Wendag - Panenteïsme
Wat beteken Panenteïsme?
Panenteïsme is 'n filosofiese beskou­ing oor die aard van God se verhouding tot die skepping. Dit handhaaf die oortui­ging dat God die skepping in Homself insluit, maar nie daardeur voltooi word nie, of te wel steeds groter as die skepping bly. God is in alles, maar ook groter as alles. Dis 'n middelposisie tussen deïsme, wat glo dat God wel die heelal geskep het, maar dit laat staan het om op sy eie voort te gaan (God bestaan dus volledig buite die skepping), en panteïsme wat glo dat God volledig een en gelyk is aan die skepping (God bestaan dus slegs as die volledigheid van die skepping).
Panenteïsme is die filosofiese posisie wat die naaste daaraan kom om die verhou­dingsmatige karakter van God se betrokkenheid by sy skepping uit te lig, met ander woorde dat God se bestaan gerig is op sy skepping en in voortdurende interaksie is met sy skepping. Uit 'n teologiese oogpunt loop rasionele Godskonstrukte soos hierdie egter die gevaar om die openbarings- en geloofskarakter van ons kennis van God te verruil vir spekulatiewe argumente oor die aard van God se karakter wat vreemd is aan die drie-enige God van die Christelike tradisie.
Panenteïsme in die Christendom
Panenteïsme word oor die algemeen verwerp in die Christendom uit vrees vir 'n verlies van die transendensie van God, wat primêr in teïsme is. Daar was verskeie individuele Christene in die geskiedenis aan wie panenteïstiese denke toegeskryf word (by name Origenes (ongeveer 185 - 253/254). Teilhard de Chardin (1881-1955) het die teorie van evolusie en die skeppingsmite in panenteïstiese idees bymekaar gebring. Tans propageer klein strome, veral in protestantisme, panenteïstiese en teogoniese sienings. Die prosessteologie is van mening dat God deur sy betrokkenheid by die mens in die wêreld wedekeerig deur die mens beïnvloed kan word veral deur John Cobb (1899-1952).
Die teoloog Jürgen Moltmann (1926) verskil van Tillich en selfs meer met sy klem op prosesteologie, maar maak gebruik van die konsep van panenteïsme. By Moltmann stel die "immanente transendensie" van God die mens in staat om God te ervaar. Die Skepper is teenwoordig in die wêreld in die persoon van die Heilige Gees. Volgens Moltmann kan die mens God se immanensie beter vind in sy skepping. 'n Praktiese gevolg is die fokus op verantwoordelikheid vir die skepping. Problematies is egter die neiging om God toe te laat om outomaties teenwoordig te wees in alle skeppings, wat God se immanensie tot beginsel verhef en waardeur die transendensie betekenis verloor. Dit impliseer 'n verskil van die tradisionele verhouding tussen causa prima en causae secundae, wat onder meer beteken dat die vraag oor vryheid en die bose in die wêreld opnuut gestel moet word.
Een van die bekendste beskrywings van die panenteïstiese God is dié van biskop John Spong?
"Dus is my definisie van 'n nie-teistiese God dit: God is Wese (Being) - die realiteit wat alles onderlê wat is ..... As God die Grond van die Wese is, jy aanbid hierdie goddelike werklikheid deur die moed te hê om alles wat jy kan wees - jou diepste, volste self ... Hierdie God is nie 'n bonatuurlike entiteit wat in tyd en ruimte ry om die noodlydendes te red nie. Hierdie God is die bron van lewe, die bron van liefde, die Grond van die Wese. Die teïstiese God van die verlede is 'n simbool van die wese, die wese van die lewe waarin ons deel. God is die lewe, ons sê, en ons aanbid hierdie God deur ten volle te lewe."
Panenteïsme in Judaïsme
Toe die Hasidiese Ortodokse Jode die eerste keer 'n beweging en 'n teologie geskep het, was hulle teologie eintlik panenteïsties, alhoewel hulle nie die woord self gebruik het nie. Die nie-Hasidiese Ortodokse Jode het hierdie teologie as ketters beskou. Nadat die skeuring tussen die hasidiese en die nie-Hasidiese Ortodokse Jode in die middel van die negentiende eeu verdwyn het, het panenteïsme egter 'n aanvaarbare denkwyse in die Ortodokse Joodse Teologie geword. Alhoewel dit nie die hoofstroom van Judaïsme is nie, het panenteïsme ook gewild geword onder nie-Ortodokse denominasies soos konserwatiewe Judaïsme en progressiewe Judaïsme, danksy die geskrifte van rabbi's soos Abraham Joshua Heschell, Arthur Green, Wayne Dosick en Lawrence Kushner.
Panenteïsme in Hindoeïsme
John Shelby Spong, 1999. Why Christianity Must Change or Die: A Bishop Speaks to Believers In Exile.