'n Hardheid teenoor natuurwetenskaplikes – Jurie le Roux | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
'n Hardheid teenoor natuurwetenskaplikes – Jurie le Roux
Vanjaar word Darwin en sy ewolusieteorie gedenk. Hy is twee honderd jaar gelede gebore en in 1859 het sy beroemde werk, On the Origin of Species, verskyn. Dit is 'n moeilike boek en verg groot kundigheid en insig om te verstaan en krities te beoordeel. Oor die algemeen is teoloë nie eintlik toegerus om met gesag hieroor te praat nie en daarom moet ons nie met natuurwetenskaplikes kompeteer nie, maar eerder ons eie skeppingsperspektief ontdek en ontwikkel. Hieronder word een moontlikheid uit die Ou Testament genoem, maar eers 'n kort historiese blik op die kerk se vreemde houding teenoor hulle wat dieper wil dink en navors.
'n Denke wat alles omkeer
Die kerk was soms maar hard op natuurwetenskaplikes. En dikwels met 'n houding van beterweterigheid. Die kerk sou dan meer van skepping en heelal weet en het dit daarom vir andersdenkendes moeilik gemaak. Uiteindelik het dit egter geblyk dat die kerk min geweet het en dat kerklike mag optimaal gebruik is om andersdenkendes te stuit.
Veral in die vyftiende en sestiende eeue het dié botsing 'n laagtepunt bereik. Dit was die era van die Renaissance en 'n kenmerk van dié tyd was die klem op die individu, sy vermoëns en sy vryheid. Elkeen kon onbelemmerd studeer en veral die natuurwetenskap het hom al hoe meer aan die kerk ontworstel. Iemand soos Leonardo da Vinci (1452-1519) het hierdie Renaissance-gees mooi verspersoonlik. Volgens hom kon die mens sonder kerk en Bybel die natuur bestudeer, empiriese waarnemings maak, eksperimenteer en uiteindelik met behulp van die wiskunde geldige natuurwetenskaplike uitsprake maak.
Nicolaus Kopernikus (1473-43) het ook hierdie rustelose drang na studie en ondersoek gehad en hy sou letterlik die wêreld omkeer. Hy het ook gemeen dat deur harde werk, noukeurige waarnemings en fyn wiskundige analises die mens inderdaad die diepste geheimenisse van die natuur kan ken en beskryf. En vir Kopernikus was die hemelligame sy invalshoek. Hoe kon 'n mens die skynbaar onlogiese bewegings van hemelliggame verstaan? Volgens die wetenskap en Ptolemeïse wêreldbeeld van sy tyd was alles baie eenvoudig: die aarde was plat en die son en die ander hemelliggame het om die aarde gedraai. Dit was eintlik so 'n wonderlike teorie wat soveel gemoedsrus verskaf het: die aarde, die mens het die middelpunt van God se heelal gevorm en alles (son, maan, sterre) het om die mens en sy wêreld gedraai. En natuurlik het die kerk dit ondersteun.
Dié siening het Kopernikus egter onrustig gemaak. Dit kon sy probleme nie oplos nie, sy vrae oor die son nie beantwoord nie en hy het daarom aangehou om na te vors en dieper te delf. Uiteindelik het hy die son anders verstaan en dít het 'n omwenteling veroorsaak. Dit is nie die son wat om ons draai nie, maar ons om die son; die aarde staan nie vas nie, maar dit draai op sy eie as om die son; die aarde beweeg en skep valslik die indruk asof ons stilstaan en dit slegs die son en maan is wat beweeg.
Die idee van 'n bewegende aarde het gemoedere omgekrap. 'n Mens kan dit verstaan. Ons sou ook so gevoel het. Trouens, Kopernikus het ook hierdie spanning aangevoel en daarom wou hy nooit sy groot werk, De Revolutionibus, publiseer nie. Eers aan die einde van sy lewe het hy 'n vriend toegelaat om die manuskrip van Pole na 'n Duitse uitgewer te neem. In die voorwoord dra hy die boek aan die pous op en sê dat hy maar altyd versigtig was om die volle konsekwensies van sy insigte bekend te stel. Op sy sterfbed is daar uiteindelik 'n uitgawe van sy boek aan hom gegee.
'n Ongeduld met nuwe denke
Skerp was die Protestantse reaksie. Veral dié van Luther en Calvyn. Vir Luther was Kopernikus bloot 'n beginner, 'n amateur wat nie veel geweet het nie en wat tevergeefs probeer het om die ganse natuurwetenskap van sy dag om te keer. Calvyn (van alles mense) was ook vol kritiek en het die onbeweeglikheid van die aarde en sy vaste fondamente beklemtoon. Kopernikus se insigte was maar (volgens Calvyn) gebrekkig en dit sou nooit die Bybelse waarhede oor die onbeweeglike aarde kon vervang nie. So erg was die verset dat Osiander, die uitgewer van De Revolutionibus en ook 'n Protestant, sonder Kopernikus se medewete iets by die Voorwoord gevoeg het: Kopernikus se sieninge was 'n blote teorie en nog geen vaste waarheid nie.
Osiander se woorde het die boek se publikasie moontlik gemaak, maar gou is Kopernikus verketter en sy beskouinge verbode verklaar. Arme Giordano Bruno sou in 1600 met sy lewe daarvoor betaal. Hy het Kopernikus se denke uitgebrei, maar toe het die kerk hom aangekla en veroordeel. En die woorde van die regter-kardinaal was nogal tipies van die tyd: 'Giordano Bruno, ons is lief vir jou en daarom gaan jy môreoggend op die brandstapel sterf. Op dié manier kan ons jou kosbare siel van al die Kopernikaanse onsin red'. Teen die tyd dat Galileo (1564-1642) gewerk en geskryf het, het die kerk ongeduldiger en mense soos Galileo banger geword.
Dit is dan die amper tragiese verhaal van die kerk en die natuurwetenskaplikes. Hulle kon mekaar nie vind nie en die natuurwetenskap het sy eie pad begin loop. Natuurwetenskaplikes het nie meer die kerk en die Bybel vir hulle werk nodig geag nie. Met die opkoms van die wiskunde en baie verfynde wetenskaplike metodes kon wetenskaplikes sonder Bybelse insigte die natuur se geheime ontrafel en beskryf. Vir die kerk was dit dalk 'n groter slag as wat ons dink want daardeur is sy mag en invloed net nog verder ingekort. Terwyl die kerk begin kwyn het, het die natuurwetenskap ons wêreld triomfantelik begin verower en verander.
'n Ander kyk op die skepping
Die indrukwekkende opkoms van die natuurwetenskap het nie die einde van die kerk se pad beteken nie. Dit het eintlik die moontlikheid geopen om anders en meer eksistensieel oor die natuur te praat. Dit het die moontlikheid geskep om baie meer noulettend te luister na wat die Ou Testament oor die skepping sê. Sodoende hoef niemand met die natuurwetenskaplikes te stry nie en kan daar eerder op 'n eie skeppingsteologie gefokus word. Ter illustrasie verwys ons na Jesaja 40.
In verse 12-26 praat Deutero-Jesaja of die profeet van die ballingskap (waarvan 'n mens in Jes 40-55 lees) oor die grootsheid van God as skepper. Dié verse word egter aan albei kante deur twee gedeeltes, verse 1-11 en 27-31, omring wat aan die skeppingsverse (vss 12-26) 'n besondere betekenis gee. Verse 1-11 en 27-31 vertel van God se enorme erbarming en die skeppingsverse (vss 12-26) beklemtoon dat die almagtige Skeppergod sy deernis en sy beloftes in die lewens van die ballinge waar kán maak.
In al die klaagsange oor die val van Jerusalem word die gebrek aan troos spesifiek vermeld. Klaagliedere begin sommer met Jerusalem wat 'geen trooster onder al haar liefhebbers (het) nie' (Klg 1:2 – Ou Vertaling). Op 'n stadium 'praat' Jerusalem self ook en sê dat sy ween 'want ver van my is die trooster wat my (moet) verkwik' (Klg 1:16 – OV). Jeremia weer het gehoop op die dag dat God Jerusalem 'se rou in vreugde (sal) verander en (sal) troos' (Jer 31:13). Deutero-Jesaja begin egter met troos: 'Troos, troos my volk, sê julle God' (Jes 40:1 – OV). En 'troos' beteken veel meer as net 'n vae medelye of simpatie van God. Dit beteken eerder dat God nabygekom en hulle getroos het soos wat 'n pa sy kind troos.
Volgens 26-31 het die ballinge híéroor getwyfel. Volgens hulle het hulle reg by God verbygegaan. God sien hulle nie meer raak nie, Hy gee ook nie meer eintlik vir hulle om nie en so het hulle reg ongemerk by Hom verbygegaan. Die profeet beklemtoon dan dat God inderdaad nuwe krag gee. Met dieselfde krag waarmee Hy die wêreld gemaak het, versterk Hy die vermoeide en gee Hy die moedeloses hoop. Dié wat opsien na Hom gee Hy nuwe krag. Hy help dié wat net nie meer verder kan nie, om aan te hou; Hy maak hulle soos arende wat teen die hoogtes en die winde inbeur.
Hoe sou hulle dit kon glo? Die funksie van 12-26 is dan om te beklemtoon dat die Skeppergod dit kán doen. Moeiteloos het Hy die aarde se waters getem en met die een hand teen die ander die hemelkoepel afgemeet. Al die aarde se grond het Hy netjies met 'n maatemmer opgevang en toe die gewig neergeskryf. Met 'n skaal het Hy weer vasgestel hoe swaar elke berg en heuwel was. Soos 'n ware ambagsman het God alles gemeet, gepas en toe elke deeltjie van die skepping op sy regte plek neergesit. Die almagtige kán dus iets vir mense doen. God kán hulle uit ballingskap uitlei en Hy kán hulle troos. God se troos is eg, is 'n werklikheid omdat Hy, die Skeppergod dit kán doen.
Verse 12-26 se skeppingsteologie is toe mooi tussen 1-11 en 27-31 ingewig. Vir die ballinge het die skeppingsgedagte veel beteken. Dit het hulle getroos en ook bemoedig. Dit het hulle hoop gegee dat die ballingskap ook tot 'n einde sal kom en dat 'n nuwe toekoms op hulle wag.
Die Bybel gee nie wetenskaplike kennis nie en die kerk se oë en ore is ook nie geskool om die skepping se misterie natuurwetenskaplik te ontsluit nie. Die kerk werk egter met mense en vir húlle kan, moet die kerk 'n ander siening van die skepping oopmaak. 'n Skeppingsteologie wat hulle kan troos en moed gee; wat hulle so met ander oë na die natuur sal laat kyk dat hulle altyd in verwondering sal staan (Ps 8).
• Beuken, W 1986. Jesaja, IIA. Nijkerk: Callenbach.
• Foucault, M 2002. The archaelogoy of knowledge. London: Routledge.
• Foucault, M 2009. The order of things. London: Routledge.
• Gadamer, H-G 1990. Wahrheit und Methode. Tübingen: JCB Mohr.
• Kraus, H-J 1956. Geschichte der historisch-kritischen Erforschung des Alten Testaments. Neukirchen: Neukirchener.
• Losee, J 1987. A historical introduction to the philosophy of science. Oxford: University Press.
• Oberman, H A 1988. Luther. Mens tussen God en duivel. Kampen: J H kok.
• Reventlow, H G 1997. Epochen der Bibelauslegung, III. München: C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung.
• SaebØ, M 2008. From the Renaissance to the Enlightenment, in: SaebØ, M (red), Hebrew Bible/ Old Testament. The history of its interpretation, II. Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 21-48.