Somerset-Oos is 'n dorp in die Oos-Kaap in die Kaapse Middellande aan die voet van die boomryke Boschberg, 185 km noord van Port Elizabeth en 820 meter bo seespieël geleë. Dit lê ook aan die teerpad tussen Oos-Londen en Kaapstad. Somerset-Oos is 'n gewilde binnelandse vakansieoord vir mense wat aan die kus in Port Elizabeth en omstreke woon. Van die dorp se aantreklikhede is onder meer 'n museum, die Walter Battiss-kunsmuseum en 'n nabygeleë natuurreservaat. Daar is ook 'n woonwapark met alle moderne geriewe. Somerset-Oos het 'n bestendige bevolking, want in 2007 was hier na raming 16 176 inwoners, slegs sowat 500 meer as in 1996. In 2013 was die skatting 17 908, skaars 700 meer in 2008 se 17 271.
Die eerste setlaar in die gebied se naam was Willem Prinsloo. Hy het hom onder die Bosberg kom vestig, baie na aan die huidige museum, vroeër die NG gemeente Somerset-Oos se pastorie waarin vier predikante agtereenvolgens gewoon het. Prinsloo was die nieamptelike veldkornet van die distrik waarin minstens 20 ander gesinne hulle teen die jaar 1774 gevestig het. Hulle het ’n versoekskrif aan die koloniale owerheid in die Kaap gerig met ’n versoek om ’n drosdy en gemeente hier te vestig. So het Graaff-Reinet ontstaan. Op ’n tydstip het Prinsloo dele van sy plaas afgestaan en ’n boer genaamd Otto het kom woon op die deel wat nou as Bestershoek bekendstaan. Later het ook die familie Trichardt en die Besters gevolg.
Lord Charles Somerset (1767–1831), goewerneur van die Kaapkolonie van 1814 tot 1826, wou die voorstel van goewerneur sir John Cradock en goewerneur Caledon uitvoer dat ’n nedersetting aan die indertydse oosgrens gevestig moes word en aanvoorwerk gedoen vir ’n plan om ’n proefplaas in die omgewing op te rig. Die Amerikaanse plantkundige dr. Mackrill het opdrag gekry om ’n geskikte plaas te kry en is aangesê om op drie plekke te kyk: die Gamtoosvallei, die Swartkopsvallei en Bosberg, wat hy dan ook gekies het. Die plaas is in 1815 tot stand gebring met die doel om veeteelt in die Kaapkolonie te verbeter en om vars produkte aan soldate aan die grens te lewer. Dié plaas is Somerset Farm genoem.
Tien jaar later, in 1825, is die projek laat vaar, ’n nuwe drosdy uitgevaardig en die dorp Somerset aangelê. Die amptelike stigtingsdatum is 11 Maart 1825. Die agtervoegsel is eers sowat 30 jaar later bygevoeg om dit van Somerset-Wes te onderskei.
Somerset-Oos is die tuiste van een van die roemrykste skole in die Oos-Kaap, die tweetalige, gemengde Gill-kollege (gestig in 1867), asook die gelyknamige laerskool.
Die skool is in 1869 gestig danksy ’n erflating van dr. William Gill (1783–1863), ’n geneesheer en wolboer, as ’n hoërskool en universiteitsopleidingsentrum vir seuns en jongmans. Die oorspronklike gedagte was dat dit die Oostelike Provinsie (Oos-Kaap) se universiteit moes word, maar weens strawwe mededinging van die Rhodes-universiteitskollege in Grahamstad, wat destyds soos vandag ’n veel groter en belangriker nedersetting as Somerset-Oos was, kon Gill-kollege nie aan die vereiste voldoen nie wat die status van universiteitskollege beperk het tot ’n instelling met meer as 75 studente wat matriek behaal het. Gevolglik verloor Gill-kollege sy universiteitstatus in 1903 en word 34 jaar ná sy ontstaan slegs ’n hoërskool.
Die bedoeling was dat Gill ’n opleidingsinstelling vir seuns en jongmans sou wees, maar dit het een van die eerste tersiêre instellings geword wat vroue toegelaat het. Van 1928 af het Gill opnuut net seuns aanvaar en het ’n seunskool gebly tot 1965, toe Gill-kollege en die Hoër Meisieskool Bellevue saamgesmelt het. Die skool besit uitsonderlike, geskiedkundige geboue, ondermeer die oorspronklike gebou wat in 1869 in gebruik geneem is en wat nou as skoolbiblioteek dien. Die senior seunskoshuis is in 1892 ingewy. Die lowerryke skoolterrein is besonder ruim en sluit ook die aangrensende, gelyknamige laerskool in. Gill-kollege het tot 2012 reeds drie Springbok-rugbyspelers opgelewer.
Gedenkskool William OatesWysig
Somerset-Oos se provinsiale museum is eiesoortig omdat dit in ’n natuurgebied geleë is – aan die voet van die Bosberg. Kort nadat die dorp aangelê is, is die grond waarop die museum nou geleë is aan die Wesleyaanse sendelinge gegee sodat hulle ’n kapel en begraafplaas kon bou. Die kapel is voltooi en in 1828 ingewy, maar die grond en omliggende grond is enkele jare later aan die NG gemeente Somerset-Oos oorgedra en in 1835 is die kapel in ’n pastorie vir die gemeente omskep.
Dié kunsmuseum het sy oorsprong gehad toe die kunstenaar Walter Battiss sy versameling van sy eie kunswerk in 1981 tydens ’n seremonie voor die wit gewelhuis in Pauletstraat aan die inwoners van Somerset-Oos en Suid-Afrika bemaak.
Godsdiens en kerkeWysig
Die kerkgebou van die NG gemeente Somerset-Oos is ontwerp deur die Duits gebore argitek Carl Otto Hager, Suid-Afrika se grootste eksponent van die Neogotiese boukuns.
Die lidmaattal van die gemeente het in 1973 meer as 1 200 getel, in 1990 was dit 960 en in 2007 962 – 'n uitsondering op die gewone patroon van plattelandse ontvolking. Die NG gemeente Visriviervallei, wat in 1958 met sy swaartepunt op Kookhuis afgestig is, is in 2007 by Somerset-Oos ingelyf. Dié inlywing het, wat getalle betref, geen uitwerking op die ou moedergemeente gehad nie, want in 2012 was Somerset-Oos se lidmaattal steeds 959.
Afrikaanse Protestantse KerkWysig
Die plaaslike gemeente van die Afrikaanse Protestantse Kerk is een van die oudste in dié kerkverband en is reeds op 3 September 1987 gestig. Omdat daar in 2013 slegs 49 belydende en nege dooplidmate in die gemeente was, het hulle 'n bedieningsooreenkoms met die gemeente Port Elizabeth wie se ds. L.D. Greyling ook vir Somerset-Oos verantwoordelik is. Die AP kerkgebou is geleë by Pauletstaat 67.
Vir die doeleindes van Sensus 2011 is ’n gebied van 71,27 km² as die hoofplek Somerset-Oos afgebaken. Dit is amper drie maal groter as die 24,12 km² van Sensus 2001; daarom is die syfers van die twee volkstellings nie vergelykbaar nie. Die totale bevolking was volgens Sensus 2011 13 619, sowat 5 000 meer as die kleiner gebied se bevolking in 2001. Die swart (6 294) en bruin (5 850) bevolking is nagenoeg ewe groot, terwyl daar 1 338 wit inwoners was en 136 Indiërs en ander. Die vroulike deel van die bevolking was 52,49 persent en die manlike 47,51 persent. Afrikaanssprekendes was die grootste taalgroep, naamlik 7 394 (56,78 persent), vergeleke met 4 933 (37,88 persent) Xhosasprekendes en slegs 472 (3,62 persent) Engelssprekendes.
Hannes Marais 1941 – Springbok-rugbyspeler
Carel du Plessis 1960 – Springbok-rugbyspeler
Jakes Gerwel 1946–2012 – akademikus, politikus en sakeman
Walter Battiss 1906–1982 – kunsskilder
Ds. Henry Lindo Webb 1875–1948 – NG predikant
Ds. Charles Murray Hofmeyr, 1876–1930 – NG predikant
Wikimedia Commons bevat media in verband met Somerset East.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Somerset-Oos&oldid=1796834"