Die slegte reuk van ’n ideologieDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. ’n Interessante verskynsel doen hom die laaste vyf, ses jaar onder Afrikaners voor: As ’n mens die openbare gesprek goed dophou, merk jy dat die begrippe liberaal en liberalisme opnuut by baie ’n slegte reuk gekry het. Dit nadat die gevoel teen die begrippe in die eerste jare ná 1994 afgeneem het. Die woord liberalisme word afgelei van die Latynse liber en libertas, wat “vry” en “vryheid” beteken. Een misverstand wat ons mense oor die liberalisme het, is dat dit ’n enkelvoudige ideologie is wat dieselfde deur al sy aanhangers beskou word. Dit is nie die geval nie. Die aanhangers van die liberalisme kan in verskeie kategorieë ingedeel word. Die eerste sien dit as ’n kwessie van politieke menseregte. Die reeks opstande in die 18de- en 19de-eeuse Europa – die revolusies van 1789, 1832 en 1848 – was gemik teen die regerende elite wat geen regte en vryheid aan die massa wou verleen nie. Dit is deur die liberalisme (of wat toe daaronder verstaan is) geïnspireer. Dit het gegaan om die demokratisering van die politiek en die uitbreiding van politieke regte. Dié liberale opstande is, interessant genoeg, destyds ook met nasionalisme geïdentifiseer. Dit was byvoorbeeld sterk die geval in Frankryk en Italië, maar ook in Duitsland voordat Bismarck dit in die kiem gesmoor het. Die tweede groep dink veral in ekonomiese terme, naamlik die vrye mark en die beperking van owerheidsinmenging in die ekonomie. In Europa was dit veral in die laat 19de en die 20ste eeu die oorwegende vertolking. Dit beteken dat die liberalisme in dié tyd in Europa veral aangehang is deur die ryker mense. Die teenhanger van dié soort liberalisme was nie konserwatisme (wat dit ook al mag beteken) nie, maar die sosialisme, wat die ekonomiese voorregte van die hoër stande wou inperk en die ekonomiese stelsel wou hervorm om gelykheid te bevorder. In die loop van die 20ste eeu het die begrip nog twee betekenisse bygekry. Die eerste, veral in Europa, was verdraagsaamheid in etiese kwessies – veral homoseksualiteit, buite-egtelike seks, aborsie, die terugdring van die greep van die kerk op mense se daaglikse lewe, ensovoorts. Dis interessant dat Europese partye wat die vryemarkgedagte sterk verdedig het, dit gepaard laat gaan het met etiese liberalisme. In ’n groot deel van die Angel-Saksiese wêreld, waar die Marxisme se rol baie beperk was, was sake anders. Daar is die liberalisme geïdentifiseer met links. Dit was veral die geval in Amerika, waar die slagordes tans opgestel is langs die frontlinie tussen liberaal (= links) en konserwatief (=regs). Dit sien ’n mens by uitstek in die era wat pres. Donald Trump opgelewer het. In Suid-Afrika het sake op ’n eiesoortige manier ontwikkel. Eintlik was die liberalisme en die meeste Afrikaners nooit boesemvriende nie. Dit het al in die 19de eeu begin, toe die woord meestal met teologiese vrysinnigheid geïdentifiseer is, wat dit vir die ortodokse Calviniste ’n gruwel was. In die loop van die 20ste eeu is die begrip opgeëis deur diegene wat vír rasse-integrasie en teen apartheid was, en só het liberalisme by talle Afrikaners sinoniem met links geword. Ek onthou nog toe ek in die jare sestig student was, is die liberalisme gesien as die voorloper – byna die jonger boetie – van die kommunisme. En dít was natuurlik Satan met sy horinkies en stert selwers. Maar sake is natuurlik effens ingewikkelder as dit. Jy sien ’n proto-liberale oomblik onder die Afrikaners in die 19de eeu – dit wil sê, as jy die liberalisme dan volgens sy 19de-eeuse Europese wortels definieer. Die grondwette van die Transvaalse en die Vrystaatse republiek was in dié opsig uitgesproke liberaal. Maar toe doen die Britse imperialisme sy intrede in Suid-Afrika en druk die Afrikaners se proto-liberale moment dood. Die Britse liberalisme waarmee die Afrikaners toe kennis gemaak het, was die keersy van die Britse imperialisme. Enersyds het die Britse imperialisme soos ’n stoomroller oor Suid-Afrika gerol en die Afrikaners se selfbeskikking in die Anglo-Boereoorlog en daarna platgetrap. Andersyds het dieselfde imperialisme die liberalisme gebruik om sogenaamd meer regte vir swart mense en bruin mense te bewerkstellig en dit teen die Afrikaners te gebruik. Só het die imperialisme en die liberalisme twee kante van dieselfde munt geword. Albei is deur die Afrikaners as ’n dodelike gevaar vir hul eie nasionale oorlewing ervaar. Maar sedert die jare sestig van die vorige eeu het nóg ’n ideologie sy intrede in Suid-Afrika gedoen. Dit was die kommunisme, wat die ANC sedertdien in die jare tot 1990 heeltemal in sy greep gekry het. Waar Afrikaners dikwels die liberalisme as ’n afskuwelike vloekwoord gebesig en ervaar het, het die groeiende greep van die kommuniste in die ANC byna in ’n spieëlbeeld hiervan ontwikkel. As jy geskrifte van die ANC en die SA Kommunistiese Party in dié tyd lees, sien jy hoe hulle die liberalisme minstens net so heftig en ongenuanseerd soos konserwatiewe Afrikaners veroordeel. Dit ondanks die feit dat die ANC in sy beginjare ’n produk van die Britse liberalisme was. Dít is allengs totaal deur die toenemende kommunistiese invloed doodgedruk. Nou ja, die onderhandelingsjare van 1990-’94 het dramatiese veranderings in Suid-Afrika teweeg gebring. Sowel die tradisionele Afrikanernasionalisme as die kommunisme het in diskrediet geraak, en dus het die onderhandelaars hul toevlug tot die liberalisme geneem. Dis waarom die demokratiese Grondwet wat uiteindelik uit die onderhandelings te voorskyn gekom het, uit en uit ’n liberale produk is. Die moderne demokrasie, soos hy altans in die Weste funksioneer, is regstreeks uit die liberalisme van die Verligting gebore. Die liberale demokrasie maak dit byvoorbeeld uiters moeilik (let wel, nie onmoontlik nie) vir magsmisbruik en korrupsie om welig te tier – oneindig moeiliker as in ’n diktatuur. Die demokrasie is ten beste ’n morsige en problematiese stelsel, maar wat Suid-Afrika tans met die uitskuif van Jacob Zuma beleef, is ’n regstreekse uitvloeisel van die liberalisme. Maar jy kan enigiets natuurlik te ver deurvoer. As jy die liberalisme tot allesoorheersende dogma verhef, verword hy tot iets slegs. Die soort liberalisme wat slegs individue en individuele regte erken en wat die natuurlike grense tussen volke ontken, is die dood in die pot. Dan word dit ’n ideologie wat aan jou voorskryf hoe die werklikheid moet lyk, pleks van dat hy die werklikheid pragmaties verhelder. Dan trap hy in dieselfde val as byvoorbeeld die kommunisme en apartheid. Uiteindelik bly die goue reël: Gebruik jou gesonde verstand. Moenie die slaaf van enige ideologie – wat dit ook al is – word nie.