WOORDE WAT WEEG: November 2014
Octavio Paz © Alberto Garcia
Tussen gaan en bly weifel die dag,
kykend na myself deur 'n ondeursigtige staar.
bly ek en ek gaan: ek is 'n ruspose.
(Vertaling Joan Hambidge)
Posted by Johann de Lange at 11:42 PM
Labels: 2014, Joan Hambidge, Octavio Paz, Vertaling
Brief: Paul Fouché oor 'Ester' van Kerneels Breytenbach
Brief: Die Burger 24/11/2014
Op 22 deser skryf Paul Fouché oor Kerneels Breytenbach se roman Ester: "Taffie Kikillus was nie op die trein nie". Hy wys dan daarop dat "ware feite" sou die nagedagtenis van dié ou meester tot eer kon strek. Hy het dit verder oor die "werklikheidsillusie" wat ooglopend 'n steunpilaar van die roman blyk te wees.
Hy vind dit eweneens jammer dat Breytenbach blykbaar net vir Ollie Viljoen as enigste bron vertrou het.
Indien meneer Fouché die opskrif van die onderhoud met Elmari Rautenbach gelees het ("Spioenasie-intrige deels ware verhaal") sou hy alreeds kon besef het dat die roman met feite toor. In die roman word die hoofkarakter se identiteit eweneens vervals sodat 'n leser wat hierdie roman met 'n geskiedenishandboek oor D.F. Malan sou lees, die oorgang tussen feit en fiksie sou miskyk.
Daar is ander romans soos D.M. Thomas se Flying into Love (1992) oor die Kennedy's en The Public Burning (1977) van Robert Coover wat eweneens hierdie spel tussen fiksie en feit volhou. In Afrikaans het Stephanus Muller se Nagmusiek sopas verskyn: 'n biografiese roman oor Arnold van Wyk, wat eweneens die leser laat nadink oor wat waar en wat wolhaar is?
Ek ontken nié die briefskrywer se enorme historiese kennis nie; ek dink net romans werk met ánder beginsels, selfs al is daar sprake van sogenaamde "werklikheidsillusies" of "vraisemblance". Met ander woorde, jy moet die geskiedenis ken om dit nuut aan te pak: die waarheid gelieg.
Posted by Johann de Lange at 9:51 AM
Labels: 2014, Brief, Joan Hambidge, Kerneels Breytenbach
Die funksie van keurverslae en resensies is om 'n kritiese en gedistansieerde reaksie op 'n boek te kry. 'n Resensent skryf 'n eerste, kritiese reaksie op 'n teks, wat ingelig en eerlik behoort te wees.
Binne 'n klein letterkunde is alliansies en vriendskappe uiteraard daar. My vriendskap met Johann de Lange is bekend, maar wanneer hy 'n boek aan my opdra, resenseer ek dit nie. Ek is besig met 'n studie oor sy werk – krities en gedistansieerd – maar ons vriendskap vorm nie deel van hierdie projek nie. Trouens, ons verskil oor etlike letterkundige kwessies.
Nou onlangs vra 'n webmeester van 'n digkuns-webblad vir my om 'n bundel te resenseer. Ek wys dit van die hand, omdat ek die eksaminator was van die MA in kreatiewe skryfwerk aan 'n ander universiteit. Ek was onder die indruk van die bundel, maar het tog gevoel dat 'n resensie 'n duplisering van my mening oor die bundel gaan wees. En dat ek deel was van die totstandkoming van die bundel met aanwysings en kanttekeninge. So gesien, dus deel van die proses.
Net so min as wat ek my studente resenseer wat binne die kreatiewe kursus aan die UK onder my werk en publiseer, vind ek dit nie in orde nie wanneer iemand in die kursus (wat dus nog nie gepubliseer het nie), 'n pas gedebuteerde resenseer en allerlei wyshede die wêreld instuur. Ek resenseer 'n klasmaat, of voormalige klasmaat; hoe "objektief", "gedistansieerd" kan dit wees?
Vanoggend maak 'n kollega in die Engelse departement my daarop attent dat daar sopas 'n resensie van In a burning sea verskyn het, en, voeg hy fronsend by, ek meen die kritiek in die Cape Times is deur Brink se vrou geskryf? Het Brink dan nie die voorwoord geskryf en gehelp met die keuse van die gedigte nie? Dit het 14 November verskyn.
'n Nederlandse klassikus het sopas Fragmente uit die Ilias van Cas Vos aangekoop en die resensie op die Versindaba gelees. Die resensent, ene Gerhard Swart, dosent in Antieke Tale aan die Universiteit van Pretoria, word bedank in die voorwoord vir die wenke wat hy aangebied hy by die vertaling. So wie resenseer Swart? Cas Vos of homself? Hierdie grys area maak my dadelik waaksaam vir die geldigheid van die resensie ten spyte van die goeie insigte en die waarde van die uitgebreide inleiding.
Teen die einde van die resensie skryf Swart: "'n Kunstenaar wat sy kunsvorm goed beoefen, verdien applous; ontvang applous; erken applous."
Koos Kombuis skryf 'n lesersindruk op Litnet oor Herman Lategan se Binnekring van spookasems, met ander woorde, hy vertel die storie agter die storie en hoe dit gekom het dat hy die "shout" vir die boek geskryf het. Dis 'n lieflike, skreeusnaakse verslag, maar die leserreaksies onderaan laat blyk dat dit tóg as 'n resensie ervaar word al is dit 'n rubriek, en ons word dan ook verwys na die werklike (?) resensie deur Martie Meiring-Retief.
Nou onlangs word ek gevra om In a burning sea te resenseer. Ek verklaar onmiddellik dat ek hierin opgeneem is en sou miskien oor die vertalings iets kon uitwys. Beide die boekeredakteur en ekself besluit wyslik oor 'n koppie koffie dat dit nie korrek sou wees nie. Nie heeltemal verkeerd nie, maar soos om 'n bed te deel met die keurder/inleier van 'n bundel wat jy resenseer in die openbare domein. Boonop staan daar: "André Brink's introduction gives a short historical overview of Afrikaans poetry and its various trends, placing the selection in context."
Miskien het die kultuur rondom sosiale media soos Facebook tot gevolg gehad dat grense vervaag. Dat alles gemoedeliker geraak het. Dat ons sommer gou-gou iets skryf en "post" en nie nadink oor die langtermyn-implikasies in 'n vinnig veranderende wêreld nie.
Maar dink daaroor na. Die resensie mag positief en gloeiend wees, maar die ingeligte leser is skepties, en op die lange duur is dit nadelig vir die boek en die hele bedryf waartoe sowel skrywer as leser behoort. En die proses van kanonisering kan nie ligtelik opgeneem word nie.
Daar was 'n tyd toe D.J. Opperman, 'n gesiene kanoniseerder, sowel keurder was vir Tafelberg as Human & Rousseau uitgewers. Nodeloos om te sê: dit het gelei (gely?) tot konflik en ongelukkigheid wanneer 'n digter tweekeer afgekeur word deur dieselfde keurder!
Hierom skryf ek keurverslae onder my eie naam en versoek ek altyd dat daar by 'n tesisverslag my naam geplaas moet word.
Want dis belangrik. Wie het wat en wie het wat waar geskryf.
Kaapstad, 18 November 2014
Labels: 2014, Joan Hambidge, Litnet, Rubriek, Versindaba
Theunis Engelbrecht - Papegaaislaai. Uitgewer: Umuzi, 2014. ISBN 9781415207147
Papegaaislaai is die skrywer en musikant Theunis Engelbrecht se langverwagte roman ná Om 'n laaitie te maak (1986), wat indertyd deur my positief geresenseer is, maar deur André P. Brink vernietig is.
Toe het die digter-skrywer as Randy Rambo belangrike grens­oorskrydende lirieke geskryf en lekker musiek gemaak met die Rough Riders. Hierdie skrywer het nog altyd 'n sintuig vir die absurde en die transgressiewe gehad en indertyd in Stet en die tydskrif De Nieuwe Poes as Koekie Ziervogel.
Daar is 'n tradisie van transgressiewe, satiriese romans in Afrikaans: RR Ryger se Beertjie en sy boytjies (2006), Jeanne Goosen se 'n Paw-paw vir my darling (2006) en Koos Kombuis se Raka – die roman (2006). In 1994 was daar ook Triomf van Marlene van Niekerk met sy grimmige blik op die werkersklasbestaan. Lambert is immers die Ampie van die nineties . . .
Die verheerliking van die werkersklasbestaan en 'n satiriese blik op die "gemoedelike lokale realisme" is die kentekens van hierdie romans, wat werk met oordrywing, vermaaklike jukstaposisies, absurde naamgewing en 'n voorliefde vir die abjekte.
Ryger, Goosen en Kombuis – om drie uit te sonder – se tekste verheerlik en banaliseer hierdie bestaan. Dit wil die leuens van die wit middelklaslewe aan die kaak stel en vir die leser wys dat dit 'n onheilige plek is van leuens, dwelms en ander verskrikkinge . . .
Beertjie en sy boytjies het ek destyds in die begin 1990's vir die eerste keer gelees en my buite weste gelag.
Die Gottie Hansen-skool en ander smoelneukers het deel van my parlando geword; net soos daardie wonderlike uitspraak van die vinger wat so diep opgeskuif sal word dat selfs die Snydokter van Stalin­grad dit nie sal kan vind nie . . .
Ek het hierdie novella oor 'n foon voorgelees aan 'n vriend in Pretoria wat met my saamgestem het dat dit 'n oneerbiedige, briljante roman is.
Die voorblad – die sogenaamde parateks in Genette se terme – het 'n papegaai (na-aper, naprater?), met die aaptwakkies bo die lieflike bont voël. Tussen die titel en die lieflike papegaai – gebaseer op 'n foto – staan daar " 'n rowwe roman", met 'n duidelike waarskuwing dus dat jy hier die aweregse arena gaan betree.
In die kolofon word die ongekroonde gemeente van die aweregse en die transgressiewe vermeld: Uittreksels uit lirieke van Die Antwoord . . .
En Die Antwoord gaan natuurlik uit hul pad om die Afrikaner as "benede peil" voor te stel. Soveel so dat Amerikaanse joernaliste selfs by Afrikaanse kritici wil weet hoe lyk die moderne Afrikaner dan. Representeer Ninja en Yo-Landi "ons"? Hoeveel onse is daar in jou pond? Hoeveel Vi$$ers? Hoe lyk zef dan regtig?
Engelbrecht se verhaal handel oor 'n vermiste Afrikaanse sanger. Malletjie en Rocky is twee speurende helde. Boonop is die einde van die wêreld in sig. In hierdie dae waar Steve Hofmeyr se lewe bedreig word deur doodsdreigemente loop hierdie roman fiksie vooruit. En die oordrewe bemarking van die speurverhaal word ook gesatiriseer.
Dit is Engelbrecht-vintage.
Oubaas en Hilda heet die twee honde. Trouens, 'n taalkundestudent sal 'n hele dissertasie kan skryf oor die naamgewing in hierdie roman: Maggie Laubserstraat, Anton van Wouwstraat en so meer.
Daar is 'n gespot met new age-sieninge en op bladsy 158 word die mees absurde titels naas mekaar gestel. 'n Satiriese klap na moderne skrywers wat so ewe slim-slim vir hul lesers wenke in die teks gee na die sleutels om die boek "reg" te verstaan. Hier staan Potjiekos van Matie Brink nie om dowe neute nie. En dis presies wat hierdie roman doen. Die grappe is opgesluit in die vreemde mengsels.
(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunnning van Netwerk24)
Posted by Johann de Lange at 8:55 PM
Labels: 2014, Joan Hambidge, Papegaaislaai, Theunis Engelbrecht, Umuzi
Charles Fryer (1946 - 2014)
oor 'n rymdwang, slot
"van julle sal ek niks meer vra,
ek gaan saam met die rooiwielwa."
Ook het hy die satire Die swart sluier (1998) versorg met die gekke buiteblad deur Piet Grobler. Die satire het hy gate uit geniet. Dit was ook my eerste kennismaking met Susan Bloemhof, wat later sou sorg vir etlike ontwerpe vir my waarvan die hoogtepunt Lykdigte bly.
Stipleser. Nougeset. Met proewe waarop sy ronde handskrif staan. Oor hierdie bundel het hy vir my geskryf: "Die gedigte is subtiel. Maar onder alles kan 'n mens die pyn voel prik." Hierna het ek hom beter leer ken en 'n hele paar keer met hom en Petra Grütter tee gedrink en Danie van Niekerk, toe die hoof van Tafelberg, leer ken.
Hierna het ons paaie (tydelik) geskei en toe ek met Interne verhuising in 1995 na hom toe is, was hy nie gelukkig met die bundel nie. Ek het dit later uitgegee by Kagiso, wat my roman Die Judaskus gepubliseer het.
My grootste waardering vir Charles het egter in 2000 gekom met die bundel Lykdigte.
Ons gaan vir oulaas die bundel deur. Charles se horlosie is afgehaal en hy sit met 'n potlood en werk aan die bundel.
Charles stuur my na die aangrensende kantoor waar ek die gedig in een sitting klaarskryf. Na Maggie se dood, het ek en haar man en twee ander vriende na 'n wynplaas gegaan. Haar man stukkend oor haar dood, verduidelik vir ons dat 'n bottel wyn aan "bottelskok" ly indien dit te gou oopgemaak word.
Ontydig, voortydig jou vertrek
na 'n ander onbekende oord.
Die siel, onthou ek vanoggend,
is soos 'n wyn wat stadig moet verouder.
Iets glo soos bottelskok
as dit te gou ontkurk of geskink word.
Jy sou my dadelik kon reghelp:
dit staan in die Egiptiese Boek van die Dood.
Om jou dood te begryp
is 'n hiëroglief onontsyferbaar
in 'n donker gang onbegaanbaar.
Die dood keer woordordes om,
dit laat ons terugkyk, onthou, selfs gryp
na klein momente van die toeval –
soos hoe ek eenmaal jou bril skoongemaak
het, oor duister simbole met jou praat.
Vir hierdie lykwaak, groot gelykmaak,
is ek as digter onvoorbereid,
nee, eerder onbereid.
Die sogenaamde consolatio of vertroosting
van 'n medium (Kyk, sy stuur 'n roos)
of die flikker van 'n kers
maak niks ongedaan nie. Wat beteken ontval.?
Dat jy te vinnig – na my sin –
moes gaan. Dat jou siel
oënskynlik sonder voorbereiding
weggeruk is. Dat rose verwelk,
kerse ophou flakker…
Ek wou nog vra:
"Wie het die een oog van Nefertiti uitgekrap
sodat sy blind moes uitkom aan die ander kant?"
Charles Fryer was in eie reg 'n uitmuntende digter.
Weens 'n siekte moes hy voortydig sy werk verlaat – 'n slag vir die uitgewersbedryf as sodanig, want Charles Fryer kon 'n boek agter die manuskrip gaan haal en regruk.
In 1978 verskyn Rooiwielwa – sy helder debuut. Dit is jammer dat hy ons ontval het sonder dat sy digkuns volle wasdom kon bereik het, jammer dat daar nie nog verse uit hierdie wonderlike mens gespruit het nie. Dalk was dit omdat hy al sy energie in ander se skryfwerk geplaas het.