NG Gemeente Hanover – Gemeentegeskiedenisargief
Die huidige NG kerk op Hanover se hoeksteen is op 30 November 1907 gelê. Dit is ontwerp deur William Henry Ford, wat tydens die Anglo-Boereoorlog uit Australië na Suid-Afrika geëmigreer het.
Ring van Hanover
H.v. Van Rhyneveld- en Darlingstraat, Hanover
Hanover en distrik
Arend Hofmeyr (1873–1903)
Die NG Gemeente Hanover in die Sinode van Noordf-Kaapland, is ’n gemeente op die Karoodorp Hanover, presies halfpad tussen Kaapstad en Johannesburg. Van die nasionale pad af kan die reisiger die kerktoring duidelik tussen twee koppies afgeteken sien staan. Dié besonderse kerk, ontwerp deur die gebore Australiër William Henry Ford, is in 1907 in die dienstyd van ds. S.P. Fouché teen ’n koste van £8 530 opgerig.
Die gemeente is in 1856 gestig en die eerste leraar was die eerste Ieraar was ds. T.F. Burgers, die latere president van die Transvaalse Republiek. Hy het hier gestaan tot 1872, toe hy uit die bediening getree het. In die pastorietuin is nog ’n hoë sipresboom wat deur hom aangeplant is by die graf van sy kindjie wat hier oorlede is. Gedurende die laaste jare van sy verblyf hier het ’n deel van die gemeente afgeskei as gevolg van die saak van Burgers teen die Sinode. Hieroor het De Kerkbode van 3 Julie 1869 berig: “Door de gemeente, welke zich aan de dienst van Ds. Burgers heeft onttrokken, is tot haren leeraar beroepen de Proponent C. du Toit, die het beroep, vememen wy, heeft aangenomen.” Hy is op 13 November 1869 as herder ingeseën, en by die geleentheid het ds. A.A. Louw van Murraysburg, grootvader van ds. J.S. Louw wat in 1949 hier bevestig is, die bevestigingsrede uitgespreek. In 1874 vertrek hy weer uit die gemeente. Op die Sinode van 1873 is besluit om die vrye gemeente van Hanover as afsonderlike gemeente van die NG Kerk te erken, maar die gemeente is aangeraai om ’n spoedige hereniging met die oorspronklike gemeente te soek.
Gedurende die dienstyd van ds. (later prof.) J.I. Marais, wat deur die oorspronklike gemeente uit Kaapstad beroep en op 15 September 1873 bevestig is, is hierdie skeuring bygelê, en is die eenheid van die gemeente herstel, veral deur bemiddeling van ’n kommissie deur die Ring van Graaff-Reinet afgevaardig.
Op Hanover, soos seker ook op Maclean, was ds. Hofmeyr baie geliefd. ’n Gemeentelid, wat jare lank in die pastorie op Hanover ingewoon het, het in later jare as volg van die predikant getuig (uit die Nederlands vertaal): “Ds. Hofmeyr was stil dog vriendelik. Hy was vriendelik en tog beslis. Hy was beslis en tog gematig en verstandig. Hy was verstandig maar nederig. Hy was nederig maar eerbiedwaardig. Hy was swak as mense en tog sterk in zy Here en vol liefde tot sy gemeente en huisgesin. Hy was een van die stilles van die land, een van die mense wat weinig ander reg waardeer voor sy dood. ’n Predikant het ná sy dood in “De Kerkbode” drie dinge het hom in die lewe van ds. Arend Hofmeyr getref: sy diepe godsvrug, sy groot beskeidenheid en hoe presies hy in al sy sake (“bezigheid”) was.
Eerste jare op Hanover
Nadat hy net meer as ’n jaar in die gemeente gearbei het, het oudl. F.W. Stevens in die kerkraadsvergadering opgestaan raadsvergadering opgestaan en “in naam van den Kerkeraad aan den Leeraar een paar karpaarden ten gebruike voor zyn werk in den gemeente” aangebied. ’n Paar jaar later besluit die kerkraad op voorstel van dieselfde broeder om sy salaris aan te vul “door een jaarlyksche vrye gift van 60 schapen”. Ds. Hofmeyr het kort tevore vir die beroep na Potchefstroom bedank en die kerkraad wou deur hierdie “vrye gift”, asook ’n adres, vergesel van £63, sy waardering op tasbare wyse betuig. Die predikant van Hanover het in die 1870’s en ’80’s jare stoere staatmakers aan sy sy in die kerkraad gehad, onder wie C.J. Vermeulen, F.W. Stevens, I.A. van Zyl, C.D. Cilliers, P.A. Wannenburg (kassier), G.P. van den Hever, A.J. Burger en D.J. Viljoen (vader van ds. P.J. Viljoen, emeritus van Heidelberg). Vermeulen is in 1877 as rustende ouderling oorlede, en in die kerkraadsvergadering van Oktober van daardie jaar word hulde aan hom gebring as baanbreker en stigter van die dorp, jare lange staatmaker in die kerkraad en aandeelhouer van die “Gesticht” (plaaslike sendingwerkkring) .
Met die skuld gedelg en die geldelike toestand van die gemeente grootliks verbeter, kon ds. Hofmeyr en sy kerkraad oplaas die opknapping van die kerkgebou en die pastorie aanpak. Daar is allereers begin met die kerkgebou, wat in ’n erg verwaarloosde toestand verkeer het: die ou grasdak het al van ds. T.F. Burgers se dae moeilikheid gegee; die vloer van die konsistorie was in ’n “erbarmlike toestand”; die banke, deure, vensters en plafon het jare laas verf gesien; die verligting van die gebou in die aand was uiters “gebrekkig”; die pleistering het oral afgeval ens. Boonop moes ’n plan gemaak word om meer sitplekke in die kerk aan te bring. In 1882 is die ou grasdak, met sy ondersteunende hout, werk (toe reeds gevaarlik verrot) afgegooi en ’n nuwe sink, dak opgesit; terselfdertyd is die gebou in sy geheel afgepleister.
Deur hierdie onderneming, wat nagenoeg £700 gekos het, is die uiterlike van die bedehuis heelwat verbeter. Daarna is aandag aan die binnekant van die gebou gegee. Daar is lank kop gekrap oor hoe meer sitplekke aangebring kon word. In een stadium is selfs daaraan gedink om die twee syvleuels breër te maak deur die mure aan die westelike kant te verplaas, min of meer in ’n lyn met het front gevel. Hiervan is egter afgesien ten gunste van die aanbring van ’n galery in die kerk, waardeur toe heelwat ekstra sitplekke verkry is. Terwyl hul hiermee sowel as met die verf van die vensters, deure, banke en plafon besig was, het die kerkraad op sterk aandrang van die susters, ook besluit om die kerkvensters met nuwe gordyne te voorsien en ’n sierlike behangsel vir die kansel te laat maak. Vir die koste hiervan sowel as van die gordyne, dit wil sê £40, het die susters self ingestaan. Bogenoemde nuwe galery is deur timmerman P.A. Wannenburg gebou vir £220.
Op Saterdag 20 Maart 1886 is die vernieude kerkgebou feestelik ingewy, met ’n wydingsrede deur ds. G. van Niekerk van Middelburg, Kaap na aanleiding van 1 Kor. 3:9: “Gods Gebauw zyt gy.” Die gemeente het in buitengewone groot getalle vir hierdie tweede inwyding van die kerk (die eerste was in 1860) opgedaag. “Toen ik het gebouw binnentrad” (skrywe ’n korrespondent in De Zuid-Afrikaan en Volksvriend van 8 April 1886 “was het als of ik in een nieuw gebouw kwam, en vooral maakten de nieuwe gordynen en het nieuw versiersel aan den kansel met den woorden Gods Woord blyft in Eeuwigheid op my een goeden indruk.” Dis duidelik dat die gebou, met die nuwe “gaandery”, die netjies geverfde banke, plafon, vensters ens., ’n gunstige indruk op hierdie besoeker gemaak het.
Beroering in die gemeente
Ongelukkig het die feesviering ’n onaangename nasleep in die kerkraad en gemeente gehad. Aanleiding hiertoe was die “Halleluja Chorus” wat die koor teen die einde van die wydingsdiens gesing het, en waaroor J.A. Joubert van Middelwater ’n skerp bewoorde brief aan die “Di Afrikaanse Patriot” geskrywe het. Op Vrydag 2 April 1886 het hierdie brief, opgestel in die “Patriot-Afrikaans” van destyds, in gemelde blad verskyn: “Di 20 ste Maart is di Hollans Ger. Kerk hier op Hanover vir die twede maal aan di Heere gewyd. By di gelegenheid was Ds. van Niekerk hier, en hy het ons seer gestig. Maar meneer, sprekende van di inwyding, kon ek ni anders sê ni dan skande, drimaal skande, vir di predikant en kerkeraad van Hanover. Nooit het ek soiets beleef ni; maar ja, ’n koor . . . . Di eerste en twede maal het tamelyk gegaan, maar na di welvoordagte rede van Ds. Niekerk, naar aanleiding van 1 Cor. 3:9 kom di roofvoels met ’n vreeselyke gedruis op ons neer. Dit was ’n gedruis en geskre om naar te worde. Links en regs kon jy di mense di Kerk sien uitgaan. Dit was my of ek hoor ’n bende van di heilsleger. Ek glo ni as daar ’n klomp van di ergste straatjongens van Londen by mekaar kom, of hulle so ’n riel sal speul. Predikant en Kerkeraad van Hanover antwoord: Is julle ni di oorsaak, daarvan dat Gods tempel reeds by die inwyding ontheilig word? Het julle ni geweet wat daar gesing moet worde; waarom dan ni met die oefening gaan luister ni? Wie is die oorsaak van al di ontevredenheid wat in di kerk plaasvind? Was met di voorstelling ni di belofte om te sorg vir reg en vrede? Genoeg vereers. J. A. Joubert.”
Hierdie krasse brief van Joubert het groot opspraak verwek, in sowel die kerkraad as die gemeente, wat dusver onder die herderstaf van die innemende ds. en mev. Hofmeyr baie mooi saamgetrek het. Dat ds. Hofmeyr en sy kerkraad sterk eksepsie sou neem teen die onverantwoordelike uitlatings van Joubert, is te verstaan. Joubert is dan ook gedaag om voor die kerkraad te verskyn. Dit blyk nou dat “zyne grootste grieve” is dat die predikant en kerkraad toegelaat het dat het Halleluja Chorus, waarvan “de woorden in het engelsch geschreven is” gesing is. Die kerkraad wys hierdie beswaar as ongegrond van die hand, en eis ‘ n terugtrekking van Joubert, anders sal die saak na die Ringskommissie ver wys word. Eindelik teken hy sy naam onder ’n geskrewe “Apologie”. Maar hiermee was die moeilikheid nie op ’n end nie.
Joubert het wel in die vergadering die onderspit gedelf, maar in die gemeente is ’n bal aan die rol gesit. Daar was al lank in sekere kringe ontevredenheid oor party koorstukke, en veral ook oor die aard van die musiek wat daar deur die orrelis onder die kollekte, sowel as met die en uitgaan van die kerk gespeel word. Selfs in die kerkraad is daar nou broeders wat meen “dat by onze godsdienstige zamenkomsten geen ander gewyd muziek gesongen of gespeeld sal worden dan de Psalmen en Evang. gezangen”. Ná ’n lang bespreking besluit die vergadering om die gevoele van die gemeente hieroor by wyse van “lysten” te toets. Maar baie uit die gemeente weier nou botweg om hierdie lyste te teken, met die gevolg dat “geen gewenschte resultaat” verkry kon word nie. Dis duidelik dat die gemeente erg verdeeld en onthuts was oor die saak.
Dit was ook die geval met die kerkraad. Toe laasgenoemde daaroor moes besluit, is twee voorstelle ter tafel gelê. Die een, van broeders C.D. Celliers en J.J. Ackerman, wou dat in die toekoms sowel by die opneem van die kollekte as by die in- en uitgaan van die kerk “geene andere dan psalmen en gezangwysjes gespeeld zullen word”. Hierteenoor het ds. Hofmeyr, gesekondeer deur br. J.F. de Villiers, voorgestel dat daar in die vervolg by die opneem van die kollekte die wysie van die opgegewe psalm of gesang gespeel sal word, “terwyl het spelen by het in- en uitgaan der kerk blyft zoo als het tot hiertoe geweest is”. Toe daar tot stemming oorgegaan word, kon laasgenoemde voorstel alleen met die beslissende stem van die voorsitter aangeneem word. Mettertyd het die ander gewyde liedere, naas die erkende psalms en gesange, tog ook “burgerreg” in die kerk op Hanover verkry, veral met kinderdienste. So byvoorbeeld gee die kerkraad in 1895 met algemene stemme verlof aan die orreliste (mev. Nelson) om by die kinderdienste “nevens de Kinderharp (wat toe al lank in gebruik was) ook de Hollandsche uitgave van Sankeys Liederen” te gebruik. Sedert 1863, toe De Kinderharp van ds. Charles Murray van die NG gemeente Graaff-Reinet (’n swaer van ds. Hofmeyr) verskyn het, maar veral na 1871 toe die Zionsliederen van ds. Andrew McGregor van die NG gemeente Robertson die lig gesien het, het hierdie en ander gewyde liedere (veral dié van Sankey) toegang verkry tot die NG Kerk se eredienste, en so met die psalms en gesange begin wedywer. Hierteen het baie van die ouere lidmate, ook op Hanover, beswaar gemaak.
Bou van die CJV-saal
As blyk van waardering vir die goeie dienste wat ds. Hofmeyr toe reeds meer as ’n dekade in belang van die gemeente gelewer het, het die kerkraad hom in April 1889 spesiale verlof van ses maande gegee ten einde ’n reis na Europa te onderneem. Hy is verder hierin gehelp deur ’n skenking van £150 van die kant van die gemeente. Met die Oktober-Nagmaal van daardie jaar was hy weer behoue tuis, en kon die gemeente hom opnuut verwelkom in hul midde.
Die volgende groot taak wat hy homself opgelê het, was die optrek van ’n saal vir die jong mense en by name vir hulle wat tot die “Hanoversche Jongelingsvereniging” behoort het. Gedurende die tagtiger- en negentigerjare van daardie eeu is daar in etlike gemeentes van die NG Kerk takke van die CJV gestig. In die vroeë tagtigerjare is deur die toedoen van ds. Hofmeyr ook op Hanover ’n tak van hierdie jeugvereniging gestig. Uit die staanspoor is die CJV baie gestrem in sy werksaamhede deurdat hulle nie ’n geskikte lokaal vir hul vergaderings en gesellige byeenkomste gehad het nie. Eers het hulle van die “publieke kantoren” gebruik gemaak, maar toe dit hulle in 1887 ontsê word, het hulle die verlof van die kerkraad gevra en verkry om in die skoolgebou te vergader.
Gaandeweg het die behoefte aan ’n eie saal al dringender geword. In ds. Hofmeyr en broeder Charl Visser (albei bestuurslede) het die CJV twee warme pleitbesorgers vir hul saak gehad. In Augustus 1894 het hul dan ook die kerkraad genader om ’n geskikte stuk grond om ’n CJV-saal op te rig. Die volgende stap was die samestelling van ’n boukommissie, wat einde 1895 aan die bou gegaan het volgens ’n bouplan van die heer Schimper van Graaff-Reinet. Teen die middel van 1896 was die werk voltooi, ’n netjiese saal van sowat 250 sitplekke, met nog twee kamers wat onder meer die boekery van die CJV sou huisves. Op Saterdag 16 Julie 1896 by geleentheid van die Nagmaal, is die CJV-saal toe plegtig ingewy, met ’n rede deur een van sy oudleraars, prof. Marais, wat vir dié geleentheid spesiaal oorgekom het om saam met ds. J.P. van Heerden van Richmond, die plaaslike leraar behulpsaam te wees met die dienste van die naweek. Die vorige dag is op ’n basaar vir die boufonds £300 byeengebring. Met hierdie geld, sowel as dié wat reeds tevore ingesamel is vir die boufonds, en ’n verdere bedrag wat die kerkraad renteloos voorgeskiet het, kon die saal (wat £633 gekos het) skuldvry ingewy word. Die susters van die gemeente het vir die meubels ingestaan, waarvoor hul werkgeselskap £95 bymekaargemaak het. En so is die CJV- saal (wat later as kerksaal gedien het), net soos die vernuwing van die kerk tevore, daargestel deur die eendragtige samewerking van oud en jonk, onder die besielende leiding van ds. Hofmeyr, wat hom vroeg en laat beywer het vir die welsyn van die jeug.
Orreliste, orrel en voorsinger
In ds. Hofmeyr se dienstyd het die volgende persone agtereenvolgens die harmonium-orrel bespeel: mej. Heinwitt (sy het baie gedoen om liefde vir sang by die kinders aan te kweek); mnr. Piek (terselfdertyd ook koster); mev. ds. Kriel (‘n onderwyseres en suster van ds. Hofmeyr); mev. Nelson (eggenote van die skoolhoof; ’n knap orreliste) en die weduwee C. Visser. Teen 1881 was die oorspronklike harmonium-orrel, ná meer as 20 jaar diens, in so ’n swak toestand dat ds. Hofmeyr verplig was om dit deur ’n nuwe te laat vervang. Alhoewel die kerkraadsnotule na hierdie instrument – ’n geskenk van sekere persone, onder wie diaken A.J. Viljoen – verwys as die nuwe kerkorrel, was dit tog maar ’n gewone huisorrel of harmonium. Die sang van die gemeente het steeds veel te wense oorgelaat, en eindelik is die kerkraad verplig om maar weer ’n voorsanger in die persoon van Hans Piek teen £1 per kwartaal aan te stel. Hierdie voorsinger het saam met die orrelis (en die skoolkinders) op die galery gesit. Eers toe die gemeente in 1903 ’n eintlike kerkorrel gekry het, het die voorsanger geleidelik van die toneel verdwyn.
Van die nuwe was reeds vanaf 1899 sterk sprake hiervan in die kerkraadsvergaderings. Dit was na aanleiding van die voortdurende onbevredigende toestand van die sang tydens die eredienste en die planne om dit te verbeter. Sommige was van mening dat die situasie sou verbeter as die harmonium van die galery afgehaal en langs die preekstoel geplaas sou word. Ander weer was die mening toegedaan dat die harmonium deur ’n behoorlike kerkorrel vervang moes word. Maar hierteen is die beswaar geopper “dat er geen behoorlyke ruimte of geschikte plaats in de Kerk er voor te vinden is zonder het getal sitplaatsen (dit wil sê op die galery) te verminderen”. Omdat die gemeente en kerkraad dit in daardie tyd nie eens kon word oor hoe die kerkgebou vergroot moes word nie, is die saak vereers daar gelaat. Bowendien het die Tweede Vryheidsoorlog kort daarna uitgebreek, en toe kon in elk geval niks verder in hierdie verband gedoen word nie.
Maar pas was die oorlog verby of die kwessie van ’n nuwe orrel word weer aanhangig gemaak. Broeder D. van Heerden stel nou voor om die kerk van ’n beter musiekinstrument te voorsien. Die kerkraad verwys die saak vir verdere ondersoek na ’n spesiale kommissie. Op ’n gemeentevergadering is sterk steun toegesê en die kerkraad gemagtig om dadelik ’n kerkorrel vir die gemeente te bestel. Die mooi gedagte is toe uitgespreek dat hierdie orrel as ’n dankoffer aan die Heer gewy moes word “voor de bezondere zegeningen in de afgelope drie jaren (die oorlogstyd) aan ons als gemeente geschonken”. Daarop is die orrel deur ’n sekere firma van Kaapstad in die buiteland bestel. Toe die tyding kom dat die instrument oor ’n paar maande verwag kon word, het die kerkraad hul kop begin krap oor waar dit in die kerk geplaas moes word. ’n Kommissie deur die kerkraad benoem om ondersoek in te stel na ruimte in die kerk vir die orrel, maar kon nie ooreenkom oor die plasing daarvan nie. Intussen het die treurmare die gemeente bereik dat ds. Hofmeyr, wat met verlof op Hermanus was, onverwags heengegaan het. Kort daarna het die orrel aangekom waarvoor hy hom soveel beywer het. Eers ná lang wik en weeg is die orrel langs die preekstoel opgesit. (Om dit op die galery te plaas sou te veel kosbare sitplekke opgeoffer moes word.) Uit die staanspoor het die instrument nie algemene tevredenheid verskaf nie. Die kerkraad het dan ook ná heelwat aarseling die firma laat weet dat hy die orrel sal neem. Intussen is die ou harmonium op die galery gelaat, en vir die eerste maal in die geskiedenis van die gemeente is ’n “orgeltrekker” aangestel.
Kollekte word deel van die erediens
Eers in ds. Hofmeyr se tyd (1879) is daartoe oorgegaan om die kollekte “staande de godsdienst”, dus onder die diens, op te neem en wel in bordjies. Tot dusver was dit hier gebruiklik om dit aan die einde van die diens by die deure in “geslote busjes” te gee. Hierdie verandering is reeds in ds. Marais se tyd oorweeg; die kerkraad het selfs aan die begin van 1875 ten gunste daarvan besluit. Maar omdat so baie uit die gemeente daarteen beswaargemaak het, is maar vereers daarvan afgesien. Drie jaar later is dit toe weer te berde gebring in die kerkraadsvergadering. Die voorstanders wys nou daarop dat die naburige gemeentes reeds hierdie verandering ingevoer het, “en dat het tot groot voordeel van de kerkkas is geweest”. Ds. Hofmeyr voeg hieraan toe dat die kollekte as ’n offer aan die Here beskou moet word en daarom “een deel onzer godsdienst moet uitmaken”. Die vergadering besluit dus om dit voortaan nie meer aan die einde van die diens by die deure met bussies op te neem nie, maar onder die diens en wel met bordjies. Die voorstanders van die ou gebruik het jare daarna (selfs tot 1902) nog van hulle laat hoor, maar die kerkraad het voet by stuk gehou.
Geseënde spesiale dienste
Ds. Hofmeyr was ’n pastoor en sielsoeker in die ware sin van die woord. Hy het hom voortdurend beywer vir die bevordering van die geestelike lewe van oud en jonk. Beginnende by sy kerkraad, het hy reeds sedert ’n jaar of wat ná sy aankoms op die laaste Saterdagaand van elke maand ’n broederlike onderhoud “tot gebed en Bybeloefening” vir kerkraadslede gehou. Hy was ’n oortuigde voorstander van spesiale dienste en het dan ook van tyd tot tyd erkende spesiale predikers van die Kerk na Hanover uitgenooi. So byvoorbeeld besoek ds. Andrew Murray, ’n swaer van ds. Hofmeyr, die gemeente vir ’n paar dae in Augustus 1879. Hierdie dienste was waarlik geseënd, veral onder die jong mense en kinders. Sommige van die vrugte van hierdie geestelike herlewing was die stigting van ’n biduur vir jong mense op die dorp, die uitbreiding van die maandelikse wyksbidure en ’n aansienlike verbetering in die opkoms van die eredienste.
Ongelukkig moes ds. Hofmeyr ’n paar jaar later (1884) in sy godsdiensverslag weer kla oor leweloosheid en dorheid. Met die besoek van eerw. Stephanus Hofmeyr van Soutpansberg in 1889 is die smeulende sielevuur weer by meer as een aangeblaas, en daar was veral ’n toenemende belangstelling in die sendingsaak gaande gemaak, luidens ’n berig in De Kerkbode. Maar dit was veral 1896 wat in die geskiedenis van Hanover aangemerk staan as ’n jaar van besondere geestelike seëninge. Dit het begin met die besoek van twee evangeliste (Kidd en Huskisson) van die SA General Mission, vroeg in Augustus. ’n Volle week lank is aand ná aand ’n diens in die gehou. Vir baie was dit geseënde en onvergeetlike dae. Die kerklike orgaan het berig: “Er zyn gevallen, waar van drie tot vier in een huisgezin getuigenis afleggen van het besluit om den Heer toe te behoren en voor Hem te leven.”
Om hierdie geseënde spesiale dienste op te volg, het ds. J.R. Albertyn, ds. Murray se kollega in die NG gemeente Wellington en ’n gevierde prediker, ’n paar maande later ’n reeks dienste op Hanover gehou. Iemand het daarna soos volg van die besondere seën wat op hierdie dienste gerus het, getuig: “Het was indrukwekkend, ja hartroerend het getuigenis van zoo velen volwassenen, jongelieden, ja selfs kinderen te vernemen, dat zy den Heer gekozen hadden als hun deel, of dat zy in die keuze bevestigd zyn geworden. Hoeveel zegen wy ontvangen hebben en hoevele zielen voor Gods Koningryk zyn gewonnen geworden, zal de eeuwigheid openbaren.”
Bidure en verenigings
Een van die geseënde vrugte van hierdie herlewings was ’n toenemende belangstelling in die sendingsaak en die gemeentelike eredienste en bidure. Die opkoms en bloei van bidure is veral opvallend in die tagtiger- en negentigerjare. Reeds in ds. Marais se tyd is ’n begin gemaak met maandelikse bidure in ’n paar buitewyke. Hierdie maandelikse bidure, wat veral in verband gestaan het met die uitbreiding van Gods Koninkryk, is reeds in 1881 in sowat vyf buitewyke gereeld gehou. In 1879 is ’n sustersbiduur op die dorp begin. Daar het reeds ’n biduur vir die manslidmate bestaan. Met die stigting van die CJV in die vroeë tagtigerjare, het ds. Hofmeyr aparte bidure vir jong mans en dogters in die lewe geroep. In 1885 is selfs ’n biduur vir kinders gestig. Behalwe dié vir jong dogters en kinders, is feitlik al die dorpsbidure oor die naweek gereël: Saterdagmiddag vir die susters, Saterdagaand vir die jongmans en Sondagmôre net voor die kerkdiens, vir die manslidmate.
‘n Hele paar verenigings is ook in ds. Hofmeyr se tyd gestig. In 1884 is byvoorbeeld ’n tak van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap gestig, ’n vereniging wat nooit juis wou posvat nie en drie jaar later maar weer ontbind moes word. Behalwe die CJV wat in hierdie tyd (1884) in die lewe geroep is en veral gedurende die negentigerjare ’n bloeityd deurgemaak het, het ds. en mev. Hofmeyr ook ’n “zusters werkgeselschap” gestig, wat veral groot werk verrig het in verband met die vernuwing van die kerk, die bou van die CJV-saal, dankfeeste ens. Hierdie werkgeselskap was in daardie jare in ’n bloeiende toestand, en ’n aansienlike getal susters het daartoe behoort, luidens die godsdiensverslag van 1885. Ook die Dorpsondagskool het in die tagtigerjare gebloei; in 1888 is byvoorbeeld ’n boekery vir die Sondagskoolkinders gestig. Begin 1891 is die eerste tak van die Vrouesendingbond deur die Hofmeyrs hier gestig.
Geliefde pastoriemoeder heengegaan
Op 3 Januarie 1883 het ’n ramp die pastorie (en gemeente) van Hanover getref met die heengaan van die pastoriemoeder. Ná ’n kort siekbed het sy in haar 38ste lewensjaar aan die belroos (erisipelas of wondroos) beswyk, en is twee dae later vanuit die kerkgebou ter aarde bestel. Dit was ’n groot begrafnis, waaraan nie minder nie as vyf besoekende predikante, onder andere ’n swaer van die oorledene, ds. J.R. Albertyn, deelgeneem het. Nie net die pastoriegesin nie, maar ook die gemeente was in rou. “Het was of men van het graf niet scheiden kon.” Die susters van die gemeente, wat besonder geheg aan hierdie geliefde pastoriemoeder was, het met trane in die oë die een ná die ander gekom en ’n hand vol grond in die graf gegooi. Sy is gehuldig as ’n “uitstekende echtgenote en moeder”, ’n “yverige dienstmaagd” van die Here en “allergeschikste” predikantsvrou. Hierdie toegewyde vrou wat geblaak het van ywer vir die saak van die Heer, het veral haar liefde vir die sending afgedruk op die jeugdige gemoed van haar kinders. Nagelaat met sewe moederlose kinders, waarvan die jongste maar ses maande oud was, het ds. Hofmeyr hom in ’n onbenydenswaardige posisie bevind. Gelukkig het sy suster, mev. (ds.) Kriel van Jansenville (wat intussen ook weduwee geword het) haar oor die pastoriegesin van Hanover ontferm. “Aunt Maggie” (soos die Hofmeyr-kinders haar genoem het) het haar op Hanover kom vestig, en soos ’n eie moeder die moederlose weeskinders versorg. ’n Paar jaar later het ds. Hofmeyr ’n tweede huwelik aangegaan, hierdie keer met mej. Jane Grey Wright, destyds prinsipale van die Bellevue-seminarie op Somerset-Oos.
Ds. Hofmeyr se heengaan
Iemand het destyds die opmerking gemaak dat die lede van hierdie familie nie tuis sterwe nie. Die drie oudste seuns en ’n dogter het ver buite hul vaderland, een selfs in Skotland, die lewe afgelê. So was dit ook met ds. Hofmeyr self: hy moes na Hermanus gaan om daar, amper 1 000 km van sy tuiste af, te sterf. Hy is daarheen ter wille van die gesondheid van sy eggenote; en dit was terwyl hy besig was om haar te verpleeg en te versorg dat hy self krank geword en binne drie dae heengegaan het. Hy het op 21 April 1903 aan die belroos beswyk, dieselfde kwaal wat die lewe van sy eerste vrou geëis het.
Sy heengaan was baie onverwags, en dus ’n geweldige skok vir die gemeente. Hy was maar in sy 66ste lewensjaar, en het tot ’n paar dae voor sy dood skynbaar goeie gesondheid geniet. ’n Paar dae later is hy op Hanover ter ruste gelê, langs die stoflike oorskot van sy eerste vrou wat hom 20 jaar vroeër vooruitgegaan het. Vir die gemeente wat hy 26 jaar met soveel toewyding gedien het, was sy heengaan ’n gevoelige verlies. Hy het hom hier veral beywer vir die onderwys en opvoeding van die jeug in sowel die dagskool as die Sondagskool. Vir sy gemeente, wat hom liefgehad en hooggeag het, was hy nog meer as predikant: hy was ’n ware vader en raadgewer.
Ook in die breër kerklike lewe sou hy baie gemis word. In die Ring van Colesberg is hy hooggeag deur die broeders wat hom dan ook met die stigting van hierdie Ring in 1881 as sy eerste voorsitter gekies het. As Ringsinspekteur van die sending en veral van die onderwys, het hy as oortuigde voorstander van hierdie twee sake, gewaardeerde dienste aan Kerk en volk bewys. Voorts was hy een van die eerste persone wat die oë van die NG Kerk oopgemaak het vir die geestelike bearbeiding van die spoorwegpersoneel. Hy het dan ook gedien in die eerste kommissie vir spoorwegbearbeiding wat die Sinode van 1897 benoem het. Verder was hy lid en jare lank penningmeester van die “Commissie voor Hulpbehoewende jongelingen”. Sy tweede vrou wat hom baie jare sou oorlewe, is in die hoë ouderdom van 90 jaar op Stellenbosch oorlede, waar twee dogters (Jeanie en Annie) indertyd lektrises aan die Universiteit was. ’n Ander dogter van wyle ds. Hofmeyr, Miemie, was die eggenote van wyle ds. A.M. McGregor, jare lank leraar van onder meer die NG gemeente Drieankerbaai, Kaapstad.
Nog in ds. Hofmeyr se sterfjaar is ds. S.P. Fouché bevestig en in sy tyd is die sierlike kerkgebou opgerig. Hy bly hier tot 1919 en sy opvolger, ds. G.E. Rudman, tot 1937. Daarna kom dr. J.H. Kritzinger, maar word kort daarna ’n professor aan die NG Kerk se teologiese fakulteit, Pretoria; ds. G.C. le Roux (1938–’42); R.J.N. van Tonder (1942–’48), in wie se tyd die pastorie deur ds. Burgers gebou, gesloop is (1944) en die nuwe ingewy is; J.S. Louw (1949 ontvang). (Geskryf deur Morne van Rooyen)
Arend Hofmeyr, 1873 – 14 April 1903 (oorlede)
G.E. Rudman, 1903 – 1937
Dr. J.H. Kritzinger, 1937 – 1938
G.C. le Roux, 1938 – 1942
R.J.N. van Tonder, 1942 – 1948
J.S. Louw, 1949 – ?