In die Bosveld praat mense gereeld van “die voorwêreld”. Hulle sal byvoorbeeld besoekers uit Gauteng vra: “Het dit al daar by julle in die voorwêreld gereën?” Of soms sal gegrap word dat een of ander boer “vir hom ’n vrou in die voorwêreld gaan soek het”.
Rofweg gesproke is die voorwêreld besiger plekke nader aan die stede, maar blykbaar kom die uitdrukking oorspronklik uit Alldays se omgewing.
Die Bosveld is ’n streek waar die plantegroei nog dig staan en ’n mens teen skemeraand maar liewer nader aan die vuur wil skuif. Want hoe verder noord jy in Suid-Afrika toer, hoe giftiger en groter raak die gediertes.
In die Kaapse kusdorpe is jy gelukkig om af en toe ’n piepklein saalneusvlermuis onder ’n stoeplig te sien verby duik; buite Musina hang daar elke aand klosse Wahlberg se witkolvrugtevlermuise soos hamsters met vlerke in die bome.
Ons het menige aand aangesit in ’n lapa waar trofees met intimiderende tande en driedraai-horings teen die mure pryk. Ons het die grootste leeuwyfies nóg in die Madikwe-wildreservaat gesien, en selfs die goggas in die noorde is meer intimiderend – soos die oogpisters wat om jou voete rondjaag soos pypkarre.
Oral het mense gewaarsku: Moenie saans met plakkies buite rondloop nie; hou maar liewer jou vellies aan. Skerpioene is volop hier – veral die Transvaalse dikstertskerpioen is ’n diknek onder die gifgoed en hóm wil jy nie vastrap nie. Daarom: Sit jou skoene saans op ’n vensterbank neer en skud hulle soggens uit voordat jy ’n voet insteek.
Ons was selfs nog meer op ons hoede vir dié geweste se gevaarlikste slang – die swartmamba. Sy Sotho-naam, mokopa, word uit eerbied byna net gefluister. Die blote gedagte aan ’n ontmoeting met ’n vier meter lange verskrikking wat sy lyf oplig en daai inkswart bek wyd ooprek... dis genoeg om jou in ’n sweetjie te laat uitslaan.
En dan is daar natuurlik luislange ook, wat jou heel sal opvreet. 'n Luislangvel wat ons by Matlabas gesien het, was so lank soos 'n minibus.
Avonturiers is steeds volop in die Bosveld, want om ’n bestaan hier te wil maak kan jy nie bang wees nie.
Ons het saam met die legendariese Bill Harrop by die Hartbeespoortdam in ’n warmlugballon gesweef en toe dit tyd word om te land, het ons met ’n paar hárde hoppe langs ’n gholfbaan tot stilstand gekom. Dit het die adrenalien laat vloei (én die inwoners van die gholflandgoed wakker gemaak)!
Maar dis die missmeerles wat ons die verste uit ons gemaksone geneem het. Ons het reeds vroegdag ’n paar emmers vars beesmis op die plaas Wonderfontein gaan optel. By die tradisionele Tswana-opstal op die museumperseel het Willemien Mogape en Salogeng Matlhole ons later gewys hoe ’n mens maak.
Eers verdun jy die beesmis met ’n bietjie water en knie dit met die hand tot ’n sagte pappery. Dié skink jy dan in plasse op die vloer uit en smeer dit – op jou knieë – in ’n egalige lagie.
Veral as jy op pad Bosveld toe eers oor die kaal vlaktes van die Karoo of die uitgestrekte grasvelde van die Hoëveld moes ry, tref die bome van die Bosveld jou dadelik. Bome gedy hier. Veral gróót bome, soos kremetarte – die konings van die Bosveld!
Ons het ’n paar grotes gaan groet: die Swartwater-kremetart net buite die gelyknamige dorpie, die mooie in die Blouberg-natuurreservaat en die ou madala – die Sagole-kremetart, oos van Tshipise.
By die Bateleur Tented Safari Lodge & Bush Spa het die eienaar, Phillip Bronkhorst, ons vertel hoe hy jare gelede – in sy soeke na ’n Bosveldplaas – uiteindelik dié stuk grond oos van Lephalale gekoop het bloot omdat daar ’n paar mopaniebome gestaan het. Vir Phillip is die mopanie se simmetriese blaarvorm meer as net mooi: Dis simbolies van ’n plek waar hy hóórt.
Ons het saam met Willem Frost, ’n boer wat langs die Matlabasrivier (noord van Thabazimbi) woon, in die veld gaan stap en getalm by ’n blouhaak (wat party mense die withaak noem, en ander weer die geelhaak!) en ’n lieflike witgatboom (een van die min bome wat selfs in die droogste maande groen blare dra). Ons het gesien hoe ’n kierieklapper en ’n blinkblaar-wag-’n-bietjie diep geanker staan op ’n enorme miershoop-“eiland” en uiteindelik, net voor sononder, was ons aan die voet van ’n groot hardekool.
Willem het byna bewoë geraak toe hy praat oor sy liefde vir dié boom. Die sielvolle krag wat uit die boom straal, was ook vir ons tasbaar. Wat ’n voorreg.
Om ’n worsderm teen die regte spanning te stop is egter ’n tegniek wat ons nie onder die knie kon kry nie. Die eerste poging was so dik en swaar soos ’n deurstop; die tweede het gelyk soos ’n klomp paartiefrikkadelle in ’n sykous!
Een nag ry ons saam met Christoff Meyers deur die bos op ’n wildplaas. Ons ry rustig op pad na waar ons wil afklim en in die donker gaan rondstap, sommer net om die veld op ’n ander manier te ervaar.
Christoff is hoof van die plaas se teenstropereenheid, ’n jong man wat gereeld met gevaar gekonfronteer word. Maar hy’s ook lief vir die bos, en beantwoord al ons vrae geduldig.
Rondom ons is die veld kurkdroog. Niks dra ’n groen blaartjie nie. Niks blom nie. Maar tog ruik ons iets. ’n Skerp reuk – nie die lékkerste reuk nie, maar tog kenmerkend. Haai, Christoff, wat ruik só? Die antwoord verras: “Dis miere.”
Op Groot-Marico blaas mense soos Egbert van Bart steeds die kooltjies aan van die gesellige vuurtjie waarom Herman Charles Bosman hierdie kontrei se karakters laat kuier het. Sodoende bewaar hulle ’n kleinood in die Suid-Afrikaanse literatuur.
In die Enzelsberg sit Kahlil Hayat ’n tradisie van respek en medemenslikheid voort. Een waarvan die fondament reeds deur sy voorsate gelê is in ’n era toe verskillende rassegroepe nie mog vriende wees nie, maar die inwoners van hierdie plek hulle nie aan die voorskrifte van die tyd gesteur het nie.
En op die dorpie Nkotswi, digby die Kruger se Pafurihek, gaan klop almal steeds aan by ’n waardige musanda (kaptein) om raad – dalk wil hulle ’n geskil oplos of toestemming kry om ’n nuwe mielieland af te tree. Dit hou die kanale oop waarlangs die ouer garde lewenswyshede en die besef hoe ’n gemeenskap mekaar moet ondersteun, vir ’n volgende geslag kan leer.
Hier in die Bosveld is die plaashuise en dorpe ver uitmekaar en die dae kan eensaam raak. Daarom het almal ’n hond of vyf vir geselskap.
Die verhouding tussen mens en hond bly sekerlik een van die beste bande waarvoor ’n mens kan wens. Want ’n hond raak nooit uitgekuier met jou nie. ’n Hond is áltyd bly om jou te sien en kom haal jou ná ’n lang dag se geswoeg by die hek en vergesel jou al blaffend met tiekiedraaie by die agterdeur in. Ja, niks het liewer as ’n hond nie.
“Ons is almal rentmeesters van die Bosveld.” George Potgieter, ’n wildboer van Dwaalboom se wêreld, het dit eerste aan ons gesê, en sy woorde sou eggo by ander bewaringsgesindes wat ons aandoen.
Wildboere het ’n manier gevind om by te dra tot groter wildgetalle én winsgewend te boer. Daar is egter spesies wat moeiliker is om te bewaar. Die kransaasvoëls wat broei teen die hoë kranse van die Blouberg (wes van die Soutpansberg) vlieg ver en wyd – Botswana toe, as hulle wil. Boonop teel hulle nie so maklik aan soos die mossie wat op jou stoep kwerts nie. Natuurbewaarders soos Johan van Wyk het dit sy lewenstaak gemaak om na dié spesie om te sien.
In die Waterberg het ons saam met Derek van der Merwe (van die Bedreigde Natuurlewetrust) agter ’n vrylopende trop wildehonde aangery – en hulle vlugtig gesien. Om ’n wildehond wild te hou is ’n uitdaging, want nes die aasvoëls hou draadheinings hulle nie binne nie, en hulle jag oor ’n groot gebied. Soms oorvleuel dié met ’n boer se veekamp en dís waar die moeilikheid lê.
Ons was ook eendag elders in die Bosveld toe renosters onthoring word. Wildboere wat renosters het, sit met ’n groot probleem: Dit kos enorme bedrae om die diere te voer en te beveilig, maar die boer kan nie die renosterhoring wettig aan die mark in die buiteland verkoop nie. Dat hierdie dilemma hoegenaamd bestaan, is ’n aanklag teen die mensdom: Ons is besig om ons taak as opsigters van die omgewing af te skeep.
Prominente spesies soos renosters, leeus en olifante kry baie aandag in die media. Maar dis die byna onsigbare spesies wat selfs meer hulp nodig het – niemand weet eens hulle is in gevaar nie. Watter Weg-leser het al ’n ietermagog in die veld gesien? Waarskynlik bittermin. Tog is die ietermagog (daar is vier spesies in Afrika, en ander in Asië) vandag die dier wat die meeste gestroop en onwettig mee handel gedryf word – ter wêreld.
Die Bosveld se geaardheid kan seker beskryf word as “onstuitbaar”. Hier’s ’n wonderlike krag in alles en almal te bespeur, ’n pioniersgees wat nie sy mense laat moed opgee nie – ongeag die droogte, ongeag die stropery, ongeag die uitdagings daarvan om in só ’n woeste wêreld woon. Bosvellers beur altyd vorentoe. Maar – en dis belangrik – in harmonie met die natuur. Want hulle is veldmense. De laaste een.
Soggens word jy wakker met ’n tinteling: Hoor net hoe roep die voëls! Hoor net hoe klingel die beesklokke! En soos die son klim, hou hy jou nederig, bewus van jou eie verganklikheid wat weer ’n dringendheid wakker maak om die ure te laat geld.
En saans in die soelte, wanneer iemand ’n bekfluitjie teen sy bobeen uitskud en ’n deuntjie begin speel, kom die nagapies ook uit om te luister. En ’n eenvoudige vreugde wil jou hart laat bars. Want in die Bosveld voel jy weer déél van iets, van die siklus, van die skepping.