Geografiese ligging [wysig]
Die stadshorison van Century City, 'n woon- en sakebuurt aan die Westside van Los Angeles
Los Angeles het op 4 April 1850 Amerikaanse stadstatus in verband met die stigting van die deelstaat Kalifornië gekry; destyds was die inwonertal 1 610. Ná die aansluiting by die spoorweg van die Union Pacific Railroad in 1876 en die spoorweglyn na Santa Fé in die jaar 1885, asook die begin van die steenkoolontginning in 1890 en die ruolie-produksie in 1892 het die groei van die stad 'n aanvang geneem. Teen hierdie tyd is besproeiingstegnieke getoets en die geskikte landbouprodukte vir die gebied bepaal. Die stad was destyds sinoniem met goeie gesondheid, 'n skoon omgewing, sonskyn volop en eindelose sitrusplantasies.
Die grootste groep van migrante het uit die Middel-Weste (deelstate soos Iowa en Indiana) gekom en die ou Mexikaanse elite as nuwe politieke klas vervang. Die uitgestrekte ou landgoedere is in persele verdeel, en die bevolking het vinnig begin groei. In die jaar 1900 was daar 100 000 inwoners, en hierdie getal het tot 1910 verdriedubbel. 'n Groot seehawe is in die tydperk tussen 1899 en 1914 gebou. Toe die plaaslike watervoorrade nie meer toereikend was nie, is in 1913 'n waterleiding in die noorde opgerig. In die twintigerjare het Los Angeles se olievelde sowat 'n kwart van die wêreldproduksie van ruolie opgelewer.
Ná die inlywing van aangrensende voorstede het Los Angeles se stadsgebied ook 'n aantal stede soos Wilmington (1909), San Pedro (1909), Hollywood (1910), Sawtelle (1922), Hyde Park (1923), Eagle Rock (1923), Venice (1925), Watts (1926), Barnes City (1927) en Tujunga (1932) ingesluit. Santa Monica en Beverly Hills, wat in ekonomiese en kulturele opsig as dele van Los Angeles beskou word, het nogtans tot vandag toe hulle onafhanklike status bewaar.
Ekonomiese groeipunt [wysig]
Vanaf 1910 het die rolprentbedryf 'n sterk groei beleef, en in 1932 was Los Angeles die gasheerstad van die Olimpiese Somerspele. Die grootskaalse ekonomiese groei het met die Tweede Wêreldoorlog begin, toe die lug- en ruimtevaartnywerhede hulle in die stad gevestig en 'n groot aantal migrante gelok het. Die stad het die grootste groei van alle gebiede in Kalifornië vertoon, en in die dekade tussen 1940 en 1950 het sy bevolking met 49,8 persent toegeneem. Teen hierdie tydperk het ook die klein voorstadhuis met swembad en dubbelmotorhuis 'n simbool van Los Angeles geword, en die stad het in die rigting van die San Fernando-vallei begin uitbrei.
Die stadshorison is in 1960 met die oprigting van die eerste wolkekrabber, 'n kantoorgebou, vir die eerste keer sedert die bou van die raadsaal in 1928 duidelik verander. Maar die sestigerjare is ook gekenmerk deur etniese en sosiale spannings. Die rasseonluste, wat op 11 Augustus 1965 in die Swart woonbuurt Watts uitgebreek het, was van die ergstes in die geskiedenis van Amerika. Tydens die geweldpleging het 34 mense hulle lewens verloor, en honderde is beseer. Die skade, wat berokken is, het VSA-$ 200 miljoen beloop.
Nadat in April 1992 vier blanke polisiemanne vrygespreek is op aanklag dat hulle 'n Swart burger, Rodney King, mishandel het, het onluste in Los Angeles uitgebreek, wat by die die ergste in die geskiedenis van die Verenigde State gereken word.
Sedert die negentigerjare is Los Angeles deur 'n aantal natuurrampe soos bosbrande en oorstromings getref. 57 mense het as gevolg van die Northridge-aardbewing gesterf, wat die stad op 17 Januarie 1994 geskud het, en duisende geboue is beskadig of verniel.
Die einde van die Koue Oorlog het in dié dekade 'n nadelige uitwerking op die plaaslike lug- en ruimtevaartnywerhede, wat onder meer op militêre uitrusting gespesialiseer was.
Los Angeles, wat in 1900 slegs 100 000 inwoners gehad het, het tydens die 20ste eeu 'n ware bevolkingsontploffing beleef, sonder dat daar enige stadsbeplanning plaasgevind het. Die vinnige bevolkingsgroei duur nog steeds voort, en sowat 'n derde van die inwoners is in die buiteland gebore. 'n Groot rol by die bevolkingsgroei speel immigrante uit Latyns-Amerika, veral Mexiko, en Asië.
Die inwoners van Los Angeles kom uit 140 lande en praat 224 tale. Sowat die helfte van die bevolking of twee miljoen mense is immigrante uit Latyns-Amerika (Latino's), en daar word beraam dat Spaans weens die hoër geboortesyfers en groot aantal immigrante Engels as belangrikste huistaal sal oorvleuel.
'n Ander etniese groep, wat hoë groeisyfers toon, is Asiate en immigrante van eilande in die Stille Oseaan. Hulle verteenwoordig net soos Swartes sowat tien persent van die totale bevolking. Die grootste groepe is Japannese, Sjinese, Koreane, Viëtnamese, Thais, Filipino's en Irannese. Indiane speel 'n kleiner rol met sowat 100 000 mense. Sowat dertig persent van die inwoners is Blankes (sonder Latino's).
Lugbesoedeling in Los Angeles. Links op die voorgrond die Griffith-sterrewag
Los Angeles is een van die belangrikste nywerheids-, handel-, vervoer- en finansiële sentrums van die Verenigde State. Sy vernaamste nywerhede is chemie, elektroniese toerusting, tekstiele, voedselverwerking, metaalverwerking, die boubedryf en die uitgewersbedryf. Maar die stad staan veral bekend as die wêreld se grootste sentrum van die lug- en ruimtevaartnywerhede, die rolprent-, televisie-, radio- en musiekbedryf. Daarnaas is ook die toerisme 'n belangrike bron van inkomste.
'n Groot aantal ondernemings, banke en navorsingsinstellings het hulle hoofkwartiere in Los Angeles, waaronder bekende maatskappye van die vermaaklikheidsbedryf soos 20th Century Fox, DreamWorks SKG, Paramount Pictures, The Walt Disney Company en Warner Bros., die Academy of Motion Picture Arts and Sciences (bekend deur sy jaarlikse Oscar-toekennings), die speelgoedvervaardiger Mattel, vervaardigers van rekenaarspele soos Activision en THQ, die lug- en ruimtevaartonderneming Northrop Grumman, die ruimtevaart-konsortium Sea Launch, die olie- en gasverskaffer Unocal, die RAND Corporation ('n navorsingsinstelling vir die VSA se Weermag), die ICANN (wat name en adresse op die internet beheer), die hotelgroep Hilton en die uitgewery Tokyopop.
Historiese ontwikkeling [wysig]
Die eerste gemeganiseerde openbare vervoerstelsels in Los Angeles en sy omgewing het in die tweede helfte van die 19de eeu ontstaan. Soos in ander groot Amerikaanse stede het hierdie stelsels op spoorgebonde voertuie gebaseer. Die eerste perdetremlyn, wat oor 'n afstand van twee en 'n half myl tussen die Old Plaza en 6de Straat geloop het, is in 1874 geopen. Later is kabeltreine en die eerste eenvoudige elektriese trems ingevoer - interessant genoeg dikwels danksy die insiatief van eiendomsontwikkelaars wat belangstellendes na nuwe huise in voorstedelike gebiede wou lok. Maar sonder 'n gesonde ekonomiese basis het hierdie vroeë treinstelsels vinnig in tegniese en finansiële moeilikhede beland.
Net soos ander Amerikaanse tremlyn-eienaars het ook Huntington sy vervoerstelsel ingespan om eiendomme te bemark en winsgewend te maak. So het hy op groot skaal bougrond buite Los Angeles gekoop en vervolgens tremlyne laat bou wat die behuisingsprojekte met die middestad verbind het. Vir Huntington was dit duidelik dat die bou van nuwe lyne die ontwikkeling van woonbuurte steeds moes voorspring. Indien vervoersmiddels nie al klaar sou wees wanneer die eerste belangstellende kopers sou opdaag nie, sou hulle liewer huise in 'n gebied met ontwikkelde vervoerinfrastruktuur koop. En al het Huntington aansienlike verliese in die vervoerbedryf gely, het hy nogal miljoene met sy eiendomme verdien.
Ná 'n bouprogram, wat nege jaar sou voortduur, en pogings van Southern Pacific om die beheer oor PE te kry, het Huntington die meeste van sy aandele aan sy mededinger verkoop. Met hierdie samesmelting het die twee groot vervoermaatskappye ontstaan wat die spoorwegbedryf in Los Angeles en sy omgewing in die volgende jare sou oorheers. PE is nou as 'n dogtermaatskappy van Southern Pacific bestuur en het nog oor enkele plaaslike tremlyne beskik, maar hom andersins op die bedryf van sneltreindienste tussen Los Angeles en ander ndersettings in Suid-Kalifornië toegespits. In sy beste tye het PE 1 164 myl se elektriese spoorlyne in vier counties beheer en was sodoende die grootste elektriese spoormaatskappy ter wêreld.
As deel van die ooreenkoms met Southern Pacific het Huntington die volledige beheer oor die Los Angeles Railway Company (LARY) gekry, 'n smalspoorstelsel wat die meeste van Los Angeles se tremlyne bedryf - en negentig persent van alle spoorpassasiers in die stad vervoer het. Beide, PE en LARY, het 'n beslissende rol by die vinnige groei van Los Angeles in die laat 19de en vroeë 20ste eeu gespeel. Die groot stroom immigrante het hulle veral in voorstedelike gebiede gevestig.
Die agteruitgang van spoorgebonde openbare vervoer in die 1940's word deur sommige outeurs as 'n sameswering van die motor- en oliebedryf, veral General Motors (GM), beskryf. LARY is in 1944 as deel van Henry E. Huntington se boedel aan American City Lines, 'n dogtermaatskappy van National City Lines, verkoop. Groot ondernemings uit die motorbedryf soos GM, Standard Oil of California, Firestone Tire and Rubber Company, Phillips Petroleum Company en Mack Truck het oor 'n minderheid aandele in National City Lines beskik, en daar is onmiddellik begin om trem- met buslyne te vervang.
In voorstedelike gebiede van Suid-Kalifornië het motorbusse die oorspronklike tremlyne egter al twee dekades vroeër, vanaf 1921, begin vervang. So het ook LARY se bestuurders reeds in 1940, vier jaar voordat die onderneming verkoop is, besluit om hul trems ten gunste van busse uit te faseer. Hierdie proses is vanweë die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog en die gepaardgaande tekort aan gom en ruolie vertraag. Pendelaars het al jare vroeër begin om die voorkeur aan privaat motors te gee, en die persentasie was groter hoe verder hul voorstedelike woonbuurte van die middestad af geleë was. In die eerste drie dekades van die 20ste eeu was daar steeds besware oor die gehalte van openbare vervoerdienste, hoë tariewe en stampvol trems en treine. So is tremmaatskappye daarvan beskuldig dat hulle te weinig waens ingespan het om hul bedryf meer winsgewend te maak. Nuwe lyne dwarsdeur die stad is nie gebou nie, en yl bevolkte voorstedelike gebiede is nie by die spoornetwerk ingesluit nie. Terwyl veiligheidstandaarde verlaag is, was daar ook beskuldigings van korrupsie.
Die sukses van motors as belangrikste vervoermiddels was daarnaas nou verbonde met sosio-ekonomiese faktore en die destydse stadsbeplanning. Ouer metropolitaanse gebiede in die ooste van die Verenigde State, maar ook San Francisco in Noord-Kalifornië, het 'n meer gesentraliseerde groeipatroon van voorstede getoon wat rondom die middestad ontstaan het. Daarenteen het Los Angeles eers relatief laat tot 'n groter metropool begin ontwikkel - en dit was nooit 'n mekka vir voetgangers nie. Weens die gebrek aan natuurlike grense soos riviere en berge kon die stadsgebied steeds verder uitbrei om as hoogs gedesentraliseerde ekonomie op motors te steun. Ander Amerikaanse metropole het uiteindelik dieselfde pad geloop, met die verskil dat dié proses hier eers ná die Tweede Wêreldoorlog begin het.
Die bou van 'n uitgebreide moltreinstelsel was 'n tweede opsie. So het Pacific Electric in 1926 met die bou van 'n sodanige stelsel begin. In die 1920's en 1930's het steeds meer belangegroepe hulle ten gunste van 'n moltreinnetwek uitgespreek, maar finansiële oorwegings was die hoofrede vir die besluit om nie met die bou daarvan voort te gaan nie. Die bevolkingsdigtheid van Los Angeles was te laag om moltreine ekonomies vatbaar te maak sodat hulle, in teenstelling met snelweë, van subsidies afhanklik sou wees.
Big Blue Bus - 'n snelbus op die roete nommer 10 in Santa Monica
Die Internasionale Lughawe van Los Angeles (LAX) is in Westchester, 'n suid-westelike stadsbuurt sowat 26 kilometer van die middestad, geleë. Met 58,9 miljoen passasiers in 2010 was dit die sesde besigste lughawe ter wêreld.
Los Angeles-lughawe se bekende Theme Building
Dié bouplan is egter nooit ten volle uitgevoer nie, en in plaas van die beplande koepel is in 1961 die kenmerkende wit Theme Building opgerig. Die gebou, wat ook 'n restaurant huisves, herinner aan 'n "vlieënde piering" wat op sy vier bene geland het en is deur die stadsraad in 1992 as 'n kulturele en historiese monument aangewys.
Alhoewel LAX verreweg die grootste lughawe in die metroopolitaanse gebied van Los Angeles is, word die gebied vanweë sy groot oppervlak deur 'n bykomende stelsel van kleiner lughawens bedien wat dikwels nader aan belangrike toeristetrekpleisters geleë is. Hollywood en Griffith Park kan byvoorbeeld maklik deur die nabygeleë Bob Hope-lughawe in Burbank bedien word, terwyl Disneyland, die Honda Center, die Angel-stadion in Anaheim en ander besienswaardighede in Orange County deur die plaaslike John Wayne-lughawe bereik kan word.
Bestemmings langs die kus soos Palos Verdes en Huntington Beach is naby Long Beach se lughawe geleë, terwyl die groter nedersettings van die Inland Empire, Riverside en San Bernardino deur die Internasionale Los Angeles-Ontario-lughawe bedien word.  Die stedelike lughawe van Santa Monica, Zampernini Field-lughawe in Torrance en Van Nuys-lughawe is veral vir kleiner privaat vliegtuie van belang.
Openbare vervoer [wysig]
Ondanks die groot oppervlakte van die stad is openbare vervoer swak ontwikkel: Daar is net vier moltreinlyne wat in 2000 ingewy is, en die sowat 200 buslyne is ongeag hul uitgebreide netwerk vanweë hul relatief lae spoed meestal geen alternatief nie. Tremlyndienste is in 1963 gestaak.
Die Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority (Metro), wat die openbare vervoer in die Distrik van Los Angeles beheer, is egter tans besig om die bus- en stadstreinnetwerk uit te brei; die Eastside-uitbreiding is in 2009 voltooi en bied 'n regstreekse stadstreinverbinding tussen East Los Angeles en die San Gabriel Valley. 28 nuwe Metro Rapid-buslyne het reistye vanaf 2009 met sowat 25 persent verminder, en die snelbusnetwerk verbind met sy totale lengte van 400 myl 34 stede en 11 nie-geïnkorporeerde nedersettings in die Distrik van Los Angeles met mekaar.
Metro vervoer daagliks sowat 1,7 miljoen pendelaars op sy bus-, moltrein- en ligte spoorweglyne. Die busnetwerk is met 1,4 miiljoen passasiers per dag die tweede besigste in die Verenigde State. In 2005 het sowat 'n tiende van alle pendelaars in Los Angeles gebruik gemaak van openbare vervoermiddels.
Los Angeles is nog steeds 'n beduidende spoorwegsentrum vir plaaslike en transkontinentale spoorweë, terwyl Los Angeles se Pasifiese seehawe in San Pedrobaai met die grootste houerterminaal in Noord-Amerika pronk. Interstedelike treindienste onder beheer van Amtrak verbind Los Angeles met ander metropole en stede. Union Station, die hoofstasie van Los Angeles, is net noord van die middestad geleë.
Na Union Station, wat in Mei 1939 geopen is, word dikwels as die "Laaste van die Groot Spoorwegstasies" verwys wat in die Verenigde State opgerig is. Die stasie is deur die argitekte Donald B. en John Parkinson bewustelik in 'n soort Neogotiese boustyl ontwerp wat met die "brutale realisme" van treinstasies aan die Amerikaanse Ooskus sou kontrasteer. Sy massiewe, ryk versierde wagkamer met sy groot vensters, wat die Kaliforniese lig laat binnestroom, herinner met sy ligte styl, aardkleure en versierpatrone wat aan Indiaanse voorbeelde ontleen is, in baie opsigte aan 'n kerkskip. Nogtans is dit kleiner as vergelykbare union stations in ander Amerikaanse metropole.
Die rolprentbedryf [wysig]
In 1911 het 'n verdere vyftien onafhanklike filmateljees (Independents) van New York, die destydse sentrum van die rolprentbedryf, na Los Angeles verhuis. Hulle is veral deur die aangename klimaat en die langer dae gelok - destyds was daar nog geen kunslig beskikbaar nie, en rolprente is dus buite of in ateljees met 'n glasdak geskiet. Daarnaas het die groot afstand van New York ook teen voordeel van kleiner filmmaatskappye gestrek, wat nie by die magtige, New York-gebaseerde Motion Pictures Patents Company (MPPC) wou aansluit nie en as gevolg hiervan met hoë boetes en lisensiegelde bedreig is.
Die nuwe wetgewing teen kartelle (deur die sogenaamde Paramount-wet van die jaar 1948 is filmateljees onder meer gedwing om van hulle rolprentteaters ontslae te raak), die groei van die buitelandse filmnywerhede ná die Tweede Wêreldoorlog en veral die gewildheid van televisie het tot die ekonomiese agteruitgang van Los Angeles se filmbedryf in die vyftigerjare gelei, en eers in die 1970's en 1980's het die rolprentnywerheid danksy regisseurs soos Steven Spielberg en George Lucas 'n nuwe opswaai beleef. Hulle het die konsep van die trefferrolprent (Engels: blockbuster) ontwikkel - monumentale filmproduksies, wat met hulle spesiale effekte talle besoekers na die rolprentteaters gelok het. Danksy hierdie konsep het Hollywood die sinoniem van die Amerikaanse rolprentbedryf met sy professionele en vermaaklike rolprentproduksies gebly, wat op bekende akteurs en 'n gelukkige slot steun.
Gedrukte media [wysig]
Die belangrikste dag- en weekblaaie, wat in Los Angeles uitgegee word, is die Los Angeles Times, La Opinión ('n Spaanstalige koerant), L.A. Weekly, L.A. City Beat, Los Angeles Business Journal, Los Angeles Daily Journal, Variety, Los Angeles Downtown News, Daily News, Daily Breeze en Long Beach Press-Telegram.
Die Los Angeles Times is een van die nasionale dagblaaie in die VSA en met 'n sirkulasiesyfer van byna een miljoen eksemplare per dag ook die tweede grootste koerant in die land na die New York Times. Die Los Angeles Times het as Los Angeles Daily Times vir die eerste keer op 4 Desember 1881 verskyn, maar het kort daarna bankrot gegaan. Eers die befaamde uitgewer Harrison Gray Otis het daarin geslaag om van die nuusblad onder sy huidige naam 'n groot sukses te maak.
Die LA Times was aanvanklik eerder 'n konserwatiewe koerant wat die Republikeinse Party gesteun het, en Otis se mediaveldtog teen die vakbonde het op 1 Oktober 1910 tot 'n bomaanslag gelei waarin 21 mense gedood en die redaksiekantore volledig verwoes is. In 1917 het Otis se skoonseun Harry Chandler sy opvolger as uitgewer geword, en die Chandler-dinastie het die LA Times tot by die 1980's oorheers. Die nuusblad het reeds in die 1960's begin om meer liberale standpunte in te neem.
Die futuristiese Walt Disney Concert Hall is volgens 'n ontwerp van die bekende argitek Frank Gehry gebou en op 23 Oktober 2003 ingewy. Die konsertgebou het danksy 'n vennootskap van die Distrik van Los Angeles en privaat borge soos onder meerLillian Disney (1899-1997) en ander lede van die Disney-familie ontstaan en huisves die Filharmoniese Orkes van Los Angeles onder leiding van Esa-Pekka Salonen en die LA Master Chorals.
Die Theater District langs die Broadway staan bekend vir sy pragtige rolprentteaters. Die Bradbury Building, wat in 1893 opgerig is, pronk met sy sonverligte atrium en stylvolle tralies van smeedyster om sy balkonne. Die Bradbury is net soos die nabygeleë rolprentteater Million Dollar Theater uit die jaar 1918 as argitektoniese agtergrond vir die rolprent Blade Runner gebruik. Los Angeles pronk daarnaas met die eerste rolprentteater van die Verenigde State, die Electric Theatre wat in 1902 geopen is.
Ander ekstravagante rolprentteaters sluit die Los Angeles Theater, wat in 1931 binne 'n tydperk van slegs 90 dae vir die première van Charlie Chaplin se City Lights opgerig is, en die Orpheum, 'n pragtige voorbeeld van die Neorenaissance-boustyl met breë trappe en elegante ligkrone.
Los Angeles beskik oor 'n groot aantal beduidende museums soos die History Center of the California Historical Society, die Armand Hammer Museum of Art and Cultural Center, die Southwest Museum met sy versameling van Eerste Nasies-kuns en die Los Angeles County Museum of Art (LACMA).
Die Museum of Contemporary Art is in 1986 op die Grand Avenue se California Plaza geopen. Die gebouekompleks, 'n speelse ontwerp met rooierige, geometriese blokke, is deur die Japanse argitek Isozaki Arata geskep wat na die gebou as "'n klein dorp in die vallei van wolkekrabbers" verwys het. Die museum vertoon 'n indrukwekkende versameling van skilderye en skulpture van Franz Kline, Mark Rothko, Robert Rauschenberg, Claes Oldenburg en Antoni Tapies.
Die Santa Monica Museum of Art in die voorstad Santa Monica lok kunsliefhebbers met sy versameling van eietydse kuns. Die Getty Museum is in Brentwood geleë, 'n distrik van West Los Angeles in die Santa Monica-berge. Die sentrum huisves sedert 1997 die J. Paul Getty Museum en ander wetenskaplike instellings soos die Getty Conservation Institute wat veral restourasiewerk doen, en die Getty Leadership Institute, 'n opleidingsentrum vir vakpersoneel van musea.
Hierdie artikel, of gedeeltes daarvan, is uit die volgende Wikipedia-artikel vertaal: Los Angeles
↑ LA Almanac: Die verwarming van Los Angeles (en)
↑ Scott L. Bottles: Los Angeles and the Automobile. The Making of the Modern City. Berkeley en Los Angeles: University of California Press 1987, bl. 31
↑ Bottles (1987), bl. 2
↑ (en) National Geographic: People and Places - Los Angeles: The Basics
↑ MERIAN Kalifornien. Nommer 4, volume 51, April 1998. Hamburg: Hoffmann und Campe, bl. 10
Los Angeles (kategorie)
(en) Los Angeles Wiki
Ontsluit van "http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Los_Angeles&oldid=1109328"	Kategorieë: Los AngelesKusstedeVoorbladartikels	Navigasie-keuseskerm