Sake voortspruitend: ’n Reaksie op Michael le Cordeur se hervormingstrategie vir die Afrikaans-skoolkurrikulum | LitNet
In Michael le Cordeur se bydrae tot LitNet se SA Skoleseminaar, getiteld “’n Strategie vir die insluiting van Kaapse Afrikaans by die formele skoolkurrikulum”, bied hy ’n viervoudige strategie (met enkele aksiestappe) aan, saam met ’n sestal aspekte/vrae wat in hierdie strategie aandag moet ontvang. In die slotparagraaf maak hy dit duidelik wat die doel van so ’n strategie sou wees:
Ek is opgewonde oor Le Cordeur se artikel, sy voorstelle en sy vrae. Dit smaak my na iets konkreets, iets waarmee ons met pen en papier om ’n tafel kan gaan sit en begin konkrete planne maak, begrotings opstel, werk uitdeel, hand aan die ploeg slaan. En Le Cordeur sit baie netjies vir ons ’n paar konkrete agendapunte op die tafel. (Dankie daarvoor, Michael!)
In Junie vanjaar het die TK ’n besluit geneem om die werkswyse van die TK drasties te verander. Sommige van Le Cordeur se voorstelle sal baie netjies en selfs maklik by die nuwe plan geïnkorporeer kon word. Die tyd is dus ook ryp om anders oor die TK te dink.
Die doel van my bydrae is om ook konkreet en konstruktief tot hierdie gesprek by te dra – ’n gesprek waarvan ek weet dat dit vele individue en organisasies, waaronder die Afrikaanse Taalraad (ATR), die SAAWK en die DAK Netwerk, na aan die hart lê. Ek beperk my in hierdie bydrae egter tot Le Cordeur se agendapunte deur op enkele van sy teses, voorstelle en vrae voort te borduur. Uiteindelik wil ek hiermee meehelp om die agenda vir opvolggesprekke konkreter te maak en veral ook om ’n praktiese werkplan te help beraam.
Ek skryf hier vanuit my eie persoonlike perspektief en ervaring as taalkundige aan die Noordwes-Universiteit. Ek is egter ook ’n lid van die TK; waar ek namens die TK praat, dui ek dit telkens eksplisiet aan. Geen van die standpunte in hierdie bydrae moet egter aan die moederliggaam, die SAAWK, toegedig word nie.
Die feit dat ek ’n wit, middeljarige noorderling is, diskwalifiseer my waarskynlik in sommige mense se oë om enigsins aan die gesprek te mag deelneem. Ek is maar alte bewus hiervan en probeer dus sensitief daarvoor wees om myself – en die TK – dikwels ’n bietjie meer op die agtergrond te hou. Wanneer daar spesifiek oor kodifisering (oftewel normering en standaardisering) gepraat word, hoop ek egter dat die TK se kollektiewe ervaring van praktiese nut kan wees.
Met Le Cordeur se doel met die strategie is ek dit volledig en heelhartig eens: Ons moet brûe bou, en alle planne (talig, ekonomies, sosiaal, noem maar op) moet gerig wees op ’n beter toekoms vir ons kinders. Beide hierdie beginsels is nie bloot teoreties nie, maar bied juis ook eintlik praktiese meetsnoere. Want vir elke plan wat jy maak, moet jy vra:
Of dit nou 700 000 of 3,3 miljoen mense is, is nie werklik belangrik vir die argument nie. Waaroor dit gaan, is dat hierdie uiteenlopende getalle illustreer dat daar dalk nie eenstemmigheid is oor wat die definisie van Kaaps is nie. As ons nie iewers ’n gedeelde verstaan kry nie, gaan mense die hele tyd bymekaar verby praat. En dit geld nie net taalbenamings en terminologie nie, maar ook ’n gedeelde verstaan van die geskiedenis.
Vir AWS11 (2017) het die TK ’n grootskeepse poging aangewend om hordes woorde uit ál Afrikaans se variëteite in te sluit – ’n poging wat sterk aangedryf is deur Frank Hendricks as ondervoorsitter van die TK.
Om dit konkreet te maak: Die Afrikaans wat ek en jy elke dag in die media lees, oor die radio hoor, of op televisie sien en hoor, is algemene Afrikaans. Algemene Afrikaans is die Afrikaans wat professionele taalgebruikers elke dag in die openbaar gebruik. Dis die Afrikaans wat gepraat word deur mense wat aangestel word as joernaliste, teksredakteurs, vertalers, omroepers, aanbieders, nuuslesers en akteurs; dis die Afrikaans van sangers, digters, romansiers, dramaturge, podsenders, vloggers en bloggers; die Afrikaans van opinievormers wat uitgenooi word om op TV te verskyn, oor die radio ’n opinie te lug, vir ’n tydskrif iets te skryf. In kort, dit is die Afrikaans wat in die hoofstroom gebruik word; soos Kotzé dit al in 2011 genoem het: Hoofstroomafrikaans.
Dit hoef nie veel ingewikkelder as dit te wees nie. In ’n skoolkurrikulum moet leerders bewus gemaak word van die feit dat daar ’n algemene vorm van Afrikaans is wat verstaanbaar onder die grootste deel van die taalgemeenskap sal wees en dat jy daardie vorm liefs sal gebruik as jy met ’n groot groep (onbekende) mense praat, soos byvoorbeeld oor die radio.
En dan moet hulle leer dat daar verskeie gebruiksvariëteite van Afrikaans is, waaronder formele variëteite soos Kanselafrikaans en Regsafrikaans. Jy sal waarskynlik ’n formele gebruiksvariëteit gebruik as jy ’n werks-e-pos vir iemand stuur, of as jy ’n wetenskaplike artikel skryf, of as jy ’n instruksiehandleiding vir jou medewerkers opstel.
Nee, enige taal is en bly ’n funksionele middel wat deur mense gebruik word om ’n bepaalde doel te bereik – niks meer nie, niks minder nie. So gesien moet ’n mens nie planne beraam en strategieë hê om Afrikaans tot voordeel te wees nie, maar eerder om Afrikaanssprekendes tot voordeel te wees.
Alle woorde wat in die AWS opgeneem word, moet aan sekere vereistes voldoen (kyk ble vi-vii in die AWS). Een daarvan is dat dit potensiële spellingprobleme moet oplewer. In Sabela/sabela se geval is daar ’n hoofletterkwessie: Die taalbenaming word met ’n hoofletter geskryf; die werkwoord met ’n kleinletter. En gebruikers kan sekerlik ook wonder of dit met ’n kappie-e geskryf moet word, ensovoorts. Ek dink skanghagha se potensiële spelprobleem spreek vanself. Dit is dus die hoofredes waarom die woorde oorweeg en opgeneem is.
’n Voorbeeld: As iemand soos Le Cordeur vandag so ’n SK van Kaapse kenners kan saamstel, kan daar môre begin word met die werk, en kan die vrug van hul arbeid oormôre op allerlei plekke gestalte vind, waaronder in die AWS.
Idealiter wil ’n mens natuurlik hê so iets moet spontaan in die voorkamer van een van die gesaghebbendes ontstaan. Maar vir konkrete, praktiese doeleindes sou ’n liggaam soos die ATR, SAAWK of DAK Netwerk dalk so ’n SK of SK’s kon saamstel en konstitueer. Dit moet egter met groot omsigtigheid gedoen word.
’n Voorbeeld: Iemand soos Le Cordeur sou kon sê: “Kom ons kom uit die wegspringblokke met ’n Suidwes-Kaapse SK van ses mense: twee Kaapse kenners, twee Kaapse Moesliemafrikaanskenners, twee Weskusafrikaanskenners. Kom ons vestig ’n werkswyse en eksperimenteer daarmee. Kom ons brei dan die model so spoedig moontlik uit om ook ander variëteite op dieselfde – of juis op ’n ander – wyse te laat saampraat.”
Die beskikbaarheid van finansiering hoef nie ’n beduidende rol te speel nie. Oor die afgelope honderd jaar is TK-lede nog nooit finansieel vergoed vir die werk wat hulle doen nie. Die grootste uitgawe vir die SAAWK was nog altyd sittingskoste (reis, verblyf, kos en vergaderplek), en af en toe vir eksterne mense om ’n spesifieke taak uit te voer (soos toe Christo van Rensburg in 2016/17 betaal is om die geskiedenis van die TK en AWS na te vors).
In Augustus 2020 het die TK vir die eerste keer virtueel vergader sonder dat dit die SAAWK ’n sent gekos het. Vergaderingskoste hoef dus ook nie ’n faktor te wees nie. En sou geld hier en daar ter sprake wees, is ek byna seker dat organisasies soos die ATR, die SAAWK, die DAK Netwerk en ander genader sou kon word om hand in die sak te steek.
Le Cordeur stel al ’n klompie goeie, konkrete agendapunte voor; kyk die laaste kolom in Tabel 1. Ek voeg hierby ’n paar moontlike ander sake:
Hiermee saam sal daar ernstig gepraat moet word oor die samestelling van korpusse (versamelings elektroniese tekste) van spesifieke variëteite. Sonder sulke hulpbronne bly die werk van ’n TK/SK eintlik maar beperk tot die verwysingsraamwerk en kennisnetwerk van die lede, wat natuurlik weer eens nie die groter doel dien nie.
’n Woordelys is egter net een deel van die prentjie: Sonder (aangepaste) skryf- en spelreëls is dit eintlik ’n onbegonne taak. ’n SK sal met ten minste die volgende drie vrae moet afskop:
Watter spelreëls in die AWS moet gewysig word om voorsiening te maak vir die spelling en skryfwyse van algemene Afrikaans?
Geld die reëls (of wisselvormreëls) alle leerders en alle formele kontekste, dus ook wanneer ’n leerder uit Limpopo ’n besigheidstudie- of geografievraestel beantwoord? Kan ’n kind in Polokwane dus ’n antwoord soos die volgende in die eindeksamen skryf?
Ook sal ’n SK moet besluit of die reëls en woorde slegs binne skoolverband geld, of ook wanneer iemand byvoorbeeld ’n betoogstuk by die hof inlewer, of wanneer ’n wet in Afrikaans vertaal sou word? In dié verband sal daar dan ’n baie duidelike “afsnypunt” met die regering, uitgewers, vertalers en so meer onderhandel moet word, sodat mense weet vanaf datum X mag/moet leerders so skryf, of mag/moet wette so vertaal word.
Nadat ’n SK konkrete antwoorde op vrae soos dié hier bo gekry het en beginselriglyne opgestel het, sou ’n konkrete voorstel dalk wees dat een so ’n SK (sê nou maar vir Kaaps) eers drie of vier korterige hoofstukke in die AWS takel. In dié verband sou ek die volgendes voorstel:
Sodra dít vermag is, kan die werklike, harde werk afskop om die hele AWS te hersien met die oog op ’n nuwe uitgawe.
Watter veranderinge moet aangebring word aan die bestaande werkswyse van die TK, en spesifiek die seleksiekriteria wat die TK gebruik vir woorde in die AWS?
Moet slegs woorde erken word, of moet nuwe reëls geformuleer word? Indien slegs woorde erken word, word dit dan geskryf ingevolge die bestaande reëls van die AWS?
Indien nuwe reëls gemaak moet word, moet hierdie reëls ander, bestaande reëls in die AWS vervang, of skep ’n mens reëls om wisselvorme toe te laat?