Dit het eeue geduur voordat die mens vasgestel het wat vuur in der waarheid is: die blitsige verbinding van die suurstof in die lug met die koolstof in brandbare stowwe.
(Of so is dit in verreweg die meeste van die gevalle. Want koolstof en selfs suurstof is nie altyd nodig vir ’n vuur nie. Die gas asetileen, ’n verbinding van waterstof en koolstof wat vir sweis gebruik word, stel byvoorbeeld by sekere temperature lig en hitte vry selfs al is suurstof nie teenwoordig nie. En ’n paar soorte metale kan selfs in die minder aktiewe gas stikstof brand.)
HOEKOM brand ’n vuurhoutjie? Klink na ’n simpel vraag, want ’n vuurhoutjie brand mos maar net omdat dit deur wrywing aan die brand gesteek word. Maar die volledige antwoord is ’n klein bietjie ingewikkelder.
’n Vuurhoutjie bestaan natuurlik uit ’n kop, wat vuur kan laat opvlam, sowel as ’n brandstof-bron, te wete die hout van ’n stokkie, wat die steeltjie vorm. Populierhout (en selfs karton) word deesdae gebruik, dog die stokkies was vroeër van dennehout. Die eerste vuurhoutjies het koppe van swawel gehad, maar dié het ’n vonk van ’n vuursteen nodig gehad om te kon ontvlam.
Friksie-vuurhoutjies—wat deur skuring of wrywing aan die brand geslaan het wanneer hulle teen enige growwe oppervlak gevryf is—is in die jare dertig van die 1800’s uitgevind. Hierdie vuurhoutjies se koppe het bestaan uit mengsels wat wit fosfor bevat het, ’n stof wat besonder maklik vlam vat. Soos verwag kon word, is baie ongelukke veroorsaak deurdat die vuurhoutjies per ongeluk teen iets geskuur het. Die vuurhoutjies wat ons vandag gebruik, is egter soveel veiliger dat daar van hulle as “veiligheids­vuurhoutjies” gepraat word.
By veiligheidsvuurhoutjies (in 1844 uitgevind deur die Sweedse skeikundige Gustaf Erik Pasch) is daar rooi fosfor wat vir die ontvlamming sorg. Dit sit aan die kant van die vuurhoutjieboksie, nie in die kop van die vuurhoutjie nie. Die kop bevat kaliumchloraat, ’n bron van suurstof, asook swawel. Wanneer die vuurhoutjie getrek word, verhit ’n klein deeltjie van die rooi fosfor op die boksie en laat dit die kop opvlam. Die kop brand lank genoeg om die hout in die vuurhoutjie aan die brand te steek.
Selfs ons eie voorouers het van ’n vuurhoutjie as ’n swaweltjie of swaeltjie gepraat, maar dit kon maklik verwar word met daardie voëltjie wat met die seisoene heen en weer oor die aardbol vlieg! Ons woord vuurhoutjie is ’n egte inheemse skepping wat, sover vasgestel kan word, in die beginjare van Afrikaans as skryftaal deur ’n vindingryke joernalis bedink is en ook in die volksmond gevestig geraak het. Die Nederlanders noem ’n vuurhoutjie ’n lucifer, hoewel ou Nederlandse woorde hiervoor ook vuurstokje en zwavelstokje was.
In Brittanje is vuurhoutjies aanvanklik onder die naam lucifer matches op die mark geplaas, en die Nederlandse woord is hiervan afgelei. Lucifer is ’n Latynse woord, wat letterlik “draer van die lig” beteken (hoewel dit in die Christendom ook baiemaal as ’n naam van die duiwel gebruik word). Die Engelse woord match kom blykbaar van ’n ou woord macche, wat in Engeland “pit” (soos in die pit van ’n lamp) beteken het. Dié kan weer teruggevoer word na die woord mesca (“lamppit”) in Volkslatyn. •
Die vlamme wat jy byvoorbeeld waarneem wanneer jy na die brandende steenkool in die kaggel kyk, is gloeiende deeltjies koolstof wat van die steenkool opstyg. ’n Vlam kan ook ’n sameflansing van rooiwarm stofdeeltjies in die lug wees. Hulle glim wanneer hulle in verbinding kom met die warm gasse wat in die verbrandingsproses gevorm word.
Vuur is dus ’n proses van snelle verbranding. Ons kry egter ook verbranding wat so stadig plaasvind dat die hitte verstrooi word, met die gevolg dat daar glad geen vlam is nie.
Dit is wat in ons liggame plaasvind. Die kos wat ons eet om aan die liggaam energie te verskaf, word gedeeltelik “verbrand” deur die suurstof wat deur die bloed in die longe geabsorbeer word.
Volgens die Griekse godeleer het die halfgod Prometheus op ’n dag vuur op die godeberg Olimpus gesteel en dit in ’n hol riet na die aarde gebring. lemand het al geskryf dat Prometheus geen beter geskenk vir die mens kon gekies het nie. Ons kan ons immers glad nie die menslike bestaan sonder vuur voorstel nie.
Maar as vuur ’n goeie dienaar is, is dit ook ’n baie slegte baas. Dit het die mense van die aarde al baie lank gelede agtergekom. Wat meer sê, die woord “brand!” het een van die ontstellendste uitroepe in enige taal geword.
Seweduisend van hierdie wagters was nodig om die stad met sy miljoen inwoners te beskerm. Hulle moes snags deur die strate loop, elkeen met ’n emmer wat van esparto-gras gemaak was.
Daarom het hulle die bynaam Sparteoli (die emmermanne) gekry. Wanneer ’n brand uitgebreek het, moes hulle met die emmers water op die vuur gooi.
Veld- en bosbrande kan verskeie oorsake hê: weerlig, die vonke van rotse wat van berge aftuimel, maar in verreweg die meeste gevalle is die oorsaak die nalatigheid van die mens.
DELE van ons land is blykbaar hoeka uitermate “ontvlambaar”, as ’n mens dit so kan stel. Die Portugese ontdekker van die seeweg na Indië, Vasco da Gama, het dit eeue gelede al agtergekom tydens sy verbyvaart langs die Suid-Afrikaanse kus. Die rook van die veldbrande wat hy hier gesien het, het so ’n indruk op Da Gama gemaak dat hy die land Terra de Fume (Land van Rook) genoem het.
En die eerste Kaapse goewerneur, Simon van der Stel, het in 1687 ’n dekreet uitgevaardig dat enige stigter van ’n veldbrand lelik afgeransel moet word as dit sy eerste oortreding was. As hy ’n tweede keer só sou oortree, moes die roekelose piromaan met die dood gestraf word. (As hierdie wet vandag nog gegeld het, sou talle van ons onverskillige vleisbraaiers seker baie meer in hul pasoppens gebly het!)
In Februarie 1869 was ’n bosbrand ’n nasionale ramp in Suid-Afrika. Altesaam 480 km van die landstreek van Swellendam in die weste tot Humansdorp in die ooste het in ligte laaie gestaan. Honderde plaashuise is verwoes, 31 mense het omgekom en duisende stuks vee en tallose wilde diere is dood.
Ook in die woongebiede was brande veral vroeër ’n groot gevaar in ons land. Dit was omdat die meeste huise destyds grasdakke gehad het. In 1710 het ’n brand die dorp Stellenbosch omtrent heeltemal in puin gelê nadat ’n grasdak vlam gevat het.
Die brandstigter was glo iemand wat onnadenkend gerook het terwyl ’n sterk suidooster op die dorp gewaai het.
Binne ’n paar uur is die Stellenbosse kerk, die raadsgebou en alle woonhuise behalwe vier tot as verbrand. Om die brandgevaar te verminder het die goewerneur van die Ou Kaap die mense verbied om in die strate te rook.
BO: Land van Rook, het die ou ontdekkingsreisiger Vasco da Gama ons wêrelddeel genoem omdat hy met sy verbyvaart soveel rook van veldbrande gesien het. Só lyk dit uit die ruimte wanneer die veld oor ’n breë gebied in Suid-Afrika brand.
BO: Brand en rook in die Kalahari-woestyn in Suidelike Afrika is ’n algemene gesig vir ruimtevaarders, hoewel hierdie foto reeds meer as ’n dosyn jaar gelede (Junie 1996) geneem is. Die foto is uniek omdat die rookpluime nie deur laevlakwinde weggedra word nie. Pleks daarvan styg die rook op en sprei dit egalig bokant die vuur uit—wat dit vanuit die ruimte na “rookpannekoeke” laat lyk. Party van die brande is warm genoeg om klein cumulus-wolke bo-op die rook te ondersteun (die wollerige wit wolkies in die middel van die “pannekoeke”).
BO: Helikopters wat groot hoeveelhede water oor die vuur uitgiet, is ’n baie nuttige moderne hulpmiddel in die bestryding van weghol-veldbrande.