Geweet die liggaam van ’n baba het baie meer beendere as dié van ’n volwassene? Of dat die beendere in jou vingers net soos dié in ’n vlermuis se vlerke lyk? Hier klim ons onder die vel in om ’n paar van die geheime van geraamtes tot op die been oop te vlek...
Die menslike ruggraat bestaan uit talle klein beentjies genaamd werwels—net soos die ruggrate van diere. Maar die menslike ruggraat is ’n vertikale stut, waar dit by kruipende diere ’n horisontale stut is. Aan die einde van die ruggraat is die stuitbeen (kokkiks) of stuitjie.
Die heupbene of pelvis verbind die bene met die torso. Diere wat meestal op vier pote loop, het lang pelvisse. Die mens het ’n meer komvormige pelvis, geskik vir die regop beweging op twee bene, met die bene direk onderkant die torso. Die dybeen of femur is die grootste been in die menslike liggaam.
Die mensevoet is ’n plat platform wat vir loop ontwerp is—nie om boomtakke mee vas te vat nie. Mense se tone is baie korter as dié van gorillas, en ons kan nie ons groottoon soos ’n duim aan die ander tone laat raak nie. Ons het 26 beendere in elke voet.
Die bene in die menslike liggaam kan op verskillende maniere beskadig raak, soos deur frakture, maar byvoorbeeld ook deur osteoporose. Laasgenoemde, wat veral by ouer vroue voorkom, is ’n broswording van die beendere. Kalsium kan ter voorkoming ingeneem word deur mense wat die risiko loop om dit te kry.
Die term word gebruik om te verwys na die onbuigsame of stram strukture wat die sagte weefsels van ’n menslike of dierlike liggaam ondersteun en hefvermoë vir die spierwerkinge verskaf. In gewerweldes is die geraamte ’n endoskelet (binne-in die liggaam). Sekere ongewerwelde diere, soos insekte en skaaldiere, het eksoskelette (hul skelette sit aan die buitekant).
HOEWEL die vrugtevlermuis se liggaam slegs sowat 40 cm lank is, is sy vlerkspan tot een en ’n halwe meter—omtrent so lank soos die uitgestrekte arms van ’n volwasse mens. Die vlerke is van dun vel, gesteun deur die lang beendere van hul arms en “hande”. Die beendere is lig om die vlermuise in staat te stel om te vlieg.
Alle vlermuise het ’n klou aan die eerste vinger. Vrugtevlermuise het ook ’n klou aan elke tweede vinger. Hulle gebruik die kloue om boom te klim en hul kos vas te hou. Die vingerbene van die vlermuis se “hande” is besonder lank.
Die skouerblaaie is groot en sterk. Hulle stut die groot spiere wat nodig is om die vlerke aan te dryf.
Die dik ruggraat is ongewoon reguit en onbuigbaar. Daar is omtrent 20 groot ribbe. ’n Olifant kan nie buk nie. Hy moet kniel of sy slurp ondertoe uitstrek.
Die olifant se pootbene moet dik en swaar wees om die massiewe liggaam te kan dra. Sy voet is dik en breed. Daar is vyf tone aan elke voet, met naels soos klein hoewe vooraan. Agteraan die voet is ’n dik, veerkragtige velkussing. Dit help om die dier se gewig te versprei.
Die volwasse huismuis, daarenteen, trek sy skaaltjie op ’n skamele sowat 20 tot 40 gram. Kwalik vergelykbare soogdiere, hy en die olifant.
Dog kyk ’n mens so na hul onderskeie geraamtes, lyk dit mos nie of daar ’n beduidende verskil tussen die getal beendere in hul liggame kan wees nie!
Natuurlik moet die skelette van groot voëls soos volstruise egter sterk genoeg wees om die groot massa van die voëls te dra. Ook die pikkewyn se beendere is swaarder as baie ander voëls s’n om hom te help om onder die seewater in te duik.
Die pikkewyn se vlerke is vir swem gevorm pleks van vir vlieg. Hulle is kleiner as die vlerke van ander voëls van dieselfde grootte, en hulle kan nie teen die liggaam teruggevou word nie. Die beendere het ’n spaan-agtige vorm.
JOU eie rugstring het 24 werwels, maar in die rug van ’n padda is daar slegs nege. En dan het die padda, ’n amfibiese dier, ook geen ribbes soos ek en jy nie. Rib-agtige werweluitsteeksels is wel waarneembaar by sekere soorte, maar hulle is bloot ’n deel van die ruggraat.
Maar daar is tog ook sekere duidelike ooreenkomste met die menslike skelet, soos by die ledemate. Die padda het boonop byvoorbeeld twee skouerblaaie, of bladbene, en sleutelbene, wat baie soos dieselfde beendere in die menslike liggaam gevorm is.
Paddas se skedels het ’n plat voorkoms. Maar hulle het geen nekke nie, sodat hulle nie hul koppe kan draai of op en af kan beweeg soos mense dit kan doen nie.
Die tone is uit ’n aantal klein beentjies saamgestel, en daar is meestal vyf tone aan die agterpote en vier tone aan die voorpote.
TEENOOR die inwendige skelette van gewerweldes wat hierbo genoem is, is daar ’n menigte diertjies met uitwendige skelette (eksoskelette). Pleks daarvan dat die diereliggaampie van binne deur rigiede beendere gestut word, is daar ’n buitedop wat die liggaam omhul, beskut, teen uitdroging beskerm en in posisie hou.
REGS: In sy dop gekruip en deeglik beskerm, voer die liewenheersbesie (skilpadjie of “ladybird”) ’n hoogs suksesvolle bestaan met sy uitwendige skelet.
Eksoskelette word by baie ongewerwelde diere aangetref. Die term word meestal gebruik vir die liggaamsbedekking van geleedpotiges. Geleedpotiges is op hul beurt die grootste phylum in die diereryk, met meer as ’n miljoen beskrewe spesies, wat meer as tagtig persent van alle beskrewe lewende spesies uitmaak. Verreweg die meeste diere het dus eksoskelette.
Die eksoskelet bestaan uit ’n stof genaamd chitien, wat deur selle daar onder afgeskei word. Omdat dit nie kan rek nie, moet die dier gereeld die dop afwerp (“vervel”) om vir sy groter wordende liggaam voorsiening te maak.