Hy is ’n geharde Suid-Afrikaanse soldaat wat in gevegte, ontploffings en hinderlae regoor die wêreld was, maar tog wás hy bang en onseker toe hy ter dood veroordeel en in haglike omstandighede aangehou is, sê William Endley (57) aan Murray La Vita.
William Endley pas ná sy aankoms in Johannesburg op die OR Tambo-lughawe. Hy het van daar na Kaapstad gevlieg. Foto: Deon Raath
’n Nagmerrie wat twee jaar sou duur, het die aand van 18 Augustus 2016 in Juba, die hoofstad van Suid-Soedan, vir Endley begin.
“Ek is nie gemartel nie, net ’n paar keer geklap, maar daar was wel dreigemente dat hulle my gaan doodmaak en so aan. Maar ek ken hulle; dít is hoe hulle werk. As ’n ou sag is met hulle dan is dit verby. Ek was nie sag met hulle nie. Ek het ook nie toegelaat dat hulle my intimideer nie.
“Ek het in ’n stadium erge malaria opgedoen. Ek was baie, baie ernstig siek. Die sogenaamde dokter het gesê dit is ‘complicated malaria’. Ek het ’n paar keer dit amper nie gemaak nie waar ek gedink het dit is nou verby.”
Waaroor hy ook “gedroom” het, is die eerste Cowboy-pakkie wat hy as kind gekry het; sy eerste “kontak”; en die lyk van ’n baba wat hy as seuntjie gesien het toe hy saam met sy pa in Soweto was waar dié diens gedoen het.
Endley, wat ’n kolonel in die Suid-Afrikaanse leër was voordat hy veiligheidswerk in plekke soos Irak, Afganistan en uiteindelik Suid-Soedan gaan doen het, is gevange geneem terwyl hy veiligheidsraadgewer vir dr. Riek Machar, die land se opposisieleier, was. Vredesonderhandelinge het gelei tot sy en James Gatdet, ’n woordvoerder van Machar wat saam met hom aangehou is, se vrylating verlede week. Endley het Saterdag na Suid-Afrika teruggekeer.
Endley is ’n lenige man met wakker donker oë, kort grys hare en ’n snor. Die bruingebrande boarms wat hy sy kortmouhemp uitsteek, is sterk. Op sy een arm is ’n letsel waaroor hy nie wil praat nie. Dit lyk of dit die stigmata van ’n mes- of skrapnelwond kan wees.
In die skemer vertrek is daar teen die lengte van een hele muur glastenks. Ek dink aanvanklik dit is ’n akwarium totdat ek die lui kronkelbeweging van ’n lang gestreepte slang in die een tenk gewaar.
Hy en Gatdet is vir 18 maande in die Blouhuistronk aangehou. Hy wat Endley is, was in eensame aanhouding.
“Ek het myself daarop ingestel om dag vir dag te lewe. Die son kom; die son gaan. Jy sit net alleen daar. Ek is aanvanklik net toegelaat om ’n Bybel te lees . . . Ek het vir ’n week die Bybel gelees as ’n boek, maar dit is nie my groot belangstelling nie, om eerlik te wees. So ek het daar gesit en mind puzzles doen en gedigte in my kop geskryf wat ek later op papier gesit het. Maar ek het myself gedwing om ’n roetine van ’n aard te ontwikkel.”
“In die tyd wat ek daar was, is drie mense tereggestel – een geskiet, twee gehang. Ek het ’n gedig geskryf daaroor. Ek noem dit ‘Gallows Day’.
“My vonnis was ‘death by hanging’ . . . Ek het geweet die hof is ’n politieke instrument. Ek het die vonnis verwag, maar ek het myself afgevra: Gaan dit uitgevoer word of gaan dit nie uitgevoer word nie? Op ’n stadium, toe die politiek begin draai, het ek begin dink dit gaan nie gebeur nie.
Endley op die Kaapstad-lughawe met ’n kaart waarmee vriende en familielede hom verwelkom het. Foto: Jaco Marais
Machar is nou terug in Khartoem. Daar is vir eers weer vrede in Suid-Soedan en hy gaan dien as visepresident. Hy het vir Endley gevra om terug te keer na die land en weer vir hom te kom werk, onder meer om te help met die integrering van die verskillende veiligheidsmagte in die streek. Endley gaan dit doen.
Sy ma, Myrtle Endley (77), kom die vertrek binne met koffie. Ek vra haar hoe sy daaroor voel dat haar seun binnekort terugkeer na die land waar hy aangehou en ter dood veroordeel is. Sy kyk na Endley en sê: “Ek hou nie baie van die idee nie . . . Maar dit is sy keuse; ek dink op sy ouderdom weet hy wat hy wil doen en ek kan hom nie terughou nie. Ek kan maar net dink wat ek dink.
“Daar is baie Suid-Afrikaners betrokke in die ontmyningsbedryf en die sekuriteitsbedryf. En ons standaarde is reg oor die wêreld bekend as van die hoogste as dit kom by leierskap, bestuur, dapperheid, kennis en ervaring.