Krafo ya 1: Palogare ya poelo ya mabele dihleng tša 2008 le 2009.
Batšweletši ba bala mabaka a mmalwa ao a ba šitišago go bjala peu ya mapastere, go swana le go tura ga peu ye; tlhaelo ya letlotlo ka nako ya pšalo; go se hwetšagala ga peu ya mapastere; theko ya monontšha; kaonafalo ye nnyane ya poelo goba go hlokega ga yona; tlhaelo ya kamantšho; le boleng bjo bo fokolago bja polokego le tshepetšo ya mapastere ao a hwetšagalago kgwebong.
Dikgang tše di bakile dipotšišo mabapi le ge eba mapastere a na le mohola go feta lehea la mohuta wo o sa laolwego tulafatšo (open pollinated variety (OPV)) ge a bjalwa ke batšweletši ba ba nago le methopo ye e fokolago, fao go hwetšagala ga peu go sa tshepegego, tirišo ya dinyakwapšalo e hlaelago le gona go folotša ga puno go tlwaelegilego. Potšišo ya nnete ke gore: na ke mohuta ofe, lepastere goba "OPV", wo o ka kgotlelelago go thuša motšweletši go phethagatša toto ya dijo le go thekga ditseno tše di swarelelago.
Peu ke senyakwapšalo se bohlokwa (key input) tšweletšong ya dibjalo. Mekgwa yohle ya temo e hlamilwe go diriša maamušo a leabela (genetic potential) a peu ye e bjetšwego ka botlalo. Ga go na mokgwa ofe kapa ofe wa temo (e ka ba mokgwa wa go lema, tlhagolo, taolongwang, nontšho goba taolo ya disenyi le malwetši) wo o ka kaonafatšago poelo ya dibjalo go fetiša ka moo boleng bja peu bo dumelelago. Ka fao peu e bopa motheo wa katlego goba pholotšo ya dibjalo tše di bjetšwego.
Go hlagiša dipoelo tše kaone, motšweletši o swanetše go bjala peu ya boleng bjo bokaone. Go kgonthiša gore o bjala peu ya boleng bjo bobotse o swanetše go reka ye e hlatsetšwego (certified seed), e ka ba peu ya mapastere goba ya OPV. Peu ye e hlatsetšwego ke ya tlhweko (pureness) ye e sego ka fase ga 98% mme tekanyo ya yona ye e melago ga e be ka fase ga 90%. Theko ya peu ye e hlatsetšwego e lokafatšwa ke kgonagalo ye e tiilego ya go hlagiša poelo ga yona.
Ka baka la go hloka tšhelete baleminyane le balemi bao ba bjalago fela go iphepa (subsistence producers), gantši ba bjala peu ya sehla se se fetilego yeo ba e bolokilego. Ge ba bjala peu ya mapastere ye ba e bolokilego ka tsela ye, gantši poelo ya bona e fokotšega ka tekanyo ye e ka bago seripagare (50%) ge e bapišwa le poelo ya lehea leo le tšweletšwago ka peu ye mpsha. Le ge go le bjalo, pšalo ya peu ya mehuta ya OPV ya sehla sa go feta ye e bolokilwego ga e hlole tahlego ya poelo.
Na lepastere ke eng?
Lepastere ke sephetho (setlogolo sa lešika la mathomo) sa nyalano ya mehuta ye mebedi ye e sa tswalanego (ye e fapanago ka leabela), ye nngwe ya tshadi, ye nngwe ya tona. Boitulafatšo (self-pollination) ke ge modula wa sebjalo se se itšego sa lehea o beiwa maledung a mafela a sebjalo sona seo. Ge lehea le itulafatša, lešika le lengwe le le lengwe le le latelago le fokodišwa go ya pele. Se se bitšwa go itswala (inbreeding) mme morago ga lebaka go hlolega dibjalo tše di fokolago tše di bitšwago mašika a go itswala (inbred lines). Dibjalo tše ke tše nnyane ka sebopego, mafela a tšona ke a manyane le gona di hlagiša poelo ye nnyane. Le ge go le bjalo, ge dibjalo tše pedi tša mohuta wo di tswadišwa, maatla a sebjalo sa mathomo a tsošološwa peung ye e enywago, mme poelo ya dibjalo tše di melago ka peu ye e kaonafala kudu. Se se bitšwa maatla a mapastere (hybrid vigour). Ke sepheto sa tsenelelano ya dihlopha tše pedi tša leabela le le itšego (genes), tše di hwetšwago mehuteng ye mebedi ya mašika a go itswala (inbred lines).
Lepastere le le itšego le ka kgethwa go lwantšha disenyi le malwetši a a itšego le ge e le komelelo.
Ka kakaretšo mapastere a hlagiša poelo ye e fetago ya mehuta ye e sa laolwego tulafatšo (OPV).
Mapastere a swana ka mmala, putšo (bogolo) le dipharologantšho tše dingwe tša dibjalo tšeo di kgontšhago motšweletši go phethagatša ditiro tše di itšego (tša go swana le nontšho, kgašetšo le puno) ka nako e tee.
Mabele ao a swanago ge a bunwa a ka ba le mehola gape ge a rekišetšwa bareki bao ba hlomphago boleng bja maemo a godimo.
Poelo ya mapastere e feta ya mehuta ya OPV ka palogare ya 18%.
Peu e a tura.
Motšweletši o swanetše go buna ditone tše di fetago tše pedi godimo ga hektare go lokafatša theko ya godimo ya peu.
Motšweletši o swanetše go reka peu ye mpsha sehla se sengwe le se sengwe sa pšalo.
Mabele ao a tšweletšwago ka peu ya mapastere ga a swanele go dirišwa bjalo ka peu ya go bjala dihleng tše di latelago.
Motšweletši a ka palelwa ke go hwetša (source) peu ka nako.
Mapastere a huetšwa gabonolo go feta mehuta ye mengwe ke mabaka a boima (stress conditions) a go swana le go enya peu (tasselling).
Ge dibjalo di sa hlokomelwe gabotse le gona mabaka a tikologo e le a mabe, mohola wa poelo ya godimo ya mapastere ye e phalago ya mehuta ya OPV, o a fokotšega.
Na mohuta wo o sa laolwego tulafatšo (OPV) ke ofe?
Mohuta wa OPV ke woo peu ya wona o tšweletšwago ka tulafantšho ye e sa kgethwego (random cross pollination) (ke go re tulafatšo ga e laolwe). Se se ra gore tulafatšo ya dibjalo tšhemong ga e laolwe, ka fao di ka se swane ka botelele, mmala wa maledu le bogolo le sebopego sa mafela, le gona di tla gola (butšwa) ka dinako tše di fapanago.
Tshenyegelo mabapi le peu ga e gona goba ke ye nnyane fela. Motšweletši a ka boloka mabele a mangwe ao a ka a dirišago bjalo ka peu ka morago.
Theko ya peu ke ye nnyane ge e bapišwa le ya peu ya mapastere.
Tšhelete ye e bolokwago ka tsela ye e ka dirišwa go reka monontšha goba dibolayasenyi.
Peu e ka dirišwa ka leboo - ke go re mabele a sehla se e ka ba peu ya sehla se se latelago.
Mafelo a maamušo a manyane ga a lokafatše tshenyegelo ye kgolo ya theko ya peu ya mapastere - ke go re mapastere ga a swanele go bjalwa mafelong ao.
Motheo wa leabela (genetic base) wa mehuta ya OPV o nabile go feta wa mapastere mme nako ya yona ya go khukhuša e fetogafetoga go feta ya mapastere. Sephetho ke lebaka le letelele la go khukhuša, seo se kgontšhago mehuta ya OPV go dulafatša mabakeng a makopana a boima (go swana le tlhaelo ya monola, dithemperetšha tša godimo goba tša fase, bjalobjalo). Ka nako ye nngwe phapano ye e ka hlagiša dipoelo tše di tiilego go feta tša mapastere ao a khukhušago ka nako e tee.
Go bohlokwa go reka peu ye e hlatsetšwego morago ga lebaka le lengwe le le lengwe la mengwaga ye meraro go kgonthiša tšwelelo ya tlhweko ya leabela.
Ka tlwaelo poelo ya yona e fetwa ke ya mehuta ye mengwe ka 10 - 25%.
Mafelong a maamušo a godimo mehuta ya OPV e ka fokotša poelo (profit margins).
E ka se swane ka mmala, bogolo (putšo) le dipharologantšho tše dingwe tša dibjalo.
E ka huetša theko ya mabele, ke go re boleng.
Ka baka la go se swane e ka hlola mathata mabapi le mešomo ye e itšego, bjalo ka kgašetšo le puno (kudu ge go dirišwa sefodi (combine harvester).
Go kgonthiša tlhweko ya mehuta ya OPV, e swanetše go bjalwa dimetara tše di sego ka fase ga tše 300 go tloga go mehuta ye mengwe.
Peu ya boleng bjo bo fokolago e ka šitega go mela gabotse mme gwa hlolega dibjalo tše di fokolago tšeo di palelwago ke go phadišana gabotse le mengwang (ka tlwaelo peu ye e beelwago thoko gore e bjalwe sehla se se tlago e bolokwa mabakeng a a sa kgahlišego mme e huetšwa ke themperetšha ya godimo, disenyi le malwetši).
Ka tlwaelo mehuta ya OPV ga e fetolwe leabela gore e kgone go lwantšha dikhunkhwane goba dibolayangwang.
Sa mathomo, bjala mohuta wa OPV woo o swanelago tikologo ya gago.
Laola mašemo a gago gabotse, o leme ka mokgwa wa temopabalelo ka go diriša monontšha, mmutedi goba bobedi bja yona. Fediša mengwang le disenyi.
Go swanetše go ba sebaka sa dimetara tše di sego ka fase ga tše 100 gare ga tšhemo ya lehea la OPV le ya lehea la mohuta wo mongwe. Go sego bjalo, mohuta wa OPV o swanetše go bjalwa dibeke tše tharo pele goba morago ga mohuta wo mongwe wa kgauswi gore o khukhuše ka nako ye e fapanago le ya mohuta wo mongwe. Ka tsela ye o ka kgonthiša gore tšhilafatšo ye e sa nyakegego ya modula e ka se direge.
O swanetše go buna go tloga bogareng bja tšhemo go fokotša tšhilafatšo ya modula.
Pele ga ge lehea le khukhuša o swanetše go hlahloba tšhemo ya gago mme o tomole dibjalo dife kapa dife tšeo di fapanago le tše dingwe (ke go re tše telele goba tše kopana go feta tše dingwe goba tšeo di swerwego ke bolwetši).
Ge o buna, kgetha mafela a makaone dibjalong tše kaone. Kgetha mafela a a swanago, ao a sa bontšhego bolwetši le gona a nago le dithoro tša boleng bjo bo nyakegago.
Buna mafela ao a sego ka fase ga a 300.
Mafela a swanetše go tlošwa megwang a omišwa mme a bolokwa lefelong le le swanelago (le le šireleditšwego, le omilego le gona le fifetšego).
Kgonthiša gore peu e omile (lebaka le peu e ka dulago e sa bole le pedifatša go ya ka phokotšego ya 1% ye nngwe le ye nngwe ya monola go tloga go 13%). Teko ye e bontšhago ge eba peu ya gago e akaretša monola wo e ka bago wa 13% ke ye: tswakanya dipeu tše 100 le letswai la boima bja kramo e tee (1 g) mme o di tswalelele tii ka lebotlelong. Ge letswai le eba monola morago ga metsotso ye mehlano, go ra gore mafela a swanetše go omišwa go ya pele.
Peu e swarelela bokaone mabakeng a go tonya (e sego a bokgahlo). Tshwarelelo ya peu e a pedifatša ge themperetšha ya bobolokelo e fokotšwa ka 5ºC.
Ditšhupa, difankase le dipakteria di fokotša tshwarelelo ya peu. Go lwantšha tshenyo ye, peu e swanetše go dula e omile ka moo go kgonegago.
Boloka peu ya gago ka ditšhelong tše di hlwekilego, di omilego le gona di sa tsenwego ke moya mme o di phare setlankana (morago ga ngwaga o ka se sa tseba gore ke eng ge o sa ngwale).
Molora o mona monola ka gare ga setšhelo mme o šitiša tšwelelo le katafalo ya ditšhupa. Tšhela molora wa boima bja seripagare sa kilokramo (0,5 kg) malebana le kilokramo ye nngwe le ye nngwe ya peu.
Yona e ka dirišwa go swana le molora wa go oma. Tswakanya mahwana a 15 a kalaka le kilokramo ye nngwe le ye nngwe ya peu.
O ka diriša oli ya go apea go šitiša katafalo ya ditšhupa. Hlakanya lehwana le tee la oli le kilokramo ye nngwe le ye nngwe ya peu.
Ditšhupa ga di kwane le dimela tša monkgo wo maatla. Diriša pherefere (chilli) (tswakanya mahwana a mahlano a lerojana la pherefere le kilokramo ye nngwe le ye nngwe ya peu).
Omiša matlakala a sona o a kgatle mme o hlakanye mahwana a mahlano le kilokramo ye nngwe le ye nngwe ya peu.
Tsenelo ya mohola wo o hlagišwago ke leabela.
Mohola wa kalafo ya peu le taolo ya boleng.
Fela ge go rekwa peu ye e hlatsetšwego.
Go ba gona ga morekišapeu yo a tshepegago yo a hlagišago materiale ye mpsha ya leabela.
Go a belaetša.
Go itaola ga bao ba amegilego temong.
Poelo ya lepastere le lebotsebotse e ka phala ya mohuta wa OPV wo o fokolago ka 70% le go feta. Le ge go le bjalo, mohuta wo mobotse wa OPV o ka enya go swana le lepastere le le fokolago goba ebile o ka le phala. Khuetšo ya pšalo ya peu ya lešika la bobedi (peu ye e bunnwego sehla sa go feta) ga se selo mabapi le mohuta wa OPV, eupša mabapi le lepastere khuetšo ke e šoro (tahlego ye e ka fihlelago 50%). Mapastere a maemo a godimo (elite hybrids) a tšweletša mabele a a fetago ao a tšweletšwago ke mehuta ya OPV ya maemo a godimo (elite OPV's) ka 18%. Peu ya lepastere ye e bunnwego sehla se se fetilego ya bjalwa sehla se, e phalwa ke peu ye mpsha ya lepastere ye e tšweletšago mabele a a fetago ya peu yeo e bolokilwego ngwagola ka 32%. Peu ye mpsha ya mohuta wa OPV e tšweletša mabele a a fetago a peu ya OPV ye e bolokilwego ngwaga wa go feta ka 5%.
Tshenyegelo mabapi le theko ya peu ye e hlatsetšwego e feta ya theko ya peu ye mpsha ya OPV goba ya tirišo ya peu ya yona ye e bolokilwego sehla se se fetilego.
Lepastere le le tšweleditšwego ka peu ye e bolokilwego sehla se se fetilego.
Go reka peu ya lepastere ngwaga le ngwaga e ba mokgwa wo o holago bokaone mola poelo e le ditone tše pedi godimo ga hektare goba go feta. Ge poelo godimo ga hektare e oketšega, mohola wa go bjala peu ye e bolokilwego sehla sa go feta o a fokotšega. Motšweletši o holega ganyane fela ge a thoma go bjala peu ya lepastere bakeng sa peu ya OPV ntle le go diriša monontšha le go oketša poelo godimo ga hektare. Ge motšweletši a swanetše go reka peu ya lepastere ka theko ya godimo, o swanetše go oketša poelo godimo ga hektare go sepelelana le tshenyegelo yeo ya godimo.
Batšweletšamabele ba kgona go akanya mohola wa dibjalo tša bona. Le ge go le bjalo, re a tseba gore toto ya dijo tša lapa, lehloyo la dikgonagalokotsi, dikgetho (preferences) le tlwaelo, ka moka di kgatha tema ye bohlokwa diphethong tša motšweletši mabapi le tše a di bjalago le ge e ka ba mekgwa ya taolo. Ka wona mokgwa wo toto ya peu ya lapa ke kakanyo ye bohlokwa mabapi le go diriša mabele a sehla sa go feta bjalo ka peu, kudu mafelong ao a lego kgole le barekiši ba peu. Tsenelo ya mebaraka ya mabele moo thekišo ye kaone e kgonagalago e swanetše go ba kakanyo ye bohlokwa go batšweletši ba ba hlaelago methopo ge ba kgetha peu ye ba nyakago go e reka. Go na le dintlha tše mmalwa tša leago le tša setšo tšeo di amanago le go kgetha gare ga mapastere le mehuta ya OPV.
Mabakeng a a itšego mehuta ya OPV e ka ba le mohola go batšweletši, eupša tirišo ya peu ya OPV goba peu ye e bolokilwego sehla sa go feta, e ka ba poelamorago mabapi le poelo ya mabele. Ka kakaretšo lepastere le tla tšweletša mabele a a fetago ao a tšweletšwago ke mehuta ye mekaone ya OPV ka 18%.
Tsenelo ya mohola wo o hlagišwago ke dinyakišišo mabapi le kaonafatšo ya leabela la mehuta ye mefsa.
Tsenelo ya mohola wo o hlagišwago ke kalafo le boleng bja peu.
Go ba gona ga morekišapeu yo a tshepegago.
Maano a boiphedišo a ditšhaba tše di hlaelago methopo.
Tlhophollo ya seekonomi ya dipoelo.
Tshepego ya poelo.
Twantšho ya komelelo.
Twantšho ya malwetši.
Go tia (standability).
Twantšho ya dikhunkhwane (BT).
Botelele bja sehla.
Nako ya go butšwa.
Lebelo la go oma (drying rate).
Twantšho ya esiti.
Twantšho ya dikhemikhale (round-up ready maize).