Versindaba Vaarwel my effens bevlekte held Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Vaarwel my effens bevlekte held'
Resensie: Vaarwel, my effens bevlekte held (De Lange)
Hunkering se grein: Vaarwel, my effens bevlekte held
deur Johann de Lange
Kort na die verskyning van Weerlig van die ongeloof, 'n besondere knap bundel met kwatryne en vierreëlige verse, verskyn daar 'n bundel Vaarwel, my effens bevlekte held met 'n besondere mooi omslag van Christiaan Diedericks "Death of the inside warrior", wat reeds die toonaard van hierdie bundel aandui, te wete die aflegging van die ouer self, die cruising digter en die soektog na heelheid. Weerlig van die ongeloof is 'n oorgangsbundel om tot 'n beter begrip te kom van Vaarwel, my effens bevlekte held, kortliks dan ook iets oor die sogenaamde kwatrynbundel wat tussen Algebra van nood en die jongste bundel staan. (Dit plaas ek ná my bespreking.) "Vaarwel" dui op aflegging, finaliteit en hierdie titel speel in op 'n reël van Johan van Wyk. "Bevlekte" aktiveer die vele verse van self-bevlekking, sover terug as Snel grys fantoom wat die gesprek met Van Wyk Louw aktiveer.
I. Vaarwel, my effens bevlekte held (Human & Rousseau)
In hierdie bundel word die programgedig ars poëties gerig en die digter posisioneer homself teen die oorrompelende digproses as 'n kontinent. In "Taal" (10) word die gedig verbind aan die Pegasus-beeld waar die digter stoei met die onbuigsame woord, maar uiteindelik ten spyte van die onbuigsaamheid daarvan, steeds in die saal bly.
Gesprekke met bekende voorgangers (Marais, Cussons, Louw) word in "Vismot" (11) aan die orde gestel in 'n soort aweregse ars poëtica. Wat hierdie bundel besonder interessant en opwindend maak, is die herskrywing van vorige gedigte (die programvers speel byvoorbeeld in op vorige verse oor die San Andreas-fout) en die hiermee gepaardgaande gesprek met digters wat ons ook al aangetref het soos Marais, Louw, Cussons en andere. Meer as ooit tevore, is die bewuswees van die digproses as 'n talige proses:
Die digter is eweneens 'n sonderlinge dier.
Uit sy vrugbare penpunt kom voort:
vlugte, blou seereise & aardse sange,
galeie & oorloë. Sy skryf is 'n gier
na roem, of seks, hy laat ander
aan sy pen ry, skryf uit wraak
of weerwraak, of om te plesier.
Hy los sy spore op papier.
Die "Leeuvis" (22) wat gesuspendeerd agter glas hang, is 'n beeld vir die skryfproses: net soos wat die vis 'n "onwesenlike watermerk" is, verplaas die gedig net soveel veerlig wit. Beide die leeuvis en die gedig is objekte wat getransformeer is: die vis is eers iets wat op 'n niksvermoedende prooi wag; later lyk dit soos 'n beskilderde objek. Die gedig spruit immers eers uit iets wat beleef is en dan beskryf word. Die begrip hologram is hier die kode vir die begryp van die gedig waar vis en gedig één word.
Benewens die skryfproses word die homo-erotiese tematiek ook ontgin, onder andere in die uitstekende vertaling van Auden se oorrompelende vers, hier getitel "Platonies" (59). Ook die herdigting van Takahashi Mutsuo "Myself met 'n motorfiets" (op Litnet) dra hierdie tematiek besonder helder oor. Die sterk natuurverse is eweneens weer deel van die tematiek. Dit is egter méér as 'n blote natuurvers, omdat die natuurgegewe of landskap immer aan 'n groter metafisika verbind word soos in die vers "Genade" (17):
Ek wou hom vinnig red
van die skroeiende lug,
smak hom neer & gryp 'n mes
vir vinnig sny nét agter die kieu –
Maar die lem was stomp.
Nou staar die aluminiumfoelieoog
emosieloos & onbevrees –
die lyf spartel glibberig in my greep,
'n silwer reënboog half verslyt,
& die mond gaap oop & toe
in geluidlose verwyt.
Hierdie vers met sy sterk epifaniese moment, aktiveer die digkuns van Sheila Cussons. Die gelykstelling van die vis se lyf as 'n silwer reënboog, verbind die aardse met die metafisiese. Die vis is ook ichtus, simbool van die Christelike geloof. Die vis buite die water kan nie oorleef nie. Die spreker wou die vis red, maar word gedwing om hom dood te maak, juis omdat die vis buite die water blootgestel is. Die spreker is egter nie in staat om die vis vinnig dood te maak nie, omdat die lem van die mes stomp is. Iets wat die spreker in 'n daad van genade wou uitvoer, lei egter tot 'n (self)verwyt. Hierdie komplekse vers aktiveer verskillende aspekte van die menslike lewe: geloof, die verbintenis tussen lewe én dood en uiteindelik hoe die skryfproses 'n tydsame proses is wat die spreker vasvang tussen verskillende dimensies. In "Duisendpoot" (24) word die metafisika van die biddende en vloekende duisendpoot ook ontgin. Die geslote sirkel of mandala beteken hy bid; wanneer dit wild krul of kartel beteken dit hy vloek God.
Die verwysing na beeldende kunstenaars (soos Rembrandt en Vermeer) maak die gegewe groter. In "Binnehof" (19) word die stilte en wit lig van Vermeer geaktiveer om volledige eensaamheid te vergestalt; in "Stillewe met tulp" (20) word met die helder kleure van die tulpe die kontras met die donkerder Rembrandt geaktiveer.
In hierdie gedig word die paradoks – dit waarin De Lange uitmunt – weer sterk benut. Weens die onafheid, die fout het die twee mekaar geliefdes mekaar lief.
"Evolusie van die oog" (29) is 'n sentrale vers in die bundel waar die blikhoek op die jeug en die verganklikheid van alles telkens onder die loep kom. Dit word deur sterk natuurbeelde gedra en in haikoe-agtige vers word die weerloosheid van alles weergegee:
Die vers "Mausoleum" (90) word tereg as 'n visioen getipeer met die sterk toespelings op Cussons. Die gedigte raak nou afwerend; dit beskerm nie meer die spreker teen pyn of ellende nie.
Wat die verganklikheid van die liefde betref, is die gedig "Brueghel in Parow" (37), wat inspeel op 9/11, waarskynlik een van die sterkste verse in die bundel. Terselfdertyd praat dit saam met Auden se klassieke vers "Musée des Beaux Arts": "About suffering they were never wrong, / The old masters". Hierteenoor staan die kragtige jeugherinnering in "Oom Niek" (39) en die "boetpsalms" van 'n teisterende oom wat die spreker as volwassene nou ervaar en inspeel op die ander verse rondom skuld en verwyt. Die ouma word bykans 'n mitiese figuur en sy word verbind aan die Kristeviaanse chora, daar waar digterlike taal skuilhou: die pre-simboliese of simbiotiese dimensie.
My ouma stuur my na 'n boord
om vye te gaan pluk. My vingers
proef die skurwe vel, my tong
flikker oor iets ontwyk-
end soos 'n woord,
of proe ek reeds die antidoot
van 'n gedig? Die mandjie, soos 'n lyf,
rus rond & kwesbaar in haar skoot.
Die minnaar ("My minnaar", 44) word gekoppel aan die sterk Jeffrey Dahmer-verse uit vorige bundels waar die liefde gesien word as grieselig en veral in die skryfproses word die geliefde doodgemaak.
"Nóg die heuning nóg die by" (45) neem hierdie proses van verder wanneer die spreker afreken met 'n jeugdige persoon se ervarings van gay-wees met die klinkende en siniese slot:
Mooi om na te kyk, selfs te begeer, of atleties te gebruik.
Maar daai untravelled fuck sal jou immer bly ontwyk.
Die speurende leser sal vele intertekste kan uittorring wat deur die vaardige digter verskuil word.
Die seksuele is immer 'n "republiek van begeerte", "hunkering se grein", soos die vers wat eindig op 'n reël van Cussons dan ook aandui.
Marilyn Monroe kom weer onder die loep in 'n vers, ironies beskryf as 'n optelgedig, waar sy buite beeld (dus "off camera") staan en nie die persona MM is nie. Hierdie vers rig dikwels ander verse in hul toevallige, dog skerp waarnemings. Alles is ook reeds geskryf in die digterlike oeuvre, maar elke vers keer terug na ou temas op 'n nuwe wyse: inderdaad 'n nuwe liedjie op 'n ou deuntjie. Portretverse bekend aan hierdie digterskap, word uitsonderlik uitgevoer in die gedig oor Uys Krige: "In memoriam: Uys Krige" (74), wat die Spaanse denk- en leefwêreld verder voer. Daar is eweneens verse oor Anne Frank en Tsjaikofski. Hiermee saam loop die religieuse stramien deur die bundel tot uitvoer gebring in verse soos "Die diensbaarheid van bome" (71), en "Google Golgota" (93).
Die gedig oor John Berryman se selfmoord "Skielik skemer" (78) ondersoek die implikasies van selfmoord rondom uitdrukkings soos "water onder die brug" en "oor die muur".
Hierdie gedig aktiveer die titel van die bundel en so beskou, is Berryman (& die ampersand) 'n sentrale vers in die bundel.
In die lang galery van selfmoordverse en verse wat handel oor die dood van bekende figure soos Eugène N. Marais, Ernst van Heerden en Koos Prinsloo, o.a. word die spreker in die vers volledig een met die onderwerp. Die toeval van Art Hitman, die skrynwerker wat die digter op die reling sien sit, beklemtoon hoe die digterlike prosedure dikwels op blote geluk en toeval berus. Hiermee saam is die digter ook besig met 'n bewuste spel soos in die parodie op Jonker se "Bitterbessie dagbreek" in die gedig "afskryf" (82). (Deesdae moet toestemming verleen word wanneer gedigte gebruik en geparodieer word van Jonker, 'n onhoudbare praktyk.) In die voorlaaste gedeelte word die religieuse en die primordiale aangespreek. In die manjifieke "Tzimtzum" (89) word al die motiewe in die bundel saamgesnoer in 'n veelvlakkige vers: die religieuse, die seksuele, die aflegging van die self, die dood van die vader (wat soos 'n swart draad deur die digkuns loop), ontdekkingsreise wat die wêreld verander het, ensomeer. Die moderne tegnologie word goed benut in "Google Golgota" en "Poste restante Auschwitz, 1945" (95). Die bundel sluit op persoonlike verlies, die aflegging van 'n verhouding en die dood van katte, met die siniese konklusie in 'n amper laaste vers (105):
Totdat niks oorbly nie
Totdat niks oorbly nie. Absoluut
niks. Net die naam van die nag
herhaal in 'n somber slaap,
die omvattende nag in die leegte
& 'n verdwaalde koorsboom
se eensame saluut.
Die bundel sluit met 'n sirkelgang. Die slotvers neem die leser terug na die begin van die bundel, na die talige ontdekking en met die wete dat die digterlike ondersoek en bedryf uiteindelik die enigste sinvolle aksie is.
Vaarwel, my effens bevlekte held kan ook gelees word as 'n bundel van individuasie of heelwording. Reeds die motto's "Seeing is bereaving" van Judith Goldman en "A word is elegy to what it signifies" van Robert Hass sluit sterk aan by die verliestema in De Lange se werk. Maar die verlies of die afwesige geliefde/vader word nou met groter gelatenheid aanvaar en dit is asof die digter die taal, die republiek van woorde, met groter drif en beheer ontgin. In Jungiaanse terme is hier dan sprake van individuasie: die digter keer bykans afstandelik terug na dieselfde temas en kan dit nou volledig in die oog kyk. (Die voorblad aktiveer immers die opposisie tussen 'n worstelende engel en demoon.) Die "steil paradokse", soos dit in openingsgedig staan, kan bestyg word. Die foutlyne kan genavigeer en erken word; daar word nie weggeskram van die beperkinge en foute in die self nie. Die volgende gedig is volstrek 'n vers van individuasie:
Die Vitruviaanse man rol
verby in dubbelhoepels
& akrobate onder koepels
in veldun kostuums sweef
in halfspirale swaartekrag gevang.
Gimnaste met bepoeierde greep gryp
& los, & koorddansers elk met 'n sweefstok
ballet ligvoets gebalanseerd
& alles tol binne die ligte
& ligte sirkels van die algebra.
In Agon – Towards a theory of revisionism (Oxford University Press, 1982) skryf Harold Bloom verder oor die angs van beïnvloeding. De Lange se werk vra vir 'n analise via die heterodokse Gnostiek en sy gesprek met Van Wyk Louw en Cussons. 'n Mens dink hier aan Bloom se lesing van Wallace Stevens:
It is the sibyl of the self,
The self as sibyl, whose diamond,
Whose chiefest embracing of all wealth
Is poverty, whose jewel found
At the exactest central of the earth
Is need… (13, 14).
Daar is geen tekste nie, net uiteindelik die self. "Waar alles ook al begin, uiteindelik… word 'n ou onskuld / opnuut aangeleer" skryf De Lange in die aflegging van die ouer, cruising self om tot self-insig te kom in hierdie boek van afskeid & vertrek.
Uiteindelik het daar balans in die gemoed van die digterlike spreker gekom en die "ligte sirkels van die algebra" is die nood nou afgelê.
Die sweefstokkunstenaar soos die nar
Die sweefstokkunstenaar soos die koord-
danser weet van tydsberekening
& van die swaartepunt se gryp
& los, dat die een knap by die ander hoort.
Ook die nar verstaan om 'n grap
te maak of te vertel, vereis begrip
van spanning skep & skietgee
soos 'n karwats of 'n skoot wat klap.
Alles gaan nou om tydsberekening: ook die skryf van 'n gedig eis van die digter die regte oomblik. Juis omdat alles in hierdie bundel in die teken van individuasie staan, is daar verse oor stillewes en etlike religieuse of spirituele verse. Gedigte waarin die numineuse na vore kom, is uiteraard bekend aan hierdie fase in 'n digter se bestaan. Die sewe verskillende afdelingtitels aktiveer hierdie proses: Republiek van woorde, Wisseling, Hunkering se grein, In die vlees, Skielik skemer, Google Golgota tot I resign myself to the dusk.
Dit is 'n bundel wat waarskynlik vergelykings sal uitlok met Die algebra van nood, die groot bekroonde bundel. Dit sal 'n saamlees oproep soos tussen Wordende naak en Nagsweet. Dit is 'n bundel wat besondere aanspraak maak op die leser, emosioneel en intellektueel. Die religieuse tematiek (soos in "Google Golgota", (93) en "Armageddon" (85) en die aangrypende "Die diensbaarheid van bome" op bladsy 71 waarin Jesus se liefde vir bome verironiseer word), liefdesverdriet en ontgogeling ("Totdat niks oorbly nie" (105) en die dood van geliefde diere; die besondere hantering van die paradoks en die ontginning van found poetry (soos in "Rust-mijn-ziel, 'n droom" (99), die ontginning van drome en visioene, die gesprek met Harold Bloom ("Tzimtzun", 89) en natuurlik Cussons en Van Wyk Louw (veral Alleenspraak wys op die ryk geskakeerdheid van die bundel. Ter opsomming: Verskeie digters kom aan bod (Yeats, Auden, Theodor Roethke, Krige, Kafavis, Jonker…) en skilders soos Rembrandt en Vermeer, komponiste soos Paganini en Tsjaikofski word nuut bekyk. Marilyn Monroe, hoe dan anders?, word opnuut onder die soeklig geplaas. Imponerend is die sterk slotte en die inskryf op 'n ander se wysie soos "Gedig wat eindig met 'n reël van Cussons" (54).
Dit is 'n fyn afgeronde bundel wat sterk aanspraak maak op sowel die emosie as intellek. Die algebra van nood word hier 'n algebra van sekerheid.
Opmerklik is die kreatiewe stroom die afgelope tyd en wat eweneens vermelding verdien, is die besondere knap vertalings en herdigtings op die digter se blog: Kaapse paragrawe.
Moenie jou laat bluf nie. Selfs 'n vinnige aantekening met die linkerhand is tegnies in beheer.
II. Weerlig van die ongeloof (Protea Boekhuis)
Weerlig van die ongeloof word tereg opgedra aan die semantikus Henning Snyman wat met sy essays oor die digkuns (soos Teodoliet, Mirakel en muse) verhelderende bydraes gelewer het. Die eiesoortige werking van die digterlike beeld en die fyn balans tussen abstraksie en konkrete vergestalting met die uitwys van hoe litotes, satire en die metafoor o.a. funksioneer, bly standaardwerke in die letterkunde. Die bundel bevat 'n kunswerk van Judith Mason: Die oog van die storm wat die titel goed verduidelik. (Op Litnet se voorblad word die digterlike oog saam met die kunswerk geplaas.) Die digterlike beeld moet immers gesien kan word…