Xikolo xa Ximun'wana i ntirho lowu fambisiwaka hi Ndzawulo ya Dyondzo ya muziyamu wa Xihlala xa Robben. I nongonoko wa lembe na lembe lowu tekaka 7 wa masiku. Nkhuvo wu vile kona ku sukela hi 1998 naswona wu koke mahlo ya lava ngheneleke ku suka eSA, Namibia na UK. Xikolo xa Ximun'wana i xiphemu xa pfhumba ra 'Robben Island on The Move' leri kongomaneke na ku hluvukisa xihlala tanihi ndhawu yo ya emahlweni ko dyondza na dyondzo hi yoxe. Loko nongonoko wu karhi wu famba lava hoxaka xandla eka mhaka ya ndzhavuko na ndzhaka. Yi tlhela yi nyika mahungu ya mintirho eka xiyenge xelexo xa ndzhaka.
Nkongomelo wa Xikolo xa Ximun'wana i "Isivivane Solwazi" leswi vulaka "ku Nhlokohata Vutivi". Nkongomelo wa ha ri endlelo ro valanga maandlalelo ya xitori xa Xihlala xa Robben. Hi ku funungula/kumisisa maandlalelo, lava hoxaka xandla va hlohloteleka ku ehleketa hi mhaka ya vuxaka lebyi xihlala xi nga na byona na miganga ya vona, vanhu, tindhawu, swilo na leswi endliwaka.
Siku ra Ririmi ra Manana ra Matiko Hinkwawo ri na xikongomelo xo tlakusa ku hambana ka swa ririmi na dyondzo ya tindzimi-nyingi naswona eku tlakuseni ka ku lemukisa ka swa ririmi na mindzhavuko ya xintu lexi langutisiwaka hi ku twisisa, ku tiyisela na angulano.
Namuntlha kwalomu ka hafu ya 6000 kumbe ku tlula ya tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni ti le khombyeni. Eka madzana nharhu wa malembe laya hundzeke, tindzimi tifile na ku nyamalala hi ndlela yo hlamarisa ya xihatla. Kwalomu ka 3000 wa tindzimi ti le nghozini, enghozini yo chavisa kumbe ti le ku feni ematlhelo hinkwawo ya misava.
Siku ra Ririmi ra Manana ra Matiko Hinkwawo ri tlangeriwa hi ti 21 ta Nyenyenyana lembe na lembe emisaveni hinkwayo, ri simekiwile eka nhlengeletano ya mani na mani ya UNESCO hi 1999 naswona ri tlangeriwe ro sungula hi ti 21 Nyenyenyana 2000.
Hi nkarhi wa xihlawu-hlawu e Afrika Dzhonga siku leri a ri tiviwa tanihi 'Siku ra Sharpville', hambi leswi a ri nga katsiwanga eka khalendara ya ximfumo tanihi siku ro wisa hi nkarhi wolowo, a ku ri na xinkhubyano xo tlangela siku leri hi mintlawa leyi a yi lwisana na xihlawu-hlawu.
Vumbiwa lebyintshwa bya Afrika Dzhonga byi pfumelela ku tumbuluxiwa ka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu eAfrika Dzhonga (SAHRC) leyi xikongomelo xa yona ku nga ku tlakusa ka ku hlonipha timfanelo ta vanhu, ku tlakusa vusirheleri, ku ndlandlamuxa na kufikelela timfanelo ta vanhu eAfrika Dzhonga. SAHRC yi simekiwile hi ti 21 Nyenyankulu 1996, 35 wa malembe endzhaku ka mhangu ya 21 Nyenyankulu 1960 loko vanhu lava a va kombisa ku vilela va duvuriwa hi maphorisa.
Nawu wo Hundzuluxa wa Vantima wa 1952 wu engetele vulawuri bya Mfumo ehenhla ka mafambelo ya maAfrika ku ya emadorobeni na ku herisa ku tirhisa Pasi (tsalwa leri maAfrika a va bohiwa hi nawu ku tshama va ri khomile ku khorwisa leswaku va na mpfumelelo wa nghena endhawini ya lavo basa ntsena) ku tsakeriwa xibukwana xa 'reference'lexi maAfrika a va fanele ku tshama va xi khomile. Loko munhu a hluleka ku xi humesa loko maphorisa va xi lava a ku ri nandzu lowu munhu a ta xupuriwa. Eku sunguleni ka 1960 ANC na PAC hi yimbirhi ka yona yi tivisile mapfhumba ku alana na Milawu ya Mapasi.
Hi ti 21 Nyenyankulu 1960 vafambisi va mapfhumba va hlengeletanile exiticini xa maphorisa xa Sharpville laha mapasi ya nga hisiwa. Ku pfukile nkitsinkitsi. Xiphemu xa rihlampfu ra darata xi kandziyeriwile ku pfumelela ntshungu ku ya emahlweni. Maphorisa ya sungule ku duvula, ehandle ko nyikiwa xileriso xo endla tano. Makume-ntsevu wa vanhu va dlayiwile ivi ku vaviseka 180.
Endzhaku ka vhiki 30000 wa maAfrika va kombisile ku vilela ku suka eLanga ku ya eKapa va rhangeriwe hi Philip Kgosana. U pfumelelanile na varhengeri va xifundzha ivi a pfumela leswaku a nga rhangela ntshungu ku huma edorobeni ntsena loko Holobye wa Nawu a ta kanerisana na yena. U hlayise xitshembiso xa yena, kambe loko a vuyela edorobeni ku ta hlangana na Holobye va n'wi khomile.
Namuntlha, 21 Nyenyankulu ri tiviwa hi Siku ra Timfanelo ta Vanhu naswona i xiphemu xa khalendara ya ximfumo ya masiku yo wisa.
Siku ra Ntshuxeko ri fungha nkarhi wa nhlawulo wa xidimokirasi wo sungula wa Afrika Dzhonga hi ti 27 Dzivamisoko 1994. Leri a ku ri siku laha vanhu va tinxaka hinkwato vahlawuleke palamente yin'we. Lowu a wu ri nkarhi wo sungula vantima va Afrika Dzhonga va koteke ku hlawula varhangeri va tiko ra vona.
Siku ra Ntshuxeko ri na ndhawu yo hlawuleka evuton'wini bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzhonga. I xitsundzuxo xa ntshuxeko wa Afrika Dzhonga endzhaku ka madzana ya malembe ya xihlawu-hlawu na ntshikilelo.
Ti 1 ta Mudyaxihi, siku ra Vatirhi eMisaveni Hinkwayo ku tlangeriwa ku lweriwa ka timfanelo ta vatirhi naswona ri amukeriwa hi ematikweni hinkwawo handle ka Amerika na Khanada. Hambi leswi siku leri ro wisa ri sunguriweke e Amerika hi 1880.
Siku ro sungula ra Mudyaxihi, hi 1886 a ri koxa nhungu wa tiawara to tirha emadorobeni layo tala ya Amerika: sweswi ri fananisiwa na 'Haymarket Martyrs'. Bomo leyi lahleriweke hi munhu la nga tivekiki eka ku kombisa ku vilela loku a ku ri kona hi ti 4 ta Mudyaxihi 1886 eka Xikwere xa Makete wa Chicago leyi dlayeke phorisa rin'we. Hambileswi swi nga kumekangiki leswaku yi lahlele hi mani, mhangu leyi ku vhikiwe hi yona ku endlela ku hlasela vanhu va nhlangano wa vatirhi wa "Left na Labour". Maphorisa ya ngundzuvanyile miti na tihofisi ta vaehleketeriwa na swona madzana-dzana va khomiwile handle ko voniwa milandzu. Varhangeri va nhlangano a va hluphiwa naswona nhungu ya vona lava a va kumeka eChicago va voniwe nandzu wo pfuneta ku dlaya. Huvo yo ka yi nga landzeleri nawu yi va vone nandzu hi vunhungu bya vona, hambileswi a ku nga ri na vumbhoni lebyi tiyeke, ku va lumbeta hi ku lahlela bomo (a ko va na un'we loyi a ri ku suhi na xivulavuri) naswona va nyikiwile xigwevo xa rifu. Mune va dlayiwile hi ti 11 ta Hukuri 1887. Un'we u tisungile ekhotsweni. Vanharhu lava saleke va rivaleriwile hi 1893.
Siku ra vatirhi ri yile emahlweni ri kula emisaveni hinkwayo na ku va ku voniwa nhlangano wuntshwa wa vatirhi wu tlangeriwa.
Vatirhi a va faneli ku tekela enhlokweni na ku tlangela Siku ra Vatirhi ntsena eka nkoka wa siku leri, kambe na nkarhi wo lunghisa swilo swa nkoka eka vatirhi.
Siku leri a ri tiviwa hi Siku ra Soweto.
Hi 1975 ku kombisa ku vilela swi sungurile eswikolweni swa maAfrika endzhaku ka xileriso ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Bantu leyi nga vula leswaku Xibunu xi ta tirhisiwa tanihi ririmi leri tidyondzo ta swikolo swa le henhla ti nga ta tirhiseriwa rona. Kambe a ku nga ri mhaka yo tirhisa Xibunu ntsena, kambe a ku ri maendlelo hinkwawo ya mafambiselo ya dyondzo ya Bantu leyi a yi taleriwe hi swikolo leswi hambanyisiweke na tiyunivhesiti, switirhisiwa swa xiyimo xa le hansi, tikamara to dyondzela eka tona leti taleke ku tlula mpimo na vadyondzisi vo tala lava a va nga swi koti ku vulavula Xibunu.
Hi ti 16 Khotavuxika 1976 ku tlula 20000 wa vana va swikolo ku suka eSoweto va sungurile ku kombisa ku vilela. Loko ku vile na ku lwa na maphorisa na minkitsikitsi leyi veke kona eka mavhiki laya landzeleke, vanhu va kwalomu ka 700 vo tala va vona a ku ri vantshwa va dlayiwile naswona nhundzu yi onhiwile. Ku tiarisa ka vantshwa ku ndlandlamukile na tiko hinkwaro. Hector Peterson u vile munhu wo sungula ku dlawa. Siku ra Vantshwa ri tlangela timhaka leti.
Hi Khotavuxika 1989, Huvo leyi fumaka ya Xikhwama xo Ndlandlamuxa xa Matiko laya Hlanganeke 'United Nations Development Fund' (UNDF) yi ringanyete leswaku ti 11 ta Khotavuxika ti tekiwa hi vaaki hinkwavo tanihi Siku ra Vaaki eMisaveni Hinkwayo. 40 wa malembe ntsena endzhaku ka 1940 hi fikelele 6 wa mabiliyoni. Ku tlula 1 biliyoni ya hina hi le xikarhi ka 15 na 24 wa malembe. Yeleyo i nhlayo ya le henhla leyi nga si tshamaka yi va kona ya vantshwa emisaveni.
Siku leri ri lava ku lemukisa vanhu eka nkoka na xihatla xa timhaka ta vaaki, ngopfu-ngopfu eka timhaka ta tipulani to ndlandlamuxa hi ku angarhela na xilaveko xo kuma xintshunxo xa swiphiqo swa vaaki emisaveni hinkwayo.
Hi ti 9 Mhawuri 1956 madzana-dzana ya vamanana va kombisile ku vilela eka miako ya vun'we 'union buildings'ePitori ehenhla ka ku tshikileriwa hi Nawu wa Mapasi. A ku ri ku kombisa ku vilela ko sungula loku a ku nghenele hi vanhu vo tala eka matimu ya tiko leri.
Siku ra Vamanana i ku kombisa ku hlonipha eka mamiliyoni ya vamanana etikweni hinkwaro lava vunhenha bya vona byi pfuneke eku velekiweni ka Afrika Dzhonga leyintshwa.
Siku ro sungula ro tlangela Mfuwo ri vile hi ti 24 Ndzhati 1995.
Nkoka wa siku leri i ku tekela enhlokweni swilo swa ndzhavuko wa Afrika Dzongha leswi khomekaka na leswi nga khomekiki. Leswi swi katsa swiendlo leswi akisaka, ndzhaka ya swa matimu, ririmi, swakudya leswi hi swi dyaka na tiko laha hi tshamaka kona.
Xikongomelo xa Siku ra Mfuwo i ku hlayisa, ku kombisa na ku tlakusa ku hambana ka ndzhavuko wa hina lowu nga na vuxaka na ku hlohlotela vantshwa ku angarha mfuwo lowu fanaka.
Mfumo wu boha nkongomelo wo tlangela lembe na lembe.
Siku ra Vadyondzisi eMisaveni Hinkwayo ri simekiwile hi khale ka Mufambisi-Generali wa UNESCO, Federico Mayor, eka Nhlengeletano ya Matiko hi swa Dyondzo eGeneva hi 1994. siku ra 5 Nhlangula ri hlawuriwile hikokwalaho ka leswi a ku ri siku relero hi 1966 laha nhlengeletano ya nhlangano wa mimfumo yo hlawuleka a yi kondleteriwile hi ku hlanganela hi UNESCO na Nhlangano wa Vatirhi wa matiko (ILO), wu tekile swiringanyeto mayelana na swiyimo swa vadyondzisi leswa ha tirhaka na namuntlha.
Siku ra Vadyondzisi eMisaveni Hinkwayo ri tsundzuxa mimfuwo na vaaki hi ntirho wa vadyondzisi na xilaveko xo tlakusa swiyimo swa vona na matirhelo ya kahle. Nakambe ka ha ri nkarhi wo kombisa ku tsakela ntirho wa vona eku lulamiseleni rixaka leri landzelaka ku tirha kahle eka misava leyi nga le ku cinceni. I siku ro tlangela lava va hlawulaka na ku tinyiketela eka ntirho wo dyondzisa, ku ri karhi ku tiviwa leswaku a hi un'wana na un'wana loyi a kotaka ku dyondzisa kahle - hambi ku ri eka ndhawu yo dyondzisela kumbe yo ka yi nga ri yo dyondzisela kona na leswaku, hambi switirhisiwa swo va swa xiyimo xa le henhla, swi nge swi koti ku siva ku hlangana ka vanhu na ku twisisa na ku avanyisa ka mudyondzisi la leteriweke hi ndlela ya xiphurofexinali.
Hi siku leri hi 1605, ntlawa wa Makhatoliki ya Rhoma va ringetile ku bulusa Tiyindlo ta Palamente, laha a ku ri na Mfumo, Hosi James 1, Nkosikazi wa yena na n'wana wa vona. A va hlundzukisile hi leswi Hosi a yi khomisa xiswona Makhatoliki na swona a va tsakele leswaku Makhatoliki ya Manghezi va ta teka mfumo loko ko dlayiwa Hosi, vaholobye va yona na swirho swa palamente.
Vaendli va xikungu a va lombe ndhawu leyi a yi ri hansi ka Tiyindlo ta Palamente, 'Guy Fawkes' a va tumbetile 36 wa tibarele ta mapa ya swibalesa masiku ya nga ri ya ngani Palamente yi nga si hlangana. Kambe un'we wa vaendli va xikungu u lume xaka ra yena ndleve, Lord Monteagle, leswaku a nga yi ePalamente hi ti 5 ta Hukuri. Ivi Lord Monteagle a lemukisa mfumo, 'Guy Fawkes' va kumiwile laha a va tumbele kona va khomiwa. Hinkwavo vakhirhi va nga va va file loko va ala ku khomiwa kumbe va tengisiwile va tlhela va dlayiwa.
Kutani ti 5 ta Hukuri ti vile siku leri vaaki va endlaka xilalelo. Hi siku leri vana va endla tisayizi ti kulukumba ta swivumbeko swa 'Guy Fawkes' hi mpahla ya khale leyi hlanganisiwaka na swilo swo hlakala. Va ambala va ya eswitarateni va kombela mali yo pfuna 'Guy'. Vanhu va tshivela ndzilo lowukulu, va ri karhi va hisa 'Guy' loyi a tlhomiweke ehenhla ka ndzilo. Va hisa swibuluki va ri karhi va dya mazambhala na ti'chestnuts' to oxiwa.
Loko a ku ri na ntolovelo eDevon lowu hlamuseriwaka tanihi lowu a wu 'hisa', ku fanele ku ri ntolovelo lowu endliweke eOttery St. Mary. Ottery i doroba leri nga fuwa hi swa matimu, ndzhavuko na mintsheketo. Ntlangu wa lembe na lembe lowu tlangeriwaka hi madyambu ya 'Guy Fawkes', yi katsa vanhu lava phikizanaka eswitarateni swa doroba va khome tibarele to endliwa hi timhandze ti ri karhi titshwa ta swikontirhi leswi pfurhaka eminhlaneni ya vona. Magidi-gidi ya vanhu va hlengeletana edorobeni ku ta hlalela ntlangu lowu.
Ku pimanyetiwile leswaku eku heleni ka 2001, a ku ri na 40 wa mamiliyoni ya vanhu emisaveni hinkwayo lava hanyaka na HIV/AIDS. A ku ri na 21,8 miliyoni wa Mafu ya AIDS eku heleni ka 2000 na ku tlhela ku pimanyetiwa 13,2 wa mamiliyoni ya swisiwana leswi vangiweke hi vuvabyi bya AIDS.
Siku ra AIDS eMatikweni hinkwawo ri tlangeriwa hi ti 01 ta N'wendzamhala ku lemukisa vanhu hi tinhlayo leti na leswi endliweke ku lwa na vuvabyi lebyi. Ka ha ri siku ro tsundzuxa vanhu hi lewi swa ha lavaka ku endliwa.
HIV ya ha langutisisiwa hi ndlela yo biha. Xihlawuhlawu hi tlhelo ra HIV xi andza hi ndlela ya xihatla. Xihlawuhlawu xi tshikilela nkoka wa vutomi bya vanhu lava hanyaka na HIV na ku endla leswaku ku va na ku tikeriwa eku ringeteni matshalatshala yo lwisana na HIV hikuva vanhu va chava ku kamberiwa, ku tshunguriwa na vukorhokeri bya sivela.
Vanhu va tala ku tumbeta ku chava loku nga pfuniki nchumu eka vanhu lava nga na HIV. Leswi swi nga endla leswaku vanhu lava nga na HIV va lahlekeriwa hi vanghana, mintirho, mindyangu na makaya.
Ku lwa na leswi, pfhumba ra 2002/2003 ra AIDS eMisaveni ri langutisisa eka mavonelo yo ka ya nga ri kahle ya HIV, xihlawuhlawu na Timfanelo ta Vanhu.