Nuuskommentaar: Is Suid-Afrika soms soos ŉ oorlogsone?    (Foto: Rio Tinto) Die internasionale mynboureus Rio Tinto het die afgelope week sy aktiwiteite aan Richardsbaai onttrek ná die verklaring van ŉ force majeure. Rio Tinto het tot hierdie stap oorgegaan nadat die maatskappy weens sekuriteitsredes nie meer sy aktiwiteite in die omgewing kon voortsit nie – minstens nie totdat die veiligheidsituasie verbeter nie. Dit volg ook nadat die maatskappy se algemene bestuurder, Nico Swart, in Mei in ŉ sluipmoord vermoor is – 20 koeëls het sy kar op pad werk toe getref. ŉ Force majeure is ŉ kontraktuele klousule wat albei partye beskerm wanneer onvoorsiene omstandighede buite hul beheer een van die partye verhoed om sy kant van die kontrak na te kom – gewoonlik in gevalle soos oorloë of ingrypende natuurrampe. In hierdie geval het Rio Tinto al sy bedrywighede gestaak weens ŉ onstabiele veiligheidsituasie. Dit beteken eintlik maar net dat die dreigement van geweld en misdaad in Richardsbaai so groot is dat die maatskappy nie sy kant van die onderskeie kontrakte kan nakom nie. Die lewens van diegene wat by hul bedrywighede betrokke is, word so bedreig dat hulle nie hul kontraktuele pligte kon nakom nie. Richards Bay Minerals (RBM), die Suid-Afrikaanse filiaalmaatskappy van Rio Tinto, het in 2020 direk R8 miljard tot die Suid-Afrikaanse ekonomie bygedra en het ook werk aan 5 000 mense verskaf. RMB is die enkele grootste privaatsektorbydraer tot die KwaZulu-Natalse ekonomie met die maatskappy wat vir byna 10% van die provinsie se ekonomie verantwoordelik was. RMB het hiermee sodoende die broodnodige buitelandse beleggings onttrek waarna pres. Cyril Ramaphosa altyd op soek is. Sodoende het die norm van heersende geweldsmisdaad en wetteloosheid Suid-Afrika hierdie beleggingsgeleentheid, ekonomiese reus en plaaslike ekonomiese anker gekos – bloot omdat die polisiediens nie die vermoë het om hulle werk te doen nie. Dit is eintlik ŉ verskriklike drastiese stap wat ŉ mens regtig regop moet laat sit. Hierdie is nie ŉ maatskappy wat uit een of ander onstabiele oorlogsgeteisterde staat onttrek nie – dit is Richardsbaai! Hierdie is nié die tipe ding wat ŉ mens verwag van dít wat veronderstel is om ŉ moderne ekonomie en staat te wees nie. Hierdie herinner ongelukkig baie aan die energiereus Total wat om soortgelyke redes onlangs ook ŉ force majeure verklaar en alle aktiwiteite in Mosambiek gestaak het. Aan die begin van vanjaar het terroristeaanvalle weer in die noorde van Mosambiek toegeneem wat tot verhoogde onstabiliteit en geweld in die omgewing gelei het. Die teenwoordigheid van Isis en die gepaardgaande dreigement van geweld is reeds vir die afgelope vier jaar ŉ probleem vir Mosambiek. Aan die begin van vanjaar het die situasie egter so vererger dat Total sy $20 miljard- projek onbepaald opgeskort het weens die heersende geweld. Dit is te midde van laevlak terrorisme wat reeds vir meer as vier jaar lank ŉ heersende probleem in die land is. Hierdie is die tipe omgewing waarin ŉ mens die verklaring van ŉ force majeure verwag – ŉ staat wat werklik deur permanente terreur geteister word. Dit laat ŉ mens eintlik sidder en wonder of sekere dele van Suid-Afrika dan nie eintlik soms maar net soos ŉ oorlogsone of terreurgeteisterde gebied is nie? Indien ŉ mynboureus weens sekuriteitsredes hom aan Richardsbaai onttrek, moet ŉ mens jouself afvra wat die verskil tussen die hawestad en ŉ werklik oorlogsgeteisterde gebied Cabo Delgado in Mosambiek is? Watter tipe staat het ŉ mens regtig as heersende geweld direk tot die onttrekking van buitelandse beleggings lei? Oudpres. Jacob Zuma. (Foto: Sandile Ndlovu/Pool) Dit staan veral in skrille kontras met die wydgevierde skuldigbevinding van oudpres. Jacob Zuma die afgelope week deur die Konstitusionele Hof. Die meer optimistiese landsburgers het dit gevier as ŉ herbevestiging van wet en orde. Hoewel ŉ groot oorwinning, is Zuma se skuldigbevinding egter nie ŉ herbevestiging van wet en orde nie. Indien die handhawing van wet en orde enigsins binne Suid-Afrika se bereik was, sou dit vergestalt het in genoegsame veiligheid vir ŉ mynboureus om sy aktiwiteite hier voort te sit. Waar laat dit ŉ mens dan werklik? Indien dit die werklike stand van wet en orde is, hoe presies lyk die toekoms? Indien ŉ mens nie eers met sekerheid en veiligheid ŉ ekonomie kan bedryf nie, lyk die vooruitsigte nie juis goed nie. Hier kan Suid-Afrikaanse burgers net dalk hoop by presies hierdie bogenoemde situasie in Mosambiek kry. Die Mosambiekse regering en weermag het ook nie die vermoë gehad om die Isis-terreur suksesvol hok te slaan nie. Dit word ook duidelik in die feit dat dit reeds plaaslike gemeenskappe vir meer as vier jaar teister. Die Suider-Afrikaanse Ontwikkelings Gemeenskap (SAOG) het ook klaaglik misluk om enige noemenswaardige stappe betyds te doen. Sodoende kon hierdie groep buurlande ook nie enige noemenswaardige bydrae lewer in die versekering van stabiliteit van die omgewing nie. Die een rolspeler wat egter waarskynlik die grootste verskil gemaak het, was die Dyke Advisory Group (DAG), ŉ privaatweermagsmaatskappy. Hierdie Suid-Afrikaanse maatskappy is deur die Mosambiekse regering gekontrakteer om die situasie te help stabiliseer, spesifiek deur lugondersteuning. Dit was sodoende ook een van die min rolspelers wat daarin kon slaag om vinnig, doeltreffend en met sekerheid op te tree – dit is ook hierdie optrede wat die beste moontlike kans op stabilisering of minstens net beskerming van terreurgeteisterde gemeenskappe gebied het. Daar waar regerings nie eiehandig wet en orde kan handhaaf nie, is daar geleentheid vir die privaatsektor en gemeenskappe om die gaping self te vul. ŉ Mislukking van die regering hoef nie noodwendig neer te kom op ŉ mislukking van die ganse ekonomie en gemeenskap nie. Indien gemeenskappe en die privaatsektor hul eie veiligheid verseker, is daar ook geleentheid om hul eie voorspoed en vryheid te verseker. Hoe groter die gaping word vir privaatsekuriteit en gemeenskapsveiligheid om ŉ verskil te maak, hoe meer hulpbronne moet ook daarin gestort word. Die versekering van veiligheid is fundamenteel aan die uiteindelike versekering van voorspoed en vooruitgang. Gemeenskappe en die privaatsektor het nou ook die geleentheid om in die mislukking en verval van die regering en polisiediens die gaping te vul. Indien gemeenskappe en privaatsektor nie hul eie veiligheid verseker nie, gaan Rio Tinto se storie die eerste van vele wees.