umzalwane imfundiso Great. Gcina kuKhristu njengoba usiza abanye othulini. inkosi ikubusise. 4. Ukugcina imfuyo yethu iphilile futhi iphephile
9. Singakuthuthukisa kanjani ukudla okunempilo? Ukuqinisekisa ukudla namadlelo afanele
‘UXolani uthanda izinkomo kuphela. Uthi yena uyindoda yangempela futhi amadoda abheka izinkomo hhayi izimbuzi.’
‘Yingoba usekhonze ukushela manje nesikhathi sezinkomo akasenaso kahle..’
‘Yebo, kodwa uyazibheka futhi ulindele ukuthi abasekhaya bamsize ngelobolo uma esethola unkosikazi. Ngicela ungisize Nosipho. Ngiyakuthembisa ukuthi uma uMama esekuthengela eyakho imbuzi ekupheleni kwenyanga ngizoyinakekela kakhulu ukwedlula ezinye.’
Kodwa kuyibanga elide ukuya emfuleni kanti nomndeni wethu usebenzisa amanzi amaningi. Engabe ukuphi uNosipho ngoba ngifuna ukubuya ngesikhathi ukuze ngidlale ibhola. ‘Nosipho!Nosipho! Ukuphi?’ ‘Ngilapha, ngipha izinkukhu ukudla. Zilambe kakhulu kanti nombila osusele awenele. Ngifuna ukubheka umuhlwa khona ngizozipha, ukuze zithole izakhamzimba ezanele khona zizohlala ziphilile.’ ‘Nosipho, ngicabanga ukuthi izinkukhu zifana nawe! Ziyakhathala futhi zicasuke uma zingakutholi ukudla okwenele.’ ‘Nazo ziyagula, Sipho. Njengoba nami uma ngigula ngingayi esikoleni noma ngisize ekhaya. Uma izinkukhu zigula aziwazaleli amaqanda, futhi ziyazaca ngeke ukwazi nokuzidla. Inkinga enkulu ukuthi uma kugula eyodwa isifo sidlulela nakwezinye. ‘Yebo, asihambe. Kufanele ngibuye ngizosiza ngokubheka uGogo.
‘Kodwa lezinkukhu azibukeki zigula nje. Buka izimpaphe zazo ziyashelela futhi zithambile.’ Uqinisile Sipho, zibukeka ziphilile okwamanje. Zinenhlanhla ngoba sizinika konke ukudla kwazo. Nathi kufanele silungise konke ukudla esikudlayo. Asikwazi ukuphila ngombila, nathi sidinga ukudla okusivikela ezifweni nokwakha umzimba njengenyama nemifino. SinoMama besisebenza kanzima sihlakulela izimpunzi ukuze sithole isivuno esihle. ‘Uma ngizipha ukudla ngokwenele izinkukhu, zizozalela amaqanda amaningi njengoba amaqanda equkethe izakhamzimba eziningi. ‘Uqinisile Nosipho. Uma sinakekela kahle imfuyo yethu nayo izosinakekela. Usukulungele ukuyokha amanzi. Asisheshe khona ngizobuya ngidlale ibhola.’ ’
Isigaba 4 - Ukugcina imfuyo yethu iphilile futhi iphephile Sanibonani futhi siyajabula ukuphinda sihlangane nani! Ngaphandle kwenkinga yokushoda kokudla kwezinkukhu manje sesivelelwe ezinye izinkinga. Esinye sezikhukhukazi sithathwe inyoka. Siyibonile kodwa akukho ebesingakwenza. USipho uphinde walahlekelwa ezinye izimbuzi kodwa manje useneqhinga elisha. Uvule imbobo othangweni khona kuzothi uma imbuzi ibuya ngemuva kwesikhathi ingene uMama engayiboni. Nakuba imbobo othangweni ingadala enkulu
Khona, kube nokulwa uMama wakwaMchunu ememeza ethethisa izinkomo kanye noMama. Indodana yakhe ibisongela uXolani yaze yamthuka. noMalume wethu naye ungenelile, Thina sibe sesithunyelwa kwaGogo manje asazi ukuthi kwenzekeni. UMama uphatheke kabi kakhulu. Namuhla ekuseni uhambe ngetekisi ukuze ashayela uBaba ucingo. Ubengakabuyi. Kuyiqiniso izinkomo zakithi ezidale umonakalo. Kodwa namasimu kaMama wakwaMchunu awabiyiwe lokho okungenza ukuthi noma ngabe izinkomo zakwabani bezingangena. Kuwumsebenzi onzima ukubheka imfuyo. Ziningi izinto ekufanele uzenze ukuyigcina iphilile futhi iphephile – ingangeni nasenkingeni. Akusikhona ukuyipha ukudla kuphela okubalulekile.
UNosipho uthole umuhlwa ukuze aphe izinkukhu ukudla. Lokhu kuzozisiza ukuthi zikhuluphale. Kusanenkinga ngezinyoka. Esinye sezikhukhukazi besinamatshwele amane kodwa amabili adliwe yinyoka.
‘Wonke amachwane akhula kahle. Kodwa lesi yisikhathi esiyingozi kuwona. Line kakhulu izulu kulelihlobo. Nalapho abantu bebegawula khona izihlahla ukuthola izinkuni zokubasa, izimvula zigugule inhlabathi kwakheka udonga. Amachwane angangena kalula kulezindonga. Futhi kunengozi yokuthi izimbuzi zingashaywa yizinyoka.’
‘Yebo Sipho. Kuningi okudinga ukwenziwa! Kufanele siphe izilwane zethu ukudla okunomsoco. Kufanele siqinisekise ukuthi zinamanzi. Kufanele sizivikele ezingozini noma ekuthathweni yizinyoka noheshane noma ngabantu. Kufanele futhi siziqaphelisise ukuthi azinazimpawu yini zokugula.’
Iqiniso lelo futhi kufanele sizivimbe zingayi emasimini abanye abantu. Nosipho, ngiyajabula ukuthi yihlobo. Ngoba kusuke kusakhanya uma sesiqeda umsebenzi wethu futhi sinesikhathi sokudlala.’
UMama uhambisa uNoluthando, udadewethu emtholampilo ukuze agonywe. Uneminyaka ewu 5 futhi uzothola umjova engalweni ukumvikela kwisimungumungwan e, kanye namathonsi okumvikela ukuthi angangenwa uvendle. Uhamba nomzala wethu.
Sekusekwindla, izimvula sezidlulile sekuyabanda manje ebusuku. Bekunezinyoka eziningi nezimpungushe. Njengoba nobusika bufika nje, namadlelo angeke abekhona kahle. Kufanele sakhe isu lokuthi sizozisiza kanjani ukuze ziphile. Sizothatha uhambo lapha epulazini lethu ukuze sibheke ukuthi singasithuthukisa kanjani isimo sendawo ezilwaneni kanye nakithi imbala. Yini ungenzi okufanayo nawe?
Mina noNosipho kade sibheka lapha endaweni ukuthi singenzenjani ukuze indawo yethu kube ngephephile nenempilo, kithina nasemfuyweni yethu.
Isigaba 9. Singakuthuthukisa kanjani ukudla okunempilo? Ukuqinisekisa ukudla namadlelo afanele Sanibonani! Yimina uNosipho. Sengibuyile, ngifake ibhandishi elikhulu onyaweni. Wayekhathazeke kakhulu uMama ngoba ngopha kakhulu ngesikhathi ngisikeka. Wangenzela ukudla engikuthandayo sengibuya esibhedlela. Isitambu kanye nethanga. Ngiyakuthanda ukudla okunempilo. USipho, uthanda okungenampilo njengesinkwa esimhlophe esinopholoni kanye namashibusi! ‘Hawu, Nosipho! Ngiyakudla nokunempilo, njengamaqanda, ubhontshisi kanye nemifino. Kodwa uma usebenza kanzima njengami kufanele udle ukudla okuzokunika amandla. Lokho ukudla okukusuthisayo njengesinkwa nophuthu.’
Ngithanda isitshulu uma kumakhaza. Esenkukhu ngisithanda kakhulu.’
‘Yebo Sipho, ngagonyelwe nokubopheka kwemisipha ikakhulukazi yemihlathi nomhlane (umhlathi-ngqi).’ ‘Nakuba sihlala endaweni ekude nedolobha, kodwa uma singathola imoto yokusiyisa emtholampilo, ukugoma kumahhala. Uhulumeni uyawukhokhela. Ngalokho akufanele izingane zibe nezifo ebezingavikeleka.’ ‘Inkinga enkulu ngokugoma izilwane ukuthi kuyabiza. Kufanele uwuthenge umgomo. Noma ngabe unezinkomo ezimbalwa uthenga ongagoma izinkomo eziyikhulu ngoba uthengwa ngezitsha ezinkulu.’ ‘Enye futhi inkinga ukuthi kufanele unikeze isikalo esibekiwe. Iningi labantu abadala abayifundi futhi abayilandeli imigomo ebekiwe. Abanye abalimi abasebenzisi umgomo owenele ngoba uyabiza futhi bafuna nokuyigcina ukuze bayisebenzise futhi.’
‘Lokho kuyiphutha elikhulu. Uma unganikezi isikalo esifanele, isilwane ngeke sivikeleke. Futhi uma ugcina umgomo isikhathi eside noma ungawugcini ubanda kuzofana nokuthi uzichithela isikhathi.
‘Yini amarabi, Gogo?’ ‘Isifo samarabi sibi kakhulu. Uma Umuntu elunywe yinja enamarabi, angafa ukufa okubuhlungu ngaphandle uma ethola usizo ngokushesha.’
‘Angikaze ngizwe ngalokho. Uqinisekile ukuthi singawathola amarabi nalapha?’
Isigaba 12. Sikwelapha kanjani ukugula nezifo? Sanibonani futhi! Yimina uNosipho. Ningaqagela ukuthi kwenzekeni ngeviki eledlule ngemuva kokuthi uSipho esize uNoluthando kuleyanja eyayinolaka? Nokho, uMalume wayixosha kodwa kwathi ngemuva kwezinsuku ezimbili ngesikhathi uXolani ebuyisa izinkomo ekhaya wayithola esikhotheni isifile. Ngemuva kwalokho uMalume uthathe isinqumo sokuthi izinja zakhe kufanele zigonywe. Uthe nakuba izinja zakhe ziphilile, kuhle ukuthi angathathi izinto kancane njengoba abanye abantu benza izinto ngokunganaki. Utshele bonke omakhelwane ukuthi kufanele bagome izinja zabo. Abanye banqabile kodwa wabatshela ukuthi kumahhala futhi lokho kungavikela impilo yesilwane esibalulekile ngisho nengane imbala. UGogo akazange asho lutho wasicishela ihlo nje kuphela. Amarabi ayesabeka ngoba uma ungawathola awelapheki. Sonke siyazi ukuthi ingculaza ayelapheki kodwa kubangcono uma uthola imithi ekuyiyonayona, ungaphila impilo enhle isikhathi eside. Yebo, ziningi izifo ezingelapheka futhi ziphele. Ngifuna ukuthola ulwazi oluningi mayelana nezifo zezilwane nokuthi zelashwa kanjani. Ngempela ngifuna ukuba udokotela wezilwane. Ngifuna ukufunda ngemithi yesilungu kodwa futhi ngifuna nokufunda ngemithi yokwelapha ngesintu. Abantu abadala, abafana noGogo noMama kaXolani bazi kabanzi ngalezozinto.
‘Izinkomo namathole zigonyelwe umbendeni kanye nomkhonywana.’ ‘Iqiniso lelo, kanti nezingane cishe zigonyelwe yonke into!’
‘Nokho, kungcono ngoba ngakusiza ukuthi uhlanze igceke, ukuze sivikele ukwanda kwamagciwane nokuthi sisuse izinto ezingase zilimaze abantu noma izilwane.’ ‘Yebo, Sipho. Ungakhohlwa ukuthi saqinisekisa ukuthi amanzi esiwaphuzayo siwagcina ehlanzekile!’ ‘Uqinisile. Senze okuningi ukuqinisekisa ukuthi umndeni kanye nezilwane zethu zinendawo ephephile nephilile. Ngesikhathi wenza esinye isidlekesezinkukhu, ngizoyokhuluma noMalume benoXolani ngokuthi ngisize ngokuhambisa izinkomo ediphini. Sengiyakhula manje ukuthi ngingabhekana nezimbuzi!’ ‘Ha ha, Sipho. Usaneminyaka ewu 12 futhi usemfishane kunami!’‘Yebo kodwa nawe usayintombazane, uzobheka izinkukhu kuphela!’
Sanibonani, siyanamukela ngemuva kwekhefu. Yithina uSipho noNosipho. Siyethemba nibenekhefu alihle. Ngilidlale kakhulu ibhola kodwa futhi zonke izinsuku bengisiza uNosipho ngokuyokha amanzi. UNosipho uchethe isikhathi esiningi exoxa noGogo kanye nabanye abantu abadala. Nanixoxa ngani Nosipho?
‘Ngakutshela Sipho, ukuthi abantu abadala kuningi abakwaziyo ngokugcina imfuyo. Manje ngifuna ukuthola okuningi kubona.’
‘Kodwa uma siqinisekisa ukuthi zithola ukudla namanzi, sizigcine ziphephile futhi sizigome akukho okungazigulisa.’
‘Isibonelo, usakhumbula ngesikhathi enye yezinkomo zethu inombendeni? Sasingazi ukuthi kwakuyisifo sini futhi isithole kanjani. Kwadingeka ukuthi sicele indodana kaMama wakwaMchunu ukuthi isitshele ukuthi uhloboluni lwesifo futhi singalashwa ngani. Manje sesiyazi ukuthi umbendeni ubangelwa imikhaza enamagciwane, nokuthi singawuvikela futhi siwelaphe kanjani.’
‘Yebo, kodwa izilwane zethu aziguli njalo. Noma ngabe kuyenzeka kuhlale kukhona umuntu eduze ongasiza.’
‘Iqiniso Nosipho, kodwa wonke umuntu uyazi ukuthi indle lingasabalalisa amagciwane!’
‘Kulungile, ngizobuye ngikubone...Awu bandla! USipho ubukeka kabi kakhulu kunezimbuzi! Ngicabanga ukuthi uma esengcono, kufanele abhale ukuthi yiziphi izimbuzi ezigulayo futhi nini, nokuthi ziguliswa yini? Leyambuzi ensundu enamanqina amhlophe angaphambili isigule kakhulu. Manje zonke izimbuzi sezingenile, kufanele ngihambe ngiyoqedela isidleke sami sezinkukhu. Ngilwenzela umsebenzi wezobuciko esikoleni. Uma esethathiwe amamaki ngizolidayisa! Ngalidayisa uR40 elokugcina. Khona akusiyo imali eningi kodwa yingoba abantu abafuni ukukhokha kakhulu. ‘Nisale kahle okwamanje... Hawu, sengicishe ngakhohlwa kufanele ngiqale ngicele uGogo enzele uSipho okuthile kokulapha umkhuhlane!’
UXolani kade eyile emhlanganweni wabafuyi ukuthola ukuthi kungenziwani ngezifo zezinkomo. Ubuye watshela uMalume ukuthi kufanele kugonywe zonke izinkomo, izithole kanye nezinkunzi zigonyelwa ivib….vibriosis kanye ne-lesto, ngisho i-lepto-spira. Ha ha! UMalume uthe uhambise uXolani ukuthi akayofunda ngezinkomo, hhayi ukuyofunda ulimi olusha. Angazi ukuthi lezifo zibizwa ngani ngesiZulu. Kodwa zingenza izithole ezimithi ziphunze futhi zingadluliseleka nakwezinye izinkomo.
UXolani uthi abafuyi bayaliwe ngokuthi bagome amankonyane esifazane azalwe ngalonyaka agonyelwe ukuthelelana kokuphunza. Lokho futhi kungadala ukuphunza futhi kungenza nabantu bagule. U-September futhi yisikhathi lapho abafuyi betshelwa ukuthi abathene amankonyane esilisa angeke bawasebenzisele ukwandisa umhlambi. UMalume unento eyinsimbi ebizwa ngeBurdizzo ayisebenzisela lokhu. Nosipho, uma usuwudokotela wezilwane, kuyofanele ukusebenzisa lokho! Ngicabanga ukuthi uyobe usaba.’ ‘Sipho, uma wenza umsebenzi, kufanele uwenze kahle. Futhi-ke angesabi kalula!’
‘Sinezinkukhu eziningi ezintsha, manje kubalulekile ukuthi sizogeme zingakawaqedi amasonto angama 12 obudala. Ngaphandle nje kwalokho, kuqubuke isifo sezilonda ngaphansi kwezinyawo noma amabatha, okwenze ukuthi izinkukhu eziningi zixhuge. Manje ngiqeda ukubona ezinye zinokhuphe oluhlala emilenzeni ibemaholoholo nazo seziyaxhuga!‘
‘Ngesikhathi esebuya ungitshele konke ekufanele ngikubheke, ngase ngizibheka zonke. Kunezinhlobo ezahlukene zokhuphe, imikhaza kanye nezintwala ezihlasela izinkukhu. UGogo uthe kufanele ngihambe naye ngokuzayo siye emhlanganweni ngoba akasakwazi ukukhumbula konke.’ ‘Bheka, uZanele ulwa nomfowethu omncane uMandla futhi! UZanele ufuna yonke into uMandla ayiphethe.’ ‘Ubonakala esengcono manje, usewujwayele futhi nomndeni. Uyiphuza kahle nemithi yakhe. Utshela uMandla ukuthi uzothola uswidi uma uMama esembizela ukuzothatha ama-ARV kanye nezakhamzimba zakhe.’ ‘UMalume yena akajabulile ngokubakhona kukaZanele lapha ekhaya. Izolo usikekile emlonyeni igazi lakhe latheleka onyaweni lukaMalume. Uthe kuzobe kuyiphutha likaMama uma esengenwe yi-HIV wafa. UMalumekazi uthe wonke umuntu uyazi ukuthi ngeke uyithole i-HIV uma uthelwe yigazi ngaphandle uma lingene ngaphakathi emzimbeni wakho.’ ‘Sipho, ucabanga ukuthi yini eyenza abantu bayisabe kangaka i-HIV? Ngoba ziningi izinto ezingakubulala, njengokumelwa inhliziyo noma yingozi yetekisi, noma ukudutshulwa, noma ukulunywa yinyoka, noma ukuminza emfuleni noma isifo somdlavuza!’ ‘Nosipho, nami angazi. Mhlawumbe yingoba abantu basuke bengazi ukuthi bazomelwa yinhliziyo noma bazoba sengozini yetekisi. Kodwa waziswa ngokuthi une-HIV bonke abantu bayazi ukuthi uzofa.’ ‘Kodwa lokho akuselona iqiniso. Usungathola ama-ARV azokuphilisa, nalapha ezindaweni zasemaphandleni. Futhi nabelaphi bendabuko bazi kabanzi ngokwelapha abantu izifo ezibangwa yi-AIDS.’ ‘Ngicabanga ukuthi kunjalo kodwa abantu abaningi abafuni ukuvuma ukuthi bane-AIDS noma bayasaba ukuyohlolwa. Cabanga ngawo wonke amadoda aphuma eGoli uma esegula engasakwazi ukusebenza. Uma esefa akekho noyedwa oshoyo ukuthi abene-AIDS.’ ‘Lokho kubangelwa ukuthi bayithola ngokuthandana nabantu abaningi besifazane! Kodwa angazi ukuthi umuntu angayisola kanjani ingane ngokusabalalisa i-HIV.’ Iqiniso lelo Nosipho. Ngiyethemba uMalume uzojwayela.’ ‘Ngethemba kanjalo nami!’
‘Uma kunjalo kusho ukuthi unomsebenzi wokuqoqa uqalo – kuthatha isikhathi eside ukuluthola!’
‘Wozani lapha. Ngifuna ukunikhombisa ukuthi usikala kanjani isilwane.’
‘Yebo, Sipho uma sonke sisebenza ngokuzikhandla. Nginamakhasimende amane afuna izidleke zenkukhu. Uma ungangisiza siqoqe uqalo, ngingazakha zonke singakashayi isikhathi sikaKhisimusi. Lezi esengizidayisile sezilukhokhela ucingo ebekufanele siluthenge. Lokho kuchaza ukuthi imali engizoyithola manje iyinzuzo.’ ‘Nosipho, ngizokusiza kodwa nami ngidinga usizo lwakho.’