Is die OVK werklik nog onafhanklik?Deur Botha Laubscher (Foto: Maroela Media) Die afgelope verkiesings word gekenmerk deur ŉ stygende tendens in beide die aantal stemgeregtigde kiesers wat nie registreer nie sowel as kiesers wat buite stemming bly. Projeksies toon dat, na verwagting, minder as 50% van die stemgeregtigde kiesers in 2024 hulle kruisies gaan trek. Sou hierdie tendens voortduur, hou dit ŉ bedreiging in vir die demokrasie in Suid-Afrika. Dit is dus uiters belangrik dat ŉ groter persentasie van die stemgeregtigde kiesers wel hulle kruisies in die toekoms moet trek. Politieke partye het heel waarskynlik die grootste verantwoordelikheid in dié opsig en dalk is nuwe politieke partye nodig om die nie-stemmers te trek. Hier kan partye soos BOSA en Rise Mzansi dalk ŉ rol speel. Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) is ŉ uiters belangrike instelling in die Suid-Afrikaanse politiek. Die OVK is een van die hoofstuk 9-instellings wat deur die grondwet ingestel is met die doel om die demokrasie in Suid-Afrika te beskerm – en meer spesifiek in hulle geval, om vry en regverdige verkiesings te verseker. Die vraag is dus of die OVK ook ŉ bydrae kan lewer om meer kiesers by die stembus te kry. Uit ŉ baie klein en onwetenskaplike opname, onder hoofsaaklik swart kiesers, is dit duidelik dat daar ŉ hele aantal redes vir bostaande tendens is. (Interessantheidshalwe – die redes vir nie-registrasie en buite stemming bly, skyn dieselfde te wees). Hierdie artikel se fokus is die OVK se samestelling en wat hulle kan of behoort te doen om meer kiesers by die stembus te kry. Die OVK se samestelling Alhoewel daar seker nie rede is om die onafhanklikheid van die OVK in twyfel te trek nie, is daar tog swart kiesers wat wantrouig staan teenoor die onafhanklikheid van die OVK. Kom ons kyk ŉ bietjie krities na die samestelling van die OVK. Die grondwet bepaal dat die OVK as volg saamgestel word: (Slegs toepaslike dele word aangehaal) (4) Die president moet die openbare beskermer, die ouditeur-generaal en die lede van: (a) die Menseregtekommissie; (b) die Kommissie vir Geslagsgelykheid; en (c) die Verkiesingskommissie, op aanbeveling van die Nasionale Vergadering aanstel. (5) Die Nasionale Vergadering moet persone aanbeveel wat: (a) benoem is deur ŉ komitee van die Vergadering wat proporsioneel (eie beklemtoning) saamgestel is uit lede van alle partye wat in die Vergadering verteenwoordig is; en (b) deur die Vergadering goedgekeur is by ŉ besluit aangeneem met ŉ ondersteunende stem van – (ii) ŉ meerderheid van die lede van die Vergadering, indien die aanbeveling betrekking het op die aanstelling van ŉ lid van ŉ kommissie.” Botha Laubscher In die Verkiesingskommissie wet 51 van 1996 gaan die wet verder en bepaal dat die parlementêre komitee vyf lede moet kies uit ŉ lys van minstens agt persone genomineer deur ŉ paneel bestaande uit die president van die Grondwethof, openbare beskermer en een lid elk vanuit die Menseregtekommissie en die Kommissie vir Geslagsgelykheid. Ons leef tans in ŉ Suid-Afrika wat gekenmerk word deur korrupsie, bedrog en misdaad – selfs in die regerende ANC. Die wet vereis wel dat die OVK sy werk onafhanklik moet uitvoer, maar die vraag is of “onafhanklikheid” nie beter op ander maniere verseker kan word nie. Sou dit byvoorbeeld nie beter wees as alle partye in die parlement gelyke verteenwoordiging in die parlementêre komitee het nie en dié komitee dan bemagtig word om die lede van die verkiesingskommissie aan te stel? Onafhanklikheid kan ook verder verseker word sou die OVK verplig word om tydelike werkers, in sovêr as prakties moontlik, in gelyke getalle per stempunt aan te stel vanuit name deur alle partye (teenwoordig in die parlement) aan hulle voorgelê. Ek besef dat partyagente by stempunte toesig hou en dat van die partye ook die uitslag verder op in die rapporteringslyn kontroleer, maar doen al die partye dit en is daar effektiewe toesighouding deur partyagente by alle stempunte? Kan of moet die OVK meer doen? Vanuit die antwoorde wat op bostaande vraelys verkry is, wil dit voorkom of daar swart kiesers is wat onkundig is oor hoe die demokratiese proses werk. Die vraag is of die OVK voldoende navorsing doen oor die redes waarom mense nie registreer of stem nie en op grond van dié resultate opleidingsprogramme opstel en implementeer? Weereens is die opname waarna ek verwys nie genoegsaam om geldige gevolgtrekkinge te maak nie, maar die volgende is moontlike wanopvattings: Die OVK is verantwoordelik om sy bes te doen om seker te maak dat die verkiesings vry en regverdig is en daarom moet hulle ook optree teen, en selfs politieke partye verbied wat deur onetiese en ondemokratiese optredes en/ of deur die verspreiding van vals inligting die demokratiese proses benadeel. As voorbeeld kan die vraag gevra word of die EFF, as politieke party, se optrede aanvaarbaar is. Laastens, kan daar seker gevra word of daar nie meer gedoen kan word om die kiesers deurlopend te registreer en nie al die klem op die twee registrasienaweke te plaas nie. Die groot vraag is en bly: Is die OVK werklik onafhanklik genoeg en beantwoord dit volledig aan die doel waarvoor dit geskep is?