is gebore op Mataffin, in die Nelspruit-omgewing op 15 Julie 1939. Hy studeer aan die Universiteit van Pretoria. Hy was al joernalis en uitgewer, maar is sedert 1978 betrokke by die filmbedryf waar hy optree as filmvervaardiger en draaiboekskrywer. Hy is ook bekend as kortverhaalskrywer en dramaturg. Sy jongste boek, 'n roman, Boendoe , is verlede jaar gepubliseer.
Dit raak 'n bietjie vervelig om aanhoudend te moet s� Afrikaans wees het niks met Afrikaner wees te make nie. Dis hoeka tyd dat almal dit vir eens en vir altyd as 'n voorveronderstelling aanvaar.
En vanwe� ons vreemde geskiedenis het Afrikaans wees en Afrikanerskap, wat veronderstel was om twee benamings vir dieselfde verskynsel te wees, mettertyd deur 'n pynlike proses van mitose en onnodige prekludering vals identiteite op mekaar begin afdwing. 'n Mens vra jou af: hoe sou jy byvoorbeeld die eerste twee paragrawe hier bo vir 'n Duitser, 'n Deen, 'n Fin, 'n Fransman verduidelik? Om mee te begin, sukkel ek byvoorbeeld om 'n ekwivalent vir "Afrikanerskap" in ander tale te vind.
Oorspronklik was die uitroep "Ik ben een Afrikander" 'n baie ondubbelsinnige stelling wat veronderstel was om te beteken "ek is van Afrika", maar beslis ook beteken het "ek is nie meer 'n Europe�r nie".
Hoekom dan nie "Ik ben een Afrikaan" nie? Seker omdat daar t�� al twyfel was of iemand van Europese afkoms ooit 'n Afrikaan kan wees. Di� onsekerheid het mettertyd toegeneem eerder as afgeneem. Dis glad nie ongewoon om selfs in hierdie delikate tyd swart meningsvormers te hoor praat van "whites, coloureds and Africans" nie. Wat s� dit alles? Dit s� onder meer dat coloureds ��k nie Africans is nie. Dit s� verder dat politieke korrektheid, daardie noodsaaklike nuwe paspoort na n�rens, soos die dompas van ouds, net in sekere kringe 'n voorwaarde is.
Ons blekeres, word daar skynbaar geglo, sal ons moet int��l in hierdie toestand-van-Afrikaan-wees in. Wat mettertyd in elk geval sal gebeur. Maar inmiddels sal niemand namens my besluit oor die meriete van my status as Afrikaan nie.
Ek het nog n�rens in al die woedende gebral oor taalsuiwerheid, in al die pleidooie vir die behoud en bevordering van sogenaamde Standaardafrikaans of in die eindelose waarskuwings teen "easy" Afrikaans gehoor iemand maak beswaar teen die gebruik van leenwoorde uit ander inheemse tale nie. Enersyds omdat baie van hierdie woorde reeds so ingeburger is dat hulle inderdaad "Afrikaans" geword het; andersyds omdat die verskynsel te min voorkom om ooit vir Afrikaans 'n bedreiging te word.
Flaai-, Tsotsi-, Griekwa-, Bende-, Soweto-, Kaapse Afrikaans — elkeen van hierdie sosiale variante is belangrike boustene in die uitbreiding van die Afrikaanse woordeskat. Die hoed-in-die-hand se geloop bedel by Engels is ni�.
Maar anders as al die ander tale was Engels terselfdertyd ook vanwe� sosio-politieke redes, taalimperialisme en sy mag as w�reldtaal reg van die begin af vir Afrikaans 'n struikelblok.
Om Afrikaans te wees in Afrika en die w�reld en d�t nie (n�� juis meer as ooit tevore) in gedagte te hou nie, is kortsigtig en 'n bietjie domastrant. En dis nie net Afrikaans wat in hierdie penarie sit nie. Die regering en heelwat magte naby die regering beskou om verstaanbare redes Engels as 'n meer as voldoende plaasvervanger vir die tien ander amptelike (inheemse) tale. Die gevoel wat 'n mens kry, is dat die ANC heeltemal bereid sou wees om Engels as die enigste onderrigtaal en uiteindelik as enigste amptelike taal te aanvaar. Engels is per slot van rekening 'n w�reldtaal en een amptelike taal sou die huidige elf-tale-tameletjie met 'n enkele wonderbaarlike veeg onmiddellik en vir altyd onder die mat laat wegraak.
Dit is bepaald so dat 'n hele paar nuwe faktore deesdae 'n rol speel om die ander tien tale na die periferie� van ons daaglikse taalpraktyk uit te stoot.
Nie die belangrikste nie, maar die voor die hand liggendste is dat elf amptelike tale 'n siniese politieke foefie is om gemoedere te sus. En almal weet dit. Dis 'n tussentydse maatre�l en almal kan raai wat sal gebeur die dag as hierdie tussentyd verby is.
'n Veel belangriker faktor is globalisering. Want in die w�reld as dorp moet jy 'n w�reldtaal magtig wees om jouself te help, en Suid-Afrika het nie 'n buitengewoon wye keuse nie. Dis �f Engels �f Engels. Dit mag toevallig wees, maar ek ken nie een enkele jong Afrikaanssprekende sakeman wie se onderneming nie 'n Engelse naam en 'n eentalig-Engelse briefhoof het nie. 'n Hele boel jong sakemanne en entrepreneurs sal dit nie hardop s� nie, maar hulle sal liewer dood as om as Afrikaners ge�ien te word.
'n Vierde belangrike faktor wat hand om die blaas hiermee saamloop, is Afrikaanssprekendes se oornag verworwe skuldkompleks oor 'n bedenklike politieke verlede. (Dit was, ironies, ses jaar gelede nog v�r �nderontwikkel). Hierdie skuldkompleks neem allerlei vreemde gedaantes aan en trek dikwels skelkleurige onderrokke aan wat die meeste van die tyd net-net uithang. In die proses vind 'n mens jong (en minder jong) akademici, skrywers en meningsvormers wat voel dis oukei, dis selfs nice en n�dig (want dis politiek korrek!) om jou Afrikaans 'n bietjie kleur te gee deur middel van allerlei Engelse woorde en uitdrukkings. En omdat hulle rolmodelle is vir baie, begin al hoe meer mense hulle voorbeeld volg.
Dis nie net jammer nie, dis misplaas. En 'n bietjie pateties. Want dit val in by die wanopvatting dat Afrikaans aan die tradisioneel wit Afrikaner, die twee keer gestorwe Nasionale Party en al sy regse afsplinterings behoort het. En oor di� dwaling word die baba dus veiligheidshalwe (as 'n soort voorsorgmaatre�l) met die badwater uitgegooi.
Jan Celliers se man wat sy man so kon staan dat hy deel geword het van die retoriek van Stryddae en NP-kongresse was toe maar net n�g een van die baie mites. Daardie wil wat so sterk soos 'n klipsteen staan, het oornag vermurwe. Voor sonop het die manne met die wangbaarde en die bandoliere wat in 1993 nog so bekkig en vol sonore bravade was soetjies hulle roers agter die naaste taaibos weggegooi en in die vuil m�reskemer weggesluip na nuwe oortuigings toe.
Baie van di� wat nie gatkruip nie, kruip weg of slaan 'n flinke voet in die wind Elders toe. Op soek, vermoed 'n mens, na daardie Eldorado wat Afrika toe nie wou oplewer nie.
En daarmee is ons klaar by die vyfde en finale faktor. Die een wat maklik die skrif aan die muur kan word vir ons klompie wat agterbly: die gesindheid wat hand oor hand begin veld wen dat hierdie Afrikaans van ons in elk geval in sy kanon is en almal dus by voorbaat hulle kinders na Engelse skole toe moet stuur. Want emigreer hierdie geslag nie Kanada of Australi� toe nie, sal die volgende geslag dit wel doen. Net 'n enkele geslag moet s� grootgemaak word om Afrikaans sy finale nekslag te gee.
Ek is nie 'n waffers goeie Afrikaner nie. Ek kon te lank nie heeltemal met sy ideale identifiseer nie. Nie net oor apartheid nie. Ook oor die wangbaarde en die kruithorings. Ons was tot nou die dag toe nog soos 'n skare afgestorwe ooms en tantes wat af en toe almal gelyk tussen die dro�perskes van ons solderkiste uitklim, Bloedrivier en die Boereoorlog oorbaklei en mekaar dan weer bewerig teen die trapleer op help die muwwe en veilige donkerte in.
Maar 'n mens hoef nie een van d��rdie Afrikaners te wees om die gevoel van geantisipeerde verlies soos pyn te ervaar nie. Afrikanerskap was vir baie van ons 'n ongemaklike baadjie om te dra, maar nie Afrikaans nie. Afrikaans was nooit net 'n uniform nie — dit was en bly 'n onderdak.