Die uitgestrekte Siberië beslaan feitlik die hele Noord-Asië.
Koördinate: 60°0′N 105°0′O﻿ / ﻿60.000°N 105.000°O﻿ / 60.000; 105.000
Siberië (Russies: Сиби́рь, Sibir) beslaan die grootste deel van Asiatiese Rusland. Dis ’n uitgestrekte, mineraalryke en grootliks ysbedekte gebied wat feitlik oor die hele Noord-Asië strek en reeds vanaf die 16de eeu deel van die Russiese Ryk was.
Dit sluit ’n groot deel van die Eurasiese steppe in en strek ooswaarts van die Oeralgebergte tot by die skeiding tussen die opvanggebiede van die Stille Oseaan en die Noordelike Yssee, en suidwaarts van die Noordelike Yssee tot by die heuwels van Noordsentraal-Kazachstan en die nasionale grense van Mongolië en Sjina.
Opgrawings getuig van gesofistikeerde nomadiese beskawings wat reeds voor die Christelike era aan die oewers van al die Siberiese mere gewoon het. Tans beslaan dit sowat 77% van Rusland se grondgebied (13,1 miljoen vk. km), maar bevat slegs 25% van die land se bevolking (38 miljoen mense). Die meeste van hulle woon in die suide, al langs die Transsiberiese Spoorlyn wat Moskou in die weste met Wladiwostok in die ooste verbind. Die grootste stad is Nowosibirsk, wat met sy 1,5 miljoen inwoners ook die derde grootste stad in Rusland is.
Die streek is buite Rusland veral bekend weens die groot aantal strafkampe, bekend as die Goelag, wat hoofsaaklik in die Sowjet-tyd daar opgerig is. Hulle was later so algemeen dat die naam "Siberië" sinoniem geraak het met verbanning en gedwonge arbeid.
Die belangrikste geografiese streke is die Wes-Siberiese Vlakte, ’n laagliggende, moerasagtige gebied waar grasvlaktes plek-plek voorkom, en die Sentraal-Siberiese Plato, ’n grootliks vulkaniese gebied met veral naaldboomwoude. Die klimaat is subarkties – die jaarlikse gemiddelde temperatuur is sowat 0°C, met die gemiddelde in Januarie -15°C en in Julie 20°C.
Historiese vlag van Siberië.
Historiese wapen van Siberië.
1 Oorsprong van die naam
2 Grense en administratiewe verdeling
4.1 Vroeë bevolkings
4.2 Siberiese khanaat
4.3 Russiese verowering
4.4 Ontdekkingsreise in Siberië
4.4.1 17de eeu
4.4.2 18de eeu
4.4.3 19de eeu
4.5 Vooruitgang en industrialisasie
4.6 Die Toengoeska-voorval
5 Geografie en geologie
5.2 Mere en riviere
8.1 Per pad
8.2 Per spoor
8.3 Per lug en water
Volgens sommige bronne het die naam ontstaan uit die Turkse woord vir "slapende land." Ander meen dat dit die stamnaam was van die Sibilla, antieke Turkse nomades wat later deur die Siberiese Tartare opgeneem is, of dat dit verband hou met die Sabir-volk.
Die moderne gebruik van die naam verskyn in Russies sedert die verowering van die Siberiese Khanaat.
Grense en administratiewe verdeling[wysig | wysig bron]
1. Historiese Siberië 2. Geografiese Russiese Siberië 3. Siberiese Federale Distrik
Die term "Siberië" het ’n baie lang geskiedenis en die betekenis daarvan het deur die jare geleidelik verander (sien kaart regs).
Die historiese definisie van Siberië is die hele deel van Rusland oos van die Oeralgebergte, insluitend die Russiese Verre-Ooste. Volgens hierdie definisie strek Siberië van die Oeralgebergte tot aan die kus van die Stille Oseaan, en van die Noordelike Yssee tot aan die grens van Russiese Sentraal-Asië en die nasionale grense van Mongolië en Sjina.
Sowjet-bronne en moderne Russiese bronne definieer Siberië gewoonlik as ’n streek wat van die Oerals ooswaarts strek tot by die skeiding tussen die opvanggebiede van die Stille Oseaan en Noordelike Yssee, en van die Noordelike Yssee suidwaarts tot by die heuwels van Noordsentraal-Kazachstan en die nasionale grense van Mongolië en Sjina.
Ander bronne gebruik ’n effens breër definisie vir die huidige Siberië wat ooreenstem met die historiese definisie – of soms ’n effens nouer definisie wat ooreenstem met die grense van die Siberiese Federale Distrik. In Russies word die naam Siberië egter nooit gebruik as plaasvervanger van die Siberiese Federale Distrik nie.
Siberië se belangrikste stede sluit in: Barnaoel, Irkoetsk, Kemerowo, Krasnojarsk, Nowokoeznetsk, Nowosibirsk, Omsk, Tomsk en Tjoemen.
Kaart van die belangrikste stede in Siberië.
Federale deelgebiede van Siberië
Oeral- Federale Distrik
Chanti-Mansi- Outonome Okroeg
Jamalo-Nenets- Outonome Okroeg
Nowosibirsk, Siberië se grootste stad.
Demografiese ontwikkeling van die nege grootste Siberiese stede.
Siberië het 38 miljoen inwoners (2005-sensus) en ’n bevolkingsdightheid van sowat drie mense per vierkante kilometer. Die oblaste met die digste bevolkings is Tsjeljabinsk en Kemerowo, met 41 en 30 mense per vierkante meter onderskeidelik. Die Korjak-okroeg het ’n bevolkingsdigtheid van minder as 0,1 mens per vierkante meter.
Die meeste inwoners is Russe en gerussifiseerde Oekraïners, maar in sekere streke soos Tiwa is die Slawiese bevolking so laag as 20%.
Mongoolse en Turkse volke soos Boerjate, Jakoete, Tiwiniërs en Siberiese Tartare het oorspronklik in Siberië gewoon en afstammelinge van dié volke woon steeds daar. Die sowat 445 000 Boerjate is die grootste minderheidsgroep. Ander etniese groepe sluit in Kets, Evenks, Tsjoektsji's, Korjakke en Joekagirs. Amptelik woon daar 40 000 Sjinese in die Russiese Verre-Ooste, maar daar word geglo dat die getal veel hoër is.
Sowat 70% van Siberië se bewoners woon in klein woonstelle in die stede. Op die platteland woon mense in eenvoudige, maar ruimer houthuise. Nowosibirsk, met ’n bevolking van sowat 1,5 miljoen, is die grootste stad in die streek en die derde grootste stad in Rusland naas Moskou en Sint Petersburg. Ander Siberiese stede met meer as ’n miljoen inwoners is Jekaterinburg (1,3 miljoen), Omsk (1,1 miljoen) en Tsjeljabinsk (1,07 miljoen).
Tobolsk, Tomsk, Krasnojarsk en Irkoetsk is ouer, historiese stede.
Verskeie gelowe word in Siberië beoefen, onder andere Oos-Ortodoksie, Islam, Tibettaanse Boeddhisme en ander Christelike gelowe. Daar is ook sowat 70 000 Jode.
Plaaslike gelowe dateer uit honderde jare gelede. Die groot, uitgestrekte gebied het baie verskillende plaaslike gode, soos Ak Ana, Anapel, Boegadi Moesoen, Kara Khan, Khaltesj-Anki, Kini'je, Koe'oerkil, Nga, Noe'tenoet, Noemi-Torem, Noemi-Turum, Pon, Poegoe, Todote, Toko'joto, Tomam, Xaja Iccita en Zonget. Plekke met heilige gebiede sluit in Olchon, ’n eiland in die Baikalmeer.
Hoofartikel: Geskiedenis van Siberië
Vroeë bevolkings[wysig | wysig bron]
Gesofistikeerde nomadiese beskawings, soos die Jenisiane en Samojede, het al voor die Christelike era in Sentraal-Siberië gewoon. Opgrawings getuig van digte bevolkings aan die oewers van al die Siberiese mere. Veral die Samojede het talle artifakte van brons, silwer en goud agtergelaat. In Suid-Siberië kan Indo-Irannese invloede teruggespoor word tot 2300–1000 v.C. Tussen die 7de en 3de eeu v.C. het die Skitiërs in die Altai-streek gefloreer.
Die stigting van die Xiongnu-ryk in die 3de eeu v.C. het baie mense gedwing om uit te wyk na die noordelike grense van die groot Sentraal-Siberiese Plato. Verskeie Turkse stamme soos die Chakas en