Toe Wilma Stockenström se eerste digbundel, Vir die bysiende leser, in 1970 deur 'n obskure uitgewery gepubliseer is, het dit bykans onopgemerk by die kritici verbygegaan. Die literêre wêreld moes wag op D.J. Opperman, daardie fyn leser met sy trefseker oordeel, om van haar verse op te neem in 'n herdruk van sy Groot verseboek, destyds as ‘gevoelige barometer’ vir die jong Afrikaanse digter ‘die akkolade van erkenning’ vir sy werk. Opperman het ook gesorg dat die prominente uitgewery Human & Rousseau nie alleen die voorraad van Vir die bysiende leser oorneem nie, maar om met Wilma Stockenström met die oog op verdere publikasies in aanraking te kom. Sedertdien het van die prominentste kritici met hoë lof oor Stockenström se werk geskryf en is sy naas ander hoë eerbewyse sowel vir haar poësie as haar prosa met die Hertzogprys bekroon.(1)
Die afsydigheid van Afrika, die gebrek aan kommunikasie tussen die ek en sy vasteland en die aanslae wat die mens ten spyte hiervan op sy omringende
wêreld geloods het, is een van die deurlopende temas in Van vergetelheid en glans. In die groot gedig ‘Paleontologie’ verskyn die ontdekkende mens in 'n winddroë landskap om met 'n ‘bukkende gegrou na sy verkliptheid’ en met 'n rekonstruksie van geraamtes met sy ‘spoordraende’ verlede te kommunikeer. Hierdie hele proses word egter voorgestel as 'n geboorte, as 'n ‘droë keisersnee’, as iets wat uit die aarde en die vergetelheid ontruk is, al is ‘niks so onunieks soos die geboorte van 'n mens’:
As die spreker aan die begin van dié gedig sê dat sy eendag die dood ‘met laggende skedel’ sal trotseer, dui dit op die sekerheid van die grynsende kopbeen wat sy uiteindelik sal wees, 'n sekerheid wat emfaties deur die verwisse-
Uit hierdie twyfel of sy 'n museum sal haal, kom die slotreël van strofe 1 voort, naamlik dat die mens nie 'n seldsame dier is nie. By wyse van onmiddellike kontras word die mens in sy hiperaktiwiteit en altyd durende werksaamhede in 'n lang uitgerekte tweede strofe uitgebeeld, 'n strofe waarin die sintaktiese patroon ingespan word om hierdie energieke dier wat die mens wesentlik is, in al sy belaglikheid voor te stel. Dit begin met 'n aanduiding van hoe vernuftig die mens met die tyd kan omgaan en van sy ‘hyskraangebare’ wat sowel die mens se grootdoenerigheid as sy oorhaastige nutteloosheid illustreer. Om hierdie ‘hyskraangebare’ voor te stel, maak die digteres van 'n assosiatiewe sprong gebruik deur die ‘hyskraan’-komponent in die ‘wolkekrabbers’ wat feitelik oornag neergeplak word, te aktiveer.
Nog subtieler word hierdie noeste ywer voorgestel as die ‘grabbelende navorsing’ in die konteks sowel tot beeld van 'n navorser, meer spesifiek 'n paleontoloog, as die aktiwiteit in 'n myn en die goudproduksie lei. As die arms diep ‘soos skagte... sink’, kan die vergruising en veredeling sowel op die taak van die navorser as die mynwerker slaan en kan die ‘staaf op staaf korfagtig / gepakte kluise van belegging’ as 'n beeld van goudstawe maar ook as produk van die ‘grabbelende’ navorser gelees word. Opvallend is dat albei aktiwiteite vergelyk word met dié van 'n besige by wat sy korwe bou. So slim is die mens dat hy selfs uraan, die ‘weggooisand’ en die afvalproduk van die goudmyne, tot ‘vuurstof’ kan omtower wat tot 'n ‘allerlaatste oplaaiing’ kan lei - die atoomuitbarsting wat die dimensies van 'n laaste apokalips kan aanneem.
Terwyl hierdie menslike dier in sy driftige ywer uitgebeeld word, handhaaf die sprekende ek egter deurgaans 'n ironiese afstand, iets wat uit die herhaalde ‘hoe’-wendinge in die sinspatroon, die herhaling van ‘tog’ aan die begin van die strofe, die ‘A ja’-uitroep en die plasing van woorde soos ‘Merkwaardig’ en ‘wonderbaarlik’ aan die begin van 'n reël of sinseenheid blyk.
By hierdie ironie sluit ook die kort koepletstrofe aan die einde regstreeks aan, al gryp dit ook terug na die insetstrofe met sy grynsende kopbeen en voltooi dit daarmee 'n sikliese patroon in die gedig. Die grimmige humor en ironie bereik hiermee 'n laaste slotakkoord, ook deur die toespeling op die uitdrukking: Wie die laaste lag, lag die lekkerste.
Die gedig gee dus 'n geestige kyk op die koorsagtige bedrywigheid van die mens, soos dit tot uitdrukking kom in bouvernuf, goudmynbedryf en uraanontginning, maar ook in sy tevergeefse paleontologiese grabbeling na die verlede. Hierdie geestige kyk is egter in laaste instansie blote skyn, want in werklikheid vertoon die mens pateties en droewig ten spyte van sy voortdurende ywer. Daarom dat die gesig aan die slot ‘huil en huil’.
Hierdie spanning tussen vergetelheid en glans, passiwiteit en aktiwiteit, volledig verankerd wees in die aarde en uitreik na iets hoërs is die sentrale tema van die bundel en hou regstreeks verband met die deurlopende ligmotief wat in so baie verse voorkom. In die besonder word hierdie strewe van die mens in verband gebring met die kunstenaar se drang na bestendiging. Dié beeld van die skeppende mens bereik sy hoogtepunt in ‘Die eland’ wat by die bekende motief van die klipperige Afrika aansluit en gestalte vind in die wêreld van die prehistoriese mens en dier wat in die rotstekeninge van die San bewaar gebly het. In ‘Die eland’ kry ons egter 'n beeld van die skeppende mens, soos vergestalt in die Sanjagter wat die pyl waarmee hy die eland dood, die kwas in die hand neem en die eland in 'n rotstekening verewig:
In die eerste strofe van dié gedig word die nietigheid van die Sanjagter beklemtoon deur die ‘klein-klein handjie’ 'n verkleinwoord wat deur die repeterende herhaling van die adjektief nog kleiner gemaak word. Met hierdie klein handjie, dié skynbaar nietige instrument, slaag hy egter daarin om die eland as lewende wese voor te stel. Die eland spring op en draf ‘vaal en rooi’ soos die stof trek, 'n uitbeelding wat die aksent op die vitaliteit en beweging van die dier laat val. En hierdie verewiging is blykens reël 3 van strofe 1 die ‘wonder wat hom voltrek in die grot’: die magiese vermoë van die kunstenaar om die bok in die rotstekening ewig te laat leef.
(te kyk van watter kant die wind kom) en om na die ‘vaal trop’ elande ver weg met sy pyl te skiet. In die plek van die kunstenaar wat skeppend is en die eland verewig, kom dus nou die jagter wat met sy pyl die lewe vernietig.
In strofe 5 ondergaan hierdie ‘menseskepsel’ egter 'n gedaantewisseling. Nou ‘skep’ hy nie meer die wind nie, maar die bok wat hy pragtig met sy swart horings en - met die effektiewe herhaling van ‘vaal’ - sy ‘vaalrooiskurf’ buik teen die ‘vaalplatklip’ uitbeeld. En dat hierdie dier inderdaad op die rots lewe, sien 'n mens in al die fyn besonderhede wat hy verstrek: tot die sterk pote, die stomp stert en die ‘riffelkwassie’ (die geriffelde geslagsorgaan).
Strofe 6 sluit regstreeks aan by reël 3 van die gedig as die gedagte van die ‘wonder’ hervat word. Nou word daar gepraat van die ‘pyl’ wat in die hand van die skeppende mens 'n ‘kwas’ word. En die ‘klein-klein handjie’ van die eerste reël van die gedig word nou die ‘hand’ (drie keer herhaal) wat die mag het om die klip te laat leef. Hierdie hand het in strofe 7 selfs die vermoë om die jagter met sy pyl en gif op die rots te verewig en in al sy krag voor te stel soos hy die boog span, nou egter ontdaan van sy vermoë om dood te maak. Daarom dat hy blykens die slotreël hom rig op ‘die teiken geteken teen die groot-groot lug’, nie op die eland nie, Teenoor die ‘klein-klein handkie’ van die nietige kunstenaar staan ‘die groot-groot lug’, feitlik 'n heelal wat hy in sy kunswerk kan betrek.
‘Die eland’ is met sy voorstelling van die Sanjagter en die talle subtiele herhalings 'n voortreflike voorstelling van die wyse waarop die kunstenaar dinge in sy kunswerk kan vaslê en tot ewige lewe kan verhef.
In Monsterverse (1984), haar eerste bundel wat ná Van vergetelheid en van glans verskyn, teken Stockenström die mens, soos vroeër in Spieël van water, in sy geringheid en vermetelheid: 'n wese wat voortdurend wil opglans, die wêreld wil herskep en ‘sterbesete’ uitreik na iets anders. Soos in Van vergetelheid en van glans kan daar egter niks van die mens se lewe paleontologies uitgedelf word nie. Spelonke bewaar slegs ekskresies en oorblyfsels van die verlede; nêrens is daar 'n grot wat die verlede kan besweer met ‘druipsteensale’ of 'n skelet kan laat ‘toedrup tot fantasie’ nie. In somber oomblikke word selfs die poësie 'n ontbeerlike ‘kommoditeit’, kan die digter hoogstens ‘disparate reëls’ voortbring ‘wat nie wil klont’ nie en is die mens vervul met die verganklikheid van dinge. Sy ywerige bedrywigheid is tevergeefs ‘teen die geweld van niks’. Die mens moet die waan dat hy die hemele besit, finaal van hom afskud en teenoor ‘die mal getwis oor gode’ slegs die ‘swaartekrag van betekenis / ... digby die grond’ as enigste sekerheid ontgin.
In Die heengaanrefrein (1988) - geskryf by geleentheid van die Hugenote se koms na die Kaap driehonderd jaar gelede, maar volkome geonthistoriseer tot 'n besinning oor die mens se herkoms en bestemming - word onder meer die motiewe van die pionier met die kultivering van die aarde verbind. Dit loop uit op 'n vreugdevolle gevoel van hoop in die ‘ruim land’ as die sinvolheid van 'n bestaan en lewe in die ‘fyn geskryf’ en in ‘'n woord van wonder’ vasgelê word. Die ‘moddertaal’ wat die Hugenote saam met die Hollandse koloniste aan die Kaap ontwikkel, gee - in 'n pragtige kontinuering in die beeldspraak - die geleentheid vir ‘paddavissies’ om in te swem; die ‘emmersvol klanke’ word uiteindelijk 'n ‘groot gekwaak’.
Stockenström se bundel, Aan die Kaap geskryf, sluit met sy tematiese gerightheid op 'n bepaalde plek of stad in 'n sekere sin aan by die poëtiese besinging van 'n streek, 'n tradisie wat na die sewentiende-eeuse Nederlandse poësie met sy lang uitgesponne aleksandrynse barokverse terug te voer is. Hierdie ‘lied van die land’ vind 'n mens byvoorbeeld in Vondel se lofsonnet oor Amsterdam en De Ystroom van Antonides, terwyl Jan de Marre in sy Eerkroon voor de Caab de Goede Hoop uitvoerig by al die heerlikhede van die Kaapse natuurskoon stilstaan. Aan die Kaap geskryf het iets van hierdie tradisie van die laus in die poësie, al is die bundel nie 'n ongekwalifiseerde loflied nie. Dikwels praat die spreker in Aan die Kaap geskryf op 'n geestige of skalkse wyse, soms met 'n satiriese ondertoon wat 'n sekere afstandelikheid verraai. tog is daar in baie van die verse by die sprekende ek 'n intense vreugde by die aanskouing van al die natuurweelde.
Wat 'n mens veral opval, is die voortreflike en verrassend oorspronklike wyse waarop Stockenström 'n gedig beeldend kan laai, soos in een van die hawe-gedigte waarmee die bundel afsluit,
Die basiese beeld waarmee Stockenström hier werk, is dié van 'n boot wat die ‘baai van drie berge’ - Tafelberg, Leeukop en Duiwelspiek - uitvaar om die produkte van die land oor die wêreld - of dan ten minste oor die ‘halfrond’ - te voer. Hierdie vragboot word egter reeds in die tweede reël van die gedig as ‘diensmeisie van die oop see’ voorgestel, 'n siening wat haar nie alleen vroulik maak nie, maar gedienstig en diensvaardig. Dat hierdie diensvaardigheid seksuele gunste nie uitsluit nie, blyk uit die volgende reël as sy haar vrywillig ‘onderwerp’ terwyl die hyskraan soos 'n man ‘wydsbeen’ op haar stelling inneem en haar ‘buik / vólmaak’. Die lading van die vrag word dus as 'n bevrugting voorgestel; vandaar dat haar ‘stewe’, die voorstuk van die boot, ‘gapend groot / oop’ is - 'n voorstelling wat 'n dienswilligheid suggereer, maar die seksdaad amper na iets gewelddadigs laat lyk, soos 'n mens ook uit die vasgemaakte ‘krakende gewrigte’ kan aflei. Blykbaar laat sy haar dit alles welgeval, want daarna raak sy ‘loom’ en laat sy haar gewilliglik uitsleep na die oop see. Wanneer sy terugkeer na die ‘hawe/waar die leeu wag hou’, 'n toespeling op Leeukop maar terselfdertyd op die minnaar wat wellustig haar koms afwag, kom die ‘verkeer in rat’ en word die spel hervat. Al is hierdie boot soos 'n eenvoudige ‘onopgesmukte’ meisie, is sy noodsaaklik vir die voortbestaan van beskawings. In die stede wat sy besoek, laai sy haar vrag af, ná die bevrugting nou gesien as 'n ‘droë bevalling’ wat aan die ‘droë keisersnee’ van ‘Paleontologie’ uit Van vergetelheid en van glans laat dink. En hierdie boot is altyd, selfs al gaan daar vieslikheid mee gepaard, bereid tot ‘ontvangenis’ sonder ‘voorbehoud’, 'n woord wat ook sonder voorbehoedmiddels suggereer.
‘Mevrou Ples’ is 'n spottende afkorting van die Plesianthropus, 'n vorm van Australopithecus africanus wat in 1936 by Sterkfontein naby Krugerdorp deur R. Broom ontdek is. Broom het aanvanklik gemeen dat die Sterkfontein-vonds in so 'n mate van die Australapithecus africanus (die Taung-fossiel) afwyk dat dit 'n ander genus is. Latere ondersoeke het egter aangetoon dat dit generies nie van die vroeëre voorbeeld verskil nie. Gevolglik word die generiese naam Plesianthropus nie meer deur palentoloë gebruik nie.
Die bloubok, die Hippotragus leucophaeus, was die eerste anteloop van Suit-Afrika om ná die aankoms van die Hollandse koloniste as gevolg van die aanslae van jagters uitgewis te word. Hy was beperk tot die distrikte van Caledon en Bredasdorp in die Suid-Kaap en klaarblyklik nie talryk nie. Opgestopte voorbeelde van die spesies word bewaar in die museums van Leiden, Parys, Stockholm en Wene; in Suid-Afrika is slegs die horings in die Albanie-museum in Grahamstad moontlik dié van die bloubok wat omstreeks 1800 uitgesterf het. Oor hierdie uitgestorve bloubok skryf Johann Lodewyk Marais 'n uitstekende gedig in Groen (1990), later opgeneem in sy bundel Verweerde aardbol (1992).