Asof geen berge ooit hier gewoon het nie: ’n onderhoud met Pieter Odendaal | LitNet
Pieter Odendaal gesels met Naomi Meyer en Liné Enslin oor sy bundel Asof geen berge ooit hier gewoon het nie.
Pieter, oor die titel van jou bundel, Asof geen berge ooit hier gewoon het nie. Woon berge, of woon ons eintlik rondom berge? En ook: Waar is "hier"?
Berge is ou geeste; hulle is groter en wyser as ons – daar sal altyd iets onkenbaar aan hulle bly. In Peru het ek ’n poet-healer ontmoet, Américo Yábar. In die laatnagure het ons by sy huis begin praat oor die dinge wat altyd wild sal bly. Salka is die Quechua-woord vir die ontembare, die undomesticable. Dis die energie wat ons moet uitsoek, waar ons onsselwe moet begrawe om ’n ander, wilder self te begin kweek. Berge is die vergestalting van hierdie Salka, van die élan vital wat deur ons almal bruis. Dus: berge wóón vir seker; hulle is ’n force op hul eie, klipforte wat nie net woon nie, maar ook skuiling bied vir die lewensvorme wat rondom hulle woon.
“Hier” is die Boland in die eerste plek, omdat dit daar is waar ek rêrig vir die eerste maal saam met berge gewoon het. Maar “hier” is ook Suid-Afrika en ons geskiedenis van afmoor, afpen en tuismaak. Laastens is “hier” ook die planeet soos sy nou daar uitsien – troebelblou van al die vuiligheid wat ons agterlaat. I guess the title speaks to a particular way of being in this world, dismissing mountains, the histories of settlement and exploitation that they have undergone, the social fractures that they have witnessed.
Die boek is opgedra aan al jou “medestryders”. Omdat ons weet jy is betrokke by baie poetry collaborations in meertalige omgewings, wonder ons of jy verwys na spesifieke mense of na struggle-stryders. Wil jy hierop uitbrei?
Die opdrag is ’n provocation, ’n uitnodiging, ’n vraag. Waarvoor struggle ons generasie vandag, en struggle ons saam? Waar lê die ongeregtighede en die ontmensliking? I guess die medestryders is almal wat op een of ander manier ’n historiese sensibility aanwend om die teenwoordige “hier” in die soort toekoms te help transformeer wat ons braaf genoeg is om te verbeel. Ons het almal interseksionele identiteite, konfigurasies van self in terme van ras, klas, gender, seksualiteit en geestelikheid, en op grond van hierdie aspects of being beleef ons kombinasies van bevoorregting en marginalisering. Alhoewel ons elkeen se struggle teen hierdie privilege en verarmings daarom uniek is, deel ons tog ’n universele struggle – om onsself en ander se menslikheid ongetem te laat blom.
Jou gedigte is baie singtuiglik geskryf. Is dit vir jou belangrik en skryf jy doelbewus op hierdie manier sodat al daardie elemente (sien, voel, ruik, ens) vir die leser tasbaar word?
Ons sintuie anker ons in die wêreld. Dit rig ons en bevestig dat biede ons en die wêreld hier is. As ek ’n gedig skryf, probeer ek beliggaamde ervarings in die gedig oproep wat die leser ook sensueel kan ervaar. Dis immers die goëlary én oëverblindery van poetry: dat jy iets in die wêreld in woorde kan lê sodat iemand anders dit ook só, en ook noodwendig anders as jy, kan herleef.
Nie net die berge nie, maar ook die see, speel ’n rol in jou gedigte. Voel jy die digter is skeibaar van die aarde?
Die berge en die see deel iets – ’n onreduseerbaarheid, ’n geheimenis, ’n belofte. Hulle is my relativerende toevlug as die wêreld te veel raak. So is poetry ook vir my ’n terugkeer na die aarde, ’n pryslied vir hierdie soort toevlug. Maar as mense is ons obviously alte maklik skeibaar van die aarde in ’n geïndustrialisserde, neoliberale bestel – grotendeels te danke aan dit wat die supply chain aan ons doen. Ons word self deel van die supply chain met ons 9-5’s: als word kitskos om op sosiale media te verorber; en ons dink as ons ’n foto van ’n seeskilpad vasgevang in plastiek ge-share het en by Woolies kos koop, dan het ons ons deel gedoen. Maar daar is noodsaaklike dinge wat baie van ons vergeet – dat ons sonder skoon grond, lug en water eenvoudig sal vrek en dat ons altyd fundamenteel geborge aan Pachamama (Moeder Aarde in Quechua) bly.
Jy skryf meestal in Afrikaans, maar ook soms in Engels. En gebruik woorde van ander Suid-Afrikaanse tale in jou gedigte. Hoe sien jy die rol van ’n Afrikaanse digter in ’n meertalige en multikulturele land?
Ek kan hier net vir myself praat, en voorskriftelikheid het ’n manier om vining “suid te gaan”, maar Afrikaans is vir donkiejare lank kunsmatig afgesny van die veeltalige risome wat ons land deurkruis. Daarom probeer ek ’n deurlaatbaarheid met ander tale kweek wat anyway daagliks net so op duisende mense se tonge klap. Terwyl jy hierdie sin lees, meng iemand vier tale in ’n enkele sin in Jozi en praat mense oor en weer in Xhosa en Afrikaans in Kayamandi met mekaar. Daar’s ’n problematiese neiging om te dink dat die “suiwerheid” van ’n taal of kultuur sy lewensvatbaarheid bepaal. In ’n apartheidsklimaat sou so ’n siening sin maak as ’n strategie om die illusie van separatisme te perpetuate. Maar in 2018 voel dit vir my na ’n surefire way om jouself nog verder te isoleer en die toekomsmoontlikhede van saamleef en saampraat in ons land te verongeluk. En as iets makliker kom of beter klink in Engels, dan sê ek hom só.
Hoekom het jy hoofsaaklik in Afrikaans geskryf, ten spyte van al die politieke bagasie?
Ek skryf nie ten spyte nie, maar as gevolg van die bagasie. Op dieselfde tyd dat ek besig is om uit te reik na ander tale, keer ek ook inwaarts, want Afrikaans is my murgtaal en daar’s allerhande onverwerkte dinge in die Afrikaanse psige wat vir te lank te diep in kaste weggebêre is – die sielkundige effekte van isolasie op ons vermoë om onsself anders te verbeel, die kloof tussen wit en coloured, die traumas van die grens wat aangepass word na ons toe omdat ons pa’s nie praat nie.
Jy kombineer by voorlesings somtyds musiek of ander klanke met jou werk. En gedigte op sigself is eintlik reeds musiek, of het ’n musikaliteit en ritme van hulle eie. Benader jy dit anders as jy weet jou gedigte gaan saam met musikante voorgedra word as wanneer jy dink aan ’n gedig wat in stilte, op sy eie, gelees word? Hoe verskil daardie skryfproses vir jou (indien jy wel dink dis verskillend)?
Die gedig kom in die eerste plek in al sy woorderigheid na my toe, so ek laat die woorde toe om hul ding te doen, en kerf en plak op die bladsy tot die gedig op sy eie klaar staan voor ek engsins begin om die performance te oorweeg. Vir my is dit crucial om potensiële lesers en toehoorders te vergeet in die skryfproses – om die heeltyd te moet dink aan hoe die woorde ontvang gaan word sal lethal wees. Obviously kan mens later verstellings aan die poem maak as jy begin rehearse en dinge gel nie lekker nie. Maar om die gedig in stilte sonder verbeelde ore te skryf beteken dat ek die woorde kans gee om hulself te klink, dat ek die ritme en klankpatrone kan amplify. Dan kom die groot toets om hom hardop vir myself te lees – om myself en my brose ego dan ook te probeer vergeet, dat ek meer krities kan luister en ontvanklik kan wees as iets oneg of lomp klink. Eers daarna kan ek begin dink aan die performance self.
En wat stil voorlees aanbetref: ek glo dis anyway die beste om ander se gedigte hardop te lees, om die woorde in jou eie mond te laat klink – dan word dit ’n soort buikspraak, die woorde word inkantasie en kan hul magic op ’n ander manier in jou liggaam voltrek.
Daar is baie plekspesifieke gedigte: Hongkong, Bloemfontein, Stellenbosch, Zanzibar, Namibië. Jy het al op baie plekke gebly. Hoe beïnvloed jou leefwêreld en omgewing jou gedigte se geboorte of ruimte?
Die meeste van my poems is gewortel in my eie ervarings, om sin te maak van my verhoudings met die ruimtes en die mense wat saam my daar was. En dis in spesifieke plekke in spesifieke oomblikke met spesifieke mense waar ek iets van die terrible beauty van die wêreld ervaar wat my tot skryf laat neig.
Waar het jy al gebly en wil jy dalk foto's stuur van omgewings wat tot jou gespreek het, of enige persoonlike herinneringe.
Om te bly en te reis is twee verskillende goed, al moet mens ultimately anyway groet as jy aan die beweeg wil bly. Maar as jy lank genoeg iewers vertoef om nie aan die gegroet te hoef te dink nie, dan begin jy daar bly. In hierdie sin het ek al in Pretoria, Bloemfontein, Stellenbosch, Nottingham, Brisbane, Kaapstad en Cusco gebly – soms langer, soms korter. Onlangs was veral Cusco ’n transformerende ervaring gewees – ’n stad in die Globale Suide wat, ten spyte van haar armoede, tog ’n soort leefbaarheid het wat ons soms hier ter plaatse mee sukkel. Ek vermoed dit het onder andere te doen met die feit dat die grond nie daar net aan ’n handjievol bevoorregtes behoort nie, maar dat die campesino’s, die plaaswerkers, elk hul eie stuk grond het om te bewerk. Verder is gesonde, vars kos oral spotgoedkoop beskikbaar, of dit nou by die mark of kafee is. Peru het egter ook, nes Suid-Afrika, gebuk gegaan onder ’n koloniale geskiedenis en ’n onlangse fascistiese regime, en beide is multikulturele samelewings. So Peruvians and South Africans share similar but distinct negotiations of postcolonial identity politics, en dit is daar waar ons by mekaar kan leer. Ek het ook in Cusco ’n sense of spiritual purpose ontdek wat help om my kreatiewiteit te rig, en die berge en riviere bekoor my, soos hulle hier in Suid-Afrika ook doen.
Cusco stad; en die Templo de Agua, ’n sacred site net buite Cusco
’n Cypher op ’n rots langs die see by Byron Bay; en ’n feesstraat in Brisbane
Kaapstad se treinstasie, altyd aan die wag
Intersectional posbus, Observatory; en Deer Park saam met ’n groep waterdigters, beide Kaapstad