Martin Luther as vertaler van die Bybel - Die Hervormer
Martin Luther as vertaler van die Bybel
Written by Prof Natie van Wyk (Oktober 2017)
Nadat Luther op 18 April 1521 tydens die Ryksdag van Worms geweier het om sy kritiek teen die Roomse Kerk terug te trek, moes hy vlug vir sy lewe. Ter wille van sy veiligheid word hy deur keurvors Frederik die Wyse vanaf 4 Mei 1521 tot 1 Maart 1522 in die Wartburg by Eisenach versteek.
Hier het hy binne 11 weke die Nuwe Testament in Duits vertaal. Duits het as taal in daardie stadium nog nie bestaan nie. Luther het met sy Bybelvertaling die bo-regionale, algemeen-verstaanbare Duitse taal geskep.
Luther sou sy hele lewe lank, met die hulp van sy kollegas in Wittenberg, aan die vertaling van die hele Bybel werk. Die volledig vertaalde Bybel van 1534 was 'n reusemylpaal in die geskiedenis van die Reformasie.
Met die vertaalwerk het hy die gewone mense van Wittenberg se Stadskerk in gedagte gehad. Hy wou die Bybel vir hulle vertaal. Die doelwit van sy vertaling het daarom op die volgende neergekom: 'n lewende spraakgebruik gerig op die hoorder van die evangelie. Die hoorders was vir hom die moeder in die huis, die kind in die park en die kosverkoper op die mark. Luther se vertaling het die evangelie in die oog gehad. Met sy vertaling wou hy "Christus en sy weldade" belig. Sy vertaling moes geloof versterk en verdiep. Daarom is die Bybel vir Luther nie primêr teks nie, maar God se heilige Woord wat gerig is op die hart van die mens. Vertaling kan daarom vir Luther nie "woord vir woord wees nie, maar sin vir sin". Vertaling is dus uitleg. Vertaling, vir Luther, gaan in die eerste instansie oor teologie en nie filologie nie.
Luther se Bybelvertaling is vir ons as Afrikaanssprekendes van besondere belang. Talle van die woorde en idiomatiese uitdrukkings in ons taal het hul oorsprong by Luther. Danksy hom gebruik ons sekere woorde en uitdrukkings. Dan is daar woorde wat ons dink Luther-skeppings is, maar nie die geval is nie. Hier is 'n klompie voorbeelde, ingedeel in bepaalde kategorieë:
Nuwe skeppings deur Luther: Gasvry, duiwelswerk, een van hart en een van siel, Evangeliese Kerk (as beskrywing van die Protestantse Kerk), met blindheid geslaan, 'n doring in die oog wees (vóór Luther was dit 'n doring in die vlees wees), nagmaal (vóór Luther is die uitdrukkings danksegging of ete van die Here gebruik), na iemand se pype dans, op die hande dra, skeidsregter, skandvlek.
Woorde se betekenisse wat deur die Luther-bybel (en Luther se teologie) beïnvloed is: Barmhartigheid van God (die sentrale tema van sy Godsbegrip), oorvloed (veral verwysend na sy genade).
Bybelse woorde wat danksy Luther algemeen gebruik word: Die byl aan die wortel lê, die lig of lamp onder die maatemmer plaas, pêrels voor die varke gooi, skandvlek, sy hande in onskuld was (dis 'n Luther-skepping), sy tong in toom hou, van hartelus ('n Luther-skepping).
'n Mooi uitdrukking wat ons nie ken nie: Waar God 'n kerk laat bou, daar laat die duiwel 'n katedraal bou (dit beteken: Waar 'n Christen probeer goed doen, daar word hy deur die duiwel gedwarsboom).