Sedert sy troue met Pauline Gerber was dit die eerste keer dat jong Vermaak ons in Jurie Steyn se poskantoor kom besoek het. Ons kon op verskeie maniere die verskil sien wat dit alreeds aan die skoolmeester gemaak het, deur met ’n ryk Bosveldboer soos ou Gerber se dogter getroud te wees.
Jong Vermaak het byvoorbeeld nou duur sigarette uit ’n sigaretdosie, gemaak van ’n geel metaal, gerook. Hy het dit aan ons rondgestuur sodat ons onsself kon help aan ’n sigaret, en terselfdertyd die groot geronde lyne van sy gegraveerde voorletters op die dekseltjie kon sien.
“As ek ’n sigaretdosie soos dit gehad het,” het Gysbert van Tonder aan jong Vermaak gesê toe hy dit aan hom teruggegee het, “sou ek nie die letters van my voornaam en my van so groot en vet laat uitsny het nie. En so diep. Ek meen te sê, dink net hoeveel goud op daardie manier uitgegrou is. Dis ’n wonder dat die Zeerustse horlosiemaker wat die werk verrig het, nie sy eie naam ook daarop geskryf het nie, en sy adres, sodat hy ’n hele klomp meer goud vir homself kon aftop.
“Dit was nie ’n Zeerustse horlosiemaker nie,” het jong Vermaak aangekondig. “My monogram is deur ’n Johannesburgse firma gegraveer.”
“Ek weet nie of ek skoolhou vir ’n rukkie moet laat vaar nie,” het hy gesê. “Ek sou graag my gees wil verfyn, sodat ek beter kan inpas – in die wêreld van intellek en kultuur. Ek wil my gees verbreed, en my siening. Ek het ’n boek gelees wat die belemmerende invloed wat die gees kniehalter, soos ’n vinculum, beskryf. ’n Vinculum is die Latynse woord vir ’n ketting.”
Gysbert van Tonder het gesê dat, as dit al was wat die skoolmeester nou by Welgevonden gekwel het, hy verseker op die regte plek was om in staat te wees om sy kennis van die wêreld te verbreed. Oom Koos Gerber, jong Vermaak se skoonpa, het Gysbert van Tonder gesê, was maklik die mees onbekrompe man in hierdie deel van die Marico.
“Ek sê, vat maar net die manier waarop oom Koos Gerber sy geld gemaak het,” het Gysbert van Tonder voortgegaan. “Wel, as dit nie onbekrompe was nie, dan weet ek nie wat is nie. Ek bedoel, die Betsjoeanas – so ver as Malopolole – weet hoe onbekrompe oom Koos Gerber is – tot vandag toe – oor watter brandmerke daar op die beeste is, wat hy terug Transvaal toe bring. Dis hoekom die Betsjoeanas hom die naam RaSakèng gegee het. Dit beteken: “Hy-wat-te-na-aan-die-beeskraal-loop”. En as oom Koos jou ’n paar soortgelyke dinge kan leer, dan kan jy miskien net so onbekrompe word. Maar ek dink jou skoonpa jou sal vertel dat die polisie deesdae met meer aandag luister as ’n Betsjoeana oor verlore beeste kla, as wat hulle vroeër dae gedoen het.
“So, miskien moet jy nie dadelik begin om te onbekrompe te word nie. Anders sal jy jou gewrigte saam vasgemaak vind met ’n … wat was daardie vreemde woord wat jy gebruik het?”
Ná ’n rukkie van stilte het die skoolmeester, ná hy sy keel doelbewus skoongemaak het, voortgegaan met die sake, wat ons kon aanvoel, waaroor hy werklik gekom het om ons oor in te lig.
“Ek het vir ’n paar Groot Operas in Johannesburg bespreek,” het hy gesê. “Ek voel dat dit ’n nuwe wêreld van kultuur vir my sal oopmaak. Ek dink ek sal visie kry.”
Ons kon sien, op die manier wat hy sy mond oopgemaak het, dat Gysbert van Tonder van plan was om te vra of dit ’n nuwe woord vir “tyd” was.
“En ek dink dat ek ’n beter skoolonderwyser sal wees, en meer kredietwaardig vir die Onderwysdepartement, omrede ek gegaan het. Jy moet ’n swaelstert-aandpak dra.”
Dit is hoe jy vandag na die Groot Opera in Johannesburg moet gaan, het die skoolmeester bygevoeg. En dit was wat Chris Welman, wat op ’n slag op die myne gewerk het, sy kans gegee het om sarkasties te wees.
“Ek veronderstel jy moet ook die regte soort van kosblik dra,” het Chris Welman gesê, gedagtig aan die tye toe dit die gebruik was om homself vir die nagskof by skag nommer drie aan te meld (en hoe het sy kollegas nie gelag vir enige ondergrondse man wat nie de règle was nie, maar wat sy toebroodjies in ’n los stuk koerantpapier toegedraai gehad het). “En in die opera, veronderstel ek, moet jy ook die regte soort fietsknippies saam met die aandpak se broek dra.”
Dit was in erkenning hiervan dat Jurie Steyn, asof hy sy hoed gelig het vir die tradisies van ou stede, huiwerig vir die skoolmeester gevra het wat Opera presies was.
“Wanneer die sipier die ter dood veroordeelde man vertel dat die vallende bakstene die laksman se voetstappe op die trappe is, dan sing die sipier dit. En wanneer ’n mus oor die veroordeelde man man se kop getrek word voordat hy opgehang word – soos in die toneelstuk Frikkie se laaste ongeluk – dan kom die veroordeelde na die voorkant van die verhoog en sing sy laaste woorde.
“Maar waarna dit klink, komende deur ’n swart mus, en so aan, sou ek nie weet nie. Ek leer maar net van Opera deur boeke daaroor te lees. Dis hoekom ek wil sien hoe dit eintlik op die verhoog gedoen word.”
Die skoolmeester het toe vlam gevat. Hy het gesê dat hy nie na Jurie Steyn se poskantoor toe gekom het om beledig te word nie. En hier staan Gysbert van Tonder en praat van hom asof hy reeds ’n beessmokkelaar en beesdief is – en nog erger. Baie erger, het die skoolmeester bygevoeg – sonder twyfel, dinkende aan daardie mus.
Die bees-gedeelte, het hy gesê, het in die toneel wat “Buitekant van die stiervegtersarena” genoem is, voorgekom. En hy het gesê, toe die opera die eerste keer in Parys of Munchen of Rome of Swede of êrens opgevoer was – hy het nou vergeet presies waar, maar dit was in een of ander vreemde plek … moontlik Moskou – het met die ooptrek van die gordyn in die “Buitekant van die stiervegtersarena”-toneel, die hele gehoor, toe hulle ’n gebulk gehoor het, dit toegejuig, want hulle het verwag dat ’n bul in lewende lywe op die verhoog reg tot by die voetligte sou kom pronk.
Maar die gehoor was baie teleurgesteld toe hulle uitgevind het dat dit net die Basso-Profundo agter op die verhoog was wat van sy note geoefen het – arpeggios het die skoolmeester hulle genoem.
“En dis snaaks,” het jong Vermaak voortgegaan, “dat daar in werklikheid ook ’n toneel in die opera is wat “Berg-skuilplek van die smokkelaars” genoem is. Maar daar is ’n pragtige meisie in daardie berg-skuilplek, en sy is net behep met die plesier en die passie van die vlietende oomblik.”
Dit was verseker iets wat nog nooit na ’n Bosveld-plaasboer se kant toe gekom het nie, wanneer hy op ’n bewolkte nag besig was om ’n doringdraad te knip – om ’n trop beeste in Transvaal in te laat.
“Toe kom ’n saggeaarde knegmeisie daar aan met ’n boodskap vir die offisier, wat nou ’n smokkelaar is,” het die skoolmeester voortgegaan.
“Dit is ’n baie hartroerende lied wat die smokkelaar, wat op ’n slag ’n offisier was, sing,” het jong Vermaak voortgegaan. “Ek sien daarna uit om dit te hoor. Hy sing dit by ’n gat in die muur. Dis as gevolg van die boodskap wat die eenvoudige plattelandse meisie hom gebring het.”
Selfs toe hy gepraat het oor die lieflike Ryn-maagdelike meisie met die lelie in haar hare, was dit nie so fassinerend soos daardie ander een nie.
Nietemin, terwyl die skoolmeester voortgegaan het met sy gepraatery, het ons houding teenoor hom op ’n sonderlike manier begin verander; gevolglik het ons meer menslik oor hom begin voel, en dit het gelyk of daar wel iets was in wat hy die Europese kultuur genoem het.
“Maar ek wil nie hê julle moet dink dat ek verander het net omdat ek nou ’n ryk skoonpa het nie. Ek sal nie sy geld vat nie, selfs …”