Versindaba » Metafoor
Posts Tagged ‘Metafoor’
Dit is dalk nie toeval dat die god Apollo geassosieer word met digkuns en genesing nie. Inteendeel: dié Griekse en Romeinse god word gesien as die historiese landmerk in die ontstaan van poësieterapie, soos ons dit vandag ken. Of, om dr Louis Hoffman, ’n kliniese sielkundige van Colorado, aan te haal: “Before there was psychotherapy, there was poetry, which can be recognized as one of the oldest healing arts that has been utilized across many different cultures throughout history.” In The Natural and Cultural History of Tears verwys Tom Lutz na die heel eerste geskrewe rekords van ’n mens wat huil – wat ook heel waarskynlik die eerste geskrewe elegie vorm, naamlik die Ras Shamra-tekste. Hierdie Kanaänitiese kleitablette, gedateer in die veertiende eeu v.C, is in 1928 opgegrawe in Sirië. Dit het waarskynlik aan die antieke stad, Ungarit behoort en het verlore geraak tydens ’n aardbewing. Op ’n tablet is daar ’n narratiewe gedig oor die dood van Baäl, ’n aardgod wat deur verskeie antieke Midde-Oosterse kulture aanbid is. Volgens Lutz vertel een van die fragmente hoe Baäl se suster, die maagdelike godin Anat, die hartseer nuus aangehoor het en “haarself versadig het aan trane; sy het haar trane soos wyn gedrink.”
Die terapeutiese waarde in die lees en skryf van poësie lê in die verwerking van emosie. Die doel van terapie is onder meer om die pynlike ervaring te besoek, te herleef, afstand te kry daarvan, dit weer te besoek…in die proses om sin te maak daaruit op emosionele, sowel as kognitiewe vlak. Daar is dus parallelle tussen psigoterapie en poësieterapie. ’n Gedig is ’n veilige plek om in die diepste registers van verdriet te delf, sonder die inmenging van kommentaar of rede. En om te skryf is ’n daad van geloof, om Ingrid Jonker aan te haal. Om oor persoonlike trauma te skryf, skep die moontlikheid dat iemand daar buite – ’n leser – mag resoneer met die vers en sal ‘antwoord’ deur empatiese aanvaarding. Effektiewe psigoterapie bied emosionele ontlading. Pasiënte beskryf dikwels hoe “lig” hulle voel na ’n sessie; eienskappe wat inderdaad met dié van poësieterapie korreleer.
In die Chinese taal bestaan die woord “poësie” uit twee letters: die eerste een beteken “woord”, en die tweede een “tempel”. ’n Gedig is met ander woorde ’n woordtempel; of poësie is die gebruik van die sakrale woord. William Wordsworth, op sy beurt, beweer: “Poetry is the spontaneous overflow of powerful feelings; it takes its origin from emotion recollected in tranquility”. Om poësie te skryf, beteken dat jy diep in jouself moet soek na ’n outentieke stem in die strewe na selfrealisering. Ons stem is tog die beliggaming van wie ons is, hetsy gesproke of geskrewe. Ons stemme verskil in terme van ritme, tonale verskeidenheid, variasie, en die idiosinkrasie van assosiasies, beelde of ander somaties-sensoriese metafore. Om psigiatriese medisyne te drink, gee gestalte aan die wetenskap van pyn; en poësie – aan die kuns van pyn. Medisyne se verhouding met pyn is dus ’n verdowende of narkotiese een, terwyl die simbiose tussen poësie en pyn vra vir ekspressie: vir die artikulasie van die pyn. Om te genees beteken etimologies gesproke om heel te maak; om met poësie die geestelike laserasies te heg en die persoon te herenig met die wêreld om hom. En vir diegene wat eensaam of depressief is, bied poësie ‘n sensitiewe deelgenoot om, metafories gesproke, beter in die donker te kan sien. Die Ierse digter, Alice Kinsella vertel van haar belewenis met depressie tydens die skryf van haar bundel, Flower Press: “Writing these poems became a way for me to simultaneously remember and let go. I could honour the past while giving myself permission to heal. Perhaps it’s the same for many poets who write after a loss. Writing allows us to feel the consolation of memory, without feeling haunted.”
Ten spyte van individuele verskille, is ons almal uiteindelik uitgelewer aan dieselfde lot – ons is gewikkel in ’n ewige dialoog met siekte, dood en sterfgang. En ons moet konformeer; ons kan nie pal loop en kla oor die laste van die lewe nie. Poësie, egter, is die volmaakte medium om uitdrukking te gee ons pyn en verlies – woorde gelei én dit genees.
Die gewilde en hoog aangeskrewe AVBOB Poësieprojek is ’n meertalige webtuiste en platform waar digters en lesers verenig rondom die genesende krag van poësie. Besoek www.avbobpoetry.co.za as jy nog nie ’n profiel geregistreer het of gedigte ingestuur het nie. Die kompetisie sluit 30 November om middernag.
Gemeenskappe wat treur
Na die terreuraanval van 11 September 2001 het poësie van oraloor opgeskiet. In ’n artikel in die New York Times is dié verskynsel gedokumenteer: “In the weeks since the terrorist attacks, people have been consoling themselves—and one another—with poetry in an almost unprecedented way … Improvised memorials often conceived around poems sprang up all over the city, in store windows, at bus stops, in Washington Square Park, Brooklyn Heights, and elsewhere…” Gemeenskappe wat treur, begin poësie te skryf (en te lees). In ’n vorige blog beskryf ek ook die webtuistes wat oornag ontstaan het ná die aardbewing van 11 Maart 2011 in Japan (https://versindaba.co.za/2018/08/19/nini-bennett-voetstoots/). Slagoffers en oorlewendes is na ’n sosiale katastrofe stomgeslaan, letterlik en figuurlik, en reik uit na poësie om die onmoontlike, die onuitspreeklike, te probeer verwoord of te verstaan. In sommige kulture in Korea en Indië huil professionele roubeklaers by sommige oorledenes (gewoonlik mense van statuur) se begrafnisse.
Ongeag die onmoontlikheid, die pyn of angs van ’n situasie: digters het nog altyd dwarsdeur trauma geskryf. Wilfred Owen, ’n bekende Engelse digter het tot met sy dood op die slagvelde van die Eerste Wêreldoorlog sy verse in sy dagboek gepen. Hannah Szenes het op soortgelyke wyse haar gedigte vir haar ma bewaar – nadat sy gevang, gemartel en uiteindelik tereggestel is as Joodse SOE-agent. Paul Celan het sy gedigte tydens WO II in ’n Roemeense oorlogsghetto geskryf. Ook gevangenes skryf poësie as deel van hulle rehabilitasieprogramme. Terminaalsiekes, en mense wat palliatiewe sorg ontvang, lees poësie as eufemisme vir hulle lyding – en dit is iets wat doulas, hulle sterwensbegeleiers, goed verstaan; daar bestaan selfs webtuistes van hierdie begeleiers se keuse van poësie. Die meeste doulas is vroulik. Dit is vroue wat tradisioneel die liggame van geliefdes uitgelê, versorg, of gebalsem het; en dit is vroue wat blomme op grafte sit. Dit is vroedvroue wat kinders help om gebore te word, en dit is vroue wat help om die laaste uitvaart of oorgang te versag. Die ewige begeleiers van lewe en dood. Die onderstaande gedig van Arseny Tarkovsky is vir my ’n sublieme vergestalting van hierdie efemere aard van dinge:
Dreams, reality, death—on wave after wave.
Alone—among mirrors—fenced in by reflections:
Soos uit die Russies vertaal deur Virginia Rounding.
Die helende metafoor
Linguiste, sielkundiges, filosowe, skrywers en literêre kritici se bemoeienis met die metafoor is welbekend. In sy essay, The Poet, verwys Ralph Waldo Emerson na die ontwikkeling van taal as “fossielpoësie”. Idiomatiese taalgebruik en clichés is voorbeelde hiervan. Wat vandag sal deurgaan as ’n futlose segging, was eens op ’n tyd ’n vars en skerpsinnige metafoor. Afrikaanse voorbeelde is waarskynlik uitdrukkings soos “die uurglas loop leeg”, of “elke donker wolk het ’n silwer randjie”. Hierdie trope en beeldgebruik (die fossiellae van die taal) herinner ons aan die eens lewendige poëtiese oorsprong van so segging. En dit is hoe die mens sin maak uit nuwe verskynsels – hy vergelyk dit met die bekende in sy kultuur, omgewing en identiteit. Volgens Aristoteles lê die waarmerk van goeie digterskap in die gebruik en aanwending van die metafoor: “But the greatest thing by far is to be a master of metaphor. It is the one thing that cannot be learnt from others; and it is also a sign of genius, since a good metaphor implies an intuitive perception of the similarity in dissimilars.” Tog is metafore nie beperk tot die argitektuur van taal nie; dit is intrinsiek deel van die mens se verbeelding en denke – en dis ’n verlengstuk van die bewussyn. ’n Metafoor is die knoop tussen woord en beeld; tussen taal en sensoriese ervarings; en tussen taal en narratiewe. ’n Metafoor noop ’n digter, skrywer of leser tot figuurlike rollespel; om jouself op metaforiese wyse te verplaas in iemand anders se skoene en die sensoriese en emosionele belewenis van daardie persoon te deel. Met analogisering soos hierdie loop identifikasie en empatie hand aan hand.
’n Metafoor is ook die die draer van ’n ‘storie’, byvoorbeeld in Richard Dawkings se River Out of Eden (1995) word die konseptuele metafoor van “the river of genes” gebruik. Die rivier kan vertak met verloop van tyd; óf hierdie vertakkings kan uitmekaar dryf om nuwe spesies te vorm; óf die takke kan opdroog (uitsterf); óf die takke kan herhaaldelik verdeel en bly eskaleer in die 30 miljoen takke, soos ons dit vandag ken. Wetenskaplikes maak mildelik gebruik van uitgebreide metafore om ’n konsep te verduidelik. Ook die nimlike wetenskaplike, Carl Sagan, dwing bewondering af met die gebruik van sy besonder poëtiese taal.
“One sheds one’s sicknesses in books,” het D.H. Lawrence op ’n keer gesê. Tog is biblioterapie al vir eeue met ons, en is daar heelwat professionele biblioterapeute in lande soos die VSA en Kanada. In Dante se tyd is boeke in apteekwinkels verkoop – letterkunde is met ander woorde gesien as ‘medisyne’: leesstof met farmaseutiese eienskappe. “Prose not Prozac”, lui die voorskrif. Of: “Literature not lithium”, is bekende kwinkslae onder die moderne voorstanders van biblioterapie. Volgens Samuel Crothers, die man wat die konsep biblioterapie gemunt het, dui die begrip op woorde wat emosies heel; die gebruik van lektuur om mense te help met emosionele, sielkundige of sosiale probleme. Biblioterapie het sy ontstaan te danke aan die antieke beskawings van 300 v.C se biblioteke, waar inskripsies by die ingang van die geboue beloof het dat die lees van boeke genesing vir die siel inhou. Volgens Crothers bestaan biblioterapie uit drie dele: identifikasie, katarsis en insig. Die veronderstelling is dat ’n leser (sal) identifiseer met sekere aspekte van ’n verhaal, en na ’n katarsis verligting sal ervaar via die gedeelde emosies met die karakters in die verhaal; en uiteindelik tot nuwe insigte sal kom in die hantering van soortgelyke persoonlike emosies. Alhoewel biblioterapie nie altyd binne formele verband gebruik word nie, lees mense om te genees. Soldate wat aan PTSS ly, kry dikwels ’n “voorskrif” van romans of ander verhale om hulle te help met die verwerking van trauma – die transformerende krag van narratiewe terapie.
Tags: 9/11, Alice Kinsella, Apollo, Arseny Tarkovsky, Avbob-poësieprojek, Baal, bibioterapie, Hannah Szenes, Metafoor, Narratiewe terapie, Paul Celan, poësieterapie, Ras Shamra-tekste, Samuel Crothers, Wilfred Owen
Posted in Nini Bennett | 7 Kommentare »
Posted in Binneblik, Marlies Taljard | 2 Kommentare »
Pieter Odendaal. “elke slag as jy my lees bly daar iets minder van my oor” – Breyten se nuwe bundel
weglêbrief vir gedig
Liewe gedig, bly by my.
Moet my nie nou so na aan die einde
In die steek laat nie. Ons kom al baie stories saam
Oor jare en getye, deur lande en landskappe en liefdes
En geheime kamers waar galge getroon het,
Van die een masker na die ander
Apestreek of apostroof of begrafnis.
Jy is die enigste een wat ek ooit toegelaat het
in die intieme verloorplekke, om sáám met my
en die geliefde onder die laken te lê
met jou voete soos skurwe metafore.
Uit: die beginsel van stof, 2011.
Breytenbach tydens die bekendstelling van sy nuwe bundel by die Breytenbach Sentrum.
Breytenbach het skielik oud geword: Toe ek hom drie jaar gelede in Protea Boekwinkel gesien het, was sy hande nog nuuskierige konyne op die stoelleunings gewees. Maar Donderdagaand, by die bekendstelling van sy nuwe bundel in Wellington, was sy oë moeg. Moet egter nie dink dat hy klaargefight is nie: Alhoewel sy nuwe bundel, die beginsel van stof, getuig van ‘n deurleefde doodsbewussyn, bly hy steeds stoutgat vir die leser tussen die versreëls deur knipoog. Hy speel steeds onverpoos met woorde – miskien nou meer as ooit tevore, omdat hy die tyd het om hulle soos kleintydfoto’s langs mekaar te sit en te sien hoe dié een darem baie vet geword het, te onthou hoe dáái een per ongeluk met die verkeerde boetie getrou het, hoe lelik dié een se kinders toe uitgedraai het.
Breytenbach het Donderdagaand dikwels die skemerende lug ingekyk, so asof hy die wind kon sien. Hy’t stil en werfhanerig op ‘n turkoois bank in die agterjaart van die Breytenbach-sentrum gesit met Lousie Viljoen aan sy sy. Sy’t die gesprek gelei en Antoinette Kellerman (haar los pers toppie het golwe in die wind gemaak) het van die nuut-gebundelde verse voorgelees. Haar voorlesings was deurwinter gewees soos goeie whiskey en Schalk Joubert se imrpomptu begeleidings op die elektriese en baskitaar was aandoenlik.
Antoinette Kellerman en Schalk Joubert
“Metafore behels die herkenning van die moontlikhede van die onvoltooide,” het Breytenbach tydens sy gesprek met Louise Viljoen bespiegel terwyl die sonlig agter die berge endgekry het, “en hulle is die plofstof van die poësie, die vesels van taal”. Ek wonder of Ricoeur ooit enige van Breyten se Franse vertalings gelees het? Hulle sou lekker om dieselfde vuurtjie kon sit. Hieronder volg enkele van my gunsteling metafore uit die nuwe bundel:
“die hond se blaf ‘n donker vlieër / weggewaai in die donkerte” – “‘n voetnoot onder die geskiedenis”, bl. 11.
“al wat oorbly van laatsomer se rooi knewels / in die granaatboom is leë dope / soos skulpe sonder see” – “jaarbrief”, bl. 53.
“is ons die vel van die aarde / wat met die jare sal plooi / tot verborge patrone van liefde?” – “die hart-stér”, bl. 65.
“trek die laken oor die onbetaamlike wit wond / van die droom wat teen jou oë kom klop het / soos ‘n bloederige duif” – “brief (oorgang)”, bl. 77.
“ek wou nog vir jou sê / dat ons jou as toe uitgestrooi het / […maar dat] miere nie hoedjies daarvan sal kan maak / vir hulle nagmaaldienste nie” – “die uitstrooiing van die as”, bl. 179.
En oor die dood raak Breyten sedert die ysterkoei moet sweet steeds nie uitgeskryf nie. Hy’t Donderdagaand Waiting for Godot aangehaal om sy bemoeienis met ons onverdringbare sterflikheid te illustreer: “I cannot go on. I must go on.” So tussendeur die verrigtinge het die wind skielik erg opgekom en ‘n stofwarrel het deur die gehoor getrek. Breyten het in die donkerte verdwyn soos die wind die kollig omgewaai het.
O Here, wanneer jy weer hierlangs verbykom –
dink aan oom Martin, aan Daantjie, aan my ma . . .
Maak hulle wakker sodat hulle nog net één keer
mag sien hoe wonderbaarlik is hierdie wêreld,
nog één keer opgewonde soos perde op stal
die vars oggendlug van oneindigheid mag ruik
Oukei, ek weet, ek weet ons het alles opgefok –
maar o Here, skud die stof uit hulle beendere
sodat hulle nog net één keer mag hoor hoe jubel
die nagtegaal in die kloof, mag sien – nee voel
hoe bloos ons aarde soos ‘n ryperwordende appelkoos
wat wangdraai ooste toe as die nag haar onttrek
Moenie snoep wees nie, o Here – gee, géé
vir oom Martin, vir Daantjie, vir my ma en al die geslagte
dooies één oogknip se onthou in hierdie benoude
ewigheid van verdwyning, opdat ons almal
onder die kors vergetelheid vir ‘n stonde in die tombe
weer die bons van lewe vir jou onthalwe mag deel.
Tags: Breyten Breytenbach, die beginsel van stof, Metafoor
Posted in Binneblik | 6 Kommentare »
Pieter Odendaal. Metafore as die katalisators van visioenêre versinsels – ‘n finalejaarsopstel
Ricoeur is een van my gunsteling kontinentale filosowe omdat hy enersyds dié ouens se kenmerkende poëtiese skryfstyl en voorliefde vir allesomvattende teorieë deel en andersyds hul dikwels ongegronde veralgemenings met ‘n analitiese noukeurigheid uitbalanseer.Verlede jaar moes ek ‘n filosofie-opstel vir Dr. Louise du Toit skryf oor Ricoeur se idees oor metafore en dit op ‘n spesifieke gedig toepas. Ek het Breytenbach se onvergeetlike “nagmaal” uit Die ysterkoei moet sweet gekies. Gister kom ek toe weer op die opstel af en as gevolg van my jeugdige waagmoed en ‘n gebrek aan idees vir ‘n nuwe blog het ek besluit om dit hieronder te plaas.
Metafore as die katalisators van visioenêre versinsels: ‘n Ondersoek na Ricoeur se opvatting rakende die hermeneutiese belang van metafore
Hierdie opstel sal poog om te wys waarom metafore as die “katalisators van visioenêre versinsels” herbeskryf kan word deur Ricoeur se opvatting rakende die hermeneutiese belang van metaforiese taalgebruik uiteen te sit. Die onderskeid tussen semantiek en semiotiek sal as ‘n wegspringpunt dien om Ricoeur se taalfilosofie in voëlvlug te behandel waarna die voorregsposisie wat hy aan die gebruik van metafore binne taal toeskryf, ondersoek sal word. Die bespreking sal deurgaans toegelig word met verwysings na Breyten Breytenbach se gedig “nagmaal”.
Volgens The Oxford Companion to Philosophy is semiotiek “[the] general theory of signs” (2005: Sv. ‘semiotics’), terwyl semantiek verstaan word as “the general study of the interpretation of signs, and in particular the interpretation of the sentences and words of languages” (The Oxford Companion to Philosophy 2005: Sv. ‘semantics’). Vir Ricoeur verteenwoordig semiotiek en semantiek twee verskillende benaderings tot taal. Hierdie onderskeie benadering behels die volgende:
Ricoeur definieer semiotiese entiteite as tekeneenhede, as blote “distinctive and oppositive units within specific systems: phonemes within phonological codes, morphemes or sememes within lexical codes, syntactic forms of rules within syntactic systems” (1991: 66). Hierdie tekeneenhede word slegs op grond van hul verskille tot ander elemente in die onderskeie sisteme gedefinieer en hou geen verband met ‘n buite-linguistiese werklikheid nie – hulle funksioneer slegs intralinguisties. Verder beklemtoon Ricoeur dat daar ‘n eindige hoeveelheid tekeneenhede is omdat die onderskeie tekensisteme geslote is en dat die tekeneenhede van spesifieke kombinatoriese reëls gebruik maak om ander tekeneenhede te vorm. So word ‘n handjievol foneme byvoorbeeld ingespan om leksikale eenhede te vorm. Soortgelyke beperkings geld vir die leksikale en sintaktiese semiotiese sisteme (Ricoeur 1991: 66).
Aan die ander kant definieer Ricoeur semantiese eenhede as die betekenisdraers van taal. Die kleinste semantiese eenheid is nie die morfeem of die woord nie, maar die sin (Ricoeur 1978: 135). So lank as wat woorde in woordeboeke skuil, is hulle bloot leksikale entiteite wat deel uitmaak van ‘n semiotiese sisteem. Hulle verkry eers betekenis wanneer hulle as die logiese subjekte of predikate van ‘n proposisie funksioneer (Ricoeur 1991: 69). Hierdie semantiese eenhede vorm dan ook die boublokke van diskoers, waar diskoers verstaan word as unieke en konkrete taalgebeurtenisse wat binne spesifieke kontekste plaasvind. Beide dialogiese situasies en geskrewe tekste word deur Ricoeur as diskoers geklassifiseer, siende dat sinne die boublokke van beide vorm. Voorts identifiseer hy vier eienskappe van diskoers, by name diskoers as gebeurtenis, diskoers as ‘n versameling proposisies, diskoers as handeling en diskoers as betekenisvolle taaluitinge met verwysing (1978: 136-137).
Eerstens is diskoers ‘n gebeurtenis wat, anders as die blywende semiotiese sisteme van taal, verskyn en verdwyn. Diskoers het ‘n vervlietende aard, maar kan terselfdertyd as dieselfde gebeurtenis heridentifiseer word. Tweedens bestaan diskoers uit sinne wat deur ‘n proposisionele struktuur gekenmerk word, naamlik ‘n “inner opposition between a pole of singular identification […] and a pole of general predication” (1978: 136). ‘n Sin uit Breytenbach se gedig sal hierdie eienskap goed illustreer: “jou ribbe dy en trek” (r. 7 – Sien Addendum). Hier is “jou ribbe” die subjek, of die “pole of singular identification”, terwyl “dy en trek” die predikaat, oftewel die “pole of general predication” is. Die aangesprokene se ribbe is ‘n spesifieke entiteit, terwyl die “dy en trek” ‘n aksie is wat ook op ander subjekte van toepassing gemaak kan word en daarom algemeen is. Die derde eienskap van diskoers behels dat dit ‘n handeling is. Diskoers bestaan nie net uit proposisies nie, maar ook uit intensies agter hierdie proposisies. Die spreker van die gedig konstrueer nie net proposisies nie, hy wil ook iets met die proposisies bereik (meer oor die doel van poëtiese tekste later). Laastens word diskoers ook gekenmerk deur betekenis (“sense”) en verwysing (“reference”). Die betekenis van ‘n sin lê vir Ricoeur in die “immanent design of discourse” (dit wat gesê word), terwyl die “verwysing” van ‘n sin die vermoë is om na ‘n ekstralinguistiese werklikheid te verwys (1978: 137).
Uit die bogenoemde bespreking is dit duidelik dat diskoers altyd ‘n kontekstuele gebeurtenis is. Hierdie konteks waarin taaluitinge plaasvind behels vir Ricoeur die volgende: “[It] is not only the linguistic environment of the actual words, but the speaker’s and the hearer’s behaviour, the situation common to both, and finally the horizon of reality surrounding the speech situation” (1991: 70). Ons sal later sien wat hierdie konteks behels as dit by die lees van ‘n gedig kom wat besaai is met metaforiese taalgebruik. Vir nou is dit voldoende om die volgende te besef: Aangesien diskoers gekenmerk word deur die uniekheid van die konteks waarbinne dit plaasvind en die kontekste waarbinne diskoers kan plaasvind volgens Ricoeur onuitputbaar is (1991: 69), kan diskoers as die oneindige gebruik (die semantiese eenhede) van beperkte middele (die semiotiese entiteite) beskryf word (Ricoeur 1991: 65).
Ricoeur verkies ‘n semantiese analise van taal omdat dit hom in staat stel om die belang van metafore te ondersoek. Indien die kleinste semantiese eenheid die sin is, beteken dit dat metafore slegs in die konteks van ‘n sin betekenis verkry en dat ons daarom metafore as deel van diskoers moet klassifiseer. Hierdie klassifikasie roep egter twee belangrike vrae op, naamlik hoe metafore beteken en waarna metafore verwys.
Die eerste vraag is die vraag na die verklaring van metafore. As antwoord hierop beskou Ricoeur verskillende modelle waarvolgens metafore beteken. In die tradisionele retoriek word metafore bloot beskou as proposisies waar sekere woorde met ander vervang is. Volgens hierdie model sal Breytenbach se metafoor “die wimpers [is] die heinings om die geslote kloosters van die kykers” (rr. 2-3) bloot oorgeskryf kan word as “die wimpers is daardie liggaamsdeel wat om die oë voorkom” (of iets in dier voege) sonder enige betekenisverlies. Hierdie retoriese model vereis ook nie dat die basiese eenheid van betekenis die sin is nie, omdat die vervanging van woorde oënskynlik geen verlies aan betekenis tot gevolg het nie. Ricoeur maak sterk beswaar teen hierdie teorie en kontrasteer dit met I.A. Richards se sogenaamde “tension theory”. Op grond van dié teorie is metafore slegs betekenisvol as proposisies (en is hulle betekenis daarom slegs terug te vind in die konteks van die sin as ‘n geheel) en onstaan die metafoor as ‘n eenheid tussen die “tenor” en die “vehicle” (in hierdie geval die “wimpers” en die “heinings om die geslote kloosters van die kykers”). Die metafoor kan dus nie gereduseer word tot ‘n blote vervanging van woorde nie, omdat die metafoor onstaan in die spanning, die wisselwerking tussen die “tenor” en die “vehicle”.
Hierdie spanning tussen die “tenor” en die “vehicle” van die metafoor onstaan as gevolg van afwykende predikasie, dit wil sê ‘n afwyking van die logiese verband tussen die logiese subjek (“vehicle”) en predikaat (“tenor”) van ‘n proposisie wat veroorsaak dat die letterlike betekenis van die proposisie ineenstort (Voetnota 1). Om weer Breytenbach as ‘n voorbeeld te gebruik: Die metafoor van wimpers as die “heinings om die geslote kloosters van die kykers” bied weerstand daarteen om letterlik geïnterpreteer te word. ‘n Mens wil amper vra: “Hoe kan wimpers heinings wees? En hoe is oë kloosters?” Bogenoemde ongemaklikheid wat ontstaan by die verstaan van metafore noem Ricoeur ‘n “violation of the code of pertinence” (Degenaar 1992: 69). Hierdie soort gepastheidsoortreding dwing die leser om óf by die letterlike betekenis van beide logiese subjek en predikaat te hou en sodoende die metafoor onsinnig te verklaar, óf om die logiese absurditeit op te los deur ‘n nuwe betekenis aan die subjek toe te voeg en sodoende die metafoor te verduidelik (Ricoeur 1978: 141). Hier sien ons dus reeds hoe metafore in hul oënskynlike logiese absurditeit as katalisators optree wat ons aanspoor om hul betekenis elders as in die letterlike betekenis van die proposisie na te volg.
Ricoeur voer aan dat Max Black en Beardsley se konsepsie van ‘n “system of associated commonplaces”, oftewel die “range of potential connotations” van woorde, reeds help om die werking van nuwe metafore te verklaar. Breytenbach se metafoor “die ruiker van jou nek” (r. 24) sal as ‘n voorbeeld vir die bespreking dien. Volgens Black en Beardsley se modelle besit die predikaat ‘n “system of associated commonplaces” waaruit die leser ‘n konnotasie kies, waarna sy hierdie konnotasie toevoeg tot die reeds bestaande konnotasies van die subjek. Die konnotasies wat aan die predikaat kleef, dien daarom as ‘n soort kollig: “This implication-system […] does not only select, but brings forward aspects of the principal subject” (Ricoeur 1978: 140). Die betekenis van die metafoor ontstaan dus in die interaksie tussen die predikaat en die subjek. Toegepas op Breytenbach se gedig, werk die proses as volg: die konnotasies van “ruiker” behels, onder andere, om lekker te ruik en om lewendig te wees, en om slegs ‘n kort leeftydperk te hê. Deur hierdie konnotasies toe te voeg tot die konnotasies van die subjek, kan die leser oënskynlik die metafoor verklaar: “die ruiker van jou nek ” beteken dat die aangesprokene se nek lekker ruik en dat die aangesprokene kortstondige sal lewe.
Ricoeur keur hierdie interaksie-teorie van metafore goed omdat dit die informatiewe aard van nuwe metafore erken en sodoende erken dat metafore nie bloot verklaar kan word deur sekere woorde met ander te vervang nie (Ricoeur 1978: 140). Hy het egter steeds ‘n probleem met die feit dat metaforiese taalgebruik op grond van bostaande teorie nie as kreatief beskou word nie aangesien die metafoor geen nuwe betekenis skep nie – die konnotasies van “ruiker” word bloot getransponeer na die konnotasies van “jou nek”.
Ricoeur sou beweer dat ‘n metafoor soos “jy is ‘n vlinder van trillende lig” (r. 13) nie volkome verklaar kan word deur bloot na die reeds-bestaande konnotasies van die predikaat “‘n vlinder van trillende lig” te verwys nie. Volgens hom skep ‘n nuwe metafoor (soos die bogenoemde een) ‘n nuwe semantiese situasie deur ‘n “specially constructed system of implication” te skep (Ricoeur 1991: 78). Die konnotasies van die predikaat word steeds gebruik om hierdie sisteem van implikasie te skep, maar die betrokke sisteem van implikasie word ook ingespan om ‘n nuwe eienskap aan die subjek toe te ken, sodat ‘n nuwe metafoor nie slegs ‘n potensiële konnotasie van die predikaat in die subjek aktualiseer nie (Ricoeur 1991: 79), maar ‘n totaal nuwe betekenis aan die subjek toevoeg: hierdie eienskap van die subjek het tot dusver geen status in taal as sulks gehad nie (1978: 142).
‘n Nuwe metafoor is hierom ‘n ver-sinsel – die voorvoegsel “ver-” beteken voorsien van – omdat die metafoor deur die spanning tussen subjek en predikaat die leser dwing om die subjek van ‘n nuwe “sin” te voorsien. Die metafoor onthul dus nuwe aspekte van die subjek wat tot nou toe geen neerslag in taal gevind het nie: die digter voorsien ‘n sin aan die “jy” wat tot dusver nie bestaan het nie. Hierdie ver-sinsel maak staat op die reeks konnotasies van die predikaat “‘n vlinder van trillende lig”, naamlik broosheid en skoonheid, die gevoel van beweging wat in die woord “trillende” geïmpliseer word en die positiewe konnotasie van “lig” as ‘n noodsaaklike lewensbron. Al hierdie konnotasies werk saam om ‘n nuwe eienskap aan die subjek (die “jy”) toe te ken wat tot nou toe nie in taal bestaan het nie, naamlik die eienskap dat die subjek terseldertyd so lewendig en beeldskoon is dat haar nie-bestaan amper ondenkbaar is, maar dat sy ook, soos alle bewegende dinge, vervlietend is.
In die voorafgaande bespreking sien ons dus hoe die verklaring van nuwe metafore werk deur metafore as versinsels te beskou. Ricoeur beweer verder dat hierdie verklaringsproses as ‘n paradigma kan dien vir die verklaring van tekste in die algemeen. Hy voer die volgende redes aan: Die leser se konstruksie van betekenis word in beide metafore en tekste gereguleer deur sekere leidrade wat in die teks self vervat is (1978: 142). Hierdie konstruksieproses van ‘n teks behels, net soos in die geval van metafore, “the construction of [a] network of interaction which makes of [the] context an actual and unique event” (Ricoeur 1978: 142). ‘n Teks word daarom deur die filtrering van die potensiële konnotasies van die woorde wat daarin vervat is, omskep in ‘n diskursiewe gebeurtenis. Ons sien dus dat Ricoeur se metafoor-teorie van hermeneutiese belang is in so verre dit ons help om tekste in die algemeen die verklaar (om die betekenis van tekste uiteen te sit). Die proses wat betrokke is by die interpretasie van tekste kan ons egter ook help om die interpretasie van metafore van naderby te ondersoek(Voetnota 2).
Die tweede vraag wat ontstaan wanneer ons metafore as onderdele van diskoers beskou, is die vraag na verwysing, wat die vraag na die interpretasie van metafore impliseer. Waarna verwys die “die spieëls” in “die spieëls is blind” in reël 20 van Breytenbach se gedig? Ricoeur beantwoord hierdie vraag deur die problematiek van verwysing in enige teks uit te lig. In dialogiese situasies is verwysing onproblematies omdat die sprekers van ostensiewe verwysing gebruik kan maak om onsekerhede rondom verwysing op te klaar – die sprekers kan eenvoudig met hul vingers aantoon na watter objekte hul proposisies in die dialogiese konteks verwys. In ‘n geskrewe teks word objekte egter bedoel wat nie teenwoordig is nie – die “spieël” is nie teenwoordig in Breytenbach se gedig nie, en tog verstaan ons wat hy bedoel. Ricoeur los hierdie probleem op deur die konsep van ‘n “teks-wêreld” voor te stel.
Hierdie “wêreld” van ‘n teks beskryf hy as “the ensemble of references opened up by texts […]; the nonsituational references […] which […] are offered as possible modes of being, of symbolic dimensions of our being-in-the-world” (1978: 144). Die wêreld van die teks is die ekwivalent van ostensiewe verwysing in dialogiese diskoers, maar anders as in die geval van dialogiese diskoers lê die verwysing van die teks (en van die metafore wat potensieel daarin vervat is) nie agter die teks nie, maar voor die teks (Ricoeur 1978: 144). Die “teks-wêreld” vorm dus die konteks vir die interpretasie van die teks.
Enige teks ontsluit ‘n wêreld wat die leser konstrueer deur die teksgegewens te gebruik. Hierdie ontsluitingsproses is volgens Ricoeur slegs moontlik wanneer die ostensiewe verwysing na die ekstralinguistiese werklikheid opgeskort word (1981: 293). Die wêreld word daarom in hakies geplaas sodat die “teks-wêreld” na vore kan tree. Maar hierdie époche, om ‘n term uit die fenomenologie te gebruik, funksioneer nie as ‘n ontsnaproete uit die wêreld nie – dit bemiddel juis ‘n herbeskrywing van die wêreld as sulks.
So ‘n herbeskrywing vind plaas wanneer die leser haarself in die teks in-lees. Hierdie in-lees behels “making one’s own what was other, foreign” (Ricoeur 1978: 145). Ricoeur bedoel hiermee dat die leser via interpretasie die teks vir haarself toe-eien en daardeur ook haarself interpreteer; die leser maak die teks van toepassing op haar eie lewe deur die verskillende “ways of being” wat die teks ontsluit, te oorweeg as moontlike strategieë waardeur sy op nuwe maniere in die wêreld kan leef. So ‘n verstaan van die “teks-wêreld” wys die visioenêre aard van teks-interpretasie uit, omdat die “teks-wêreld” toekomstige maniere van in-die-wêreld-wees (“being-in-the-world”) uitwys. Die visionêre aard van ‘n teks is veral opsigtelik as dit kom by die gebruik van metafore. Siende dat metafore nuwe betekenisse skep, dien hulle as katalisators vir die ontsluiting van nuwe aspekte in die wêreld. Hulle wys as’t ware nuwe eienskappe in die wêreld uit: die gebruik van metafore is ‘n “deliberate strategy to open up a new way of speaking about the world” (Degenaar 1992: 70).
Toegepas op die Breytenbach-gedig, beteken dit dat die leser se verwysing na haar onmiddelike omgewing opgeskort word wanneer sy “nagmaal” lees, wat haar in staat stel om ‘n “teks-wêreld” te ver-sin waarin ‘n slapende geliefde aangespreek word. Hierdie geliefde word herinner aan haar sterflikheid (“jy leef / ‘n oomblik” (rr. 5-6)) deur die gebruik van verskeie metafore: sy is “‘n kelk van lig” (r. 4), “‘n vlinder van trillende lig” (r. 13), in haar “knabbel [haar] karkas reeds” (r. 14); haar nek is ‘n ruiker (r. 24). Hierdie metafore voorsien nuwe sin aan die aangesprokene en die liefde-situasie deur haar sterflikheid te beklemtoon. Wanneer die leser die teks vir haarself toe-eien, wys die teks ook die moontlikheid aan haar uit om anders in die wêreld te leef, om haar sterflikheid en die tydelikheid van haar verhoudings met ander uit te wys en sodoende haar daarop in te stel om anders teenoor haar geliefdes op te tree(Voetnota 3). Dit is egter belangrik om daarop te let dat die gedig nie volgens hierdie proses van toe-eiening voorskriftelik optree nie. Die gedig hou bloot alternatiewe leef-moontlikhede aan die leser voor.
Ter afsluiting kan ons Ricoeur se teorie rakende metafore opsom deur na metafore as die “katalisators van visioenêre versinsels” te verwys. Metafore kataliseer die skep van nuwe betekenisse deurdat hulle skynbare logiese absurditeite tussen die subjek en die predikaat van ‘n proposisie teweegbring. Die nuwe betekenis wat uit die katalisasieproses ontstaan is ‘n versinsel wat bydra tot die teks-wêreld van ‘n gedig. Hierdie teks-wêreld word deur die leser gekonstrueer tydens die interpretasieproses, wat op sy beurt weer lei tot self-interpretasie aan die kant van die leser deurdat die versameling versinsels waaruit die gedig bestaan dien as ‘n visionêre model vir potensiële wyses van in-die-wêreld-wees. Metafore is om hierdie rede van fundamentele belang aangesien hulle die kreatiewe potensiaal van alternatiewe bestaansmoontlikhede ontsluit.
slaap nou, vooroorgebuk intens asof luisterend na ons geheime bed
die wimpers ontspan versluier die gebalde oë, heinings
om die geslote kloosters van die kykers
saamgekolk in een helder tregter van leef, ‘n kelk van lig
die skree van lewe, die pyn van wete, jy leef
jou ribbe dy en trek, die riwwe vlees oor jou skedel
die hare wat boor deur bloed en verstomp teen been
dit vyl die sekonde tot ‘n kreet van genot, nou
as dit winde reën by luik en deur
die donker wag:
slaap nou, vooroorgebuk intens asof luisterend na die riemslae
van jou bloed, jy is ‘n vlinder van trillende lig
(as ook die bloed sal dik as ook die bleek sal blou)
(bene deur jou vlees knak wit kraaie met katoë jou derms pik)
(hulle lomp kuikens voed in die nes van jou maag)
… jou kadawer en my kadawer
die son word klein, daar’s roes in die klawer
die spieëls is blind
die donker bol die ruite
net ons hare kruip langer
dis die groen nag sonder stert
slaap nou, ek druk my neus in die ruiker van jou nek
hoe ryp, hoe bedwelmend die geur, die reuk van lewe
jy is ‘n delikate blom van polsende ivoor
jy is diep soos ‘n katjiepiering stil soos ‘n varkoor
slaap nou, roer, jy breek die lig met jou hande
hoe narkoties is die walms in dieptes van jou hals
vir jou offer ek hierdie hande vol lug, neem
eet drink leef
neem ook my hande en die sap van my lyf
lag nogeens in jou drome my blom my vrug
hoor jy nie? hoe kou die nag aan die dak
© Breyten Breytenbach, Ysterkoei-blues (2001: 43-44).
Breytenbach, B. 2001. Ysterkoei-blues: Versamelde gedigte (1964-1975). Kaapstad: Human & Rousseau.
Degenaar, J.J. 1992. “Imagination and Myth” in South African Journal of Philosophy 11(3): 67-74
Ricoeur, Paul. 1978. “Metaphor and the Main Problem of Hermeneutics” in The Philosophy of Paul Ricoeur: An Anthology of his work (eds.) Charles E. Reagan & David Stewart. Boston: Beacon Press.
Ricoeur, Paul. 1981. Hermeneutics and the Human Sciences (ed.) John Thompson.
Cambridge & New York: Cambridge University Press.
Ricoeur, Paul. 1991. “Word, Polysemy, Metaphor: Creativity in Language” in A Ricoeur
Reader: Reflection and Imagination (ed.) Mario J. Valdes. Toronto and Buffalo: University of Toronto Press.
The Oxford Companion to Philosophy. 2005. Sv. ‘semantics’ & ‘semiotics’. New York:
1. Aangesien Ricoeur verskillende teorieë beskou (elk met hul eie terminologie), gebruik hy verskillende terme om na diesielfde semantiese verskynsels te verwys. Voorts sal ek slegs die terme “logiese subjek” en “predikaat”, wat na die onderdele van ‘n proposisie te verwys, gebruik om verwarring te voorkom.
2. Die onderskeid tussen verklaring (“explication”) en interpretasie is ‘n belangrike onderskeid in die hermeneutiek. Ricoeur onderskei tussen hierdie twee terme deur die onderskeid tussen betekenis (“sense”) en verwysing (“reference”) te gebruik. Verklaring bemoei sigself met die vraag na die betekenis van tekste terwyl interpretasie saamval met die verwysing van tektste.
3. Die moontlikheid bestaan natuurlik dat hierdie “teks-wêrelde” gendered is, aangesien daar geargumenteer kan word dat die gender van die leser ‘n rol kan speel in sy/haar toe-eiening van die teks. Die bestek van hierdie opstel laat egter nie verdere spekulasie in hierdie rigting toe nie.
Tags: Metafoor, nagmaal, Ricoeur
Posted in Blogs | 2 Kommentare »