Een vir een gaan hulle weg | Netwerk24
Deur Johan van Wyk 10 Augustus 2019 00:00
Die Afrikaanse gesegde by die afsterwe van 'n staatmaker dat 'n seder geval het, is 'n raak beskrywing.
As jy wil weet hoekom, gaan kyk na die manjifieke reuse-seders op Vergelegen by Somerset-Wes. Wie moet ons bedank? Willem Adriaan van der Stel.
Hy was korrup en het hom as goewerneur ten koste van die Vryburgers onregmatig verryk, maar elke keer as ek onder daardie bome staan, vergewe ek hom.
Ek weet nie van seders by Bloemfontein nie, maar van baie bloekombome, uitheems en vanweë hul dors­tigheid verbode verklaar, maar ewe indrukwekkend. Hulle mag ongewens wees, maar wys my 'n geharder boom met bruikbare hout wat aan mens en dier koelte en voëls 'n tuiste bied. 'n Boomlose woestyn, dis wat Suid-Afrika sonder bloekoms sal wees.
Van die grootstes met die dikste stamme staan op Waaikraal, by Bainsvlei, waar Alexis du Toit onlangs op 81 oorlede is. Ja, daar word al weer in ons bos gekap. Sal ek hom 'n bloekom noem? Dalk sou hy daarvan gehou het. Hy het heerlike, spierwit bloekomheuning onder hulle gemaak, en houtskool van die wat afgesaag is, maar kanniedoods gebly, uitgeloop en weer groot bome geword het.
Bittereinders, kan jy maar sê. Jare gelede koop ek vir 'n laning 'n klomp kleintjies in konfytblikke by die ou Staatskwekery in Bloemfontein. Enetjie bly oor. Hy het vir maande sonder water in die geroeste blik op die plaaswerf gelê voordat ek hom in 'n kolletjie vlak grond gedruk het. Veertig jaar later is hy 'n reus.
Alexis du Toit se "verhuising na 'n beter oord", soos die ou predikante graag getroos het, bring ook haas 'n einde aan 'n era waarin sy familie oor baie jare diep boerderyspore getrap het in die in die Vrystaat, wyer Suid-Afrika en selfs die ou Betsjoeanaland en Rhodesië waar hulle ook geboer het. Alexis se vader, Stoffel, die patriarg van die Du Toits – oorspronklik van Hopetown – was op sy dag 'n sogenaamde grondbaron met talle plase onder van sy ses seuns van wie net twee nog leef. Met hul vader aan die hoof is 'n uitgebreide boerdery-en-sakeryk oor jare opgebou.
Hulle gelyke sal nie maklik weer gevind word nie.
In hulle vader se tyd is gesê net drie Bloemfonteiners kan 'n tjek vir 'n miljoen rand – wat destyds groot geld was – uitskryf sonder om vooraf sy bankbestuurder te bel: Stoffel du Toit, die motorhandelaar, Barnie Human en Willem Dreyer, ook 'n grondbaron, sakeman en vader van die beroemde Dreyer-stampwaterboor.