PressReader - Kuier: 2017-10-04 - Kan­ker eis ses vroue in een fa­mi­lie
Kan­ker eis ses vroue in een fa­mi­lie
Dit is reeds trau­ma­ties as een fa­mi­lie­lid met kan­ker ge­di­ag­no­seer word, ver­beel jou 6 van hul­le sterf daar­van.
Toe haar dog­ter ver­le­de jaar met bors­kan­ker ge­di­ag­no­seer is, het Mau­r­een Es­bach (71) by haar­self ge­dink“dit be­gin al­weer”, want sy moes toe­kyk hoe vyf van haar sus­ters die een ná die an­der aan bors­kan­ker sterf.
C­har­mai­ne (50), C­har­lot­te (51), Da­lo­ris (52), El­la (54) en Gra­cie Kan­ne­mey­er (56) is al­mal in hul vroeë vyf­tigs ge­di­ag­no­seer en het hul stryd tus­sen 1979 en 1994 in die volg­or­de waar­in hul­le ge­bo­re is, ver­loor. “Dit was trau­ma­ties om my sus­ters te sien weg­glip van my,”ver­tel Mau­r­een, wie se oor­bly­wen­de sus­ter en twee broers in­tus­sen oor­le­de is.“Nou is ek een­saam om­dat ek die e­nig­ste een oor is.”
As ’n wer­ker in ’n fa­briek in Atlantis bui­te Kaapstad, het Mau­r­een al­tyd hard ge­werk, maar na­dat haar sus­ters ge­di­ag­no­seer is, het sy goed na haar­self be­gin kyk. Sy het vir on­der­soe­ke ge­gaan en by ’n me­die­se fonds aan­ge­sluit, sou iets ge­beur. Tot van­dag toe on­der­soek Mau­r­een ge­reeld self haar bors­te.
On­ge­luk­kig het die fa­mi­lie se hart­seer voort­ge­duur. Da­lo­ris se dog­ter, Wendy Sauls, is in A­pril 2012 aan ei­er­stok­kan­ker oor­le­de ter­wyl Gra­cie se dog­ter, Mar­ge­ri­te Da­vids (45), tans in re­mis­sie van bors­kan­ker is, want ge­luk­kig is be­han­de­ling baie meer ge­vor­derd as wat dit des­tyds was.
Hoe­wel kan­ker in hul fa­mi­lie is en die siek­te reeds ses vroue ge­tref het, het Mau­r­een se dog­ter, Patricia van Rooy­en (46), vir drie jaar voor haar di­ag­no­se nie vir on­der­soe­ke ge­gaan nie.“Ek was ge­sond en het nie ge­dink dit was no­dig om vir toet­se soos papsme­re of mam­mo­gram­me te gaan nie. Ek het nie ge­dink dit (bors­kan­ker) gaan met my ge­beur nie.”
Min het Patricia ge­weet dat sy reeds vir twee jaar die ge­was in haar bors dra, toe sy in A­pril ver­le­de jaar met kan­ker ge­di­ag­no­seer is. Sy het toe­val­lig ag­ter­kom dat iets ver­keerd is toe sy een­dag op ’n stap­tog ge­gaan en ge­val het. Sy het ’n knop in haar lin­ker­bors ge­voel en is na ’n dok­ter, wat haar toe na ’n kan­ker­kli­niek ge­stuur het. Hul­le het haar on­mid­del­lik met bors­kan­ker ge­di­ag­no­seer en Patricia moes, weens die groot­te (15x9 cm) van die ge­was, gou met be­han­de­ling be­gin.
Dok­ters kon eg­ter nie vas­stel wat­ter ti­pe ge­was sy ge­had het nie en was on­se­ker oor die ti­pe che­mo-be­han­de­ling wat sy moes ont­vang. Patricia het toe vir geen­toet­se ge­gaan so­dat hul­le die ti­pe ge­was kon i­den­ti­fi­seer. Daar is eg­ter net vier geen-toets­te in Suid-A­fri­ka, ter­wyl daar meer as dui­sen­de geen-toet­se oor­see is.
Patricia het ne­ga­tief ge­toets en dok­ters het voor­ge­stel dat hul­le haar toet­se oor­see laat doen. Dit sou haar eg­ter R80 000 uit die sak jaag. Haar dok­ter het toe uit vo­ri­ge er­va­ring ’n kom­bi­na­sie che­mo­be­han­de­ling pro­beer waar­op Patricia
goed ge­re­a­geer het. Sy het vir ses maan­de elke drie weke che­mo-be­han­de­ling ont­vang. In De­sem­ber ver­le­de jaar het hul­le haar bors ver­wy­der waar­na sy vir 16 dae vir be­stra­ling ge­gaan het. Sy het ein­de Au­gus­tus van­jaar die laas­te van haar bors­re­kon­struk­sie on­der­gaan.
Patricia het vroe­ër nie ge­dink dis be­lang­rik om vir mam­mo­gram­me te gaan nie en papsme­re, sê sy, is baie on­ge­mak­lik om te on­der­gaan.
“Ek was stu­pid,”sê Patricia eg­ter nou. Van­dag is sy spyt dat sy nie vir ge­reel­de on­der­soe­ke ge­gaan het nie.“Jy sien an­der men­se wat sleg­ter af is as jy, ly in die hos­pi­taal en jy sit daar en dink,‘gaan dit met my ge­beur?’Dis gees­te­lik baie uit­put­tend.”
Patricia se twee dog­ters (26 en 22) gaan nou jaar­liks vir bloed­toet­se wat kan­ker vroeg kan op­spoor en vir papsme­re. Patricia raai al­le vroue aan om“as­se­blief” vir ge­reel­de on­der­soe­ke te gaan, om­dat kan­ker be­ter be­han­del kan word wan­neer dit vroeg ge­di­ag­no­seer is.
Met haar di­ag­no­se het sy nie aan ’n me­die­se fonds be­hoort nie. Sy wou in ’n staats­hos­pi­taal be­han­del word, maar haar dok­ter het ge­sê sy sou waar­skyn­lik op ’n wag­lys ge­plaas word weens die groot­te van haar ge­was. Aan die ein­de van haar be­han­de­ling het die me­die­se fonds in­ge­skop, maar vir die che­mo, ma­stek­to­mie, be­stra­ling en ’n ge­deel­te van die re­kon­struk­sie, moes sy self be­taal. Dit het haar meer as R700 000 ge­kos.
Haar man het haar di­ag­no­se baie sleg han­teer, maar Patricia het ont­hou hoe een van haar an­ties al­tyd ge­sê het hul­le moet al­les fa­ce wat oor hul­le pad kom.“Ek het vir my­self ge­sê niks is fout met my nie en dat ek dit sal han­teer.”
Vol­gens dr. Ka­rin Baat­jes van die Ty­ger­berg-hos­pi­taal se Bor­s­kan­ker­een­heid, moet vroue jaar­liks van­af die ou­der­dom van 40 jaar vir ’n mam­mo­gram gaan. In­dien jou ma met bors­kan­ker ge­di­ag­no­seer is, moet jy 10 jaar voor die ou­der­dom waar­op sy ge­di­ag­no­seer is, met sif­tings­mam­mo­gram­me be­gin. Sy raai vroue ou­er as 20 aan om maan­de­lik­se bors-self­on­der­soe­ke (BSO) te doen. P­re­me­no­pou­sa­le vroue moet die on­der­soek ’n paar dae ná hul maand­ston­de doen. As jy post­me­no­pou­saal is, moet jy die on­der­soek elke maand op die­self­de dag doen.
Baat­jes gee die vol­gen­de in­struk­sies vir ’n self­on­der­soek. Kies die metode wat jou die bes­te pas:
Kyk in ’n spie­ël
Staan voor ’n spie­ël en ver­ge­lyk al­bei bors­te vir ver­skil­le in groot­te, in­trek­king van te­pel, knop­pe of kuil­tjies. Let op e­ni­ge vel- of te­pel­ver­an­de­rin­ge, of ’n dis­char­ge uit die te­pel. On­der­soek jou bors­te in elk van die vol­gen­de 4 po­si­sies: (1) Met jou arms langs jou sye. (2) Met jou arms bo­kant jou kop. (3) Met jou han­de han­de op heu­pe – druk ferm om jou bors­spie­re te bult. (4) Met jou bo­lyf vo­ren­toe. In hier­die po­si­sies trek jou bors­spie­re saam en merk­ba­re kuil­tjies mag op die vel ver­skyn as ’n groei­en­de ge­was die li­ga­ment aan­ge­tas het.
Reg­ter­bors: Plaas ’n kus­sing on­der jou reg­ter­skou­er. Plaas jou reg­ter­hand on­der jou kop. On­der­soek die he­le bors­a­rea met die vin­ger­top­pe van jou lin­ker­hand. Ge­bruik klein sir­kels en volg ’n op-en-af pa­troon. Ge­bruik lig­te, me­di­um en ste­wi­ge druk oor elke a­rea van die bors. Voel die bors met die op­per­vlak­te van die twee­de, der­de en vier­de vin­gers, be­weeg stel­sel­ma­tig en ge­bruik klein, sir­kel­be­we­gings van­af die te­pel tot die bui­te­ly­ne.
Lin­ker­bors: Her­haal hier­die stap­pe op jou lin­ker­bors deur jou reg­ter­hand te ge­bruik.
’n BSO kan mak­lik ge­doen word ter­wyl jy in die bad of stort is. Som­mi­ge vroue ont­dek bors­mas­sas wan­neer hul vel vog­tig is. Lig jou reg­ter­arm op. On­der­soek jou reg­ter­bors met se­pe­ri­ge han­de en vin­gers plat. Ge­bruik die­self­de klein sir­kels en o­pen-af pa­troon soos vroe­ër be­skryf. Her­haal op die lin­ker­bors.
Die Suid-Afrikaanse Na­si­o­na­le Kan­ker­re­gis­ter (NKR) gee dié sta­tis­tie­ke van 2012 (mees on­lang­se syfers):
Al­te­saam 8 203 is vroue in 2012 met bors­kan­ker ge­di­ag­no­seer. Dit be­staan uit vroue wat in bei­de die o­pen­ba­re- en pri­va­te ge­sond­heids­sek­tor ge­di­ag­no­seer is.
Voorts is 212 mans ook met dié siek­te ge­di­ag­no­seer.
Die ou­der­doms­groep waar­in die mees­te vroue ge­di­ag­no­seer is, is vroue tu­sen 50 en 54 (1017). Die aan­tal vroue in van die an­der ou­der­doms­groe­pe, lyk soos volg: 60 – 64 (972), 55 – 59 (941), 45 – 49 (863), 70 – 74 (736).
Vol­gens die Kan­ker­ver­e­ni­ging van SuidA­fri­ka (KANSA) het een uit elke 922 mans het ’n ri­si­ko om in hul leef­tyd kan­ker te kry, ter­wyl dit met 1 uit elke 29 vroue kan ge­beur.
Daar ’n wan­per­sep­sie dat jong vroue nie bors­kan­ker kan kry nie. Daar is eg­ter baie vroue on­der die ou­der­dom van 40 wat dit ook kry. Al­le vroue het ’n ri­si­ko om dit te kry, maar jou kan­se is gro­ter as dit in jou fa­mi­lie is. Vroue wat nog nooit kin­ders ge­kry het nie, of wat kin­ders ná die ou­der­dom van 30 ge­kry het, het ’n ver­hoog­de ri­si­ko om bors­kan­ker op te doen.
Patricia van Rooy­en is met bors­kan­ker ge­di­ag­no­seer en haar ha­re het uit­ge­val van die che­mo. Vyf van haar ma se sus­ters is al aan bors­kan­ker oor­le­de.