Jy blaai in die argief vir 2021 April.
O ek laaw dit om Crito te wees. In Afrikaans nogal. Die polisietaal en verdrukkerstaal van weleer, maar nie meer nie. Dis nou die taal waarin ons vir regters sê hulle moet skoert. Die taal waarin ons oor die radio jeremiades kan uitsaai oor hoe die staatsdiens besig is om in duie te stort. Die taal waarin ons die ennui en miserère van die lewe in 'n kleptokrasie besing.
Ek sê vir julle, die ANC laat my altyd dink aan hoe dit voel om mans te vry wat op die rugbyveld leer soen het. Mens kry net nie vat aan hulle nie, want hulle vat vinniger as jy.
Hoekom ek aan hierdie vrolike dinge dink, is omdat ek laas Vrydag die weirdste gesprek afgeluister het en dit my aan die dink gesit het want dit was só kontra jy weet. Ek het gou 'n bietjie goud in my hare gaan laat goi, en die vrou langs my vertel vir Krisna, wat besig is om vir haar 'n Brazilian blowout te gee, van hoe sy sukkel om 'n goeie char te kry.
Deesdae kan mens eintlik net Zimbo's of Malawianers vertrou, sê sy. Ons eie mense wil nie werk nie, hulle wil managers wees. Vra maar vir enigiemand in 'n gated comm, sê sy. Waarop Krisna vertel dat 'n eks van haar, 'n man wat 'n MA in Afrikaanse letterkunde het, deesdae vir een van die ministers anderkant Eastcliff 'n soort van char-cum-huisbestuurder is. Hy wou eers 'n purser op SAA geword het maar BEE en die aeries vlieg anyway mos nie meer nie.
Dis van daardie punt af dat my gedagtes begin waggel, want Krisna is nie een vir stories klaarmaak nie. Waaraan ek toe dink, is die bespreking wat Izak de Vries op LitNet gedoen het oor François Smith se roman Die kleinste ramp denkbaar.
Ek moet sê, ek is mal oor die manier hoe De Vries dinge doen. Hy het 'n loslit styl, hy kan 'n joke crack en hy het al die Comrades kaalvoet gehardloop. (Ja man, ek weet styl en humor het niks met die Comrades en kaal voete te maak nie, maar dis daardie atletiese prestasie van hom wat altyd in my gedagtes opduik. Dis soos 'n Abba-earworm. Net wanneer jy dink Jonas Kaufmann is terug in jou lewe, begin jy weer Fernando neurie.)
De Vries het duidelik 'n sterk gevoel vir leeskringe, en hy bied sy analise aan as 'n manier om vir die mense by leeskringe entrée te gee in 'n roman wat, soos hy dit stel, moeilik is. Só moeilik dat mens dit as speurverhaal moet benader. Sal nouwel vir Bennie Griessel terugdryf na drank, want moeilik, jy weet mos.
Maar dan, asof hy pas Polly Shortts agter die rug het en sy voete hou nog, maak hy sy move: "Dit is helaas nie die soort boek wat geskryf is vir die ligte leser nie, maar diegene wat hulle graag ophou met boeke van internasionale standaard … wel, ek daag julle hiermee uit om 'n plak 99%-sjokolade te koop, 'n goeie, ou rooiwyn oop te maak en hierdie een weer 'n keer te oorweeg."
En dan swaai hy om. Dit kan nie soos 'n whodunnit gelees word nie. Dis eerder soos 'n Franse kunsfilm. En dít is vir my waar De Vries my heeltemal gryp en meevoer. Van daardie opmerking af lees ek elke sin aandagtig.
As mens gewoond is aan die oorheersende styl van Afrikaanse boekresensies (okay, mens kan hulle nie onder een kombers inbondel nie, maar hear me out) en jy vergelyk hulle met De Vries se aanpak, is hulle soos 'n fondue wat met Melrose-kaas gemaak is. De Vries gebruik regte raclette.
Hy benader die roman uit 'n veelheid van hoeke. Die interessantste vir my is die Karel Schoeman-vergelyking, en hoe dit De Vries lei na die tydsgees, en die manier waarop François Smith vir Schoeman benut soos Eben Venter met Horrelpoot vir Joseph Conrad benut het.
Mens hoef nie met hom saam te stem nie, maar De Vries se styl is dié van iemand wat 'n gesprek oor 'n boek met jou wil aanknoop. Hy prikkel, hy suggereer, hy maak stellings wat jy kan probeer aanvat as jy lus voel om met hom stry te kry.
Die ding is net, jy gaan nie met hom kan stry as jy nie die boek gelees het nie.
De Vries dink uit die boksie uit. Wat anders kon mens verwag van iemand wat die rug op Adidas en Nike gekeer het? Ek het hierdie bespreking gelees asof ek my hele lewe al gewag het dat iemand só te werk moet gaan, sonder dat ek dit geweet het. Sure, resensente gaan dit nie kan nadoen in koerante nie. Maar hulle gaan anders kan dink oor hoe 'n resensent hom tot sy lesers rig.
Ek het gesit en kyk na myself en my hare met al die foils daarin, en gewonder hoe mens "Loop-en-Val" Motshwarateu se van spel. Op die plek het ek besluit dis darem te obvious om Izak de Vries die "Loop-en-Val" Motshwarateu van die Afrikaanse letterkunde te noem. Daar is maar net een Izak de Vries, die een wat die Comrades kaalvoet gehardloop het én 'n enorme bespreking van François Smith se Die kleinste ramp denkbaar geskryf het.
As dit by louere kom, het ek hulle. Veral op die gebied van skeidsregters. Ek het in die dae toe ek saam met my eks rugby gekyk het al die grootste waarhede oor en teen die refs uitgespreek, op die pawiljoen sowel as voor die kassie. Jy kan die aster uit Fochville uit haal, maar jy haal Fochville nooit uit die cherrie nie.
Omdat ek Paasnaweek niks beter gehad het om te doen nie, het ek geluister na Michael Lewis se reeks podcasts, Against the Rules. Hy reken dat ons in 'n era leef waarin die skeidsregter afgeskaf is. Op Facebook, Twitter en sommer oraloor waar mense menings uitspreek sonder dat een of ander ref of ombudsman hul met 'n liniaal oor die vingers tik oor die onwaarhede wat hulle verkondig.
Ek het nuus vir hom. Dit maak nie vir my saak of Twitter en Facebook eintlik die skuld moet kry vir al die humongeuse druttels wat Donald Trump op die grasperk van my onskuldige siel uitgedruk het nie. Ek weet net dat ek 'n behoefte het aan die skeidsregters in 'n tyd van geestesbesoedeling.
Ja, ek praat van boekresensente. Die mees miskende skeidsregters sedert Moses met sy tablet van die berg afgekom het. Die mense wat met insig reageer op boeke, wat dit op 'n vlak doen verhewe bo die onwelriekende flatulensie in die benederyk van die sosiale media.
Die verskil tussen rugbyskeidsregters en boekresensente is natuurlik dat slegs super-intelligente mense rugbyskeidsregters kan word. Dit kan nie anders nie. As jy die rugby-reëlboek gesien het, of soos ek, die app afgelaai het kort voor 2019 se wêreldtoernooi, sal jy weet wat ek bedoel. Só ingewikkeld dat selfs Stephen Hawking 'n grammar-toetser sal moet gebruik om dit te snap.
Boekresensente is van 'n ander stoffasie. Hulle moet intelligent wees én empatie hê. En hulle moet, soos ds Nick van Achterbergh altoos gesê het, in touch wees met hulle gevoelens. (Stil susters, ek haal mos nie vir Meat Loaf aan nie!)
So, nou begryp julle die konteks waarbinne ek Annelise Erasmus se resensie oor Marita van der Vyver se 'n Baie lang brief aan my dogter (Rapport) gelees het. Wag, ek jok. Ek moet ook net sê dat ek niks gehad het om Paasnaweek te doen nie omdat ek die Donderdagaand/nag 'n Baie lang brief aan my dogter verslind het.
Dis seker nie nodig om alles te sê wat Erasmus sê nie. Julle is fluks genoeg om die resensie self te gaan lees by https://www.netwerk24.com/Vermaak/Boeke/marita-vertel-ons-almal-se-storie-20210404
Wat ek wil noem, is dit wat Erasmus volgens mij impliseer sonder om verder te verduidelik. Veral "Dit is informeel en onpretensieus soos wat 'n mens sou verwag van 'n brief aan 'n dogter. Dit wroeg nie, wat 'n verligting is, maar dis ook nogal onemosioneel, so al asof afstand altyd gehandhaaf moet word."
Ons almal weet die bekoring van biografië en outobiografië lê daarin dat ons die kans kry om te besef presies hoe uniek die onderwerp is. Hoe hulle verskil van ons gewone sterflinge. Erasmus se opmerking dat 'n Baie lang brief aan my dogter "nogal onemosioneel" is, "so al asof afstand altyd gehandhaaf moet word" is die kern van hierdie resensie, en van haar reaksie op die boek.
Goed, Erasmus het voor hierdie opmerkings reeds genoem dat sy haarself in baie dinge erken het, dus die soort ervarings met Van der Vyver gedeel het. Die onemosionaliteit en afstand het egter met iets anders te make. As mens "onemosioneel" aan jou dogter skryf, sodat sy jou later beter sal kan verstaan, dan doen jy dit omdat die bakleie wat daar tussen ma en dogter gebeur, reeds agter die rug is. Die geskrou en koppies stukkend gooi en dikbek gesittery agter geslote deure is afgehandel, die vrede is gemaak. Pewerteit het gekom en gegaan en die ma het nodig om die kind te laat besef hoekom ons almal só is en presies hóé ons almal anders is.
Annelise Erasmus is 'n skeidsregter van formaat. In haar twee afsluitingsparagrawe spring sy van dogter na lesers. 'n Goeie ma wat weet dat haar dogter nie al haar geheime hoef te weet nie, verbreed na lesers wat die leidrade raaksien van die briewe se dieper konteks, naamlik die groeiende bewussyn van Marita van der Vyver in die vroeë deel van haar lewe.
Erasmus sien dus raak dat Marita van der Vyver soos 'n goeie losskakel 'n dummy verkoop het aan die opponente. Die brief aan die dogter is die fop-beweging; die brief is eintlik aan die groot leespubliek van nou en in toekomstige tye gerig. Die lesers in 2080 eweseer as die lesers van 2021. Binne die reëls van die letterkunde is dit volkome toelaatbaar. Want die ref weet: Franssprekende dogter, Afrikaanse lesers.
Dít is uiteindelik presies wat die skeidsregter oor 'n Baie lang brief aan my dogter uitwys. Erasmus haal Van der Vyver se woorde oor die skeidslyn tussen werklikheid en verbeelding aan, en dis Wet No 1 in die groot reëlboek oor literatuur. 'n Baie lang brief aan my dogter is relevant vir die verstaan van Griet skryf 'n sprokie net soseer as van Eenkantkind. Ons lees veel meer as net dit wat voor ons oop lê.
Dit is hoekom ons vandag nog skeidsregters nodig het. Soms verskil mens met die ref, maar dit word dikwels net deel van die groot vooroordeelfest van ons tyd, die sieserige miasma wat aan Facebook en Twitter kleef. Almal lê eiertjies, maar net die waaragtige resensente s'n is nie vrot nie.
Terwyl ek hier sit en skryf, land daar 'n whatsappie van 'n vriendin wat alarm maak oor 'n bloutjie wat Marita van der Vyver op Facebook geloop het met 'n oningeligte plebschurk, 'n troll met 'n eie agenda. Niks illustreer die noodsaak van ons behoefte aan skeidsregters beter nie.
En onderwyl Van der Vyver uit haar pad gaan om die skade wat daardie troll aangerig het tot niet te maak, kan ek almal maar net na die skeidsregter verwys. Annelise Erasmus se oordeel staan in skerp kontras met 'n troll se poging tot karaktermoord.