Breyten Breytenbach – die skraal, "groot" man - Afrikaans.com
– die skraal, "groot" man
Foto's: Tessa Louw
"Afrikaans is 'n soepel taal – feitlik 'n gekreoliseerde Nederlands wat van streek tot streek aangepas het. Deur in my taal te skryf, kan ek dit juis van die slegte beeld bevry. Ek gebruik die taal om die wêreld te verbeter." So sê Breyten Breytenbach – skrywer, digter, kunstenaar en akademikus – op 'n keer.
Afrikaans.com vertel meer oor hierdie merkwaardige man en ook een van ons beskermhere wat vanjaar (2019) 80 jaar oud word.
Breyten Breytenbach is op 16 September 1939 in Bonnievale in die Wes-Kaap gebore. Hy lewer 'n belangrike bydrae tot die Afrikaanse letterkunde met sy digkuns en is ook bekend as die mees prominente gevangenis-skrywer van Suid-Afrika nadat hy in die apartheidsjare nege jaar lank tronkstraf uitgedien het. Hy skryf onder die name Breyten Breytenbach, BB Lasarus, Janblom en Jan Afrika. In 1964 verskyn sy digbundel, Die ysterkoei moet sweet – 'n bundel waarmee hy dit regkry om die Afrikaanse letterkunde onherroeplik te verander.
Sy laerskooljare bring hy deur op Riversdal waar hy by Laerskool Langenhoven skoolgaan. In 1948 verhuis die gesin na Wellington waar hulle tot 1970 die Grevilleas-losieshuis bedryf. Die huis staan vandag bekend as die Breytenbach Sentrum. Breyten matrikuleer in 1957 as hoofseun aan die Hugenote Hoërskool in Wellington. Hy studeer aan die Universiteit van Kaapstad vir 'n BA-graad, maar terselfdertyd studeer hy ook kuns aan die Michaelis Kunsskool by die universiteit. Dit is tydens sy studentejare dat hy 'n toegewyde teenstander van die apartheidsbeleid word.
In 1959 vertrek hy oorsee om die wêreld te verken en vestig hom uiteindelik in Parys waar hy ook sy Viëtnamese vrou, Yolande (Ngo Thi Hoang Liën), ontmoet en in 1962 met haar trou. In 1964 debuteer Breyten met die bundel Die ysterkoei moet sweet en die prosabundel Katastrofes, waarvoor hy die Afrikaanse Pers-Boekhandelprys vir Literatuur ontvang. Breyten kon egter nie die prys in Suid-Afrika ontvang nie, omdat die Suid-Afrikaanse owerhede geweier het om vir Yolande 'n visum toe te staan weens die Wet op Gemengde Huwelike wat hul huwelik destyds onwettig in Suid-Afrika gemaak het. Na baie druk op die regering word daar in 1972 wel 'n visum vir 'n besoek van drie maande aan hom en Yolande toegeken en keer hulle vir 'n skrywerskongres na Suid-Afrika terug. Daar is ook geleentheid om Breyten se ouers te ontmoet en hierdie besoek vorm die grondslag van sy eerste memoir, 'n Seisoen in die Paradys.
Breyten die aktivis
In Parys smee Breyten vriendskapsbande met lede van die ANC. Hy is een van die stigterslede van Okhela, 'n weerstandgroep wat apartheid uit ballingskap beveg het. Met 'n onwettige besoek aan Suid-Afrika in 1975 word hy verraai, gearresteer en tot nege jaar tronkstraf vir hoogverraad gevonnis. Na baie internasionale bemiddeling word hy in 1982 vrygelaat.
Breyten verklaar hierna dat dit feitlik onmoontlik is vir 'n blanke Suid-Afrikaner om deur swart vryheidsvegters as bondgenote in die stryd aanvaar te word. Dus meen hy dat hy self geen verdere rol in die politiek te speel het nie.
Die positiewe wat spruit hieruit is dit wat hy geskep het tydens sy gevangenskap. In die net meer as sewe jaar in die tronk het Breyten meer as 400 tronkgedigte in Afrikaans geskryf wat in die bundel Die ongedanste dans (1975–1983) saamgevat is. Hy keer terug na Parys en verkry Franse burgerskap. Hy skryf ook 'n memoir oor die tyd in die tronk: The True Confessions of an Albino Terrorist. In die laat tagtigerjare word hy en Yolande ouers van 'n dogter, wat hulle Daphené noem.
Die omstrede letterkundige
Op letterkundige gebied word Breyten vroeg reeds as omstrede beskou. Afgesien daarvan verower hy tog talle pryse. In 1975 word Breyten se digbundel, Skryf: om 'n sinkende skip blou te verf, die eerste Afrikaanse digbundel wat verbied word onder die streng sensuurwette van daardie tyd. Wanneer Breyten uiteindelik in 1984 met die Hertzogprys bekroon word vir sy digbundel Yk, weier hy die prys. In 1985 kry hy die hoogste lof in Frankryk en word hy vereer met 'n Commandeur des Arts et Lettres. In 1987 speel Breyten saam met IDASA, 'n belangrike rol om die geheime ontmoeting tussen die ANC en 'n afvaardiging uit Suid-Afrika in Dakar, Senegal te ontmoet. In 1988 ken die Universiteit van Wes-Kaapland 'n eredoktorsgraad aan Breyten toe vir wat hy vir die Afrikaanse taal gedoen het. In 1993 ontvang hy ook 'n eredoktorsgraad van die Universiteit van KwaZulu-Natal.
Reeds op skool skryf hy gediggies vir meisies op wie hy 'n ogie gehad het. Sy eerste verse, onder meer Nanag en Terminus, en vroeë prosastukke, onder meer Drie halwes maak 'n hele, verskyn in die studenteblad Groote Schuur in 1959. Hy beskou homself egter eerder as skilder en nie eintlik as 'n skrywer of digter nie, maar word gemotiveer om sy skryfwerk ernstig op te neem nadat die skrywer Chris Barnard vroeg in 1964 Parys besoek en waardering vir sy werk toon.
"Jy gaan nie 'n lewe kan verdien deur poësie nie en jy gaan niemand daardeur 'n revolusionêr maak nie, jy gaan niemand daarvan oortuig nie. En tog, dink ek, dis absoluut noodsaaklik. Dis daardie kombinasie van die totale nutteloosheid en absolute noodsaak wat my fassineer." (Die Burger, 1 Maart 2013)
Breyten se gedigte word in 'n menigte versamelbundels opgeneem, waaronder 'n baie ruim keuse in die bloemlesings wat die hele Afrikaanse poësieskat dek, soos Groot verseboeken, Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte. Ander versamelbundels waarin sy werk verskyn, sluit in Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte, Woordpaljas, Digters en digkuns, Kraaines, Die goue vreugde en Goudaar. Hy publiseer ook sy gedigte in verskeie letterkundige tydskrifte, insluitende Contrast, Sestiger, Kol, Standpunte en The bloody horse. 'n Teken van sy groot internasionale aansien is dat sy werk in onder andere Engels, Nederlands, Sweeds, Italiaans, Baskies, Bulgaars, Deens, Frans, Duits, Portugees en Spaans, vertaal is.
Sy poësie is ook verkrygbaar op verskeie CD's. Om te Breyten is die eerste CD waarop kunstenaars hulle gunstelinggedigte van Breyten toonset en uitvoer. In 2001 word dit opgevolg met Mondmusiek, waarop Breyten 'n al groter rol speel. Hy lees van sy gedigte voor met musiek van plaaslike musikante op die agtergrond. Hierdie CD word in 2010 deur luisteraars aangewys as die beste Afrikaanse album van die jaar. Beste Breyten is 'n keur uit al die CD's en bevat ook 'n aantal nuwe snitte.
Sy nuutste bundel
Sy nuutste bundel, op weg na kû (2019) word op Klyntjie.com beskyf as 'n gesamtkunstwerk, 'n werk wat van alle kunsvorme gebruik maak.
"Die gedigte word begelei deur 'n verskeidenheid foto's, hetsy van landskappe of van Breyten se eie en ook ander kunstenaars se skilderye. Die manuskrip bevat 'n rykdom bepeinsings, gedagtes, digterlike hoogtepunte en kort-kortverhale, en eindelik word die teks meer as die somtotaal van vers en beeld."- Francois Lion-Cachet
Breyten Breytenbach (79) se poësie is dig, soms ondeurdringbaar vir 'n nuwe leser. Sy oeuvre, wat getuig van 'n man met 'n skynbare onuitputbare bron van kreatiwiteit en werksetiek het oor die jare 'n visuele en geskrewe taal eie aan homself laat vorm. Soos ander visuele kunstenaars wat hulself in die domein van die geskrewe woord verdiep, ontstaan daar 'n interteks van beeld en vers wat met elke werk uitbrei. Die herhalende simbole en motiewe van die voël, die oog en spirituele insig, die pampoen sowel as die selfportret as introspeksie – wat die kunstenaar deur sy lewe volg – is opmerkbaar. Breytenbach is meestal bekend as skrywer, alhoewel hy self al opgemerk het dat dit eintlik skilderkuns is waarsonder hy nie sou kon, of wou, lewe nie. Hy skryf dit toe aan kleur en 'n tasbaarheid wat woorde nie bied nie. In 'n onderhoud vertel hy:
I prefer to paint. Painting is more satisfying and relaxing than writing. It's physical, you can smell it and feel it. And when you accomplish something, it is immediate. You have something to build on the next day. That is harder to do with a poem, those belong to a particular moment. Writing poetry is intense and poets tend to burn up early. You are building a labyrinth that often leads to illusions, disturbances and pathological dead-ends. If you only write poetry, you go mad sooner or later. Painting has kept me from that madness
Hy maak sy debuut as dramaturg in 1997 by die Klein-Karoo Nasionale Kunstefees met Boklied. Hierin word kommentaar gelewer op werklikhede binne die Afrikanergemeenskap, veral die oorgang vanaf 'n Europa-orde na 'n Afrika-orde. Hierdie drama word omstrede beskou weens die eksplisiete sekstonele en dialoog, maar daar is tog ook waardering vir die wyse waarop hy daarin slaag om mites, legendes en rituele aaneen te vleg. Boklied ontvang die De Kat-Herrieprys by die KKNK, asook agt ENB Vita Streekteatertoekennings vir 1997–1998.
Sedert 2008 verskyn 'n hele paar bundels waaronder 'n versamelbundel, die singende hand en 'n nuwe bundel, na-dood, wat in Mei 2016 verskyn het.
Breyten se liefde vir Afrikaans
Die rykheid van die taal tydens sy grootwordjare het sy liefde vir die taal gevestig. Tydens sy studentejare het jy ook skouers geskuur met van ons bekendste letterkundiges. Mense soos Jan Rabie, Uys Krige, Erik Laubscher, Ingrid Jonker en selfs later Abraham de Vries – almal passievol oor die taal.
Die Gelyke Kanse-inisiatief
Breyten het saam met ander die Gelyke Kanse-inisiatief gestig wat wil verseker dat Afrikaans in die toekoms 'n volwaardige onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch sal bly. "Afrikaans is die enigste taal op die kontinent wat haarself Afrikaans noem. Dis 'n taal met sterk strome daarin wat 'n weerspieëling is van die kulturele agtergrond van almal wat 'n bydrae tot die taal gelewer het. Dit sal 'n absolute totale verlies wees vir almal, nie net Afrikaanssprekendes nie, maar ook vir die hele Suid-Afrikaanse gemeenskap en binne die hele gemeenskap van tale, indien Afrikaans moet verlore gaan, minder status moet kry of minder gebruik word, " sê hy.
P.B.-prys vir Die ysterkoei moet sweeten Katastrofes, 1965
Hertzogprys vir digkuns 1984 en 1999
CNA-prys vir Die huis van die dowe, Kouevuuren Lotus, 1970
Van der Hoogt prys ('n Nederlandse prys) vir Skryt,1972
Perskor-prys vir Voetskrif,1976
Spesiale toekenning van die International Publisher's Prize (Prix des Septs), 1977
Hertzogprys vir digkuns vir Die Windvanger,2008
Max Jacob-prys vir Outre Voix/Voice Over, die Franse weergawe vanOorblyfsel/Voice Over,2010
Mahmoud Darwish Literature Prize virOorblyfsel/Voice Over,2010
Die CD Mondmusiekis as beste Afrikaanse album van die jaar gestem, 2010
Max Jacob-prys vir Outre Voix/Voice Over,die Franse weergawe van Oorblyfsel/Voice Over,2010
Hertzogprys vir Die Windvanger,2010
Om 'n sinkende skip blou te verf, Amsterdam, 1972
Blomskryf(Bloemlesing?) Emmarentia, 1979
('Yk'), Taurus, 1983
Nege landskappe van ons tye bemaak aan 'n beminde), Groenkloof, 1993
Die hand vol vere, Kaapstad, 1995(bloemlesing?)
Oorblyfsels, 'n Roudig, Kaapstad, 1997
Katastrofes, 1964 ('n Versameling kort-kortverhale, wat deur Breytenbach as deel van die poësievan sy oeuvre gesien behoort te word. Die hele Katastrofes verskyn dus ook in die bloemlesing Ysterkoei-blues.)
A Season in Paradise(Een seizoen in het paradijs), Amsterdam – New York – Londen, 1980 (Roman, weergawe nie aan sensuur onderwerp nie)
Deel een, Emmarentia, 1987 (essays)
Memory of Birds in Times of RevolutionLonden – New York, 1996 (essays)
The life and times of Johnny Cockroach,1999
Die toneelstuk(subtitel Belydenis in twee bedrywe), 2001
Die geheim van die houtbene– Griselda Gifford, 1968
Die skooltrein– Helen Acker, 1970
Titus Andronicus– William Shakespeare, 1970
Die Breytenbach Sentrum in Burgerstraat 14 in Wellington is 'n multidissiplinêre kultuursentrum vir opleiding in, en omgang met, beeldende kunste, musiek, drama en skryfkuns.
Hier word plegtig afgespreek dat dit gaan om die sluiting van vennootskappe op absoluut deursigtige en gelyke grond – waar iedereen haar of sy bydrae sal kan lewer, uit hoofde van vaardigheid of vermoë of potensiaal. Maar veral gaan dit om uitdagende skepping, 'n ware transformasieproses. Want hierdie is nie 'n plek van opgee of afgee of weggee nie; dit gaan oor aangee. Nie om verdeel of opdeel nie, maar om deelname en deelwórd.' – Breyten Breytenbach
Erika Terblanche se artikel oor Breyten Breytenbach op LitNet. Hier kry jy ook 'n lys van Breyten se bekendste sêgoed. Klik hier
Op die webtuiste Voertaal vertel Breyten Breytenbach aan Willem de Vries van sy ervaring van 'n Nederland gerig op groter verruiming en bevryding – Die werklike dialoog tussen Nederlands en Afrikaans as anderselwige gelykes begin nou eers. Klik hier
'n Diepgaande profiel in die New Yorker. Klik hier.
Meer oor Gelyke Kanse. Klik hier
Watter impak kan die Afrikaanse skrywer nog in die hedendaagse Suid-Afrika maak? – 'n Oop gesprek deur PEN Afrikaans in 2015 wat by die Breytenbach Sentrum op Wellington aangebied is. Die paneel het bestaan uit Breyten Breytenbach, Adam Small, Bettina Wyngaard en Danie Marais. Kerneels Breytenbach was die gespreksleier.