Talle biografieë oor prominente Suid-Afrikaanse politici het al die lig gesien maar min van hulle lees soos 'n roman. 'n Roman met elemente van spanning, ontroering, ontnugtering en humor. "Pikkewyn", oftewel Pik Botha, se verhaal is een van 'n begaafde en besielende Nasionale Party (NP) politikus wat hom gestaal het teen talle politieke en persoonlike uitdagings en terugslae. n Politikus wat in politieke denke, beleidsformulering en uitsprake sy tyd in sommige opsigte vooruit was, en in sekere opsigte 'n vars bries in die bedompige Suid-Afrikaanse politiek van die 1970's en 1980's gebring het. Sy uitsprake en politieke denke het hom dikwels in diep waters laat beland by kollegas en kiesers maar dit het hom nie van stryk laat bring nie. Dit is die verhaal van iemand wat daarvoor bekend was om gedigte op die agterkant van sigaretdosies te skryf; n ware ambassadeur was wat in Suid-Afrika se toekoms geglo het; iemand wat 'n deeglike begrip gehad het vir al die land se probleme maar ook besef het dat sy demokratisering teen 'n prys sou kom.
In die hoofstukke, "A Style of his Own"; "We Want Pik"; en "A Black President" word Botha nie net uitgebeeld as 'n gesoute politikus nie, maar ook as n gewone mens met 'n unieke styl en groot aanhang onder NP-ondersteuners. Die hoofstuk, "A Black President", verskaf 'n goeie voorbeeld van hoe sommige uitsprake van Botha hom in diep water laat beland het by sy eie kollegas en ondersteuners. Botha was van mening dat Suid-Afrika eendag deur n swart president gelei sou word en het bygevoeg dat hy geen probleem daarmee sou hê nie. Hierdie uitlating, asook die feit dat hy vir sommige kollegas en ondersteuners 'n té populêre voorkoms gehad het, sou 'n negatiewe uitwerking hê op sy kanse in die leierstryd wat in 1989 binne die NP onstaan het - 'n faktor wat goed toegelig word in die hoofstuk, "Wind of Change - and a Scuffle on the Bridge".
Derdens is hierdie biografie van belang omdat daar nie net nuwe inligting oor die persoon Pik Botha aan die leser bekend gestel word nie, maar ook nuwe inligting rakende aspekte waaroor daar nie baie in die verlede geskryf is nie. 'n Voorbeeld hiervan is die bespreking in die hoofstuk, "Nkomati in Tatters", van die rampspoedige vlug waarin Samora Machel, die president van Mosambiek, omgekom het en die negatiewe invloed wat hierdie gebeurtenis gehad het op die reeds wankelrige Nkomati-akkoord. Suid-Afrika is vanuit verskillende oorde - waaronder Mosambiek, Zambië en Moskou - verantwoordelik gehou vir die vliegongeluk. Hierdie voorval het ook nuwe druk op Suid-Afrika geplaas ten opsigte van die apartheidsbeleid.
Die boek is in die vierde plek belangrik omdat dit die leser weer opnuut bewus maak van die ongemaklike en moeilik posisie waarin Suid-Afrika homself binne die internasionale politiek bevind het weens sy binnelandse beleid, en wat die rol van Pik Botha hierin was. Die hoofstukke, "A Sea of Troubles"; "Pik and the Rhodesians"; en "South-West Becomes Namibia", handel oor aangeleenthede waarin Botha 'n belangrike rol gespeel het om oplossings te vind vir uitdagings wat gevolg het op die winde van verandering wat sedert die 1960's oor Afrika gewaai het. Uit hierdie hoofstukke blyk dit ook duidelik dat Botha die groter wêreldspolitiek verstaan het en besef het dat internasionale druk op Suid-Afrika sou toeneem ten einde 'n demokrasie daar te stel.
Papenfus wend 'n goeie poging aan om, in 39 omvangryke hoofstukke met treffende titels, nuwe (en meer) lig te werp op die politikus Pik Botha se lewe - nie net sy politieke loopbaan nie, maar ook sy lewe daarvoor en daarna. Die leser word in hierdie hoofstukke as't ware op 'n reis geneem deur die lewe van Botha in die politiek teen die agtergrond van Pik die mens, eggenoot, pa en digter. Papenfus slaag daarin om op 'n doeltreffende wyse Pik Botha se verwysingsraamwerk, persoonlikheid, politieke loopbaan en al die faktore wat daarop ingewerk het, te verduidelik. Hierdie nuwe biografie verteenwoordig dus 'n goeie en deeglike toevoeging tot die biblioteek van biografieë van groot politieke rolspelers in die Suid-Afrikaanse geskiedenis.
Die boeke, wat sedert die einde van die 1970's oor bogenoemde "Grensoorlog" of "Bosoorlog" gepubliseer is (die meeste het egter die afgelope dekade of wat verskyn), handel hoofsaaklik oor die militêre gebeure wat in die noorde van Namibië en/of in die suide van Angola afgespeel het. Nou is daar egter 'n boek wat fokus op die sielkundige effek wat die oorlog "op die grens" en "in die bos" op sommige van die Suid-Afrikaanse soldate gehad het.
Anthony Feinstein se Kopwond: Vergete Slagoffer van die Bosoorlog het oorspronklik ook in 2011 in Engels as Battle Scarred: Hidden Costs of the Border War (Tafelberg, Kaapstad) verskyn. Die outeur het as afgestudeerde mediese dokter sy twee jaar verpligte nasionale diensplig aan die begin van die 1980's gedoen en vervolgens is hy ook vir 'n aantal kampe opgeroep. Hy is in die psigiatriese afdeling van die Suid-Afrikaanse Geneeskundige Diens aangewend en het in die loop van sy dienspligtermyn 'n groot aantal Suid-Afrikaanse soldate psigiatries geëvalueer en behandel: aanvanklik in Namibië se Ovamboland; later, tydens sy kampe, by townships soos Sebokeng en Sharpeville (waar lede van die SAW in die 1980's ontplooi is om wet en orde te handhaaf, of te herstel, in die jare toe groot dele van die land deur onluste en gepaardgaande geweldpleging geteister is). Feinstein het deurgaans dagboek van sy ervaringe gehou en dié notas gebruik in die skryf van Battle Scarred/ Kopwond.
Feinstein neem die leser tot binne die psige van getraumatiseerde soldate - en dit wat hy skets, is uiteraard nie altyd mooi nie.
Dit is moeilik om nie die rye nuwe publikasies oor die sogenaamde Grensoorlog (oftewel die Namibiese Vryheidsoorlog, 1966-1989) mis te kyk wanneer 'n persoon sy of haar naaste boekwinkel besoek nie. Menige veterane van die oorlog en ander belangstellendes stel tans die verhale en ervaringe van gewone Suid-Afrikaanse troepe op skrif. Hierdie geskrifte dek alreeds 'n verskeidenheid temas, wat daartoe gelei het dat kundiges op die gebied daarna verwys as "grensliteratuur".1 At van Wyk lewer ook sy bydrae tot hierdie gesprek met sy werk, Die Roem en die Rou: Stories agter Honoris Crux, wat handel oor die ontvangers van die mees gesogte militêre toekening wat deur die destydse Suid-Afrikaanse Verdedigingsmag (SAVM) toegeken kon word. Hoe nuut die boek is, is 'n ander saak aangesien Van Wyk erken dat die manuskrip grotendeels gebaseer is op navorsing wat hy in die 1980's voltooi het. Van Wyk het alreeds in die laat 1970's en vroeë 1980's onderhoude gevoer met soldate wat die toekening gekry het vir (wat die SAVM beskou het as) "heldedade". Wat hierdie heldedade behels het is nie altyd aan die Suid-Afrikaanse publiek openbaar nie. Die verhale wat Van Wyk destyds bymekaar gemaak het, word nou uiteindelik vertel.
At van Wyk, wat voorheen aan die Universiteit van Suid-Afrika verbonde was, is nie 'n nuweling op die gebied van Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis nie. Van Wyk se werk oor die parlement se debat oor die Unie se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog word in menige bronnelyste aangetref, maar sedertdien het sy fokus meestal geval op die Grensoorlog. In 1983 het sy eerste weergawe van die ervarings van SAVM-soldate die lig gesien en dit is selfs uitgesaai deur 'n radio-omroeper wat Van Wyk se eerste Honoris-Crux boek stuk-stuk aan die publiek bekend gestel het. Sedertdien is die verhale weer bekend gestel, met nuwe feite in die teks wat volgens Van Wyk nie vir die generaals van ouds aanvaarbaar was nie.
Met die eerste oogopslag lyk dit asof die boek nét oor die bitterheid en hartseer van die Grensoorlog handel. Met 'n aanhaling op die stofblad soos volg: "Pa't mos gesê ek moet vir Pa 'n ding doen!" verwag 'n mens vertellinge oor 'n gebreinspoelde generasie jong mans wat tevergeefs vir Suid-Afrika moes gaan veg. 'n Treurige narratief, soortgelyk aan Bertie Cloete se boek, Pionne,2 blyk die leser se voorland te wees. Die leser word egter vanuit die staanspoor aangenaam verras deur Van Wyk se mooi uiteensetting van die Grensoorlog, die betekenis van die Honoris Crux-medalje, en hoe dit gebeur het dat manlike Suid-Afrikaanse skoolverlaters diensplig moes gaan doen op 'n grens waar bitter min van hulle ooit voorheen was. Myns insiens slaag Van Wyk goed daarin om die basiese historiese konteks van die oorlog aan die algemene publiek te verduidelik. Van Wyk het die vermoë om soldate se persoonlikhede en sienings vernuftig vas te vang in sy beskrywing van die ervarings waarvoor hulle die Honoris Crux ontvang het. Die boek maak dit maklik om te begryp wat die soldaat gesien en beleef het toe hy sy makker verloor het, of sy vyand se geskut moes trotseer.
Die boek bevat 54 verhale en dek dus nie al die Honoris Crux-ontvangers se stories nie. Helaas verskaf die skrywer nie 'n rede vir sy seleksie nie. Dit bly 'n raaisel hoekom iemand soos sersant-majoor Trevor "Porky" Wright se heldedaad nie vertel word nie, veral aangesien hy nog steeds in die Suid-Afrikaanse Nasionale Verdedigingsmag dien en dus maklik genader kon word. Daar is ook geen duidelike verbintenis tussen die onderskeie soldate se verhale nie, behalwe dat elkeen 'n ontvanger van die Honoris Crux was. Van Wyk rangskik die geselekteerde stories chronologies, sodat die intensiteit van die oorlog vanuit die verskillende ervaringe na vore kom. Die "Rou" stories wissel van die Suid-Afrikaanse loodse wat in Rhodesiese uniform moes veg teen die "rebellemagte" van die huidige Zimbabwe, tot hoe die Suid-Afrikaanse gemeganiseerde troepedraers flenters geskiet is deur Kubane in Angola. Verder is daar verhale oor hoe soldate vriendskappe gesmee het en in lewensgevaarlike situasies mekaar tot hulp gesnel het, waardeur die ligter en meer roemryke kant van hierdie oorlog na vore kom. 'n Goeie voorbeeld hiervan is die verhaal van sers. Rosentruach en wrn. Kussendrager wat in 'n lokval hul beseerde bemanning met hul ambulans, genaamd Suzi, moes verwyder om die lewens van die 140 man by Quilengues te red (pp 105-107).
Die boek word afgesluit met 'n lys van al die ontvangers van die Honoris Crux. Hierdie register is handig om enige verdere verwysings na 'n ontvanger of 'n gebeurtenis met gemak na te slaan. Wat gemis word, is 'n verklarende woordelys wat al die onbekende terme in die boek aan die leser verduidelik. Indien kaarte van die gebiede waar die verskeie operasies plaasgevind het ingesluit was, sou dit die leser gehelp het om die area ter sprake beter te verstaan en die gevegte uit te pluis. Daarenteen moet genoem word dat die foto's van die onderskeie Honoris Crux-ontvangers, wat aan die begin van elke verhaal verskyn, die leser help om die soldaat se ervaringe te visualiseer.
Ná die lees van die laaste verhaal oor "Piet die Medic" (pp 286-287), wat selfs ná 'n kort verduideliking steeds 'n skim vir die leser bly, sal mens verskoon word indien hy of sy onsteld is oor die realiteite wat blanke Suid-Afrikaanse dienspligtiges moes ondergaan. Dit is miskien hier waar die boek se swakheid vorendag kom. Net sommige van die verhale onthul wat ná die oorlog met die "helde" gebeur het. Die verromantisering van hul ervaringe sou sekerlik versag kon word deur 'n meer nugtere (of selfs ontnugterende) blik op hul na-oorlogse heraanpassing in die burgerlike samelewing. Dit is wel waar dat hierdie soldate in 'n oomblik 'n verskil gemaak het, maar die vraag bly staan: het hierdie enkele episode 'n positiewe verskil aan hul lewens gemaak? Dit was miskien die geval gewees met dié soldate wat die hoogste eer verwerf het, maar dit is hier waar Van Wyk se werk 'n gaping laat wat deur toekomstige navorsers ondersoek sal moet word.
Die Roem en die Rou raak die kern van die oorlog aan en Van Wyk slaag daarin om dit toeganklik te maak. Alhoewel die boek nie 'n deurtastende bron vir enige streng-akademiese studie oor die Grensoorlog is nie, sal dit vir seker van nut wees vir enige aspirantkenner van die oorlog om ook die verheerliking van die oorlog te probeer verstaan.
'n Biografie van David Kramer is al lank nodig. Slabbert en De Villiers het hierdie taak aangepak en 'n belangrike optekening van 'n Suid-Afrikaanse musikant se lewe gelewer. Die biografie is in samewerking met die Kramers gedoen en ontbreek derhalwe 'n paar kritiese komponente as biografie. Dit wat wel gedoen is, is egter omvattend en noukeurig. Dit is duidelik dat die Kramers gesteld is op hulle privaatheid, wat die werk van die twee biograwe aansienlik bemoeilik het. Veral Renaye Kramer, David se vrou, bly 'n vae randfiguur in die David Kramer-fenomeen. Hulle is alreeds sedert hulle skooldae saam en sy bestuur die sake- en administratiewe sy van sy musiek. Dog weet ons nie uit die biografie of sy ook, nes haar man, van Joodse afkoms is nie.
Die boek bestaan uit vyf dele, voorafgegaan deur 'n langerige skrywersnota en 'n inleiding. Elke afdeling beslaan drie of vier hoofstukke wat die tema van die afdeling chronologies hanteer. Die afdelings oorvleuel chronologies met mekaar, wat steurend werk in hierdie biografie. Die skrywersnota verduidelik dat die aanvanklike idee was om die werk van David Kramer na te speur en te kontekstualiseer. Die bereidwillige samewerking van die Kramers het dit egter in 'n biografie omskep. Dit is geensins krities nie, alhoewel die biograwe die stelling in die skrywersnota maak.
Deel 2 dek Kramer se vertrek uit Worcester: eers om diensplig te gaan doen en daarna om in Engeland tekstielontwerp te studeer. Hier het hy die volle lewe van die vroeë 1970's se vryhede ervaar. Daar kon hy baie musiekopvoerings bywoon van musikante wat wissel van Leonard Cohen, Paul McCartney, David Bowie tot McGhee en Terry. Kramer was ook baie produktief in sy eie werk en skryf tydens dié periode baie gedigte wat hy later in liedjies sou omwerk. Hy doen ook 'n toer saam met Renaye deur Europa. Dit is duidelik dat hierdie tydvak intellektueel vir Kramer stimulerend was, maar dat dit nie vir hom noodwendig aangedui het wat die rigting is waarin musiek hom sal neem nie. Hy keer na Suid Afrika terug nadat hy gegradueer het en werk as 'n tekstielontwerper in Worcester waar hy begin om optredes te hou. Na 'n mislukte poging deur Kramer en sy vrou om te emigreer, verskuif hulle Kaapstad toe. Hy begin meer optredes gee, maar behou steeds sy werk by 'n tekstielmaatskappy. Dit is jammer dat die biograwe nie die mislukte migrasiepoging beter ondersoek het nie aangesien dit steeds 'n kontensieuse aspek is vir wit Suid-Afrikaners. Wat sy musikale ontwikkeling betref, gee Kramer gereeld optredes voor klein intieme gehore by privaathuise. 'n Mens is verstom om te dink wat die struikelblokke was om 'n musikant in die voor-digitale era te bemark. So het dit Kramer 'n goeie vier jaar gevat om sy eerste langspeelplaat vry te stel.
Deel 3 begin met die uitreiking van Kramer se eerste langspeelplaat, "Bakgat". Dit is dan ook sy eerste kennismaking met die lewe van 'n openbare persoon. Dit is 'n tema wat die biograwe hiervandaan in die boek baie goed ontgin. Hulle skets die teenstelling tussen Kramer die mens en dié van sy publieke persona. Enersyds kry hy die beeld as 'n liberale "folk" sanger onder sy Engelse aanhangers en andersyds as "Almal se pel" onder sy Afrikaanse volgelinge. Dit is "Hak hom Blokkkies" wat hom onder die Afrikaners vestig as 'n volksanger. Slabbert en De Villiers skep die indruk dat Kramer half verleë was oor sy sukses met die album in die lig van die internasionale liberale teenkanting van die 1981-Springboktoer na Nieu Zeeland. As hy verleë was, het hy dit egter goed verbloem met "Royal Hotel" wat daarop dui dat Kramer goed geweet het dat sy Afrikaanse ondersteunersbasis baie groter en meer lojaal was as die liberale Kaapse Engelse kliek.
Gevolglik reik hy 'n reeks albums uit wat 'n mens as "plattelands" kan bestempel. Hy word baie produktief en tussen 1980 en 1990 reik hy nie minder nie as nege langspeelplate uit. Hy word die advertensiegesig vir Volksiebus en word 'n bekende figuur in Suid-Afrika - self bekender as Paul Simon, soos hy self vertel. Slabbert en De Villiers doen moeite om die boodskap, die sosiale kommentaar, die ironie en die humor van Kramer se lirieke weer te gee. Ná 1985 word sy lirieke al hoe meer polities, veral met die album, "Baboondogs", waarin die liedjie "Skipskop" opgeneem is. Die waarde van Kramer as 'n sosiale kommentator word in hierdie hoofstukke deeglik ondersoek. Dié deel van die boek raak-raak ook aan die musikale aspekte van Kramer se musiek sonder om dit diepgaande te ontleed. Met die term "blik" verwys Slabbert en De Villers na Kramer se inskakeling by die "Musiek en Liriek-beweging", maar daar word nie gesoek na die musiekgenre wat hy verteenwoordig het nie. Hoewel die biograwe letterkundiges is, kon hulle by ander kunstenaars kers opgesteek het oor Kramer se musiek. Hierdie aspek verdien dus verdere aandag.
Deel 4 handel oor die Kramer-Pietersen vennootskap met musiekblyspele. Dit skets die vriendskap en samewerking met die skryf, eerstens, van "District Six" en die fenomenale sukses wat hulle daarmee gehad het - eers net plaaslik en later ook internasionaal. Dié hoofstukke neem ook Kramer verder weg van sy "Almal se pel"-persona af totdat hy eindelik in 'n ernstige depressie beland waarmee hy lank daarna steeds sou sukkel. Daarmee saam beweeg die biograwe ook verder van die mens Kramer af en nader na die besigheid "Kramer-Pietersen". Die sukses van "Kat and the Kings" maak die twee internasionaal bekend en hulle ontvang nasionale sowel as internasionale toekennings. Baie tyd word in London gespandeer. Hierdie hoofstukke verskaf 'n goeie dokumentering van die sukses van die musiekblyspele en die hoeveelheid werk wat hulle vereis het. Ongelukkig is daar baie min persoonliks in hierdie hoofstukke. 'n Mens sou meer detail verwag oor presies hoe Kramer en Pietersen saamgewerk het. Maar daar is niks daaroor nie. Selfs met Pietersen se dood word die boek nog meer onpersoonlik, en bly die Kramers in Londen om die media-blootstelling te ontsnap. Die redes hiervoor word nie gegee nie. Dit kan nie eers uit die boek afgelei word of Kramer op Pietersen se begrafnis was nie. Hierdie aspekte word nie verder ondersoek nie, en die vierdie deel word dus onbevredigend afgesluit.
Die laaste deel bevat die slothoofstuk, "Huistoe", wat ook die naam is van Kramer se jongste album. Kramer was, op versoek van Jan Horn, op soek na kitaarspelers van die Karoo. Dit lui 'n nuwe kreatiewe fase vir Kramer in, waarmee hy ook finaal sy depressie oorkom. Kultuurhistories lewer Kramer met hierdie werk 'n belangrike bydrae. Sy rondreis in die Karoo verskaf 'n ryk volume werk vir Kramer en 'n groot deernis vir hierdie soms ontgogelde mens. 'n Mens sidder as jy dink hoeveel armer Suid-Afrikaners sou wees as Tokas se manier van kitaarspel nooit opgeteken en opgeneem is nie. Eweneens was die optekening van die musiek van Helena Nuweveld net betyds voordat sy 'n paar jaar later sinneloos vermoor is. Die "Karoo Kitaar Blues" is opnames wat soos kleinood bewaar moet word. Kramer self lewer twee nuwe CD's, "Kliphard" en "Huistoe", wat verbasend meer Afrikaans is as van sy eerste albums. Hy voltooi ook die "Storie van Koos Sas" waarin hy die verhaal van die voortvlugtende Koos Sas vertel en sy misdade probeer verontskuld. Kramer word deur sommige mense gekritiseer dat hy hiermee die geskiedenis verdraai. Hy begin ook weer voor gehore optree en tree nou gereeld by kunstefeeste op. 'n Derde album, "Hemel en Aarde", word in 2007 uitgereik. Die biograwe lewer met hierdie laaste hoofstuk myns insiens hulle beste werk deur beide die konteks en die inhoud van Kramer se musiek behoorlik te hanteer. Die enigste hinderlike aspek is dat die chronologie van hierdie deel ooreenstem met die chronologie van die tweede helfte van deel 4.