(Aangestuur vanaf Turin)
Administratiewe streek Piëmont
Metropolitane Stad Turyn (TO)
- Totaal 130 vk km
- Totaal (30 Junie 2018) 878 594
- Bevolkingsdigtheid 6 758,4/vk km
Versamelings van onskatbare waarde word in die Museo Egizio, die Egiptiese Museum van Turyn, bewaar en vertoon. Sy versamelings van antieke Egiptiese kuns is die grootste ter wêreld buite Egipte - sy vertoonsale het 'n oppervlakte van 10 000 vierkante meter. 6 500 van altesaam 32 000 kunsvoorwerpe in besit van die museum word vertoon.
Turyn is in 'n vlakte geleë wat in die weste en noorde deur die Alpe en in die suide deur die groen heuwelreeks van Monferrato begrens word. Vier groot riviere vloei deur die stad - die Po en twee takriviere, die Dora Riparia (uit die Keltiese duria wat "water" beteken, later deur die Romeine na "Duria Minor" verander) en die Stura di Lanzo, en die Sangone. Die drie kleiner riviere mond naby Turyn in die magtige Porivier uit. Die grootste deel van Turyn se stadsgebied is wes van die rivier in die Povlakte geleë. Net enkele kleiner stadsbuurte het in 'n heuwelstreek wes van die Po ontstaan, met 'n maksimale hoogte van 750 m bo seevlak.
Dit is hoofsaaklik barokboukuns wat sy stempel op die historiese middestad of Centro storico afgedruk het - met 14 km se booggange (portici) met granietsuile, elegante palazzi en kerkgeboue. Die barokboumeesters het die antieke Romeinse stadsuitleg met strate, wat mekaar in regte hoeke sny, bybehou. Die koninklike slot van die Huis van Savoje, die Palazzo Reale op die plein Piazza Castello, vorm die uitgangspunt vir alle strate in die middestad. In sy onmiddellike omgewing is die meeste belangrike besienswaardighede en musea van Turyn geleë, insluitende die Museo Egizio. Binne loopafstand van die Piazza Castello is die plein Piazza della Repubblica en die historese stadspoort Porta Palazzo, die naamgewer vir die besige mark Mercato di Porta Palazzo wat soggens as een van die grootste kosmarkte in Europa gehou word.
Net wes van die besige markplein is die historiese kwartier Quadrilatero romano (die "Romeinse Vierkant" of die buurt tussen die antieke Romeinse stadspoort Porta Palatina, die Decumana - ook Praetoria genoem - en twee stadspoorte wat nie bewaar gebly het nie) met sy doolhof van nou winkelstraatjies en aantreklike pleine geleë - meestal sonder verkeer. 'n Groot verskeidenheid kroeë en restaurante maak van Quadrilatero saans en van die gewildste en besigste buurte in Turyn. Die befaamde koffiehuis Caffè Al Bicerin, wat reeds in 1763 geopen is, is op die sentrale plein Piazza della Consolata geleë.
Die naam van die stad is afgelei van die Keltiese woord tau ("berge"), terwyl sy huidige naam in Italiaans "bulletjie" beteken - vandaar die bul in die stadswapen. Die etimologiese oorsprong verwys egter na die voor-Romeinse bewoners van die gebied, die Keltiese Taurini wat groot dele van die huidige Frankryk en Spanje verower het voordat hulle ook die noorde van Italië binnegedring het. Weens hulle verering van die bul, die simbool van die god Api, het hulle dorp ook as Taurasia bekend gestaan. Die eerste skriftelike rekord oor die dorp dateer uit die jaar 218 v.C. en berig van die beleg en verwoesting van Taurasia deur Hannibal se troepe.
Teen die einde van die 17de eeu was Turyn een van die bestemmings van jong Britse adellikes op hul kulturele en opvoedkundige Grand Tour deur Italië. Met sy reëlmatige straatrooster en sy stadsbeeld, wat deur barokboukuns oorheers is, is die stad deur destydse besoekers as modern, skoon en homogeen ervaar.
Die Mole Antonelliana - genoem na sy argitek Alessandro Antonelli - is oorspronklik as 'n sinagoge ontwerp. Die pawiljoenagtige gebou met sy opvallende dakontwerp huisves tans die Museo Nazionale di Cinema. 'n Glashysbak neem besoekers na Turyn se hoogste uitsigplatform
In die laat 19de eeu het Turyn 'n baanbrekersrol op die gebied van stedelike higiëne gespeel met die vestiging van 'n munisipale kantoor wat openbare gesondheid verseker het. In 1880 was Turyn die gasheerstad van die Derde Internasionale Higiënekongres. Die stad het in hierdie tydperk sowat dertig persent van sy begroting aan die verbetering van sy rioolstelsel bestee. Kwessies van openbare, stedelike en maatskaplike higiëne het ook sentraal gestaan in die grootste projek van stedelike regenerasie wat in hierdie tydperk aangepak is - die opening van die Via Diagonale (tans Pietro Moca) as deel van die opknapping van sentrale stadsbuurte, insluitende Via XX Settembre en Via IV Marzo, soos deur die Stadsraad in 1885 goedgekeur.
In 1911 was reeds 'n derde van alle nywerheidswerkers in die motorbedryf werksaam - 'n sektor waarin verskillende pogings onderneem is om die mees produktiewe organisasievorm te ontwikkel. Fiat het die voortou geneem met die baanbrekende besluit om 'n aanleg op te rig wat volgens die beginsels van wetenskaplike bestuur georganiseer sou word - die Lingotto-projek wat tussen 1916 en 1923 verwesenlik is. Fiat se fabrieksgebou van gewapende beton, wat deur 'n span ingenieurs en argitekte onder leiding van Giacomo Mattè Trucco ontwerp en gebou is, het per ongeluk een van Italië se bekendste ikone van modernisme geword. Moontlik ok een van sy mees omstrede geboue wat naas bewondering ook skerp kritiek uitgelok het.
Vir die digter en grondlegger van futurisme Filippo Tomaso Marinetti (1876−1944) was dit die eerste verwesenliking van boukuns volgens die beginsels van futurisme; vir die Switsers-Franse argitek Le Corbusier "'n vooruitgang op die gebied van stadsbeplanning in die nuwe tydperk van meganisering"; die volmaakte verwesenliking van 'n fascistiese fabrieksgebou vir Benito Mussolini; of die epitoom van 'n soort nuwe transendentele orde vir die skare werkers wat buite die aanleg op die begin van 'n nuwe werkskof gewag het, soos die kuns- en argitektuurkritikus Edoardo Persico (1900−1936) dit beskryf het. Maar moontlik niks meer as 'n baie lang en ongerieflike werkplek vir diegene wat daagliks ure lank daarin moes werk nie.
'n Aantal belangrike infrastruktuurprojekte is in die tydperk tussen die wêreldoorloë verwesenlik - Turyn se grootste hospitaal wat volgens planne van Eugenio Mollino en Michele Bongiovanni in die suidooste van die stadsgebied, nie ver van die Lingotto nie, ontstaan het en in 1926 geopen is; 'n nuwe snelweg wat Turyn met Milaan verbind het en op 25 Oktober 1932, ná 'n boutyd van minder as drie jaar, ingewy en deur 'n verskeidenheid openbare en privaat liggame, waaronder die stadsraad en die Touring Club Italiano gesteun is; en een van die destyds modernste projekte vir bekostigbare behuising wat volgens die aanbevelings van die Istituto Autonomo Case Popolari en 'n ontwerp van die argitek Umberto Cuzzi as 16de distrik in die noorde van Turyn verwesenlik is.
Wêreldtentoonstelling Expo 61 - Palazzo del Lavoro
Toe die motorvervaardiger FIAT in die laat 1970's begin het om vervaardigingsaanlegte te outomatiseer, is binne drie jaar 65 000 van altesaam 165 000 werksgeleenthede geskrap. Turyn se nywerhede het in die tagtigerjare 'n moeilike tyd deurleef, en ondanks die voortgesette groei van die metropolitaanse gebied het die stad baie inwoners verloor. Danksy die Olimpiese Winterspele van die jaar 2006 het die stad aansienlik verander en 'n aantal groot projekte soos die bou van 'n moltreinnetwerk is aangepak. Die beroemde Palazzo Reale is gerestoureer, terwyl die Piazza Castello nou as 'n wandelstraat dien en tot die nuwe hart van die ou stadskern begin ontwikkel.
Die moderne treinstasie Porta Susa is onder meer gebou as stasie vir TGV-hoëspoedtreine uit Frankryk
Espresso, warm sjokolade en crema di latte (melkskuim; soms ook slagroom) is die bestanddele van bicerin, een van Turyn se gewildste warm dranke - genoem na die koffiehuis Caffè Al Bicerin wat in 1763 op die plein Piazza della Consolata geopen is
↑ Paola Bianchi and Karen Wolfe (reds.): Turin and the British in the Age of the Grand Tour. Cambridge: Cambridge University Press 2017, bl. 3
↑ Cristiana Chiorino / Giulietta Fassino / Laura Milan: Architectural Guide Turin. Berlin: DOM publishers 2005, bl. 10