Volkskunde | minderheidsverslag - Part 7
Author Wilco LabuschagnePosted on 14 Februarie 2017 Categories GeskiedenisTags Boerevolk, Geskiedenis, VolkskundeLeave a comment on Gister se sondes en vandag se sondes
Is daar by die Boerevolk enige unieke gebruike ten opsigte van verjaardae? Gebruike of tradisies wat nie onder ander volke voorkom nie, gebruike en tradisies wat deur ons voorouers begin is. As daar is, kon ek dit nie opspoor nie. Dit lyk of ons verjaardae vier op dieselfde wyse as in Engeland en Europa. Die koek met kersies en geskenke aan die een wat verjaar.
Verjaardagviering by klein kindertjies, by tieners en by volwassenes verskil van mekaar. By die kleintjies word maatjies genooi en, behalwe die koek en lekkernye, is daar ook speletjies om almal besig te hou. Dit alles word deur die ouers gereël. Tieners reël hulle eie partytjies met tienermusiek en dans. Afhangende van ouerlike toesig, mag daar ook aktiwiteite wees wat andersins ontoelaatbaar sal wees. Volwassenes se verjaardagvieringe wentel dikwels om ‘n ete. Dit kan ‘n braai wees of ‘n ete vir die genooide familie en vriende.
Die Bybel het nie riglyne oor verjaardae nie. Slegs een verjaardagviering word vermeld, die verjaardag van die Egiptiese Farao in Gen 40:20. Die Bybel se stilswye hieroor is vermoedelik omdat die Bybelse kalender op die maan se siklus bereken is. Die Romeine (ons gebruik hulle kalender) het verjaardae met rowwe partytjies en groot geskenke gevier. Van die vroeë kerkvaders het verjaardagvieringe afgekeur. In die middeleeue het die Europese adel hulle geboorteherdenkings gevier, die gewone mense het die Heiliges se geboortes herdenk. Vandag vier christene oor die algemeen wel verjaardae, hoewel daar sekere godsdiensgroepe is wat dit nie doen nie.
‘n Deurgangsrite is wanneer ‘n indiwidu die status van een ouderdomsgroep verlaat om die status van ‘n ander ouderdomsgroep te betree. Deurgangsrites verskil van een etniese groep na die ander. By ons is byvoorbeeld mondigwording en kerklike “aanneming” sulke rites. By die Boerevolk, was die “aanneming” in die kerk ‘n baie belangrike saak. Sou ‘n jong persoon nie slaag om “aangeneem” te word nie, was dit ‘n groot skande vir die familie. Die eintlike proses was die deurloping van “kategese”. Wanneer dit voltooi was, kon die jongeling “belydenis van geloof aflê”. Hierna was die jongeling ‘n volwasse lidmaat van die kerk.
Nie alle verjaardae is gelyk nie, sommiges is meer belangrik as ander. Wanneer volwassenes ‘n sekere mylpaal bereik, soos om 40 jaar oud te word, is dit ‘n groter geleentheid as sê 39. Daar is ook ander belangriker verjaardae soos aftree-ouderdom (wat ook die oorgang van een status na ‘n ander is) en ouderdomme soos 70, 80, 9o en 100.
Mondigwording is wanneer ‘n jong persoon oorgaan van kind tot volwassene. Die ouderdom van mondigwording word deur die betrokke land se regstelsel bepaal, dit is dus nie ‘n etniese aangeleentheid nie. Om ‘n sekere ouderdom te behaal gee aan daardie persoon sekere regte en verantwoordelikhede. Afhangende van die toepaslike regstelsel kan dit die reg gee om skool te verlaat, of om militêre diens te doen, of om in te stem tot seksuele omgang. Mondige persone mag ook die reg hê om sonder ouerlike toestemming in die huwelik te tree. Hulle mag ook stem in verkiesings, hulle mag alkohol en tabak koop, hulle mag lotery kaartjies koop of hulle mag ‘n bestuurderslisensie kry. Hulle is dan nie meer kinders nie en mag hulle eie besluite neem en kontrakte sluit. Daarmee saam is hulle ten volle aanspreeklik vir hulle dade en moet hulle verantwoordelikheid daarvoor neem. In sommige lande is daar meer as een ouderdom waarop hierdie regte en verantwoordelikhede oorgedra word, byvoorbeeld op 16 een ding, op 18 ‘n ander ding en op 20 die res.
In die dae van die V.O.C. was 25 die ouderdom van mondigwording. Tydens die pionierstydperk was dit van meer belang dat die kinders in staat moes wees om ‘n selfstandige boerdery te behartig. Dit word vertel dat ‘n seun met sy 16de verjaardag ‘n geweer en pyp present gekry het. Meisies was al van 14 af hubaar.
In ‘n groot deel van die wêreld, word verjaardae gevier met ‘n spesiaal gebakte koek waarop iets geskryf is en die persoon se ouderdom aangedui word. Gewoonlik is daar soveel kerse as die persoon se ouderdom, of alternatiewelik ‘n nommerkers. Die persoon wat verjaar moet die kerse doodblaas en ‘n wens maak. Dan is dit gebruiklik om aan die indiwidu wat verjaar, ‘n geskenk te gee wat pas by sy ouderdom. Daar mag ook ‘n heildronk ingestel word. Die stuur van verjaardagkaartjies het betreklik onlangs in gebruik gekom. Vandag word gelukwense ook deur telefoonoproepe en teksboodskappe gestuur.
Partytjies het dikwels ook ‘n tema. Die gaste trek so aan dat dit by die tema pas. Kunstenaars word ook soms gehuur om die partytjie op te vrolik, byvoorbeeld ‘n nar of ‘n orkes.
Daar is heelwat volwassenes wat sê dat hulle nie hul eie verjaardae belangrik ag nie en dit vergeet. Nogtans is dit lekker as jou geliefdes jou verjaardag onthou en jou bederf. ‘n Suksesvolle verrassingspartytjie se geheim is dat die persoon wat verjaar nie daarvan uitvind nie. Verkieslik moet hy die indruk kry dat sy familie en vriende sy verjaardag vergeet het. Die oorgang van teleurgesteldheid na blydskap is iets kosbaars om te beleef.
Author Wilco LabuschagnePosted on 1 Februarie 2017 Categories VolkskundeTags Boerevolk, Christen, Kultuurfeeste, Mondigwording, VolkskundeLeave a comment on Veels geluk, liewe maatjie
Author Wilco LabuschagnePosted on 8 Januarie 2017 Categories VolkskundeTags Boerevolk, Mampoer, Spys en drank, VolkskundeLeave a comment on Dit maak ‘n sterk man swak en ‘n swak man sterk
Uit met die oue, in met die nuwe
Alle mense wat kalenders het, vier die oorgang van die ou jaar na die nuwe jaar. Wat mense sonder kalenders doen, weet ek nie. Die wat wel kalenders het, het nie dieselfde kalenders nie en gevolglik word nuwejaar nie wêreldwyd op dieselfde dag gevier nie. Ons gebruik die Romeinse kalender en die Romeine het besluit die ou jaar eindig op 31 Desember en die nuwe jaar begin op 1 Januarie, vir wat dit werd is.
In die vroeë jare van die Boerevolk, was die viering van Nuwejaar belangriker as die viering van Kersfees. Die maniere waarop Nuwejaar in Europa gehou is, moes aangepas word by plaaslike omstandighede. ‘n Ander faktor in hoe die fees gevier was, was die Boerevolk se godsdienssin, sobere lewenswyse en die ylbevolkte binneland.
Aanvanklik is Nuwejaar gevier met ‘n militêre parade en kerkdiens. Eers van 1698 af, het dit in Kaapstad die gebruik geword om met middernag kanonskote, geweervuur en vuurwerke die Nuwejaar in te lei. Op die platteland was Nuwejaarsdag ‘n gesinsdag met ‘n feesmaaltyd.
Om goeie wense vir die nuwe jaar oor te dra, is ‘n gebruik wat reeds deur die Romeine gedoen is. By ons voorouers was dit die gebruik om Nuwejaarskaarte uit te stuur aan vriende en familie. Die kaartjie is met die hand uitgeskryf en persoonlik afgelewer. ‘n Tipiese Nuwejaarswens was: “Baie heil en seën in die nuwe jaar”. Meer onlangs is gedrukte kaartjies gestuur wat goeie wense vir beide Kersfees en Nuwejaar oordra. Ek vermoed die meeste mense stuur deesdae hulle goeie wense boodskappe elektronies.
Die Boerevolk het in vroeër jare geskenke op Nuwejaar, nie Kersfees nie, gegee. Geskenke is nie net aan familie en vriende gegee nie, maar ook gegee aan nie-blanke werknemers.
Vuur en geraas met die oorgang na die nuwe jaar, word teruggevoer na oud-Germaanse gebruike. Vir die Germane was vuur ‘n simbool van nuwe lewe en is groot vure gemaak om “die son te help”. Lawaai moes bose geeste verdryf sodat hulle nie die nuwe jaar kon bederf nie. Die rondgooi van vuurballe was uit Nederland afkomstig. Ou lappe is in bondels gebind, in lampolie gedoop, aan die brand gesteek en die lug ingegooi. In groter dorpe en stede is lawaai gemaak deur op blikke te slaan en gillend en skreeuend deur die strate te hardloop. Vandag word toeters geblaas, klokke gelui, en fluite geblaas wanneer die horlosie oorslaan na die nuwe jaar. Die gebruik om vuurwerke te skiet word hewig teengestaan deur dierebeskermingsgroepe.
Dit was ook gebruiklik om kwajongstreke op Oujaarsaand aan te vang. Op Oujaarsnag moes die werf skoon en netjies wees want dan loop bose geeste rond om kwaad aan te rig.
Die oudste gebruik by die Boerevolk was om Oujaarsaand as ‘n gesinsfees te vier. Dit was ‘n Nederlandse tradisie wat ook hier nagevolg is. Met die “sit die oujaar uit” is die tyd tot middernag verdryf met speletjies en lekkernye. Wanneer geskenke nie met Kersfees gegee word nie, word dit op Oujaarsaand gegee.
Een van die twee unieke inheemse gebruike is die Boeredans op Oujaarsaand. By die dans is daar ‘n Boereorkes wat Boeremusiek maak. Kenmerkend van Boeremusiek is die speel van die konsertina. Die vrouens het gesorg vir melktert, tertjies, en allerlei ander gebak. Sterk drank sal ook beskikbaar wees. Die volgende dag, Nuwejaarsdag, was ‘n dag vir piekniek, Boeresport en perderesies.
Die ander inheemse gebruik is om die jaarsoorgang kerklik te vier met middernagdienste. Die middernagdiens is ‘n mensgemaakte tradisie en is nie gegrond op ‘n Bybelse voorskrif nie. Die diens strek gewoonlik vanaf die laaste gedeelte van die ou jaar tot die eerste deel van die nuwe jaar. Daar was ook ‘n plegtige aflees van die name van almal wat in die ou jaar oorlede is. By die geleentheid word gelowig teruggekyk na die afgelope jaar en met vertroue uitgesien na die komende jaar.
Baie etniese groepe verloor hulle eie tradisies en gebruike voor die aanslag van internasionalisme, ons ook. Die handlanger van internasionalisme is televisie. Hierdie aanslag raak ook ons feeste en ons maniere van feesvier. Dit is hoofsaaklik plattelandse gebiede wat nog bestand is hierteen en waar eiesoortige gebruike nog gehandhaaf word.
Author Wilco LabuschagnePosted on 29 Desember 2016 Categories VolkskundeTags Boerevolk, Geskiedenis, Lewenswyse, VolkskundeLeave a comment on Uit met die oue, in met die nuwe