Henri Junod u tsarile swo tala hi minkarhi ya khale ka rixaka ra Vatsonga ku suka kwalano kavo 1600 ku fika 1900. Hi minkarhi ya xikhale, Vatsonga a va tsakela ku ti tiva tani hi "va Tonga", "Vadzonga", kumbe "va Rhonga", kambe hinkwaswo swi vula rixaka rin'we. Hi vutsalwa bya xi Nguni, "Tonga" yi tsariwa yi ri na "h" tani hi leswi eka ririmi ra Vanguni marito yo sungula hi "T" ya landzela hi "h" - hikoho kwalano Vanguni va ri tsala tani hi "Thonga", loko va vula Tonga. Vito leri ra Tonga i ra khale ngopfu, i ra khale ku tlula mintlawa ya swivoga na tinxaka to tala ta laha eAfrika Dzonga. Va VEP va tshikilela ngopfu eka ku pfuneta vamanana na vana. Vanhu lava va nga xanisiwa hi madzolonga ya le kaya lava va nga le ka xiyimo xa xihatla va nga tshama eka vuchavelo nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi ku ya eka tin'hweti ta ntsevu swi ya hi ku landza xiyimo lexi va nga le ka xona.