Wat is Suid-Afrika se voorland?Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Onlangs het Dawie Roodt, hoofekonoom van die Efficient-groep, in die Afrikaanse koerante ’n interessante artikel gebou rondom die vraag: Waarom werk sommige lande en ander nie? Dis ’n vraag wat hy voorheen in ander media ook al aangeraak het, en waaroor hy en sy span tans navorsing doen. In die kort bestek van sy artikel kon Roodt natuurlik nie diep op die saak ingaan nie, maar hy het een oorkoepelende faktor uitgelig: Handel. Histories is dit ’n waarheid soos ’n koei. Reg deur die geskiedenis, van die begin af, was handel die een groot voorwaarde vir welvaart en alles wat daarmee saamhang. Oorloë het handel dikwels belemmer en gepaard met die vernietiging en verlies aan menselewens het dit ekonomiese groei dan benadeel. Dalk die beste bewys hiervoor was die wyse waarop die Eerste Wêreldoorlog die destydse groeiende wêreldhandel en ekonomiese globalisering vernietig het. Dit is vererger deur die verhoogde tariewe wat regerings aan die begin van die 1930’s ingevoer het in ’n misplaaste poging om hul eie ekonomieë te beskerm, iets wat die Depressie van die jare dertig aansienlik vererger het. In ’n artikel wat dikwels deur ekonome aangehaal word kom Jeffrey Frankel (Harvard-universiteit) en David Romer (Universiteit van Kalifornië, Berkeley) tot die gevolgtrekking dat “a rise of one percentage point in the ratio of trade to GDP increases income per person by at least one-half percent” (“Does trade cause growth”, in The American Economic Review, 1 Junie 1999). Die stelling dat handel ’n voorwaarde vir ekonomiese groei en dus welvaart is, moet egter verder verken word. Handel val nie uit die hemel nie; dit gedy of kwyn deur aanwysbare faktore. Ten eerste bewys die geskiedenis dat handelsoorloë en gepaardgaande hoë handelstariewe nooit wenners oplewer nie; álmal verloor uiteindelik. Dit is nie die oplossing vir selfs legitieme dispute tussen byvoorbeeld Amerika, Europa en China nie. En dus is die handelsoorloë waarmee pres. Donald Trump gereeld links en regs dreig, uiteindelik sleg vir sy eie land. In die tweede plek hang handel af van ’n stel algemeen aanvaarde reëls wat alle partye bevoordeel en wat nie willekeurig omseil of afgeskaf kan word nie. Dit verg dus ’n goed ontwikkelde regstelsel, verstandige wette en onafhanklike arbiters, byvoorbeeld in die vorm van howe – en dus ’n regstaat. Gewaarborgde eiendomsreg is teen dié agtergrond ’n absolute voorvereiste. Jy kan nie handel en ekonomiese produksie beveilig as mense nie seker is van hul eiendom nie. Dis dan dat entrepreneurs – of hulle nou sakelui is, fabriekseienaars of boere – besluit om nie meer in die ontwikkeling van hul ondernemings te belê nie. Of selfs om hul goed landuit te vat en elders neer te stryk. ’n Siniese spreekwoord is hier van toepassing: Kapitaal is lafhartig. Niemand by sy volle verstand gaan groot geld steek in ’n land waar jy alles met ’n handomkeer kan verloor nie. En as niemand daar belê nie, vind daar ook nie handel plaas nie. En krepeer die bevolking van ellende. ’n Faktor wat hiermee verband hou, is korrupsie. Daar is ’n horde akademiese studies wat wys dat daar ’n negatiewe korrelasie tussen korrupsie en ekonomiese groei is, en dis onmoontlik om hier alle bevindings aan te haal. Dis voldoende om te sê dat ek geen enkele studie kon vind wat nié dié verband bevestig nie. Ook in dié opsig is ’n goed ontwikkelde regstelsel en regstaat dus lewensbelangrik. Korrupsie is so oud soos die mensdom en sal waarskynlik nooit volledig uitgeroei kan word nie, maar jy hoef dit nie vir die korruptes maklik te maak nie. Inteendeel, die wete dat hulle uitgevang en gestraf kan word, kan altans sómmige voornemendes afskrik. Maar die regstelsel en regstaat hang saam met ’n verdere faktor. Dit is ’n demokratiese politieke kultuur. ’n Regstelsel kan gesien word as ’n paar miljoen woorde op papier. Papier is dooie bome. Daardie paar miljoen woorde moet dus leef in die harte van mense. Genoeg mense moet daarvan oortuig wees dat die stelsel en kultuur wat op die papier beskryf word, in hul belang is en dien om hul regte te beskerm. Sonder dat ek die ou apartheidstelsel met al sy gebreke hier wil verdedig, bly dit ’n onbetwisbare feit dat die apartheidstaat ’n relatief goed funksionerende regstelsel aan die ANC-staat nagelaat het. In die jare 1990-’94 en onmiddellik daarna is die leemtes grotendeels gevul en die gebreke herstel, sodat ons land so teen 1996 in ’n ideale posisie was. Die probleem is dat te veel ANC-politici dié proses gesien het as ’n lastige, maar verbygaande oorgangsperiode. Hul doel was nie ’n goed werkende demokrasie en ekonomie nie; hulle het die staat gesien as ’n skatkamer wat na hartelus geplunder kon word. Die getuienis wat die laaste weke en maande voor die Zondo-kommissie oor staatskaping gelewer is, het ’n skrikwekkende beeld van meedoënlose grypsug en gierigheid opgelewer. Die staatsdiens het grotendeels in duie gestort; die staat kan nie meer die veiligheid van sy burgers waarborg nie; semi-staatsinstellings soos Eskom, SAL en Transnet kan net met miljarde uit die burgers se krimpende sakke orent gehou word. En intussen gaan planne om grond sonder onteiening te konfiskeer eenvoudig voort. Pres. Cyril Ramaphosa besef wel wat die gevolge gaan wees, maar hy het moeite om sy ewewig op die randjie van die politieke afgrond te behou en is (voorlopig altans) eintlik magteloos om dié verwoestende planne te keer. Terug by die oorspronklike vraag: Waarom werk sommige lande en ander nie? Wat onderskei Ghana van Suid-Korea, wat in 1957 albei min of meer dieselfde bruto binnelandse produk (BBP) had, maar waar Ghana sedertdien hopeloos uitgesak het? In 2018 was die Ghanese BBP sowat 5% van Suid-Korea s’n. Die groot vraag is dus: Waarheen is Suid-Afrika op pad? Is Ghana of Suid-Korea ons voorland? Soos sake táns staan, selfs met Ramaphosa as president, stuur ons af op ’n Ghanese situasie. Dinge kán natuurlik nog omgekeer word. Maar dan sal Ramaphosa sy burgeroorlog in die ANC dringend moet wen. Indien dit gebeur, kan ons rede hê om te hoop. As hy verloor … dan word Solidariteit se Plan B al opsie wat oorbly.