'N Kort, Inleidende Geskiedenis van Zambië
'N Kort geskiedenis van Zambië
by Amerikaanse Staatsdepartement
Verplaas Inheemse Hunter-Gatherers:
Die inheemse jagter-versamelbewoners van Zambië het ongeveer 2000 jaar gelede deur meer gevorderde migrasiestamme verplaas of geabsorbeer. Die groot golwe van Bantoesprekende immigrante het in die 15de eeu begin, met die grootste instroming tussen die laat 17de en vroeë 19de eeu. Hulle het hoofsaaklik uit die Luba- en Lunda-stamme van die suidelike Demokratiese Republiek van die Kongo en Noord-Angola gekom
Ontsnapping van die Mfecane:
In die 19de eeu was daar 'n bykomende invloei deur Ngoni-mense uit die suide wat die mfecane ontvlug het. Teen die laaste deel van die eeu was die verskillende volke van Zambië grootliks gevestig in die gebiede wat hulle tans beset.
David Livingstone by die Zambezi:
Behalwe vir 'n af en toe Portugese ontdekkingsreisiger, het die gebied eeue lank deur die Europeërs onaangeraak. Na die middel van die 19de eeu is dit deur Westerse ontdekkingsreisigers, sendelinge en handelaars binnegedring. David Livingstone, in 1855, was die eerste Europese wat die wonderlike watervalle op die Zambezirivier kon sien. Hy noem die val na koningin Victoria , en die Zambiese dorp naby die val is vernoem na hom.
Noord-Rhodesië 'n Britse Protektoraat:
In 1888 het Cecil Rhodes, die voorpunt van Britse kommersiële en politieke belange in Sentraal-Afrika, 'n minerale regte-toegewing van plaaslike hoofde verkry. In dieselfde jaar is Noord- en Suid-Rhodesië (nou Zambië en Zimbabwe onderskeidelik) 'n Britse invloedssfeer verklaar.
Suid-Rhodesië is formeel geheg en in 1923 selfregering verleen. Die administrasie van Noord-Rhodesië is in 1924 as 'n protektoraat na die Britse koloniale kantoor oorgeplaas.
'N Federasie van Rhodesië en Nassaland:
In 1953 was beide Rhodesië's verbind met Nyasaland (nou Malawi) om die Federasie van Rhodesië en Nyasaland te vorm.
Noord-Rhodesië was die middelpunt van baie van die onrus en krisis wat die federasie in sy laaste jare gekenmerk het. Aan die kern van die kontroversie was aanhoudende Afrika eise vir groter deelname aan die regering en Europese vrese om politieke beheer te verloor.
Die pad na onafhanklikheid:
'N Twee-stadium verkiesing gehou in Oktober en Desember 1962 het gelei tot 'n Afrika-meerderheid in die wetgewende raad en 'n ongemaklike koalisie tussen die twee Afrika-nasionalistiese partye. Die raad het besluite geneem waarna Noord-Rhodesië se afskeiding van die federasie gevra word en volle interne selfregering vereis onder 'n nuwe grondwet en 'n nuwe nasionale vergadering wat gebaseer is op 'n breër, meer demokratiese konsessie .
'N Ontsteld Begin vir die Republiek van Zambië:
Op 31 Desember 1963 is die federasie ontbind en Noord-Rhodesië het die Republiek van Zambië op 24 Oktober 1964 geword. By onafhanklikheid het Zambië, ten spyte van sy aansienlike minerale rykdom, groot uitdagings gekonfronteer. Binnekort was daar min opgeleide en opgeleide Zambiërs wat die regering kon bestuur, en die ekonomie was grootliks afhanklik van buitelandse kundigheid.
Omring deur onderdrukking:
Drie van Zambië se bure - Suid-Rhodesië en die Portugese kolonies van Mosambiek en Angola - het onder wit oorheersende heerskappy gebly.
Rhodesië se witregerende regering het eensydig onafhanklikheid verklaar in 1965. Daarbenewens het Zambië 'n grens met Suid-Afrika-beheerde Suidwes-Afrika (nou Namibië) gedeel. Zambië se simpatie lê saam met magte wat die koloniale of witoorheersende reël teenstaan, veral in Suid-Rhodesië.
Ondersteunende nasionalistiese bewegings in Suider-Afrika:
Gedurende die volgende dekade ondersteun dit aktief bewegings soos die Unie vir die totale bevryding van Angola (UNITA), die Zimbabwiese Afrika-volkereunie (ZAPU), die Afrika-nasionale kongres van Suid-Afrika (ANC) en die Suidwes-Afrika-volk se Organisasie (SWAPO).
Die stryd teen armoede:
Konflik met Rhodesië het gelei tot die sluiting van Zambië se grense met die land en ernstige probleme met internasionale vervoer en kragtoevoer. Die Kariba-hidro-elektriese stasie op die Zambezirivier het egter voldoende kapasiteit gebied om aan die land se elektrisiteitsvoorskrifte te voldoen.
'N Spoorweg na die Tanzaniese hawe van Dar es Salaam, gebou met Chinese hulp, verminder die Zambiese afhanklikheid van spoorlyne suid na Suid-Afrika en wes deur 'n toenemend ontsteld Angola.
Teen die laat 1970's het Mosambiek en Angola onafhanklikheid van Portugal bereik. Zimbabwe het onafhanklikheid bereik ooreenkomstig die Lancaster House-ooreenkoms van 1979, maar Zambië se probleme is nie opgelos nie. Burgeroorlog in die voormalige Portugese kolonies het vlugtelinge gegenereer en voortgesette vervoerprobleme veroorsaak. Die Benguela-spoorweg, wat wes deur Angola verleng het, was in die late 1970's wesenlik gesluit vir verkeer vanaf Zambië. Zambië se sterk steun vir die ANC, wat sy eksterne hoofkwartier in Lusaka gehad het, het sekuriteitsprobleme veroorsaak omdat Suid-Afrika ANC-teikens in Zambië betrap het.
In die middel van die 1970's het die prys van koper, Zambië se hoof uitvoer, wêreldwyd 'n ernstige afname gehad. Zambië het na buitelandse en internasionale leners vir verligting gewend, maar as koperpryse bly depressief, het dit toenemend moeilik geword om sy groeiende skuld te betaal. Teen die middel van die 1990's was Zambië se buitelandse skuld per capita, ongeag die beperkte skuldverligting, onder die hoogste in die wêreld.