku tlanga hi matimba. Amabokoboko a yi ri na nseketelo lowukulu ku suka etikweni hinkwaro. Tiko a ri lo hlazaa, ri kandzela hi mbala wa nsuku, hikwalaho ka swiambalo leswi vaseketeri a va swi ambarile ku seketela xipanu lexi. Hambi va ri vanhu lava va nga tiviki leswaku rugby i yini, eka siku leri a va seketela xipanu.
Loko siku ra ntlangu ri nga si fika, Manana Phumzile Mlambo-Nqcuka u endzerile xipanu, a xi hlohlotela na ku xi tiyisa nhlana leswaku xi hlula. Risimu leri a nga ri yimbelela na xipanu a ri tsundzuxa munhu hi ta nkarhi wa muzavalazo laha a ku lwiwa nyimpi yo kuma ntshunxeko: ''Niyabasabana Hayi, asibasabi, siyabafuna,'' leri a ri ri xivutiso xo kamba loko Mabokoboko va chava Nghilandi, vona va hlamula leswaku a va yi chavi, va yi lava?
Xikan'wekan'we vanhu va sungula ku ba tipempe, tivhuvhuzela na timhalamhala va kombisa ntsako. Tiko hinkwaro a ri nga ha tikoti hi ku tsaka. Vanhu a va tsakile va tsaka na swikunwana. Eka timheho hinkwato ta tiko a ku ri karhi ku tlangeriwa ku hlula koloko. Vanhu a va khana, va khankha, va giya, va chongola, va chachula, va wa mukapa na ku thawuza. Mudzaberi wa xipanu yena a a twa onge a ngo haha kunene. Munhu a a ta za a ku u lo hlangana nhloko. Vatlangi na vona a va nga tsakangi ro vuya la.
Xiyaxiya xifaniso lexi xi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi ka xona.
U anakanya leswaku ku humelele yini ku kala vanhu lava va tikuma va ri eka xiyimo lexi?
Xana u ehleketa leswaku i mpfhuka wihi wa matekelo ya swifaniso lowu kombisiweke eka xifaniso lexi Seketela nhlamulo ya wena?
Vanhu vo tala va vula leswaku vavanuna a va na nkarhi wo hlayisa vana va vona. Mhaka leyi i ntiyiso ke Seketela?
Xana Musamariya wa musa loyi ku vulavuriwaka hi yena i mani?