PressReader - Beeld: 2017-05-05 - Po­pu­lis­te baan weg na cha­ris­ma
Po­pu­lis­te baan weg na cha­ris­ma
Beeld - 2017-05-05 - Kommentaar - Lin­die Koorts
In 1919, ter­wyl Eu­ro­pa nog ge­smeul het ná die ver­woes­ting van die Eer­ste Wê­reld­oor­log, het die Duit­se so­si­o­loog Max We­ber een van sy ver­naam­ste le­sings ge­gee: “Po­li­tiek as am­bag”. Hier­in het hy sy be­ken­de be­grip van cha­ris­ma­tie­se lei­er­skap ont­wik­kel.
Lei­er­skap was on­ge­twy­feld een van die brand­pun­te van die dag. Mil­joe­ne is deur hul lei­ers ter slag­ting ge­lei – ’n slag­ting wat voor­heen on­denk­baar was, maar wat la­ter in die 20ste eeu her­haal is. Hóé men­se aan ’n lei­er kan glo wat tot hul on­der­gang kan lei, bly ’n ter­gen­de vraag. Cha­ris­ma bied deels die ant­woord.
Wan­neer ons aan ’n cha­ris­ma­tie­se lei­er dink, dink ons ou­to­ma­ties aan ’n aan­trek­li­ke, s­jar­man­te fi­guur, ie­mand soos ’n John F. Ken­ne­dy, wat van­dag nog die ver­beel­ding aan­gryp. In teen­stel­ling daar­mee klink We­ber se de­fi­ni­sie van cha­ris­ma nog­al ou­tyds. Cha­ris­ma gaan oor ’n fi­guur wat glo aan sy of haar mis­sie as­of dit ’n hei­li­ge roe­ping is – en wat die ver­moë het om an­der van dié roe­ping te oor­tuig. So ’n mens is ge­woon­lik ’n bui­te­stan­der wat in ’n kri­sis­tyd na vo­re tree en wat ’n toe­koms­vi­sie bied waar­na ge­smag word. ’n Per­soon­lik­heids­kul­tus ont­wik­kel dan om so ’n fi­guur, so as­of hy of sy oor bo­mens­li­ke ei­en­skap­pe be­skik wat die ge­wo­ne sterf­ling nie be­sko­re is nie. Dink maar aan Ma­hat­ma Gand­hi.
Die ver­naam­ste voor­beeld in die on­lang­se ge­skie­de­nis is se­ker­lik Nel­son Man­de­la. Sy ver­moë om Suid-A­fri­ka­ners – en die wê­reld – van die i­de­aal van ver­soe­ning te oor­tuig is weer­ga­loos. Dit is daar­om juis op­val­lend dat die droom van ver­soe­ning so gou ná sy dood ge­taan het. Daar­in lê die tra­ge­die van die cha­ris­ma­tie­se lei­er op­ge­sluit: Die op­los­sings wat hy bied, kan mil­joe­ne in­spi­reer, maar dit is dik­wels ’n ver­een­vou­di­ging van die werk­lik­heid.
Cha­ris­ma­tie­se fi­gu­re word ook nie nood­wen­dig as hel­de ont­hou nie. ’n Mens kan ar­gu­men­teer dat ie­mand soos A­dolf Hit­ler ’n cha­ris­ma­tie­se lei­er was. Dit bied deels ’n ver­dui­de­li­king van waar­om ’n volk soos die Duit­sers so ’n fi­guur kon volg. Die­self­de kan ge­sê word van re­vo­lu­si­o­nê­re lei­ers, soos Mao Ze­dong of die a­ja­tol­la C­ho­mei­ni.
Daar word tans groot ge­wag ge­maak van po­pu­lis­tie­se lei­ers wat die plaas­li­ke en die wê­reld­po­li­tiek oor­heers – en weer eens word daar kop­ge­krap oor hoe hul on­der­steu­ners hul­le kan volg. Som­mi­ge van hier­die fi­gu­re be­skik oor cha­ris­ma­tie­se ei­en­skap­pe, wat deels ver­klaar waar­om hul­le hul vol­ge­lin­ge se ver­beel­ding aan­gryp. Hul­le be­roep hul­le wel nie op ’n sa­me­han­gen­de i­de­aal nie en is ge­neig om te sê wat op daar­die ge­ge­we tyd­stip ge­wild is.
Po­pu­lis­me kan dus soos cha­ris­ma voor­kom, maar daar is ’n be­lang­ri­ke on­der­skeid. Cha­ris­ma­tie­se lei­ers word deur hul i­de­a­le ge­mo­ti­veer en nie deur gel­de­li­ke ge­win nie.
In dié op­sig is Ja­cob Zu­ma dui­de­lik geen cha­ris­maat nie. Dat hy sy ge­wild­heid pro­beer her­win deur ewe skie­lik die ki­taar van “ra­di­ka­le e­ko­no­mie­se trans­for­ma­sie” so lus­tig te tok­kel, spreek ook boek­de­le. Daar word gro­ten­deels daar­op ge­fo­kus dat die B­rit­se beeld­poet­sers Bell Pot­tin­ger die slag­spreuk uit­ge­dink en dit op so­si­a­le me­dia ver­sprei het. Die vraag wat nie ge­stel word nie, is waar­om dit so doel­tref­fend is. Dit kan tog net slaag as daar ’n ry­pe te­ëlaar­de daar­voor is.
Die ge­ty is be­sig om teen Zu­ma te draai, maar sy po­pu­lis­tie­se re­to­riek vind steeds neer­slag. Dit sê vir ons iets van sy vol­ge­lin­ge se ge­moe­de­re. Dit dui daar­op dat die om­stan­dig­he­de ryp is vir ’n “wa­re” cha­ris­ma­tie­se lei­er om na vo­re te tree – wat nog gro­ter skui­we te­weeg kan bring as waar­toe ’n po­pu­lis in staat is.
■ Lin­die Koorts is ’n his­to­ri­kus aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat.