Kleurryke verhaal van die historiese Khoi-naam vir die Oranje
Uit die Engels vertaal en met vriendelike vergunning oorgeneem uit
— 'n webwerf oor Suid-Afrika en die Suid-Kaap, geskep en onderhou deur
Robert I. Sadler
BO: Die Oranjerivier naby Hopetown.
Foto: © Kopiereg Suid-Afrikaanse Toerisme / South African Tourism
• Hy ontspring aan die westelike hang van die Drakensbergreeks in Lesotho. Meer as tweeduisend kilometer ver kronkel hy deur berge, koppies, grasveld, Karooland en woestynwêreld om die onbenutte porsie van sy kosbare waters in die Atlantiese Oseaan te giet. Nadat hy Lesotho verlaat het, keep hy deur die Suid-Afrikaanse vlaktes om eers die grens tussen die Vrystaat en die Oos-Kaap te vorm en dan tussen die Vrystaat en die Noord-Kaap. Daarna grif het steeds weswaarts deur die Noord-Kaap om uiteindelik die grens tussen die Noord-Kaap en Namibië uit te ets. Sy belangrikste sytak is die Vaalrivier. Dié sytak ontspring ook in die Drakensberg.
• Party mense praat dalk nog van hom as die Grootrivier. Die meeste van ons ken hom egter as die Oranje, wat in 1779 amptelik só genoem is deur 'n blanke offisier wat die Nederlandse prins Willem van Oranje wou vereer.
• Tog was die Oranjerivier reeds eeue tevore onder heeltemal ander name bekend by die Khoisan-volkere, wat oor die wye vlaktes van die teenswoordige Suidelike Afrika geswerf het. Die skryfster van die onderstaande artikel het 'n dieptestudie gedoen oor onder meer die oorspronklike naam, die Gariep—oor wat die naam kan beteken en hoe die oervolkere hierdie lewensaar as "ons rivier" sou kon beskou het.
• Dit is 'n boeiende reis na vergange eeue in 'n ongerepte land… dog ook 'n bondige, maar feitelike stuk navorsingswerk oor ons belangrikste binnelandse waterweg, wat beslis ons kennis van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kan verryk…
ARIEP was die naam wat die Khoi-stamme van die
Namas / Koranas aan die benedeloop van die Oranjerivier gegee het, van die rivier se samevloeiing met die Vaalrivier af tot by die monding. Die Bo-Oranje het by hulle bekend gestaan as Nu-Gariep of Swart Rivier, terwyl die Vaal Tky-Gariep of Ky-Gariep genoem is.
Oor hierdie name van die Khoi (vroeër Hottentotte genoem) het die Britse natuurkundige William Burchell destyds in sy Travels in the Interior of Southern Africa geskryf: "Aangesien die juistheid van hierdie name bevestig is deur die waarneming van inboorlinge van baie geslagte, twyfel ek nie daaraan dat hulle volkome juis en dermate toepaslik is nie."
Die naam is wel taks op verskillende maniere gespel: Charie in Hendrik Hop se Journal; Gariep deur onder andere Backhouse (A Narrative of a Visit to the Mauritius and South Africa), Burchell en Thompson (Travels and Adventures in Southern Africa); 'Gariep deur Stow (The Native Races of South Africa); Gareeb of Garieb deur Campbell (Travels in South Africa); Garie deur Gordon en t'Gariep deur Lichtenstein (Travels in South Africa)—alles pogings van mense met Westerse ore om die klanke van die Nama-woord !gari-b in skrif weer te gee.
Oor wat die woord beteken, reken Pettman in Notes on South African Place Names: "Die naam is beskrywend en beteken 'die rivier van die wildernis' (!Garib uit !garo, om woestyn te wees, !garob, woestyn, wildernis)."
Dit strook egter nie met die gevolgtrekkings van andere nie. Burchell, asook Thompson, weet te vertel dat die naam bloot "rivier" beteken. Dit word bevestig deur Korana-kenners soos byvoorbeeld Wuras (An Account of the Korana): !garib, 'river', Engelbrecht (Die Korana):
!gari-b, 'rivier' en Meinhof: !ari-b, 'Fluss'.
Die naam Gariep is dus gebruik om 'n bielie van 'n waterloop, 'n groot rivier, te beskryf, teenoor !a-b, wat op kleiner strome dui.
BO: 'n Blik teen skemer op die Gariepdam in die Oranje, die grootste dam in Suid-Afrika. Die illustrasie HIERBY toon die ligging van die dam in die rivier aan, onder meer digby Bethulie aan die Vrystaatse oewer. Dis juis hier waar Robert Gordon in 1777 onverwags op die rivier afgekom het wat hy later amptelik die naam Oranje sou gee. Wanneer die Gariepdam vol is, beslaan dit 'n oppervlakte van meer as 370 vk. km. Die dam is die sentrum van die Oranjerivierprojek, 'n groot waterverspreidingsonderneming. Vier generators sorg vir die opwekking van hidroëlektrisiteit by die Gariepdam se sowat 88 meter hoë en 914 meter lange damwal. Hiervandaan vloei die water verder stroom af na die Vanderkloofdam. Die Gariepdam is vroeër die H.F. Verwoerddam genoem.
AANGESIEN die Oranjerivier—wat ook die Grootrivier genoem word—die grootste rivier in Suid-Afrika is, het dit nog altyd mense met ontsag vervul wanneer hulle dit die eerste keer gesien het. In sy Dag Register het generaal Janssens geskryf: " ...omdat ons nie gewoond is aan groot riviere in Suid-Afrika nie, het dit ons groot genoegdoening verskaf om 'n stroom te sien wat al die vereistes van goeie, sterk vloeiende water het, meestal met steil oewers…"
Die eerste naam wat die koloniste aan die rivier gegee het, was Vigiti Magna, lank voordat enige witman dit nog gesien het. Nadat Jan van Riebeeck in 1662 'n ekspedisie onder leiding van die Sersant van die Fort uitgestuur het om met die Namakwa-volk te onderhandel, het hulle teruggekeer sonder dat hulle die rivier bereik het.
In sy verslag aan die Here XVII (die beheerligggaam in Nederland wat die Kaapse nedersetting geadministreer het) het Van Riebeeck onder meer geskryf.: "Ons vind... dat hulle binne 18 of 20 myl gekom het van die vaste plek wat op Linschoten se kaart Vigiti Magna genoem word, noord van 'n groot rivier wat ons nou die rivier van die Vigiti Magna genoem het..."
(Op die Contarini-kaart van 1506 word 'n ''Vigict Magna'' aangedui, die legendariese stad met goud-geplaveide strate in Monomotapa; op latere kaarte het dit Vigiti Magna geword. ''Vigict'' is moontlik 'n vervorming van die naam van die rivier Wanshit in Abessinië, die teenswoordige Ethiopië - Randles: South East Africa..., p.7.)
Nog 'n poging om meer van hierdie rivier te wete te kom, is aangewend toe J. de la Guerre saam met Pieter van Meerhof, wat die joernaal gehou het, en andere op 27 September 1663 uitgestuur is. Benewens ruilhandel, was die doel van die reis om die befaamde rivier Figiti Magna met die hulp van die Namakwas te bereik. De la Guerre het egter nooit by die rivier uitgekom nie.
Simon van der Stel, die Kaapse goewerneur van 1679 tot 1699, was die eerste blanke wat betroubare inligting oor die Oranje ingewin het. Dit was toe die Namakwas die Kasteel in 1684 besoek en Van der Stel hulle uitgevra het oor die rivier Camissa en die stad Vigiti Magna, wat op kaarte aangedui is.
REGS: Simon van der Stel ... wel, miskien. Daar is 'n sekere mate van onsekerheid of die man op hierdie afbeelding wel die ou Kaapse goewerneur is.
Uit hul antwoorde het dit duidelik geword dat só 'n stad glad nie bestaan nie en dat die rivier wat die Namakwas beskryf het nie die Camissa kon wees nie. Die Namakwas het hul eie naam vir die rivier (die Benede-Oranje) gehad: die inboorlige het dit Ein genoem, ook Charie, terwyl 'n rivier met die naam Rio de St Antonio op verskeie kaarte van die streek aangetoon word.
Die Ein, ook Eyn of Tyen gespel, verskyn op 'n kaart deur Van der Stel van sy reis na Namakwaland—die eerste kaart waarop dit voorkom.
In sy Studies in Korana History het Maingard só oor die Khoi-woord Ein geskryf: "Ek sou voorstel dat dit (Ein) dieselfde is as eib, 'n fonetiese variant van aib, lewer, wat, vir die ongeoefende Europese oor soos eim or ein sou klink, soos dit in der waarheid vir Wreede geklink het. In sy woordelys noem hy Qu'ein, lewer."
Vir Andrews is ein die ekwivalent van die San (Boesmans) se ''/K'ei(S2) (waar K' stembandsluiting aandui), rivier''. Hy voeg by: "Daar moet noukeurig daarop gelet word dat EIN in die Dagregister van Simon van der Stel se reis Tyen geskryf word. Tyen staan ongetwyfeld vir t'eyn, waar 't' 'n klapklank aandui."
Andrew se verduideliking dat Ein met rivier vertaal kan word, herinner 'n mens aan die ander Khoi-woord vir rivier, Gariep.
Ander redeneer dat Ein na die Nama self verwys, dat die naam dus eenvoudig "ons rivier" sou beteken het.
JACOBUS COETSÉ, 'n olifantjagter, was in 1760 die eerste witman wat die rivier oorgesteek het en wel naby die teenswoordige Goodhouse. Dit het 'n groot indruk op hom gemaak en hy het dit in kleurryke taal beskryf. Hy het ook gemeld dat hy op groot getalle seekoeie afgekom het. Coetsé het na die rivier as ''de Groote Rivier'' verwys, en hy was dus verantwoordelik vir die volksnaam Grootrivier.
Die man wat die rivier die naam Oranje gegee het, was kaptein Robert Jacob Gordon. Hy het in 1777, op 'n reis saam met William Paterson, in die omgewing van die teenswoordige Bethulie onverwags op die rivier afgekom.
Gordon was nie seker of dit die rivier is wat in die Atlantiese Oseaan uitmond nie en voordat hy vir seker kon vasstel, het hy hom 'n jaar later (September-Oktober 1778) in die geselskap van goewerneur Van Plettenberg weer naby die rivier bevind.
Oranje, maar nie óns Oranje!
BO: 'n Oranje stroom, maar nie ons Gariep nie. Terwyl die Oranjerivier se naam niks met die kleur van die rivier te doen het nie, kan ons elders wel oranje riviere kry, soos hierdie waterloop wat deur ysterhoudende neerslae verkleur is. So iets word baiemaal in strome gesien wat met 'n suurtoevoer uit myne besoedel is.
Foto: U.S. Geographical Survey
Toe die goewerneur sowat 48 kilometer van die rivier af 'n baken oprig, het Gordon (volgens Forbes in Pioneer Travellers of South Africa) met opset tjoepstil gebly oor die rivier, omdat hy gevrees het dat Van Plettenberg die rivier na homself sou noem as hy daarvan geweet het.
Op 17 Augustus 1779 het Gordon die geleentheid gekry om te bevestig dat die rivier wat hy twee jaar tevore die Oranje genoem het, inderdaad die een is wat deur die land van die Namakwas gevloei het.
Oor die seremonie by die riviermonding het Paterson geskryf: "In die aand het ons kolonel Gordon se boot in die see gestoot en die Nederlandse kleure gehys. Kolonel Gordon het eers voorgestel dat ons op die gesondheid van die State (sewe provinsies van Nederland) drink en toe op dié van die Prins van Oranje en die Kompanjie; hierna het hy die rivier die naam Oranjerivier gegee ter ere van daardie prins (Willem van Oranje)."
LINKS: 'n Ruimtefoto van die heel laaste aantal kronkelinge van die Oranje voordat hy in die Atlantiese Oseaan uitmond. Dit was by die monding dat Gordon hom in 1779 die naam Oranje gegee het. Die loop van die rivier is hier met blou versterk om dit beter te kan sien.
'N MEESTAL droë sytak, die Hartebeesrivier, kom uit die suide aangekronkel en sluit hom by die Oranje aan. Van waar die riviere saamvloei tot by Upington, wat voorheen Olijvenhouts Drift genoem is, strek 'n meer as 100 km lange vallei ál langs die oewers van die Oranje. Dit is op party plekke net nagenoeg anderhalf kilometer breed, op ander meer as agt.
Voordat die Gariepdam hoër stroom op gebou is, wat nou die meeste van die watervloei beheer, het die rivier gereeld in die somerreëntye oorstroom en 'n menigte strome het die vallei in 'n eilandsee omskep. Dan kon die eilande slegs per boot bereik word.
Saam met die kolonisasie van die rivier en sy eilande is brûe gebou en die meeste van die slote opgevul om landbougrond te verkry. Vandag lewer die oewers van die Benede-Oranje, of Gariep, benewens ander vrugte ook die beroemde Kakamas-perske en ryk oeste druiwe, wat uitgevoer, gedroog of vir die maak van voortreflike wyne gebruik word.