2020-02-06 at 12:14
Die afstand tussen redakteur en boek is kleiner as wat dit is tussen 'n boek en sy kritikus, en daarom by implikasie eventueel minder objektief, al moet 'n redakteur wat sy sout werd is, ook onvergoelikende kritikus wees. Tog voel ek, wat moet hand opsteek vir redakteur, die nodigheid om 'n punt van orde uit te roep oor Louise Viljoen se lees van 'n deurslaggewende intrige in Die biblioteek aan die einde van die wêreld.
Dit gaan oor die driehoeksverhouding tussen sentrale karakter Thuli Khumalo, haar pa, Cat, en die Valliste-beweging. Verwysend na Operasie Amok in die boek skryf Viljoen dat "die studente-opstande georkestreer is deur Cat Khumalo en sy vriend Sello ... sodat hulle Zuma aan bewind kan hou en miljarde rande wins kan maak ...". Net 'n paragraaf hoër op gebruik sy ook die woord "georkestreer" in dié verband. (Die woord "orkestreer kom net een keer in die boek voor, en in 'n heel ander verband.) Dié stukkie romanintrige bestempel sy as "een van die mees gewaagde idees wat die roman opper en miskien 'n voorstel wat 'n mens slegs binne die konteks van fiksie kan maak."
Dit volg sy dan op met hierdie kritiek:
"Ten spyte van die feit dat hierdie interpretasie van die oorsake onderliggend aan die studente-opstande van 2015 en 2016 vir 'n goeie storie sorg, is dit as idee minder oortuigend. Dit vereenvoudig die gebeure tot 'n korrupte plan om geld te maak en neem op dié manier iets weg van die komplekse en onbestuurbare oorsake onderliggend aan die opstande in Suid-Afrika. Dit suggereer ook dat die verskillende rolspelers in die opstande (onder wie Thuli) nie werklik beskik oor eienaarskap van die verset nie, ook dat hulle nie die agentskap het wat nodig is om hulle idees van opstand selfstandig te ontwikkel nie."
Viljoen praat hier van interpretasie, by implikasie deur die skrywer, maar is dit nie 'n bietjie óórinterpretasie aan die resensent se kant nie?
Wat in die boek staan, waar Thuli op bladsy 467 die notas van Operasie Amok te lese kry, is die volgende: "In hierdie opsig is Fees Must Fall 'n geskenk uit die hemele. Die plan is eenvoudig: Fees Must Fall as beweging moet nog dieper geïnfiltreer word." En op bladsy 472: "Kan dit moontlik wees dat haar eie pa die protes op kampus aanblaas en toesien hoe sy eie dogter in die rug geskiet word?"
Hiervolgens is Operasie Amok opportunistiese uitbuiters en aanblasers van die studenteopstande en nie aanstigters en orkestreerders nie. Hoe seer hulle aan die kaak gestelde planne vir die Vallistebeweging oor die volgende bladsye ook al uitgestippel word, volg dit myns insiens nie dat die studente sodanig beheer word dat hulle eienaarskap van die opstand en hul agentskap kwyt is nie.
Dit is buitendien moeilik om 'n karakter van Thuli se intelligensie en intensiteit, en boonop een van die sleutelfigure in die beweging, te versoen met iemand wat sonder haar wete so gemanipuleer word. Wat haar laat oorgaan tot téénverraad teen haar eie pa is nie in die eerste plek haar ontdekking van hulle planne nie, en ons lees ook nêrens dat sy haar gemanipuleer voel nie. Haar kentering gebeur toe sy besef haar pa is bereid om háár op te offer ("en dis wat Thuli laat besluit het", p. 469).
Vir Viljoen is die implikasies vir die roman ernstig in die sin dat 'n kerndeel daarvan nie oortuig nie. Maar ek is nie so seker haar interpretasie is dwingend nie.