Woordsoorte: Voornaamwoord, voorvatwoordArgieffoto (Foto: StockSnap/Pixabay) Hierdie blog oor voornaamwoorde maak deel uit van ŉ reeks oor woordsoorte. Die blogs is op ons blogblad te vinde, en die inligting in die Afrikaanse skoolgrammatika (ASG) waaruit ons hierdie blogs skryf, is gratis in Taalonderrigportaal toeganklik. Wat is ŉ voornaamwoord? Die voornaamwoord se naam gee ons al die eerste wenk oor wat ŉ voornaamwoord is en wat dit doen. Hier is die definisie vir ŉ voornaamwoord soos dit in ASG opgeteken is: ‘n Voornaamwoord is ‘n woord wat in die plek van ‘n naamwoord of naamwoordstuk gebruik word. Die voornaamwoord verwys na ‘n referent, net soos ‘n naamwoord, en die referent kan óf uit die gespreksituasie of omliggende teks vasgestel word, óf die referent is onbekend of generies. Wat beteken hierdie definisie? Definisies word geskryf met die doel om die waarheid, die volle waarheid en niks anders as die waarheid nie weer te gee, maar dit beteken soms dit raak duister vir mense wat nie vakkundiges is nie. Die belangrike elemente van hierdie definisie, wat veral vir skoolkinders moet saak maak, is die volgende: Wat doen ŉ voornaamwoord? ŉ Voornaamwoord tree in ŉ sin in die plek van naamwoorde of naamwoordstukke op sodat ŉ mens nie die hele tyd inligting hoef te herhaal nie. Dit skep vloei en samehang, oor sinne heen en oor ŉ teks heen, bv.: Hoe herken ŉ mens voornaamwoorde in ŉ sin? Neem ŉ voorbeeld soos [Gerhard] sê hy is klaar met die werk. In die volgende voorbeeld is daar nie net een naamwoord wat die referent is nie, daar is ŉ hele sinsdeel wat ŉ referent het: [Die lede van die eerste rugbyspan] moet hulle truie kom haal. Watter soort voornaamwoorde word in Afrikaans onderskei? Hierdie lys is alfabeties: · Skep ŉ ruimtelike oriëntasie tussen die deelnemers aan die kommunikasie en die referent. · Die referent is [houtlepel] en as ŉ spreker sê daardie, beteken dit die lepel is ŉ ent weg. As die spreker sê hierdie, was die lepel nader. · Dui vir daardie referent besit aan. · Die referent is [boek] en die boek behoort aan die spreker. · Net wat en wie is betreklike voornaamwoorde. · Betrek naamwoordelike inligting uit die hoofsin. · Leerders wie se werk nog nie klaar is nie, moet pouse agterbly. · Beide voornaamwoorde betrek die inligting leerders. Leerders is ŉ naamwoord · Die skool sal iets aan al die diefstal moet doen. · Dit is nie moontlik om te bepaal wie of wat iemand en iets is nie. · Dui nie besit aan nie. · Kan menslike of niemenslike referente hê. · Kan deikties (na ŉ referent buite die teks) of anafories (na ŉ referent binne die teks) verwys. · Ek en my tree op in die plek van die naam van die spreker. Hom tree op in die plek van Gerhard. · ŉ Mens kan uit die teks aflei wat hom se referent is (anaforiese verwysing). ŉ Mens moet eers weet wie praat voor ŉ mens weet wat ek en my se referent is (deiktiese verwysing). · Staan gewoonlik aan sinsbegin. · Die referent is inligting wat van die aangesprokene vereis word. · Waarheen gaan jy? · Hoe het jy hier beland? · Hy vra hoe jy hier beland het. · Let op dat vraende voornaamwoorde ook in indirekte vrae, soos in die laaste voorbeeld, kan optree. · Het dieselfde referent as die subjek en het daarom ook dieselfde getal, geslag, ens. · Tree op waar die handeling (uitgedruk deur die werkwoord) op dieselfde referent oorgaan. · Jessica skaam haar. · Alex wil homself skop. · Die referent in al die sinne is vir die subjek en die direkte objek dieselfde. Die handeling gaan wederkerend oor. · Het dieselfde referent as die subjek, wat altyd in die meervoud is. · Tree op waar die handeling (uitgedruk deur die werkwoord) wedersyds op die referente oorgaan. · Hulle groet elkander. · Die referent in al die sinne is vir die subjek en die direkte objek dieselfde. Die handeling gaan wedersyds oor. Voetnoot: Die voornaamwoord dit in ŉ sin soos Dit spook in daardie huis is ŉ persoonlike voornaamwoord. Die woord daar in ŉ sin soos Daar kan nie gesê word dat hulle nie probeer het nie is ŉ eksistensiële daar. Nie een van die twee is ŉ onpersoonlike voornaamwoord nie. Ons onderskei nie ŉ kategorie “onpersoonlike voornaamwoord” nie. Hoekom moet ŉ mens voornaamwoorde kan herken? ŉ Mens moet voornaamwoorde kan herken as ŉ mens taalreëls soos hierdie korrek wil toepas: Een laaste opmerking oor voornaamwoorde: Daar is tans ŉ groter bewustheid van die noodsaaklikheid van genderneutrale voornaamwoorde (in Engels word they al hoe meer aangewend, selfs vir enkelvoudige referente), veral in formele en akademiese kontekste. Daar is ŉ genderneutrale voornaamwoord vir ons in Afrikaans beskikbaar, naamlik sig (bv. Die deelnemer moet sig van die bepalings en voorwaardes vergewis), maar dit word as verouder en oordrewe deftig ervaar, en dit lyk op hierdie tydstip asof akademici eerder hulle verkies. As jy meer inligting oor voornaamwoorde nodig het, gaan na Taalonderrigportaal op ons webwerf sodat jy toegang kan kry tot die Afrikaanse skoolgrammatika. VivA-groete Sophia