Nieusaksiese Skryfwyse - Wikipedia
Die Nieusaksiese Skryfwyse (Nedersaksies: Nysassiske Skryvwyse (NSS)) is 'n Nedersaksiese spellingsriglyn vir die hele Nedersaksiese taalgebied, vir sowel die Nederlandse kant as die Duitse kant van die grens. Terwyl die meeste Nedersaksiese spellingssisteme sterk gerig is op die juiste weergawe van die plaaslike uitspraak, het die NSS juis as doel die wedersydse leesbaarheid en duidelikheid te vergroot.
Voordele van hierdie spelling is onder andere:
gelykheid vir al die dialekte aan weerskante van die grens
vryheid om eie persoonlike uitspraak te gebruik
herkenbare woordbeeld oor al die dialekte
Die NSS kan gesien word as 'n uitgebreide weergawe van die Algemeyne Schryvwys’ (Algemene Skryfwyse) van Reinhard Franz Hahn, wat nou ook aangepas is aan die ander, nie-Noord-Nedersaksiese dialekte. Die NSS het ook onderdele opgeneem van ander op uitspraak gebaseerde spellingsvoorskrifte en die Middelsaksiese spelling uit die Hansetyd.
Hierdie spelling is opgestel deur die "warkgruppe AS 2.0" (werkgroep AS 2.0), 'n groep taalliefhebbers van die Veluwe en Twente in Nederland en uit Oos-Wesfale en Sleeswyk-Holstein in Duitsland.
1 Doel en agtergrond
4 Prinsipe 1: etimologie
5 Prinsipe 2: gelykvormigheid
6 Prinsipe 3: oop en geslote lettergrepe
6.3 Medeklinkers aan die woordeinde
7 Verdere eienskappe
7.1 Aanpassings van leenwoorde en vreemde woorde
7.2 Hooflettergebruik by selfstandige naamwoorde
8 Konkrete grafeemgebruik
8.2.1 Ou lang klinkers
Doel en agtergrond[wysig | wysig bron]
Die doel van die Nieusaksiese Skryfwyse is vereenvoudiging en om grensoorskrydende kommunikasie te bevorder. Dit word behaal deur 'n middeweg te soek en deur in woorde die plaaslike uitspraakkenmerke te verwyder.
Terwyl die meeste van die mense aan al twee kante van die grens dikwels die kredo "skryf soos jy dit uitspreek" aanhou (wat die meeste van die tyd beteken: "skryf asof dit Nederlands of Duits is."), help die NSS die taal skrywe sodat dit verstaanbaar is vir almal wat nie met die Nederlandse of Duitse spellingsriglyne bekend is nie. Die lesers mag hul eie uitspraak toepas.
Die huidige Nedersaksiese spellingsreëls volg meestal of die Hoogduitse of die Standaardnederlandse spellingsvoorskrifte, met klein aanpassings om die plaaslike Nedersaksiese uitspraak tegemoet te kom. Bitter min mense volg die spellingsstandaarde tot op die letter of weet hoegenaamd nie van die bestaan van hierdie spellingsvoorskrifte af nie.
Duitsers gebruik meestentyds 'n spelling wat gebaseer is op Hoogduits, terwyl Nederlanders Nedersaksies vanuit Standaardnederlands benader. Dit belemmer wedersydse leesbegrip onnodig. Altwee spellingssisteme is nie ontwerp vir die Nedersaksiese taal nie, waardeur daar gate ontstaan wat skrywers na hul eie insigte en kreatiwiteit opvul. Aan die Nederlandse kant lei dit dikwels tot 'n stormvloed aan leestekens en dubbele of selfs driedubbele klinkerreekse.
Die volgende voorbeeld uit Twents-Nedersaksies wys die verskil van die NSS in vergelyking met ander, min of meer algemeen aanvaarde skryftradisies, soos die Sass'sche Schriefwies (Sass, bestem vir Noord-Nedersaksiese dialekte in Duitsland) en die Standaard Schriefwieze (bestem vir Twentse dialekte in Nederland).
Afrikaans: "Die soldaat het vir sy ma geskryf dat hy gou huis toe sou kom."
Twents, in Sass: "Den Suldaat schreev an sien Moder, dat he gau wedder to Huus kömm."
Twents, in Standaard Schriefwieze: "'n Soldoat skreef an zien moo dat e gauw wier thoes köm."
Twents, in NSS: "Den soldåt skreev an syn moder dat hee gauw wyr te huus köm."
Die Nieusaksiese Skryfwyse kan sowel breed as nou toegepas word. Aan die een kant is daar die oorregionale maksimale weergawe, waarin al die gesproke verskille van al die dialekte opgeneem is. Aan die ander kant is daar 'n reeks minimale weergawes, waarin bepaalde grafeme saamgevoeg kan word as die uitspraak van bepaalde klanke in 'n respektiewelike dialek samengesmelt is.
De Nieusaksiese Skryfwyse het drie hoofprinsipes:
oop en geslote lettergrepe
en sekere ander eienskappe, wat hieronder genoem word.
Prinsipe 1: etimologie[wysig | wysig bron]
In die maksimale weergawe bepaal die etimologie hoe 'n woord gespel word. In die regionale minimale weergawes kan daar van die etimologiese spelling afgewyk word, byvoorbeeld in 'n dialek waar histories verskillende foneme tot een foneem versmelt is.
E-apokopee[wysig | wysig bron]
Die e, wat vanweë e-apokopee in die noordelike dialekte en in party Nederlands-Nedersaksiese dialekte weggeval het, word in skrif behou. Dit verminder die optiese verskille tussen die noordelike en suidelik dialekte. Buitendien bied dit 'n eenvoudige en sistematiese oplossing vir die weergawe van eindklankverskerping van klinkers in die noordelike dialekte: wyse = [vi::z], breyve = [brɛ:ɪ̯v].
Prinsipe 2: gelykvormigheid[wysig | wysig bron]
Die prinsipe van gelykvormigheid beteken dat 'n woord waar moontlik dialekintern en interdialektaal konstant op dieselfde manier geskryf word.
Eindklankverskerping[wysig | wysig bron]
Aan die einde van 'n lettergreep word obstruente gereeld stemloos. Dit hoef in skrif weergegee te word nie. 'n Mens skryf: tyd - tyden (en nie Tiet - Tieden nie, soos dit in die SASS gebeur) en skryven - skrivt (en nie soos in Nederlands schrijven - schrijft nie).
Assimilasies[wysig | wysig bron]
Gereelde assimilasies word nie in skrif weergegee nie. 'n Mens skryf: bild - bilder, hand - handen/hände, ölven, seggen ens.
Grondwoorde wat op s, sj of 'n ander sibilant eindig vorm 'n uitsondering hierop. Hier verval die s van die agtervoegsel -st: nervöös → up't nervööst, duusjen → du duusjt.
Prinsipe 3: oop en geslote lettergrepe[wysig | wysig bron]
Klinkerlengte[wysig | wysig bron]
'n Lang monoftong word in 'n oop lettergreep met 'n enkel teken geskryf, in 'n geslote lettergreep dubbel. 'n Mens skryf: maken - maakt, good - gode.
Die letters e, y en å vorm 'n uitsondering hierop:
'n lang e kan ook in 'n beklemtoonde oop lettergreep dubbel geskryf word. Dit geld veral by woorde met een lettergreep. Op die manier kan 'n mens byvoorbeeld as alternatief op die noordelike sey (DE See, NL zee, AFR see) in die suidelike dialekte see skryf.
y staan altyd vir 'n lang klinker, dit maak verdubbeling in 'n geslote lettergreep oorbodig. 'n Mens skryf: hyr en myn en nie hyyr of myyn nie.
ook die å staan altyd vir 'n lang klinker en sodoende is ook hier verdubbeling in geslote lettergreep oorbodig. 'n Mens skryf: stån en gån en nie ståån of gåån nie.
Medeklinkers aan die woordeinde[wysig | wysig bron]
In die NSS is daar geen medeklinkerverdubbeling aan die einde van 'n woord nie, soos dit in Hoogduits gebeur. 'n Mens skryf: kan, nat en wil en nie kann, natt en will nie, soos in SASS.
Verdere eienskappe[wysig | wysig bron]
Aanpassings van leenwoorde en vreemde woorde[wysig | wysig bron]
Leenwoorde, wat tans nie meer as vreemd herken word nie, word in oorstemming met die uitspraak geskryf. By vreemde woorde bly die spelling na aan die spelling van die herkomstaal, indien dit in die Latynse alfabet geskryf word. Vreemde woorde word in die volgende gevalle in Nedersaksies ook aangepas:
Die prinsipe van oop en geslote lettergrepe: lang klinkers in 'n geslote lettergreep word ook in vreemde woorde met twee letters geskryf, byvoorbeeld: kanaal, systeem en kultuur.
c word k by die uitspraak /k/ en bly c by die uitspraak /ts~s/, bv. konferens(y) en kakao, maar citrone en centrum.
cc word ks by die uitspraak /ks/ (aksent, aksepteren) en kk by die uitspraak /k/ (akkumuleren, akkoord).
qu word by die uitspraak /kv/ vervang deur kw, bv. kwaliteyt en frekwens(y).
by die uitspraak /k/ word qu oor die algemeen k, soos in karantäne. By eiename en lokasies kan die spelling met qu behou word, bv. Quebec.
th en ph word geskryf as t en f, 'n mens skryf: teory, tema, telefoon en foto.
x word ks, soos in eksempel en kontekst.
Hooflettergebruik by selfstandige naamwoorde[wysig | wysig bron]
Hoofletters word alleenlik gebruik aan die begin van 'n sin en by name van persone en lande. Ander selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde kry geen hoofletter nie - ook afleidings van lande kry geen hoofletters nie.
Interpunksie[wysig | wysig bron]
Die gebruik van komma's volg die grammatika. 'n Komma word geplaas tussen deelsinne, byvoorbeeld [hoofsin, hoofsin] of [hoofsin, bysin]. As dit 'n kort deelsin betref (~twee woorde), kan die komma weggelaat word. Uitsonderings: by die vervoegings un/en en or/oder/of word geen komma geplaas nie.
Aanhalingstekens staan voor en agter 'n woord of sin en word boaan geplaas. Moontlik is: "...", “...” en ”...”.
Konkrete grafeemgebruik[wysig | wysig bron]
By die medeklinkers is daar geen noemenswaardige verskille op foneemvlak tussen die dialekte nie. Hier kan die oorregionale spelling sonder groot probleme op al die dialekte toegepas word.
By die klinkers sorg dialektspesifieke uitsonderings daarvoor dat die grafeme interdialektaal nie sommer regstreeks overgeneem kan word nie. Hier is 'n aantal klein aanpassings vir sekere dialekte of dialekgroepe noodsaaklik.
Plosiewe[wysig | wysig bron]
berg beake, bekke
Westföälsk ouk: braeken
Frikatiewe[wysig | wysig bron]
werold woneyr, woneer
westföälsk ouk: vuagel
leyv, leev finnen
vleysk, vleesk Schipp
sj (/ʃ~s/ in leyn- un vrömdwöörde) sjokolade
Sonorante[wysig | wysig bron]
westföälsk ouk: kuamen
westföälsk ouk: nuat
leyren, leren, lyren
Ou lang klinkers[wysig | wysig bron]
ey, e / ee ē1 skērjan~skērō
leyg, leeg Scheer
ey, e / ee ē2a saip(j)ōn
raipan~raipaz seype, sepe
reyp, reep Seep
ey, e / ee, y ē2b stainaz
ay, ey ē3
gēl bayde, beyde
gayl, geyl beide
ey, e / ee, y ē4 leuƀaz
giotan leyv, leev
geyten, geten leef
ö / öö ümluud vun ō1 sōkjanan
öy ümluud vun ō2 nauđiʒaz
skuven(, sküven) Muus
ü / üü ümluud vun ū + iu xlūđjanan
Woordenboeke[wysig | wysig bron]
Heinrich Kahl & Heinrich Thies: der neue Sass - Plattdeutsches Wörterbuch 5e oplae. Wachholtz Verlag, Neumünster 2009, ISBN 978-3-529-03000-0.
Klaus-Werner Kahl: Wörterbuch des Münsterländer Platt. 3e oplae. Aschendorff Verlag, Mönster 2010, ISBN 978-3-402-06447-4.
Vladimir Orel: A Handbook of Germanic Etymology. Koninklyke Brill NV, Leyden & Boston 2003, ISBN 90-04-12875-1.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Nieusaksiese_Skryfwyse&oldid=1807146"