Zuma-vleuel in die ANC toets water met uitsprakeDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Die breë Suid-Afrikaanse politiek is in rep en roer soos haas nog nie tevore gebeur het nie. Die SA Kommunistiese Party dink daaraan om verkiesings (eindelik) onder sy eie banier te veg, pleks van om agter die ANC se breë rug weg te kruip. Cyril Ramaphosa sê hy gaan nie “met gevoude hande” staan en kyk hoe die land in die diepte afstort nie. Die meestal goed ingeligte webwerf Daily Maverick berig dat ’n faksie in die ANC op die party se onlangse beleidskonferensie aangebied het om R2 miljard vir pres. Jacob Zuma in te samel, op voorwaarde dat hy bedank. Die ANC het dit weliswaar ontken, maar enigiemand met ’n gesonde verstand weet ontkennings soos dié is nie noodwendig geloofwaardig nie. Daily Maverick het hom sedert sy totstandkoming gevestig as ’n swaargewig op die joernalistieke toneel, en jy sal ’n fout maak as jy outomaties die ANC se ontkenning bo die webwerf se (anonieme) bronne aanvaar. Die beleidskonferensie in Johannesburg het ’n diep verdeelde party aan die wêreld gewys. Sonder om jou kop op ’n blok te sit, is dit taamlik veilig om te vermoed dat die ANC nie meer ver van ’n skeuring staan nie. Trouens, sommige ingeligte waarnemers soos Tim du Plessis en Anton Harber stel die vraag of die ANC (lees: pres. Jacob Zuma) sal toelaat dat ’n leiersverkiesing in Desember en ’n algemene verkiesing hoegenaamd oor twee jaar gehou word. Indien – let wel op dié voorbehoud – dié vrese bewaarheid word, stap die ANC die pad wat álle populistiese bewegings wêreldwyd loop, altans dié wat ’n bewind oorgeneem het. Let wel, die begrip populisties kan op sowel linkse as regse bewegings slaan. Kom ons kyk vlugtig na ’n paar, want dit kan ons eie situasie verhelder. In Venezuela het die ekonomie mede deur die rampsalige populisties-sosialistiese eksperimente (soortgelyk aan wat die linkervleuel van die ANC en die EFF by ons wil doen) oor ’n afgrond gestort. Die inflasiekoers het teen Desember verlede jaar 800% bedra, en die winkels is letterlik leeg. Geen wonder nie dat die kiesers die links-populistiese pres. Nicolás Maduro in Desember 2015 met ’n enorme nederlaag in die parlementêre verkiesing gestraf het nie. Maar omdat die president, soos in Amerika, nie van ’n parlementêre meerderheid afhanklik is nie, het hy die wettige bewoner van die Miraflores-paleis in Caracas gebly. Sedertdien doen hy sy bes om die parlement te omseil. Hy wil ’n nuwe grondwet hê wat hom taamlike diktatoriale magte gee om die sosialistiese revolusie te beveilig. Sowat 7,5 miljoen kiesers het in die naweek deelgeneem aan ’n nie-amptelike referendum wat deur die opposisie georganiseer is. Ver oor die 90% van die deelnemers het Maduro se planne verwerp, maar dit sal wel weinig verskil maak. Dis naamlik ’n gemeenskaplike kenmerk van alle populiste. Hulle beweer dat hulle in belang van die gewone arm mense regeer, maar dat die establishment hulle om elke draai keer. En dus soek hulle buitengewone magte (wat eintlik maar op die afskaffing van die demokrasie neerkom.) Twee verdere voorbeelde is in Pole en Hongarye te vinde, waar die regerende populiste egter eerder regs as links is. In Warskou het tienduisende Poolse burgers in die naweek betoog teen planne van die regerende party, bekend as Wet en Geregtigheid (PiS), om die parlement meer seggenskap in die aanwys van regters te gee. Nog erger: Die minister van justisie kry die alleenreg om alle lede van die Hooggeregshof aan te stel. Dis van belang, want as hy die regbank met sy eie aanhangers gevul het, hoef die regering nie meer te verwag dat die howe se reg om wette en administratiewe optrede aan die grondwet te toets teen hom gebruik sal word nie. ’n Belangrike struikelblok in die PiS se strewe om van Pole ’n regs-outoritêre staat te maak sal dan uit die weg geruim word. (Dis interessant dat pres. Donald Trump voor sy onlangse besoek aan die G20-spitsberaad in Hamburg eers ’n draai in Warskou gaan maak en ’n toespraak daar gehou het. Dit sê iets oor waar sy simpatie lê. Maar dit net terloops.) Iets soortgelyks is in Hongarye aan die gang. Daar het die eienaardighede van die land se kiesstelsel die regs-populistiese pres. Viktor Orban met ’n minderheidstem aan die bewind geplaas, en hy gebruik dié magsposisie meedoënloos om sy bewind te perpetueer. Die konstitusionele hof se tande is getrek. Heelparty van die regters wat krities teenoor Orban staan, is verplig om af te tree en is deur sy maatjies vervang. Mediavryheid is beperk. Dit gaan só ver dat die Europese Kommissie (“kabinet” van die Europese Unie) nou sy tande vir Orban wys. In die Brusselse wandelgange word agter mense se hande gefluister oor die moontlikheid om Hongarye se stemreg in EU-verband as straf te beperk. Hoe ook al, dié drie voorbeelde wys ’n paar dinge. In die eerste plek kan populiste sowel links as regs wees (vir sover dié begrippe nog iets tot helderheid bydra). Wat populiste gemeenskaplik het, is hul bewering dat hulle vír die gewone mense téén die elite veg, dat nét hulle die waarheid beet het en dat die elite (en dié se “hoofstroom-media”) die “vyande van die volk” is. Nog iets wat hulle onderling oor alle ideologiese skeidslyne heen verenig, is hul oortuiging dat die normale beperkings wat enige demokratiese stelsel aan hulle oplê, lastig en onregverdig is en afgeskaf moet word. Dus word daar stemming gemaak teen regters weens hul afkoms (Mexikaans, wit, ryk of wat ook al), teen die “fopmedia”, ensovoorts. Dit alles om die klimaat voor te berei vir ’n wettige magsgreep. Dis wat tans in Venezuela, Pole en Hongarye aan die gang is. Maar nie net daar nie. Tussen die reëls deur sien jy dit ook by die harde populistiese vleuel van die Trump-administrasie in Amerika – en by ons in Suid-Afrika. Dis nie verniet nie dat die Zuma-vleuel in die ANC elke dan en wan die water toets met uitsprake teen die howe (“wie het hulle gekies?”), die media, die vorige openbare beskermer (“’n CIA-spioen”), ensovoorts. Die een geluk by die ongeluk is dat die ANC só uitermate onbekwaam is dat hy selfs dít nie kan regkry nie. Hoe ook al, alle Suid-Afrikaners moet in die weke en maande wat voorlê hul oë spits en hul ore op die grond hou. Ek weet baie mense is sinies oor ons grondwet (en ja, dit het duidelike leemtes), maar dis wel die belangrikste wapen wat ons teen ’n sluipende Zumafikasie van die land het.