Visser neem die leser in 61 gedateerde gedigte terug na die jaar 1967, waar die 10-jarige verteller die leser intrek in ŉ wêreld wat vir sommiges heeltemal vreemd mag wees, en vir ander ŉ eggo uit ŉ eie kindertyd lank gelede in ŉ andersoortige domein is.
Deur die oë van die kind-verteller word jy geneem na ŉ beskeie myndorp in 1967, waar ŉ aantal ingrypende gebeure hulle deur die loop van die jaar afspeel. Die sentrale rol van die vaderfiguur blyk reeds uit die titel, en suggereer dat die vader se optrede en sienswyses, maar veral sy dood, daarvoor sou sorg dat hierdie jaar ŉ vaste baken in die verteller se psige word.
Hierdie kort resensie en die enkele aangehaalde verse laat nie reg geskied aan die rykheid gesetel in die bedrieglike eenvoud van Visser se bundel nie. Diegene wat hierdie bundel misloop, ontneem hulle van ŉ onthutsende maar ook diep verrykende reis na die Afrikaanse werkersklaswêreld van die sestigerjare.
Hiermee bevestig die digter die vernaamste kenmerk van hierdie bundel, maar dan ook van sy teëhanger wat deur die werk van Jan Mankes ingegee is: Dit gaan naamlik oor die aanbieding van beeld-, oftewel ekfrastiese gedigte. In Gesant van die mispels word 12 skilderye afgebeeld naas die gedigte oor hulle, en in In die stille agterkamer is dit 14 gedigte wat aan die orde gestel word.
Ek het reeds verwys na die besluit deur die digter om skildery en gedig telkens naas mekaar te stel. Wat hierdie twee bundels egter des te meer uniek maak, is die feit dat daar telkens ook ná die plasing van die oorspronklike Afrikaanse gedig, ŉ vertaling daarvan in Nederlands aangebied word.
Indeks is Joan Hambidge se ses-en-twintigste bundel, en daarmee is haar status as die mees produktiewe digter in die Afrikaanse literêre wêreld stellig onbetwisbaar. Met hierdie feit in gedagte, is ’n leser se eerste vraag oor Indeks moontlik die volgende: Wat het ’n digter nog te sê ná soveel poëtiese produksie, en dit binne die bestek van ’n relatief kort 31 jaar?
Die leser se vrees dat Indeks dalk net ’n her-digting van bekende temas in die Hambidge-oeuvre mag wees en dat die digter se werk dalk besig is om te verval in ’n té gemaklike, selfs meganiese produksieproses, word egter vinnig besweer. Reeds die eerste paar gedigte in die bundel val op vanweë die tegniese afronding, die inhoudelike digtheid en die emosionele reikwydte daarvan. Alhoewel die nuwe bundel op ’n manier ’n bevestiging en terselfdertyd ’n heroorweging is van temas waaroor Hambidge reeds herhaaldelik gedig het – onder meer verlies op verskillende vlakke, die pyn van die liefde, nabye familie, die reismotief, populêre ikone en ars poëtikale besinning – neem Indeks die oeuvre na ’n nuwe harmonie wat in sowel die digterlike psige as die tegniek waarneembaar is. Wanneer die bundel neergesit word, is die leser deeglik bewus van die fyn balans wat op alle vlakke sigbaar is – dit is poësie wat van ’n ryk voedingsbodem van intertekste en ervarings getuig, maar wat terselfdertyd gewis nie ontoeganklik is nie.
Om die bundel teen die agtergrond van die hele oeuvre te lees, is ’n taak wat nie binne die bestek van ’n resensie afgehandel kan word nie. Ten spyte van die talle bewuste spore en tekens van die digter se vroeëre werk (reeds die eerste gedig verwys eksplisiet na vorige bundels), sal dit dalk vir voornemende lesers meer waardevol wees indien hierdie resensie eerder die tekens van “vernuwing” daarin probeer naspeur. Terselfdertyd is dit dalk eerder ’n taak vir ’n nagraadse student om die heen-en-weer-gesprek binne die oeuvre te probeer karteer en sistematiseer.
Die bundel spreek naamlik duidelik van ’n fase in die digter se lewe waar daar besin word oor hede en verlede; daar word op ’n manier bestek opgeneem en na ewewig gesoek. In “Drie maniere om die Andes te beleef” (p.19) orden die spreker die verskillende fases in haar lewe aan die hand van haar belewenis van die bergreeks: eers as jongmens vir wie die berg ’n gedagtebeeld aan die hand van ander tekste is, dan as toeris wie se belewenis minder persoonlik is, en daarna as nadenkende volwassene vir wie die berg ’n metafoor word vir die skeiding tussen die driftige jeugjare en middeljarige tempering:
“Ars poetica” (p.11) is die openingsgedig. En ten spyte van die moontlike vooroordeel wat ’n leser teen so ’n redelik oorgebruikte titel kan hê, is dit ’n helder en eerlike aftasting van die eie digtersloopbaan. So, vertel die digter, was sy eens meester van verskeie digvorme en tegnieke wat moeiteloos uit haar pen gevloei het, maar was sy die slagoffer van ’n onvermoë om op onbevange wyse na die self te kyk:
Weer eens val die knap versbou en vindingryke beelde (allermins “gedwonge”) op, sodat die leser moet wonder of die digter nie hier met ’n slinkse spel besig is nie – om ’n versugting oor verlore digterlike vaardighede in sulke vaardige reëls te verwoord, moet immers ’n vorm van bedrog wees? (Die leser vermoed later dieselfde soort ironiese spel in “Jamais”, p.102-103, met die lees van die versugting “o waar sal my gedig vandaan kom?” aan die einde van ’n knap gedig.)
“Indeks” volgens die HAT is onder meer “’n opgawe van die inhoud van iets, ook die alfabetiese lys name/onderwerpe ens. agter in ’n boek met die nommers van die bladsye waar dit gevind kan word; register”. Indeks hier is veral die gids wat toegang gee en die roete aandui, soos ’n inhoudsopgawe ten opsigte van die teks; dus die gelykstelling aan ’n “plattegrond” of “kaart”. Vir elke digter is daar dus ’n kaart tot sy/haar digkuns: die fyn ingestelde leser kan die roete deur die oeuvre heen volg en die belangrike merkers oplet, en algaande daarmee vertroud raak. Maar terselfdertyd is daar ’n waarskuwing ingebou vir die lesers wat mag reken dat die digterlike roete geen verrassings meer sal oplewer nie. Soos werklike reise nie altyd deur planmatigheid beheer word nie, is dit die onbeplande koersafwyking wat soms tot die grootste winste lei, soos hier in die slot verwoord word: naas die wete van die ondraaglikheid van die lewe, is daar dankbaarheid by die moment van aankoms: “Dank God ek is uiteindelik hier”.
Op die stilistiese vlak word veral die eerste twee afdelings in die bundel (die ongemerkte eerste asook “Reiskaart: Tarjeta Embarque”) gekenmerk deur ’n nugter trant wat terselfdertyd ironies gelaai is, en vir van die beste verse in die bundel sorg.
Die vierde afdeling (“Inventaris”) is ook nie so onthoubaar nie, alhoewel die laaste vyf reëls van “Silwervis” (p.38) ’n uiters vaardig berymde gesprek met die Eybers-teks is:
In die sewende afdeling (“Tweede indeks”) is daar gedigte oor bekende vrouefigure uit die wêrelde van literatuur, filosofie en kuns, onder meer Simone de Beauvoir wie se bekende aanhaling “Jy word nie ’n vrou gebore nie; jy word een gemaak”, ironies saamklink wanneer daar oor die verwonding en aftakeling van onder meer Amy Winehouse en Ingrid Jonker gedig word. Veral die gedig oor Ingrid Jonker (p.75) – met sy verwysings na die onlangs verskene Vlam in die sneeu ­– bied ’n veel meer komplekse perspektief op Jonker as wat normaalweg gevind word, en word op ’n manier ’n vingerwysing na die Afrikaanse sisteem wat dikwels van die gestorwe digter ’n kommoditeit maak.
Die reismotief en die verband met die digkuns kom veral na vore in die negende afdeling “Woordelikse register”, met sterk gedigte soos “Jamais”, “Tyd” en “Andes” waarin die Suid-Amerikaanse reiservaring sterk figureer. “Jamais” werk met ’n element van vervreemding (na aanleiding van die term jamais vu wat op ’n ervaring van nie-herkenning van bekende dinge dui – ’n soort teenpool van deja vu), maar wat terselfdertyd tot die ontdekking van die nuwe in die bekende lei. In hierdie gedig vertel die digter hoe sy haar na die bestaande literatuur wend om inspirasie vir haar eie gedigte te vind – onder meer lees sy gedigte oor reise na eksotiese bestemmings, byna in ’n soort ironiese ontkenning van haar eie bekende reisgedigte. Die onverwagte insig meld hom aan in die gedaante van eenvoudige mense wie se lewens deur ’n wete van die groter harmonie van dinge bepaal word:
Aan die einde, nadat verskillende poëtikale invloede verwerk en mee in gesprek getree is, is daar ’n laaste afdeling met ’n reeks van twaalf gedigte oor Pablo Neruda en sy werk. In die “Neruda: Identikit” (p.124) word die Chileense digter gehuldig as die ware digterlike meester:
Die aard van die digterlike lewe word veral verken, en dit is veral die verwonding van die digter – hetsy deur verlatenheid, teleurstelling of rugstekers – wat sentraal geplaas word.
Uiteindelik is Indeks dan die neerslag van die volwasse digterlike belewenis, en dit is die belangrikste wins van die bundel: om te sien hoe daar teruggekyk word op vorige gesprekke en reise, en die vernaamste reis – na die self – nou onderneem word. Die indeks-gegewe word geskakeerd verken en aangebied, en uiteindelik word van die leser verwag om self ’n roetekaart tot die bundel te teken en op die proef te stel.
Indeks is gewis meer as die moeite werd en behoort sy plek in die Hambidge-oeuvre in te neem as ’n bundel wat ’n goeie en selfs verrassende leeservaring waarborg.
Rangeer is die sewende bundel uit die pen van Du Plessis, wie se debuut in 1984 by Perskor verskyn. (Sy debuut is dan ook die enigste van sy bundels wat by ’n hoofstroomuitgewer verskyn het.) Die digter se vorige bundel, talk show hosts & reality shows (wat in 2009 in beperkte oplaag verskyn het) is in Rangeer opgeneem en word vir die doeleindes van die resensie as deel van die bundel beskou.
Die jongste bundel bewys dat ’n selfpublikasie nie noodwendig ’n afgeskeepte produk met ’n vaal of sentimentele voorblad hoef te wees nie – Rangeer se omslag sien keurig daar uit met ’n aanskoulike foto van ’n treintrok en lokomotief behorende tot twee verskillende treine. In die ruimte tussen die twee treine is ’n spoorweggeboutjie sigbaar, wat die gedagte van die sogenaamde liminale – die grens- of tussengebied – by die leser oproep. Dit is wel jammer dat kleiner redaksionele foute – wat maklik deur ’n bedrewe redigeerder reggestel sou kon word – deur die selfpublikasieproses geglip het: samestellings wat as twee woorde geskryf word (byvoorbeeld “minibus taxi’s” p.64, “speelgoed rewolwer” p.67 en “sonneblomolie kanne” p.69), aanhalings wat in kursief én tussen aanhalingstekens aangebied word, asook titels wat nie tipografies van die res van die teks onderskei word nie (p.25). Enkele tik- en kleiner tipografiese foute kom ook voor: ’n ontbrekende spasie na die dubbelpunt (p.43) en “hempde” (p.17).
Gou word dit duidelik dat dit hier oor veel meer gaan as die fisiese reis – die spreker is in werklikheid besig met ’n terugreis na die eie verlede wanneer hy hom tot sy gestorwe vader rig, aan wie hy die bundel opdra:
Uit bostaande aanhaling blyk dit ook dat die digter poog om ervarings van die verlede deur middel van taal te orden en op dié manier ’n psigiese reis na ’n posisie van ekwilibrium te onderneem, soos dit in “Uittog” (p.69) gesuggereer word:
Die tweede betekenismoontlikheid van “rangeer” word, soos hierbo aangedui, nou aan die reistema geskakel. Tog verdien die politieke tema van die rangering van bepaalde groepe in die apartheidsverlede ook aandag tydens ’n lesing van die bundel. Luc Renders maak in ’n 1998-artikel in Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans (Cinton V. du Plessis 2008) die stelling dat Du Plessis se eerste bundels, alhoewel hulle ontstaan het in ’n tyd toe die stryd teen apartheid op sy hewigste was, nie as polities gereken kan word nie. Ook meen Renders dat Du Plessis “hom deurgaans afsydig” hou van die stryd teen apartheid en die ontwikkeling van selftrots in die bruin gemeenskap”. Alhoewel dit nooit ’n dominante tema raak nie, gaan ’n hele paar gedigte in Rangeer wel om met die gerangeerde, oftewel grensposisie van die bruin persoon in die apartheidsjare, soos hierbo met verwysing na “Vrypas” gesien is.
Die aangrypende en knap geskrewe “Smeul” (p.13) handel oor die gesin se stryd teen armoede tydens die apartheidsjare, en veral die opofferings wat die ouers moes maak. Tog word daar nie vasgesteek in ’n uitsiglose uitbeelding van onderdrukking nie, en word ’n reis óór die grens tussen die wit en bruin wêreld, wat in der waarheid ’n omkeer van die institusionele rangeerhandelinge deur die apartheidsbestel is, die boustof van “Die Groen Ghoen” (pp.24-5). Hierin vertel die digter die verhaal van sy pa se wit werkgewer wat die bekende skrywer P.H. Nortje se “Die groen ghoen” by die dorpsbiblioteek uitgeneem en aan die seun geleen het. Sodoende het “dié boek […] gereis / uit sy bleek, bang, benoude bestaan / in ’n blanke, blonde, blou-oog biblioteek / tot in die vaal lokasies van ’n kind / se wilde verbeelding, grense oorgesteek, / hom heel tuis in die veronderstelde vreemde bevind …”. Op hierdie manier word die persoonlike ook die politieke, soos blyk uit die refrein wat lui: “één man kan ’n verskil maak”. Terselfdertyd bied die gedig ’n blik op ’n kreatiewe liminale ruimte duskant die begrensinge van die apartheidsbestel, wat ook ter sprake kom in ’n gedig soos “Amsterdam” (pp.32-3). Die liminale raak op talle plekke in die bundel sigbaar, en ’n meer omvangryke bespreking sou met vrug kon wys op die digter se bewuswees van die kreatiewe potensiaal van die grensgebiede van menswees.
Verskeie stemme in die literêre kritiek het alreeds verwys na Clinton V. du Plessis as ’n randfiguur binne die Afrikaanse literêre sisteem. Du Plessis self (2008) sê oor sy posisie op die marge: “Dis exciting op die rand. Jy kan van buite die sterkste stellings maak sonder toegewings aan enigiemand. My werk word grootliks geïgnoreer deur die letterkundige establishment. Dit is vir my ’n bewys dat ek my eie ding doen en nie inpas binne ’n bepaalde raamwerk nie.”
Die leser sou die fout kon maak om te dink dat Du Plessis ’n digkuns beoefen wat die sogenaamde hoofstroom heeltemal negeer, maar dit is nie die geval nie. Du Plessis se digkuns gee enersyds blyke van ’n vereenselwiging met ’n alternatiewe tradisie, soos blyk uit ’n gedig soos “Last Request” (p.91) waarin hy hom skaar by ’n tradisie van bruin digters wie se gebruik van Afrikaans “skerp is soos ’n oop mes in die gatsak”. (Hierdie beeld bewys dan ook dat Du Plessis op sy beste dig wanneer hy sy beelde letterlik op straat gaan haal.) Andersyds is Du Plessis se werk desondanks sy aandrang op ’n randposisie ook ’n bewuste omgang met die hoofstroomtradisie, soms in die gedaante van ’n besinning oor die hoofstroom (“Digters incorporated”, pp.105-6), en soms met homself in die posisie van die “bruin basterbroer-“voyeur wat die “room van die afrikaanse kulturatti” beloer, maar uiteindelik “’n kamer […]deel met ’n groot bekroonde digter” (“Twee nagte in Stellenbosch”, p.115).
Volop intertekstuele verwysings, soms meer subtiel (“In stede”, pp.48-9) en soms meer direk en berekend (“Tarkastad”, pp.42-3) bewys ook dat Du Plessis wel deeglik van die Afrikaanse tradisie kennis neem en in sy gedigte verreken. Hierin lê waarskynlik ’n belangrike les vir aspirant-digters wat verlei word om hulle op uitdagende wyse as anti-hoofstroom te tipeer, soms dalk juis vanweë ’n gebrekkige kennis van die hoofstroom: Die digter wat die tradisie wil uitdaag, moet dit deeglik ken, as’t ware geïnternaliseer het. Dít het Du Plessis kennelik gedoen, soos blyk uit die talle terloopse verwysings na die tradisie van die Afrikaanse digkuns, ouer en eietyds.
Daar is reeds verwys na Du Plessis se sosiale kritiek wat spesifiek op apartheid en die gevolge daarvan fokus. Alhoewel ’n gedig soos “Met woorde soos met bomme” (p. 110-111) met sy kaalvuis-beskrywing van Antjie Krog se optrede op Stellenbosch duidelik ’n kritiese uitbeelding van die Afrikaanse literêre “hoofstroomgemeenskap” ten doel het, is Du Plessis as sosiale kommentator in hierdie gedig nié op sy beste nie. Die gedig maak naamlik staat op stereotipering – opgedis deur die digter en met die gevaar om sonder bevraagtekening deur die lesers aanvaar te word – sodat die boodskap voorspelbaar en futloos raak. Nietemin sorg dit met vindingryke woordspel (wat weliswaar kennis van die tradisie veronderstel) vir ’n paar vermaaklike oomblikke: “sy het unladyannelike, voortgefok / soos ’n (k)aktivis van formaat / voortgevers […]”.
Dit is waarskynlik ’n belangrike gebrek in Rangeer – die vassteek in die stereotipe en die onvermoë om werklik deur die oppervlakkige waarneming te breek met ’n insig wat die leser in sy of haar spore laat vassteek. ’n Ander problematiese aspek word gevind op die vlak van die retoriese struktuur van die individuele gedigte. Die digter maak dikwels gebruik van ’n struktuur waar daar merendeels ’n raak beskrywing van ’n stuk realiteit aangebied word en wat dan gevolg word deur ’n slot wat kennelik streef om ’n “verdieping” aan te bied. Ongelukkig is dit juis hierdie slotte wat dikwels teleurstel omdat daar op ’n cliché gesteun word of omdat die verdieping geforseerd aandoen – byvoorbeeld “Harlekyn” (pp.18-9), “Kookhuis” (pp.31) , “Blanco, 2012, ’n besoek” (pp.40-10), “Kuier” (pp.82-3) en “In stede”(p.48-9). In veral laasgenoemde gedig word ’n gegewe met heelwat potensiaal om die moderne stadsbestaan te kritiseer, ongelukkig bederf deur die cliché waarmee die goed gekonsipieerde metafore afgesluit word: “in stede is daar nie liefde nie; / slaap die mens nooit nie, /mier hy – / hoop vir hoop, onophoudelik op, /duif hy – /sonder kompas, doelloos heen en weer.” Die digter kán hierop verbeter. Tog is daar dié gedigte waar Du Plessis hierdie tegniek inspan en dit laat werk – soos die slot van “Route 69” (p.55): “sy is almal se halfweghalte, almal se stasie, / die beste hoer reis lig, sonder bagasie”. Ook die slot van “Smalls” (pp. 65-6) ontkom aan die gevaar van ’n voorspelbare of afgewaterde slot.
Gedigte soos “’n Nota aan Breyten” (p. 124) en “Die rewolusie begin op die plase” (p.126) slaag as sosiale kommentaar deurdat van die probleme van die eietydse Suid-Afrika – ook plaasmoorde – sonder verskonings as realiteit aangebied word, maar sonder dat enige party bloot eensydig as sondebok verklaar word. ’n Skerpsinnige blik op die radikaal veranderde aard van menslike dryfvere word aangebied in “(Nie) almal wil ’n huisie by die see hê (nie)”, met die bekende Koos Kombuis-teks as ’n ironies gelade versugting in die agtergrond. In hierdie gedig word die eietydse materialistiese vervlakking en ekshibisionistiese fantasieë in die samelewing aan die kaak gestel: die leser verkry insig in elke Jap Rap en sy maat se begeerte om “[…] op ’n realityshow [te] wees”.
Met Rangeer kry Du Plessis, ten spyte van die gebreke wat uitgewys is, dit nietemin reg om ’n bundel aan te bied wat wel op ’n posisie in die Afrikaanse sisteem kan aanspraak maak, al sou die digter dalk verkies om nie hierdie posisie in te neem nie. Dit is ook die soort bundel wat geniet sal word deur lesers wat ’n verteerbare soort poësie verkies, maar wat terselfdertyd nie deur “mooi” of soetsappige gedigte geteister wil word nie. ’n Mens sou hoop dat aspirant-digters wat hulle eie werk wil uitgee, van Du Plessis se verdienstelike verse sal kennis neem en na daardie peil sal streef. Terselfdertyd beklemtoon die minder afgeronde verse in Rangeer dat geslypte gedigte ’n nie-onderhandelbare vereiste vir publikasie is. Gehalte is en bly die maatstaf, ook buite die sisteem.