’n Kunstenaar wat op fassinerende wyse aan hierdie denkwyse uitdrukking gegee het, is die Nederlandse skilder Piet Mondrian (1872-1944). Hy het opgegroei in ’n toegewyde Calvinistiese ouerhuis, as kunsstudent in Amsterdam by ’n goeie vriend en geesgenoot van Abraham Kuyper tuisgegaan, en in 1893 as lidmaat by die Gereformeerde Kerk wat pas die jaar tevore onder leierskap van Kuyper gestig is, aangesluit.
Ten spyte daarvan dat sy spiritualiteit mettertyd in ’n meer esoteriese rigting ontwikkel het en hy ’n lid van die Teosofiese Vereniging geword het, het hy in sy kuns steeds geworstel met die tipies gereformeerde vraagstelling oor die voorstelbaarheid van God en van die werklikheid soos dit met God in verband staan.
Onder invloed van die Franse Kubisme het sy kuns in die rigting van ’n abstrakte, non-figuratiewe styl ontwikkel. Deur toenemende abstraksie wou hy die fundamentele onderlinge verwantskap blootlê wat struktuur en betekenis aan die geskape werklikheid verleen, en op dié manier aantoon hoedat daar ’n essen­siële samehang inherent aan alle dinge is.
In ’n strewe om uitdrukking te gee aan wat hy “a pure reflection of life in its deepest essence” genoem het, het hy die kleurgebruik in sy skilderye gereduseer tot die drie primêre kleure, rooi, geel en blou (saam met wit), en die vormgewing gereduseer tot horisontale en vertikale lyne wat mekaar reghoekig kruis.
So gesien verteenwoordig ’n skildery soos sy Komposisie in Rooi, Blou en Geel van 1930 byna iets van die ervaring van Moses voor die brandende bos: Terwyl hy niks meer oor God verneem nie as die woorde “Ek is wat Ek is”, kry hy tog daardeur insig in die samehang tussen God en die werklikheid van God se mense.
Wat in ag geneem moet word, is dat Picasso se ateïsme in die eerste plek verstaan moet word as ’n reaksie teen die reaksionêre en eng moralistiese Spaanse Katolisisme van sy tyd: Dit was eerder gerig teen die bepaalde gestalte van die kerklike struktuur as teen dít waaroor dit ten diepste in die Christelike geloof gaan. Dit verklaar waarom hy hom nie daarvan kon weerhou om telkens weer terug te keer na sentrale Christelike simbole – in besonder die uitbeelding van die kruisiging van Christus – nie.
Rondom die kruis word verskeie ander figure uitgebeeld, onder andere die soldate wat aan die voet van die kruis die lot werp oor Christus se klere, ’n persoon bo-aan ’n leer besig om Christus se een hand aan die kruis vas te spyker, en ’n figuur op ’n perd wat Christus se sy met ’n lans deurboor. Opvallend is dat hierdie figure heelwat kleiner is as die ander figure in die skildery, wat verstaan sou kon word as ’n toespeling op die onbeduidendheid van diegene wat vir die lyding en ellende in die wêreld verantwoordelik is – “the banality of evil” in die taal van Hanna Arendt.
Weerskante van die kruis is daar verskeie ander figure wat beswaarlik van mekaar onderskei kan word. Die figuur aan die linkerkant dra ’n swaar las op die skouer en het ’n gesig wat vertrek is in ’n mengsel van pyn en verdrietige protes. Net regs van die kruis is ’n figuur met ’n blik wat in verdwasing afgewend is van die kruisgebeure, terwyl die figuur heel regs se hande in ’n pleitende gebaar ten hemele saamgeklem is.
Die mees opvallende van die figure aan die regterkant het ’n kop veel groter as sy/haar voete, oë wat lyk asof dit geblinddoek is en ’n vreemde glimlag op die gesig. Sou dit ’n ironiese verwysing wees na mense wat blind is vir die lyding rondom hulle en deur die lewe gaan asof alles in orde is – terwyl alles in werklikheid drasties buite orde is?
Enigmaties is die figuur wat aan die gekruisigde Christusfiguur vasklem en met ’n oopgesperde mond op die punt staan om bloed uit die kruiswond aan Christus se sy te drink. Moontlik ’n verwysing na Maria Magdalena wat by die lyding aan die kruis verbykyk en die verlossende aard daarvan aangryp – so asof sy saam met mense deur die eeue wil sê: “Deur sy wonde het daar vir ons genesing gekom”.
Die skildery bied ’n uitbeelding van drie persone op ’n pier by ’n rivier of meer. Die sentrale figuur op die voorgrond word uitgebeeld as ’n persoon wie se gesig in ’n angskreet vertrek is en wat die geluid van die kreet (of dit wat aanleiding gee tot die kreet) met sy/haar hande oor die ore probeer uitdoof.
Die twee figure op die agtergrond stap weg van die kyker af, klaarblyklik onbewus of ongestoord deur die angstoestand van die skreeuende figuur op die voorgrond. Die gebeure wat hier uitgebeeld word, speel af onder ’n hemelruim wat op onheilspellende wyse deur die skakerings van ’n sonsondergang verkleur word.