Gemeenskap vandag. Ontologie, abstraksie en plek | LitNet
Danie Goosen 2012-12-05
In die artikel word op 'n histories-spekulatiewe wyse nagedink oor die begrip gemeenskap, en in die besonder oor die krisis waarin gemeenskap sigself in die moderne en laat-moderne wêreld bevind. Ter wille daarvan om 'n hermeneutiese sleutel te ontwikkel met behulp waarvan genoemde krisis onder woorde gebring kan word, word in die eerste deel van die artikel breedvoerig stilgestaan by 'n hedendaagse interpretasie van die Platonies-Aristotelies-Christelike tradisie. In die besonder word gefokus op die ontologie ten grondslag van laasgenoemde en veral op die feit dat dit die werklikheid self as 'n deelnemende gemeenskapsgebeure verstaan het. Hiervolgens word die werklikheid gekenmerk deur die wederkerige samespel tussen die "ekstatiese" en die "substantiewe" (oftewel die gemeenskap tussen die "transendente ander" en die "immanente self"). Met behulp van laasgenoemde uiteensetting word in die tweede afdeling gefokus op enkele belangrike strukturele eienskappe van die modernisme. In die besonder word gefokus op die feit dat die modernisme poog om die ontologie van die tradisie weg te doen deur die "substantiewe" (of die "immanente self") vanuit die werklikheid as gemeenskapsgebeure te abstraheer en tot 'n selfstandige – selfstaande, outonome – entiteit uit te roep. In en deur dié abstraksie van die self uit sy ekstatiese verhouding met die ander is die idee-historiese voorwaardes neergelê vir die hedendaagse verskynsel van die vryswewende individu. Laasgenoemde rig sy lewe nie meer in ooreenstemming met die gemeenskap in nie, maar in ooreenstemming met sy private keusevryheid. In die laaste afdeling word met behulp van die ontleding van die modernisme kortliks gefokus op 'n hedendaagse gemeenskap, te wete die Afrikaners. In die besonder word aangevoer dat die Afrikaners as kultuurgemeenskap reeds vanaf hulle vroeë historiese oorsprong gekenmerk word deur die dubbelsinnige aanwesigheid van sowel die tradisionele opvatting van gemeenskap as die moderne afwesigheid daarvan. Vanaf hulle vroegste oomblikke bevind hulle hulle tussen die aansprake van die tradisie en die moderne klem op die keusevryheid van die individu. Laasgenoemde word geïllustreer by wyse van die spanning in hulle politieke denke tussen die tradisionele beroep op 'n transendente ander en die moderne oproep tot outonome selfstandigheid, maar ook by wyse van die verwikkelde samespel tussen die moderne klem op "ruimte" en 'n tradisionele sin vir "plek". Die krisis van gemeenskap onder Afrikaners kan vanuit hierdie tussentoestand tussen tradisie en moderniteit waarin hulle hulle altyd alreeds bevind, verstaan word.
Die werklikheid verstaan as "werklikheid vanaf" (esse ab) dui op dié werklikheid wat ons as 'n geskenk vanuit 'n bron buite onsself in ontvangs neem, naamlik die skepping self. As sodanig dui dié modus nie op die werklikheid wat deur ons aktief gemaak, geproduseer of geskep word nie. Dit dui eerder op 'n gebeure wat elke aktiewe houding voorafgaan, naamlik die passiewe in-ontvangs-neem van die werklikheid as suiwer geskenk. Laasgenoemde sluit ook die aktiewe self in, wat dus nie sy oorsprong in homself het nie, maar in bronne buite homself. In plaas daarvan dat die self daarom ook deur 'n soort triomfantalisme met betrekking tot sy eie aktivistiese prestasies gekenmerk kan word, word hy eerstens gekenmerk deur 'n verwonderde in-ontvangs-neem van, en
'n dankbare laat-wees van, die dinge (Schindler 2011b:255).
3. Die moderne abstraksie
Hier onder word uitgegaan van die standpunt dat die modernisme teen die agtergrond van bostaande uiteensetting as 'n omvattende afskeid van die ervaring met die werklikheid as 'n gemeenskapsgebeure verstaan kan word. Die krisis waarin die feit van gemeenskap sigself bevind, kan as 'n manifestasie van dié afskeid verstaan word.
3.1 Die politieke gemeenskap as kunsmatige konstruk
In aansluiting by hierdie uiteensetting kan aangevoer word dat die politieke orde, losgeknoop van sy tradisionele telos, tot 'n pure kunsmatige konstruk gereduseer word. Voortaan word die politieke orde gedink, gefingeer en gemaak.16 Volgens Hobbes is die staat daarom ook niks anders nie as 'n "creation out of nothing by human wit". As sodanig is die staat nie meer iets wat tussen ons "verskyn" of "vir die oog sigbaar" is nie. As die produk van ons wit "bestaan dit nie buite-om die denke nie, is dit nie alvorens dit nie gedink word nie" (Slade 2010:243; my vertaling).
Hierdie kompenserende gebeure word egter deur 'n verlammende ironie gekenmerk: Hoe meer die beroep op regte uitgebrei word, des te meer lê die staat sy geometriserende koördinate aan die dinge op. En des te meer gaan die werklikheid gebuk onder die verlies aan plek.
3.2 Potensialiteit en aktualiteit
Met die beëindiging van apartheid het die ritme van die modernisme in sy teendeel omgeswaai en – in 'n ontginning van die postmoderne potensiaal wat in die modernisme self skuilhou – het die klem voortaan weg van die self verskuif en nou op die verhoudingsmatige en die ander geval. 'n Voorbeeld hiervan is die selfontkenning wat na 1994 by talle Afrikaners ingetree het. Afrikaners vind dit voortaan moeilik om na hulself as Afrikaners te verwys. (Scruton 2004 beskryf 'n soortgelyke verskynsel onder Europese intellektuele in sosiopsigiese terme as die manifestasie van oikophobia, oftewel vrees vir die eie.) In die proses neem hulle hul toevlug tot en skuil hulle agter 'n histories ongefundeerde neologisme soos "Afrikaanses". Hierdie gebeure gaan gepaard met 'n proses ingevolge waarvan die geskiedenis vaarwel geroep en 1994 as die "jaar nul" uitgeroep word (voortaan word alles voor dié datum tot 'n historiese lugleegte gereduseer); maar dit gaan ook gepaard met die onvermoë om die apartheidsverlede te kontekstualiseer (apartheid word 'n onhistoriese krag wat eties dieselfde status as die bose verwerf); terwyl die politieke lewe deur 'n buitensporige vertroue op die regbank, die nuwe grondwet en individuele regte vervang word. In weerwil van die feit dat "die geskiedenis van Suid-Afrika die geskiedenis van sy gemeenskappe is", word individuele regte voortaan as die enigste sleutel tot 'n vreedsame orde verstaan. Gemeenskap en die noodsaak om dit by wyse van 'n verstandige politiek van ooreenkomste in beskerming te neem, word so in die agtergrond verdring.19
Teen die agtergrond van die groter idee-historiese beeld op die modernisme wat hier bo ter sprake gebring is, verteenwoordig bogenoemde wendinge tussen die substantiewe en die ekstatiese teenoorgestelde moontlikhede opgesluit in een en dieselfde gegewe, naamlik die modernisme. In plaas daarvan dat die verhouding tussen self en ander deur 'n intelligente politiek van wederkerigheid gekenmerk word, val hulle telkens in uitsluitende groothede vas.
4.1 Die Calvinistiese erfenis
Afrikaners is vanaf hulle vroegste oomblikke tydens die 18de eeu deur die Calvinisme gestempel. Wie en wat 'n Afrikaner was, was onlosmaaklik deur hierdie erfenis moontlik gemaak. W.A. de Klerk het daarom ook in sy steeds belangrike werk oor die verband tussen die Calvinisme en die Afrikaners tereg na laasgenoemde as die "Puriteine in Afrika" verwys (De Klerk 1975).
4.2 'n Sin vir plek
Afrikaners het nie daarin geslaag om genoemde dualisme tussen die republikeinse klem op outonomie en hulle Calvinistiese sin vir afhanklikheid jeens die transendente oorspronge van hulle bestaan op te hef nie. Dit verklaar waarom hulle politieke geskiedenis neerslag gevind het in twee wyd uiteenlopende motiewe, naamlik 'n sin vir ruimte en plek.