Deel 1. Sy finansieel-verstandige voertuig, ’n afbetaalde Suzuki SX4, gee die gees naby Opraap. Die purper digter klim uit. Shostakovich op die CD-speler (hy glo nog vas in physical media.). Hy dra nie jeans nie, hy is klam in sy beige broek, ’n snit polities regs van cargo pants. Hy sug en is duidelik gespanne. Hy dink:
Deel 2. Later, buite ’n garage in Klerksdorp, staan die purper digter en wag vir ’n mechanic om klaar te maak. Hy kyk na die landskap om hom. Nou en dan stoot hy sy cuticles senuweeagtig terug, ’n gewoonte wat hy doelbewus gekweek het teen naelbytery. Hy dink:
“Beskou die leë plaassementdam net hieranderkant. Die skurfte van die wal so skokkend pokkerig absurd soos perlemoendop en die skadu wat dit gooi so swaar dit skyn die droë aardkors in te sink. Die motorwerktuigkundige, die petroljoggie, die kafee – ek sien hul nie as draers van die platteland nie, nee, die kapitaal selfs hier skuif stil tektonies onder alles. Die besete woer: Getalletjies daar op die petrolpomp blits digitaal. Die reuk van brandstof, ingewikkeld en beskryfbaar ja soos wyn, en ek besnuif oktaanboekette! Denke en die dekadensie. Dit is hierdie afgeskilferde klein tempeltjie van groot ekonomie, die afdak oop na eerste amber in die noorde skielik soos ’n basnoot vir tereggestelde Stepan Razin. Ek dwaal af, verskoning. Petrolstasie as die transmutasie van balansstaat – nommers omgesit hier voor my oë in konkrete maar beheerste plas en spatte. Kyk hoe staan die pompe, kierts die skildwagte van soewereine syfering. Saluut. Die akoliete of verraaiers of masjinerie, dit weet ek nie. Ek wend myself dan eerder tot die landskap. Smeersels smeersels wolke, grond wat deurslaan uit verweer, en vetplantskadus, en die takkies houtjies fyngebasde lootskiet wat so wiebelkruiselings bly wag vir vuurmaak in ’n herd geswart van roet en nag. Daar, ’n windpomp. Al die heuwels diakronies maar sy kolkkop tob sinchronies, inderdaad! Merk die opgerigte hierheid – of bedoel ek inderwaarheid dáárheid – van sy staan, tog met die soort gelatenheid wat mens kan sien in die gesig van elke oorlogveteraan. Windpomp, spreek my aan! Kerf die lugstroom, diep die oerkoel waters op, ons neem ons neem ons neem, of wydsbeen jy as gas hier op ’n byna ongetraakte horison? Jy tol jou Dada-blom.”
Deel 3. Die purper digter is ingeboek in ’n plattelandse gastehuis. Daar is ’n Wedgewood-nougatjie op sy kopkussing en die eerste donkerte van die nag buite sy vensters. Hy is moeg na die dag se gebeure. Hy dink:
“Soveel vertikale in die dorp, die skoorstene en stoeppilare, pale vir die telefoon se drade, straatligte en parkieswaaie, tekens vir verkeer, en stééds is daar net een beginsel hier: Die leë straat. Wat doen die ougeteerde dorpstraat – nooi of tart of niks-nie hy verwoed? En wat van grondpaaie wat tussendeur die skemerbosse doer en ongesiens vertak? Verstaan, die oog word sagter êrens heen gelei deur sand as deur verbousel, maar ek wil beklemtoon hierdie is geen liefdesbrief vir die natuur se windgeskonsekreerde rigtings nie. Dalk eerder wil ek dreig. Ja ek beny die mense hier hul ánderse soort tyd. Die vensterbank as tyd, en sifdeure as tyd, en bekerlappies as ’n mate wat nie meet nie, ook ’n grasspriet in ’n krakie in plaveisel in die ure van die dag, die monsteragtig-heiligheid van beeste, die buiteband waarin die kinders van ’n boomtak swaai, enorme nul waarin hul net so in kan klim. Daarenteen tel ek. Ek jambe soos ’n stadsjaap. Ek kan nie arriveer nie, want ek kan nie hierdie leegtes dekodeer nie. Môre sal ek verder ry. Die werktuigkundige se oë was heel jonk maar waterig, sy hande vuil maar oop. Sy rekeningbedrag was min en op sy oorpak was sy naam, hy heet toe “Maans van Huyssteen”. Bid jou aan, ’n agsteman, ’n KP-naam! ’n Begeleier van fossielverbranding met ’n skewe oogtand en vergrote neusporieë, Maans, begryp en respondeer dan: Hoekom skik die wêreld soms homself asof hy juis presies dan só gesien wil word? Die frons van gewels en die wip van blare en die son wat as belediging op glas of wit kan val. Dit ís nie ek of jy wat projekteer nie, daar is selfbewustheid, heer ek sweer, in landskap wat homself so aanbied as die waarheid. Van eensaamheid weet dié land niks, hy is ’n rofverslete strekking van ’n stelling van ’n ding wat in homself berús. L’envoi, en goeienaand groet ek vir u meneer Van Huyssteen hiermee dan: ’n Mens van watter orde rig sy blik op landskappe en word dan nét gesus?”
Ek open ’n nuwe dokument op my rekenaar met die hofie: Openbare vervoer as teater van sosiale protes.
Op 1 Desember word daar wêreldwyd hulde gebring aan die menseregte-aktivis, Rosa Parks. In 1955 is Parks gearresteer nadat sy geweier het om haar sitplek in ’n bus af te staan aan ’n wit persoon, aangesien die wit gedeelte van die bus reeds beset was. Op 5 Desember 1955 is Parks skuldig bevind aan ‘n oortreding van rasseskeidingswetgewing. Menseregteleiers soos Martin Luther King jr en ED Nixon het die Montgomery-busboikot die dag van Parks se verhoor gelei, wat om die beurt aanleiding gegee het tot verskeie hervormings in die VSA. Die 1987-Pulitzer-pryswenner en digter, Rita Dove, bring só hulde aan Parks:
In Adam Small se bundel, Kitaar my kruis, word ’n Kaapse rasse-insident op ’n bus beskryf. Die gedig Vryheid toon merkwaardige ooreenkomste met Parks se verhaal. Vervolgens enkele gedeeltes uit hierdie lang gedig:
Ek skep nog ’n hofie: Sosiale protes. Busse. Dan dwaal my geestesoog na die Groot Verseboek, en JC Steyn se bekende gedig wat berig oor die busramp waarin 23 skoolkinders op 28 Januarie 1970 gesterf het, verskyn voor my.
’n Paar weke gelede wys my geliefde vir my ’n video wat handel oor train surfing. Dit is ’n waaghalsige sport of kunsvorm wat reeds sedert die vyftigerjare gewild is onder die jeug van Suid-Afrika. Werkloosheid, armoede, uitsigloosheid en verveling is van die oorsake (www.youtube.com/watch?v=seBkEutvnQU). Ek skryf verder: Maatskaplike onrus. Treine. Daar is iets poëties en aangrypend aan die doodsveragtende reis na niks. Om bo-op ’n bewegende trein se dak te dans, om te deel in die noodlotskans: óf die lewe, óf die dood. Om te heers oor die werkersklas en die apartheidsgeskiedenis van shunting – en binne ’n splytsekond wég te duik van elektriese kabels. Al die train surfers droom daarvan om beroemde Hollywoord-waaghalse te word. Hoe ironies: die choreografie van die dood bied jou niks behalwe die vlugvoetigheid van oorlewing. My internetsoektog na digkuns oor train surfing lewer nie veel op nie; dit is immers ’n donker en geslote sub-kultuur. Ek vind wel ’n paar lirieke en kletsrym van angry young men, en ’n belowende gedig op ’n aanlyndigblad van die Bokkeveld-kontreidigter, Andy Paulse, wat volgende jaar met die bundel Ôs debuteer.
Dit is Vrydagaand. In die agtergrond begin die maandelikse motorrenne soos reuse muskiete neul. Dit is betaaldag vir sommige. Betaaldag – en die dobbelsteen word gewerp. Ek trek ’n ou notaboek nader en maak ’n nota: Clinton V du Plessis se nuwe bundel, Aantekeninge teen die skemeruur verskyn volgende jaar. Tussen huishoudelike lysies, berekeninge, aantekeninge en gedigte met deurgehaalde reëls soos dwarslêers skryf ek verder. Ek onderstreep die volgende sin: Of die spreker verwys na taxi’s, busse of treine – openbare vervoergebruik bied ’n kleurryke matrys waarbinne ’n digter se protes versny in persoonlike en openbare ruimtes.
In die veraf stilte hoor ek ’n ambulans. Dit beweeg dringend nader. Dan buig die sirene om die hoek voor die klank atonaal breek en wegsterf.