john donne | SusanSmith
Ekokritiek en Ekopoësie: ‘n Inleiding (1)
April 3, 2012 by Susan Smith	in navorsing and tagged ecocriticism,ecology,Ecopoetics,ekokritiek,ekologie,Ekopoësie,environmental criticism,john donne,lawrence buell	| Lewer kommentaar
Die woorde ekologie, omgewingsbewustheid en groen word toenemend deel van ons daaglikse woordeskat. Ons word gemaan om ons energiebronne met oorleg te gebruik, om die natuur te respekteer, om ons verbruikerspatrone in heroorweging te neem. En nou hoor ons ook van groen gedigte, van ekokritiek en ekopoësie. In ‘n aantal opeenvolgende blogs gaan ek probeer om sekere aspekte rondom ekokritiek en ekopoësie te belig. Ek gaan vrae vra soos wat is ekokritiek, wat is ekopoësie, hoe lyk ‘n ekogedig, wat word bedoel met bioregionalisme en wat is die verskil tussen natuurpoësie en ekopoësie.
Vanaf die vroegste tye is die mens en sy verhouding tot die omringende natuurlike wêreld die onderwerp van vertellinge, verhale, mitologieë en religieuse geskrifte.
Reeds in 1611 beskryf die metafisiese digter John Donne die verhouding tussen die mens en die natuur in sy gedig ”An anatomy of the world”, woorde wat weerklank vind in hedendaagse debatte oor die mens en sy misbruik van die nie-menslike wêreld wat hom omring. Donne voer aan dat ander kreature – waar ons die ganse nie-menslike wêreld kan inlees – aan die genade van die instrumentele gebruik van die mens onderworpe is. Later in dieselfde gedig beskryf hy hoe die wêreld aan stukke is, hoe alle samehang tot niet is, ’n gedagte wat tans wyd resoneer in gesprekke rondom die ekologie. Só skryf Donne:
Lawrence Buell, een van die pioniers van die ekokritiese beweging, wys daarop dat die mense se vroegste verhale dié is oor die aarde se skepping en God en mens se transformerende ingryping daarop, wat ’n aanduiding is van die feit dat omgewingsbewustheid en -kritiek as ontluikende dissipline antieke wortels het (Buell 2005:1-2).
Waar kom die woord ekologie vandaan? Hoe hou dit verband met literatuur?
Die term ekologie kan teruggevoer word na die Duitse dierkundige, Ernst Haeckel wat die woord Ökologie vir die eerste keer in 1873, ongeveer ’n eeu voor die geboorte van die nuwe dissipline, ekokritiek, gebruik het (Arigo s.j.:Voorwoord). Die oorsprong van die woord kan teruggevoer word na die Griekse woord, oikos, wat na huis of blyplek verwys, terwyl die tweede deel van die woord verwys na logos, wat woord beteken. Ekologie beteken dus letterlik woorde oor tuistes, maar ook woordtuiste, soos deur Meintjes (1995:78) uitgewys.
Die sistemiese aard van taal en van letterkunde sluit aan by die beginsels van ekologie: die samehang van dinge, vanaf die nietigste onderdeeltjie of mikro-organisme tot by die grootste sisteem en die onderlinge samehang en verhouding tussen die dele. Meintjes (1995:78) sê die volgende: “Soos die omgewing is die literêre teks ook ’n sisteem waarvan die onderdele ’n organiese geheel vorm en waarvan die totaliteit meer as die blote somtotaal van die onderdele is. […] ’n Logiese verdere toepassing van hierdie model sou wees om ’n oeuvre, ’n genre en selfs ’n hele literatuur as ’n groter ekologiese sisteem te sien”.
’n Ekologiese perspektief sou beteken om die geheel te kan waarneem in terme van die samehang van die dele. Don Elgin verwoord dit soos volg:
It means trying to see a whole which is enormous and complex – and a cosmic view so threatening of man’s image of himself – that we are tempted to retreat to our comfortable broom closets of specialized knowledge, to fragments of information re-assuring precisely because they have simplified our world to a point at which we can understand it. (Elgin 1983:8)
Volgende keer: Presies wat beteken “ekokritiek”?
Arigo, C. s.j. Notes toward an ecopoetics: Revising the postmodern sublime and Juliana Spahr’s This connection of everyone with lungs”. how2journal,3(2). http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/essays/arigo.html . (28 Februarie 2011 geraadpleeg).
Donne, J. 1971. An anatomy of the world. In Smith, A.J. (red.). . John Donne: The complete English poems. Harmondsworth: Penguin Books.
Olivier, F. 1995. “hy maak die kafhok groen” – aantekeninge by T.T. Cloete as ekoloog op rym. Literator 16(3):133–44.