(Aangestuur vanaf Oorlogskepe)
Enorme "artillerieskepe" is gebou wat tot met die Tweede Wêreldoorlog 'n groot rol gespeel het. Tydens die oorlog moes die slagskepe en kruisers toenemend plek maak vir die vliegdekskip, wat met sy vliegtuie aan boord 'n groter tref wydte en aanvalskrag gehad het, en in sekere mate, vir die duikboot. Na die Tweede Wêreldoorlog het die klem as gevolg van die opkoms van die duikboot en missielstelsels al hoe meer begin val op kleiner, vinnige oorlogskepe soos torpedo-jaers en fregatte, veral met die oog op duikbootjag.
3 Oorlogskepe van Suid-Afrika
Oorlogvoering ter see is so oud soos die skeepvaart self. Beskerming van eie handelskepe en vissersbote was van ouds af die defensiewe oogmerk, en daarnaas het die bestryding van seerowers, vyandelike kapers en oorlogskepe, asook die jag op vyandelike handelsvaarders en vissers, die offensiewe aspek gevorm. Tot diep in die 19e eeu het oorlogskepe wat die konstruksie en uiterlike bou betref, betreklik weinig van handelsvaartuie verskil.
As so 'n skip vir 'n soewereine vors gebou is, is daar van 'n koningskip gepraat; as dit vir 'n republiek gebou is, is dit 'n staatskip genoem. In latere oorloë tussen Nederland en Engeland het die staatskepe van die Nederlandse vloot onder aanvoering van Tromp en De Ruyter byvoorbeeld die stryd aangeknoop met die Franse en Engelse koningskepe. Die tipiese naamgewing vir oorlogskepe, waarvolgens die naam van die skip voorafgegaan word deur "Sy of Haar Majesteit se Skip" (HMS) of deur die naam van die land, byvoorbeeld USS Enterprise of SAS Tafelberg, dagteken van hierdie tyd. In die 17e en 18e eeu was daar verskillende tipes oorlogskepe, soos die linieskip, die fregat en die korvet, wat tot in die 19e eeu nog gebou is.
Die linieskip was 'n swaar seilskip met 2 of 3 dekke en 'n bewapening van tot 120 kanonne. In 'n geveg was dit veral die taak van hierdie skepe om die gevegslinie te handhaaf. Die fregat was 'n ligter en beweegliker skip wat met tussen 20 en 50 kanonne bewapen was. Die taak van hierdie vinnige skip kan met die van die latere kruiser vergelyk word, naamlik om die swaardere oorlogskepe te ondersteun, verkenningswerk te doen, groot vaartuie te begelei en vyandelike handelskepe aan te val.
Aan die begin van die 19e eeu is stoomenjins en ysterrompe aan die handelskeepvaart bekend gesterf. Aanvanklik is geaarsel om dit ook in oorlogsvaartuie te gebruik omdat die bedryfsekerheid daarvan te gering geag is en die gevaar van ontploffings te groot, die brandstofprobleem 'n las, die waterwiele of skepwiele wat die skip moes aandryf, te kwesbaar en die rompe van yster te swaar vir goeie maneuvreerbaarheid was. Namate die tegniese ontwikkeling gevorder het, is besef dat stoom en yster juis vir oorlogskepe meer voordele inhou as wind en hout.
Kanonne is tot in daardie stadium van voor af gelaai (voorlaaiers), maar toe is oorgeskakel na geskut wat van agter gelaai is. Die lope, wat nog altyd aan die binnekant glad was, is ook vervang deur lope wat van binne gegroef was. Dit het aan die koeëls 'n draaibeweging en dus ook beter stabiliteit gegee. 'n Groot wedywering het tussen die vervaardigers van skeepsgeskut en pantsering ontstaan. Swaarder en akkurater kanonne met 'n groter trefafstand en doeltreffender montering het gevolg, terwyl koeëls ontwikkel is wat van plofladings voorsien is (granate) en dus 'n groter deurdringingsvermoë gehad het. Hierop het weer sterker pantserplate en meer waterdigte skotte (skeidingswande) gevolg, ensovoorts.
Mettertyd het pantserskepe, slagskepe en slagkruisers (artillerieskepe) ontwikkel. In 1870 het Brittanje 'n pantserskip, die Devastation, gebou, wat die sterkste oorlogskip van sy tyd was. Die skip was 87 m lank, was bewapen met 4 kanonne met 'n kaliber van 30 cm, het 'n pantsering van 20 tot 30 cm op die waterlyn gehad en kon 'n snelheid van 12,5 knope (sowat 23 km/h) bereik. 'n Voorbeeld van 'n slagskip met soortgelyke kenmerke was die Italiaanse Duilio, wat in 1876 gebou is. Hierdie skip was 104 m lank, het 'n waterlynpantser van 55 cm gehad en was bewapen met 4 kanonne in twee dubbelaffuite.
Die kaliber van die kanonne, wat elk 100 ton geweeg het, was 45 cm. (Eers 66 jaar later is daar weer slagskepe met sulke swaar geskut gebou: 2 Japanse slagskepe in 1942.) Die Duilio kon 'n snelheid van 15 knope (27 km/h) bereik. Die groot massa van die geskut en pantsering was egter nie bevorderlik vir die seewaardigheid van die skepe nie. Brittanje het dit die eerste besef en het 'n aantal slagskepe gebou met meer, maar ligter geskut, 'n ligter pantser en 'n hoër vryboord (skeepswand bokant die waterlyn).
Danksy hierdie maatreëls was die Britse skepe aansienlik meer seewaardig as die van sy teenstanders. Teen die einde van die 19e eeu het Duitsland, onder leiding van adml. Alfred von Tirpitz (1849-1930), ook begin met die opbou van 'n 'kragtige oorlogsvloot. Dit het Engeland, wat dit as 'n bedreiging vir sy oppergesag ter see beskou het, laat reageer: in 1906 is 'n reuse-slagskip, die Dreadnought, te water gelaat. Die skip was 'n uitstekende, stabiele opstellingsvlak vir swaar geskut en het later as model gedien vir talle ander moderne slagskepe (die Dreadnought-klas – sogenaamde capital ships). In 1907 het Duitsland 2 soortgelyke skepe gebou en ook ander moondhede het begin om hul vlote met hierdie kolosse toe te rus.
Die geskiedenis het hom herhaal, want daar het nou 'n wedloop ontstaan ten opsigte van die kaliber en trefafstand van geskut, die vaarsnelheid en die ontvangsvermoë van skepe, Aan hierdie wedloop is in 1922 'n einde gebring met die Vlootverdrag van Washington, ingevolge waarvan perke gestel is ten opsigte van die waterverplasing (maksimum 35 000 ton) en kaliber (maksimum 40,6cm). In die dertigerjare is hierdie beperkings opgehef en slagskepe is gebou wat aansienlik groter was, byvoorbeeld die Bismarck (sowat 41 000 ton), die Iowa (45000 ton) en die reusagtige Japanse skepe Yamato en Musashi, albei met 'n waterverplasing van 72 000 ton en die grootste kaliber tot dusver, naamlik byna 46 cm.
Ook van hierdie bepalings is in die dertigerjare en in die Tweede Wêreldoorlog afgewyk en nuwe tipes slagkruisers van tot ongeveer 27 000 ton is gebou. 'n Besondere kruisertipe is aan die begin van die dertigerjare deur Duitsland te water gelaat. Hierdie sogenaamde sakslagskip (soms ponieslagskip, Engels: pocket battleship) was 'n swaar kruiser wat so bewapen was dat dit teen alle ander kruisers kon optree en tog vinnig genoeg was om slagskepe te ontwyk.
Die bekendste sakslagskepe van die tyd was die Duitse skepe Graf Spee, Scharnhorst en Prinz Eugen. Net soos in die geval van die slagskepe het dit ook in die Tweede Wêreldoorlog geblyk dat die kruisers nie aan al die verwagtinge voldoen het nie. Dit was veral vir die Engelse gou duidelik. Toe hulle in die Verre Ooste hul troefkaart wou speel, naamlik die slagkruisers HMS Repulse en HMS Prince of Wales, is albei binne 'n kort tydjie deur Japanse torpedovliegtuie gekelder. Die slagkruiser het verdwyn en die moderne kruisers sal in die toekoms waarskynlik moet plek maak vir fregatte en torpedojaers.
Vliegdekskepe met kernaandrywing is die USS Enterprise, die USS Nimitz en die USS Dwight D. Eisenhower. Laasgenoemde twee skepe, wat eers in die sewentigerjare te water gelaat is, het groter afmetings as die USS Enterprise (91 400 ton), en het arbei ongeveer dieselfde aantal vliegtuie aan boord en dieselfde bewapening. Die twee skepe het elk 'n bemanning van 6 100, van wie 2 800 net vir die vliegtuie verantwoordelik is. Elke skip het sowat 600 miljoen dollar gekos.
Arbei skepe kan 'n snelheid van 30 knope behaal (sowat 55 km/h), en danksy die kernreaktors ongeveer 1 miljoen seemyl (1 800 000 km) aflê sonder om weer brandstof in te neem. Die Sowjet-vloot het slegs twee vliegdekskepe (Kiev-klas) en hulle is baie kleiner as die van die VSA. Die skepe het elk 'n verplasing van 45000 ton en kan 35 vliegtuie en 35 helikopters dra. Hulle is bewapen met twee geleide-missielstelsels, 28 kanonne (57 mm) en buislanseerinstallasies teen duikbote.
Hierdie skepe, wat 'n snelheid van 30 knope (55 km/h) kan behaal, het elk 250 miljoen dollar gekos. In teenstelling met hierdie "fregatte" is die Britse ligte kruisers van die County-klas (6 200 ton) en die Russiese Kresta II -klas (7500 ton) aansienlik rigter. Die meeste torpedojaers en fregatte het 'n verplasing van tussen 3 000 en 6 000 ton. Die bekenste tipes is die Britse Sheffield-klas, die Sowjetunie se Krivak-k las, wat toegerus is met onder meer geleide kernmissiele teen seedoelwitte, en die Britse fregatte van die Leander-klas, waarop die Nederlandse Van Speijkklas gebaseer is.
Tot die ligte oorlogskepe word gereken die mynveërs en mynleërs, asook die kanonneermotorbote. Laasgenoemde het ontstaan uit die torpedomotorboot, ook die TM-boot of MTB (motortorpedoboot) genoem, wat gedurende die Eerste Wêreldoorlog gebruik is vir verrassingsaanvalle op groot oorlogskepe en hawe-installasies. Dit was baie klein skepies (sowat 12 ton) wat 'n hoë snelheid kon bereik (35 knope, byna 60 km/h) en met torpedo's bewapen was.
Oorlogskepe van Suid-Afrika[wysig | wysig bron]
Die meeste skepe wat die Vloot gebruik het van die tyd af tot in die vroeë sestigerjare, was van Britse afkoms. In 1944 het die SA Seemag 3 duikbootjagfregatte van die Loch-klas in ontvangs geneem, naamlik die (later SAS) Good Hope, Natal en Transvaal. In 1950 en 1952 het die SA Vloot die Britse torpedojaers HMS Wessex en HMS Whelp oorgeneem en hulle herdoop tot onderskeidelik SAS Jan van Riebeeck en SAS Simon van der Stel.
'n Skip van dieselfde klas, HMS Wrangler, wat egter in 1951 tot 'n vinnige fregat omgebou is, is deur die Vloot gekoop en in 1956 as die SAS Vrystaat weer in diens gestel. Drie fregatte van die Whitbey-klas (later die President-klas genoem) is in die sestigerjare ingevolge die Simonstadooreenkoms (1955) in Brittanje gebou. Hierdie drie skepe van 2250 ton, die SAS President Kruger, die SAS President Steyn en die SAS President Pretorius, met hul wapentuig (duikbootjagmortiere, twee 4,5-dm- meerdoelige kanonne, Bofors-Iugafweerkanonne, verfynde duikbootopsporingsapparaat), Wasp-duikbootjaghelikopters, en 'n snelheid van 30 knope, het Suid-Afrika se see mag aansienlik versterk.
Die skepe, wat destyds ongeveer R10 000 000 elk gekos het, is voortdurend met moderne toerusting hertoegerus. Die SAS President Steyn is net na 1980 aan diens onttrek. Die SAS President Kruger, die vlagskip van die Suid-Afrikaanse Vloot, het in die vroeë oggendure van 18 Februarie 1982 sowat 80 seemyl (ongeveer 150 km) suidwes van Kaappunt gesink kort nadat dit tydens 'n see-oefening in 'n botsing met die aanvullingskip SAS Tafelberg betrokke was. Dit was die grootste vredestydse seeramp in die geskiedenis van die SA Vloot. Sestien bemanningslede van die SAS President Kruger het omgekom.
Fregatte van die President-klas dra normaalweg 'n bemanning van 203, van wie 13 offisiere is. Sedert 1970 het die SA Vloot ook 'n duikboottak wat oor drie Daphneklas-duikbote, naamlik die SAS Maria van Riebeeck, die SAS Emily Hobhouse en die SAS Johanna van der Merwe, beskik. Die Daphne-klas se primêre doel is die jag van vyandelike duikbote. Die duikboot verplaas 1 040 ton onder water en het diesel-elektriese aandrywing. Dit vaar onder water teen 13 knope, en op die oppervlak teen 16 knope.
Die bewapening bestaan uit 12 torpedobuise en die bemanning is saamgestel uit 6 offisiere en 44 manskappe. Die duikbootflottielje het die SAS Hugo Biermann as walbasis. In 1980 is die aanvalsvaartuigflottielje (met SAS Scorpion as basis) in diens gestel met 6 missieldraende aanvalsvaartuie. Dit is vinnige en dodelike skepe, elk bewapen met geleide oppervlak-tot oppervlakmissiele, twee 76-mm-kanonne en kleiner kortafstandkanonne. Die skepe, wat in Durban gebou is, is na vorige Ministers van Verdediging vernoem naamlik: SAS Jan Smuts, SAS Frederic Cresswell SAS Oswald Pirow, SAS Frans Erasmus, SAS Jim Fouche en SAS P.W. Botha.
Die SA Vloot se mynteenmaatreëlmagte bestaan uit klein MTM-vaartuie wat tussen 1955 en 1959 ingevolge die Simonstad-ooreenkoms aangekoop is. Twee vaartuie is in die laat sewentigerjare na mynjagters omgebou. Die vaartuie is hoofsaaklik van hout en aluminium gebou om die magnetiese sein laag te hou. Benewens die mynteenmaatreëltoerusting is die MTM-vaartuie bewapen met 40-mm- en 20-mmlugafweerkanonne. Die bote het 'n verplasing van 425 ton en aandrywing geskied deur middel van twee dieselenjins wat 'n snelheid van 16 knope kan lewer.
Die bemanning bestaan uit 6 offisiere en 34 manskappe. Die primêre rol van die mynveërs en -jagters is om die toegangsvaarwater van bepaalde hawens vry te hou van seemyne. Die flottielje bestaan uit die mynveërs Durban, East London, Johannesburg, Kimberley, Walvisbaai, Windhoek, Pretoria en Kaapstad, en die mynjagters Port Elizabeth en Mosselbaai SAS Chapman is die flottielje se walbasis. Die kleinste oorlogskepe van die SA Vloot is 4 seeweerbote, die SAS Oosterland, die SAS Gelderland, die SAS Nautilus en die SAS Reijger. Hul primêre rol is die opsporing en uitwissing van duikbote in die toegangsvaarwater van Suid-Afrikaans beheerde hawens. Die vaartuie is net meer as 35 m lank en verplaas 120 ton.
Hulle is bewapen met sonar en dieptebomme vir die duikbootjagrol en kan hulle verdedig met 'n 40-mm-lugafweerkanon. Die seeweerboot word deur twee dieselenjins aangedryf waarmee dit teen 12 Knope kan vaar. Die bemanning bestaan uit 3 offisiere en 24 manskappe. Die SAS Protea en die SAS Haerlem ('n omgeboude seeweerboot) is die 2 skepe van die Vloot se opmetingsdiens. Die SAS Protea is uitstekend toegerus vir opmetings vir kartografiese doeleindes: 'n kaartkamer, 'n tekenkamer, 'n fotografie-afdeling en twee laboratoria. Voorsiening is gemaak vir die gerief en ontspanning van die bemanning wanneer lang apmetingsvaarte onderneem word: 'n biblioteek, 'n kantien, 'n bioskoopsaal en 'n hospitaal.
Die SAS Protea het 'n verplasing van 2750 ton, 4 dieselenjins, en is hoogs maneuvreerbaar met sy veranderbare steekskroef en boegskroef. Die skip se topsnelheid is 17 knope en die bemanning bestaan uit 12 offisiere en 104 manskappe. 'n Sperboomvaartuig, die SAS Somerset, word gebruik am in die hawemond versperrings met nette te lê teen duikbote. Die SAS Somerset behoort tot die Bar-klas en is in 1942 voltooi. Die bemanning bestaan uit 32 lede (offisiere en manskappe).
Die SAS Fleur is die Vloot se torpedoherwinningsvaartuig en diepduikwagskip. Die skip verplaas 264 ton en het 'n bemanning van 4 offisiere en 18 manskappe. Die SAS Fleur herwin oefentorpedo's wat deur duikbote afgevuur is en dien ook, met 'n duikklok aan boord, as diepduikwagskip. Met sy 2 dieselenjins behaal die skip 15 knope. Die SAS Tafelberg is 'n aanvullingskip wat ter see brandstof, water en droë rantsoene aan die groter oorlogskepe verskaf.