Vanjaar blyk ’n goeie oesjaar vir die Afrikaanse poësie te wees met ’n hele boel digbundels wat tot dusver verskyn het. Wat veral opval is die aantal digbundels uit die Naledi-stal – laasgenoemde uitgewer is stadig maar seker besig om sy merk in die poësiemark te laat. Dit is opwindend en terselfdertyd verblydend dat uitgewers steeds bereid is om poësie te publiseer en sodoende die gedigte van ‘nuwe digstemme’ tesame met gevestigde digters aan poësieliefhebbers beskikbaar te stel.
Die bundel is pragtig uitgegee deur Naledi met ’n skildery op die voorblad van die Nederlandse skilder Jan Asselijn getiteld “De bedreigde zwaan” (circa 1650). Die swaan neem ’n aggressiewe houding aan wat tematies binne die konteks van die bundel op menslike verganklikheid en verlies dui. ’n Swaan word in die algemeen bewonder vir sy uiterlike skoonheid en simboliseer ook liefde weens swanepaartjies se lewenslange verbintenis tot mekaar. Soortgelyk aan die swaan se beskermende liggaamstaal word die mens genoop om hom- of haarself teen verskeie vrese en gevare (hetsy liggaamlik of geestelik van aard) te ‘beskerm’.
Die bundel as geheel fokus veral op menslike verganklikheid, die ars poëtika en faktore wat mense daagliks affekteer soos ’n gebrek aan liefde en deernis, verlies, siekte en die sosiale uitdagings wat ons in die gesig staar. Die eerste van die elf afdelings waarin die gedigte gegroepeer is, bevat van die mees treffendste verse in die bundel. Die afdeling as geheel fokus op die ars poëtika en is getiteld “Woordmakers”. In “Skeppergees” maak Vos van ’n metafoor gebruik om die kreatiewe skeppingsproses met die skeppingsverhaal in Genesis te vergelyk:
Reeds in die programgedig getiteld “Die fisika van ’n gedig” speel Vos met die metafoor van die gedig as ’n objek in wording: “Atoom / ondeelbaar / vir die oog, / buite sig / soos ’n gedig / voor dit in vorm vestig”. Die ars poëtika kom ook in “’n Gedig ontwaak” sowel as “Die ritme van metafore” aan bod. Die digter bring ook hulde aan die Italiaanse digter Dante Alighieri wat as inspirasie vir sy liefde vir die digkuns dien.
In die tweede afdeling neem die gedigte ’n meer somber toon aan en kom temas soos werkloosheid, korrupsie, aardverwarming, moord en geweld aan bod. Aardverwarming is ’n belangrike onderwerp waaroor wetenskaplikes, politici en omgewingsaktiviste gereeld debatteer. In “As alles verys” skep die spreker ’n beeld van ’n wêreld (dink maar aan die film Ice Age) wat in die nabye toekoms die realiteit kan word en poog sodoende om meer bewusmaking te skep oor die krisis waarin ons planeet verkeer en die mensdom se voortbestaan bedreig. Interessant genoeg sluit laasgenoemde gedig aan by die sikliese gang van die bundel: soortgelyk aan die menslike lewensiklus van geboorte en sterfte word die planeet se lewensiklus deur menslike toedoen stelselmatig beïnvloed en kan ’n tweede ystydperk weer in die vooruitsig gestel word.
In die afdeling getiteld “Onder die nag se vlerke” fokus die verse hoofsaaklik op menslike verganklikheid en siektes soos kanker en motorneuronsiekte. Die gedig “Vlug uit die lewe” sluit tematies by die titel Vlug van die gees aan.
Opvallend omtrent die afdeling, maar ook die bundel as geheel is die digter se wisselwerking met die sikliese gang van die menslike bestaan asook die mens se spirituele verhouding met ’n oppergesag – aldus die “gees”. Probeer die mens daarvan vlug, haal die dood elke individu tog in. Vos se bundel kan as laatwerk beskou word aangesien die digter soos in die geval van digters soos Breyten Breytenbach en Clinton V. du Plessis deurentyd bewus is van sy verganklikheid. Laasgenoemde word ook in die sikliese aard van die bundel uitgebeeld met die skeppings- of onstaanproses in “Die fisika van ’n gedig” en die slotgedig “In die paradys” wat die lewensiklus (maar ook die gedigsiklus – aldus die bundel) voltooi.
Vlug van die gees is in sy geheel ’n geslaagde bundel ryk aan metafore, paradokse en ironieë. Die bundel vorm ’n hegte eenheid en die digter slaag daarin om toeganklike verse te skryf wat die mens se bestaan in sy totaliteit aanspreek. Hierdie bundel is myns insiens een van Vos se sterker bundels tot op hede. Dit is ’n bundel wat die leser sal noop om die verse meer as een maal te wil lees.
In die gedig “Vir Sheila” (wat verwys na die digter Sheila Cussons) verwoord Bennett op genuanseerde wyse dié bekende digter se fisieke weerloosheid teenoor die menslike verganklikheid. In “Skaal” en “Nag” skryf die digter oor die dood van haar moeder. “Nag” is ’n roerende ode aan die sterwensproses en bied die leser ’n blik op die intieme ruimte van die dodekamer.
Donkerwerk as geheel is meer geslaagd as sy voorgangers. Dit blyk duidelik dat Bennett haar digterstem meer beheersd laat geld. Alhoewel die wetenskaplike terme wat in ’n groot aantal gedigte voorkom (hou maar ’n woordeboek byderhand) vir die meeste lesers ontoeganklik sal wees, is daar ’n hele paar geslaagde beelde in die gedigte. Aanvanklik mag die bundel met die eerste lees strak en afstandig voorkom, maar mettertyd het die gedigte tot dié leser deurgedring en vind die leser waardering vir die unieke wyse waarop Bennett temas soos verlies en verganklikheid verwoord.
Met haar digterlike verkyker verken Bennett daardie duister gebied wat vir die meeste mense nog blote donkerwerk is – ’n spreekwoordelike gekonkel in dit wat die mens nie kan sien of begryp nie. Soos Bennett in “Verslag van ’n studeerkamer” tereg skryf:
Wat is dit omtrent die skemeruur wat mens en dier boei? Is dit die betowerende natuurspel wat deur die oog waargeneem word of is dit die inherente wete dat ’n siklus amper voltooi is? Vir my persoonlik word die skemeruur van elke dag met neerslagtigheid geassosieer. Vir baie jare het ek onder die indruk verkeer dat ek die enigste persoon was wat so gevoel het. Ek kon nooit verstaan waarom my gemoed skielik verander sodra die dag einde se kant toe staan nie. So lees ek tydens ’n Desembervakansie in my vroeë twintigerjare Leon Rousseau se biografie oor die lewe en werk van Eugène Nielen Marais. In Die groot verlange (1974) vind ek toe die antwoord op ’n gevoel wat ek nooit vantevore kon verwoord of verklaar nie:
Laasgenoemde teorie het my onmiddellik opgeval toe ek die titel van Clinton V. du Plessis se negende bundel Aantekeninge teen die skemeruur gelees het. Op die voorblad verskyn ’n monochromatiese foto geneem deur Du Plessis se skrywersvriend, Etienne van Heerden. Toevallig het ek die oorspronklike kleurfoto op Facebook gesien. Die besluit om die monochromatiese foto in plaas van die oorspronklike kleurfoto te gebruik, sluit simbolies aan by die titel van die bundel. Dié denimbaadjie wat aan ’n stutpaal van ’n draadheining opgehang is, skep ’n somber atmosfeer. Die oop verlate vlakte in die agtergrond met vlieswolke wat in die horison saambondel dra verder by tot ’n gevoel van eensaamheid en afskeid.
Die titel aktiveer ’n gevoel van bestekopname deur die digter by die leser. Figuurlik gesproke word die skemeruur met veroudering geassosieer en word die mens intens bewus van sy of haar verganklikheid. (Aldus die benaming van menigte aftreeoord as Huis Herfsblaar of iets dergeliks) Die literator, Helize van Vuuren, het in verskeie resensies en artikels na Breyten Breytenbach se “laatwerk” verwys. Alhoewel Du Plessis se bundel allermins as “laatwerk” beskou kan word, kry die leser die gevoel dat die digter in die proses is om bestekopname van sy lewe te maak. Laasgenoemde word ondersteun deur die sewe afdelings waarin die bundel opgedeel is naamlik “Prewelings”, “Littekens van landskappe”, “Kiekies”, “Restant”, “Plakboek”, “Wiegeliedjies” en “Nag!”. Die afdelings bevat gedigte wat verskeie temas aanspreek en fokus veral op herinnerings uit die verlede asook op hedendaagse sosio-politiese gebeure wat mense regoor die wêreld, maar spesifiek Suid-Afrika affekteer.
Du Plessis se gedigte kan as die ‘aantekeninge’ waarna die titel verwys beskou word. Hy maak hoofsaaklik van die vrye versvorm gebruik en die gedigte lees soos ’n persoon se lewensverhaal. Die gedigte is op geslaagde wyse georden om die sikliese metafoor van die menslike lewe te ondersteun. Die bundeltitel figureer reeds in die programgedig getiteld “Ou digter”:
Du Plessis as digter is bewus van sy eie verganklikheid as mens, maar ook as digter. Die motief word tot in die slotafdeling aangevoer met twee gedigte onderskeidelik getiteld “Helaas” (143) en “Nuusberig as lykdig” (144). Persoonlik sou ek die twee gedigte omgeruil het aangesien “Helaas” ’n beter keuse sou wees om die bundel mee af te sluit weens die meer intieme toon van die gedig.
Die dood van bekendes soos die joernalis Suna Venter (“Nuusberig as lykdig”), die Nederlandse skrywer Joost Zwagerman se selfdood (“Bly te kenne”) asook Leonard Cohen kom aan bod. Ten spyte van die somber toon van die gedigte, skroom Du Plessis nie om ’n onderwerp soos die dood in woord te takel nie. Talle mense vrees die dood. Die dood is nie ’n onderwerp waaroor die mens wil gesels nie en tog word die mens daagliks deur die dood gekonfronteer – die mens se eie verganklikheid, maar ook die dood van ander deur middel van terreurdade of selfdood. In “Verloën” (69) bring Du Plessis hulde aan die onskuldige kerkgangers wat in Charleston in die Verenigde State van Amerika tydens ’n kerkdiens afgemaai is. In “Geografie” (71) word die lyding van die inwoners van Aleppo in Sirië uitgebeeld en word die leser intens bewus gemaak van die absolute futiliteit van oorlogvoering.
Een aspek waaroor ek gereeld wonder is waarom Du Plessis as digter nog deur talle Afrikaanse poësielesers as randfiguur beskou word? Tot dusver het slegs sy debuutbundel Geloofsbelydenis van ’n kluisenaar (1984) by ’n hoofstroom uitgewer verskyn. Du Plessis het wel die doelbewuste besluit geneem om homself van die literêre hekwagters te distansieer en het ook geweier dat sy gedigte deur André P. Brink in die Groot Verseboek (2000) opgeneem mag word. Is Du Plessis ’n rebel wat homself doelbewus eenkant hou of voel hy hom bloot nie tuis binne die Afrikaanse literêre establishment nie? Digters soos Nathan Trantraal, Ronelda S. Kamfer en Jolyn Phillips wat hoofsaaklik in Kaapse Afrikaans dig, geniet groot aansien binne die Afrikaanse literêre establishment. Tog word Du Plessis myns insiens misgekyk. Is dit omdat hy nie in Kaaps dig nie? (Is daar ’n ongeskrewe reël wat stipuleer dat bruin digters slegs in Kaaps moet dig om ‘kultusstatus’ te bereik?) Du Plessis is myns insiens ’n gevestigde digter wat talle geslaagde verse op sy kerfstok het, maar geniet bloot nie dieselfde erkenning as ander bruin of swart Afrikaanse digters nie. Na die lees van Aantekeninge teen die skemeruur het ek weereens tot die besef gekom dat Du Plessis kán dig en nie noodwendig altyd die erkenning wat hom toekom kry nie. Alhoewel nie al die gedigte in die bundel noodwendig ten volle afgerond is nie, is die oorgrote meerderheid gedigte poëties en stilisties geslaagd. Een so ’n voorbeeld is die gedig “Bekentenis” waarin die digter die slotreël kon weglaat aangesien die gedig op doeltreffende wyse met die tweede laaste strofe afgerond word. Ten spyte hiervan is die oorgrote meerderheid van die verse in dié bundel poësie waarmee die leser sal kan assosieer en sal geniet.
Om gedigte te skryf sit nie in enige iemand se broek nie. (En nee, vroue dra ook broeke – so ek is nie seksisties nie.) Die skryf van poësie is ’n lang proses van skryf en herskryf. Om beelde en metafore te laat werk, om clichés te vermy en terselfdertyd te poog om jou eie stem in die gedig te laat geld, is geen maklike taak nie. Boonop is dit ’n liefdestaak.
Geen Afrikaanse digter het nog ooit ryk geword en finansieel oorleef deur bloot gedigte te publiseer nie. (Nie eers N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman of Breyten Breytenbach nie.) Jan Publiek is salig onbewus van die skamele tantieme wat digters met gedigte in versamelbundels sowel as hul eie digbundels verdien. In Suid-Afrika hardloop die meeste uitgewers weg wanneer ’n manuskrip met gedigte vir publikasie voorgelê word. Slegs enkele bevoorregtes slaag daarin om die spreekwoordelike wa deur die drif te trek en ’n oplaag van 250-600 bundels gedruk te kry. Jou vyf minute van faam (tensy jy soos Bibi Slippers omtrent elke letterkundige prys vir digkuns met ’n enkele bundel wen) verdwyn soos mis voor die son met lastige resensente wat boonop jou harde werk verskeur in hul almagtige poging om byltjies te slyp en slimmer as die res daar uit te sien. Laasgenoemde is alles deel van die proses. Geluk. Jy het ’n gedig of bundel gepubliseer.
Dit is dus van kardinale belang dat ’n bundel soos Nuwe stemme gepubliseer moet word. Dit bied voornemende digters die geleentheid om hul gedigte gepubliseer te kry (hoekom anders skryf jy gedigte?) en nog nie oor genoeg gedigte beskik om hul bundel vir moontlike publikasie aan ’n uitgewer voor te lê nie. Terselfdertyd ontvang die gelukkiges wat gekies word die geleentheid om met gevestigde kenners en digters saam te werk om hul poësie te slyp, hul skryfvaardighede af te rond en die beste weergawe van hul gedig(te) gepubliseer te kry.
Die Nuwe stemme-reeks is ryk aan belangrike data wat beide kwalitatief sowel as kwantitatief ondersoek moet word. Aangesien dit reeds die sesde uitgawe is wat verskyn het, voel ek my dit genoeë om agtergrondinligting oor die vorige bundels te verskaf om ’n kort oorsig te gee oor die publikasiegeskiedenis tot op datum. Laasgenoemde poog geensins om die vorm van ’n formele akademiese studie aan te neem nie, maar dien bloot as agtergrond ter inleiding tot my bespreking van Nuwe stemme 6.
Die bundel open met Annie Gallagher se gedigte. (Die gedigte word alfabeties volgens die digters se voorname gerangskik.) In die gedig “ek voel my net van die wêreld verwyder” (13) lewer Gallagher kommentaar op die uitwerking van misdaad op die individu in Suid-Afrika. (Sien ook Marcel Spaumer se gedigte.) Die wyse waarop talle Suid-Afrikaners hulself ‘afsonder’ van medelandsburgers deur hulself agter tralies in sekuriteitskomplekse ‘op te sluit’ is ’n relevante onderwerp.
Annami Mailovich se gedigte oor Kaapstad bied ’n nuwe beeld op die Moederstad. (Dit sal interessant wees om haar gedigte met Loftus Marais se Kaapstadse gedigte in sy bundel Kry my by die gewone plek aguur (2012) te vergelyk.) Die gedig “die familie skryf” (26) lewer belangrike sosio-politieke kommentaar op die klasverskille in Kaapstad, maar ook op die waternood wat tans in die Wes-Kaap, maar veral Kaapstad heers.
Anton Döckel se gedig “Pas op” (32) sal menigte leser laat skaterlag oor die ouer-kind verhouding. Veral die slotstrofe is treffend: “Mag ’n pa maar skuins omval / voor skoonseun se braaiplek / terwyl sy kole nog gloei”. Churchill Naudé voer ’n vernuftige spel met woorde in Kaapse Afrikaans. In “onse vaders” sluit hy aan by digters soos Nathan Trantraal en Ronelda S Kamfer wat skryf oor die lewe op die Kaapse vlakte. Naudé se gedigte is egter nie ’n blote naskryf van Kamfer en Trantraal nie. Sy stem is uniek en sy gedigte treffend.
In “dis 2017 en almal dra chokers” (72) skryf Elodi Troskie oor die jeug van vandag. Die vindingryke wyse waarop Troskie van teenstellings gebruik maak om onskuld en ervaring teenoor mekaar uit te beeld, maak van hierdie ’n besonder geslaagde gedig. Franco Colin se gedig “Pa aan outistiese seun” (85) verwoord Colin ’n vader se frustrasie en onbeholpenheid met sy outistiese seun, dog soos in die geval van Marlene van Niekerk se “troetelwoorde vir ogilvie douglas”, oorwin ’n ouer se liefde vir ’n kind enige situasie ongeag die uitdagings en of frustrasies wat die ouer in die gesig staar.
Deur middel van gedigte wat soos dagboekinskrywings lees, deel Hannes Visser intieme oomblikke oor die spreker se kinderdae. Alkoholmisbruik en die probleme wat daarmee gepaard gaan figureer sterk in die reeks gedigte. Die spreker se wanhoop bereik ’n hoogtepunt in “Sondag 3 September” (95) wanneer hy besluit om eerder sy dankoffer vir lekkergoed te gebruik – ’n besluit wat sy misnoeë met die kerk en die situasie waarin hy homself bevind duidelik verwoord. Ingrid Penzhorn maak van personifikasie gebruik in “Drieankerbaai” met ’n definitiewe ekokritiese inslag wat in die gedig aan bod kom.
Jaco van der Merwe se ekfrastiese gedigte in die vorm van die praatvers staan uit hoofsaaklik weens die visuele element, alhoewel nie al die verse op geslaagde wyse by die gepaardgaande foto’s aansluit nie. Die uitwerking van misdaad op Suid-Afrikaners word effektief verbeeld in Marcel Spaumer se gedig “’n nag ontwrig”. Sy beeldgebruik is geslaagd en selfs skokkend. In “Daardie somer (1976)” skryf Marthé Mc Loud oor ’n nagmerrie wat die leser aan die raai hou oor die spel tussen die werklikheid en die droombeeld. Remona Voges maak soos Jaco van der Merwe gebruik van die beeldgedig en fokus op die Meksikaanse skilder Frida Kahlo. Veral treffend is die gedig “By die aanskou van Frida Kahlo se wenkbroue” (145).