Oor 'n eerbewys met skatologiese reukie | LitNet
Oor 'n eerbewys met skatologiese reukie
Jeanette Serdyn SêNet-briewe 2019-04-29
Die onderrig van onse moedertaal lê my baie na aan die hart.
Tog, om Jan FE Cilliers se poësieskat te plunder, is dit allermins maklik om bloedjies die skarniere van die magiese masjien Afrikaans te leer baasraak; nee, "dit knars in die krakende knokke, maar [onderwysers] hul beur, en die vrag bring hul daar."
Derhalwe sal ek elke dan en wan – as my aandag deur 'n taalknoop vasgeknyp word – aan vriende of kennisse wat nog in die tuig staan 'n teks vir gebruik in 'n eksamenvraestel aanstuur.
Nou die dag is dit weer so. Ek skrywe 'n briefie-aan-die-redakteur – nog 'n stokperdjie van my – wat ek aan elk van die Afrikaanse dagblaaie versend. Die uiteenlopende reaksies was interessant.
Die Burger wou niks van my noordelike stuitigheid weet nie. Beeld het dit eerste geplaas, op Dinsdag, 23 April 2019. Volksblad het dit die dag daarop geplaas.
Beeld het die grappie misgelees en die briefie "gekorrigeer", sodat dit eintlik maar matig fasiel en angelloos die brieweblad bereik. Ook het die subredakteur 'n woord se uitgang verander sodat die betrokke stelling 'n effe ander betekenis verkry het.
Volksblad het die pot raak gesit en die briefie onverantwoord geplaas, met 'n opskriffie wat laat blyk dat die betrokke subredakteur saam geskater het.
Laat ons by die briefie soos versend begin. Dit lui:
"Geluk aan die sangeres Demi Lee Moore wat die Ghoema ingepalm het vir die beste musiekvideo vir haar lied met die sonderling skatologiese titel 'Mis Eet Slaap Herhaal' (18 April 2019). Al het sy die beeldjie aan die afwesige kunstenaars, waaronder Steve Hofmeyr, opgedra, het sy darem self nie die aand iets uitge-mis nie!"
Die grappie het natuurlik sy oorsprong in die baie betekenisse van die werkwoord "mis".
Die HAT gee die volgende aan as die eerste betekenis van hierdie werkwoord: "(diere) ontlasting hê: Die hoenders het op die stoep gemis."
Sit "uit-" vooraan en mens het die verwante werkwoord "uitmis".
'n Volgende betekenis word só in die HAT aangedui: "verlang na of droewig wees oor iets/iemand wat nie meer daar is nie: Thea mis haar ouma baie …"
Dis teen hierdie agtergrond dat ek die sangeres, skynbaar bekend, se liedjietitel vreemd dubbelsinnig gevind het.
Des te meer omdat "mis" in die tweede sin hierbo aangestip – die betekenis wat die diva waarskynlik in gedagte had – 'n aanhoudende aksie sou wees. 'n Mens wat mis sou nie ophou mis as hulle eet nie. Die "mis" sou sommer die "eet" én die "slaap" onderspan.
Die saamgooi van "mis" en "eet" suggereer ook "mis" in die eerste sin hierbo vermeld. Hoe onromanties en onbesonge hierdie feit ook al is, eet en ontlas gaan tog saam. Die een volg op die ander. Dis die menslike kondisie.
Boonop het ek die geykte taalfout in gedagte gehad wat onder die invloed van Engels gemaak word: om die werkwoord "mis" in nog 'n ander betekenis te misbruik.
Die HAT stip ook dít as 'n betekenis van "mis" aan: "beplan om aan iets deel te neem of iets by te woon, maar nie meer kan nie … Ek het die konsert gemis omdat ek siek was."
Op Wikipedia se inskrywing vir Afrikaanse Taalleer staan die volgende: "'n Mens hoor daagliks lelike taalfoute in advertensies wat jy moet probeer om nie te gebruik nie. Een van die aakligstes is 'uitmis'. Die lelike woorde word dikwels na aanleiding van die Engels 'Don't miss out on it!' gebruik in 'n sin soos: 'Moenie uitmis op die geleentheid nie'. Diere mis uit – nie mense nie. 'n Baie beter sin sou wees: Moenie die geleentheid laat verbygaan nie. Jy kan wel die woord 'mis' in 'n sin gebruik, bv Jy moenie die geleentheid mis/misloop nie. Net nie 'uitmis' nie!"
Vandaar my lawwe ou briefie.
Maar Beeld se subredakteur het die brief, onder die hofie "Darem was Demi Lee self daar", só geplaas:
"Geluk aan die sangeres Demi Lee Moore, wat die Ghoema ingepalm het vir die beste musiekvideo deur 'n vrouekunstenaar vir haar lied met die sonderling skatologiese titel 'Mis Eet Slaap Herhaal' (Beeld, 18 April 2019). Al het sy die beeldjie aan die afwesige kunstenaars, waaronder Steve Hofmeyr, opgedra, het sy darem self nie die aand misgeloop nie!"
Eerstens, het die subredakteur die "-e" agteraan die bywoord "sonderlinge" bygevoeg. As bywoord had dit ten doel om die byvoeglike naamwoord "skatologies" te kwalifiseer. Met ander woord: die titel is besonder skatologies. Met die toevoeging van die "-e", het die subredakteur dit tot 'n byvoeglike naamwoord "sonderlinge" omvorm. Derhalwe sê die eerste sin dan – met die twee byvoeglike naamwoorde wat langs mekaar staan – dat die liedtitel twee eienskappe het: dis om die een of ander rede "sonderling" en dan is dit ook "skatologies".
En waar die brief soos ek dit gepen het en soos dit in Volksblad verskyn het geëindig het in die grappie oor die taalfout wat dikwels, onder Engelse invloed gemaak word en dan in korrekte Afrikaans 'n skatologiese betekenis het, is daardie grappie in die Beeld-weergawe verwyder. Dit lyk dan asof ek die lof van Demi Lee en haar lied besing.
Des te meer in lig van die brief se opskrif.
Daarenteen het Volksblad die brief net so geplaas, onder die hofie: "Ghoemas: Eerbewys met skatologiese reukie".
Die Blikore sou dus die ware strekking van my ou briefie kon snap: Dis tog snaaks dat só 'n reuseherrie tier oor 'n musiekwêreld waar die liedjies darem soms baie lawwe name het.
Hiér het ek darem 'n lékker matriekvraag omgedrolwe, of hoe?
2019-04-30 at 22:08
Jou brief oor mis was genotvol om te lees. Perdalks het ons dieselfde benadering oor gedwonge, onsinnige rymelary in Afrikaanse musiek. Inderdaad kan die woord mis, in die opvoedkundige sin, verskillend verstaan word.
Om ganse aan te hou op 'n stadserf kan interessante maatreëls tot gevolg hê. Hulle het byvoorbeeld die natuurlike neiging om aldurig te mis, en die ganshok moet noodwendig daagliks skoon gehark word. As 'n man egter 'n besige week beleef, is dit nie altyd moontlik nie. Ek onthou 'n Donderdagmiddag met 'n beker koffie in die hand, jare gelede, wat ek vir my vrou vertel dat as ek nie heden vanaand die ganskak ophark nie, gaan die situasie in 'n krisis verander.
Terstond ganshok toe, hark in die hand, luisterende hoe die bure klets aan die anderkant van die grensmuur toe my dogtertjie haar pa kom help met 'n luide "Jinne Pappa, hier is omtrent baie ganskak".