Die wonder van woorde wat oor en weer migreer | Netwerk24
Deur Bun Booyens 15 Januarie 2019 00:00
Die interessantste nuusbrokkie die afgelope week of wat was vir my die 24 Suid-Afrikaanse woorde en frases wat in die Oxford-woordeboek opgeneem is.
As jy dit nie raakgelees het nie, die woorde is: amakhosi (stamhoofde); bunny chow; deurmekaar; district surgeon; dwaal; eina; gumboot dance; howzit; ingcibi (man wat besnydenis doen); ja; ja well no fine; kasi (huis); kif (“cool”); Mzanzi (Suid-Afrika); sokkie (langarmdans); sarmie (toebroodjie); shackland; spaza (winkel); skedonk; tickey box; toyi-toyi; traditional healer (eerder as “toordokter” van ouds); ubuntu; voetstoots; wine of origin.
Saam gelees skep hierdie woorde ’n verbasend bruikbare prentjie sou jy dinge in Suid-Afrika vir ’n besoeker wou beskryf: kos, drank, geweld, gasvryheid, padveiligheid, mediese hulp, medemenslikheid . . . min of meer als word gedek. Al woord wat eintlik nie daar hoort nie, is “tickey box”. Ek kan nie onthou waar en wanneer laas ek een gesien het nie.
“Eisj” is moontlik die een Suid-Afrikaanse woord wat die afgelope twee dekades die vinnigste hier veld gewen het. Dit beskryf daardie eg Suid-Afrikaanse lotsaanvaarding en gatvolheid – wanneer jou skedonk gaan staan, wanneer jou wine of origin opraak, wanneer die tou buite die district surgeon nie korter wil raak nie, en veral wanneer jy hoor daar is vanjaar wéér meer as dertig seuns dood weens ’n onbeholpe ingcibi.
Nou-nou” is straks die skelmste woord in Afrikaans.
“Nou-nou” is straks die skelmste woord in Afrikaans. Jy klink gehoorsaam, want jy stem mos in om die opdrag uit te voer, maar net nie dadelik nie – en met geen duidelike spertyd nie.
Woorde migreer wanneer die sprekers van ’n ander taal nie daarsonder kan klaarkom nie. Selfs groot kitskosgroepe het deesdae pap en wors op hul spyskaart. “Porridge and sausage” sou ’n geheel ander dis wees.
Tydens diensplig het dit my opgeval hoeveel woorde uit die Britse weermag oorgeloop het na Afrikaans. “Toggle rope” het “tokkeltou” geword, “staff” het nie “personeel” geword nie, maar “staf”. En “orders” is net so verafrikaans.
Afrikaans het ’n kleurryke versameling militêre woorde in ruil teruggegee. Engelssprekende instrukteurs het seepglad gepraat van “slegmoer”, “vetseun”, “rowers” en “suurstofdief”, want daar was eenvoudig nie Engelse sinonieme met genoegsame plofkrag nie. Ook die Afrikaanse “paraat” is verengels.
Sekerlik die twee nuttigste woorde in Afrikaans is “sommer” en “mos”. “Sommer” se vrypostigheid en selfvertroue is al baie besing. “Mos” impliseer jou toehoorder weet reeds dít wat jy gaan sê. As jy iets verkeerds gedoen het, begin jy jou verdediging met “Ja, maar hulle het mos gesê . . .” Daardie “mos” – net drie letters – maak die ander party medepligtig.
Wanneer ek terugdink, kry ek skaam dat die eerste twee Xhosa-woorde wat ek geleer het “aikôna” en “hamba” was. Asseblief, dankie en jammer het eers veel later gekom.
Meer oor: Bun Booyens | Taal | Afrikaans | Woorde
Studente se ‘objekte’ van toeka tot nou . . .