BO: Vet uitgepof van die bloed om genoeg voedingstowwe weg te bêre vir die eiers wat sy gaan lê, kleef hierdie bosluiswyfie aan haar gas­heer. Sy is dalk met bakterieë besmet en, indien wel, het sy die kieme bes moontlik ook reeds aan haar slagoffer oorgedra. Verskillende soor­te bosluise en verskillende kiemspesies is betrokke by die verwekking van bosluisbytkoors en ander siektes by mens en dier in verskillende wêrelddele. In Suid-Afrika kry ons byvoorbeeld die bontbosluis (Ambly­omma hebraeum), wat die draer is van die organisme Rickettsia africae, die verwekker van bosluisbytkoors by mense. In die oorstelike deel van Noord-Amerika is daar weer die takbokbosluis (Ixodes scapularis)—op die foto—wat verantwoordelik is vir die oordrag van ’n siekte soos borreliose, of “Lyme disease” soos dit ook genoem word.
Veel kloueriger as die hardnekkigste klitsgras aan ’n wolsokkie, só kleef hulle aan die huid van hul gasheer. Hier sal hulle hulle knuppeldik drink aan die gratis rooi lewensvog wat hulle so gerieflik onder die vel van hul slagoffer vind. Omdat hulle so klein is, word hulle baiemaal nie opgemerk voordat hulle hulle stewig aan die vel geanker het en hul pynlike byte gebyt het nie. Hulle wag dikwels in laaggroeiende plante of gras om diere of mense beet te kry wat daar verbykom, en dan begin die bloedige fees.
Hierdie Ixodidae of skildbosluise het ’n skild op die voorste deel van die liggaam, wat by die mannetjies die hele liggaam bedek. Die bont, bruin en blouerige soorte wat hulle op huisdiere of vee tuis maak, behoort tot hierdie familie.
BOSLUISE se maniere om hul prooi te vind, is baie interessant. Hulle het spesiale sintuiglike organe aan die punte van hul voorpote, wat ’n verandering in vogtigheid kan waarneem en hulle kan help om ’n gasheer op te spoor.
’n Honger bosluis klim in die ruigte op ’n stingel of ’n blaar en wuif met sy voorpote in die lug, reg om op ’n warmbloedige dier te klim wat by hom verbyskuur.
Sodra die bosluis op sy gasheer klouter, soek hy die vel en maak ’n snytjie daarin met sy knypers. Hy klou dan vas met sy “tande” terwyl hy bloed deur sy snuit opsuig. Die bloedige gefuif duur etlike ure en die bosluis swel aansienlik uit.
BO: Op hierdie verkleurde illustrasie uit die Afrikaanse Kinderensiklopedie sien ons—baie vergroot—hoe die mondwerktuie van die bosluis lyk. Ons bekyk hulle van die kant van die buik. Aan die voorent, bo, is die twee kake wat in skedes uitgestoot en ingetrek kan word. Hulle is met weerhakies gewapen. Onder hulle in die middel is die sogenaamde “hipostoom”, ’n lepelvormige deel, wat ook met weerhake of dorings gewapen is en waarmee die bosluis in die huid van sy gasheer vassit. Tussen hom en die kake is die mondopening. Aan elke kant is die tasters (kaaktasters van ander spinnekopagtiges). Hulle bestaan uit vier litte waarvan die vierde soms baie klein is. Hulle dien ook as sintuie. By baie soorte word hulle teen die middeldele gedruk en dien dus as ’n soort skede. Die mondwerktuie van bosluise is uitstekend toegerus om die vel te deurboor en bloed in te suig.
EEN verpestelike karnallie en van die grootste bosluissoorte is die bontbosluis Amblyomma hebraeum. Hy is ’n skildbosluis wat nie net vee en wild byt nie, maar ook mense. Die lang monddele van Amblyomma-bosluise wat so stewig in hul slagoffers kan indring, maak dit moeilik om hulle met die hand te verwyder. Hulle laat ook groot wonde agter wat deur bakterieë besmet kan raak of waar beesmaaiers ’n houvas kan kry.
Bosluisbytkoors, daarenteen, is nie gevaarlik nie, hoewel die pasiënt ’n hewige hoofpyn en koorsigheid ervaar, wat gewoonlik met ’n fyn pienk uitslag gepaard gaan. Gelukkig word ’n kwaai aanval gewoonlik deur lewenslange immuniteit gevolg.
As die pasiënt nie vroeg behandel word nie, volg multi-orgaanversaking, hartstilstand en die dood. ’n Mens kan selfs Kongokoors kry as jy ’n besmette bosluis tussen jou vingers dooddruk en die virus jou liggaam deur ’n stukkende plek op jou hand binnedring.
Foto: James K. Lindsey. Die foto verskyn in ’n groter vorm op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web en dit is gelisensieer ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5-lisensie. Kortom, hergebruik word vergun op voorwaarde dat behoorlike erkenning gegee en dit slegs versprei sal word ingevolge ’n lisensie soorgelyk aan hierdie een. Amptelike lisensie
Onder die sagte bosluise of tampanfamilie is ’n baie bekende soort die plat hoenderbosluis, Argas persicus (kyk illustrasie hoër op), wat wyd oor die wêreld voorkom. Hy kruip in die dag in skeurtjies weg, maar kruip snags uit sy skuilings om die hoeders te byt. Hy is ook die draer van ’n soort hoendersiekte.
Die larwe sal die bloed van ’n gasheer benut, afval om dit te verteer en mettertyd vervel om in ’n sogenaamde nimf met agt pote te verander. ’n Tweede gasheer-dier se bloed voed die nimf, wat nogmaals van die gasheer afval om te vervel en as ’n volwasse mannetjie of wyfie te ontluik.
Die volwasse bosluis wag dan weer geduldig op ’n plant op ’n laaste gasheer. Die wyfies suig sy bloed totdat hulle koeëlrond is—en selfs tot 150 keer swaarder weeg—om hulle voor te berei vir die tyd waarin hulle hul eiers sal lê. Die bosluis sal ook op die gasheer paar.
LINKS: Bosluise wat nie van hul gasheer se bloed uitgeswel het nie, is dikwels sommer piepklein. Dit kan duidelik gesien word op hierdie foto van (van links) ’n nimf, ’n volwasse mannetjie en ’n volwasse wyfie van die VSA se westelike swartpootbosluis, Ixodes pacificus, wat op ’n menslike vinger sit.