COVID-19 Regulasies: Die belaglikhede en die reg - Diskoers
As COVID-19 regulasies vreemd op die oor val, moet ons aandag skenk. Die reg is 'n logiese dier: Daar is gevolge vir moord, prosedures om die familietwis te besleg en riglyne vir staatsoptrede. Die oppergesag van die reg is 'opper' om veral die aksies van die staat se reguleer. So is dit besonder belangrik in die tye van 'absolute power' om die staat verantwoordbaar te hou.
Ons bevind onsself in onbekende waters wat die pandemie betref, met min sekerheid oor die aard van die COVID-19 virus, oorweeg die staat nuwe gegewens op 'n daaglikse basis. Hierdie oorwegings gaan dikwels gepaard met nuwe riglyne afgevaardig, wat Suid-Afrikaners se lewens beïnvloed. Wat gemaak as hierdie riglyne aan die belaglike grens? Wie of wat hou die staat verantwoordbaar?
Suid-Afrika is 'n demokratiese staat, met die grondwet as oppergesag. Selfs in hierdie vreemde tyd kan ons op die grondwet staatmaak om die staat verantwoordbaar te hou. Daarom dan my analise van skynbare verspotte regulasies.
Flip Buys, op Twitter, 9 Mei 2020: "Laat ek respekvol reageer teenoor so 'n hoge amptenaar: fok u, mnr Hlongwane."
Dit was Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging, se reaksie op Rapport se twiet dat alle noodleniging kospakkies nou na 'n sentrale punt geneem moet word ten einde dit na te gaan vir "wurms in die mieliemeel."
In die betrokke berig, Rapport, 10 Mei 2020, vertel Thabiso Hlongwane, woordvoerder van die Gautengse departement van maatskaplike ontwikkeling, aan Hanlie Retief dat kospakkies, bestem vir behoeftiges, by 'n pakhuis afgelaai moet word en daarna sal Gautengse amptenare dit versprei. Die enigste noemenswaardige redes wat in die onderhoud gegee word vir hierdie reëling: "Ons moet weet die mieliemeel het nie wurms in nie, dat die kos nie verby die verval datum is nie." Daar is geen voorvalle in die verlede met soortgelyke probleme nie.
Iets is nie pluis met hierdie reëling nie – dit kan enige man op straat (tussen 6 en 9vm) vir jou sê. Nie-winsgewende organisasies, ingesluit Solidariteit se Helpende Hand inisiatief, kerke en private individue, deel al vir jare kospakkies uit sonder die regering se "wurm vry" stempel. Waarom moet alle noodlening nóú sentraal beheer word? Help hierdie sentralisasie werklik behoeftiges? Het Hlongwane die mag om so 'n bevel af te vaardig?
Hierdie voorval herinner aan die warm kos verbod op vlak 5 van inperking. Minister Patel, Handel en Nywerheid, stel die volk op 16 April in kennis dat die verkoop van warm, gekookte kos deur supermarkte nie toegelaat word nie. Dit terwyl daar geen regulasie is wat die uitspraak ondersteun nie. Vinnig-vinnig, te midde dreigende regsaksie, word die inperking regulasies gewysig om uitdruklik die verkoop van hierdie voedsel te verbied. Waarom? Het COVID spesiale magte wanneer 'n lou warm hoender by Woolies uitloop?
Wanneer die uitvoerende gesag van Suid-Afrika (die president en sy ministers) 'n beleid afkondig moet dit voldoen aan die legaliteit-beginsel. Hierdie vereiste word duidelik gemaak in artikel 1(c) van die grondwet. Dit bepaal dat die "oppergesag van die grondwet en die heerskappy van die reg" een van die waardes is waarop die Republiek gegrond is.
'n Beleid voldoen aan die legaliteits-beginsel indien dit wettig en rasioneel is. Alles baie logies. Die beleid (die instruksie) moet afgevaardig word deur 'n persoon wat die nodige mag het, volgens die wet, om so 'n beleid te bepaal. En tweedens moet daar 'n rasionele verband wees tussen die relevante feite en die besluit / beleid afgevaardig.
In die sentrale kospakkie verspreiding voorbeeld bo, blyk dit nie dat daar enigsins 'n regulasie afgevaardig is wat dié optrede vereis nie. Dus, met geen magtigende wet nie, sal persone of instansies nie vervolg kan word indien hul voortgaan om kospakkies uit te deel nie. Die eerste deel van die toets gefaal. So 'n beleid, glo ek, sal ook nie die rasionaliteit vraag slaag nie – daar het nie nuwe feite na vore gekom (sedert COVID-19) om 'n verandering in die manier waarop kospakkies versprei word te noodsaak nie.
Die warm kos verbod sien anders daarna uit nadat die land na vlak 4 van inperking geskuif het. Nie te min is dit 'n gevallestudie om van kennis te neem, omdat dit die staat se modus operandi duidelik maak. Met Minister Patel se aanvanklike uitspraak dat warm kos nie verkoop mag word nie, was die beleid nie wettig nie – daar was geen regulasie wat dit bepaal het nie. Die beleid is toe verwettig kort daarna. En rasionaliteit? Supermarkte was oop, die verkoop van warm kos het nie bykomende gevaar gebied vir personeel of klante nie – inteendeel bereide kos verseker dat noodsaaklike werkers na 'n lang dag ordentlik eet, dit staan die wat nie geriewe het om kos voor te brei nie by en stimuleer die ekonomie (dink aan die verskaffers en bykomende werknemers wat die kos hanteer).
'n Laaste vreemde-korona-verskynsel: Oefening toegelaat tussen 6 en 9vm, in 'n radius van 5km vanaf jou huis. Wettig? Dit vind ons inderdaad in die regulasie afgevaardig op 29 April 2020, gerugsteen deur die Wet op Rampbestuur 57 van 2002 – kragtens hierdie Wet kan persone se vryheid van beweging ingeperk word, sien artikel 27(2)(f). Maar is dit 'n rasioneel? Is daar 'n verband tussen die feite (die COVID-19 pandemie soos in Suid-Afrika ervaar) en die bepaling?
Dit is die wonderlike ding van die reg: Dit is daar om beredeneer te word. Die rede aangevoer vir die beperkte tyd vir oefening, deur Minister van Justisie Ronald Lamola, is om die polisie by te staan in hul monitering van die beweging van individue. Die gevolg van die regulasies was skare mense wat stap, draf en fietsry in die toegelate tyd – nie rasioneel as ons weet dat die virus versprei deur nabye kontak nie.
Belaglike regulasies moet uitgedaag word
Ek vermoed Flip Buys se "fok u" kommentaar kom uit 'n opregte plek: Hy probeer help, nes talle ander, maar die regering se regulasies ry telkens sy pogings in die wiele. Dis tog logies, instansies soos Solidariteit het bestaande infrastruktuur om by te staan in hierdie uitdagende tye. Bykomende sentrale beheer, sonder dat dit enigsins rasioneel genoop word, is tot nadeel van almal.
Gelukkig, in 'n staat met die reg as die oppergesag, is daar bestaande prosesse om belaglikhede afgekondig deur die staat aan te spreek. Die reg, selfs in hierdie vreemde tyd, bied 'n praktiese manier om belaglike magsvergrype aan te spreek.
Michelle Oelofse is 'n LLM student aan die Universiteit van Pretoria. Sy glo diskoers is veral waardevol in onstuimige tye.