WOORDE WAT WEEG: Karel Schoeman - Na die geliefde land (2007)
Karel Schoeman - Na die geliefde land (2007)
Karel Schoeman. Na die geliefde land. Human & Rousseau, 2007. ISBN 07981 4828 4.
Karel Schoeman se naam word gekoppel aan grootse romans en die keuse van Na die geliefde land as een van die klassieke romans, mooi verpak deur Human & Rousseau, vra geen teëspraak.
Trouens, as romanskrywer het hy met 'n Ander land 'n pendant gelewer. Oor Na die geliefde land het een van my gunstelingskrywers, Graham Greene, hoog opgegee en sy waardering vir Etienne Leroux het 'n belangrike impetus gelewer vir Leroux se posisie en status in die buiteland.
Land en landskap is belangrike noemers in Schoeman se werk.
Hierdie roman is verfilm as Promised land (2002)– 'n film waaroor daar wye debat en kritiek was. Die film is wel by die vyftiende inetrnasionale filmfees in Tokio bekroon vir die beste draaiboek.
Louise Viljoen wys tereg in haar kort, dog knap inleiding op die visionêre aspek van die roman wat gesien kan word as 'n herskrywing van die plaasroman. Hierdie roman aktiveer al die angste en kwessies rondom (wit) mense se vrese wat waarskynlik veral in nuwer romans uitgespeel word, soos in Eben Venter se Horrelpoot en Jaco Botha se Miskruier.
Om 'n roman uit 'n ander tydperk te lees, kan òf 'n teleurstellende òf 'n aangename leeservaring tot gevolg hê. Omdat Schoeman as't ware hier op 'n belangrike aspek van die Afrikanerpsige inspeel, naamlik die plaas (hier Rietvlei) en die vrese vir oormag – wat hier waar geword het – kan die leser nie anders as om dit te koppel aan die politieke werklikhede van toe en nou nie. Trouens, dit was Jakes Gerwel wat al by herhaling daarop gewys het dat Schoeman juis een van ons mees gepolitiseerde skrywers in Afrikaans is – selfs wanneer hy nie oor die politiek skryf nie.
Die lees van hierdie roman bring duidelike opposisies in die Schoeman-oeuvre na vore: eensaamheid teenoor saam-heid; vreemdeling/buitestaander teenoor ingeburgerde. George uit Switserland keer terug na die familieplaas, wat inmiddels verwaarloos is. Sy herinneringe aan sy gesofistikeerde bestaan in die buiteland word in jukstaposisie geplaas met die eenvoudige bestaan van die agtergeblewenes.
Sy lewe as kind van 'n diplomaat was eensaam, met herinneringe aan 'n afstandelike moeder wat in vreemde woorde met ander kommunikeer.
Hy is 'n "displaced"-persoonlikheid, wat terugkeer na 'n huis waar hy as jong kind gewoon het – 'n huis wat in Freudiaanse terme 'n simbool is van hom: verlate, afgetakel, bekend, maar terselfdertyd bevreemdend.
Die Verlore Seun-motief is duidelik aanwesig en die leser wat nou hierdie roman lees met die wete van wat Schoeman hierna sou publiseer, lees bykans 'n soort werkboek waaruit Afskeid en vertrek sou ontspruit. Opvallend is die gebruik van die durende werkwoord ( skuifelend en pratend en murmelend en tikkend, p. 69) om die proses waarin almal vasgevang is, weer te gee. Die bekendste nie-kommunikatiewe aspek van karakters word eweneens hier aangetref – mense wat geheime met hul ronddra en boeke wegsteek wat troos moet bring. Op 'n eiland met die uitspraak dat daar grense tussen mense is, word hier uitgespeel.
Trouens, Schoeman se romans werk met 'n iteratief-duratief: van mense wat gestolp is in hul lewenswyse, eensaamheid, onsekerhede.
George se reis word as 'n pelgrimstog gesien (p. 149) met al die implikasies wat dit inhou en die skerpsinnige leser kan nie help om te glimlag wanneer hy /sy lees dat 'n inskripsie voor in 'n boek deur ene J. Human (die uitgewer van die roman se naam!) gemaak is nie.
Schoeman soos C.M. van den Heever (veral Laat vrugte) het 'n belangwekkende bydrae gelewer tot die sub-genre van die plaasroman. Alle jonger skrywers werk vanuit hierdie twee romans en dit sou 'n lonende studie wees om die (onbewuste) invloed van hierdie roman op Horrelpoot te ondersoek waar die vrees werklikheid geword het.