Masepala wa Selegae wa Matjhabeng le dikomiti tša wate tšeo di welago ka tlase ga taolo ya wona di tsentše seabe sa maitemogelo a bohlokwa le thuto tšeo pukwana ye e hlamilwego godimo ga tšona. Moeletši wa Australia, Mohumagadi Pauline Peel, o šomišane le Mohlankedi wa Dikgokagano tša Setšhaba go tšwa go masepala, Morena George Moahloli, le Seboledi sa Masepala, Morena TV Motsepe, mo dibekeng tše 10 go hwetša mohuta wa dilo tšeo di ka go godiša botšeakarolo bja setšhaba ka tšhomišo ya dikomiti tša diwate. Maloko a dikomiti tša diwate ka bo wona a tšere karolo ka go diteng le kalotlhamo ya pukwana ye.
Re rata go leboga Lenaneo la Maatlafatšo a Pušo ya Selegae ka Lekalatiro la Jeremane la Tšhomommogo ya Seteginiki (GTZ) go kgontšha tlhamo ya pukwana ye.
E ile ya re ge re tsebagatša lenaneo le leswa la pušo ya selegae ka 2000, re beile ga botse se bjalo ka lefapha la mmušo leo le hlamilwego ka nepagalo ya go fa tlhalošo ya tiragatšo le malebiša a maikemišetšo a sepolotiki, a gore Batho ba tla Buša. Re boditše batho b arena gore, ka pušo ya selegae, ga mmogo le wean, re tla fihliša temokerasi mo o dulago. Ka kwešišo ya rena ya pušo ya selegae, re o beilwe ka bogaleng bja thipa go lebagana le mathata a motheo a bosetšhaba bjalo ka tšhalelomorago ya tšweletšo, tlhokego ya mešomo, tlhokego ya tšwelopele le bodiidi.
Dikomiti tša Diwate tšeo di sa tšwago gokgethwa tša ka tlase ga dimasepala di bapala karolo ye bohlokwa go fihlelela seo se hlalošwago ka godimo. Ka ge di le dihlangwa tšeo di emetšwego tša setšhaba le badudi, di swanetše go sedimoša masepala ka ga dikganyogo, makgoni le mathata a batho. Di swanetše go dira letšibogo ka go sepetša dikgokagano tša maleba magareng ga khansele le badudi bao dib a emetšego. Molaotlhakwa wa pušo ya selegae o kgontšha tlhamo ya dikomiti tša diwate tšeo di tla šomago bjalo ka thapo yeo e tla swaragantšhago lenaneo la mmušo le batho ka moka kua fase. Dikomiti tša diwate din a le karolo ye bohlokwa yeo di swanetšego go e bapala ka go tšea karolo le go hlama tshepetšo ya motheo ya masepala, bjalo ka Maanopeakanyo ao a Kopanetšwego a Tšweletšo, peakanyetšo ya masepala le tshepetšo ya taolo ya tiragatšo ya masepala. Ntle le bona, lenaneo la mmušo wa temokerasi le mmušo wa tšweletšo wa selegae di ka se epele medu ya tšona go batho.
Dikomiti tša diwate di hlamilwe ka go diwate tšeo di fetago 80%. Dikomiti tše tša diwate ke tša makgoni ao a fapanego a tiragatšo. Ka go ela šedi maemo a tiragatšo ya dikomiti tša diwate ga mmogo le mošomo wa go hlama tekatekano ya dikomiti tšeo di šetšego, re tla be re oketša dikholego tša badudi ka dipalopalo go batho ba bo rena.
Pukwana ye e lebišitše go fana ka ditemošo tše bohlokwa, dikakanyo tša tiragatšo le tlhahlo ya go go sepetša dikomiti tša diwate. Setšhaba se tla kgona go tšea karolo ka go diphetho tša Khansele ge e le gore dikomiti tše di šoma ka bokgoni.
Re swanetše go amana ka mokgwa wo o swanago ka mererong yeo e fapafapanego ye bohlokwa bjalo ka go kaonafatša kabelo ya ditirelo le go tiiša pušo ya selegae, go akaretšwa dikomiti tša diwate. Dikomiti tše, tšeo maloko a tšona e lego batho fela bao ba šomago, di bapala karolo ye bohlokwa go netefatša konteraka yeo e swanetšego magareng ga batho le dihlangwa tša mmušo wa rena.
Sa mohola kudu mabapi le se, e tla ba tshwanelo ya rena go netefatša gore dikomiti tša diwate tša pušo ya selegae di kopane kgafetšakgafetša mme di šome ka mokgwa wo di letetšwego ka wona.
Pukwana ye e fana ka dintlhatemošo tše bohlokwa, dikakanyo tša tiragatšo le tselatlhahlo ya go sepetša dikomiti tša diwate. Setšhaba se tla kgona go tšea karolo ka go diphetho tšeo di tšewago ke Khansele ge dikomiti tša diwate di sepetšwa ka mo go swanetšego. Ka fao, mafelelong, pukwana ye e tla oketša botšeakarolo bja setšhaba ka go diphetho tšeo di tšewago ke dikhansele le mebasepala. Pukwana ye e hlamilwe gore e fe dikhanselara le maloko a dikomiti tša diwate magato ao a latelanago a go šoma ka go dikomiti tša diwate.
Pukwana ye e hlametšwe dikhanselara le maloko a dikomiti tša diwate go ba fa magato ao a latelanago ao ba swanetšego go a tšea ge ba šoma ka go dikomiti tša diwate.
Dikomiti tša diwate ke tsela yeo e kgahlišago ya go fihlelela ye nngwe ya dilebišwa tša tšweletšo ya pušo ya selegae tšeo di hlalošitšwego ka go Molaotheo wa Repapoliki ya Afrika Borwa, 1996: "go hlohleletša botšeakarolo bja setšhaba le mekgatlo ya setšhaba ka go merero ya pušo ya selegae."
Pukwana ye e swanetše go balwa ga mmogo le dinyakwa tšeo di amanago le molaotlhakwa.
Temošo: Hle, ela hloko ka mehla dinette tša masepala le diwate ge o šomiša dikakanyo le dintlhatemošo tšeo di fiwago ka mo pukwaneng ye. Tše dingwe tša dikakanyo di ka nyaka go fetolwa gore di sepelelane le seemo se itšeng ka go masepala wa gago le wate.
Letlakala la tekolo la dikarolo tše bohlokwa tša molaotlhakwa ke leo, leo o tla le nyaka go go kwešiša seo o swanetšego go se dira bjalo ka leloko la komiti ya wate . Melao ye le ditselatlhahlo tše di tla go thuša go kwešiša mehuta ya dilo tšeo dikomiti tša diwate di ka di dirago go thuša ditšhaba tša tšona le dikhanselare.
Go go thuša go gopola seo o badilego ka ga sona, šomiša mapokisana a go di bontšha ge o ntše o bala.
Molaotheo wa Repapoliki ya Afrika Borwa, 1996 - Kgaolo ya 7 Karolo ya 152 - Dilebišwa tša pušo wa selegae. Se se tla go hlalošetša ka ga maikemišetšo a pušo ya selegae.
Pušo ya Selegae: Molao wa Dihlangwa tša Masepala, 1998 - Karolo ya 73 le 74.
Pušo ya Selegae: Molao wa Mananeo a Masepala, 2000 - Karolo ya 73. seripa se sa molawana se go hlalosetša ka ga mohuta wa dikgoba tša botšeakarolo bjo setšhaba se ka bo letelago go tša go mebasepala.
Ditselatlhahlo tša Bosetšhaba tša Tlhamo le Tiragatšo ya Masepala le Dikomiti tša Diwate, 2000. Se se tlile go fa dintlha ka botlalo ka ga tlhamo le tshepetšo ya dikomiti tša diwate.
Sephetho seo se tšewago ke masepala wag ago go tsenya tirišong lenaneo la dikomiti tša diwate. Se se tla hlaloša boineelo bja masepala go lenaneo la dikomiti tša wate.
Molaotshepetšo wa Botšeakarolo bja Setšhaba wa masepala wag ago (ge e le gore o gona). Molaotshepetšo wo o tla go thuša, wena le setšha go tseba go ikgokaganya le masepala ka ga merero ya mohola yeo e go amago.
Kantoro ya Seboledi ka go masepala wa gago e tla go fa kgatišo ya melaotlhakwa le ditselatlhahlo ka moka tšeo di amegago.
Ge fela o hwetša kgatišo ya tokomane ye nngwe le ye nngwe, o ka di kgokeletša go pukwana ye.
Malebiša a dikomiti tša wate ke go godiša temokerasi ya botšeakarolo ka go pušo ya selegae.
Dikomiti tša diwate ke tsela ye tee fela yeo ka yona o ka ntšhago maikutlo a gago ka go diphetho tša mmušo.
hlagiša merero ya hlobaboroko ka ga wate ya selegae go mokhanselara wa wate go ba le seabe ka go diphetho, peakanyo le diporotšeke tšeo khansele goba masepala ba di tšeago tšeo di amago wate.
Khanselara ya wate ke modulasetulo wa komiti ya wate, mme ka fao ke leloko le bohlokwa la komiti. Khanselara ya boemedi bjo bo lekalekanago (PR) o maatlafatšwa ke khansele go tšea karolo ya go thekga khanselara ya wate ka go wate.
Dikomiti tša Diwate go oketša botšeakarolo bja badudi ba selegae ka go diphetho tša masepala, ka ge e le tšona tšeo di golaganago thwii le khansele.
ke baemedi ba diwate tša selegae mme ga di sekamele ka go mahlakore a dipolotiki.
di swanetše go amega ka go merero ya go swana le Tshepetšo ya Peakanyo ya Tšweletšo yeo e kopanetšwego, taolo ya tiragatšo ya masepala, peakanyetšo ya ngwaga, diporotšeke tša khansele le mediro ye mengwe ya kokwane le mananeo ka ge dilo tše ka moka di ama batho ba selegae.
di ka hwetša le go hlama diporotšeke go kaonafatša maphelo a batho ka go wate di thuša mokhanselara ka go tharollo ya dingangišano, go fa tshedimošo ka ga mediro ya masepala.
di hlokomela tiragatšo ya masepala tša hlaloša merero ya hlobaboroko ka go wate ya selegae di thuša ka kwalakwatšo ya temošo ya setšhaba bjalo ka ditšhila, meetse le kelelotšhila le ditefelo, bjalo ka maloko ba tseba dihlokwa tša setšhaba sa bona.
Gopola gore khanselara ya wate e swanetše go lekalekanya diletelwa tša wate ya gagwe le tša mokgatlo wa yona wa dipolotiki. Seo ke karolo ye bothata kudu.
Khanselara ya wate ke modulasetulo wa komiti ya wate na le maikarabelo a go bitša kopano balatedi go kgetha maloko a komiti ya wate na le maikarabelo a go bitša komiti ya wate na le maikarabelo a go netefatša gore lenaneo la kopano le a beakanywa, go akaretšwa: dikopano tša wate, dikopano tša balatedi le dikopano tšeo di ikgethago.
šoma le komiti ya wate go netefatša gore go na le peakanyo ya ngwaga ka ngwaga ya ditiragatšo.
na le maikarabelo a go netefatša gore dikomiti tša diwate di dira seo se letetšwego ke masepala ka ga tshepetšo ya go bega.
na le maikarabelo a go šomana le dikgopelo tša tshedimošo le dingongorego ka go wate na le maikarabelo a go rarolla dikgogano le go fetetša pele dingangišano tšeo di sa rarollwago ka go masepala swanetše go tšea karolo ka botlalo ka go mediro ya setšhaba yeo e amago komiti ya wate.
swanetše go ba gona dikopanong tša wate, dikopano tša balatedi le dikopano tšeo di ikgethago.
Karabo: Ee - khanselara wa wate e ka kgopela khanselara ya boemedi bja tekatekano (PR), ka go ngwala, go ba modulasetulo wa kopano ge yena a se gona. Ga go na mothuša-modulasetulo yo a kgethwago ka tlase ga molao.
Maloko a komiti ya wate a kgethwa ke wate ya bona go emela dikakanyo tša batho. A bapala karolo ye bohlokwa kudu ka gare ga setšhaba.
ba motšeakarolo wa mahlahla ka go komiti ya wate mme ba amogela maikarabelo a bjalo ka go laola sebopego le lefelo la kgahlego thuša khanselara ya wate go sedimoša setšhaba ka ga ditokelo tša bona le maswanedi a sona, go šoma ka sehlopha le go gata ka mošito o tee.
swara dikarolo tša semmušo ka gare ga komiti, bjalo ka bongwaledi go bontšha boetapele ka go hlama diporotšeke tšeo di tlago kaonafatša maphelo a batho ka go wate.
thuša khanselara ya wate go swara dikopano le batho bao ban ago le karolo ka go morero wo o itšeng, le go šoma le balekani mo setšhabeng go thuša mošomo wa komiti wa wate.
tšea karolo ka go ditiragalo tša setšhaba, bjalo ka dipoloko, mediro ya setšo. Se se bohlokwa kudu bjalo ka ge seo se bontšha gore o a tshwenyega ka setšhaba e bile o kgona go kwešiša merero ya setšhaba.
Potšišo: Naa go na le tlhahlo ya maloko a dikomiti tša diwate le dikhanselara?
Karabo: Ee. Masepala wa gago o swanetše go fana ka tlhahlo ya motheo go maloko ka moka a komiti le go thuša go beakanya tlhahlo, go akaretšwa bokgoni bja bongwaledi, go ngwala dipego, tharollo ya dingangišano, boetapele, mediro ya masepala le dipeakanyetšo.
Potšišo: Naa dikomiti tša diwate di na le maikarabelo go mekgatlo ya dipolotiki?
Karabo: Aowa, dikomiti tša diwate di ikemetše. Se ke molao. Dikomiti tša diwate di diretšwe go direlwa setšhaba ka moka go kgabaganya dikarolo tša sona, e sego mokgatlo o tee wa dipolotiki.
Potšišo: Naa diphetho tšeo di tšewago ke dikomiti tša diwate di bofa khansele?
Karabo: Aowa, diphetho tšeo di tšewago ke dikomiti tša diwate ga di bofe khansele le masepala semolao. E fela ka lebaka la boithaopo ka go botšeakarolo bja setšhaba, dikakanyo tša dikomiti tša diwate di tla elwa šedi ye kgolo.
Potšišo: Naa maloko a dikomiti tša diwate a lefelwa go dira mošomo?
Potšišo: Naa dikomiti tša diwate di ka ya thwii go masepala go hlaloša ditlhobaboroko bja tšona?
Potšišo: Go direga eng ge khanselara ya wate a sa tsebiše kantoro ya Seboledi seo komiti ya wate e nyakago e nyakago gore kantoro ya Seboledi se se tsebe?
Karabo: Mo lebakeng leo, komiti ya wate e ka tšea sephetho sa go bolela thwii le kantoro ya Seboledi ka ga tlhokego ya thekgo go tšwa go khanselara ya wate. Seboledi se tla boledišana le khanselara ya wate ka ga seo mme sa dira bonnete bja gore khanselara ya wate e kwešiša karolo ya gagwe ya go sedimoša Seboledi le go ema komiti ya wate nokeng.
Potšišo: Naa dikomiti tša diwate ke tsela e tee fela ya setšhaba go ntšha maikutlo ka go diphetho tša khansele?
Karabo: Aowa, go tla ba le dikgoba tše dingwe gape, bjalo ka ditheeletšo tša setšhaba ka ga merero yeo e fapanego, bjalo ka peakanyetšo ya ngwaga ka ngwaga. Dikomiti tša diwate di swanetše go netefatša gore badudi ba ka diwateng tša bona le bona ba tseba ka ga dikgoba tšeo.
Potšišo: Naa dikomiti tša diwate di ka amega ka go mediro ya go swana le go šoma ka tshedimošo le dingongorego goba dikgogakgogano ka setšhabeng?
Karabo: Ee, dikomiti tša diwate di ka bapala karolo ye bohlokwa ka go thuša khanselara ya wate go rarolla dikgogakgogano goba go araba dipotšišo, ka ge maloko a dikomiti tša diwate ga ntši a na le kwešišo yeo e tletšego ya merero ya setšhaba.
Bobedi kantoro ya Seboledi le khanselara ya wate ba na le karolo moo. Ke maikarabelo a khanselara ya wate go bitša kopano ya go kgetha maloko a komiti ya wate. Kopano ye e bitšwa "kopano ya balatedi". Kantoro ya Seboledi e tla swara dikgetho go netefatša gore di ikemetše. Dikomiti tša diwate di ka ba le maloko a 10.
Temošo: Pele o tšwela pele ka go bitša kopano go kgetha maloko a komiti ya wate, hle, bala Molao wa Pušo ya Selegae: Sehlangwa sa Masepala, 1998 le Ditselatlhahlo tša Bosetšhaba ka ga Dikomiti tša Diwate, 2005 ka ge ditokomane tše ka bobedi di na le tshedimošo ye ntši ka ga tshepetšo ya dikgetho. Puku ya Mothopo ya Dikomiti tša Diwate tša Bosetšhaba (dplg le GTZ 2005) le yona e tla go fa dikakanyo tša mohola ka moo o ka sepetšago tsela ya dikgetho.
šoma le kantoro ya Seboledi go hwetša letšatši la maleba go swara kopano ya go kgetha maloko a komiti ya wate.
hwetša letšatši, nako le lefelo tša dikopano ka moka tša balatedi.
netefatša gore maloko ka moka a setšhaba ba tla kgona go fihla lefelong, bjalo ka dinamelwa di swanetše go fiwa batho ba bangwe. Go sego bjalo, hwetša lefelo leo bontši bo ka le fihlelelago. Gape o gopole ka batho bao bajwago goba bao ba nago le bogole, le gore naa lefelo le tla fihlelelwa ke batho ka moka.
netefatša gore madulo a beakantšwe kudu ditulo go batho ba bagolo.
tsebiša yo mongwe le yo mongwe (seo ke balatedi) ka ga letšatši, nako, lefelo le maikemišetšo a kopano: akanya ka go bea ditsebišo ka go makgobapuku, ditliliniki le dikolo, kwlakwatša tsebišo ka go kuranta ya selegae, mme o šomiše ditsebišo ka go diteišene tša diradio tša selegae. Kantoro ya Seboledi e swanetše go lefela dikwalakwatšo.
netefatša gore o kwešiša tshepetšo ya dikgetho yeo masepala a e šomišago go dikgetho. Kantoro ya Seboledi e tla sepetša dikgetho fela khanselara ya wate le maloko a komiti ba swanetše go kwešiša tshepetšo.
netefatša gore go na le retšisetara ya bao ba lego gona kopanong ya balatedi, le gore e a saenwa gore tshepetšo ya dikgetho e a hlokomelwa.
hlaloša karolo le maikarabelo a dikomiti tša diwate le maloko a tšona mo kopanong.
hlalošetša batšeakarolo ka tshepetšo ya dikgetho. Molao o hlaloša boikgethelo bja mafelo le dikarolo tša maloko seo se ra gore maloko a swanetše go emela sehlopha se itšeng sa kgahlego, go fa mohlala, baswa goba merero ya tša maphelo. Komiti e swanetše go ba le maloko a basadi a 50%. Masepala yo mongwe le yo mongwe o tla dira molaotshepetšo wa yona go ya ka boikgethelo bjo o bo dirilego.
go bitša dikgetho tša maloko a komiti le thekgo ya bao ba kgethilwego.
bala boutu le go tsebagatša dipoelo.
netefatša bao ba kgethilwego le bao ba thekgago ba saena diforomo tša maleba netefatša gore maloko a komiti ya wate ao a kgethilwego a kwešiša karolo ya wona le maikarabelo mme ba saena difomo tšeo di lebanego.
Ditliša tše bohlokwa tša temošo go khanselara ya wate - bitša kopano ya mathomo ya maloko ao a sa tšwago go kgethwa a komiti ya wate pele maloko a tloga mo kopanong ya balatedi. Go boima ka mehla go bitša kopano ya batho ba ba ntši, kudu ge e le gore o swanetše go ikopanya le yo mongwe le yo mongwe ka o tee ka o tee, ka fao, o ka tšea sebaka sa ge ba kopane ka moka mo kopanong go beakanya kopano yeo e latelago.
Potšišo: Naa ye ke tshepetšo ya go tlatša dikgoba ka go komiti ya wate?
Karabo: Ee, tshepetšo e fapana go ya ka mohuta wa sekgoba. Ditselatlhahlo tša Bosetšhaba ka ga Dikomiti tša Diwate, 2005 goba Molao wa Pušo ya Selegae: Dihlangwa tša Masepala, 1998 di hlaloša tshepetšo.
Potšišo: Naa go na le mabaka ao ka wona leloko la komiti ya wate le ka tlošwago?
Karabo: Ee, ge leloko le sa be gona dikopanong tšeo di latelanago tše tharo le go feta ntle le tumelelo, goba ka tumelelo go feta dikopano tše tshela le go feta tša wate, le ka tlošwa.
Potšišo: Naa Go diragala eng ge leloko la komiti ya wate le kgeloge ka go wate ye nngwe?
Karabo: Leloko le swanetše go leboga mošomo, ka ge a swanetše go bouta ka go wate yeo a lego ka go yona.
Ge fela maloko ka moka a komiti ya wate a kgethilwe, ba swanetše go tsenela tlhahlo ya motheo. Bjalo ka modulasetulo wa komiti, khanselara ya wate le yona e swanetše go ba gona. Ikopanye le kantoro ya Seboledi go hwetša gore tlhahlo ya motheo e swarwa neng.
Tše ke tše o ithutago tšona ka go tlhahlo ya motheo o tla ithuta ka molaotlhakwa wo o amanago le dikomti tša diwate. Ge o sa tsebe molaotlhakwa wo, o ka fetša o dirile dilo tšeo di sego molaong.
o tla lemoga melawana le ditaelo tšeo di tlago go thuša kudu ka ga mešomo ya komiti o tla itemogela ka moo khansele e šomago o tla itemogela ka mokgwa wa go sepetša kopano, ka ge seo se bohlokwa.
o tla itemogela ka ga mekgwa wa maitshwaro a maloko a komiti ya wate ye e tlago go hlahla maitshwaro a gago bjalo ka leloko la komiti.
o tla itemogela ka ga maatla le mešomo ya khansele. Seo se bohlokwa go go lemoša karolo ya gago bjalo ka leloko la komiti.
le tla tsebana mme la šomišana bjalo ka sehlopha.
Letlakala la tekolo ke le, leo le thadilwego go thuša khanselara ya wate, yeo e lego modulasetulo wa komiti ya wate. Go beakanya kopano ya mathomo. Ge fela komiti e kopane, mme e kgethile mongwaledi, motho yo o tla thuša mokhanselara go laola karolo yeo e bapalwago ke "bodulasetulo." Ge khanselara ya wate e ipeakantše go swana le bodulasetulo, go tla bonolo go abela maloko a mangwe a komiti mešomo, mme kopano ya sepela ka thelelo.
Khanselara ya wate e ka šoma ka letlakala la tekolo go netefatša gore kopano ya mathomo e a beakanywa.
Naa o hweditše goba o kgopetše lefelo la go swarela dikopano tša ka mehla tša komiti Gopola gore lefelo le e swanetše go ba lefelo la setšhaba e sego lefelo la poraebete bjalo ka lefelo la go dula. Ke ka fao Molao o laelago ka gona?
O beakantše sethalwa sa lenaneo la dikopano tša ngwaga le matšatši, dinako le mafelo Sethalwa se se akaretša dikopano tša dikomiti le dikopano tša balatedi mme seo se thuša maloko a komiti ya wate go beakanya dinako tša bona mo ngwageng wo o tlago?
O na le boitlhamo bja tshedimošo go tšwa kantorong ya Seboledi Seo se swanetše go akaretša molaotlhakwa wo o amegago le ditselatlhahlo, ga mmogo le dinyakwa tša pegelo le mekgwa yeo e emego go swana le retšisetara ya go ba gona?
O beakantše sehlogo sa taba sa kopano yeo e tlago (Lebelela magato 10 le 11 ka go karolo yeo e bapalwago ke mongwaledi le dintlhatemošo tša go sepetša kopano. Mokgwakemo wa sehlogo o akareditšwe ka go karolo ya4)?
O tšweleditše letlakala la mešomo ya dikgoba (goba mafelo ao a ikgethago a mošomo) go ahlaahlwa le dikomiti tša diwate?
O nagane ka letšatši la kopano go tšweletša leano la ngwaga la mediro Lebelela legato la 14 go kalo ya mokgwa wa go dira maanopeakanyo a ngwaga ka ngwaga?
Karabo: Go na le mehuta ye meraro ya dikopano tšeo maloko a dikomiti a swanetšego go di beakanya. Dikopano tše di tla beakanywa ka kwano le khanselara ya wate.
Dikopano tša dikomiti tša diwate - tše ke dikopano tša nako le nako tša maloko a dikomiti tša diwate. Di swanetše go swarwa kgafetšakgafetša go kgontšha dikomiti tša diwate go beakanya ka tshwanelo. Di swanetše go swarwa, bonnyane, makga ao a tshelelago ka ngwaga. Dikopano tša nako le nako, bjalo ka dikopano tša kgwedi ka kgwedi, di a kgothaletšwa, gore dikomiti tša diwate di be le nako yeo e kgotsofatšago ya go šetša dilo ka moka tšeo di swanetšego go phathagatšwa.
Dikopano tša balatedi - tše ke dikopano tša magareng ga khanselara ya wate le balatedi, bona ke badudi ba selegae. Dikomiti tše di tla thuša khanselara ya wate le komiti ya wate go kwešiša dinyakwa tša setšhaba. Dinako tša dikopano tša balatedi di swanetše go bewa pele ga nako bjalo ka karolo ya lenaneo la dikopano tša ngwaga ka ngwaga. Se ke sekgoba sa go mema bahlankedi ba masepala goba boetapele bja sepolotiki go bolela le balatedi ka ga merero ya setšhaba, goba go fana ka tshedimošo ka ga mokgwa wa tšhomo ya masepala.
Dikopano tšeo di ikgethago - tše di ka bitšwa ge go nyakega, bjalo ka, ge go na le morero wo o itšeng wa bohlokwa wo setšhaba se belaelago ka wona mme se nyaka go boledišana le khanselara le masepala.
Go na le dilo tše mmalwa tšeo di swanetšego go direga mo kopanong ya mathomo ya komiti ya wate.
Go kgetha maloko ka gare ga dikgoba - o swanetše go ba le mongwaledi mme o ka tšea sephetho sa gago ge e le gore o nyaka wa matlotlo (Lebelela legato la 10 go karolo yeo e bapalwago ke mongwaledi).
Dira gore maloko a itsebiše mme ba ngwathelane seo ba ikemišeditšego go se fihlelela bjalo ka maloko a komiti ya wate.
Ga mmogo le sehlopha, boledišanang mme le kwane ka melawana ya maitshwaro ka go dikopano, go akaretšwa nyakego ya sephiri. Nakong ye nngwe merero yeo e belaetšago e tla ahlaahlwa ka go komiti ya wate. Maloko ka moka a swanetše go hwetša le go kwana ka mekgwa ya go ikgokanya le balatedi ka ga merero yeo. Ga go nyakege gore ka mehla dilo ka moka di bolelwe ka moka.
Ahlaahlang lenaneo la dikopano tša ngwaga ka ngwaga mme le bone ge le ka fihlelela kwano ka ga dikopano di fe tšeo di tlago swarwa neng.
Bitša kopano go tšweletša peakanyo ya ngwaga ka ngwaga. Se e ka ba kopano yeo e ikgethago ya komiti, goba kopano yeo e latelago ya ka mehla.
Aba dikgoba tša mošomo, bjalo ka, dintlo, maphelo le tša leago, tšweletšo ya ekonomi ya selegae. "sekgoba sa mošomo" se hlaloša maikarabelo ao a fiwago motho o tee, go bega, go kwešiša, go kgokagana le go šoma ka go karolo ye e itšeng ya kgahlego.
Mongwaledi wa komiti ya wate o na le mešomo ye e latelago go thuša go beakanya dihlogo tša dikopano - mongwaledi o swanetše go botšiša maloko a komiti ya wate merero yeo e ka akaretšwago ka gare ga sehlogo sa poledišano ka go dikopano ka moka.
Go ahlaahla sehlogo le modulasetulo go kwana ka diteng pele e romelwa go maloko a mangwe. Gopola gore modulasetulo wa komiti ya wate ke khanselara, ka fao, motho yoo, lentšu la gagwe ke la mafelelo ka ga seo se lego ka gare ga sehlogo sa kopano.
Ge sehlogo se dumeletšwe, o se fa maloko a komiti ya wate pele ga kopano.
O tšea metsotso ka go dikopano ka moka tšeo di biditšwego ke modulasetulo le komiti ya wate. "Metsotso" ke rekoto yeo e ngwetšwego ya seo se diregilego kopanong; yona ga ntši e akaretša dipoledišano ka ga ntlha ye nngwe le ye nngwe. Diphetho tšeo komiti e di tšerego le ditiragatšo tša diphetho tšeo.
Go netefatša gore metsotso e fiwa maloko, mme ya faelwa, ya lotwa ka polokego. Gopola, metsotso ke rekoto ya semmušo ya kopano. Ka fao, go bohlokwa kudu gore e bewe felo mo go bolokegilego. Batho ga ntši ba boela go metsotso ya kopano go lekola diphetho tšeo di tšerwego.
E fa mongwaledi tshedimošo yeo e lego ka mo pukwaneng ka ga karolo yeo e bapalwago ke mongwaledi, mokgwa wa go sepetša kopano le kgatišo ya mokgwakemo wa sehlogo sa kopano.
Tsebiša nako le lefelo la kopano pele ga nako, bjalo ka ge go hlalošitšwe ka godimo, seo ke maikarabelo a mongwaledi.
Beakanya sehlogo sa kopano pele ga kopano. Se ke mošomo wa modulasetulo le mongwaledi.
Efa maloko a komiti sehlogo sa kopano pele ga kopano gore ba tsebe gore kopano e mabapi le eng mme ba kgone go ipeakanya. Nakong ye nngwe go ka nyakega pego yeo e ikgethago ka lifelong la mošomo. Ka fao, ge mong wa sekgoba a tseba seo, a ka ikopanya le setšhaba ka ga morero woo mme a fa pego ka go komiti ka tshwanelo.
Modulasetulo o tla bula kopano mme a bala sehlogo sa kopano legato ka legato.
O tla ngwala yo a lego gona.
O tla ngwala bao ba kgopetšego tshwarelo ya go se be gona (maloko a komiti a swanetše gore ka mehla ba botše yo mongwe ka go komiti ge ba ka se kgone go ba gona kopanong. Seo se tsebja ka la go kgopela tshwarelo).
O tla bala metsotso - a hlokomedišiša gore ke rekoto yeo e nepagetšego ya kopano yeo e fetilego. Maloko ka moka ba swanetše go dumelelana gore metsotso e nepagetše ka ge metsotso e le rekoto ya semolao ya kopano.
Mošomo wo o hlagago go tšwa go metsotso yeo e fetilego - ntlha ye e akaretša merero yeo e ahlaahlilwego ka go kopano yeo e fetilego yeo maloko a bego a swanetše go fa pegelomorago ka ga yona. O ka bona ga bonolo seo se dirago "mošomo wo o hlagago" ka go lebelela mešomo yeo batho ba bego ba swanetše go o diragatša.
Dikgokagano - seo ke mangwalo ao a yago go komiti goba mangwalo ao a romelwago ke komiti. Dikgokagano ka moka di swanetše go tsebja ke komiti ge di romelwa legating la gago.
Merero ye mengwe ka go sehlogo sa kopano bjalo ka, IDP, peakanyetšo ya masepala, taolo ya tiragatšo ya masepala, diporotšeke tša tšweletšo ya ekonomi ya selegae. Leloko le lengwe la komiti le swanetše go tsebagatša le go thoma dikahlaahlo. Pego e ka akaretša tsebagatšo ya morero (ke morero o fe, o amega bjang, ke ka lebaka la eng o amega) mme ge, ke tiragatšo e fe yeo o e dirilego le seo se sa swanetšego go diragatšwa.
Gopola gore go bohlokwa gore maloko ka moka a komiti a tšee karolo ka go kopano. Modulasetulo a seke a tšea karolo a nnoši. Karolo ya modulasetulo ke fela go hlahla maloko go sepetša sehlogo sa kopano gore go fihlelelwe malebiša a komiti. Modulasetulo o swana le mosepetša koša ya sehlopha sa baopedi e sego moopelanoši.
Morago ga dikahlaahlo, modulasetulo o swanetše go netefatša gore go fihlelelwa sephetho, mme ge go swanetše, yo mongwe o fiwa maikarabelo a go tšea magato legatong la komiti.
Leka gore o se bolele kudu wean ka bowena, theeletša gore ba bangwe ba reng mme o netefatše gore o swarelela go sehlogo sa kopano.
Akaretša dintlhakgolo mafelelong a morero o mongwe le o mongwe wa sehlogo sa kopano.
Laola tshepetšo ya kopano - seo se ra go netefatša gore diboledi di a hlomphiwa, batho ba seke ba sega le go tšea dikgang ge kopano e tšwela pele.
Leka go ruma ka nako.
O tla swanelwa ke go ikgokaganya le kantoro ya Seboledi ka go masepala wa gago go sebotšega ka ga dinyakwa tša pegelo, go akaretšwa le dinako tša mafelelo tša dipegelo, seo se tlaba kgwedi ka kgwedi ka kakaretšo, ga ntši ka Labohlano la mafelelo la kgwedi.
Kantoro ya Seboledi e ka ba le mokgwa wa go bega, Foromo ya pegelo ke tselatlhahlo yeo e ngwetšwego, yeo o ka e tlatšago go na le gore o tle ka mokgwa wa gago. E a thuša ka gobane o a tseba gore o akareditše dilo ka moka tšeo di nyakegago.
Ge go se na mokgwa wo o lego gona, wo mongwe ke wo mo letlakaleng leo le latelago wo o ka o šomišago.
Se e ka ba se sengwe sa dilo tša mathomo seo komiti e se dirago mmogo. Se ka thuša go bopa sehlopha, le gona go go thuša go kwešiša wate ya gago ka botlalo.
Go tlhama sebopego sa wate ke selo seo o ka ipshinago ka sona. Tlhahlo ya go thoma ke ye. Gopola gore o ka kgoboketša tshedimošo ya motheo go thoma mme o ka e oketša ge ngwaga o ntše o ya pele.
Masepala a ka go fa tshedimošo ka ga dilo tše bjalo ka sehlopha sa mengwaga yeo e lekanago. Khanselara ya wate e ka kgopela seo ka kantorong ya Seboledi.
Maphodisa ba ka go fa dipalopalo tša bohlokotsebe mme ge go na le tliliniki goba bookelo mo lefelong, di ka go fa tshedimošo ka tša maphelo.
O ka lemoga seo batho ba se naganago ka dikopano tša balatedi, goba dikopano le dihlopha tše nnyane tša batho go kgabaganya wate, goba e ka ba tshenkonyakišišo ye bonolo ya setšhaba goba dipoledišano le bagwera.
Ke dihlangwatirišwa tša mohuta o fe tšeo di lego gona ka go wate?
Ke eng gape seo se diragalago mo setšhabeng?
Ngwala mekgatlo ya setšhaba fase - mekgatlo ye ke bakgathatema ba mohola kudu ba komiti ya wate. "Bakgathatema" e ra batho, goba baemedi go tšwa sehlopheng, bao ban ago le kgahlego ye e itšeng goba bao ban ago le bokgoni, goba bao ban ago le kgahlego ka ga seo o se dirago ka go komiti ya wate.
Naa go na le Bašomi ba Tšweletšo ya Setšhaba ka go wate ya gago?
Hwetša Bašomi ba Tšweletšo ya Setšhaba (CDW's) ka go wate ya gago mme o ikopanye le bona go sekaseka dilebišwa, go akaretšwa ge e ba Bašomi ba Tšweletšo ya Setšhaba ba kgona go fa thekgo e fe goba e fey a tiragatšo goba ya bongwaledi go komiti ya wate.
O ka šomiša letlakala le go beakanya diforamo tša bakgathatema.
Potšišo: Ke ka lebaka la eng go le bohlokwa go tšweletša sebopego sa wate?
Karabo: Bjalo ka khanselara ya wate le komiti ya wate, o ka šoma ka tshwanelo ge fela o tseba setšhaba sag ago ga botse. Gopola gore o emetše wate. O se dire seo ge o sa tsebe gore ke mang yo a dulago ka go wate ya gago, dinyakwa le merero ya bona ke eng, ke eng seo ba nyakago gore komiti e ba direle sona le gore ke meago e fe, ditsela le dilo tše dingwe tšeo di agwago tšeo di bopago wate ya gago. Se se akaretša tsebo yeo e tseneletšego ya mekgatlo ya setšhaba le "methopo" ya selegae bjalo ka kgwebo ya selegae goba dihlopha tša tša dipapadi. O tla makatšwa ke seo o tla se hwetšago.
Potšišo: Komiti ya wate e ka šomiša bjang tshedimošo ye?
Karabo: Komiti ya wate e ka e šomiša ka go tšweletšo ya bona ya peakanyo ya ngwaga ka ngwaga. O tla kgona go beakanya bokaone le go tšea karolo ga bonolo ka go dipoledišano ka ga melaotshepetšo ya khansele le mananeo goba diporotšeke ka gobane o tla be o tseba ka ga setšhaba sag ago go fetiša batho ba bangwe.
Komiti ya wate e swanetše go ba le lenaneopeakanyo la ngwaga ka ngwaga leo le bontšhago ka tlhalošo gore ditlapele ke eng le seo le nyakago go se fihlelela. Se se tla go thuša go bona gore o fihleletše seo o se beakantšwego naa. Se tla go thuša gope le go bega ga masepala ka ge e le gore o swanetše go bega kgwedi ye nngwe le ye nngwe ka peakanyo ya gago ya tiragatšo.
Ke kakanyo ye botše go beakanya kopano yeo e ikgethago ka pele ka mo go ka kgonegago go tšweletša lenaneopeakanyo la gago la tiragatšo la ngwaga. Dira bonnete bja gore lenaneopeakanyo la gago ke la dinnete e bile le a kgonagala go ka fihlelelwa.
Ge o beakanya lenaneopeakanyo la gago la ngwaga o ka ela tšeo di latelago šedi.
Matšatši ao ka wona masepala a tla bego a swara dikopano tšeo o ka kganyogago go tšea karolo ka go tšona bjalo ka Peakanyo ya Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP) le peakanyetšo ya ngwaga.
Merero ye bohlokwa kudu ya setšhaba. Ke eng seo komiti ya wate e ka se dirago go thuša O swanetše go dira seo neng?
Ke diporotšeke di fe tšeo komiti ya wate e nyakago go di diragatša Akanya ka dilo tša go swana le diporotšeke tša go swana le tša tšweletšo ya ekonomi ya selegae, tlhahlo ya bao ba fanago ka tlhokomelo ya ka malapeng. Re ka diragatša diporotšeke tše le mekgatlo ye mengwe ya setšhaba?
Ke diforamo di fe tša setšhaba, bjalo ka mekgatlo ya tša maphelo goba ya setšhaba tšeo ka go tšona komiti ya wate e nyakago go emelwa?
Ke mekgatlo ya setšhaba e fe goba dikgoro tša masepala di fe tšeo re ratago go di mema go tla go itlhaloša ka go komiti ya wate goba ka go kopano ya balatedi?
Ke maloko a komiti ya wate e fe ao a swanetšego go fiwa maikarabelo a go dira mešomo?
Nako ya go phethagatša mešomo yeo ke e fe?
Ke mešomo e fe yeo e lego ya tšhoganetšo yeo re e nyakago pele ga ye mengwe Ke eng seo se ka go dirwa moragonyana?
Lenaneopeakanyo le swanetše go bulega mme le swanetše go kgona go ka fetolwa go ya ka dinyakwa.
Dira bonnete bja gore diporotšeke tšeo o nyakago go di diragatša di golaganywe le Peakanyo ya Tšweletšo yeo e Kopanetšwego IDP. Ge diporotšeke tšeo o nyakago go di diragatša di sa golaganywe le Peakanyo ya Tšweletšo yeo e Kopanetšwego IDP, o ka hwetša gore setšhaba ga se di rate goba masepala a ka se go thekge ge o di diragatša. Lebelela legato la 17 go tshedimošo ka ga Peakanyo ya Tšweletšo yeo e Kopanetšwego IDP.
Gopola - Lenaneopeakanyo le swanetše go kgona go fihlelelwa. Go kaone go dira dilo tše mmalwa ga botse go na le tše di ntši tše mpe.
Legato la 16 Ke thekgo e fe yeo masepala a e fago komiti ya wate?
Thekgo yeo e fiwago ke masepala e tla fapafapana go ya ka methopo ya masepala. Mebasepala ye mengwe e na le tšhelete ya go feta ye mengwe mme seo se tla ba le khuetšo ya seo o ka se dirago.
Dikgatišo tša melaotlhakwa yeo e amegago, ditselatlhahlo tša bosetšhaba le melaotshepetšo ya khansele ka ga botšeakarolo bja setšhaba le dikomiti tša wate.
Kgatišo ya thata ya badudi ya wate, go go thuša go hlama sebopego sa wate ya gago.
Mebasepala ka moka e swanetše go beakanya Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP). A bea ditlapele tša lefelo pepeneneng. Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP) e tšea lebaka la mengwaga ye 5 mme a senkwa leswa ngwaga ka ngwaga. Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP) a netefatša tšhomišo ya maleba ya methopo yeo e sego gona, le go lebiša go ditlapele (bjalo ka, go thuša mafelo ao a diilago kudu), go goketša thušo ya ditšhelete go tšwa maemong a mangwe a mmušo mme a tiiša botšeakarolo bja setšhaba.
Baemedi ba dikomiti tša diwate ba ka ba ka go Foramo ya Boemedi ya Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP). Foramo ye ke sekgoba sa bakgathatema go emela dikgahlego tša balatedi ba bona.
Khanselara ya wate ya gago o tla ba le kgatišo - ge go se bjalo. o ka ya kantorong ya molaodi wa masepala goba kantoro ya Seboledi. Masepala o swanetše go fa tlhahlo ka go Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego (IDP). Komiti ya gago ya wate e ka hwetša tshedimošo ka go kantoro ya Seboledi.
Peakanyetšo ke maanopeakanyo a ditšhelete. E laola ditiragatšo tša ngwaga wo o latelago wa ditšhelete ka go bontšha ditshenyegelo tša mediro yeo le mothopo wa letseno leo le tlago lefela ditshentegelo.
Ngwaga wa ditšhelete wa mebasepala ya Afrika Borwa e thoma ka la 1 Tšulae ngwaga o mongwe le o mongwe go fihla ka la 30 Tšuni ngwaga wo o latelago. Khansele e swanetše go dumela dipeakanyetšo tšeo pele ga go thoma ga ngwaga wo mo swa wa ditšhelete, morago ga go beakanya ka nepagalo le go ikopanya le dikomiti tša diwate le dihlopha tše dingwe tša bakgathatema ka lefelong leo. Ge e le gore dikomiti tša diwate di a amega ka go akanya gore, a sepala a šomiše bokae bja tšhelete godimo ga diporotšeke di fe, seo se hlaloša gore wate ya gago e tla boelwa thwii.
Mo ngwageng ka moka, peakanyetšo e beilwe leihlo go lebelela letseno le ditshenyegelo godimo ga peakanyetšo. Go fa mohlala, ge e le gore letseno go tšwa go tšhelete ya ditefelo le ditefišo ke ye nnyane go ya ka moo go bego go akantšwe, ka fao ditshenyegelo di swanetše go go ba ka tlase.
Dikomiti tša wate di swanetše go hwetša gore legoranako la peakanyetšo ke le fe le gore dikopano di swatwa neng. O swanetše go botšiša ge e le gore go na le tlhahlo ya tša peakanyetšo ya ditšhelete go go thuša gore o tšae karolo yeo e bonagalago ka go dipeakanyetšo.
Nyakišiša gore masepala wa gago o tšweleditše lenaneo la taolo ya tiragatšo.
Tšhalomorago le pegelomorago: gapeletša pegelo ya nako le nako ka ga diporotšeke tša masepala le ditirelo ka go komiti ya wate le ka go dikopano tša setšhaba ka go wate ya gago gore o dule o sedimošitše badudi ka ga tšwelopele le/goba mathata. Dira ditšhišinyo tšeo di agago gore go tšwelwe pele, mme ge go hlokagala kgobokantšha setšhaba go thuša go phethagatša mošomo.
Tshenkoleswa ya ngwaga ka ngwaga ya tiragatšo: Khansele e swanetše go bega nako le nako go komiti ya wate le setšhabeng ka ga tshenkoleswa ya peakanyetšo le tiragatšo, bjalo ka karolo ya dikopano tša setšhaba. Godimo ga fao, ge komiti ya gago e sa hwetše pego ya tiragatšo ya nako le nako go tšwa go khansele, tsebiša meyara gore komiti ya wate ya gago e letetše tiragatšo ye kaone go pušo ya selegae ya temokerasi.
Ikopanye le kantoro ya Molaodi wa Masepala go hwetša letlakala la diporotšeke tše bohlokwa mme o di tsenye ka go pukwana ye.
Ikopanye le kantoro ya Molaodi wa Masepala go hwetša letlakala la diporotšeke tše bohlokwa le maitekelo mme o di tsenye ka go pukwana ye.
Kopano ya balatedi/yeo e ikgethago/ya setšhaba ya wate ya.
Ditlapele tša masepala go tšwa go Maanopeakanyo a Tšweletšo yeo e Kopanetšwego.
Komiti ya wate e swanetše go bega ka ga peakanyo yeo e latelago kgwedi ka kgwedi. Seo se tla go thuša go tseba ge o fihleletše seo o se nyakago ka go peakanyo ya gago. Se tla thuša Seboledi go tseba ge e ba go na le merero ye mengwe yeo a swanetšego go šoma ka yona.
Leloko la komiti ya wate leo le nago le maikarabelo le swanetše go bega maemo a porotšeke go dikopano tša komiti ya wate.
Rena, bao re saenilego ka tlase, re lego babouti bao ba ngwadišitšwego ka go watere kgetha Mor/Moh............................................bjalo ka moemedi yo a swanetšego go kgethwa bjalo ka laloko la komiti ya wate ya...........................
Leina: Tshaeno......................... Letšatši............
Leina: Tshaeno......................... Letšatši.............
Nnayo ke saenilego ka tlase, Nomoro ya boitsebišo.................................ke dulago..........................e bile ke le mmouti yo a ngwadišitšwego ka go wate ya.......................ke dumela go ka kgethwa ga ka bjalo ka leloko la komiti ya wate ya........................................
Dibouto tšeo di badilwego:.
Dipampiri tšeo di senyegilego:.