Engelman (met swart bril)
tydens die uitreiking van die ANWB-prys 1958
7 Junie 1900
digter, kritikus, vertaler
Jan en sy familie. Jan is tweede van links op die onderste ry.
Johannes ("Jan") Aloysius Antonius Engelman (Utrecht, 7 Junie 1900 – Amsterdam, 20 Maart 1972) was 'n Nederlandse digter, kritikus en vertaler.
As digter het hy veral bekendheid verwerf vanweë sy gedig Vera Janacopoulos, wat volgens sommiges 'n tipiese voorbeeld is van suiwer poësie (poésie pure). 'n Ander bekende gedig wat as sodanig gesien word is En Rade, wat deur Engelman self 'n vocalise genoem word.
Die skrywer, digter en essayis Simon Vestdijk het in sy studies van die poësie getiteld De glanzende kiemcel (1942) dit gestel dat gedigte soos Vera Janacopoulos nie net op klanke gebaseer is nie ('n wesenlike deel van poésie pure), maar dat die betekenis van die afsonderlike woorde bydra tot die poëtiese atmosfeer van die gedig. Die gedig het bekend geword pas nadat dit in 'n tydskrif verskyn het, en is deur sommiges as belaglik geag en selfs die "einde der poëzie" (Anthonie Donker) genoem.
Erotiek[edit | edit source]
Engelman was om sowel sy opvattings en gedigte as vanweë sy persoonlike lewe omstrede in die literêre establishment van voor die Tweede Wêreldoorlog. Hy sou in die opsig 'n losse seksuele moraal nagehou het, alhoewel hy hom nooit eksplisiet daaroor uitgelaat het nie. In sy gedigte (byvoorbeeld die bundel Tuin van Eros ) is daar vele 'erotiese' elemente te vind, soos in die gedig Zacht branden, of in 'n fragment soos:
Die reël "haar schoot geurde wild als zoo menig uur" steek enkele katolieke van De Nieuwe Gemeenschap dwars in die krop.
Ook die pentekeninge van Hendrik Wiegersma in sy bundel Tuin van Eros (1932) is duidelik op erotiek gerig (sien ook die aanlyn weergawe). Dit verhinder owerigens nie dat Engelman die bundel in 'n beperkte oplaag aan die publiek beskikbaar stel nie (versorg deur die bekende Maastrichtse tipograaf Charles Nypels), welke in 1934 die Mei-prijs vir Nederlandse letterkunde ontvang, wat hy moes deel met die skrywer A. den Doolaard. Na aanleiding van die prysuitreiking verskyn daar 'n heruitgawe, Tuin van Eros en andere gedichten, waarin enkele passasies weggelaat word vanweë hul afstootlike karakter, maar ook tallose gedigte bygevoeg word, uitgegee deur 'n groter uitgewer, naamlik, Querido.
Waardering[edit | edit source]
Alhoewel hy as digter en figuur in die gepolariseerde literêre establishment omstrede was, word Engelman ook baie waardeer. Alleen die groot aantal reaksies op sy werk in (veelal toonaangewende) stukke getuig daarvan. Die belangrikste verdediger van sy werk is Anton van Duinkerken, wat net soos Engelman uit die kring van die jong-katholieken afkomstig was. Vir hom is Engelman bewys daarvan dat ook katolieke kon dig sonder om hul te beperk tot die gebruiklike vrome verse. Ook relatiewe buitestaanders soos Hendrik Marsman, Martinus Nijhoff en selfs die outeur van Forum ('n literêre tydskrif), E. du Perron, kon waardering uitspreek vir Engelman se werk. Alleen Menno ter Braak en meer puriteins ingestelde katolieke kritici kraak sy werk af, vernaam om lewensbeskoulike redes.
Na die Tweede Wereldoorlog verskyn die Vijftigers op die literêre toneel. Met hul eksperimentele digkuns en bravade veeg hul vele van die voor-oorlogse outeurs uit die weg. Engelman publiseer in die tyd nouliks nog gedigte en spits hom eksklusief toe op die kunsgeskiedenis. Gedigte soos "Vera Janacopoulos" en "En Rade" kom nog steeds voor in handboeke en skoolbloemlesings, maar in toenemende mate word sy werk nie meer gelees nie. In die jare negentig reken die bekende neerlandikus A.L. Sötemann Engelman tot die vergete digters "die nog maar namen lijken".
Engelman trou op 27 April 1922 in Utrecht met die ses-jaar-ouer Bep Oosterman (1894-1973). Hulle woon in Utrecht en kry twee dogters. Die huwelik was nie gelukkig nie, en in 1931 skei Engelman en Oosterman se paaie. Engelman verhuis na Oudegracht 341. In 1937 betrek hy die boonste verdieping van 'n huis aan die Van Asch van Wijckskade 29bis A. In April 1937 leer hy Joanna Diepenbrock ken, te wete die oudste dogter van die komponis Alphons Diepenbrock. Hul kennismaking vind plaas by die ingebruikneming van die nuwe AVRO-studio in Hilversum, waar Diepenbrock haar vader se deklamatorium De dijk voordra. Kort daarna begin 'n verhouding wat tot Joanna se dood sou duur. Die twee is nooit getroud nie en het apart gewoon, Engelman in Utrecht en sy in Amsterdam. Hulle het een seun gehad.
Joanna Diepenbrock is in 1966 op Engelman se verjaardag oorlede. Hy kon nooit haar dood verwerk nie. Begin 1967 word hy vir ses weke observasie opgeneem in 'n mediese inrigting. Daarna verhuis hy van Utrecht na Amsterdam, waar hy by Johannes Verhulststraat 89 intrek by sy seun Florian. Die laaste sewe maande van sy lewe word hy versorg deur die dagverpleegster Dien van Wageningen. Hy beswyk die oggend van 20 maart 1972 en word onder groot belangstelling op 23 Maart 1972 begrawe by die Begraafplaats Buitenveldert. Hy is begrawe in die graf van Alphons Diepenbrock, waarin Joanna Diepenbrock en haar ma Elsa de Jong van Beek en Donk begrawe is.
Nawerking[edit | edit source]
In 1994 versier die Stiltecentrum in Hoog Catharijne die buitemuur met die slotlyne van 'n kersgedig wat Engelman tydens die Kersfees van 1940 geskryf het. Engelman se dogter, mev. Jurgens-Engelman, het die onthulling daarvan gemaak:
In 2005 is die reëls egter deur 'n nuwe muurskildery vervang tydens 'n opknapping van die gebou.  In 2006 het vier Belgiese musikante onder die naam "Redcel Elf" 'n musikale verwerking van die gedig "Vera Janacopoulos" gemaak. Op die webwerf Poëtisch Liedgenootschap "Tot Innerlijk Bloei" voer Anton Greefkes baie van die gedigte deur Jan Engelman wat getoonset is, op.
Gedigte[edit | edit source]
Vertalings[edit | edit source]
Engelman vertaal verskillende tekste vir musiek en toneel:
1936 - Prinses Turandot. 'n Chinoiserie in 5 bedrywe, vertaling van die tragikomiese sprokie van Carlo Gozzi
1941 - Die Barbier van Sevilla, toneelteks van Pierre Beaumarchais
1946 - De ontvoering uit het serail vertaling/bewerking libretto Christoph Friedrich Benzler en Gottlieb Stephanie jr. op musiek van Wolfgang Amadeus Mozart
1950 - Philomela. Tragische opera in zes tafereelen en een metamorphose. Libretto vir Hendrik Andriessen
1950 - Die verhale van Hoffmann. Fantastiese opera in drie bedrywe, met 'n voor- en naspel. Nederlandse vertaling van die teks van Jules Barbier vir die gelyknamige opera van Jacques Offenbach
1938 - Om de dooje dood niet, of Jan Klaassen komt naar huis op musiek van Henk Badings.
Nie-Fiksie[edit | edit source]
Pryse[edit | edit source]
1934 - Meiprijs vir Tuin van Eros
1936 - Declamatoriumprijsvraag vir De dijk
1945 - Poëzieprijs van de gemeente Amsterdam vir Ballade van de waarheid
1945 - Verzetsprijs voor letterkundigen vir verspreide gedichten
1954 - Constantijn Huygens-prijs vir sy gehele oeuvre
1956 - Essayprijs van de gemeente Amsterdam vir Twee maal Apollo
1958 - ANWB-prys vir Twee maal Apollo
↑ Sien die weergawe in die de Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren, DBNL
↑ Sien die weergawe in de Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren, DBNL
↑ Die bundel is in sy geheel raadpleegbaar via die Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren
↑ De gegevens in deze sectie zijn grotendeels ontleend aan de biografie van Jan Engelman in het Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde van 1974 en aan de website Genealogie van Wijman en EngelmanSjabloon:Dode link. Bep Oosterman was verpleegster. Zij heette voluit Elizabeth Suzanna Helena Johanna. Zij werd op 19 juni 1894 geboren in Amsterdam en overleed op 26 januari 1973 in Rotterdam.
↑ Zie: "De gratis regels van Jan Engelman", in: Gied ten Berge, Vredesbeweger , Nijmegen 2008.
↑ Sien vir die hele bundel DBNL
↑ Teks van Jan Engelman in De Gids 1935
↑ Nederlandse teks in regeringsopdrag gemaak deur Jan Engelman ; met 'n voorwoord van Wouter Paap
↑ Vertaling uit de Grieks op webwerf KB
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Jan Engelman.
Johannes Aloysius Antonius Engelman (1900-1972) deur Nel van der Heijden-Rogier in die Biografisch Woordenboek van Nederland
Inligting oor Jan Engelman op die Schrijverinfo webwerf
ISNI: 0000 0000 4457 7216
WorldCat Identities (via VIAF): 64895320
Retrieved from "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Engelman&oldid=2102178"
This page was last edited on 23 December 2019, at 08:25.