Hoe om nié oor die konflik in die Oekraïne te praat nieDeur Louise Mabille ’n Oekraïense nasionale vlag word op 1 Oktober 2022 voor ’n verwoeste huis naby Izyum, Oos-Oekraïne, te midde van die Russiese inval in die Oekraïne vertoon. (Foto: uan BARRETO / AFP) Een van die mees opvallende aspekte van die openbare gesprek tans in Suid-Afrika, sowel as in die buiteland, is die sterk woordeskat van goedheid en boosheid wat gebesig word. Groepe – of individue – word dikwels in terme van sterk moralistiese terme beskryf. “Moralisties” in hierdie konteks beteken nie dieselfde as “moreel” nie. Dit is wanneer morele goedheid (wat ŉ werklikheid is en aan niemand ‘behoort’ nie) as politieke wapen aangewend word. ŉ Sprekende voorbeeld is Hillary Clinton se nou berugte “basket of deplorables”. Hierdie term het nie bloot verwys na politieke opponente nie, maar na mense wat in hulle diepste wese gekant is teen alles wat ŉ redelike mens as ‘goed’ sal beskou: regte vir vroue, swartmense, die LGBTQ-gemeenskap, gestremdes en enigiemand wat histories benadeel is. Daardie term is selfs deur Demokrate veroordeel en het Clinton duur te staan gekom. ‘Goeie’ en ‘slegte’ bondgenote Tans word ŉ soortgelyke toon wyd gehandhaaf in gesprekke rondom die Russiese Federasie en sy militêre operasie in die Oekraïne. ŉ Onlangse voorbeeld verwys na Rusland en sy ‘slegte vriende’ soos Turkye, Wit-Rusland, Eritrea, Sirië, en die twee-en-dertig ander lande wat hulle nie uitdruklik by Navo skaar nie. ŉ Mens vind dit ook in spekulasies oor hoekom Poetin kwansuis so ‘gewild’ onder ‘die Afrikaner’ is. Hierdie intense morele opposisie, tussen ‘goeie’ demokratiese lande en slegte ‘ondemokratiese’ lande, is natuurlik ŉ woordeskat wat uit die Koue Oorlog dateer met Reagan se benaming vir die Sowjetunie as die sogenaamde Evil Empire. Reagan en Thatcher het egter die kompleksiteit van die Sowjetunie ten minste goed genoeg begryp dat ŉ waardige en suksesvolle gesprek moontlik was met Gorbatsjof – ŉ gesprek wat uiteindelik ŉ positiewe wending geneem het. Amerikaanse president Ronald Reagan (R) op 21 November 1985 waar hy met president van die Sowjetunie Michail Gorbatsjof (L) praat tydens ‘n beraad tussen die supermoondhede in Genève. (Foto: AFP) Wat interessant is, is dat die gesprek vandag weer gaan draai by die VSA en sy Navo-bondgenote as die onbetwisbare verteenwoordigers van die morele hoë grond. Daar was ŉ tyd na 9/11 waar akademici en joernaliste graag die skynheiligheid en self-weersprekende diktatoriale tendense van die VSA beklemtoon het. George W Bush was elke satirikus en intellektueel se gunstelingteiken. Die gesprek het graag gaan draai by die blindheid van die Weste en die feit dat dit geen begrip toon vir kulture wat nie die konvensionele pad na ŉ progressiewe liberale demokrasie gestap het nie. Nou word daar eensklaps egter weer verwys na ‘Islamatiese terroriste’ – wat tot onlangs ŉ doodsonde was. So ook word daar verwys na die ‘sosialis Daniel Ortega’, asof sosialisme vanselfsprekend ‘sleg’ is, terwyl vorme van sosialisme al vir dekades in Westerse geesteswetenskapdepartemente gesien word as die natuurlike politieke keuse vir enige self-respekterende denker. Selfs George W Bush is blykbaar heeltemal gerehabiliteer: hy bied nou tot klasse in ‘outentieke leierskap’ aan op die platform Masterclass, waar hy deel met figure soos Gloria Steinem en Pharell Williams en ander sosiaal legitieme figure. In die afwesigheid van nuanse Hierdie spronge is tekenend van die vermoë om óf werklik polities óf werklik moreel te dink. Na die Tweede Wêreldoorlog was daar twee breë pogings om sin te maak van hierdie verskriklike gebeurtenis en die gruwels van die Holocaust. Een manier van dink – wat vandag blykbaar die oorhand verkry het – is om goedheid en boosheid in absolute terme te bedink: die aakligheid van die Holocaust moet uit iets heeltemal anders vloei as wat ‘gewone’ mense kenmerk, en elke oppervlakkige teken wat na ‘nasionalisme’ of ‘fascisme’ ruik, moet verwoed beveg word en met ‘goedheid’ toegegooi word. Dit is ook ŉ houding wat dikwels in gesprekke oor die Afrikaner-verlede voorkom. Hongaarse Jode by Auschwitz II-Birkenau in Duits-besette Pole, omstreeks Mei 1944. Die foto is deel van die versameling bekend as die Auschwitz Album (Foto: Wikipedia) Daar is egter ook ŉ ander manier van dink, wat ironies genoeg met ŉ Joodse denker wat self amper in Auschwitz beland het geassosieer word. In haar nadenke oor die oorsprong van totalitarisme het Hannah Arendt juis daarop gewys dat die pogings om slegs een ‘groot verhaal’ as legitiem te beskou (selfs die moreel reverdigbares) eintlik aan die wortel van die politieke krisisse van die 20ste eeu gelê het. Pogings van die ‘goeie Geallieerdes om die ‘slegte’ Duitsland met reuse skadevergoeding te ‘straf’ na die Eerste Wêreldoorlog het juis na die tweede erger konflik gelei. Baie mense dink aan politiek as versorging deur ŉ goedbedoelende regering wat altyd weet wat reg en goed is. Vir Arendt bestaan enige gesonde samelewing egter uit twee sfere: die privaat sfeer van die huis en die hart, die plek van emosie, die psige, liggaam en die intieme, wat deur velde soos die psigologie bestuur word. Daar is egter ook die publieke sfeer of openbare sfeer: In die openbare sfeer word ŉ tree teruggeneem van slordige privaat emosies, en die masker van beleefdheid en formaliteit word opgesit ten einde ŉ vry gesprek te kan hê. Hier is selfs mooi privaat emosies soos liefde taboe: dit is die domein van redelikheid, regverdigheid en soveel as moontlik objektiwiteit. ŉ Hof is byvoorbeeld so ŉ domein, maar eintlik behoort alle politieke gesprekke aan hierdie standaard te voldoen. Dit is ook die taak van elke burger om self hulle vryheid in hierdie sfeer op te eis en uit te leef. Hannah Arendt (Foto: Wikipedia) Sluiting van die openbare sfeer Arendt wys daarop dat ŉ weergawe van hierdie domein vanaf die Grieke, deur die Middeleeuse koninklike howe, die Renaissance tot by die nederige Engelse pub-kultuur (pub is ŉ afkorting van public) bestaan het. Wat Nazisme so sinister gemaak het, was nie hulle propagering van haat nie – dit bestaan maar altyd in een of ander vorm – maar die feit dat hulle die openbare sfeer heeltemal gesluit het. Dit het nie net weerstand onmoontlik gemaak nie, maar enige ander alternatiewe visie op die werklikheid van die tafel afgevee. Tans dreig ŉ soortgelyke sluiting. Kommentators wat werklik die politiek in die klassieke sin van die woord wil behou en uitbou, sal moet besef dat die politiek – net soos die regswese – berus op die openbare sfeer, waar elke perspektief sy geleentheid in die kalklig moet kry. Dit sluit selfs die perspektief van die persoon in wat op die oog af die verpersoonliking van boosheid is. Hierdie gedagte, wat deur Voltaire se beroemde uitspraak: “I may not agree with what you have to say, but I will defend to the death your right to say it” verteenwoordig word en lank die hoeksteen van die vrye orde was, word al hoe meer in die kiem gesmoor deur ŉ politiek van goeie bedoelinge. Dit gaan oor baie meer as bloot goeie ou ‘verdraagsaamheid’: die moontlikheid moet oopgehou word dat enigiemand – selfs die slegste mens op aarde – dalk ŉ punt beet kan hê. Opkoms van die sosiale sfeer Arendt noem die verbreking tussen die openbare en private die opkoms van die sosiale sfeer, die vreemde soort vermenging van die private en die publieke. Dit bied nie die beskerming van die private nie, maar ook nie die vryheid, nugterheid en regverdigheid van die openbare sfeer nie. Sosiale media is die verpersoonliking van hierdie probleem: aan die een kant is dit vol morsige emosionele uitinge, maar aan die ander kant het dit ook ŉ kleingeestige kultuur van aankla en uitskel. (Foto illustrasie: Jonathan Raa / NurPhoto / NurPhoto via AFP) Heeltemal te veel politieke kommentaar geskied volgens hierdie trant. Dit sal die wêreld juis veiliger vir demokrasie maak as kommentators minder op die psige of persoonlike lewens van figure soos Poetin of Trump fokus en na die ware politiek terugkeer. Deur Rusland bloot net as ‘sleg’ te beskou, word daar belangrike moontlikhede misgekyk, soos byvoorbeeld dat ons vandag met ŉ belangrike herrangskikking van mag te make het. Of dat Navo – wat gedurende die Koue Oorlog gevorm is met die spesifieke doel om Rusland teë te staan, dalk die einde van sy rakleeftyd bereik het. Dalk is dit nie Rusland wat terughunker na die ‘goeie ou dae’ van die ‘glorie’ van die ou Sowjetunie nie, maar onsself wat terugverlang na Reagan se gemaklike beskrywing van die Sowjetunie as die Evil Empire. Die wêreld is egter nie ŉ Batman-strokiesprent vol helde en booswigte nie en daar is meer aan politiek praat as morele verdoeming.