Kortstories | Argief – SKROP
Kortstories | Argiefadmin2020-11-11T07:14:27+00:00
Leonardo se spieëlskrif
deur André Jansen
"Jy't wat gedoen, Tomys? Pa slag jou af as hy hoor, en as hy klaar is, kry Ma jou beet."
Is elke ouboet so 'n pyn? Beterweterige baas, beskermer en gewete?
"Ek het dit nie bedoel nie, Behn, dit het net gebeur."
Hy gluur my aan en gooi sy hande in die lug.
Kyk, almal weet tydreise is onmoontlik en sal nie gebeur nie. Die verlede bewys dit. Daar was nooit 'n lang ry gewapende vreemdelinge voor die Schicklgrubers se huis net ná Adolfie se geboorte nie. Tienduisende mense het nie skielik by die Ford-teater verskyn om voor Abe in te spring en Booth se pistool te gryp nie.
Dís wat tydreisigers sou doen as tydreise moontlik was.
En tog: dink mooi. Kyk op na die sterre. Jy sien die heelal nie soos hy is nie; jy sien die son selfs nie soos hy is nie. Jy sien hom soos hy 8 minute en 20 sekondes gelede was. Talle sterre in die naghemel het dermiljoene jare gelede ontplof, maar jy sien hulle steeds vonkel.
Lig maak 'n soort tydreis moontlik, al is jy net 'n toeskouer wat die verlede glad nie kan beïnvloed nie.
Hier en nou sien jy alles omdat lig daarvan na jou oë weerkaats. Daardie weerkaatste lig het 'n eie bestaan. Hoengher se monitor kan daardie lig gaan haal, identifiseer, hersaamstel en as 'n beeld op 'n skerm wys. Só kan jy na die verlede kyk sonder om deel daarvan te wees.
Leonardo da Vinci was nog altyd my held. Die grootste genie ooit. Die skilder van die bekendste kunswerk op aarde. Beeldhouer en skepper van anatomiehandboeke. Die man wat jare voor hul tyd reeds die valskerm, helikopter, vliegtuig, motor, tenk en duikboot ontwerp het.
Hoe kon dit wees?
Ek wou weet, en het ure voor die skool se Hoengher-monitor deurgebring.
"Ek het ál verder in Leo se lewe teruggegaan, Behn, toe hy nog 'n jong man was, en later, toe hy onseker oor die pad vorentoe was. Ek het feitlik alles van hom geweet. Ek kon in sy taal skryf. En toe, eendag …"
Behn kyk na my en knik aanmoedigend. "Ek luister, Tomys."
"Toe skryf ek op die monitor se glas."
"Iets oor die valskerm. Hoe dit werk, wat dit doen."
"Iets uit sy geskrifte?"
"Nee, soos ons dit ken."
"Die eerste keer dog ek dis 'n droom. Leo het begin rondkyk, asof hy vaagweg iets gewaar het. Toe kyk hy reguit na my. Toe hy nader kom, was dit asof hy aan die anderkant van 'n ruit staan. Hy't aan die monitor getik, ek's seker daarvan, en ek sê jou, hy't my woorde gelees."
"Toe druk hy 'n vel dun papier bo-oor my woorde en teken hulle met sy linkerhand in sy eie skrif na. Toe hy klaar is, was dit natuurlik in spieëlskrif. Hy lees, en dit was asof 'n lig in sy oë aangegaan het. Toe kyk hy my so.
"Ek sweer hy't geknipoog."
"Kom saam Nuweland toe, toe?" soebat Xolisa Bala.
"Vir rugby? Jy weet Sundowns is my span," gooi Lindelani Madima wal.
Hulle praat Engels, want Xoli verstaan nie Venda nie, en vir Linde is die Xhosa-klapklanke Grieks.
"Die Brazilians!" stik Xoli. "Met 'n Turkse afrigter en spelers van Ivoorkus, Liberië, Uruguay, Zambië, Brasilië, Venezuela, Uganda en Nieu-Seeland! Hoe volkseie is dit? Op Nuweland is die name trots Suid-Afrikaans."
Xoli weet baie oor Linde. 'n Margherita-pizza en 'n Coke is haar gunstelinge. Haar Apple iPod is vol Rihanna. In haar huis in Thohoyandou het sy al die Harry Potter-boeke. Voor hulle uitgaan, tik sy 'n bietjie Je Reviens agter haar ore en op haar boesem. As sy wil uitrafel, drink sy ouzo of tequila. Soms advokaat. Sy bestel haar jeans van die ZARA-webwerf; hulle word in China gemaak en pas haar volmaak, want sy ken haar lyf. Sy betaal met 'n Mastercard. Sy is mal oor die kleur en klank van Bollywood-flieks. Sy rumba en foxtrot en quickstep self 'n dansvloer aan die brand. Hy wou al vra of sy die domba-dans doen, maar is bang sy klap hom.
Linde dink Xoli is pret. Hy druk die regte knoppies in haar kop. Sy weet hy sal elke dag piri-piri-hoender eet as hy kan. Hy vra altyd vir 'n Corona. Stella Artois? Heineken? Wat het julle? Orraait, bring maar 'n Amstel. Hy jaag op 'n tweedehandse Husqvarna rond. Sy weet dis vir hom lekker as sy met haar tiete styf teen sy rug aan hom vasklou, maar sy's rêrig bang sy gaan eendag in haar broek pie. Hy't stapels manga. Hy's mal oor anime. Hy't die Windows heeltemal van sy Acer-skootrekenaar afgehaal en eksperimenteer gedurig met Linux-bedryfstelsels. Die een dag is dit Ubuntu, dan Mint, openSUSE, Manjaro, Elementary, Purism, Kylin. Hy dra nét Nike-drafskoene. Hulle begin al 'n bietjie stink. Die Old Spice wat hy onder sy arms spuit, help darem daarvoor. Hy sit sy kondome in 'n ou Durex-pakkie met Ekstra Groot daarop, maar dit flous haar nie.
Hulle's in Linde se blyplek. Sy't 'n buitekamer met 'n aparte ingang by so 'n nagemaakte Spaanse gedrog. Sy kan dit bekostig. Haar pa was 'n menéér by daai Venda-bank, en het fluks geskep. Sy wil Downton Abbey op die Philips-platskerm kyk en hy Mr Robot. Oplaas kyk hulle Game of Thrones.
Die seks daarna is goed. Sy gloei daarvan.
Linde sit langs Xoli op die Spoorwegpaviljoen. Hulle sing die volkslied saam in Xhosa, Zoeloe, Sotho, AFRIKAANS en Engels.
'n Fluitjie blaas. 'n Ou in groen skop 'n Gilbert-bal. Sy verstaan nie juis wat op die veld gebeur nie. Xoli se verduidelikings maak min sin.
Linde kom agter die skare brul al harder. 'n Groen ou hol sy malle verstand af en val agter die pale. Dis blykbaar 'n goeie ding. Hoekom juig almal toe iemand die bal bo-oor die doelhok skop?
Xoli se oë blink; saam met hom voel Linde trots Suid-Afrikaans.
Hy hou vir haar 'n pakkie biltong, maar sy gril daarvoor.
Corlietha Swart is 'n dosent verbonde aan die Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans van die Universiteit van die Vrystaat en 'n bestuurslid van die Vriende van NALN. Haar webverhaal, Die Stoomkamer, het 'n tergend-sinistere ondertoon en 'n volle storielyn speel binne die bestek van die beperkte woordaanbod af.
Die naaswenner is Riana Wilkens. Sy is 'n skrywer en is as akteur onder andere bekend vir Wolwedans in die skemer, Khumba en Dirk Hoffman. Haar verhaal, Jy het belowe, is ook hoendervleismakend en skilder 'n hele geskiedenis van lojaliteit, beloftes en betaaldag.
Sy kyk na die wit gedoente aan die buitekant van die hotelkamervenster. Dit is bleek en skraal en gloeiend en dit beweeg saam met die wind heen-en-weer, heen-en-weer.
Ai tog, sug sy, hoe ver sal Harrold tog nie gaan nie? 'n Volgroeide man wat aangaan soos 'n kind! Met iedere sakereis probeer hy om haar 'n poets te bak, soos 'n klein seuntjie.
Op 'n manier is dit nogal oulik, maar dit raak nou ook effens eentonig. Dalk is die woord irriterend. Want kyk, 'n mens kan een of twee keer vir dieselfde grap lag, maar dit is dit!
Soms smag sy na iemand wat ietwat meer volwasse is om saam met haar hierdie besigheidsreise mee te maak. Soms raak die pad eensaam, en dis dán dat sy wens sy kon rustig sit om oor 'n glas wyn 'n sinvolle gesprek te voer.
Die figuur agter die gordyn gloei helder en dof dan weer uit. Harrold het seker nou weer 'n video êrens afgelaai en is besig om dit met die projekteerder van buite af teen haar kamervenster te wys. Dit lyk taamlik onoortuigend, moet sy sê …
Sy kyk na die afgeskeepte hotelkamer; die aaklige pienk, blou en turquoise – genoeg om 'n mens tot waansin te dryf!
Harrold se patetiese poging lig 'n bleek hand asof dit met lang naels oor die glas wil krap, en sy moet erken: hierdie poging van hom is uiters kreatief. Maar hy moet versigtig wees met die werktoerusting – hulle gaan die projekteerder nodig kry tydens môre se vergadering.
Sy sug. Nog 'n aand alleen in 'n hotelkamer, met Harrold 'n paar kamers verder, alleen in sý kamer. Wat is hierdie waansin wat so in 'n mens se pad kom staan? Is hy besig om haar mal te maak, of was sy van altyd af nog mallerig? Moet sy na hom toe gaan, hom in haar arms neem en vertel hoeveel sy van hom hou? Lief het?
Nee, waansinnige plan.
Sy loop liewer na die hoektafel, kook water en maak 'n koppie tee. Sy besluit om Harrold se poets te ignoreer en môre te maak asof sy niks gesien het nie.
Dankie tog, dink sy toe sy op die rant van die bed gaan sit en haar skoene uitskop, die matras is ten minste gemaklik, en terwyl sy terugleun, stort sy die ganse koppie tee op haar skoot uit toe die glimwit projeksie meteens geruisloos deur die toegetrekte gordyn haar hotelkamer binnesweef.
Skuins voor dertien
Is dit nege ligblokke of twaalf? Hy het dit onlangs getel toe dit geklink het asof een van die waaiers in die hysbak vasgehaak het. Twaalf … dit moet twaalf wees.
Hy kyk op, net om seker te maak. Die spieëls wat hom van drie kante af omring, is oorweldigend. Sy bril, kraakwit hemp en baard spat in skerwe terug in 'n kaleidoskoop van weerkaatsings. Hoekom wil 'n mens na jouself kyk, en uit soveel verskillende rigtings?
Dit is die vyfde ligblok in die hysbak se plafon wat sy aandag trek. 'n Oliekol het 'n imposante Rorschach-blerts gelos. Hy draai sy kop om die vorm te ontsyfer, maar die hysbak kom stadig tot stilstand. Die spleet tussen die twee silwer suile is donker. Die deure bly dig.
Dan word alles stil asof die krag sopas onderbreek is. Die ligte flikker, maar bly brand. Die syfer 12 wat flussies bokant die knoppies nog groen geskyn het, is weg.
Daar is fout as daar olie uit die dak lek … Met die opkyk sien hy 'n karmosyndam wat die ligblok gevul het. Rooi riviertjies kies reeds koers deur die ander, omliggende blokke.
Sy bolyf deins terug tot teen die spieëlwand. Voordat hy die woordjie bloed deur sy grysstof loslaat, reik sy regterhand na die paneel met knoppies. Daar is nie nommers nie … Net pyltjies vir oop en toe. En 'n knoppie met 'n waaier daarop. Oop, oop, oop … hy druk harder op die pyltjies wat wegwys van mekaar.
'n Week gelede rondom die waterkan het een van die advertensieverteenwoordigers vertel van die toordery op die dertiende vloer. Daar was glo 'n swart kat wat op sy agterpote gestaan het. Grappie vir die dag, het almal dit afgemaak en proesend na hul hokkies teruggestap.
Die pêreltjies sweet teen sy slape kielie die kant van sy kop en hy veeg met die rug van sy hand oor sy voorkop. Onwillekeurig kies sy hand weer die pyltjies en moker hy sy wysvinger vir oop … Die rugkant van sy hand is rooi en die hitte in sy nek voel klam. Wat de donner?
Twee pap bande in minder as 'n week? Hy onthou die vrou se kommer toe hy sy kredietkaart aangegee het om vir die herstelwerk te betaal. "Ek is laat vir werk," wou hy blaf, maar het net sy sleutel op die toonbank gegryp en aan die noodvergadering gedink.
Sweet is nie taai nie? Sy rug teen die spieël. Dan 'n klapgeluid en die stikdonkerte omhels hom voordat hy kan omdraai om die rugkant van sy hemp te bekyk.
deur Ina Cantoni
Hoe skryf jy 'n greep uit jou lewe? 'n Greep uit sewentig jaar? 'n Leeftyd waarin jy 'n kombers uit jou lewe kon weef en snoesig onder hom inkruip. Soms vir beskerming, soms vir onthou – maar dan is daar die ánder soms. Vou die ellendige ding op en sluit hom toe in die stoor. Wanneer jy die sleutel in die slot draai, bid jy dat daar honger rotte in die stoor is.
Die dele wat moet oorbly is die mooi tye; om 'n nuwe babasussie te kry op sestien. Jou troudag, die geboorte van jou kinders, 'n eerste huis, vakansies.
Daar is grys, harde wol van pyn ook ingeweef in my kombers. Dis mos onafwendbaar, sommige gebiede is nog nie van teerpaaie voorsien nie? Ons almal stap dan harde grondpad, kaalvoet.
Ek onthou die Sondagmiddag in Januarie. My suster en haar man kom onverwags kuier. Kuier? My swaertjie se woorde: "Ous, ek's jammer. Daar was 'n ongeluk, Ma is dood." Die pyn wat al veertig jaar oud is en nooit weggaan nie. Ingeweef in swartgrys wol.
Dan die wonderwerk! 'n Baba wanneer die veertigs loer? Ah, goudgeel snoesige sagte wol wat die res van my kombers vereer.
Weer kom 'n streep harde – maar hierdie keer sommer pikswart – wol.
Swart rook, vuur en gille. My huis brand! Alles verander in grys as, my hele lewe, ons stap dááruit sonder skoene of 'n tandeborsels. Die trauma moet verwerk word. Na nog 'n lang stuk donker grys en swart skyn die son weer geel en pink.
Dan skielik, een onskuldige dag, kom die woorde, "Dis kanker mevrou, ons moet so gou moontlik begin met chemo".
Kry 'n mens kleurlose wol? Doodgaan is niks, maar my mense kry swaar. Twee jaar van siek wees, moeg wees, kaalkop wees en voortstrompel van een behandeling.na die volgende.
Ek staan met my kombers in my hande vandag. Die donker strepe van sestig jaar lê onder. Ek vertroetel die sagte, mooiste, ligblou: die lieflike reuk van 'n tweejarige seuntjie in my hande.
"Ouma, Zayden lief jou baie baie baie, " lispel my swartoog engeltjie. Vir hom het ek gebid, so mooi gevra vir 'n babatjie. My eie laatlam se kind.
My lewenskombers is bont, vol kleure, plekke, het al gate ingeval, plekke van kannie onthou nie.
Hier op die laaste skof het ek tog my talent ontdek. Ek het begin skryf, eers 'n kortverhaal, toe 'n bundel kortverhale, my eerste poging tot 'n boek volg met goeie resensie, en nou spog ek met ses boeke in minder as twee jaar. As ek nie goed voel nie, tik ek, skryf ek my hart uit en net soms maak ek my seer bene toe met my lewenskombersie. Dan skryf ek stuk-stuk neer, goeie, slegte, mooi en minder mooi gedagtes. Gelukkig vir 'n skrywer mag jy alles fiktief maak en so jou eie mooi slot aan elke onaangename herinnering gee.
Storie van my lewe?
Dankbaar om hier te wees en dit te deel.
(97 000 jaar voor vandag)
Almal is weg. Hulle los my altyd hier in die grot.
Die mans wou my lankal weggejaag het. Vandat die eland op my been getrap het. Ek kon daarna nooit reg loop nie. Hullegoed het gelag en gesê dis net mooi reg so. Ek kon mos nooit help met die jag nie. Hoeveel eland het ek gebring?
Die mans dink almal doen wat húlle sê. Dis wat die vrougoed hulle laat dink. As die vrougoed so saam-saam uintjies en bessies en mossels gaan pluk, praat hulle tjie-tjie-tjie-tjie. Sag, dat die mans nie hoor nie.
Ek lag stilletjies as ek die mans so kyk. Die vrougoed wil my hier hê.
Vir die skulpies.
Elke keer as hullegoed my hier gelos het, het ek gate in die skulpies sit en maak. Draai-draai-draai met 'n skerp been se punt. As jy kap, kap jy die skulp stukkend. Dis dae se harde werk vir een.
Later stoot ek 'n sening deur die gate in die skulpies.
Ek het die eerste skulpies om die grootvrou se nek vasgemaak. Al die vrougoed het vir haar gekyk. Toe kyk hulle vir my.
Die mans wou my wegjaag, maar ek is nog hier.
Nou eers nog kleurgoed maak.
Met die klipmes kap ek stukkies rooiklip op die plat klip. Dan maal-maal-maal ek dit met die ronde klip. Ek vee die stof in die skulp met die reënboogkleure. Hoe kan 'n skulp sulke kleure maak, maar ek kan nie?
Nou maak ek met die geelklip ook so.
Dan maal ek die hout wat gebrand het tot die plat klip swart is.
Ek weet hoeveel van elkeen se stof ek in die skulp moet sit vir die mooiste kleur.
Nou met die vinger om en om in die stof in die skulp. Alles moet mooi deurmekaar wees.
Ek sit 'n been van 'n rob in die vuur. Ek kap die warm been met 'n swaar klip stukkend. Vet en olie kom uit. Saam met die stof maak dit 'n pap.
Ek piepie 'n bietjie in die skulp vir die nat. Nou's dit reg.
Ek hoor hullegoed buite praat.
Dit word donker, lig, donker, lig … Ek weet hulle het bok gekry. Die mans lag.
Vanaand sal hullegoed wil dans.
Hulle kyk na my skulp. Hulle knik.
Die mans kom een-een na my toe. Ek trek die strepe oor elkeen se gesig. Oor sy bors. Oor sy bo-arms.
Die vrougoed kom een-een na my toe. Ek trek die strepe oor elkeen se gesig. Oor haar bors. Oor haar bo-arms.
Die jongmeisiegoed kom ook.
Sy lê altyd weg van my en slaap. Sy loer na my voor sy slaap. Ek loer na haar voor ek slaap.
Ek trek die strepe oor haar gesig. Oor haar bo-arms. Toe ek die strepe oor haar tieties trek, borrel haar lag. Sy trek haar skouers 'n bietjie op.
"Dit kielie," sê sy.
Ek sien hoe haar tieties se puntjies styf trek.
Sal sy nader aan my kom lê?
deur Henk Crouse
Petro skuif versigtig verby almal in die ry. Die saal is alreeds byna vol. Haar hoë hakke trap versigtig tussen die blink skoene. Die een oop sitplek lyk bestem vir haar. Sy gaan sit en trek haar romp effens af oor haar bruin bene. Hier sal hy haar nie kan miskyk nie. Sy kyk rond en herken 'n paar van die akademici. Prof Malherbe sit skuins voor haar, getooi in meerderwaardigheid. Langs hom sit dr. Pretorius en fluister in sy oor. Hy kyk fronsend terug maar sy oë verdwaal tussen die mense.
Die ligte verdoof en Deon stap oor die verhoog. Sy hees stem skilder rou kwashale met die woorde uit sy boek wat sy reeds so goed ken, die boek wat opslae gemaak het. Hy ontken dat dit outobiografies is, maar sy weet van beter. Die protagonis, 'n dosent wat 'n obsessie ontwikkel met een van sy studente, 'n rooikop met lang bruin bene en die verhouding wat sy gesinslewe ontwortel het …
Sy raak verlore in sy woorde. Dit kom als terug. Sy het Deon laatmiddag op kantoor gaan sien. Sy stem was toe ook hees terwyl hy vir haar voorlees uit die voorgeskrewe boek. Sy blou oë het oor die boek tot in haar gekyk. Hy het haar gevra om saam met hom te gaan eet by 'n hotel met 'n intieme restaurant. Na ete en 'n bottel wyn het hulle 'n kamer bespreek. Sy onthou sy honger hande oor haar lyf, sy mond soekend in haar nek. Hoe hy die volgende oggend vir haar sê dat al is hulle sielsgenote, mag dit nooit weer gebeur nie, dat hy 'n belofte voor God gedoen het. Dat al voel dit vir hom hulle hoort bymekaar, is dit verby. Sy vrou, sy twee pragtige dogtertjies … By die deur het hy haar verlaas gesoen en toe die deur saggies agter hom toegemaak.
Wat gaan hy doen as hy haar hier sien sit? Gaan hy haar herken, dalk struikel oor sy woorde? Die duur baadjie span om sy skouers. Sy oë soek deur die gehoor. Dan kyk hy reguit vir haar en vra, "Susan, sou jy saamstem dat die ek-verteller die protagonist in staat stel om 'n meer intieme oorsig vir die leser te gee?"
Sy is totaal verward. Moet sy opstaan of bly sit? Wat moet sy sê om nie soos 'n moroon te klink voor al hierdie belese mense nie? Sy antwoord half skaam: "Deon, ja ek reken die ek-verteller stel die skrywer in staat om met meer selfvertroue sy psige te ontbloot, dis tog te vestane dat …"
Hy val haar in die rede, sonder verskoning, sy stem raas deur die saal.
"Dankie Juffrou, maar ek het eintlik met dr Susan Cronje gepraat wat agter jou sit."
"En koop WAT hiermee, Etienne?"
Tersia hou die geld wat haar man langs haar neergesit het, in die lug. Sy is besig om sy kospakkie te pak.
"Mannnn, daai rooi skoene wat jy so graag wil hê, koop dit en klaar … dis 'n opdrag!"
Tersia se vrolike lag dwarrel nog rondom hulle terwyl Etienne die sleutels gryp, 'n piksoen op haar wang plant en met 'n: "Ek's laat, sien jou later met jou rooi polvytjies," die deur vining oop- en toemaak teen die wind.
"Simply the best," neurie Tersia glimlagend saam met Tina Turner terwyl sy die kombuis opruim, haar presentgeld in haar handsak druk en klaarmaak om die ongure dag aan te durf.
Sy parkeer onder haar geliefde boom, waardeer die blare wat oor die terrein verstrooid lê en draf die trappies op tot voor die uithangbord: Dr Tersia Roux, Sielkundige, met al haar kredensies daarby aangestip.
Sy hak haar handsak praat-praat oor die leunstoel en roep na Ansie, haar sekretaresse.
"Môre Ansie, nee jong, ek sal na hierdie moegheid moet laat kyk. Ek kan nie eers die trappies behoorlik uitdraf nie," groet sy. "Dankie vir die koffie Ans, en 'seblief, maak tog maar 'n doktersafspraak vir my."
Ansie loer onder haar fringe deur: "Hmmm, hoogtyd, vier jaar getroude lewe vra vir klein bondeltjies nuus, en ek kom agter jou energievlakke daal beslis. Ek maak so …"
Etensuur vertel Tersia met 'n sagte glimlag van Etienne se "opdrag" en draf uit.
Na ete paradeer sy op en af met haar rooi polvaais. "Pronk ma', een van die dae dra jy plat skoentjies met wye rokkies," lag Ansie.
Laatmiddag sluit Tersia en Ansie die spreekkamer en ry huis toe.
Uiteindelik tuis ná hewige stadsverkeer, toeters en taxi's, besluit Tersia om Etienne in te wag met haar nuwe polvye terwyl sy met aandete begin.
Etienne kruip teen 'n slakkepas deur die verkeer tot by hulle huis. Die wind stoot 'n paar blare saam met hom in wanneer hy die voordeur oopsluit en soos altyd roep:
"Honey, I'm home …"
Polsende musiek begroet hom toe hy vinnig die deur teen die wind toestoot en sy aktetas neersit.
Hy stap op die brandreuk in die kombuis af, maar steek vas as hy een rooi polvy half agter die bank sien uitsteek.
"Jaaaa … dis hoekom dit brand innie kombuis," lag hy en sak langs Tersia op die mat neer. "Skuif op, so bly jy't hulle gaan koop," lag hy met 'n wysvinger na die polvye en trek haar nader.
"Lief, lieffffffffff, liefffffffffffffff!" skeur rouklanke deur sy keel wanneer hy Tersia se lewelose liggaam teen hom aandruk.
Fluisterstemme dring tot Etienne deur toe ambulansmanne vir Tersia op die draagbaar tel.
Iemand se hand kom rus op sy skouer. "Jammer Meneer, dit was 'n massiewe hartaanval." Hy trek die rooi hoëhakskoene met eerbied uit en hou dit na Etienne uit.
Ná die Val
Ek wil 'n renoster sien. Enige renoster. Hy moet horings hê, en êrens staan en gras kou. Of blare. Wat kou 'n renoster?
Witrenoster, swartrenoster, maak nie saak nie. Wat's die verskil? Iets met die bolip te doen, mos. Van een is daar nog 'n skaflike klompie, van die ander baie min. Die een is 'n moerige kalant, die ander sal jou miskien eers so staan en kyk voor hy jou skraap.
Ek weet dis 'n bul van 'n besluit, want hier sit ek stokalleen op Bettysbaai, byna heel suid, en renosters is daar bo in die noorde, behalwe as hulle al hiernatoe begin stap het. Dis 'n plan wat harmansdrup lyf gekry het terwyl 'n pikkewyn se sousies op die kole drup. Niks jaag my nie. Daar's tyd. Spanne tyd. Die res van my lewe.
Dis lank genoeg ná die Val, toe die grootste sikloon ooit, die wêreldbankkrisis en waansinnige besluite Eskom finaal oor die afgrond gestoot het, en daar géén krag meer was nie. Die banke en winkels en departemente se stelsels was almal in hul moer. Al het dit niks gehelp om 'n kaart in 'n masjien te druk nie, het mense orals in hul motors geklim om op 'n ander plek te probeer. Miskien … Dalk …
Ek was reg vir die val.
Die pad – die enigste pad – deur Bettysbaai was een aaneenlopende stroom voertuie (die N2 was gesluit) toe botsings op die brug by Steenbrasriviermond, en die een oor die Palmietrivier, daardie één pad in 'n saamgekoekte verkeersknoop van veertig kilometer lank omskep het.
Niemand sou dit ooit kon ontknoop nie.
Maar ek was reg vir die val.
Ek het teen die berg opgeklim tot waar ek maande tevore reeds met verdrag voorrade gebêre het. Dit was die tyd van die fisantkuiken wat doodstil gaan sit as gevaar dreig. Dit was die tyd van die verkleurmannetjie.
Van bo kon ek sien hoe vernietig mense mekaar. 'n Vragmotor met bier kan mos langs die pad geparkeer staan terwyl die kaste na die winkel gedra word, maar laat hom net êrens omval. Kyk hoe verander mense dán oombliklik in diere.
Van bo kon ek sien hoe strome mense Kleinmond of Gordonsbaai toe loop.
Van bo kon ek sien hoe die brand wat uitgebreek het, die helfte van die dorp ongehinderd verwoes.
Van bo kon ek hoor hoe die honde in die huise een vir een ophou blaf, tot die laaste getjank stil geraak het.
Van bo het ek oplaas, toe ek seker was dis veilig, teen die berg afgeloop, tussen die motorwrakke deur, verby die swart murasies, tot by die pikkewynkolonie.
Dáár het ek toe ook nes geskrop. Gaan kyk wat eetbaar is. Noem-noems in mense se heinings. Dennepitte. Lukwarte en vye van opslagbome. Swartmossels. Veldsampioene.
Ek het nie by huise ingebreek en blikkies oopgemaak nie, want ek wou van die veld lewe.
In my siel het ek geweet ek wil eendag 'n renoster sien.
Dis nou daardie dag.
deur Jannine Bester
Bertus van Tonder het in sy lewe nog nooit so iets gesien nie! Daar staan sy. Bloedrooi hakskoene, halfpad weggesak in die beesmis. Notaboek en shocking pienk pen vasgeklem in haar verskrikte greep, beblomde sak wat oor haar skouer wieg. 'n Man kan wraggies lag oor die spektakel, maar Bertus versuim. Vraend …
"Meneer van Tonder, aangenaam. Lallies Venter."
Bertus wil praat, maar sy tong verloor die woorde terwyl Lallies deur die beesmis ploeg, al nader aan hom.
"Lekker klompie bees."
Bertus forseer sy hand onwillig oor sy mond in 'n poging om die skreeulag te stuit. "Juffrou Venter …"
"Sommer Lallies, Meneer van Tonder."
"Lallies, hoe kan ek jou help?"
Lallies glimlag oorgretig terwyl sy haar hand afmakerig swaai. "Nee meneer van Tonder, ek is hier om jou te help."
Al wat Bertus kan uitkry is: "Los maar die meneer, asseblief."
Toe kom die ontnugtering van sy lewe: "Jou advertensie, die voerkraalbestuurder."
Skielik raak die gedoente van belang. Voor Bertus kon keer, glip die woorde oor sy voorheen stom tong: "Lallies, hoe op aarde gaan jy in daai paar rooi hakskoene 'n voerkraal bestuur?
Weer eens lê Bertus se tong lam toe Lallies 'n paar waterskoene uit haar blomsak pluk, ook geblom natuurlik!
"Eerste indrukke tel, Bertus, maar ek durf beslis nie my oorlog aan sonder die regte wapens nie." Met haar geblomde waterskoene steeds uitgestal word Bertus se tong vir die soveelste keer vandag uitgedaag om stil te wees toe Lallies aandui dat sy gereed is om hom te wys waar Dawid die wortels gegrawe het.
Eensaam lê haar paar misbesmeerde hakskoene langs Bertus terwyl Lallies, geblomde waterskoene en al, bevele begin uitroep in die rigting van sy heiligdom. Soos 'n pyl uit 'n boog skiet Bertus op Lallies af, lam tong en al. Grou, krap, beveel! Die oënskynlike juffertjie is besig om boots and all sy bestaan oor te neem.
Uiters stomgeslaan sien Bertus hoe Petrus, wat wéét hoe hy voel oor inmenging by prosesse wat beproef en wet geword het, Lallies se bevele uitvoer. Al wat hom nog herinner aan die onbeholpe spektakel in die beesmis is haar pienk pen wat op en af swaai soos sy notas maak.
Voor Bertus protes kan aanteken, swaai Lallies skielik om en loop vasberade op hom af. Sy stop haar notaboek in sy hand terwyl sy haar selfoonnommer onderstreep. "As jy klaar hierdeur gewerk het, kontak my, ek kan dadelik begin." Met haar misbekoekte skoene veilig in haar beblomde sak, verdwyn sy sonder 'n verdere woord.
"Fantasties, dan sien ek jou môre, juffrou Venter, moenie laat wees nie!"
Wil jy nou meer, dink Bertus toe hy die foon neersit. Vandag het hy geleer wat dit beteken om nie iemand op sy baadjie … of liewer haar skoene te takseer nie.
Hierdie moderne kinders. 'n Tatoe steek uit op die pols van die hand wat vat-vat aan haar hare, die woorde te donker om te lees. Op die skerm sal sy sien wat hy sien, 'n vol kop bo haar skraal mossienek. Sy hou die foon stil, maar tilt haar kop dan dié kant toe, dan daai kant toe. 'n Jean soos 'n vel met 'n ingesteekte trui. Puntborsies. Skoene soos bakstene.
Is dit die eerste keer dat sy lughawe toe ry? So donkeraand, sonder tas? Sy vat aan 'n blinkigheidjie op die neus. Vee 'n vinger oor die hoek van haar oog. Tilt weer haar kop. Byt haar pienk lip. Sy sit langer stil dié keer; 'n vrou voor 'n spieël? Sy kyk om na haar beeld in die ruit. Kaats die gekaats in die foto?
"En dié platformskoene?" kan hy homself nie keer nie. "Skrik jy vir die thokolosi?"
Haar oë vernou. Dan lig sy die foon na hom toe, asof hy nou in die visier is. "Ek skrik vir niks," sis sy. "Dis die voorvaders wat rusteloos is." En onder die foon kan hy nou die tatoe lees: Ga twe baloi ba tlogela mebele ya bone bosigo ba bo ba fofa*.
Die treindeur klap en sy is weg. Die heks is weg.
*Daar word gesê hekse verlaat snags hul liggame en vlieg weg.
deur Sara Grobler
Halfhartige dagbreek. In die skemer solder slaap die kinders rusteloos, mompelend, saamgebondel in die middel van 'n hol matras. Op die ou hemelbed waarop hulle verwek is. Ek staan op die tweedelaaste trappie, vermy die boonste, krakerige trap. Selfs van hier sien ek die persrooi krapmerke op hul nekkies. Mammie se hoendertjies. In die ysige lug wat deur die stukkende ruit stoot, is ek van elke haar op my nek bewus. Onherbergsaam is hierdie wêreld. Ek voel magteloos, my liefde ontoereikend.
Aan die ontbyttafel is die kinders grimmig. Hulle weier nou om eiers te eet. Eers was dit spek wat hulle nie wou hê nie, toe melk. Al wat hulle nog wil eet, is brood en moerbeikonfyt, brood en moerbeikonfyt. Van die oggend tot die aand. En hulle is reeds so bleek. Die konfyt vlek hulle lippe, en laat hulle lyk soos moordslagoffers op die swart en wit foto's van ou koerantknipsels, met ongedefinieerde, swart monde en donker gate vir oë.
Soos gewoonlik weier hulle om te praat oor die woedende hale op hul vel. Wie probeer hulle beskerm? Hulle kyk my aan asof ék die skuldige is. Hoe kan hulle al so lewenswys en afgetrokke wees op vyf, ses en sewe jaar oud?
Die wind teem deur die skoorsteen. Die verwaarloosde grasperk is witgeryp. Hulle asems maak spookasemwolkies in die grys oggend. Hulle stap onderdeur die moerbeiboom se kaal takke, tot in die pad.
Toiingrige serpe verberg die krapmerke aan hul nekkies. Vir 'n rukkie staan hulle windverwaaid by die bushalte en wag, my uitgerafelde kuikens, dan verdwyn hulle saam met die groen skoolbus in 'n wolk uitlaatgas.
Ek is radeloos. Die kinders het lankal teen my gedraai. My paaiende stemtoon ontketen sewe soorte wrokke by hulle. En nou die krapmerke.
Ek het dit gegoogle: "Unexplained scratches and bruises appear on its chosen victims. Children are targeted." Die internet maan dat 'n mens nie vrees mag wys nie, soos vir 'n perd. "Just remember the old saying: never let them see you sweat. If malevolent spirits believe they can control you by using fear against you, they will."
Ek word wakker van 'n donderslag. Alles is vir 'n oomblik helder verlig. Ek probeer warm word in my bed, maar die koue het in my gebeente gaan sit. Ek wil die bedlampie aanskakel, maar die krag is af. Nog 'n bliksemstraal skeur die nag in twee en in die blou lig sien ek duidelik die moerbeikonfyt onder my vingernaels.
Of is dit droë bloed?
Sandra steek soos 'n steeks donkie in die slaapkamer vas. "Nee," sê sy. "Ek gaan nie hier slaap nie. Not a dêm!"
"Hoekom?" vra ek verbaas.
"Daar is nie 'n manier nie!" Sy druk haar arm onder my neus. "Dis hoekom. Kyk hoe staan die hare op my arm regop." Sy ril. "Hier is iets hier wat nie kosher is nie."
Ek sug. Ag liewe vader tog. Die kind kan tog só dramaties wees. "Okay goed, dan moet jy maar tevrede wees om die res van die universiteitsvakansie in die sitkamer te slaap. Kom help my om die enkelbed uit die motorhuis in te dra en jou bed op te maak."
Ek voel sommer vies vir die kind. Ek het moeite met die spaarkamer gedoen en nou dié reaksie.
Ek en Wynand het lank na 'n geskikte huis gesoek. Ons wou 'n passiewe inkomste hê as ons aftree. Die ou vyfslaapkamerhuis het ons dadelik geval. Dit was klaar in twee gedeel met 'n binnedeur tussen in, wat ons flink in 'n linnekas na albei kante toe verander het. Albei kante het ook hulle eie kombuise gehad. Die huurders aan die anderkant kon net aanbly en ons het in die tweeslaapkamerkant ingetrek. Perfek! Die tweede slaapkamer dien as gastekamer en Sandra kan dit benut as sy universiteitsvakansies huis toe kom. Nou is die kind soos 'n halsstarrige skaap wat nie in die kraal wil ingaan nie.
Na werk verduidelik ek vir Wynand die situasie en spreek my ergenis uit oor die ongerief met Sandra in die sitkamer. Hy het 'n meer ontspanne houding oor die kind. "Ag, verdra dit maar," sê hy. "Jy weet die kind se kop was nog altyd halfpad in die wolke. Onthou jy hoe het sy op die rotstuin in lang rokke gedans toe sy klein was en haar verbeel sy is een of ander prinses? En die keer toe sy vir dae gehuil het oor Lion King se pa wat van die krans af geval het. Die kind was nog altyd oorsensitief vir alles."
"Verbeel jou, iets nie kosher in die kamer nie," snork ek.
Ná die vakansie gaan doen ek en Wynand 'n vinnig inspeksie by die huurders. Wynand vra die ou tannie, wat saam met haar getroude kinders daar woon, uit. "Ek en my oorlede man het hier laer af in die straat gewoon," sê sy. "Het almal hier in die straat af geken. Ook vir ou Marie wie se huis dié was. Baie hier by haar kom tee drink." Sy lag skalks. "Sy kom nog baie aande hier kuier."
"Kuier?" vra Wynand verward.
"Baie aande as ons in die sitkamer sit, dan kom sy dié kant toe deur daai linnekas en sit die ketel aan," sê die ou tannie.
"Ekskuus?" sê Wynand.
"Ja, die ketel gaan sommer net vanself aan. Dan weet ons dit is ou Marie wat weer deur die binnedeur geloop het. Sy is mos in die kamer daar aan julle kant dood."
Die kluitklap oppie kis
Alles is ghoef, man, ek hette mos gesê. Moenie warrie nie.
Moet g'n skeelkyker vertrou nie, het Ma altyd gesê. Ja, Ma, sallie, Ma.
Waar is jy nou, Bek? Het hulle jou gekry, opgevreet vannie TB ennie vigs ennie druipsiek? Stoot hulle ouens soos jy nou-se-dae innie oond ná daai laaste vrot asem, of is dit steeds ses voet onner die grond?
Moenie warrie nie, Baadjies skuld my.
Skuld jou wat?
Een wegkyk, Tiger. Net lank genoeg se wegkyk.
Skuld jou vir wat?
Virrie dag toe ék die moer en skoppe onner die gat gevat het. Dit was Baadjies wat mettie lorrie innie muur vasgery het, maar ek hou mos my bek toe Baadjies sê: "Dit was Bek, Smiley, hy't verkeerd gewys. Hy't te laat geskree om te stop." Toe moer en skop Smiley vir my eerder as om Baadjies aan sy kraag en broek by die hek uit tot innie pad te smyt.
Smiley. Brandvlei se gevreesde hoofbewaarder. Patetiese Baadjies, wat nêrens anners werk kon kry nie en altyd in die stront was. Ses kinners by die huis en sy dik vrou op sy kop.
Toe sê ek: "Jy skuld my, Baadjies."
Bek het weer vir mý geskuld. Ek het al vergeet waarvoor. Dit was groot genoeg dat hy saam plan wou maak. Bek het geweet hy gat hier binne vrek. Mens weet mos sulke dinge. Eendag dra hulle hom voete eerste in 'n kis hier uit.
Toe dink ek so by mysellers: wat as dit nie Bek in daai kis is nie?
My kop was later dof vannie dink. Bek het ook gemaak of hy dink maar sy dink was min. Hy was al só maergat, ek was bang hy val innie stortgat af. Daar was min tyd oor vir mooi dink.
Die ding was só: Bek lek Baadjies se gat. Baadjies skuld mos vir Bek. Baadjies lek Smiley se gat deur ja te sê vir kak goed wat niemand anders wil doen nie. Soos kiste toespyker. Bek en ek lek Baadjies se gat en ek word die spiere wat die eintlike werk doen.
Ek lek ander gatte om 'n gesmokkelde selfoon te leen. Jassis, manne moet my mos kom uitgrawe.
En daar vrek Bek. Baadjies en ek moet hom toespyker, maar ons steek hom weg en ek klim in die kis. Hulle sal hom kry as hy begin stink, maar dan's ek lankal in die nag uitgegrawe en ver, ver weg. Baadjies moet maar self plan maak, sies tog.
Ja, Smiley, jou vark, dink ek in die donker. Kyk hoe brand ek jou. Jou base gaan jóú aan die kraag en broek in die straat smyt. Vreet stof, Smiley.
Ek lê doodstil en probeer in my kop raai wat gebeur. Die dra na die lorrie. Die skud soos die lorrie ry. Die aflaai en weer dra.
Ek wag virrie kluitklap oppie kis.
Toe: 'n wasige ding – Bek!
'n Mond sonder geluid.
Hel, dis warm.
O gotta dissie oond!
Ons sien hulle van ver af aankom vanwaar ons teen die duin sit. Die groot wit hond, die kleiner bruine en die langerige vrou met die bos donker krullerige hare. Sy sien seker die groepie teen die water, want sy koers weg van hulle af waar hulle sit en speel. Boontoe in ons rigting, moeiliker oor die los sand.
Ons kon sien hoe sy eers afbuk om die bruine se halsband aan te sit en toe die witte onder sy nek vryf. Hy, tipies retriever, druk sy bek sag teen haar hand en probeer die ander een se halsband byt. Liggies. Speels. Dan sy eie. Sy gee dit vir hom en sit dit in sy bek, hy hardloop tergend 'n entjie weg.
Die kindertjies, daar was seker ses van hulle, hardloop heen en weer, heen en weer tussen die water en die bamboes. Party van hulle kleiner as die stukke seewier wat hulle uit die sand uit grawe en water toe probeer sleep. Een outjie is nog in sy doeke. Sy beentjies vet en wankelrig soos wat hy agter die ander aan steier. Hulle drie honde, die kindertjies s'n, bly speel onder by die see en steur hulle min aan die gejil en geskrou om hulle.
Die vrou gaan staan nog 'n keer stil om die groot hond se halsband vas te vat toe die kindertjies se Jack Russell agter hulle driestuks kom kef. Toe kom die Skotse terriër by. En toe die groot swart Rottweiler.
Geen ander volwassene in sig nie.
Ons kon sien die vrou probeer wegkom van die geblaffery, maar die sand is dik. Toe pluk die bruine aan haar en sy struikel en val en die witte kom ook los en hulle storm eers op die kindertjies se honde af. Vyf vegtende honde op volle spoed. Ses klein kindertjies in die water. Een grootmens onderstebo in die sand.
En ons te ver teen die duin.
Dís wat ons gesien het, edelagbare.
Wie's daardie vrou?
Ons plaasdorpie het 'n motorhawe, kafee, slaghuis, algemene handelaar, koöperasie, boeresaal, begrafnisonderneming, paar woonhuise, drankwinkel, nog 'n slaghuis en 'n kerk. Nie 'n haarkapper nie.
Die ver grootdorp het alles, en vier haarkappers.
Ons boer met wild.
Bokke gee nie om hoe jou hare lyk nie. Mense op die plaasdorp gee om hoe jou hare lyk, wat jy aantrek en of jy plaaslik aanvaarbaar is. Die evaluasie vind gewoonlik plaas in die tien minute op 'n Sondag voor die oggenddiens wanneer almal jou soengroet.
Tydens een onvermydelike haarkapperbesoek bevind ek myself op 'n riempiesbank in die grootdorphaarsalon. Saartjie het reeds my hare gewas en 'n spierwit handdoek om my kop gedraai. Ek moet net 'n rukkie wag, sy bring vir my tee, Chandalore sal nou klaar wees met tannie Aletta se tease en dan sal sy my kom sny.
Met dié dat ek meer gereeld bokke as mense sien, blaai ek nie eers deur laasjaar se kersfeesuitgawe van die Landbouweekblad nie maar bestudeer eerder die vrouens om my.
Ek sit half verskuil agter 'n monsteragtige potplant en kan ongemerk almal se refleksies in die groot muurspieëls dophou.
Die blonde vroutjie herken ek van die poskantoor af. Toonbank nommer twee. Ek het altyd gewonder of sy self haar Dolly Parton-haarstyl doen. Blykbaar nie. Die ooreenkoms met Dolly eindig ook nie by haar hare nie.
Die swartkopvroutjie is Dokter se ontvangsdame. Sy werk Maandae, Woensdae en Vrydae. Dinsdae en Donderdae is teaterdae en dan help Dokter se eie vrou uit. Die hele dorp wonder wanneer Mevrou Dokter gaan agterkom dat Dokter se teaterure twaalfuur ophou en dat hy en swartkopvroutjie elke week twee middae saam vry het.
Agter my rug sit tannie Aletta met die onderste helfte van haar kop getease en gekam en die boonste helfte nog net getease. As sy só uitstap, sal menige tiener haar haar punkhaarstyl beny.
Langs tannie Aletta sit die voorsitster van die VLU. Ek eien haar aan die foto op die voorblad van die plaaslike koerantjie. 'Mevrou Jurie Bezuidenhout, voorsitster van die Vroue Landbou-unie Limpopo, oorhandig die Voluit Vrouwees wisseltrofee aan mejuffrou Alexandra-Anne Botha vir haar onbaatsugtige bydrae tot die hervestiging van ongehude moeders en die gepaardgaande herstel van verbrokkelde gesinne in bosveldgemeenskappe dwarsoor die provinsie.' (Het die joernalis nog werk?!) Mevrou Jurie Bezuidenhout is besig om haar donker hare van die foto te kleur na 'n meer eksotiese roesbruin met, kan dit wees, geel tint?
Ek loer om die potplant om te sien of ek iemand gemis het.
'n Vrou wat ook sit en wag om gedoen te word, loer terug na my.
Haar hare ook reeds gewas en wit toegedraai.
Wie's dáái vrou?
Ek vat 'n slukkie tee en loer weer.
Sy loer terug.
Wie ís daai vrou?
Ek glimlag vriendelik, sy glimlag terug.
Eers toe ek my koppie in haar rigting lig in 'n gemaakte heildronk op ons enerse situasies, en sy doen dieselfde, kom ek agter: daai vrou wat ek nie ken nie … is ek.
Ribat sit agter drie opgestapelde melkkratte agter die toonbank in sy winkel. Sy vrou is in die kombuis besig met hul pasgebore baba in 'n kombers op haar rug vasgemaak. Twee mans wag vir die tjips wat hulle bestel het.
Die een man tree vorentoe. "Are the chips coming?"
"You must hurry up," sê die man en maak geluide.
Ribat sien dat sy vrou beangs lyk toe sy die man se pakkie tjips bring.
Die man het 'n sigaret in sy mond. "I want a light," sê hy en hou sy hand na Ribat.
Ná hy sy sigaret aangesteek het, bekyk hy die deurskynende aansteker teen die lig. Hy steek dit in sy sak.
"Give back my light," sê Ribat.
Hulle lag kliphard en stap uit. Ribat sien uit die hoek van sy oog dat sy vrou na hom kyk, maar hy kan haar nie in die oë kyk nie.
Drie polisiemanne staan voor die koeldrankyskas. Dit lyk nie asof hulle sien wat gebeur het nie. Hulle haal 'n tweeliter-Coke uit.
"It is warm today," sê die een. "Give us cups please."
Ribat trek twee polistereenkoppies onder die toonbank uit.
Die vet polisieman begin lag. "You don't understand. We protect you."
Sy kollega onderbreek hom. "And it is warm today."
Ribat gaan sit weer op die melkkratte.
Sy vrou het pas hul seuntjie se geboorte laat registreer by binnelandse sake.
Op sy geboortesertifikaat staan: Born in South Africa.
Alhoewel dit nie meer vir hom maklik is nie, het hy besluit om tog te probeer. Eintlik, hy moes net probeer, anders het dit geen sin gehad nie. Hy sou iewers moes hulp kry, want motorbestuur kon hy ook nie meer nie. Sekerlik sal die jong man wat twee keer per week hier verbykom om voorrade af te lewer, bereid wees om te help. Hy verwag hom juis weer hierdie week.
"Geen probleem, oom. Ek help graag. Ons kan volgende Vrydag middag gou ry. Terloops, oom was mos 'n argeoloog toe oom nog gewerk het, nè?"
Hy sal vanaand 'n lys maak van al die geboue, hulle ligging en 'n nota bysit van presies waar dit begrawe is. Daar is drie van hulle, iewers in 2020. Sy aantekeningboek is oud, maar hy weet dat hy die plekke sal herken.
Vrydagmiddag se verkeer is soos gewoonlik chaos. Die wag is ook gemasker; vriendelik, maar beslis. Hierdie parkeerarea bestaan al meer as 10 jaar. Hy kan nie die gebou voor dit onthou nie, want hy werk nie te lank hier nie.
Nou goed dan, dit is dan onder lae en lae beton …
Die tweede gebou is ook nie meer daar nie. Daar is net 'n veld wat lyk soos 'n vullishoop.
"Ek glo nie ons moet grawe nie, oom. Die plek lyk 'sif' en ons gaan in die moeilikheid kom. Kyk, daar staan al klaar mense en kyk vir ons …"
Hy sien in elk geval nie kans daarvoor nie, al is dit die een met die skaars muntstuk in.
Daar is dit … nommer drie! Die plek lyk ongeveer dieselfde, maar het verwaarloos en is omhein met lemmetjiesdraad. Die hek is ook op 'n ander plek, maar die klein stukkie tuin net binne die agterste heining is nog daar. Hulle het aangestap na die waghuisie toe.
"Ek is jammer oom kon nie ingaan nie. Die wag was maar lekker ongeskik. Wat sal hy ook nou weet van besmette geboue …"
"Nee wat, dankie. Kom kuier gerus weer."
Hierdie was die belangrike een. Die aand voor die tyd het hy die houer goed geseël en seker gemaak dit is stewig. Dit was moeilik om die sakdoekie en die klein botteltjie wat sy vir hom gegee het, in die houer te sit en te weet hy gaan dit begrawe, totdat hy dit eendag weer sal gaan soek. Sy het nog 'n blou sonhoed opgehad. Sy …
Die senior staatsagent het ophou lees, sy hand geswiep oor die konsole voor hom en met sy vinger na die opdragsleutel vir 'rapporteer' gewys. Hierdie tipe sentimentele dagboeke was gevaarlik en buitendien teen die wet. Hy moet dit aanmeld as deel van sy taak by die Departement van Stabiliteit. Die versendingskerm toon dat die datum as 5 Maart 2030 aangeteken is. Hy het opgestaan, sy blou oorpak van die sensuurpolisie se moue gladgestryk, deur die opening gestap na die lugtaxi en op die eerste oop stoel gaan sit. Vanaand lê die verpligte maandelikse oriënteringsessie vir werknemers ook nog voor …
Portret: Ou Man
deur Karen Naarnagel
After such knowledge, what forgiveness? Think
History has many cunning passages, contrived
And issues, deceiving with whispering
Die ou man sit hoog en droog in sy ivoortoring. Nou en dan verskyn die jong blondine. Ook nie meer so jonk nie. Hy knyp haar vining en geniepsig aan die binneboud. Sy klap sy hand weg.
"Ek moes jou destyds verkla het. Vir jou en daai meklbaard-babatjie met wie jy my gedwing het om te trou."
Sy plak die skinkbord voor hom neer en maak haar uit die voete.
Hy verslind sy vier hamburgers. Die tamatiesous spat oor sy ken en klere. Hy grinnik onnutsig. Hy hou van baie sous. Sy oog vang die spieël. Hy skrik vir die ou plooigesig met die pruilmond en stywe, oranje kapsel wat vir hom loer. Die ding kyk hom minagtend aan. Vir hom!!! In sy eie toring!!!!
Hy roep benoud na die blondine. Nie 'n geluid nie. Hy gaan aan't bewe, vroetel in sy hemp se sak en kry 'n verfrommelde stukkie papier. Sy gelukbringer. Hy sing-prewel die woorde oor en oor. Stelselmatig word hy kalmer maar hy skuif nog ongemaklik in sy vergulde troon-stoel rond.
Eens op 'n tyd was hy die magtigste man op aarde. Mense het om hom gekloek en geja en amen. Maar party, ja daar was 'n hele paar … Hy is nie dom of simpel nie. Hy kon die venyn in hulle oë lees. Maar hy het hulle teruggekry. Hy giggel behaaglik. Een vir een het hulle sy wrok beleef.
En nou sit hy hier hoog bo die gepeupel, vasgevang in die praal van sy aanskyn. 'n Gevangene. Sy kinders, sy eie vlees en bloed, hou hom hier opgesluit. Adders al vier van hulle. Of is daar vyf? Hy moes hulle kleintyd versmoor het.
Hulle sê na sy val wou die mensdom hom aankla van bedrog, strafbare manslag, landsverraad. Die gemene blondine met die skewe oë het selfs sy selfoon weggevat. Sy lewensbloed. Maar eendag is eendag dan gryp hy hare en laat sy mense weet hy is op pad terug. Hy weet hulle wag vir hom.
Die beeld in die spieël steek vir hom tong uit.
Hy gryp beangsd na sy flertsie papier. "Person woman man camera TV, person woman man camera TV. Person woman …"
Die ding knip-oog vir hom. Dan hoor hy 'n stem. "Skaam jy jou nie?!"
Hy maak sy oë toe en wens hy kon teruggaan na sy gloriedae. Dit voel so lank terug. En hy is so alleen. Die trane rol oor sy wange.
Kan 'n man dan vir beter wens as dat jou kleinseun saamkom op so 'n reis. Op die leersitplek langs jou, is hy die versekering dat iets van jou in die nageslag sal voortlewe.
"Onthou nou, die permit is in die paneelkissie," sê Andreas vir Driesie. Darem 'n wonderlike vergunning dat hy toegelaat word om die koppe te laat draai met sy petrolsuiper tussen die elektriese motors. Die strate dra heelwat minder verkeer vandat die Vactrain dit so gerieflik maak om blitsig te kom waar jy wil. Toe hy kind was, het die groot afdelingswinkels soos Stuttafords so 'n patent gebruik. By die kasregister op watter vloer ook al, word die geld in 'n kapsule gesit en in 'n buis geplaas waar die vakuum dit woerts suig tot by 'n kantoor êrens in die dieptes van die gebou. Wanneer steek een nie vas nie en dan slaan die volgende een hom van agter af, het hy destyds gewonder. Nee, in 'n vakuumbuis, Vactrain klim hy nie.
"Sal jy nou veilig terug kan bestuur Driesie? Onthou dis nie deesdae se rygoed wat jy net aanskakel en dan ry hulle vanself nie. Sou dit nou nie 'n seën gewees het in die dae toe die huisvrouens oor rooi robots en in bome en in mekaar vasgery het van no-hands terwyl hulle bla-bla op hulle selfone nie."
"Oupa het my mos goed geleer."
"Reguit museum toe, beloof? Jy kan eerder vir my, as vir Miesies Benz by die skrootwerf gaan afgooi."
"Ja, Oupa," koggel Andreas. "Beteken dit nou: Ja, ek gaan vir Oupa by die skrootwerf afgooi?"
"Nee, Oupa," lag Driesie "Jy bly darem 'n ander een."
"Kom ons stop hier op die nek van Duiwelspiek. Ek wil weer die stad en die see sien." Dalk speel die dolfyne en die walvisse naby die strand. Vandat hulle die tonne biogeniese yster in poeiervorm op die see strooi, het die fitoplankton geweldig vermeerder, ontplof kan 'n mens sê, en dit onttrek n massale hoeveelheid koolstofdioksied uit die atmosfeer. Dit lok terselfdertyd walvisse en dolfyne. Die lug is skoon, min besoedeling … die aarde koel af. Die son blink op die toringgeboue van glas waar groente hidroponies gekweek word. Baie kantoorgeboue het ook so 'n "glashoed" op die dak. Die stad skitter in die son. Die toekoms vir die planeet lyk ook blink.
"Hoekom is Pappa-hulle so kwaad vir Oupa," vra Driesie.
"Hulle is woedend omdat ek, soos hulle dit stel, vir Ouma laat uitsit het. Sy het toestemming geteken en die genadedood was wêreldwyd gewettig. Hulle het verstaan dat sy ondraaglike pyn gehad het, maar die eintlike wrok is dat tannie Katrien net 'n paar maande later by my ingetrek het. Onvergeeflik, harteloos en jags, voel hulle. Die lewe is te kort vir rou of treur, Driesie, onthou dit."
"En tannie Katrien, Oupa?"
"Haar het ek met die verpleegster verneuk."
Op tagtig het hy genoeg gelewe. Voor die deur van die Instituut omhels hy vir Driesie. "Dis die laaste totsiens, grootman. Veilig reis."
My dag by die see
Ek en my ma en my sussie was by die see. Ons was eers by die lighawe. My pa moes in Dirban gaan werk. Sy sekketaressie het sy boeksak gedra. Voor die groot ruit het my ma iets gesê van ou bokke en jong blare. My ma het die esse na ons strandhuis op Pringlebaai só woes gevat dat ek en my sussie agterin soos strandballe rond gerol het. Dit was lekker.
Die berg was grys. My pa sê altyd dit was in die ou dae groen. Van al die brande is daar nou net klippe en sand.
Ek het bobbejane langs die pad gesoek. Ek het baie lank laas bobbejane gesien. My ma sê daar's nie meer kos vir hulle nie.
Ons het langs die see gaan stap. Ons het op die paadjie oor die rotse geloop. Daar is baie stukkies sand en sloepies. My ma sê sloepies. Ek wil altyd lag as sy dit sê.
Ek het 'n barbie opgetel! Die kop was weg, en een arm ook. Miskien lê die kop êrens anders en die arm ook maar ek kon dit kry nie.
Toe tel ek 'n lang ballon op. Ek wou dit opblaas maar my ma het dit gegryp. Toe sê sy sies en gooi dit weer weg. Dit sou 'n mooi groot ballon gewees het, met so 'n tietie-puntjie.
Daar was baie sulke ballonne en koeldrankbotteltoppies ook. Rooies en groenes en geles en bloues. Baie van hulle het 'n nommer in gehad. Ek was bly. Dalk wen ek iets. Toe sê my sussie whê die kompetisie is lankal verby. Sy is 'n pyn.
My sussie het 'n hele sak vol stokkielekkerstokkies opgetel en hande vol koeldrankstrooitjies ook. Sy sê sy gaan iets daarmee bou soos lego.
Ons het in die poeletjies gesoek vir vissies en ander goed. Hulle hou seker nie meer van die poeletjies nie want daar was baie min.
Toe sien ons 'n robbetjie. Die brandertjies het hom so gelig en laat val. Hy was dood. Daar was 'n blou lint om sy nek. Ek het gedink dit lyk mooi. Toe sê my ma dis vir pakkingsplastiek. Kry robbe dan pakkies? Die rob se groot oë het vir my gekyk.
Daar was ander diere ook. Duikers. Pikkewyne. Malgasse. Dis wat my ma hulle genoem het. Baie was al net bene en vere.
Ek was toe nie baie lus om ander goed by die see te soek nie al was daar baie baie goed. My ma het ook nie juis gepraat nie. My sussie het amper gehuil.
By die huis het my ma haar foon opgetel. My pa het nie gebel of ge-Watsap of ge-SMS nie.
Ons het op die stoep gaan sit en kyk hoe die branders tot in die voortuin spoel.
Ons kon Tafelberg nie sien nie, want na daardie kant toe was die lug net grys.
My ma het gesê dis 'n goor dag.
Carl Niehaus en drie vriende het darem opgedaag om ter steun van ons oudpresident rumaties op die sypaadjie voor Pietermaritzburg se Hoërhof te toi-toi. 'n Fotograaf neem verveeld enkele foto's wat dalk êrens op sy publikasie se webwerf as kliek-aas gebruik sal word.
"Wie Zumba vir Zuma? Saak vir dié nege redes uitgestel?"
Nee rêrig vir my is dit 'n scary gedagte. Verstaan my mooi, ek is geensins bang vir doodgaan nie, dit wag vir almal. My vassteek-soos-'n donkie gedagte staan hier reg voor my. Hy is drie jaar oud. Slim, glo my geen ouma het 'n slimmer kleinkind as ek nie, en verstaan tog net asseblief, hy is ons groot seun.
Tien jaar gaan vir my 'n onmoontlik groot verskil maak.
Dan het ek my rug op tagtig gedraai. Op hierdie aardbol of miskien reeds die ewigheid in. Salige gedagte vir my, want ek is heeltemal voorbereid. My oë vlieg na die driejarige by my voete.
"Ouma, wanneer gaan die siek mense nou gesond wees?" strikvraag. Teenvraag!
"Hoekom vra jy?"
"Wa-a-a-nt, ek is moeg vir lockdown."
My Kroonkind, gaan jy die tien jaar van nou af sien? Gaan jy die lockdown onthou, of die vakansie saam met oupa en ouma in die wildtuin?
"Ouma, wanneer gaan my Pappa werk toe?"
"As die lockdown verby is my kroon?" sy gesiggie frommel in duisend vrae. "Gaan Pappa weer werk toe?" ek weet nie my kind en of jy weer kan skool toe gaan?
Oor tien jaar is jy dertien. Reeds in die Hoërskool, slimkoppie, met drome in jou oë en jou hartjie.
Ek sien jou oor die doellyn nael, ek hoor jou maatjies skree om jou aan te moedig. Ek sien jou op die krieketveld, jy is so oulik met 'n bal.
Jy sal jou kitaar speel, die klavier baasraak en alles doen waaroor ouma droom.
Jou nefie kom sit by ons. Tweedejaarstudent, potensieële ingenieur. My blondekop slimkop kleinseun. Sal ouma jou sien as jy graad kry? Sal jy in ons sonnige land werk of vêr in 'n vreemde land, soos jou Pa 'n heenkome gaan vind? Sal jou Ma ook huil van verlange na jou, soos ek vandag na jou Pa?
Waar gaan julle oor tien jaar wees?
My man, wat van jou? Ah nou voel dit beter, ek bid om nog hier te wees na tien jaar. So ja nou kan ek drome droom.
Tien jaar van nou is ons kroos groot, ek en jy sit saam op die balkon en staar oor die see. Jy met 'n esel, op die doek voor jou, 'n see toneel.
Skielik krimp my hart weer. Tien onbekende onseker jare. Gaan ons die virus spook vermoor, of gaan hy ons uitmoor?
Ek kry skaam vir myself as ek my hande saamvou en saggies prewel.
Vir ons is alles onbekend, maar by U my Vader is dit reeds bekend. U het reeds die pad gestap wat ons moet volg. Ons volg in geloof dat, wat ook al op ons wag, is goedgekeur in die Alwyse plan van God.
Tien jaar? Honderd jaar is dan net een dag in die oë van God. Wat is tien jaar? Net een uur. Wat gaan oor een uur gebeur? Ek weet nie en dit maak ook nie saak nie, ons is veilig soos 'n kuiken nog in sy dop.
deur Martin Ras
Eerstens sien ek die paar morsige stewels. Stewels dik gekoek met modder en vol geelbruin water wat, soos by 'n oorvol emmer, bo by die enkels uitstort. Én toe die smalende gesig van korporaal Lotter. Die man wat nog my lewe onherroeplik sou verander.
Die reuk van vloerpolitoer aarsel bokant die stuk linoleum wat ons oor die afgelope vier ure gewas, drooggemaak en blinkgevryf het. Op ons knieë, met stukke kombers wat soos tronkkooigoed lyk. Met kneukels wat bloei en stram rûe. En nou, kort voor middernag, is hierdie man besig om al ons geswoeg tot fokkol te reduseer.
Lotter plons ongestoord deur die kaserne. Die grynslag op sy sadistiese gevreet laat tot die Duiwel vriendelik lyk. Sy baret hang soos 'n reuse waterdruppel eenkant teen sy kop af. Hy rol sy weglêsnor se opkrulpunte tussen sy duim en voorvinger. Bulder dan, "julle dames sal moet gatroer vir môreoggend se witbed-inspeksie."
Toe pluk hy daai stewels af en smyt dit op die naaste bed neer. Terwyl die goed op 'n maagdelike wit laken leeg bloei. sê hy smalend, "sorg dat hulle môreoggend droog en blink gepoets voor my kamerdeur staan. Het julle my?"
Ure later toe ek in my army-slaapsak, die sogenaamde pisvel, onder die netjiese inspeksiegereed-bed op die grond inkruip, flits die haat vir Lotter soos weerligkartetse deur my gedagtes. Ons is in civviestraat tot vervelens toe ingelig oor die Lotters van die army. Hoe erg kan dit nou regtig wees, het ek gewonder. Maar nóú is hierdie etter wat my 'n dame noem 'n skokkende realiteit in my lewe.
Maande later staan ek en Lotter een nag wag op 'n watertoring tussen Namibië en Angola. Hierdie vuilwit landmerk met sy stukkende vensters, koeëlgate en skrapnelpokmerke is 'n strategiese teiken vir die Rooigevaar.
Lotter skandeer die gebied met sy nagverkyker. 'n Flikkering trek sy aandag. "Luitenant, verdagte beweging tweehonderd meter oos. Staan by vir instruksies, oor," kraak sy stem oor die radio.
"Wag, ek kom self boontoe," antwoord die luitenant.
Ek en Lotter leun langs mekaar oor die skansmuur van die toring vir beter observasie. Ons silhoeëtte is duidelik afgeëts in die maanlig. "O, fok," gil Lotter skielik en stamp my ru van hom af weg.
'n Vyandige koeël fluit rakelings langs my kop verby en verkrummel die betonmuur agter ons. Na die volgende skoot verkleur Lotter se boshemp bloedrooi. Hy val, maar beur weer op en strompel na die trapleer. Bloed pomp soos 'n spuitfontein uit sy oopgerukte borskas. Van die naam-etiket op sy hempsak is net die "L" van sy van oor.
Hy hang aan die traprelings. Sy bene dartel in die keelgat van die skag af. Sy voete mis die sporte. Lotter roggel. Bloedstroompies biggel by sy mondhoeke uit. Sy glasige oë brand in myne. Toe laat los hy en tuimel in die skag af. Sy liggaam klap dof teen die metaaltrappe totdat hy vyftien meter laer af neerplof.
Dit was Kersaand 1974.
Ons is pas getroud en doen nog alles saam. Ons bad saam, ons bid saam en ons bewe saam. Én ons vang saam vis. Dié keer halfpad winter in. Hoe kouer ons kry, hoe beter byt die vis?
Ons tweemantentjie staan onder die boom naaste aan die oewer. Ek moes lankal lont geruik het toe ek sien die boom beur land-in, vlugtend van die water af.
Mietie se swart en wit lyfie tol onophoudelik rondom die wegholboom terwyl haar afkapstertjie heen-en-weer ossileer soos daai eksperiment in die wetenskapklas. Nou en dan blits sy deur die tent, spring hoog die lug in en blaf opgewonde.
Met die kano se neus in die rigting van die water, die visstokke in gelid en rubberwurms wat lepellê, kruip ons in ons toegeritste dubbelslaapsak in, gereed vir visvang met ligdag. Halfpad deur die nag tonnel Mietie tot by Maniak se voete en ontvries geleidelik in droomland.
Die mis hang 'n dik kombers oor die water toe ek en Maniak met matching tekkies, matching homemade sweaters en gewapen tot die tand met visgerei, die noordpoolwater in ons blou kano'tjie aandurf. Het ek al gesê dat balans nie een van my sterk punte is nie?
Ons bereik ons spot. Ek sit voor, Maniak agter. Stokke in die water, tande kletterend, vyftien meter sig.
Lékker om vis te vang.
Alles goed-en-wel, maar toe ontwaak die hond.
Op en af langs die oewer blaf Mietie soekend na haar mense. Maniak gee sy bekende fluit. Stilte … Blaf-blaf! Fluit! Stilte … Plons! Hier kom sy. Ons hoor haar links. Maniak fluit. Die geplons gaan regs. Maniak fluit. Die geplons kry rigting. Daar's sy!
"Kom Mietie! Kom Pa se brak!"
Maniak leun oor die kant en tel haar half-gevries en weldeurdrenk die kano in.
Ek het gesê van my balansprobleem. Ná die reddingspoging is die hond in die kano en ek in die water. Die vishoek het my aan die gatsak beet, my asem het ge-AWOL, my hart het gaan staan en my linkertekkie lê op die bodem van die dam.
Maniak is tevrede dat Mietie dit gaan oorleef en loods reddingspoging nommer twee.
"Swaai jou been oor. Pasop, ons gaan tiep! Gee jou hand, ek trek jou in. Pasop, ons gaan tiep! Waar's die visstok?"
"H-h-h-hy s-s-s-sit aan m-m-m-my gat vas." Ek sê niks van die spaan wat my tekkie gaan soek het nie.
"Probeer jouself optrek."
Ná 'n wankelende poging: "Dit gaan nie werk nie. Jy sal moet swem. Stoot ons sommer kant toe, die hond vrek van die koue."
Sestig marathon-gala's verder, met my ander tekkie wat vir 'n wyle paddavin gespeel het, nou ook weg, my hart in overdrive en my asem êrens versuip, kom 'n motorboot verby.
"Asseblief. Vat net die hond kant toe. Wag, ek klim ook oor, dan is dit makliker vir haar om te stoot."
Ek sit op die kampstoeltjie, stomende koffie in die hand, toegewikkel in Maniak se dikste baadjie en wonder maar net.
Paar sente vir 'n broodjie
Die winter kliewe deur liggaam en gees. In Voortrekkerstraat bondel skadufigure in die skemerlig om 'n vuurtjie, groente word onder bolle wasem op 'n bakkie gelaai en kinders drentel soos spoke skool toe.
"Nee, ma' welkom hie' by ons! Welkom, welkom. 'n Nuwe termyn, nè …" groet meneer Bruinders. Hy soek-soek na iets op sy lessenaar en roep deur se kant toe as hy beweging in die gang bespeur. "Kelly, sal jy vir Meneer …" Die middeljarige raak-raak aan sy blas bles en vroetel na papiere in sy laai. Hy is 'n kenner van Oosterse gevegskuns, lid van 'n gevaarlike bende en het bande met die ANC, het ek intussen gehoor. Bruinders het na bewering tronkstraf ontduik en geen kwalifikasies nie, maar is desnieteenstaande skoolhoof. "Volg my," sê Kelly ingetoë. Daar wás 'n geskikter kandidaat ‒ hý het lank waargeneem, maar het mettertyd (en helaas tydens 'n woedebui) 'n bos sleutels na 'n kind gesmyt.
Kelly van Breda lei my ‒ die mat is die kleur van ou mosterd en voosgetrap ─ reguit na 'n voorafbestemde stoel.
"Meneer moet van nou af hier sit," sê sy teatraal.
"Vir altyd …" lag ek, "Juffrou?"
Sy streel afwesig oor haar boep, vee haar steil hare uit haar gesig en sit. Ek merk nou eers die aparte sitplek vir vroue. Ek is toegewys waar geslag, ongeag gender, in 'n groot ronde kring ontmoet. Langs my neem 'n jongman in 'n ouderwetse ligblou trui plaas. As Kelly van Breda hom vra of hy nie dalk onthou het om haar selfoon saam te bring nie, antwoord hy: "Wat?" Bruinders, Bybel in die hand, haas hom binne. Kelly probeer verduidelik die swangerskap maak haar vergeetagtig. En, "so what" vra haar eggenoot, moet hy daaraan doen?
"Kollegas, kollegas … kan ons gou stilte kry … as 'n termyn eers so be- …"
"Meneer, dink jy nie dis tyd dat Wouter vandag se bestuurvergadering bywoon nie?" Nóú aan die woord is nóg 'n Van Breda. "Hier spreek ons mekaar as 'meneer' aan. Alles gaan oor respek," het hy verduidelik. HOD: Afrikaans. Ryk geërf, op sterk antidepressante; waag dit selde in 'n klaskamer, het ek intussen vertroulik verneem.
"Meneer ek het klaar weer 'n klomp van die seuns buite die hek sien rook …"
"Meneer Bruinders, wat moet ek maak as Bernadine April se ma …"
"Wag-wag! Kollegas, wag nou." Hy vou die Bybel toe en staan flink op. "Ek dink vanoggend … almal moet sommer saam in die saal open. Ag, juffrou Baadjies, laat die leerders solank Juanita du Plessis se Halleluja sing."
"Ons Koning kom," korrigeer sy.
"Nee fok dit, man," tart 'n graad 10-kind my na pouse met haar boude plat op 'n tafel, spitsken uitdagend, oë beneweld: "niemand gaan fokken vandag hié werkie!"
Ná skool stap ek peinsend Spar toe. "Hei! Menee' … menee' … hoe lykit daa' met 'n paa' sente virre brôitjie?"
Ek kyk oorbluf na die verslonste kind.
"Meneer se gat man!" snou ek. "En jy kry jou gat môre in daai vervloekte skool."
deur Jan Bronkhorst
Eers beweeg niks nie. Niks verander nie, behalwe die see so 'n honderd meter weg. Waarvan 'n mens die druising van branders kan hoor. Eers laatmiddag kom 'n eensame gemsbok teen die droë rivierbedding afgeloop. Soos die son ondergaan tjank 'n jakkals iewers ver. Groepe kormorante kom aaneen oor die see verbygevlieg na hulle nagplekke toe.
Die nag bring die geluide van die woestyngoggas. En donkerte. Die sterre is skielik baie meer as gewoonlik. Die wind swaai om en bring die koudheid van die koel seestrome. Die gemsbok het 'n maat gekry en hulle staan saam-saam en onrustig neus weg van die wind. Die jakkals praat al hoe nader. 'n Uur na donker-donker steek die goue volmaan sy kop bo die agterduin uit. En dadelik verander die woestyn in 'n sprokieswêreld. Elke detail word beklemtoon en vir 'n wyle het die goggas ophou roep.
Dis toe dat ek die viertrek hoor naderkom en stop by die hek wat al sonsondergang amptelik gesluit is. Papwiele was die verskoning. Hulle kon inkom, het ek besluit, maar hulle moet die nag net daar oorbly. Dit is veels te gevaarlik om die pad na die kamp in die nag te waag – al skyn die maan helderder as straatligte en is die pad in 'n uitstekende toestand. Hulle was nie.
Hulle was vyf in totaal. Meer kwetterig as die woestyngoggas. En tog skuer as die jakkals wat oor die hoë duin kom loer het. Die twee gemsbokke wat so onrustig 50 meter see se kant toe staan was vir hulle 'n snaaksigheid. Twee mans. Reeds drie dae op pad vir die wegbreek van 'n leeftyd, het hulle vertel. En drie vroue wat die oggend iewers langs die pad saam met die bier bygekom het.
In al die tyd wat ek daar was het ek die twee leeumannetjies nog net een keer gewaar. Maar die baie gekwetter of iets moes hulle gelok het. Of hongerte. Net ná vier die oggend vang hulle die een gemsbok. Sonder gebrul. Stil. Byna saggies asof hulle niemand wil steur nie. Maar die hele episode het heel duidelik onder die spreiligte van die maan afgespeel. Met die jakkals wat heel laaste sy stukkie kom gryp het. Maar voor die leeus verby gesluip het, was daar 'n ander gebrul. 'n Ander jagtery.
Saam met die eerste sonlig, nog dynserig van seevog, het hulle die viertrek beklim en sonder groet of rede deur die hek gekruipry. Terug na waar hulle vandaan gekom het. Al wat hulle laat bly het is die twee bottels Kaapse brandewyn van tien jaar oud, een leeg en die ander nog met die bodem natterig, en 'n paar leë papgedrukte blikkies bier in Windhoek gekoop.
Ek het gesien dat hulle van die leeus niks weet nie, en dat die een vrou se een oog dik en blou was. Die oorblywende gemsbok het hoeka sy alleenpad woestyn toe gevat. In die agtergrond het die jakkals met 'n huiltjank die viertrek in die verbygaan gegroet.
"We had elections on Sunday."
Ulf maak die passasiersdeur van die motor oop en wag dat ek inklim. Ek wag geduldig dat hy inklim, die motor aanskakel, sy veiligheidsgordel aansit, in sy truspieëltjie kyk, die motor in trurat sit, weer kyk en dan versigtig uit die parkeerarea ry. Tipies Duitser, dink ek. Of dalk net tipies Ulf.
"I voted for the far-right party," sê hy uiteindelik.
"You're an idiot," is al wat ek antwoord.
Ons ry 'n rukkie in stilte. Dresden is sowat 'n uur se ry na Chemnitz toe. Ek ken die omgewing goed. 'n Treinkaartjie kos sewentien euro's. Die Hotel an der Oper se kamers kos tagtig euro 'n nag. My maatskappy betaal. Maar Ulf het aangedring om my te kom oplaai en dat ek by sy gesin tuisgaan. Miskien is hy bly om sy ou vriend te sien. Of dalk het hy nodig om te gesels.
Ulf is net so min 'n idioot as wat hy regs is. Hy is meer liberaal as ek. Toe Angela Merkel die vlugtelinge van Sirië in Duitsland verwelkom het, was hy ten gunste daarvan. Namate die implikasies van die besluit gemanifesteer het, het Ulf se opinie verander.
Vandag is nie die eerste keer dat ons hieroor gesels nie. Ons het baie gesprekke oor menseregte, politiek, Libertynisme en etiek gevoer. Ons het laat nagte saamgestem en verskil oor ons onderskeie lande se probleme waarmee ons gekonfronteer word.
Een ding wat ek egter van Ulf geleer het, is dat hy bowenal pragmaties is.
Terwyl ons teen 180 kilometer per uur op die Autobahn beweeg, deel hy sy redes met my. Nie om my te oortuig nie, omdat hy weet ek stel belang. En dat ek nie regtig dink hy is 'n idioot nie.
Ulf glo dat immigrante van ontwikkelende lande verantwoordelik is vir 'n skielike oplewing van turberkulose in Duitsland. Duitse kinders word lankal nie meer teen die siekte ingeënt nie, wat hulle meer kwesbaar maak. Die verregse politieke party het die kwessie op die nasionale agenda geplaas – 'n tema wat vroeër as te sensitief of politiek-inkorrek gesien is. Daarom ondersteun Ulf hulle. Hy meen dat enige immigrant vir hierdie siektes getoets moet word en, indien nodig, in kwarantyn geplaas moet word.
"Including me?" spot ek.
"Forcing someone to undergo medical tests is a violation of human rights." Tans my beste argument. Ek weet ek sal mettertyd aan iets beter kan dink.
"And what if children are dying?"
Ulf wen die argument. Vir nou.
Nadat ek my bagasie by Ulf se huis afgelaai en gestort het, gaan kuier ons vir sy jongste dogter, Franciszka, in die hospitaal. Die vyfjarige kleuter is met tuberkulose gediagnoseer. Twee beddens verder, in dieselfde saal, lê haar maatjie, Bilal. 'n Vyfjarige seuntjie van Sirië. Ek verloor alle belangstelling in verdere argumente. Nie omdat ek saamstem nie. Nie omdat ek verskil nie.
Maar omdat ek besef: ek weet niks.
"Môre is dit verby."
"Ja, George. Dis Algoa se liggies daar voor."
"Wat gaan jy heel eerste doen, Henry?"
"My lyf vol Kaapse brandewyn suip. Dit was dié keer 'n goeie tog. En jy?"
"Bad. Om die stank van sebra- en leeuvelle en olifanttande en renosterhorings af te skrop. Met wárm water."
"Toe jy gevra het om saam te ry, het ek gesê dit gaan rof wees."
"Is so. En moenie dink ek waardeer nie die geleentheid nie. In dié vier maande het ek plekke gesien, mense ontmoet, dinge ervaar …"
"En prente geskilder."
"En baie prente geskilder, ja."
"Wat jy nog nooit vir my gewys het nie, George."
"Miskien eendag, Henry, nie nou nie. Die meeste is net sketse. Die ander is ver van klaar."
"Een is seker van Susara van Dijck. Is dít nou 'n mooi entjie mens."
"Dis die een wat amper gehuil het toe jy sê jou oliekolonie is op?"
"Ja, vroumense wil mos soms op 'n Sondag lekker ruik."
"Haar pa het jou heeltyd met 'n valkoog dopgehou."
"Benjamin van Dijck leen sy ore te veel uit."
"Dit was opmerklik dat jy by Renosterkop verby gery het, Henry. Dis dan Van Dijck se buurplaas."
"Ek weet waar ek nie welkom sal wees nie."
"Én Kranskloof. Én Braklaagte. En …"
"Ja, ja, George. Ek ry soms verby. Dis nodig. Ek verloor klante, maar wat sal jy doen as 'n opgeskote knapie na jou toe aangehardloop kom en 'Pappa! Pappa!' skree? Dan klou hulle ewe aan jou bene vas. Dis 'n verleentheid. Moenie lag nie, verdomp! Vier, vyf, ses maande alleen in 'n wa – g'n mens kan dit hou nie."
"Ek oordeel nie, Henry … Haai, brand iets daar op die kole?"
"Ramp afgeweer. Jy's rêrig 'n knap kêrel. Hoe lank doen jy dit al?"
"Kos op 'n vuur maak?"
"Nee, die ry met die wa."
"Twintig jaar. Ek het baie gou ná 1820 geweet ek is nie 'n boer se gat nie. Toe werk ek vir 'n wamaker op Grahamstad. Daar het ek in my vrye tyd dié wa self gebou. Eers verhuur. Bietjie geld gespaar. Voorrade gekoop, gaan verruil vir velle en horings en tande. Goed gegaan, eers."
"Nie meer nie?"
"Nee, nie meer nie. Baie wild is uitgeskiet. Baie plase staan ná die trek steeds leeg. Die mense praat van nóg 'n Xhosa-oorlog. Ek weet nie hoe lank ek sal kan aanhou nie. Die wêreld is nie soos dit was nie."
"Ek gaan dit mis, Henry."
"Wat? Die ou wêreld?"
"Nee, net die wêreld van die afgelope vier maande. En vir jou."
"Ja, vir jou."
"Waarvan praat jy, George? George? Sit jy nou wragtig daar en tjank? George?"
"Miskien moet ek van my prente vir jou wys, Henry. Al is die lig van die vuur swak."
"Ek's vrek nuuskierig, hoor."
"Nou maar goed. Daar's hy. En dié een. Hierdie een is 'n gunsteling."
"Maar dis dan van my! En daardie een! En dié een ook. Byna almal!"
Dis die vraag wat die winkelassisent vra net voor ek by die liefdadigheidswinkel inloop.
Sy draai eers om om my te groet, haar glimlag wyd onder haar pruik met die kurktrekkerkrulle.
Die man by die kasregister sê ook dag, maar die jong Engelsman met die baard lees ongestoord voort van sy selfoon af. "And number five is Patrice."
"Motsepe," beaam die kasregisterman.
"He's married already," sê 'n vrouestem uit die stoorkamer.
"Just checking," sê die winkelassistent. Sy druk 'n ou kerkhoed op haar kop en gaan staan voor 'n spieël. "I've got half the outfit," sê sy guitig.
"Number four is Koos Bekker."
"Personally, I wouldn't go for him," sê ek vir mev. Stoorkamer wat uitkom met 'n arm vol boeke. Sy lag.
Is ek op soek na iets spesifieks, vra sy, en so vang ek net die stertkant van "Rupert".
"Can I come to the wedding?" vra ek vir die ondernemende bruid. "Sounds like the cake will be great."
Sy vat my aan die arm. "Without a doubt you're invited, my dear."
"Number one is Nicky Oppenheimer," lees die Engelsman.
Mev. Stoorkamer staan weer nader. "Do the Oppenheimers still have that house on the ridge? That one with the magnificent garden?"
"Is he white?" vra die winkelassistent.
deur Ilze Genis
Op die hoek van Koorshofweg en Negende laan staan 'n gebou van die vyftigerjare. Afgeleefde ou plek. Die leë woonstelblok wag om gesloop te word. Agter tralies en gegrendelde glasdeure.
Die straat se verkeer weerklink gedemp deur mure waar prente en borduurwerk onlangs nog gehang het. 'n Stoflagie bedek vloere en trappe en vensterbanke. Die eerste spinnerakkies verskyn. Pype raas nie meer nie. Vensters en deure bly dig, 'n bedompigheid.
Die krag en water is lankal gesny, die woonstelle is donker en onbewoond.
Mense versnel hulle pas wanneer hulle verby die plek loop. Hulle kyk weg. Asof hulle dit dadelik wil vergeet.
Daar kan nie eggo's wees nie. Daar is niks meer wat geluide kan maak nie. Geen skoene wat sleep nie, geen toilette wat spoel of geysers wat steun nie. Stil is dit snags, minder so bedags.
Sypaadjiegangers wonder hoekom die plek nie verkoop en opgeknap word nie: Was daar dalk 'n tragedie?
Die leegheid sit daar soos iets vormloos. 'n Bedreiging. Iets wat jou kan insuig. Jou siel kan uitryg.
Leegtes op leegtes. Spasies waar wasmasjiene en koelkaste gestaan het. Spore van meubels se pote. Songebleikte vierkante teen mure. Alles is weg, alles is stil.
Dit lyk tog of 'n vingertjie in die vloerstof gekrabbel het.
En is dit wasem daar teen die ruit?
'n Roering in die slaapkamer, 'n ingeboude kasdeur wat geruisloos oopgaan.
In die hoek van die badkamer, skuins agter die toilet … kan dit wees?
Net vir 'n oomblik, 'n illusie van klam lug in vuil skemerte.
Donker oogholtes en oop mondjie, 'n klein grys gesiggie.
Dalk 'n kind wat hier vergeet is?
Net 'n oomblik en dan's dit weer weg.
Eendag op 'n reënnag
'n Uur. Net 'n uur se stap tot by die hawe – maar deesdae voel dit 'n ewigheid ver.
Hy loop hierdie pad nou al sewe jare lank, want iedere Sondag gaan kuier hy by sy familie op die dorp en dan moet hy terugkom by die hawe waar hy op 'n visserskip werk. Tot onlangs het hy die stappery vreeslik geniet, maar deesdae is dit anders.
Want laas maand het Hannes van tant Grieta homself aan 'n boom langs die pad opgehang en nou sê die mense dit spook daar: dwaal die gees kastig langs die pad, vermoor algar wat hy kry en hang hulle aan daai einste boom op waaraan hy homself opgehang het.
Maar, spooksel of te nie, hy móét vanaand met daardie einste pad hawe toe.
Die dorpenaars probeer om hom te waarsku, maar hy hou sy kop hard. Môre gaan die skepe uit, en as hy nie betyds inklok nie is hy gewis sy job kwyt. Hy het nie 'n keuse nie.
Die pad is klam. Sy skoene kraak oor die grint. Agter hom lê die warmte van die dorp en voor hom in die verte sien hy hoe die liggies van die hawe blink.
Hy voel onrustig. Hoekom is die wêreld so onnatuurlik stil vanaand? Daar is fyn reëndruppels wat ysig teen sy wange pik, maar hy voel dit skaars – want sy blik is op die duisternis. Soekend.
In die verte blits die weerlig, en agter hom – 'n moeisame skuifgeluid? Hy swaai om, maar daar is niks.
Hy moet ontspan. 'n Mens se verbeelding kan 'n nare ding wees.
Maar nogtans – hy knipper sy oë. Dit lyk kompleet asof daar 'n donker figuur 'n ent verder met die pad af staan. Skimagtig en roerloos.
Vir 'n oomblik oorweeg hy dit om te skuil, maar dan – skielik – is die verskynsel weg! Hy sug verleë, bly dat niemand hom gesien het nie!
Hy voel sy pyp raak en trek 'n vuurhoutjie. Dit vat maklik en hy gaan soek droogte aan die kant van die pad.
Al rokende vryf hy sy vingers saam. Dit voel taai. Hy knyp die pyp tussen sy tande vas, trek nog 'n vuurhoutjie en kyk na sy hande. Dit is blink in die maanlig, sien hy. Dit is bloed. Het hy in die stap sy hand teen 'n bossie gekrap? Hy ruik daaraan en proe om seker te maak. Ja-nee, bloed is dit gewis.
Maar dan trek iets sy aandag. Hy kyk op, lig die vuurhoutjie omhoog en snak na sy asem. Reg bokant hom hang daar 'n roerlose figuur aan 'n tak van die boom. Die lyk wieg stadig heen en weer aan 'n dik tou, en die oë peul grusaam uit hul kaste en glinster in die flou lig van die maan.
Bloed drup ritmies uit die dooie man se wonde, netjies tot op die warm pyp wat hy in sy taai hande vashou.
Hoe ver is die hawe?
Deesdae voel dit vir hom 'n ewigheid ver.
deur Amos Louw
As maplotters van Pomono het ons in die sewentigs nie spoeltoilette gehad in ons huisie langs die wilgerboom nie. Ons moes op die leiklippaadjie voetslaan, bult-af na die sinkhuisie wat agter die rietbos weggesteek is.
Een bewolke, stikdonker nag het ek geweet dis sulke tyd. Ek was twaalf.
"Pa, ek moet die plekkie besoek."
"Nou toe, jy's mos nie meer 'n seuntjie nie."
Ek wou nie erken ek was bang nie. Dis 'n hele ent van die huis af. So, gedryf deur die eise van my ingewande, sit ek kaalvoet af na sinkhuisie. Ek neurie maar om myself geselskap te hou.
Daar gekom, is die houtdeur se haak moeilik om te sien en dit gaan voel-voel.
Met my broek om my enkels gaan ek sit op die houtbank oor die swart gat.
Dis pikgitswartdonker om my. 'n Koue luggie streel my astrant hier van onder af.
Buite, klink dit my, steek daar 'n wind op. Die riete raas. Die dikker stamme skuur teen mekaar en iets krap teen die sinkdak.
Laat my verduidelik: ek was 'n verbeeldingryke kind. En verbeelding kan op hol raak.
So dink ek toe: Daar staan iemand buite voor die deur. Hy haal asem soos die wind se gesnuif deur die riete.
Hy het nie 'n gesig nie, net 'n bek vol slagtande.
Die blote gedagte jaag my aan, en ek maak gouer as gewoonlik klaar, pluk my broek op oor my heupe.
My hart klop verwoed. Wat as ek die deur oopstoot en daar staan iets?
Ek stoot die deur oop, en daar's niks. Net die rietbos wat raas.
So begin ek om die rietbos terugslenter huis toe. En terwyl ek stap met die wind in my blaaie, meet ek die afstand na die huis wat ek vaagweg kan uitmaak.
Amper daar, ek moet net verby daai boompie.
Wag 'n bietjie … was daar 'n boompie?
Nee, ek is redelik seker daar was nooit 'n boompie langs die paadjie so halfpad terug huis toe nie.
Ek stryk aan en bekyk die vorm in die donkerte.
En dan skielik beweeg die ding. Dit maak 'n proesgeluid wat 'n boompie nie sou maak nie.
My rug trek op een slag heeltemal hol en uit my binneste skeur 'n aardige, rou geluid wat ek nie kan herken as my vrees nie.
En ek hol by daai ding verby op voete wat die aarde verlaat.
In die kombuis staan ek en huil en hyg toe my pa skielik agter my in die kombuisdeur verskyn, asvaal en bewerig.
"Kan 'n man nie eers 'n bietjie buite staan en water afslaan nie?" (Sy woorde was baie meer kru.)
Hy was daar om my veiliger laat voel.
Net om byna van 'n hartaanval te beswyk toe die skreeuende demoon vlak by hom verby blits.
Ons lag nog al die jare oor hoe skrik sy baas gevang het.
deur Lynne Lexow
Dis byna winter en die voorkamer van my ouerhuis is nog skemer en koud. My voete is ysig koud, ten spyte van die dik wolsokkies. Met stywe ledemate loop ek na die groot vensters en begin die gordyne ooptrek om die oggendson in te laat. Skielik snak ek na my asem en gee 'n paar vinnige treë na die sytafeltjie toe. Sonder om te aarsel dop ek die klein potjie om en gryp die voordeur se sleutel tussen die ander uit. Met bewende hande sluit ek die deur oop en stap uit op die voorstoep.
My pa staan kiertsregop die verte in en staar.
"Pa … wat maak Pa?" My pa antwoord my nie en bly net na die tuinpaadjie staar.
"Pa … wat is fout, Pa? Wag Pa vir iemand?" Steeds antwoord hy my nie en versigtig raak ek aan sy skouer.
"Praat asseblief met my, Pa." probeer ek weer, maar steeds geen reaksie nie. Met my hart wat in my keel klop neem ek sy hand, wat willoos langs sy sy hang, in myne. Weereens is ek geskok, want sy hand is, teen verwagting in, warm. Skielik roer my pa en ek kyk op. Daar, met die tuinpaadjie langs, kom my oom, 'n vriend van my pa en 'n ouerige dame, wat ek nie herken nie, aangestap. My pa gee my hand 'n stywe druk en gaan sit saam met sy gaste om die tafel op die stoep.
"Lynne, wat maak jy hierdie tyd van die oggend buite?" My ma is nog in haar nagklere en 'n snoesige ligblou kamerjas. Dit neem my 'n hele ruk voor ek haar kan antwoord.
"Ek het gou die plante kom natgooi."
Ja, ek weet dit is 'n leuen, maar hoe kan ek haar vertel dat ek so pas 'n kuiertjie saam met my pa en sy vriende gehad het? Want sien, hulle is almal reeds jare gelede dood.
Beurtsang in drie bewegings
Die apies, wat gereeld van die bos af deur die bome swaai, kapperjol oop en bloot in die straat. Een sit selfs en suig aan sy pootjie. Geen karre of mense nie. Vreemd. Sy kry haar dagboek. Die een met die rooimerkie in. Op elke bladsy staan "Inperking" geskryf. Sy weet nie hoekom nie. Die rooimerkie val en spat onder die bed in. Sy bel haar seun, vra wat die datum is. Dan sien sy 'n woord in haar dagboek. "Inperking." Wat beteken dit? Haar seun sê hy het al verduidelik. Sy vra die datum. Sy moet die merkie by die regte dag insit anders vergeet sy.
Hy sien sy vrou wil vra hoe hy voel. Hy staan op. Hy gaan die geute regmaak. Die Inperking is 'n gulde geleentheid om alles te doen waarvoor hy nooit tyd kry nie. Buite kyk hy op. Verstommend. Daar is 'n bosjakkalsvoël in die peperboom.
Sy hou van die stil dae, die inkeer binnetoe. Sy hou van al die foto's oor diere wat die stede inneem. Veral die bokke op die mure in Wallis. Sy gaan sit voor haar klavier. Larghissimo. Baie, baie stadig. Dis die gevoel van inperking. Stadig en stil.
'n Man met 'n masker op die gesig keer haar op die sypaadjie voor. Sy skrik. Hy sê: "Dis oukei, Gogo. Polisie." Sy is verward. Hy vra waar is haar kinders dan? Sy skud haar kop, een in Londen, een in Ghana, een in Gauteng. Die polisieman sê die een in Gauteng moet 'n spesiale permit kry en haar kom haal. Sy bel haar seun. Dis alles hulle skuld. Drie seuns en nie een by haar nie. Haar vriende se kinders is hier. Hy moet dadelik kom. Hy verduidelik hy mag nie provinsiale grense oorsteek nie. Sy verstaan nie.
Sy vrou sê: "Ons versorg nie ons ouers soos dit hoort nie." Hy skop sy stoel agteruit. " Wil jy Kwa-Zoeloe toe trek en my ma versorg? Jy, wat elke keer kla as ons vir jou ma gaan kuier." Hy storm uit. Wat dink sy? Dat hy nie omgee nie. Hy is die een wat gereeld afgery het voor die Inperking. Hy is die een wat elke dag sy ma se baie oproepe oor dieselfde dinge moet beantwoord.
Die rustigheid van die eerste drie weke is verby. Dis asof 'n ander virus die mensdom beetgepak het. Die virus van ontevredenheid en negatiwiteit. Sy probeer positief bly maar snags droom sy van spinnekoppe en insekte. Blykbaar 'n wêreldwye fenomeen. Sy begin 'n Schubert-sonate speel maar daar is fout met haar linkerhand. Seker seergemaak van al die huiswerk wat sy doen.
Sy sit en kyk uit oor die vreemde, stil wêreld. Die vreemde stil lewe wat sy lei. Die straat is vol apies.
Hy kyk op. Die bosjakkalsvoël sit rustig in die peperboom.
Ons is almal ingeperk dink sy, ingeperk in ons eie persoonlikhede en drome. Sy begin speel. A piacere. Soos dit jou plesier.
deur Jopie de Waal
Oor tien jaar is hy dood. Hy lê met kluite op sy bors in die verskuiwende grond, 'n nes vir wurms en parasiete wat sy oogholtes beset. Grotte vir goggas.
Oor tien jaar is hy al drie maande en ses dae 'n stuk organiese materiaal in stukkies lap en ingeduikte leerskoene. In sy ribbekas en bekkenholte ontkiem 'n plant wat ligwaarts wikkel.
Die graf is vlak, minder as twee voet onder die grasbedekte oppervlak. 'n Hond het hom probeer uitgrawe, maar het toe opgegee om sy baas se fluit te gehoorsaam. Hy het een hand opgegrawe wat 'n week later weer in swaar reën onder modder en humus toegeval het.
Oor tien jaar is hy vergete, die man wat spoorloos verdwyn het tydens 'n uitstappie. Niemand rou oor hom nie, hy het te veel mense se neseiers geplunder vir sy piramideskemas. Hy verrot in die puin van grysaards se aftreedrome.
Hy het nie 'n grafsteen of merker nie. Sy weduwee het haar nooiensvan teruggeneem en ontken dat sy dertig jaar met hom getroud was. Sy vermoed een van sy slagoffers het hom laat verdwyn.