Nuuskommentaar: Kom hier ’n noodtoestand?Die term “noodtoestand” is onlangs deur die waarnemende polisiekommissaris in die konteks van die studente-protes genoem en afgewys. Maar is daar werklik so ’n moontlikheid en wat sal die implikasies wees? Die term “noodtoestand” het enkele dae gelede weer in omloop gekom, spesifiek in die konteks van studente-protes landswyd, sodat die waarnemende polisiehoof dit moes wegpraat. Met die dagvaarding van die minister van finansies en sy reaksie daarop, asook die ANC se reaksie dat die reg sy loop moet neem, is dit duidelik dat die land se skaakspel op ’n finaliteit afstuur wat nog ’n groot verskeidenheid uitkomste kan bied, waarvan die afkondiging van ’n noodtoestand maar een is. Die een saak wat egter baie duidelik uitstaan, is dat die gebeure om die kop van minister Pravin Gordhan ’n uiters belangrike skuif op die skaakbord was. Politiek-gesproke is dit nou skaak, en die volgende skuif gaan bepaal of dit skaakmat in pres. Jacob Zuma se guns is, en of Zuma se opponente hom in ’n weergalose lokval gelei het. Hoe die burgerlike samelewing gaan reageer, hoe die publiek gaan reageer, hoe die beweerde derde mag gaan reageer; alles speel saam om scenario’s te skep waarmee ontleders naam kan maak, of hul eie name met ’n plank kan slaan. Net ter wille van duidelikheid: Die scenario van ’n moontlike staatsgreep word nie nou deur gerespekteerde kommentators genoem nie en hulle speel versigtig deur nie verder as staatskaping of algehele verval en rommelstatus te gaan nie, en word in hierdie kommentaar bloot as ’n uiterste moontlikheid genoem. Onder die gerekende politieke ontleders wat vroeg uit die blokke is, tel prof. André Duvenhage van die Potchefstroomse kampus van die Noordwes-Universiteit. In ’n middelbladartikel met die titel “Is Zuma se dae getel?” in Volksblad vanoggend, skryf hy in dié uitstekende artikel onder meer: “Die dagvaarding aan Pravin Gordhan, minister van finansies, begin een van die beslissendste gevegte in die onlangse geskiedenis van die ANC. Dit hou verreikende gevolge vir die staat in.” Die opskrif van Netwerk 24 se kommentaar is veelbetekenend: “Dagvaarding van Gordhan kan enorm wees.” Dr. Leopold Scholtz skryf op Netwerk 24: “Die finansiële webwerf Bloomberg het die stap om Pravin Gordhan, minister van finansies, van bedrog aan te kla beskryf as ‘die jongste kronkel in die stryd met pres. Jacob Zuma wat kan beteken dat Suid-Afrika se kredietgradering tot rommelstatus verlaag word’.” Die opskrif van Magnus Heystek se artikel op Moneyweb is: “South Africa: be afraid, be very afraid.” Die redakteur van Moneyweb, Ryk van Niekerk, se bydrae is: “Gordhan-gate comes to a head.” (Weens Moneyweb se sensitiwiteit oor kopiereg word hier nie dieper gedelf nie.) Gordhan self veg voort: “Finance Minister Pravin Gordhan on Tuesday ruled out resigning and called the fraud charges against him merit-less, politically motivated and timed to destabilise the economy,” som Business Day sy houding op. IOL se opskrif dat Gordhan se taak bemoeilik word deurdat hy nou op ’n bewegende teiken moet aanlê, is baie beskrywend. Die Nasionale Vervolgingsgesag se pogings om geloofwaardigheid te verwerf dat dit vry van politieke inmenging werk, staar opdraande stryd in die gesig solank dit met appélprosesse probeer keer dat pres. Jacob Zuma weer aangekla word in die saak wat nou algemeen as die “bande-saak” bekend staan. Gordhan is gedagvaar om in die hof te verskyn terwyl die saak teen hom se ondersoek deur die Valke nog nie heeltemal afgehandel is nie. By ’n groot deel van die publiek sal die persepsie oor die implikasies van ’n noodtoestand waarskynlik sterk gesentreer wees om tonele uit rolprente soos Earthquake waar dit onder meer behels dat plunderaars op sig geskiet kan word. Dat ’n noodtoestand in Suid-Afrika bedoel is om uiters beperk te wees blyk daaruit dat die grondwetlike poort hiervoor, artikel 37 van die Grondwet, deel van die handves van menseregte uitmaak. Streng grondwetlike voorskrifte geld dus vir Wet 64 van 1997 wat die noodtoestande sou reël. ’n Noodtoestand mag net uitgeroep word as daar ’n oorlog is, as die land ingeval word, as algemene oproer (insurrection) heers, of in die geval van wanorde, ŉ natuurramp of ŉ ander noodgeval. Die lewe van die nasie moet bedreig word. Die noodtoestand mag nie langer as 21 dae duur nie, tensy dit deur die Algemene Vergadering vir nie langer as drie maande op ’n slag verleng word nie, en ’n tweede of verdere verlenging van die noodtoestand verg ’n 60 persent meerderheid in die Nasionale Vergadering. Met die tweespalt in die ANC kan verwag word dat die ANC en sy surrogaatpartytjies moeilik 60 persent sal haal omdat lede van die ander kamp in die ANC daardie dag “ongesteld” kan wees. Die geldigheid van die noodtoestand kan deur die howe getoets word. Aangehoudenes in terme van die noodtoestand se regte verskil nie veel van mense wat onder normale omstandighede aangehou word nie. Hul aanhouding kan ook ná tien dae in ’n hof betwis word. ’n Noodtoestand word deur ’n proklamasie in die Staatskoerant deur die president aangekondig. Dit kan vir die hele land, of gedeelte van die land geld. Hoewel die fisieke uitwerking van ’n noodtoestand nie so ernstig en ingrypend is soos wat in baie persepsies bestaan nie, is die sielkundige impak van so iets op die politieke gemoed van die publiek en die land se internasionale aansien enorm. Dit is as’t ware ’n vrypas tot rommelstatus en dus nie ’n maklike uitweg om die land te stabiliseer, en studente wat wil studeer se belange te beskerm nie. Voeg hierby ander feitlik onbeperkte magte van die president soos om sy kabinetslede na hartelus aan te stel en af te dank (iets waaraan die publiek gereeld herinner is), en die saak het ’n donkerder aanskyn. Dit bly dus gebiedend noodsaaklik dat Zuma deurlopend die besef moet koester dat sy eie kop gaan rol as hy sy hand oorspeel. Maar dit behels dat sy teenstanders op die skaakbord deeglik bemagtig moet wees. Dit sluit in dat burgerlike instellings so veel steun as moontlik moet hê en so goed as moontlik toegerus moet wees om, as die staat noodmagte misbruik en die howe ignoreer, deur vreedsame burgerlike verset genoeg druk uit te oefen om die Grondwet te beskerm. Soos gemeld, die afkondiging van ’n noodtoestand is nou heel onwaarskynlik, maar die noem van ’n derde mag in die studente-onrus deur gerespekteerde ontleders soos Theo Venter, sonder om te noem wie agter hulle sit, maak dat die publiek tog maar veilig moet speel deur by wyse van spreke die broek hoog te hou deur ’n gordel, kruisbande en ’n stewige rek in te span. Al is dit net omdat soveel van die scenario’s op die ekonomie impakteer, en dus die klinkende munt (as daar is) in die sak.