Deur die eeue heen was (en is) die politiek en strategie van seemag van deurslaggewende belang vir lande wat aan oseane grens, en het seemag ook groot invloed op die wêreld se geskiedenis uitgeoefen.2 By 'n groot deel van die Suid-Afrikaanse publiek is daar 'n landgebonde kultuur en ingesteldheid ('n "landrot-mentaliteit") en gevolglik is daar nie altyd begrip vir die feit dat Suid-Afrika eintlik 'n seemoondheid is nie. Baie van die gebeure in Suid-Afrika se veelbewoë geskiedenis is immers bepaal deur magstryde tussen koloniale moondhede oor die beheer van die oseane, en deur die feit dat Suid-Afrika as politieke entiteit as't ware gebore is uit die wedywering tussen Nederland, Brittanje en Frankryk (seevarende moondhede) om beheer oor die wêreld se vernaamste handelsroetes (en dus ook oor die Kaapse seeroete, een van die wêreld se mees strategiese seewurgpunte) te neem.3
Dit is dus ook geen wonder nie - hoewel jammer - dat Suid-Afrikaanse vlootgeskiedenis 'n verwaarloosde onderwerp in akademiese kringe is. In die loop van die afgelope vyftig jaar, het slegs enkele boeke oor die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse (SA) Vloot verskyn, en dié wat wel die lig gesien het, is meesal van 'n populêr-wetenskaplike aard.4 Dit is egter nie net in die literatuur waar die SA Vloot afgeskeep word nie; die Vloot was vir baie dekades ook die stiefkind van Suid-Afrika se gewapende magte. Die Vloot was en is die kleinste van die arms van die Unie-Verdedigingsmag (soos die land se gewapende magte tot 1957 bekend gestaan het), die Suid-Afrikaanse Weermag (1957-1994) en die huidige (post-1994) Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag (SANW). Feitlik deurgaans het die SA Vloot ook die kleinste deel van die verdedigingsbegroting ontvang.5 Ten einde die agteruitgang van die SA Vloot te stuit (kyk onderafdelings 2 en 3, infra, vir meer besonderhede), het die nuwe post-1994-regering besluit om - as deel van 'n redelike omvattende en duur wapenpakket - drie nuwe duikbote en vier nuwe fregatte aan te skaf. Hierdie wapenpakket was gou in omstredenheid gedompel.
In hierdie artikel word die fokus op die eerste tien jaar (2004-2014) in die geskiedenis van die SA Vloot se vier nuwe Valour-klas-fregatte geplaas. Uitgaande van die standpunt dat gegewe Suid-Afrika se strategiese posisie (byvoorbeeld as beskermer van die Kaapse seeroete), 'n litorale land soos Suid-Afrika oor 'n blouwaterkapasiteit en dus oor ten minste vier fregatgrootte oorlogskepe behoort te beskik, is dit die doel van hierdie artikel om, onder meer, die aanskaf van die fregatte in historiese perspektief te plaas (kyk onderafdeling 2), te let op die wyse waarop en waarom op die Duitse Meko A-200-skepe besluit is (onderafdeling 3), 'n oorsig te verskaf van die rol wat dié fregatte in die loop van die eerste tien jaar van hulle bestaan in belang van sowel die SA Vloot as die land as geheel gespeel het (onderafdeling 4), en ten slotte hierdie rol te ontleed en te evalueer (onderafdeling 5). Vrae wat aan die orde sal kom, sluit in: Het die SA Vloot werklik die behoefte aan hierdie spesifieke tipe fregatte? Was die Meko A-200 dus die regte keuse? In welke mate het die nuwe fregatte (as grys diplomate) die SA Vloot se diplomatieke rol na 'n ander vlak geneem? Watter ander funksies het die Valour-klas-skepe in die jare 2004 tot 2014 vervul en hoe suksesvol is dit gedoen? Was die aankoop van die fregatte werklik omstrede?
In die lig van die eietydse historiese aard van die tema wat in hierdie artikel onder die loep geneem word, is bronne redelik beperk. Ten einde die fregatgeskiedenis te herstruktureer, is die navorser veral aangewese op nuusberigte soos wat dit in die media (veral koerante, radio en televisie) verskyn. Die SA Vloot se amptelike tydskrif, Navy News, is ook 'n waardevolle bron van inligting. Al die geraadpleegde bronne is vryelik beskikbaar en in die openbare sfeer -insluitende die SANW se amptelike inligtingskanale.6
Tydens die Tweede Wereldoorlog is 133 geallieerde handelsvaartuie binne 1 000 seemyl (1 852 km) vanaf die Suid-Afrikaanse kus deur vyandelike duikbote gekelder, soos ook 20 handelskepe deur Duitse kaperskepe, en twee deur seemyne. Slegs drie vyandelike duikbote is binne 1 000 seemyl van die Suid-Afrikaanse kus vernietig. Aanvanklik was Suid-Afrika steeds van die RN afhanklik vir seewaartse beskerming, maar met verloop van tyd het die Suid-Afrikaanse Verdedigingsmag Ter See (wat die plek van die SASD ingeneem het) 'n al groter rol ten opsigte van die patrollering van die Suid-Afrikaanse kuswaters gespeel. Dié werk is deur die Suid-Afrikaanse Seemag (SASM) voortgesit toe dié mag op 1 Augustus 1942 tot stand gekom het danksy die samesmelting van die Verdedigingsmag Ter See en die Suid-Afrikaanse afdeling van die Royal Naval Volunteer Reserve. Vir die grootste deel van die oorlog het Suid-Afrika se seemagte van vistreilers en walvisjagters, wat in mynveërs en duikbootjagters omskep is, gebruik gemaak.9
Die nuwe fregatte is teen groot onkostes met belastingbetalersgeld aangekoop en dit was (en is) dus niks minder as reg dat die skepe ook aan die algemene publiek vertoon word nie. Besoeke aan plaaslike hawens dien uiteraard ook as belangrike openbare skakel- en werwingsgeleenthede vir die SA Vloot. Menige skoolkind het al op 'n loopbaan in die Vloot besluit na aanleiding van 'n besoek aan 'n besoekende oorlogskip. Nie lank nadat hy in Suid-Afrikaanse waters aangekom het nie, het die Mendi Port Elizabeth, Oos-Londen en Durban in die tydperk 31 Oktober tot 12 November 2004 besoek.52
Skepe soos die Valour-klas-fregatte kan deur besoeke aan Suid-Afrikaanse hawens en deur oop te wees vir besoeke van die publiek 'n bydrae tot die ontwikkeling van meer begrip by die breë publiek ten opsigte van die belangrikheid van hawens en die litorale gebiede (en hulle veiligheid), die waarde van 'n vloot en die uitbou van 'n volwaardige seekultuur en -tradisie lewer.
Afgesien van die rolle waarna reeds in onderafdelings 4.1-4.4 hierbo verwys is, kan oorlogskepe en dus ook die SA Vloot se Valour-klas-fregatte vir 'n verskeidenheid ander doeleindes aangewend word. Soos in ander weermagsdele, speel seremonies ook 'n belangrike rol in die Vloot. Wanneer 'n vloothoof of die hoof van 'n weermag aftree, is die gebruik om 'n afskeidsverbyvaart (afskeidsvlootrevue) vir die persoon te hou. 'n Besondere revue, waaraan die Valour-klas-vaartuie deelgeneem het, het op 17 Februarie 2005 in Valsbaai plaasgevind, toe al vier die fregatte (hoewel nog nie ten volle toegerus nie) saam met ander vlootvaartuie, by wyse van 'n verbyvaart afskeid van die uittredende Vloothoof, vise-adm. Johan Retief, geneem het.65 Presies drie maande later (17 Mei 2005) het drie van die fregatte weer in Valsbaai aan 'n verbyvaart deelgeneem - dié keer toe die SA Vloot van die uittredende hoof van die SANW, genl. Siphiwe Nyanda, afskeid geneem het.66 Al vier die fregatte was weer saam ter see op 5 September 2008, maar dié keer as ten volle toegeruste skepe in diens van die Vloot, tydens 'n presidensiële vlootrevue ter ere van die destydse staatspresident, Thabo Mbeki.67 Ongelukkig sal dít waarskynlik die laaste keer wees dat al vier die Valour-klas-fregatte sáám ter see gesien word. Weens tegniese redes en 'n tekort aan voldoende skeepspersoneel is dit nie vir die SA Vloot moontlik om sedertdien al vier fregatte tegelyk in diens te hou nie. Die SANW se begroting is te klein, en in besonder is die geld wat aan die SA Vloot toegewys word, eenvoudig bloot te min om aan al die operasionele vereistes te voldoen. Wanneer een van die fregatte (byvoorbeeld die Amatola in 2014-2015) 'n groot opknapping (in Durban) ondergaan, slurp dít soveel van die Vloot se geld op, dat minder tyd ter see deurgebring kan word. En talle Vlootpersoneel gaan soek groener finansiële weivelde.
Die aankoms van die vier fregatte het 'n nuwe era in die geskiedenis van die SA Vloot ingelui. Saam met die drie Heroine-klas-duikbote, vorm die vier tegnologies-gevorderde Valour-klas-fregatte die basis en skerpkant van die SA Vloot en versimboliseer hulle die Vloot se Renaissance ná jare van verwaarlosing weens 'n gebrek aan geld. Die fregatte kan dan ook die Vloot help om, indien nodig, uitdrukking aan sy kernbesigheid te gee, naamlik om "ter see te veg", soos ook aan die Vloot se missie ("ter see te wen") en visie ("alle uitdagings ter see te bowe te kom").73 Hierdie skepe dra daartoe by dat die klein SA Vloot wel 'n gebalanseerde vloot is; 'n vloot wat sy mandaat, om te help om die Republiek van Suid-Afrika se gebiedsoewereiniteit te verseker, kan uitvoer.
Weens Suid-Afrika se strategiese ligging, kan die land nie bekostig om nie oor die dienste van fregatte te beskik nie. Die land word aan drie kante deur die see omsoom en is dus, geografies gesproke, 'n groot skiereiland. Die kuslyn beslaan ongeveer 2 800 km en die land se eksklusiewe ekonomiese sone (wat vir 200 seemyl vanaf die kus die diepsee instrek) beslaan meer as 1,5 miljoen vierkante kilometer (insluitende die sone om Suid-Afrika se Marion- en Prins Edward-eilande in die suidelike Indiese Oseaan) - dus 'n groter gebied as die land se grondoppervlakte van net meer as 1,2 miljoen vierkante kilometer. Verder moet in gedagte gehou word dat ten minste 90% van die land se in- en uitvoere deur die land se hawens gaan, en dat Suid-Afrika streng gesproke 'n seemoondheid is.83 Eintlik benodig die SA Vloot dus méér as net vier fregatte vir sy seewaartse verdediging, die patrollering van sy kuste en van sy ekonomiese gebiedswaters, en vir ander take wat die Vloot van tyd tot tyd opgelê word.