REGS: Detail van die skildery Die Kwaksalwer (omstreeks 1785) deur Franz Anton Maulbertsch. Dit toon ’n barbier wat besig is om sy lyf tandarts te hou en in ’n pasiënt se mond rondwoel.
BO: ’n Voorstelling van ’n lykrower in ’n be­graafplaas. Dit kan nogal belangrik wees om tussen die begrippe lyfroof en grafroof te onderskei. ’n Lykrower steel ’n lyk; ’n graf­rower steel in die reël die kosbare dinge in ’n graf of tombe wat saam met die oorledene begrawe is, soos waar die skatte van gestor­we farao’s in die verre verlede uit hul graf­kelders gesteel is.
JY sou dink dat almal in die bed en vas aan die slaap moet wees, maar in ’n begraafplaas beweeg drie skadubeelde heimlik tussen die grafstene. Wanneer die maanlig op hulle val, sien jy dat hulle pikke en grawe met hulle saampiekel.
Dan, met ’n paar sterk ysterhake, trek hulle die deksel van die kis af en daarna tel hulle die dooie liggaam uit die graf uit. ’n Minuut later is hulle weg, met die lyk en al.
Lykrowers het gekyk waar dooies begrawe word en dan die lyke gaan opgrawe om hulle vir ’n aansienlike bedrag aan anatomiste in Edinburgh te verkoop.
Harvey het sowel die lyke van mense as die karkasse van diere ontleed en besef dat die hart bloed deur die slagare na alle dele van die liggaam pomp en dat die bloed dan deur die are terugkeer na die hart.
Harvey se ontdekking was ’n belangrike deurbraak in die mediese geskiedenis, want daar is aangetoon dat ’n mens die samestelling van die liggaam eers reg kan begryp as jy sy werkinge verstaan.
In 1675 het hy beskryf wat hy in sekere skraapsels van sy tande gesien het: “Diertjies talryker as al die mense in Nederland, wat op die verruklikste manier beweeg.”
Van Leeuwenhoek was ook die eerste mens wat wonderbaarlike dinge soos bakterieë, gisplantjies en die wemelende lewensvorms in ’n enkele druppel water bekyk het. Hy het boonop waargeneem hoe die rooi bloedliggaampies deur die haarbuise van ’n konyn se oor en die web van ’n paddapoot sirkuleer.
Hoewel Van Leeuwenhoek nie die belangrikheid van sy ontdekking van “diertjies” en ander minuskule besef het nie, het sy navorsing nietemin die weg gebaan vir die studie van bakterieë en siektes.
IN DIE 1790's het Edward Jenner (1749-1823), ’n dokter van Engeland, met ’n entstof vir die hoogs aansteeklike en dodelike pokke vorendag gekom. Voor Jenner se tyd het sestien mense uit elke 2000 van die bevolking aan pokke beswyk. Ná inenting het slegs sestien per miljoen weens dié siekte gesterf.
Die skrander Jenner het agtergekom dat melkmeisies wat ’n verwante maar onskadelike siekte genaamd koeipokkies opgedoen het, nooit pokke gekry het nie. Dit het hom aan die dink gesit. Ná 25 jaar se navorsing en proewe het hy uiteindelik in 1796 etter geneem uit die hand van ’n melkmeisie wat met koeipokkies besmet geraak het en dit op die arm van ’n agtjarige seun geënt. Die seun het koeipokkies gekry, maar spoedig herstel.
Twee maande later het die werklike toets gevolg, toe Jenner vir James met die vog van ’n pokke-seer ingespuit het. Die knaap het niks oorgekom nie. Sy liggaam het ’n weerstand teen pokke opgebou.
Jenner se idee het vinnig ingang gevind en minder as ’n dekade later was 12 000 mense reeds teen pokke ingeënt. Die verspreiding van die siekte kon nou gekeer word. Minder as ’n eeu later, in 1980 ná ’n wêreldwye inentingsveldtog, kon die Wêreldgesondheidsorganisasie verklaar dat die gevreesde pokke op die aarde uitgewis is. Tot vandag toe is dit die enigste aansteeklike menslike siekte wat geheel en al uit die natuur verwyder is.
Jenner se naam is verewig as die man wat die wêreld verlos het van een van die aakligste siektes wat ooit bestaan het. Hy word ook beskou as die man wat die fondament gelê het vir die immunologie (die wetenskap van die onvatbaarbaarheid vir aansteeklike siektes).
BO: Pokke, toe dit nog bestaan het... iets van die verskriklikheid daarvan kan by hierdie jong pasiëntjie gesien word. Tussen 20 en 60 persent van die slagoffers wat met die virus besmet was, en meer as 50 persent van die kinders, het aan die siekte beswyk. Dit is gekenmerk deur ’n puisieagtige uitslag oor die hele liggaam wat in etterige sere verander het. Ook Suid-Afrika was in sy verlede die verskrikking van pokke nie gespaar nie. ’n Uitbraak in 1713 aan die Kaap en latere pokke-epidemies (in 1755 en ’n ernstiger uitbraak in 1767) het alles bygedra om die Khoikhoi-kultuur plaaslik só te verwoes dat die Khoi­khoi as ’n volk opgehou bestaan het en in die sogenaamde Kleurlingbevolking geassimileer is.
BO: Humphrey Davy was self bekend vir die dramatiese eksperimente wat hy in die openbaar uitgevoer het. Hierdie detail van ’n bekende spotprent van weleer toon hoe hy en andere die gebruik van laggas demonstreer. Davy is die man regs wat staan en grinnik met die blaasbalk in sy hande, terwyl ’n ander geleerde ’n slagoffer met laggas “voer”. Wat nie hier gewys word nie, is hoe die slagoffer die ingeasemde gas in ’n groot wolk agter hom uitblaas soos oupa op die stoep nooit kon gehoop het om dit te doen nie! Die spotprenttekenaar was ene James Gillray.
Davy se assistent, Michael Faraday, self ’n groot chemikus en fisikus, het met die vloeistof eter geëksperimenteer. Hy het agtergekom dat ’n mens aan die slaap raak wanneer jy daaraan ruik.
Toe, in die 1840’s, het twee Amerikaners, Crawford Long, ’n dokter, en William Morton, ’n tandarts, eter gebruik om pasiënte te laat slaap. Die koerante het van Norton se operasies kennis geneem en die nuus het vinnig versprei. Teen 1846 was ’n Britse chirurg, Robert Listen, ook besig om sy pasiënte met eter droomland toe te stuur.
In 1897 het Koch ook die oorsaak van runderpes bekend gemaak en wel ’n kuur daarteen gedemonstreer. Dis ’n siekte wat baie beeste in Suid-Afrika laat vrek het. Teen die einde van die 1800’s het wetenskaplikes die mikrobes geïdentifiseer wat vir builepes, melaatsheid, cholera, witseerkeel, disenterie en kaakklem verantwoordelik is.
In die 1800’s het ’n Hongaarse dokter, Ignaz Semmelweis, die gedagte geopper dat dokters self besig was om siektes te versprei omdat hulle nie hul hande gewas en ontsmettingsmiddels gebruik het nie. Hy is egter so gespot oor sy idees, word vertel, dat hy later ’n geestesiekte ontwikkel het.
Hulle is onder meer met kettings vasgebind, dikwels hul lewe lank, en yskoue water is oor hulle gegooi. Party is in die “draaihok” geplaas—’n bed in ’n hok wat al in die rondte getol het. Geneeshere het ook die “klip van malligheid” uit die koppe van geestesversteurdes gesny.
Dit klink vandag hard en onmenslik, maar dit het destyds selfs mode geword om die “besienswaardighede in ’n malhuis” te sien. Vir twee pennies kon die Londenaars van die sewentiende eeu ’n berugte gestig genaamd Bedlam besoek, waar hulle die ongelukkige inwoners kon aanstaar en terg.
VAN die sewentiende eeu af het dokters ’n hoë status in die gemeenskap verwerf en baie het skatryk geword. Dit het baie mense laat voorgee dat hulle dokters is.
Pasiënte moes hoor hulle ly aan bisarre kwale soos ’n flikkering van die krop, hokkelgrokkels, trilling van die niere of wat ook al.