JY LEES NOU Vrugbare Nguni-koeie troef droogte
EX 070249 is 'n besonder vrugbare koei wat haar eerste kalf gehad het toe sy 21 maande oud was. Sy is tans 12½ jaar oud met haar twaalfde kalf. Foto's: Verskaf.
Die droogte van die afgelope paar jaar het nie dié Elite-Ngunikoei se volgehoue vrugbaarheid geknou nie. Sedert sy op 21 maande oud die eerste keer gekalf het, het sy nog nie 'n jaar oorgeslaan nie. Haar afgelope twee tussenkalfperiodes was 317 en 314 dae.
D ie Nguni-vertakking van mnr. Hannes Eksteen en sy seun, Lochner, van Exsteen Nguni's by Piketberg, is ingestel op hoogs vrugbare diere, asook die fyn bestuur van weidingstoestande en strategiese byvoeding wat dit bevorder. Vanjaar se Elite-Ngunikoei, EX 070249, het pas weer gekalf, haar 12de kalf sedert 2009 (sien tabel). Verse kalf gewoonlik op 24 maande oud die eerste keer.
Nguni's is gewoonlik baie vrugbaar, en Eksteen sê hulle selekteer al die afgelope 20 jaar vir vroeë vrugbaarheid. "In ons omgewing is grond te duur om drie jaar en sewe maande te wag vir 'n koei om 'n inkomste te gee."
Jong verse word reeds op 15 maande oud die eerste keer gedek. Die dektyd vir verse en koeie duur van 1 Junie tot einde September. Dan kalf hulle van Maart tot einde Junie in die daaropvolgende jaar. Eksteen sê die eerste kalwers wat in die kalftyd aankom, is gewoonlik dié van die vrugbaarste koeie en het ook die beste speengewig. Verse speen kalwers op sowat 180 kg en koeie op sowat 200 kg as die kalwers sewe tot nege maande oud is.
Nguni's het nie so 'n groot energiebehoefte nie. Daarom het hulle taamlik maklik deur die droogte gekom. 'n Voorraad kaf word by omliggende boere gebaal vir hierdie moeilike tye. "Ons laat wei hulle op die stoppellande en gee lekblokke wat ons self meng."
Vir koeie wat reeds in Maart kalf, spaar hy 'n stoppelland op elke plaas sodat hulle daarheen kan gaan totdat daar beter weiding in die winter is. In maande met min weiding moet daar so min moontlik diere op die plaas wees. Goeie weidingsbestuur behels dat kalwers gebore word in die tyd wanneer weiding beskikbaar is. "Ons probeer om saam met ons plaas se weidingsiklus te boer."
Waar moontlik, plant Eksteen hawer vir die beeste. Indien die hawer hoog genoeg groei, maak hy hooi, maar weens die droogte was dit nie onlangs moontlik nie.
Vroulike diere word in ses verskillende teeltroppe gedek om inteling so ver moontlik te vermy. "Vir die aankoop van nuwe bulle gaan soek ons op www.logix.org.za, 'n webwerf van SA Stamboek, Suid-Afrikaanse Ngunibulle met goeie teelwaardes. Ons kudde is 'n gedeeltelik geslote kudde. Ons gebruik meestal ons eie bulle, maar elke drie tot vyf jaar word 'n nuwe bul ingekoop vir nuwe teelmateriaal."
Hulle gebruik die nuwe bul se seuns in hul stoetery. "Ons ondervind met goeie, beheerde lynteling word die gewenste eienskappe mettertyd vasgeteel."
Hulle teel vir goeie temperament, vrugbaarheid, goeie moedereienskappe, melk, groei en 'n funksionele bouvorm. "Ons beleid is: 'n kalf so vroeg moontlik, so gereeld moontlik en vir so lank moontlik. As jy dít regkry, het jy basies die resep. Die koei wat aan ál drie hierdie standaarde voldoen, is die perfekte koei."
Hulle is tevrede as die koei vroeg kalf en jaarliks oor 'n tydperk van 15 jaar of langer kalf. Dan is sy aangepas by die plaas se toestande. "Ons seleksiedoelwitte selekteer self die bouvorm wat in ons omgewing die beste vaar."
Bulkalwers word aan voerkrale of omliggende boere verkoop wat hulle grootmaak en as veldbeeste aan kettingwinkels verkoop. Die verskalwers met hul goeie teelwaarde word verkoop aan telers of plaaslike boere wat hulle in kruisteling vir vleisopbrengs gebruik. Die Eksteens doen prestasietoetsing en het verlede jaar vir die eerste keer 'n fase D-toets op die bulletjies gedoen.
Die toets behels dat 'n groep bulle in dieselfde toestande aangehou word sodat hul prestasie met mekaar vergelyk kan word. Hulle soek bulle wat uit 'n goeie moederlyn kom. "Ons soek vrugbaarheid van die ma se kant, melk, groei en 'n rustige temperament sodat die diere maklik hanteer kan word. Eers daarna kyk ons na bouvorm."