Die NG gemeente Swellendam is die enigste gemeente van die NG Kerk op die geskiedkundige Overbergse dorp met dieselfde naam.
Die gemeente se kerkgebou is ontwerp deur Folkert Wilko Hesse en sy seun, Francois.
Eers 53 jaar ná die proklamering van die distrik Swellendam en die aanlê van die drosdy en die dorp aan die voet van die Langeberg, het die stigting van die gemeente Swellendam in 1798 deur die opdrag van die goewerneur tydens die eerste Engelse besetting van die Kaap, lord George Macartney, plaasgevind.
Swellendam, met sy ryke tradisie en interessante verlede, is die sewende oudste gemeente van die NG Kerk. Binne die gebied van die oorspronklike gemeente is met die jare meer as 15 gemeentes gestig. Met die driehonderdjarige viering in 1952 van die volksplanting aan die Kaap het die gemeente geografies ’n gebied van 50 by 50 myl (80 x 80 km) beslaan, waarbinne sy 2 650 lidmate en 4 100 siele gewoon het, met gereelde kerkplekke in sale en selfs ’n kerkgebou in die buitewyke. Ondanks die inlywing van Swellendam-Wes by die moedergemeente, was dié se lidmaattal 1 184 en sy sieletal 1 451.
Die eerste kerkgebou was in gebruik van 1802 tot 1910, toe hy afgebreek is en plek gemaak het vir die nuwe met sy 1 200 sitplekke. Dis in 1911, tydens die dienstyd van ds. A.G. du Toit, ingewy. Die eerste 43 jaar van sy bestaan het die gemeente gebuk gegaan onder ’n sware skuldelas wat deur die bou van die eerste kerk veroorsaak is.
Ds. J.H. von Manger was die eerste van die meer as 30 evangeliedienaars wat die gemeente benewens ’n hele paar hulppredikers bedien het. Vanaf 1908 is gebruik gemaak van ’n hulpleraar en sedert 1917 is die werksaamhede deur ’n eerste en tweede predikant behartig. Sedert 1944 het die gemeente twee medeleraars en tussen 1948 en 1950 was hier drie medeleraars.
Dr. William Robertson, na wie die dorp Robertson genoem is, het die langste dienstyd in die gemeente gehad, naamlik 38 jaar. Ds. D.J. Malan kon slegs 10 maande lank die gemeente bearbei voor sy vroeë dood (1905), hoewel sy geestelike spore dekades later nog waarneembaar was.
Tye van buitengewone geestelike seëninge en herlewings kenmerk die gemeentelike geskiedenis en het baie bygedra tot sy ryke verlede. In 1948 is die 150-jarige bestaan van die gemeente feestelik gevier en sy geskiedenis saamgevat in ’n gedenkboek onder die opskrif Een en ’n halwe Eeu van Genade.
Van Heerden, J.T., ? – 2021 (aanvaar die beroep na Kuruman
(nl) Maeder, ds. G.A. en Zinn, Christian. 1917. Ons Kerk Album. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.
(af) Olivier, ds. P.L. (samesteller), 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.