Geskiedenis: Feite of geïnterpreteerde feite?Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Wat is waarheid? Dié vraag is meer as 2000 jaar gelede, waarskynlik spottend, deur Pontius Pilatus aan Jesus van Nasaret gestel. Tog het die vraag sedertdien aktueel gebly. In ons eie tyd, waar elke Jan Rap en sy maat fopnuus op die internet kan versprei, is dit des te meer so. Christopher Clark is ’n naam wat waarskynlik deur min lesers van dié rubriek herken sal word. Hy is ’n Australiër van geboorte en tans professor in geskiedenis aan die Universiteit van Cambridge. Clark het die wêreld van historici die laaste dekade of wat behoorlik op sy kop gekeer met die publikasie van drie skitterende boeke oor aspekte van die Duitse geskiedenis. Daarin het hy die taamlik algemene geskiedenisbeeld oor Duitsland wat ná 1945 ontstaan het behoorlik bevraagteken. In die eerste boek, Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1647, het hy die tese verwerp dat die wortels van die Nazisme in die ou Pruise gesoek moet word. Pruise se ontwikkeling in die 18de en 19de eeu weerspieël dié in ander Europese state veel meer as wat vorige historici toegegee het, het hy aangevoer, en talle voorbeelde van liberale aspekte van dié land gegee. Die tweede was ’n biografie van die onvolwasse, impulsiewe keiser Wilhelm II. Clark verwerp die idee dat Wilhelm op oorlog uit was en wys ook dat die keiser se mag baie meer beperk was as wat die meeste historici besef het. Die derde boek, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914, was ’n ware kragtoer. Die tese – wat ironies genoeg die meeste aanhang onder Duitse historici gehad het – dat Duitsland se strewe na wêreldhegemonie verantwoordelik was vir die uitbreek van die oorlog – word ferm verwerp. Pleks daarvan, sê hy, was hier sprake van ’n eskalerende situasie wat by wyse van spreke ’n eie lewe gaan lei het, amper soos ’n sneeubal. Die moondhede het mekaar verkeerd begryp en gereageer op grond van hul eie vooroordeel teenoor die ander, pleks van op die werklike bedoelings van die opponent. Waarom Clark hier bespreek? Omdat sy werk, dié van sy voorgangers en die reaksies op sy boeke die waarheid illustreer wat die Nederlandse historikus Pieter Geyl kwytgeraak het, dat die geskiedenis ’n ewigdurende diskussie is. Wat is waarheid? Wat is onbetwisbare feite en wat is afleidings of gevolgtrekkings? Waar mense, soos by Maroela Media, met mekaar in debat tree, is baie mense geneig om afleidings en gevolgtrekkings met onbetwisbare feite te verwar. En as iemand dus met ’n alternatiewe vertolking van die feite kom, word só iemand alte dikwels outomaties as ’n leuenaar (of selfs verraaier) beskou. Kom ek gee ’n voorbeeld nader aan die huis. Vandeesweek het prof. Fransjohan Pretorius ’n boek van die historikus Gail Nattrass, A Short History of South Africa, geresenseer. Pretorius beskryf die boek as “’n liberale perspektief” op die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Op sigself is dit legitiem. Nie alleen kan (en moet!) ons almal altyd dieselfde na dinge kyk nie; níemand van ons benader feite soos ’n blanko blad nie. Álmal benader feite vanuit ’n bepaalde reeks oortuigings – ek doen dit, Nattrass doen dit, elke enkele leser van dié artikel doen dit. Dit beteken dat geen enkele mens wat sedert die daeraad van die geskiedenis op die aarde gekom het, ooit tot totale objektiwiteit in staat was nie. ’n Behoorlik opgeleide historikus wéét dit, en span ’n reeks akademiese instrumente in om daarvoor te vergoed en minstens na objektiwiteit te strééf (welwetende dat jy nooit heeltemal daarby sal uitkom nie). Pretorius identifiseer egter ’n horde feitefoute in Nattrass se boek, asook feite wat wel relevant sou wees, maar nie genoem word nie. Hy noem ook haar selektiewe bronneseleksie, wat daartoe lei dat sy “nie baie begrip [toon] vir die Afrikaner se geskiedenis nie”. Dis duidelik dat Nattrass te veel deur die bril van die tipiese Engelse liberalisme (wat iets heel anders is as die Europese vastelandse liberalisme) na die verlede kyk, en só ’n skewe beeld ontwikkel. Daarmee trap sy in dieselfde slaggat as ’n vorige geslag konserwatiewe Afrikaner-historici, naamlik om die geskiedenis deur die bril van die hede te bekyk. Die dieptepunt hiervan is bereik deur P. van Biljon in sy Grensbakens tussen Blank en Swart in Suid-Afrika (1947). Daarin het hy die verlede deur die prisma van die ontwikkelende apartheidsideologie bekyk en dit tot die tyd van Jan van Riebeeck teruggeprojekteer. Dis eweneens dieselfde slaggat waarin sommige hedendaagse swart historici, sommige eerder politici, trap. Die narratief wat die ANC reeds sedert hy tot verbode organisasie verklaar is probeer vestig, is by wyse van spreke dié van ’n stygende lyn wat voorbestem was om op die duisendjarige vrederyk van permanente ANC-oorheersing uit te loop. In die proses word die ANC se uitverkoop aan die streng Leninistiese SAKP, sy terreurveldtog in Suid-Afrika en sy interne diktatuur (dink maar aan die strafkampe in Angola, Zambië en Tanzanië) tot blote voetnote gereduseer. Dis teen dié agtergrond ook dat ŉ mens ŉ onderhoud wat Litnet onlangs met Lize van Robbroeck, hoogleraar in die visuele kunste op Stellenbosch, gevoer het, moet sien. Dis opvallend dat Van Robbroeck, ondanks haar Vlaamse naam en Afrikaanse agtergrond, die onderhoud in Engels gevoer het. In die onderhoud doen sy ŉ skerp aanval op die Voortrekkermonument, wat sy “ŉ provokasie” noem, en spreek begrip uit vir swart mense wat daardeur beledig voel. Dis ŉ tipiese voorbeeld van hoe die verlede nie op sy eie voorwaardes bekyk word nie, maar deur die bril van ŉ hedendaagse politieke beskouing (wat in elk geval deur talle nie gedeel word nie). In ’n boek oor die teorie van die geskiedskrywing het die vermaarde Franse historikus Marc Bloch (in Engels vertaal as The Historian’s Craft, 1953) onder meer geskryf: “When the passions of the past blend with the prejudices of the present, human reality is reduced to a picture in black and white…. When all is said and done, a single word, ‘understanding’, is the beacon light of our studies” (verstáán is natuurlik nie dieselfde as góédkeuring nie). Dat Jan van Riebeeck op 6 April 1652 voet aan wal in Tafelbaai gesit het, is ŉ feit soos ŉ koei. Dat Suid-Afrika se probleme toe begin het, is die vertólking wat pres. Jacob Zuma daaraan heg. Die twee is nie dieselfde nie, en as ons die geskiedenis behoorlik wil verstaan, sal ons daardie onderskeid moet begryp.