Aanbidding van God1 het, ten spyte van sy groot rol in Bybelse tekste en in die kerklike lewe, in baie opsigte ’n omstrede, selfs vermaledyde begrip geword. Vir sommige kontemporêre denkers is dit ’n begrip wat ’n gevoel van wêreldmyding en –vervreemding oproep. Hulle beskou dit selfs as ’n onbybelse ontvlugtingspraktyk wat gelowiges wêreldvreemd maak en lei tot die verwaarlosing van die stryd teen konkrete, veral sosiale ongeregtighede.2 Ander weer verbind dit met ekstatiese, hoogs emosionele ervaringe in opwekkingsbewegings, ook in moderne tye, of met uitgediende individualistiese praktyke.3 Juis vanweë hierdie omstredenheid, maar ook omdat dit ’n sentrale begrip in Bybelse tekste is, is die tyd dus ryp om weer eens die begrip in sy Bybelse konteks te ondersoek.
Die aanbiddingsmotief word die beste gedien deur dit teen hierdie spiritualiteitsraamwerk te verstaan, en dan spesifiek in die lig van Bybelse spiritualiteit. God as die ontsaglike, maar ook as God wat die mens hernuwe, is die God wat deur die mens aanbid word. Daar is ’n boeiende en mistieke moment in die proses van aanbidding. Deur te aanbid, word die mens ook weer fundamenteel vernuwe en omvorm. Dit is nie net ’n menslike reaksie op ’n goddelike aanraking nie, maar in die aanbidding self gebeur iets wat self transformerend van aard is. Aanbidding is die gevolg van, maar word terselfdertyd ook die bron van transformasie en hernuwing. Daarmee word die prosesmatige as ’n fundamentele aspek van spiritualiteit beklemtoon (cf. Waaijman 2002: 455-6). In die geestelike lewensreis waarin die menslike tot groter volmaaktheid gebring word, speel aanbidding ’n sentrale rol. Dit is deel van voortdurende karakter van die verhouding tussen God en mens. Daarmee verkry aanbidding ’n besondere dinamiese karakter en word dit ten nouste verbind met die konkrete omstandighede waarin die gelowiges en die gelowige gemeenskap hulle bevind.
Reeds uit hierdie opmerkings word nou duidelik hoedat aanbidding verruim word sodat dit nie net met ’n liturgiese konteks te doen het nie, maar eintlik die hart van die geestelike lewe in die algemeen aandui. Om God te aanbid, behels ’n lewenshouding wat die ontsagwekkende én die toewendende karakter van God vier as die diepste sin van die menslike bestaan. Hierdie opmerking toon ook dat aanbidding nie verskraal kan word tot emosionele of ekstatiese ervarings nie.
Daarmee hang saam ’n derde punt. In al die gevalle in Handelinge het die beskrywing van ’n gelowige as ’n Godvresende ’n sterk praktiese betekenis. Dit beteken ’n aktiewe, voortgaande en volhoudende aanbidding van God in die praktyk (Foerster 1985:168). In Handelinge 19:17 oorval groot vrees Jode en Grieke in Efese en prys hulle die naam van Jesus,23 waarop hulle hul towerboeke verbrand. Aanbidding het steeds weer konkrete konsekwensies. Wie kies om God te aanbid en om met God aanbiddend te wandel, aanvaar die volle verantwoordelikheid vir die implikasies wat dit in die praktyk van elke dag het. Aanbidding kan dus in Bybelse sin nie met ’n wêreldvreemde ontvlugting verbind word nie.
Aanbidding fokus op God se ewige heerlikheid en krag, soos blyk uit Openbaring 1. God word met eerbied en ontsag hier vereer as die unieke heerser oor die konings (vers 5), as begin en einde, as die Pantokrator, die Almagtige (vers 8). Terselfdertyd fokus die verering ook op God wat mense liefdevol transformeer vanuit hul sondige bestaan tot ’n besondere status van koninkryk en priesters (vers 6). Die ontsagwekkende God, sterker as die wêreldnasies, is terselfdertyd die liefdevolle God wat omgee vir en naby kom aan mense en aan hulle ’n besondere status toeken. In die middel van die boek,30 wanneer die finale boekrol oopgemaak word en Johannes die opdrag kry om weer eens vir die hele wêreld te profeteer (Op 10), volg daar eers die verhaal van die twee getuies wat hierdie opdrag uitleef (Op.11), met daarna ’n gepaste aanbiddingslied in Openbaring 11:19. Hierdie aanbiddingslied, gesing deur knielende ouderlinge (vers 16), vier God se “groot mag” (vers 17) en universele koningskap asook sy oordeel oor die kwaad en sy loon aan die wat God “vrees” (vers 18). Wat dit beteken, is reeds in ’n vorige gedeelte in die boek verduidelik (Op 7:15-17) waar die hemelse leërskare (engele, ouderlinge en lewende wesens) in ’n fisieke uitdrukking van hul aanbidding kniel met hulle gesigte na die grond toe (vers 11) en lof, heerlikheid, dank en eer, ewige mag en sterkte aan God bring.
Aanbidding is, soos reeds telkens geblyk het, ten nouste te verbind met eerbiedige vrees van en ontsag vir God. Hierdie ontsag is in werklikheid die mees kenmerkende aspek van aanbidding en verdien spesiale aandag: dit weerspieël die besef van die goddelike teenwoordigheid en ’n groot, byna onoorbrugbare afstand wat die aanbidder van die goddelike skei. Die aanbidder probeer hierdie ontsagwekkende goddelikheid deur ’n menigte van begrippe tot uiting bring – soos blyk uit Openbaring 5:13, waar begrippe soos mag, rykdom, wysheid, sterkte, eer, heerlikheid en lof gebruik word om God te karakteriseer.
Hierdie insig is selfs sterker terug te vind in Hebreërs 12:28-29. In die konteks waarin hierdie gedeelte pas, word gepraat oor die feestelike samekoms in die hemelse Jerusalem en die oproep tot aanvaarding van die Goddelike woord. Begrippe soos eerbied en ontsag kwalifiseer in die gedeelte aanbidding en verbind dit met ’n besonder sterk beeld van God: “Laat ons God dankbaar dien (aanbid) met eerbied en ontsag, soos God dit wil, want ons God is ’n verterende vuur.”
Die bewussyn van eie onwaardigheid voor die heilige God is ook diep ingebed in die sinoptiese tradisie. Die gelykenis van die Fariseër en die tollenaar in Lukas 18:9-14 bevat die dankgebed van die Fariseër wat in die tempel vol selfgeregtigheid homself aanprys, teenoor die tollenaar wat in skuldbelydenis nie eers na die hemel wou opkyk nie, maar op sy bors slaan as teken van berou (vers 13). Hier word uiterlike, arrogante aanbidding as vals uitgewys. Op dieselfde manier word uiterlike, onbetrokke en valse aanbidding in Matteus 15:8-9 deur ’n aanhaling van Jesaja 29:13 skerp in ’n Jesus-woord veroordeel. Die verering van God ( vers 8; , vers 9) met ’n leë hart is nutteloos. God word nie deur uiterlike wettiese vertoon aanbid nie, maar met ’n innerlike houding van eerbied en ontsag en met bewussyn van ’n mens se eie kreatuurlikheid en feilbaarheid. In aanbidding bely die mens sy eie sondigheid, maar in aanbidding is die proses ook aan die gang om die mens te inspireer om so heilig soos God te word. Dit is ’n mistieke proses waardeur aanbidding nie net uitdrukking gee aan ’n innerlike houding van nederigheid en afhanklikheid nie, maar tog ook die mens se omvorming tot beeld van God bevorder.
Vir Paulus is die verkondiging van die goddelike boodskap ’n voorvereiste vir aanbidding en die erediens. Aanbidding is wel ’n menslike respons op wie God is en wat God doen, soos in die verkondiging uitgelê word en soos hierbo uitgespel is (cf. afdeling 4.2). Dit is egter alleen maar die begin. Iemand wat hoor van God se teenwoordigheid in die gemeente, voel volgens Paulus in sy sonde aangespreek deur die rigtende teenwoordigheid van God waarby die “verborge dinge in sy hart” aan die lig kom (1 Kor 14:24-25). Dan volg die klimaks: wanneer dit gebeur, val so iemand op die knieë en aanbid God. Dan getuig so iemand “openlik”: “Waarlik, God is hier by julle!” (vers 25).
Die Protestantse kommentator op Openbaring, Prigent (1964:79), beklemtoon in die verband dieselfde gedagte vanuit ’n ander hoek. Volgens hom wil Openbaring vir die eerste Christene deur al die sinspelinge op en bedekte verwysings na hul kultiese belewenis, hul liturgie en hul sakramente verseker dat hierdie kultus en liturgie nie maar net vir hulle voorberei vir die koms van Christus nie. Deur hul liturgie verkry hulle effektief deel daaraan en ervaar hulle reeds daardie finale oomblikke. In hul aanbidding en viering van God, word die poorte na die herstelde paradys vir hulle oopgemaak, word hulle bevry van die dood en oordeel en word hulle ingelei in die hemelse, nuwe en ewige Jerusalem. Deur hierdie verklaring van Openbaring word die gelowige coram Dei et Christi gestel, vloei die toekoms in die hede, word die heil meegedeel en ervaar. Hier is dus sprake van ’n ervaring van God wat Westerse tydkategorieë deurbreek.