November-waterskeidingsdatums in die geskiedenis van die 20ste eeuŉ Man druk blomme in ŉ oorblywende stuk van die Berlynse muur in Berlyn, Duitsland ter nagedagtenis aan die slagoffers van die skeiding tussen die Ooste en Weste van dié land (9 November 2018). Foto: Markus Schreiber/AP Onlangs was herdenkingsgeleenthede van twee datums wat ontsettend bepalend was in die Europese en wêreldgeskiedenis en wat die loop van die geskiedenis vir altyd verander het. Die datums ter sprake is 9 en 11 November. Op 9 November 1938, 20 jaar ná die einde van die Eerste Wêreldoorlog, het die sogenaamde Reichskristallnacht (ŉ eufemistiese verwysing na die baie glasruite oftewel kristal wat in daardie nag gebreek is) plaasgevind, en is daar tydens Adolf Hitler se bewind op groot skaal Joodse besighede, sinagoges en huise afgebrand en beskadig is, talle Jode gedood en aangerand en later nog vele meer in hegtenis geneem en na konsentrasiekampe gestuur. Die uiterlike oorsaak was die moord op ŉ Duitse diplomaat deur ŉ Joodse sluipmoordenaar, wat as verskoning vir grootskaalse aanvalle op alle Jode in Duitsland gebruik is. Dit was ook die begin van die ernstige Joodse vervolging in Duitsland, wat in die Holocaust (ook bekend as die Jodeslagting) tydens die Tweede Wêreldoorlog sy laagtepunt sou bereik. Hoewel hierdie soort barbarisme niks onbekends in Europa was nie, veral as ŉ mens dink aan die verskrikkings van die kommunistiese revolusie in Rusland in 1917 en daarna, is so iets nie in die sentrum van Europa en die (“uiters beskaafde”) Duitsland verwag nie. Natuurlik het dit nie in isolasie plaasgevind nie. Die hervormings van die Sowjetse leier Michail Gorbatsjof en die betogings van burgers in talle Oos-Europese lande het die kommunistiese stelsel reeds in gedrang gebring. Die toeval wou dit hê dat op dieselfde dag, 9 November 1989, een van die mees vreugdevolle gebeurtenisse in die 20ste eeu sou plaasvind, naamlik die val van die Berlynse Muur – die simbool van skeiding tussen die “vrye Weste” en die kommunistiese lande – en daarmee saam het ŉ nuwe golf van strewe na vryheid en selfbeskikking ook losgebars, wat op sy beurt uitgeloop het op die einde van die Koue Oorlog, die vereniging van Duitsland en die uitbreiding van Westerse demokrasie (ten minste na Oos-Europa, al was dit nie na die res van die wêreld soos aanvanklik gehoop is nie). Akteurs voer ŉ herlewing uit van die bevryding van Mons, België as deel van die vieringe om 100 jaar sedert die einde van die Eerste Wêreldoorlog te gedenk (11 November 2018). Foto: Geert Vanden Wijngaert/AP Op 11 November 1918 – presies 100 jaar gelede – is die Eerste Wêreldoorlog beëindig. Duitsland het op dié dag die wapenstilstandsooreenkoms geteken, waarmee die land sy neerlaag erken het. Die datum 11 November 1918 markeer ŉ waterskeiding tussen twee eras: die een voor die Eerste Wêreldoorlog was ŉ tyd van groot multi-etniese ryke met konings en keisers, ŉ tyd van Europese oorheersing en imperialisme. Dit was ook die era van optimisme en ongekende voorspoed en ŉ groot oplewing in die handel, produksie en vervoer, maar ook kunste, argitektuur, musiek ensovoorts. Dit was Europa se goue era. Ná 11 November 1918 het alles verander: dinastiese ryke is opgedeel in kleiner etnies gedomineerde state, veral op die Balkan. Demokrasie het nie orals die monargie vervang, soos die Amerikaanse president Wilson gehoop het dit sou nie. Inteendeel, totalitêre ideologieë soos kommunisme en allerhande variasies van fascisme het dit gedoen. Daar was nog nie sprake van dekolonisering nie, maar in die kolonies het die woelinge reeds begin. Voorspoed het gewyk voor hiperinflasie en later die Groot Depressie. Pleks van optimisme en selfvertroue het nihilisme, genotsug en afkeer van waardes en godsdiens as nuwe lewensuitkyk na vore gekom. Nugterheid in kuns, literatuur en argitektuur het die vorige prag en praal vervang. Natuurlik hang dit nie alles net van die Eerste Wêreldoorlog af nie, maar die jaar 1918 was ŉ besliste skeidingslyn in die geskiedenis. Die miljoene gesneuweldes (naastenby 40 miljoen, as alle sterfgevalle en vermistes getel word) het ook Europa se selfvertroue aangetas. So iets moes nooit weer gebeur nie en as remedie is ŉ eerste poging tot globale regering, naamlik die Volkebond, ingestel. Duitsland en sy bondgenote is uitermate hard gestraf in die hoop om hulle onder te hou. Die teendeel is bereik – hulle het verneder gevoel en na wraak gesoek. Dit is intussen ŉ redelike konsensus onder historici dat die Eerste Wêreldoorlog en sy uitkoms die pad vir die Tweede Wêreldoorlog voorberei het. Europa het as wêreldmoondheid ná die Eerste Wêreldoorlog en nog meer ná die Tweede Wêreldoorlog geabdikeer, maar die Weste het bly staan, danksy die VSA. Tekenend was ook dat beide die Eerste Wêreldoorlog asook die Reichskristallnacht deur die politieke leiers beveel is, terwyl die val van die muur uit en uit deur burgerlike massa-aksie bereik is.