Ook in hierdie opsig is religieuse tekste nie uniek nie. In ander gesaghebbende tekskorpusse kom dieselfde drang na eenduidigheid voor. Die regsberoep is ’n goeie voorbeeld: ook hier bestaan ’n presies geformuleerde en amptelik gesanksioneerde tekskorpus (die wetboek), begelei deur ’n lang tradisie van regsbeginsels, wat die daaglikse uitleg van hierdie korpus in die howe van die land reël. Die “regsekerheid” waarna die hele stelsel streef en wat die doel van die regsproses is, bly egter ’n ontwykende ideaal, soos duidelik uit die voortgaande diversiteit van regsmenings, hofargumente en veral hofuitsprake blyk. Natuurlik is geregtigheid die edele en morele doel wat die proses dra (ook in religieuse taal speel die ideaal van geregtigheid ’n groot rol) en ook hier is ’n eksistensiële dringendheid aan die werk. Die uitspraak van die hof kan immers – baie letterlik – ’n kwessie van lewe of dood wees.
Dit is tyd dat ons ophou om die diversiteit van interpretasie te verdoesel of te ontken. ’n Meer konstruktiewe benadering sou wees om die aard, oorsake en gevolge van hierdie verskynsel meer indringend te ondersoek om sodoende hopelik tot ’n beter verstaan daarvan te kom. Wat hier onder volg, is bedoel as ’n beskeie bydrae tot die gesprek. Ek benader die verskynsel van veelduidigheid in interpretasie vanuit ’n taalkundige, literêre, historiografiese en filosofiese perspektief.
Vanuit ’n taalkundige perspektief het die intensiewe studie van taal as sisteem belangrike insigte opgelewer, nie alleen vir die verstaan van die verloop van die kommunikasieproses nie, maar ook vir hoe betekenis gegenereer word. Hoewel die veelduidigheid waarom dit hier gaan, veral te doen het met die betekenis van uitsprake, is die sisteem wat betekenis voortbring in vele opsigte die eintlike sleutel tot die verstaan van hierdie veelduidigheid. Dit is om hierdie rede dat Saussure daarop aandring dat die betekenis van ’n sin nie te vind is in sy substansie nie, maar in sy struktuur (Saussure 1959:113).
Hierdie stelling kan geïllustreer word aan die hand van sowel die paradigmatiese as die sintagmatiese verhoudinge wat enige taaluiting kenmerk. Laat ek vir ’n oomblik die verwysing van die teks “na buite” (wat so dikwels die gesprek oor veelduidigheid oorheers) buite rekening laat en konsentreer op die verwysing “na binne”, naamlik die invloed van die verskillende interne elemente van die teks op mekaar.
Elke taaluiting veronderstel tegelykertyd sowel ’n spyskaart van keuses wat uitgeoefen kan word as die werklike keuse van een van hierdie moontlikhede wat in die spesifieke geval uitgeoefen is. Die spyskaart sluit ’n verskeidenheid kategorieë in waarvan die paradigmatiese en die sintagmatiese reekse die mees opvallende is. Om ’n voorbeeld uit die paradigmatiese variante te neem: In die sin
Die belangrike punt vir die huidige bespreking is die wyse waarop die gekose element in elke geval medebepaal word deur die opsies wat nie gekies is nie. Dit is natuurlik so dat die gekose element ’n bewuste keuse impliseer en dat die fokus in die betrokke uiting op hierdie element is ten koste van ander moontlikhede. Nogtans is die niegekose elemente nie afwesig nie. In werklikheid verleen hulle aan die gekose element sy onderskeidende profiel. Wat ’n broer is, verkry sy unieke kontoere, en daarom sy betekenis, in teenstelling met wat ’n suster is, of ’n vader of ’n vriend. Hierdie “gelyktydige teenwoordigheid” van die niegekose variante is ’n belangrike oorsaak van veelduidigheid – ’n veelduidigheid wat nie sy oorsaak aan die gebrek aan inligting, misverstand of slordige vertaalwerk te danke het nie. Dit is ’n gegewe van die aard van talige kommunikasie. Die niegekose elemente word nie geëlimineer as ’n keuse eens gemaak is nie, maar bly teenwoordig en aktief en verskaf die noodsaaklike kontras waardeur effektiewe kommunikasie in die eerste plek moontlik gemaak word en wat die proses begelei soos dit ontvou.
Dit is daarom nie verbasend dat die teks self aanleiding gee tot alternatiewe leeswyses nie wat sy aanspraak op geldigheid juis baseer op daardie elemente wat nie in die eerste plek gekies is nie. Om “God” as “Sy” in die bybelse teks te lees, is nie ’n doelbewuste verwringing nie, maar ’n uitdrukking van die universaliteit en inklusiwiteit waarop die “manlike” lesing juis aanspraak maak.
Die studie van resepsie en die rol van die leser bied waardevolle insigte sover dit die wortels van veelduidigheid betref. Hierdie ontwikkeling in literêre teorie, wat uit die tweede helfte van die vorige eeu dateer, verteenwoordig ’n kritieke verandering van perspektief met verreikende gevolge, naamlik die skuif van die perspektief van die sender/skrywer na dié van die ontvanger/leser (Holub 1984; Lategan 1989, 1992). Die belangrikste implikasie vir die tema onder bespreking was die ontdekking van die produktiewe rol van die leser en die daarmee gepaardgaande afname in belangstelling in die rol van die skrywer en die sogenaamde skrywersbedoeling. Die skrywer kan hoogstens ’n “leesaanbod” bied wat ’n sekere leser en ’n bepaalde lesing impliseer, maar waarvan die realisering deur werklike lesers tot ander resultate kan lei. Dit beteken nie noodwendig die mis-lees van die teks nie – resepsieteorie illustreer eerder die “transaksie”-karakter van die leesproses. In die ketting: werklike skrywer – taaluitdrukking - geïmpliseerde skrywer – geïmpliseerde leser – aanspraak - werklike leser (Lategan 2009b) bied die geïmpliseerde leser die sleutel tot die aktivering van die leesproses. Iser (1976:61) praat in hierdie verband van ’n “strukturierte Hohlform”, ’n tekstuele ruimte wat wag om gevul te word – ’n rol wat deur die werklike leser vervul word gedurende die leesproses. Aanwysings van wie hierdie leser is en hoe dié veronderstel is om te reageer, is dwarsdeur die teks versprei. Om die volle beeld van die geïmpliseerde leser te kry, moet al hierdie aanwysings versamel en geïntegreer word.
Die leser (of lesers) mag eksplisiet aangedui of selfs direk aangespreek word (bv. Theophilus in Lukas 1:3), of hul teenwoordigheid mag slegs veronderstel word. Hierdie leser-aanduidings het vir ’n lang tyd nie veel aandag geniet nie. Dit was eers toe Iser sy konsep van die “geïmpliseerde leser” bekend gestel het dat die leser ’n belangrike deel van die metodologiese besinning oor die leesproses geword het. Vir Iser was dit ’n teoretiese konstruk, nie ’n leser van vlees en bloed nie. Dit is in die teks self ingebed: van al die verskillende aanwysings in die teks kan ’n beeld gevorm word van die soort leser wat die skrywer vir sy teks in gedagte gehad het. In hierdie sin vorm die “geïmpliseerde leser” die teenpool van die “geïmpliseerde skrywer”, wat ook ’n tekstuele konstruk is. Die teks bevat sekere spore van die skrywer – soos vanuit watter gesigspunt hy of sy skryf en watter kennis die skrywer by die leser veronderstel.
Die geïmpliseerde skrywer en die geïmpliseerde leser is nie die enigste deelnemers aan die proses nie. In die teks kan ook ’n verdere stel deelnemers ingevoer word in die vorm van ’n verteller en ’n gehoor. In die Evangelie van Markus, byvoorbeeld, veronderstel die skrywer dat sy lesers Grieks magtig is en dat hulle die verwysings na tollenaars, na die boek van Jesaja, en na Fariseërs sal begryp. Maar op ’n volgende vlak stel hy Jesus as verteller voor, met sy dissipels as gehoor. Op nog ’n verdere vlak van inbedding kommunikeer die eienaar van die wingerd met sy werkers, wat ’n derde gehoor verteenwoordig (Markus 12). Ons het dus hier te doen met drie pare “senders” en “ontvangers” op verskillende vlakke van die verhaal, almal ingebed in een en dieselfde teks.
Vanweë die kompleksiteit van teksstrukture is dit belangrik om tussen die verskillende ontvangers te onderskei. Sommige is slegs teenwoordig “binne” die teks – nie as werklike lesers nie, maar as moontlike rolle wat die werklike leser kan inneem. Voorbeelde is die sogenaamde “skynleser”, wie se rol die werklike leser sou kon inneem, al sou dit slegs tydelik wees; die aangesprokene wat soms eksplisiet geïdentifiseer word; die geïmpliseerde leser, wat oor die basiese vaardighede beskik om sin van die teks te maak; en die ideale of model-leser, wat oor al die vaardighede beskik om elke nuanse van die teks ten volle te realiseer. Aan die ander kant is daar lesers wat hulle duidelik “buite” die teks bevind. Dit is die werklike lesers soos die eerste of oorspronklike lesers van die teks; die opeenvolgende geslagte lesers wie se lesings die resepsiegeskiedenis van die teks vorm; die samegestelde lesers, wat die ervaring van ’n spesifieke gemeenskap van lesers of ’n vorige geslag lesers verteenwoordig; of die huidige leser van die teks.
Op die lang duur word dit egter problematies om intratekstuele en ekstratekstuele lesers netjies uitmekaar te hou. Die geïmpliseerde leser wat oorspronklik bedoel was om rekenskap van die teenwoordigheid van die leser te gee sonder om ’n werklike leser te betrek, is nogtans die intreepunt vir die werklike leser in die praktyk. Iser word gevolglik gedwing om die geïmpliseerde leser beide as ’n tekstuele konstruk (Textstruktur) en as ’n gestruktureerde handeling (Aktstruktur) te definieer. Hierdie tweeslagtige definisie stel Iser in staat om heen en weer van teks na leser en terug te beweeg, maar is ook die grond vir die kritiek dat hy dit alleen kan doen omdat die verhouding tussen die twee begrippe vaag bly (Holub 1984:85).
Om te lees is daarom meer as ’n intellektuele of literêre oefening. Dit is – om terug te gryp na die begin van die bespreking – ’n daad met heel konkrete gevolge. Die leser moet daarom bedag wees op leidrade op verskillende vlakke van die teks. Dit kan die vorm aanneem van taalkundige aanwysers soos tweedepersoon-voornaamwoorde, vokatiewe vorme of direkte opdragte. Op die retoriese vlak kan retoriese vrae of ander strategieë gebruik word om simpatie of afkeer te wek. Deur middel van die wêreld wat deur die teks opgeroep word, kan ’n alternatiewe waardestelsel voorgestel word wat dit vir die leser moontlik maak om op ’n nuwe wyse na die werklikheid te kyk en tot nuwe selfverstaan te kom.
Die belangrikste insig vir die huidige bespreking is die voorkoms van ’n soortgelyke paradoks wat ons ook reeds op die linguistiese vlak teëgekom het: teenwoordigheid en afwesigheid. Wat in die teks aan die lig gebring word, word tegelykertyd vergesel deur dit wat verborge bly. Dit is die dialektiek tussen wat eksplisiet en wat implisiet is, tussen die bekende en die onbekende – ’n dialektiek wat die leesproses in beweging bring. Iser praat in hierdie verband van “gapings” of “leë plekke” wat in die teks voorkom. Hierdie gestruktureerde openinge spoor die leser tot aksie aan. Dit is ’n verlokking om die ontbrekende inligting aan te vul of self by te voeg wat ontbreek om sin van die teks te maak. Op hierdie wyse vra die teks na die inset van die leser – meer nog, dit verg sy of haar aktiewe betrokkenheid. Die leser word medeverantwoordelik vir die realisering van die teks ten einde sinvolle kommunikasie moontlik te maak.
Voorts is dit belangrik om te let op die spesifieke vorm van veelduidigheid wat op hierdie vlak funksioneer en wat die mediërende potensiaal van die teks aan die lig bring. Eerder as om die leser tot een spesifieke rol te beperk, bied die teks ’n verskeidenheid moontlikhede aan. Die leser kan op meer as een manier teenwoordig wees in die teks. Dit is wat Iser (1978:118) die “verskuiwende gesigspunt” (“wandering viewpoint”) van die leser noem. Die leser kan verskillende tekstuele perspektiewe inneem: dié van die verteller, van die intrige, van die verhaaltyd of van die vertelde tyd. Deur heen en weer tussen hierdie perspektiewe te beweeg, vind die leser dat daar elke keer ’n ander aspek van die teks na vore kom, terwyl ander na die agtergrond verskuif. Deur hierdie verskillende opsies aan die leser beskikbaar te stel, is die teks in feite besig om te bemiddel tussen die leser se huidige siening en die posisie wat die teks graag sou wou sien dat die leser inneem.
Resepsieteorie beskou onbepaaldheid dus as ’n wesenlike kenmerk van die literêre teks – dit is wat in werklikheid die leesproses aan die gang sit en wat die aktiewe betrokkenheid van die leser vereis.
Van hier af is dit ’n klein treetjie om die hele spektrum van die leser se gesitueerdheid in die spel te bring – wat tot ’n verskeidenheid alternatiewe lesings aanleiding gee. Lesings “vanaf hierdie plek”, dit wil sê vanuit ’n spesifieke sosiale geplaastheid, vroue-lesings, “gewone” lesings, kontekstuele of “milieu”-teologieë. As die leser en die konteks verander, verander die lesing.
As ons meen dat dit ’n hedendaagse verskynsel is, is dit goed om te onthou hoe die ervaring van die ineenstorting van die Middeleeuse wêreldbeeld van die agtiende eeu ’n radikaal nuwe godsbegrip tot gevolg gehad het (Durand 2007:111–4). Dit is egter ’n verskynsel wat hom telkens herhaal; ’n meer onlangse voorbeeld van die invloed van ’n veranderde konteks op die uitleg van bybelse tekste is die wyse waarop die bevrydingsmotief van Eksodus deur die heropbou-motief van Nehemia in Suid-Afrika vervang is nadat politieke bevryding ’n werklikheid geword het.
Die ingeboude potensiaal van die teks vir veelduidigheid word oorduidelik geïllustreer wanneer die werklike leesproses plaasvind. Hier word die “leser-aanbod” gerealiseer vanuit die regterkant van die skrywer-teks-leser-ketting. Wanneer die leser met die teks begin werk – in die afwesigheid van die skrywer – is dit die horison van die leser wat met die horison van die teks in interaksie tree. Dit bring ’n verdere komplikasie mee. Nie alleen word die pluraliteitspotensiaal van die teks geaktiveer nie, maar word dit geaktiveer vanuit die voorafgaande ervaring en verwysingsraamwerk van die leser.
In die geval van die sogenaamde historiese of Abrahamitiese godsdienste is daar ’n nog meer fundamentele band tussen religie en geskiedenis. Hierdie godsdienste maak almal aanspraak op openbaring in die geskiedenis (vgl. die verwysing na die “God van Abraham, Isak en Jakob”) en oriënteer hulle aan konkrete historiese gebeurtenisse.
In sy gerigtheid op beide die verlede en die toekoms (hieroor straks meer) is historiografie onvermydelik gemoeid met aspekte van veelduidigheid. Die verskeidenheid bronne, perspektiewe en geskiedenis geskryf van “bo” of van “onder” maak duidelik hoeseer geskiedskrywing ’n proses van seleksie, reduksie en ordening van ’n groot verskeidenheid data en keusemoontlikhede is.
Daar is egter ’n veel dieperliggende oorsaak, naamlik die aard van historiese herinnering self. Geskiedenis word te maklik net met die verlede geassosieer: wat verby is, is verby. Wat wel oorbly, is die herinnering aan die verlede wat die hede – en ons verwagting van die toekoms – op een of ander wyse kan beïnvloed. Die impak van die verlede en ons bewussyn van die verlede is dus verskynsels in die hede. In hierdie sin het geskiedenis meer met die hede en met die toekoms te doen as met die verlede.
Om hierdie gedeelte af te sluit: die erkenning van die singewende aard van geskiedskrywing help ons om ’n verdere dimensie van veelduidigheid te verstaan. As geskiedskrywing nie tot die “naakte feite” beperk kan word nie, maar altyd vereis dat hierdie feite in ’n verklarende raamwerk geplaas word, as gebeure altyd deur taal gemedieer word, is geskiedskrywing per definisie ’n uitdrukking van die pluraliteit van interpretasie.
Hierdie tweeledige geneigdheid tot goed en kwaad is ’n wesensaspek van beeldvorming wat aan verbeelding sy merkwaardige potensiaal verleen. Buber (1953) noem dit die “greatest danger and greatest opportunity at once”. Dit is hierdie dualiteit wat ook aan die wortel van die onderhawige problematiek lê. Sou dit die rede wees waarom veelduidigheid soveel ongemak veroorsaak – naamlik die potensiaal vir die kwaad? In die Westerse filosofiese tradisie is daar ’n lang-gevestigde agterdog teen verbeelding – ’n agterdog dat dit die natuurlike orde van dinge ondermyn, dat dit alles anders maak as wat dit werklik is. Vir sommige kan die vermoë van verbeelding om teenwoordig te stel dit wat afwesig is, slegs negatiewe gevolge inhou. Maar sou hierdie vermoë nie ook ten goede benut kon word nie? Soos wanneer afwesige elemente nuwe betekenis na vore bring? Dit is die vrae wat rigting sal gee aan hierdie afdeling waarin die bydraes van Edmund Husserl, Martin Heidegger en Paul Ricoeur baie kortliks aan die orde gestel word.
Twee implikasies van Husserl se benadering is belangrik vir die bespreking: eerstens, die prioriteit wat hy toeken aan die moontlike in plaas van die werklike – ’n tema wat weer deur Eberhard Jüngel opgeneem sou word; tweedens, die asof-modus van die menslike bewussyn wat verbeelding in staat stel om hom los te maak van perseptuele data en te fokus op alternatiewe maniere van verstaan – ’n gedagte wat deur Ricoeur verder ontwikkel sou word.
Heidegger het Husserl se aanslag verbreed deur ook ontologiese oorwegings in sy denke oor verbeelding in te sluit. Verbeelding is vir hom die gebied sonder grense waar tyd en syn mekaar ontmoet. In hierdie sin word verbeelding ’n ander woord vir Dasein (Kearney 1998:54).
Dit is egter Ricoeur met sy nadruk op die kreatiewe rol van verbeelding in taal wat die mees waardevolle insigte vir die tema lewer. Wat sy werk veral relevant maak, is sy skuif van ’n visuele model van verbeelding na ’n hermeneutiese een, waar die klem eerder op taal as op die visuele val en waardeur “imagination is assessed as an indispensable agent in the creation of meaning in and through language” (Kearney 1998:142). Dit vorm die basis van wat Ricoeur “semantiese vernuwing” noem – ’n konsep wat sy belangstelling in die kreatiwiteit van taal onderstreep en wat belangrike implikasies vir die kwessie van pluraliteit in die interpretasie van tekste het (Kearney 1994:17).
Semantiese vernuwing word moontlik gemaak deur die vermoë van taal om een ding te sê in terme van iets anders of om verskillende dinge op dieselfde tyd te sê. Daar is reeds verwys na die vernuwende potensiaal van die asof-strategie van verbeelding. Maar anders as Sartre, wat die verbeeldingswêreld as die negasie van die perseptuele wêreld beskou, sien Ricoeur die gelyktydige jukstaposisie van hierdie twee wêrelde as die noodsaaklike voorwaarde om nuwe betekenis te genereer.
Die belangrike punt vir die bespreking is Ricoeur se aanspraak dat by verbeelding die inhoud van die beelde minder van belang is as die funksie van hierdie beelde. Daardeur lê hy ’n verband tussen die produktiewe potensiaal van taal en die krag van verbeelding: