’n Ondoeltreffende maar lojale ANC-kader-staatsdiensANC se logo op ‘n muur in Soweto, Johannesburg. Foto: Ben Sutherland/Flickr.com Hoe het Eskom in die posisie gekom waar hulle R450 miljard skuld? Eskom was voorheen winsgewend. Hoe gebeur dit dat uit 257 munisipaliteite slegs 18 skoon oudits kry volgens die jongste verslag van die ouditeur-generaal? Dit gebeur omdat Zuma en die ANC glo dat ’n lojale ANC-lid beter is as ’n kundige persoon as dit by aanstellings kom. Tydens Zuma se onlangse verskyning voor die Zondo-kommissie getuig hy soos volg: “Die ANC, as regerende party, het die reg om aan die regering voor te skryf watter lojale (ANC-)kaders as senior bestuurders en direksielede van staatsentiteite (SOE’s), asook hoofde van regeringsdepartemente aangestel moet word.” Hierdie siening het die staatsdiens en SOE’s vernietig. In Brittanje bestaan die staatsdiens uit beroepsmense – amptenare wat oor ’n tydperk van 40 jaar spesialiseer in hulle rigting. Ons staatsdiens was daarop gebou. Ministers en politieke partye kom en gaan – maar die staatsamptenare bly oor jare en dien en adviseer die regering van die dag. In enige suksesvolle land is kundige staatsamptenare en ’n stabiele staatsdiens die ruggraat van die staat. Ons het dit verloor. Maar Zuma is nie alleen skuldig nie. Thabo Mbeki het in sy tyd met ’n oorhaastige rassetransformasie-ideologie begin. Daarvolgens is rasseverteenwoordiging as ’n dringende korttermyndoelwit vir elke staatsdepartement en alle staatsondersteunde entiteite soos Eskom, Denel en die Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) gestel. Ervaring en kundigheid van amptenare is hierdeur ondergeskik aan rasseverteenwoordiging gestel. In ’n gesprek met my kort ná 1994 het Mbeki geargumenteer dat die meerderheid staatsamptenare Afrikaners is wat die ANC berekend sal saboteer. My argument dat hulle staatsamptenare is met ondervinding wat jy nie kan koop nie en dat hulle geleer is om die regering van die dag te ondersteun, het hy nie aanvaar nie. In die Zuma-tydperk verskuif dit verder van rasseverteenwoordiging na kaderontplooiing. Dit beteken dat slegs ANC-lojaliste nou aangestel word. Swart mense wat nie ANC is nie, word ook nie aangestel nie. Die logiese gevolg was dat al hierdie instellings tot op ’n punt van algehele ondoeltreffendheid getransformeer is. Eskom het tien uitvoerende amptenare in tien jaar gehad. Onder druk het 10 200 wittes Eskom vanaf 1994 tot 2002 verlaat. Vanaf 2008 tot 2011 het nog 455 ingenieurs, van wie 110 wit, by Eskom bedank. As gevolg van kaderontplooiing sien nóg wit nóg swart ingenieurs kans om in so ’n atmosfeer te werk. Die ANC was bang vir Afrikaner-sabotasie. Uiteindelik het hulle eie transformasieproses die staatsinstellings tot bankrotskap en algehele onvermoë gesaboteer. Intussen moet ons as burgers eie planne maak. Ál meer staatsfunksies word deur privaat instansies oorgeneem. Burgerlike organisasies soos AfriForum maak slaggate in teerpaaie reg in plaas van munisipaliteite. Ons het meer privaat sekuriteitspersoneel as polisielede. Die meeste organisasies gebruik eerder privaat koerierdienste as die poskantoor. Meer privaat skole en universiteite soos Akademia word ’n werklikheid. Eskom, Denel en SAL se reuse- finansiële skuld en die staatsdiens en munisipaliteite se onvermoë om dienste te lewer, het sommige ANC-leiers uiteindelik wakker geskud. Voormalige pres. Motlanthe se stigting het in April vanjaar ’n ondersoek begin en ’n reeks sinvolle voorstelle aan min. Tito Mboweni en die regering gemaak oor hoe om die staatsdiens reg te ruk. Hulle beveel aan dat senior staatsdiensamptenare deur die staatsdienskommissie en nie die betrokke ministers aangestel word nie, sodat duideliker tussen staat, regering en party onderskei word. As hierdie benadering vanaf 1994 gevolg is, was Suid-Afrika dalk nie in hierdie haglike toestand nie. Kom ons kyk of hierdie voorstelle ernstig oorweeg word en of dit deur die ANC in werking gestel gaan word. Dit beteken egter nie dat ons nie voltyds moet voortgaan om steeds ons eie planne te maak nie.