EAfrika-Dzonga hinkwaro ku ni kwalomu ka 25 wa tindzimi leti vulavuriwaka, laha 11 wa tona ti nga tindzimi ta ximfumo hi ku ya hi Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa,1996 (Nawu wa No. 108 wa 1996), ku ri hikwalaho ka ku va ti tirhisiwa hi kwalomu ka 98% wa vaaka-tiko hinkwavo.
Tindzimi leti ta 11 ta ximfumo i Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati (leti ti vuriwa tindzimi ta ntlawa wa Xinguni); Xisuthu, Xipedi na Xitswana (leti ti vuriwaka tindzimi ta ntlawa wa Xisuthu); Xivhenda, Xitsonga, Xinghezi na Xibunu.
Hikwalaho ke, Afrika Dzonga i tiko ra tindziminyingi. Xikombiso xa leswaku Vundziminyingi bya tirha eAfrika-Dzonga i ku va tindzimi-xidzi to hlaya ti kumeka eka tiprovhinsi to hambana.
Enkarhini wa sweswi ku ni nsusumeto lowukulu wa xilaveko xo hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa hi ndlela leyi ku ri karhi ku tlakusiwa tindziminyingi leswaku MaAfrika-Dzonga va tshunxeka ni ku twisisa leswaku va fanele ku tirhisa tindzimi ta vona ku nga ri ku tirhisa tindzimi timbe.
Ku fikela nkarhi wa sweswi, vulawuri bya ku hambana ka tindzimi endhaku ka ntshunxeko eAfrika-Dzonga swi ni xiphiqo swinene hikwalaho ko pfumaleka ka pholisi ya ririmi leyi twisisekaka kahle, leswi swi endleke leswaku ku tirhisiwa ngopfu tindzimi ta Xinghezi ni Xibunu eka timhaka ta ikhonomi ni ta tipolitiki.
Nhungu wa malembe endzhaku ka ntshunxeko, Afrika-Dzonga ri fikile eka nkarhi wa nkoka.
mintlhontlho yo tirhisa tindziminyingi. Leswi hi swona swi susumeteke ku vumbiwa ka rimba leri ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka.
Rimba ra Pholisi leyi a ri tlakusi ntsena ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika- Dzonga, kambe ri khutaza ni ku tirhisiwa ka tindzimi ta laha tikweni tani hi tindzimi ta ximfumo ku tlakusa vun'we eka rixaka. Pholisi leyi yi khumbha timhaka ta ku hambana ku ya hi tindzimi, vululami, ku fikeleleka hi ku ringana ka switirho swa mfumo ni tiphurogireme ta mfumo ni ku xiximiwa ka timfanelo ta ririmi.
Tsalwa leri i rimba ra vundziminyingi leri tirhaka hi ku landzelela vumbiwa.
mabofu ni vamadzingandeve - leswi swi endlile leswaku ku va ni ku tekeriwa ehansi ni ku va tindzimi leti ti voneriwa ebodleleni, ku nga ri ntsena hi Manghezi ni Mabunu kambe ni hi vavulavuri va tona tindzimi leti.
tindzawulo ta mfumo ti faneleke ku tirhisa tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi ta ximfumo.
Tindzimi leti nga ta tirhisiwa eka matsalwa: Hi ku burisana, xiyenge xin'wana ni xin'wana xa mfumo xi fanele ku fikelela mpfumelelano mayelana ni (tindzimi) ririmi leri nga ta tirhisiwa eka matsalwa hinkwawo ya le ndzeni ni le handle ka ndzawulo kambe ku ri karhi ku vonisisiwa leswaku a ku arisiwi munhu ku tirhisa ririmi leri yena n'winyi a ri tsakelaka.
hinkwato ku va ku tirhisiwa switirho swo pfuna eka matirhisele ya ririmi swo fana ni (vuhundzuluxeri ni/kumbe vutoloki bya tinxaka to hambana).
Matsalwa lawa ya kandziyisiwaka hi mfumo: Phurogireme ya makandziyisele yi fanele ku landzeleriwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka laha minkandziyiso yi nga boheki ku va yi endliwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo.
Eka levhele ya mfumo ya ku tirha laha ku faneleke ku hundziseriwa mahungu ya nkoka eka vaaki, swa boha leswaku minkandziyiso ya matsalwa yi va hi tindzimi ta 11 ta ximfumo hnkwato kasi eka tiprovhinsi kona ku ya kandziyisiwa hi tindzimi ta ximfumo ta provhinsi leti hlawuriweke.
Ku ta tirhisiwa ku cincana eku hlawuriweni ka tindzimi ta nkandziyiso loko swi ta eka mintlawa ya tindzimi ya Xinguni na Xisuthu.
Ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ku ta andzisa ntirho wa vuhundzuluxeri ni vuhleri ngopfu eka tindzimi ta xintu. Swiyenge swa vuhundzuluxeri bya xiyimo xa le henhla byi ta fanele ku ndlandlamuxiwa eka tindzawulo ta mfumo ni le ka vahundzuluxeri lavo thoriwa ehandle ni vatoloki. Xilaveko lexi xa ku andzisiwa ka nhlayo ya vatirhi va swa ririmi xi ta vanga leswaku ku va ni ndzetelo wo antswisa vuswikoti eka vatirhi.
Ku simekiwa ka tiyuniti ta ririmi eka ndzawulo yin'wana ni yin'wana ni le ka provhinsi yin'wana ni yin'wana swi ta andzisa xikopu xa migingiriko ya Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS). NLS yi ta languteriwa ku kondletela ku tirhisiwa ka pholisi hi ku kondletela mindzetelo eka vatirhi lava tirhanaka ni swa vupulani bya tindzimi ni nseketelo wa tiphurogireme ta swiyenge leswi. NLS yi ta tlhela yi kondletela mindzetelo ya vuhundzuluxeri, vutoloki ni vahleri ni ku humesa swiletelo swa timhaka ta nkoka eka vuhundzuluxeri.
Swiyenge swa theminogirafi na theminoloji naswona swi ta khumbheka swinene. Ku andza ka ntirho wa vuhundzuluxeri swi ta lava ku andzisiwa ka ku vumbiwa ka theminoloji ya tindzimi ta xintu xikan'we ni Termbank ya Rixaka leyi nga ta fikeleleka hi ku olova hi vatirhi va swa tindzimi va le handle ni tindzawulo hinkwato ta mfumo.
Ku va kona ka Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu (Human Languages Technology) (xik. vuhundzuluxeri hi ku tirhisa michini, swikamba-mapeletele, "translation memories") swa tindzimi ta xintu swi ta pfuna swinene eka ku seketela migingiriko yo hluvukisa tindzimi.
Nhlayo ya tiyuniti ta ririmi yi ta vekiwa naswona mindzetelo eka swiyenge leswi yi ta endliwa endzhaku ko langutisiwa ka nhlayo ya tindzimi ta ximfumo leti nga ta tirhisiwa.
swa ririmi, ku ta boheka leswaku ku va na vamabalani lava nga ta pfuneta.
Ku andzisa vuswikoti eka swiyenge swo karhi swa ririmi swi ta endliwa hi ku tirhisana ni minhlangano leyi tirhaka swona yo fana ni tiyunivhesiti ni tithekinikoni leswi nyikaka tiphurogireme leti pasisiweke hi SAQA xikan'we ni tikhoso ta matirhisele ya ririmi, vuhundzuluxeri ni vuhleri, vutoloki, vupulani bya ririmi, theminografi na leksikhografi.
Maendlele yo tirhisa pholisi hi ndlela yo ava matirhisele hi minkarhi yo koma, wa le xikarhi ni nkarhi lowo leha hi wona lama amukelekaka ngopfu eka tilevhele hinkwato.
Loko ku langutiwa eka nkandziyiso wa matsalwa ya mfumo kona, matirhisele ya pholisi hi swiyenge swa mfumo swo hambana ya ta endliwa hi nkarhi wo ringana malembe manharhu. Nkoka wa maendlele ya muxaka lowu i ku va ma ta kota ku nyika mfumo nkarhi wo thola vanhu ni ku lawula kahle matirhisele ya pholisi.
Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi ta kota ku pulana kahle tibajete ta swona hi ku tlakusa mintsengo hi swintsongo-ntsongo hi nkarhi wa MTEF ni ku endla kahle vupulani leswaku ku kota ku kumeka switirho hinkwaswo leswi lavekaka leswaku pholisi yi ta kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka.
Ku ta tumbuluxiwa ndlela yo kambela mintirho ya vuhundzuluxeri ni vutoloki leswaku ntirho lowu endliwaka wu va wu ri lowu hetisekeke.
Hi ku pfunana na PanSALB, Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi ta kambela ku humelela ni swiviko endzhaku ka nkarhi wo karhi.
Mpfuxeto wa pholisi wu ta tshama wu ri karhi wu endliwa leswaku ku kota ku endliwa ku cinca ka bajete loko swi fanerile ku ri hi ndlela yo lava ku tirhisa pholisi hi ndlela leyi hetisekeke.
Miako ni switirho leswi lavekaka ku va pholisi yi kota ku tirhisiwa swi ta kumiwa.
Mbulavurisano ni matiko ya le handle laha swi faneleke.
Yin'wana migingiriko leyi nga ta endliwa ku kota ku tirhisa pholisi ya ririmi hi mfanelo i ku vumbiwa ka Matikhomele hi tlhelo ra swa matirhisele ya ririmi eka vatirhela mfumo, ku vumbiwa ka Khansele ya Vatirhi va swa Ririmi ya Afrika-Dzonga, Mintirho ya Vutoloki bya Tiqingho ya Afrika-Dzonga (TISSA), xitirateji xa mahluvukisele ya tindzimi leti khale a ti tsan'wiwa ni Xitirateji xa HLT.
Ku kota ku tirhisa tindzimi timbirhi, (hambi munhu a nga ti koti ku fana).
mahungu, dyondzo, tisisiteme ta swa nawu ni mafambisele, ni swin'w.
ku nyika xikopu xo kandziyisa mintirho ya matsalwa eka ririmi rero.
leswi tsariweke ehansi.
laha ririmi ri tirhisiwaka kona, hilesw. Ntirho wa ririmi, vayingiseri ni hungu.
Tindzimi leti nga riki ta laha Afrika-Dzonga kambe leti teke ni vahlampfa.
(endzhaku ka xikolo xa le hansi), kumbe eka swa ikhonomi.
seketeriwi ku hluvukisiwa ka vuvulavuri eka tindzimi leti.
katsa tindzimi ta laha tikweni, Tindzimi ta Ndzhaka na SASL.
swiyimo hinkwaswo; hilesw.
endla leswaku vanhu va kota ku vulavula ni tikhompyuta.
Tindzimi leti vulavuriwaka no tumbuluka etikweni rero.
ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku pfuna kumbe ku onha.
Hi ku ya hi Vumbiwa, tindzimi hinkwato ti fanela ku xiximiwa.
ya vanu ni dyondzo.
Ku nyikiwa ka switirho hi ndlela yo ringana eka tindzimi hinkwato.
pholisi ku kombisa matirhisiwele ya ririmi ro karhi.
nga endleka ya nga ringani.
ku vumba swikongomelo swo karhi ni maendlele yo karhi.
endliwa ka milawu ni ku antswisa tindzimi hi ku ti hluvukisa.
va lavaka ku ri tirhisa.
tin'wana tindzawulo mayelana ni timhaka ta ririmi.
eka ririmi rin'we ku ya eka rin'wana.
swin'wana swa ximfumo.
ririmi kumbe ka vavulavuri va ririmi. Xik.
na Xiswati i tindzimi leti tsan'wiwaka eAfrika-Dzonga.
vulaka swona ni pholisi ya ririmi.
vanhu tani hi vaaki va muganga wo karhi kumbe vaaki va tiko ro karhi.