WOORDE WAT WEEG: Martjie Bosman - Vloeibare middelpunt (2016)
Martjie Bosman - Vloeibare middelpunt. Protea Boekhuis, 2016. ISBN 978-1-4853-0584-2
In 2003 debuteer Martjie Bosman met die bundel Landelik (2003) waarvoor sy die Ingrid Jonker-prys ontvang het. Die tweede was Toevallige tekens (2010). Haar derde bundel, Vloeibare middelpunt, het sopas verskyn.
Die tweede bundel is altyd 'n gevreesde hekkie binne enige digterlike bestaan. Hieroor het die digter moeiteloos geseil en met 'n derde komplekse bundel, wat handel oor musiek, die liefde, dood, reis en landskappe, bevestig sy haar besondere posisie. Dit is 'n bundel wat gelees moet word as 'n argief-van-die-bestaan en die "vloeibare middelpunt":
Bo en onder is sonder betekenis
vir riviere van magma vliedend
uit die bal se vloeibare middelpunt,
soekend na 'n bres in die brose kors,
wat gloeiend sal verskyn voor verskrikte oë:
Ontsaglik magtig is die Skeppingswoord.
(uit die gedig "Wordende landskap", 73).
"Things fall apart; the centre cannot hold", hoor ons dus. Die digter as argivaris, maar ook as ekoloog in navolging van Yeats.
Die titel het ook 'n mitologiese lading, soos ons opmerk in die volgende gedig:
Mitologiekongres, Háskóli Íslands
Þat mon verða satt, es vér slítum í sundr lögin, at vér monum slíta ok friðinn
(Dit sal bewys word dat as ons die wet verdeel, ons ook die vrede sal verbreek.)
Die breukvlak van die plate waarop twee vastelande rus
dryf jaarliks met elke skudding verder uit mekaar
asof Þor, die ou geweldenaar, net 'n aks te hard getik het
met sy wonderlike hamer, en verbaas moes toesien
hoe die planeet begin te skeur
en wou-wou wegsink
in 'n vlak groen meer…
Ons vind dan hier 'n digter wat op 'n intelligente wyse besig is met 'n bestekopname en in vreemde landskappe haar eie digterlike woorde plaas teen 'n groter "backdrop". Ook die liggaam word blootgestel wanneer indrukke of ervarings deur haar "metafore bars". Maar die maak van kuns en gedigte word ook gesatiriseer in "Openbare kuns" (72). Dis is alles nie loodsware erns nie, want die tantes wat in 'n winkel sit in brei lyk na die langwol-Yslandskaap.
'n Hoogtepunt is dan die vers "Reykjavik" met die speelse sub-titel: Ash happens (Yslandse T-hemp).
In Reykjavik praat die goedige mense
'n isolerende taal grinterig soos lawaklip (69)
en dis hierdie oor wat oop is vir vreemde tale en 'n oog wat baie stip kyk na 'n vreemde landskap, wat die verse so gelade maak. Alles in hierdie bundel het dan met 'n mitologiese proses van transformasie te make; van metamorfose en vervreemding.
Ook die Britse en Skotse landskap word onder die loep geneem: Edinburgh, Oxford, Cambridge.
En Peter Blum skuil in 'n lieflike verse ("brewwe ligmoment") in 'n gedig oor King's College. Is dit nie opvallend hoe daardie twee kragte, Peter Blum en Boerneef, nou skielik weer terugkeer in ons digkuns nie? Selfs met Duitse vertalings van laasgenoemde.
Die buitelandse ervarings word ook met die bekende Suid-Afrikaanse landskap vergelyk: Turner teenoor Oerder. Daar is uitstekende beeldverse (o.a. oor Maria Stuart, Onegin, Schubert) en 'n hartverskeurende liefdesgedig (" Die verbode vraag", 43).
Moderne ervarings (stadsverkeer, 'n stadservaring) se ondergrond word geplaas teenoor die mitologie en argetipes van die menslike bestaan. Hierom is die programgedig een oor Oedipus en ook Achilles maak hier 'n draai. Die "knooppunt van die paaie", die oorgange tussen sekerhede, die prosesse van liminaliteit, word in hierdie bundel ondersoek. Freud het immers die verhaal van Oedipus her-interpreteer en vir die psigoanalitiese leser is hier baie sleutels na die onbewuste op sowel persoonlike as historiese vlak. 'n Gedig soos "Vlermuis" (21) vra vir baie her-lees en nadink oor die skemertye van die jeug.
Die politiek van die dag (straatname wat verander), ongelykhede en die sensitiewe spreker wat hierop reageer, kom aan bod. Digterlik woon die mens inderdaad op hierdie aarde, soos die motto van Friedrich Hölderlin aantoon.
Soos die digter self skryf: die sublieme is subliminaal en mites (mitologie), die metafisika hou dikwels skuil ondergronds, maar die sensitiewe en intelligente persoon kan dit aanvoel en verwoord.
Ets 15/15, Jahni Wasserfall
'n Skrikslag – 'n ruit, die deur, die dak?
Maar langs die klavier lê die ets
langs swart merke op die vloer
onder twee gate in die muur.
Iets prik my duim waar ek skerwe
van die swart raam saamskraap:
Sal ek nou soos in 'n sprokie
'n honderd jaar moet slaap;
millennia lank versteen bly swyg
tot 'n etser uit klip weer lewe wek?
Maar kyk, die glas is steeds intak,
die rooi montering ongedeerd
en in die gapende hoeke glim
vlymskerp spykers soos tande
in 'n swart muishondbek.
Onversaag oorleef die mammoetboom. (58)
Die ekologiese dimensie is 'n ander belangrike kode in hierdie bundel wat die leser weer neem na die bloemlesing Ons klein en silwerige planeet van Johann Lodewyk Marais en A.D. Zuiderent wat in 1997 verskyn het. Hierdie bundel bevat egter nie ekologies-politiek gedrewe of "groen" verse nie; dit is eerder gedigte wat die mens se weerloosheid openbaar teenoor die groter drif van die natuur se "skadupatrone" wat soos "grys brokke in 'n kaleidoskoop" voorkom.
'n Goeie gedig word uiteindelik méér as die boodskap; vra vir verskillende maniere van lees en taksering, soos Vloeibare middelpunt bewys.
Dis 'n ryk bundel – vir herlees, nadink en weer besoek. Veral die reis- en landskapverse maak 'n unieke bydrae tot hierdie sub-genres.