Ons Vir Jou - FAK
Musiekverhoogstuk “Ons vir jou” in eeu-oue tradisie
Die musiekspel Ons vir Jou wat in 2009 sy debuut in die Staatsteater in Pretoria gemaak het, het vol sale met entoesiastiese gehore gelok. Die CD met die musiek en voordrag, “Ons vir Jou, die Musiekspel”, het ook al besonder goed verkoop.
Die Hertzogpryswenner-dramaturg Deon Opperman en Paul Berning (van Packed House Productions) se musiek-verhoogstuk Ons vir Jou – in twee bedrywe en 18 tonele met ’n tydsduur van 2½ uur – het reeds voor die aanvang van die première in 2009 ’n opskudding veroorsaak toe die reklameborde met ’n vernuftige spel van woorde die oningeligte publiek skoon op hol gejaag het.
Biljette met slagspreuke soos “Hoe oorleef ’n volk teen ’n oormag? Daar is net een keuse . . . veg of verdwyn” het lede van die publiek én die media op dolle verbeeldingsvlugte gejaag. Die polisie is onder meer gekontak, en op blogwerwe en gemeenskapsradio’s is woeste debatte gevoer.
Selfs nadat die volle waarheid oor die doodonskuldige musiekkonsert met ’n eeu-oue tema aan die lig gekom het en die verhoogstuk nou al byna ’n jaar lank ononderbroke op die planke is, is daar steeds talle joernaliste wat botweg verseg om ’n woord daaroor te skryf.
In die lig van die irrasionele xenofobie wat kort-kort in die land uitbreek en gou epidemiese afmetings aanneem, is dié houding seker begryplik.
Die musiek het ook op CD verskyn, wat besonder goed ontvang is.
Opperman, wat saam met Sean Else en Johan Vorster aan die stuur van die toneelstuk staan, hou voet by stuk dat die teks nie geweld verkondig nie. Hy vind dit trouens baie interessant dat die verhoogstuk hoegenaamd omstrede kan wees. “Ek glo dat enige nasie, soos met enige mens, wat nie onthou wie hy was nie, ook nie sal weet wie hy nou is nie. Hy sal ook nie kan droom oor wat hy in die toekoms kan wees nie.
“Met Ons vir Jou laat ons op groot skaal en ’n groot rolbesetting, met musiek en dialoog, ’n groot stuk van ons geskiedenis in die Staatsteater herleef.”
“ Ons vir Jou is inderdaad ’n groot storie wat die impak van die Boereoorlog op die wording van die Afrikanervolk met deernis en passie uitbeeld. En alles wat nodig is vir ’n goeie Boereoorlog-storie is in die teks teenwoordig – die heldedade, die liefdesverhale, die slagvelde . . . Dit het begin met die liedjie ‘De la Rey’, gesing deur Bok van Blerk. Nou is dit ’n musiekspel met ’n begroting van R4 miljoen.”
‘n Afbeelding op die CD oor die musiekblyspel Ons vir Jou.
En ook in 2009 is ‘n CD, Ons vir jou – Die Musiekspel, met die musiek en voordrag van die volle toneelstuk deur Mozi Musiek uitgereik. Johan Vorster was die maestro wat vir die musiek, solo’s, ballades en koorsang van die opvoering gesorg het.
Die rolbesetting van byna dertig akteurs het bekendes in die uitvoerende kunste, soos Rouel Beukes, Michelle Botha, Adrian Poulsen, Paul Lückhoff, Neels Coetzee, David Clatworthy en Peter Taylor, ingesluit.
‘n Afbeelding op die CD van die musiekblyspel Ons vir jou.
Die opvoering, wat eintlik reeds tydens die honderdjarige herdenkingstyd van die ABO van 1999 tot 2002 die lig moes gesien het, moes landwyd geneem gewees het. Dit is veral die Vrystaatse en Kaapse gehore wat die opvoering graag sou wou sien en hulle behoort dit te gesien het. Hopelik word die geld eendag gevind om so ’n toer te realiseer. Die opvoedkundige waarde daarvan moet nie onderskat word nie. Dit sal selfs daardie oningeligte vreesbevangenes sodanig laat kalmeer dat hulle iets van die land se gedeelde kultuurgeskiedenis te wete kom.
Sover bekend is die heel eerste verhoogopvoering oor die Anglo-Boereoorlog reeds ten tyde van die oorlog (1899-1902) in Württemburg, Duitsland, op die planke gebring deur ’n toneelgeselskap van 26 akteurs. Daarin is die heldhaftigheid van die Boere-stryders met hul wêreldbekende president Paul Kruger van die Transvaalse Boererepubliek, die Zuid-Afrikaansche Republiek, wat die magtige Britse Empire met sy onuitputlike leërskare vanoor die hele wêreld aangebring, die stryd om vryheid en reg aangesê het, besing.
Die verhoogstuk wat in Württemberg, Duitsland, opgevoer is waarin die Boere as helde besing is. Die opbrengs het vir die Duitse ambulansdiens in Suid-Afrika gegaan wat die Boere te velde bygestaan het.
Die opbrengs van die opvoerings is aan die Boere-hulpfonds (Deutscher Burenhilfsbund) geskenk wat die geld aangewend het om veral mediese voorraad vir die Duitse Ambulans te velde in die republieke van Transvaal en die Oranje Vrijstaat aan te koop. Daar is soveel geld ingesamel, dat in Maart 1902 sowat 100 000 mark aan die Rooi Kruis geskenk kon word vir mediese hulp aan die Boere.
’n Soortgelyke Duitse fonds wat geld vir kos, klere en medisyne vir die Boere-vroue en -kinders in die Britse konsentrasiekampe ingesamel het, die Frauenhilfsbund, het altesame 15 000 mark byeengebring.
In die Gedenkalbum van die Tweede Vryheidsoorlog deur J.H. Breytenbach, Nasionale Pers, 1949, verskyn ’n foto van die konsertgroep (hierby afgedruk), maar nader besonderhede oor die geselskap word ongelukkig nie vermeld nie.
Pas na afloop van die oorlog – vrede is op 31 Mei 1902 by Vereeniging gesluit – het talle Boere na die buiteland uitgewyk omdat hulle nie bereid was om onder ’n Britse regering te leef nie. Heelparty van hulle is na Argentinië en Amerika. In hul stryd om te oorleef, het generaals Ben Viljoen en Piet Cronjé meer as 300 oudstryders byeengebring om onder aanvoering van kapt. Arthur Waldo Lewis, lid van die Australiese Bushveld Carbineers wat gedurende die ABO teen die Boere geveg het, ’n taamlik realistiese opelug-toneelstuk oor die oorlog in St. Louis op te voer.
Die opelug-opvoering van die Anglo-Boereoorlog in 1904 in St Louis is so geadverteer.
Vir die doel van die opvoering is ook 250 Britse soldate, wat ook aan die ABO deelgeneem het, gewerf. Die toneelgroep het bekend gestaan as die South African Boer War Exhibition Company. Die wêreldbekende sirkusbaas Frank E. Fillis is gekontrakteer om met die afrigting van die perde en die regie te help. Hy het toe reeds bekendheid verwerf vir sy suksesvolle opvoerings van die veldslae tussen die Britte en die Zoeloes.
Vir die ABO-opvoering het Fillis 600 perde afgerig om neer te val en te maak of hulle dood is wanneer geweer- en kanonskote afgevuur word. Altesame 600 spelers was betrokke. Die arena het 4 ha beslaan en rondom die amfiteater was sitplekke vir ’n gehoor van 25 000 mense. Die opvoering het op 16 Junie 1904 begin en vir die première het 35 000 toeskouers opgedaag. Meer as 10 000 moes weggewys word weens ’n gebrek aan sit- of staanplek. Die laaste opvoering was op 2 Desember 1904.
Tydens die opvoerings het die gemoedere van die akteurs dikwels baie hoog geloop. Een Britse soldaat is doodgeskiet, twee Boere is gewond, verskeie spelers is met bajonette gesteek en ernstig beseer, terwyl ander met geweerkolwe katswink geslaan is. Die gehoor het waarde vir hul toegangsgeld gekry.
Ben Viljoen is aangekla van aanranding op ’n Australiese offisier nadat laasgenoemde die gehate strydkreet van die Bushveld Carbineers aangehef en Viljoen hom te lyf gegaan het.
In Die Boere-Sirkus van St. Louis deur Floris van der Merwe van Stellenbosch word die hele sage vertel.
Die opelugskouspel van 1904 in St. Louis het ook swartmense van Afrika in tradisionele drag ingesluit.
Talle verhoogstukke met die Anglo-Boereoorlog as tema is deur die jare in Suid-Afrika opgevoer. In Danie Botha se gesaghebbende werk Voetligte & Applous – Die Beginjare van die Afrikaanse Beroepstoneel, Protea Boekhuis, Pretoria, 2006, word hieroor vertel.
Baie van die opvoerings – veral dié wat kort ná die oorlog op die planke gebring is – het die emosies van die gehore gaande gehad. Sommige konsertgangers het die akteurs selfs vir die werklike persone wat hulle uitgebeeld het, aangesien. By tye is die ganse gehoor betraand gelaat. Kortom, dit was telkens besonder suksesvol.
Oor Hendrik Hanekom se toneelstuk van 1915, Heldinne van die Oorlog, het die Rebellie die owerheid so op hol gehad dat die kommandant van polisie die première van die konsert bygewoon het.
Na afloop van die opvoering het hy plegtig verklaar – terwyl hy die trane uit sy oë en van sy wange gevee het: “There is nothing wrong with the play. Indeed, I sympathised whole­heartedly with the Boer women.”
Hendrik Hanekom as Oom Paul Kruger. Van die mense in die gehoor het vas geglo dat hy werklik pres. Paul Kruger was.
In 1940 het Hanekom die dramaturg D.C. Postma se toneelstuk Oom Paul die eerste keer opgevoer. Dit is besonder goed ontvang, het telkens vol sale gelok en is baie lank aangebied.
Na afloop van een van die opvoerings besoek 12 Iere die toneelgeselskap in die kleedkamers. Hulle kom verneem hoe lank die opvoering al aan die gang is.
“Sowat 18 maande,” kom die antwoord.
“And you mean to tell me there has been no revolution yet? Then I’m sorry, but I think you Afrikaners have no back-bone. If this play had been performed in Ireland, there would have been a hell of a revolution within eighteen days!” het een gebulder.
Met die honderdjarige herdenking (op 16 Desember 2013) van die onthulling van die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein, behoort die musiek-verhoogstuk Ons vir Jou in Bloemfontein in hierdie feestyd opgevoer te word. Dit sal nog meer mense na die feesverrigtinge lok. Daarna behoort die geselskap op ’n landswye toer te gaan en in al die groot sentra op te tree. Kapenaars sien reikhalsend daarna uit om die stuk ook te kan sien wat soveel lof en toekennings ontvang het.