Prikkel teelooie vir hoë lampersentasie
Written by Dr. Jasper Coetzee
Die doel met prikkelvoeding is om te poog om ‘n besetting van meer as 95 % te kry en dat meer as 75 % van die ooie tweelinge lam.
Verskeie proewe toon dat die voorsiening van ‘n geskikte prikkellek aan ooie, wat die vorige lamseisoen tweelinge gelam het, ‘n ekstra wins van tot R150/ooi kan genereer weens ‘n betekenisvolle hoër lampersentasie.
• Lae vrugbaarheid is gewoonlik nie ‘n “ooiprobleem” nie, maar ‘n bestuurs- en voedingsprobleem (Dugmore & De Villiers, 2013).
• Volgens ‘n Australiese navorser hou voeding die sleutel tot ’n hoë lampersentasie (Friend, 2010), m.a.w. meer “kos” beteken meer lammers.
Hoekom moet prikkelvoeding voorsien word?
• Prikkelvoeding het ten doel om die meerlinggeboortes (fekunditeit) eerder as die besetting van ‘n ooikudde te verhoog.
• Die aantal eiselle wat ‘n ooi per hittesiklus afskei (ovulasietempo), bepaal die boonste limiet van die ooi se fekunditeit en dit word geneties beheer (Downing & Scaramuzzi, 1991). Die mate waarin ‘n ooi egter haar genetiese reproduksiepotensiaal bereik, is afhanklik van omgewingsfaktore, waarvan voeding die belangrikste is (Downing & Scaramuzzi, 1991).
• Meer as 70 % van ‘n ooikudde se reproduksietempo word deur voeding bepaal (Rowe, 2005).
Hoe werk prikkelvoeding?
• Die verbetering van die ooi se voedingstatus deur die voorsiening van beter weiding en ‘n prikkelvoer het tot gevolg dat die ooie meer eiselle afskei waardeur die lampersentasie van die ooie verhoog word.
Wat se respons kan met prikkelvoeding verwag word?
• Volgens Vosloo (1975) het proewe getoon dat prikkelvoeding die besetting met ongeveer 2 % verhoog het terwyl die aantal stelle tweelinge met ongeveer 18 % verhoog het, dus ‘n totale verhoging in lampersentasie van 20 %.
• Deur “Lifetime Wool-projek” se aanbevelings in Australië te gebruik deur die ooie se kondisiepunt van 2.3 tot meer as 3.0 te verhoog, het die speenpersentasie met 30 % verhoog (Cullinan, 2006).
• In nog ‘n navorsingsprojek in Australië is die ooie se lampersentasie met 27 % verbeter deur hulle kondisiepunt van 2.7 (redelike kondisie) na ‘n 3.3 kondisiepunt (goeie kondisie) te verhoog (AWI, 2009).
Hoe word maksimum ovulasietempo verseker?
• Vet speel ‘n belangrike rol in die voortplantingsproses en voldoende vetreserwes is nodig vir ooie om te ovuleer en suksesvol voort te plant (Ferguson, 2012). Vetheid “dryf” reproduksie (Adams et al., 2005), m.a.w. hoe beter die kondisie van die ooie hoe hoër die lampersentasie. Kondisie van die ooie met die aanvang van die paarseisoen is die belangrikste bepalende faktor van reproduksietempo van ooie (Hunt, 2010). Die boodskap is dus duidelik:
“Kry die ooie in ‘n uitstekende kondisie voor paring.”
• Ooie moet ook vanaf drie weke voor die paarseisoen in massa toeneem.
• Die gesamentlike gebruik van prikkelvoeding en koggelramme het ‘n sinergistiese werking wat gesamentlik ‘n groter effek het om ooie te stimuleer om op hitte te kom en die ovulasietempo te verhoog as wanneer net die een of die ander een gebruik word (Fitz-Rodrigues et al., 2009). Hoe beter die kondisie van die ooie is, hoe beter is die respons met koggelramme (Johnson et al., 2011) en hoe hoër is die ovulasietempo (Scaramuzzi et al., 2014).
Watter ooie gee die grootste respons met prikkelvoeding
• Ooie wat die vorige lamseisoen tweelinge gelam het, gee die grootste respons met prikkelvoeding al is hulle in ‘n uitstekende kondisie en selfs vet met die aanvangs van die prikkelperiode omdat ooie wat tweelinge lam ’n hoë genetiese ovulasietempo-potensiaal het (Martin, 2005). Oorsese navorsing bevestig dat hoogs vrugbare ooie (bv. ooie wat gereeld meerlinge lam) ‘n baie groter respons met prikkelvoeding (tot 27 – 45 % hoër ovulasietempo) gee as ooie gebore uit moederlyne wat ‘n laer vrugbaarheid het (d.i. ooie wat enkelinge lam of gereeld oorslaan) (Demmers et al., 2011).
• Maer en skraal ooie asook ooie in ‘n redelike kondisie gee ook ‘n betekenisvolle respons met prikkelvoeding.
Voedingsfaktore wat lampersentasie kan verlaag?
• Vermy paring op “beskadigde” medic- en lusernweiding wat deur insekte en luise beskadig; virus of swamme besmet is of waar daar ‘n tekort aan vog en/of plantvoedingstowwe is, want onder sulke strestoestande produseer hierdie plante koumestrol (fito-estrogene) wat ‘n afname in ovulasietempo en tweelinggeboortes tot gevolg het terwyl die ooie ook stadiger op hitte kom. Hierdie fito-estrogene kan die ovulasietempo met tot 30 % verlaag (MWNZ, 2007). Ooie moet vir minstens drie weke en selfs langer voor paring tot na die paarseisoen van die geaffekteerde weiding onttrek word (MWNZ, 2007).
• Die inname van te hoë vlakke van oplosbare proteïen (bv. ureum) en degradeerbare proteïen deur ooie op groenweiding gedurende die paarseisoen gee tot te hoë bloedureumstikstof (BUN) aanleiding wat die oorlewing van sperme, eiselle (ovums) en embrio’s in die baarmoeder verlaag (Bilodeau-Goeseels & Kastelic, 2003). Dit gebeur veral waar die paarkampe se weidings se proteïeninhoud meer as 20 % (DM-basis) is (Dugmore & De Villiers, 2013) en die ooie te min stysel (grane) en/of suiker (melasse) inneem (Drudik et al., 2007). Wees dus versigtig om ooie ‘n maand voor paring op groen aangeplante weiding wat hoog met ureum (KAN) of mis bemes te paar; hoë ureum-bevattende lekke of hoendermis en lupiene op hoë proteïenryke weidings te voer veral as daar baie min ruvoer is.
Tipe weiding bepaal die keuse van ‘n prikkellek
• Om die beste respons met prikkellekke te kry, moet die regte prikkellek vir elke spesifieke weiding gekies word. Voer een van die volgende lekke as ‘n prikkelvoer teen 300 g/ooi/dag vanaf minstens drie weke voor die aanvangs van die paarseisoen vir minstens ses weke:
(1) 150 kg lupiene + 150 kg Meadow Lambing Lick op droë weiding.
(2) Meadow Lambing Lick op droë weiding.
(3) Meadow Produksielek op droë weiding.
(4) Meadow Beefbooster 18 op groenweiding.
(5) Meadow Supreme 20 op groenweiding.
Riglyne om ’n hoë lampersentasie te verseker
• Speen lammers minstens twee maande, maar verkieslik drie maande voor die paarseisoen.
• Skuif ooie een maand voor die paarseisoen na ‘n spaarkamp met voldoende weiding.
Indien die ooie maer en skraal is of as die gehalte en hoeveelheid van die weiding in die spaarkampe nie na wense is nie, moet die prikkellek reeds vanaf minstens vier weke of selfs ses weke voor die aanvangs van die paarseisoen vir ‘n totale periode van onderskeidelik sewe en nege weke gevoer word.
• Naas kondisie en massa is die spoorelementstatus van ooie dié belangrikste voedingsfaktor wat die reproduksieprestasie van die ooie kan beïnvloed. Teelooie moet vier weke voor die paarseisoen ‘n spoorelement- en vitamienaanvulling ontvang om optimale reproduksie en ‘n hoë immuniteit te verseker.
• Vermy alle stresfaktore (bv. oormatige hantering soos skeer, mikskeer, dip, enting en dosering; massa- en kondisieverlies, siektetoestande, ensovoorts) gedurende paring en die eerste maand nadat die ramme uitgehaal is om embrio-resorpsie en fetale afsterwing te voorkom.
• Voldoende skaduwee (minimum 1 m2/ooi) moet gedurende paring en die eerste maand na paring voorsien word indien die dagtemperature meer as 32 º C is om resorpsie en fetale afsterwing te voorkom (Court et al., 2010).
• Teelooie moet geen kontak (d.i. aanraak, sien, hoor of reuk) met enige manlike diere (d.i. ramme, ramlammers, koggelramme en bokramme) vanaf vier weke, maar verkieslik agt weke voor paring hê nie, want dit verlaag besetting.
• Gebruik koggelramme met ‘n hoë libido (bv. Afrikaner- of Afrino-koggelramme).
• Gebruik hoogs vrugbare en dekbehendige teelramme. Ramme moet ses weke voor die paarseisoen ‘n volledige geslaggeskiktheidstoets ondergaan. Ramme moet ook vanaf twee maande voor die paarseisoen ‘n geskikte prikkelvoer (bv. Meadow Ramkorrels) ontvang om testisgroei en spermproduksie te maksimaliseer. Terselfdertyd moet ramme fiks gemaak word deur hulle daagliks gedurende die koelte van die dag vinnig te laat stap (geforseerde stap van 3 km/dag teen ± 8 minute/km).
• Hou teelooie en -ramme rustig vanaf 14 dae voor paring. Geen aktiwiteite moet gedurende hierdie periode uitgevoer word nie, behalwe om voort te gaan met die daaglikse oefening van die ramme.
Dr. Jasper Coetzee Pr.Sci.Nat. (Anim.Sci.) Ph.D. (Agric.) Stellenbosch
Professionele Veekundige (400328/83); Skaapvoeding- en Bestuurspesialis Konsultant