PHIŠAGALELO YA GO HLOLA KGATELELO YA NYAOPE | Science For Ubuntu
PHIŠAGALELO YA GO HLOLA KGATELELO YA NYAOPE
Maboni Mmatli | 19 February 2019
Thuto go tšwa go Profesa Kelebogile Mokwena, SARChi go tša tirišompe ya diokobatši, le malwetši a monagano setšhabeng
Nyaope ke seokobatši se se mpsa seo se tšweletšwago ka go hlakantšha khokheini, dipilisi tša hlogo (paracetamol), seokobatši seo se tsejwago ka leina la “heroin”, le mtše dingwe tša dihlare go tšwa maokelong. Ka Aforika Borwa, nyaope e dirišwa kudu ke baswa-baso go tšwa metsemagaeng, le makheišeneng (kasi). Bontši bja baswa ba ba hloka mešomo ebile ba phela ka tlase ga tlala le tshotlego. Go ya ka dinyakišišo tša thuto ye, badiriši ba nyaope ba ka bonwa/lemogwa bonolo ka go ba le kgakanego, go nokologa, le go se bogege ba hlwekile. Gore ba kgone go fihlela seokobatši se, badiriši ba sona ba feletša ba utswa diphahlo, ba di rekiša gore ba hwetše mašeleng. Go ya ka thuto ye, tlhohlo ye kgolo yeo badiriši ba gahlanago nayo ge ba leka go tlogela nyaope ke go kwa bohloko mmeleng. Se se dira gore ba palelwe, ba napile ba boele go e diriša.
Dinyakišišo tša thuto ye di bega ditaba tšeo badiriši ba nyaope gotšwa profenseng ya Gauteng, Mpumalanga, le Bokone Bophirima (North West) ba gahlanago le tšona tšatši ka tšatši. Godimo ga fao, ebile di tšweletša ka mokgwa woo badiriši ba nyaope ba holofelang go ka hwetša thušo ya go tlogela ka gona. Gobane nyaope ke tlhakatlhakano ya diokobatši le dihlare tša go fapana, badiriši ba yona ba ba ka tlase ga kgatelelo ya ditlamorago tšeo di dirang gore dikgopolo le mebele ya bona e ipote ka sona seokobatši se. Godimo ga se, badiriši ba nyaope ba ba kotsing ya go tsenwa ke ditwatši gobane mašole a bona a mmele a ba a hloka maatla, a le bokoa.
Maitemogelo a badiriši ba nyaope
Ge re lebelela ka tsela yeo ba badiriši ba feleditšego ba fihla seemong sa kgatelelo ya seokobatši se moo elego gore ba šitwa ke go tlogela, thuto ye e tšweletša gore tsela ke ye tee ya go swana go diprofense tše ka moka. Go ya ka badiriši ba seokobatši se, lebaka/mabaka a go dira gore ba thome go diriša, ke gore ba phela ka gare ga seemo sa go se kgahliše tikologong (malapeng le metseng) ya bona. Ba re go thoma, goa napile goa ba boima go ka tlogela. Ba bolela le gape gore ba tshwenywa ke ka tsela yeo setšhaba, malapa le meloko e ba bogang le go ba tshwara ka gona, le ka tsela ye ba sa ba tshepego le go ba bontšha tlhompho – ka ge ba diriša nyaope.
Thuto ye e tšweletša go re badiriši ba nyaope ba re go boima go tlogela. Kudu ka go re mebele ya bona e ba bohloko ge ba se ba e diriša. Gobane go diriša go bolaya bohloko sebakana, go ba bonolo go re ba boele morago ba e diriše kgafetšakgafetša – ele matsapa a go okobatša bohloko bjoo ba tlabego ba bo kwa. Le ge badiriši ba bona ditlamorago tše mpe maphelong a bona, ba palelwa ke go tlogela. Ba hlaloša ka mokgwa woo go le go boima go phela ka tlase ga kgatelelo ya nyaope le go ipota ga bona ka yona.
Banyakišiši ba thuto ye ba hweditše gore badiriši ba bolela ka tsela le mokgwa woo ba dumang go ka hwetša thušo gore ba kgone go tlogela. Sello se ga se sa badiriši fela. Le malapa, meloko le bagwera ba duma ge nkabe baratiwa ba bona ba ka tlogela go diriša nyaope ye. Go ya ka Profesa, Unibesithi ya Sefako Makgato (SMU) e tšweleditše thutho ya (ga se ba e phatlalatše) lefapha la tša ka tsela yeo mmele o šomago (biochemistry). Yona e laetša ka tsela yeo nyaope e tswalanang le mafokodi a mmala a go swana le go se šome ga ditho tša boikoketšo, go se šome botse ga sebete, le malwetši a mangwe a madi. Se se šišinya go ka ba gona ga ditwatši mmeleng, go se šome ga botse ga ditho, le kgatelelo ya mašole a mmele.
Naa re ka dirang?
Thuto ye e re lemoša gore badiriši ba nyaope ba hloka thušo go tše di latelago:
Thušo ka thekgo go tša menagano le dikgopolo,
Thušo ka bohloko bjoo bo kwago ke mmele, le
Thušo ka go kaonafatša maeomo a tikologo yeo ba phelago go yona (metseng ya bona).
Mola mananeo a setlwaedi a tsošološo a kgona go tloša badiriši tikologong yeo e dirago gore ba diriše diokobatši, ge re etla go badiriši ba nyaope, ga se e loke gobane ba re go fetša lenaneo ba boela gona kua tikologong yeo e dirilego gore ba thome go diriša nyaope go fihlela ba eba ka fase ga kgatelelo ya yona. Thuto ye e re botša gore re swanetše go ba le lenaneo la tšošološo yeo e diretšwego badiriši ba nyaope thwi! Esego tše tša setlwaedi.
Gona le dinyakišišo tšeo di tšwelago pele mabapi le go tseba ka ga nyaope. Tšona di etwa pele ke ba tirišompe ya diokobatši, le malwetši a monagano setšhabeng kua go la SMU. Dithuto tše di ile go sekaseka le go lebelela tše di latelago:
Gore naa tirišo ya nyaope e na le seabe se bjang go tša thobalano, le seabe go dikateng tša bao ba e dirišago?
Tšhomišo ya go itšhirolla ga mmele le dithaloko go kaonafatša maphelo a bao ba bego ba diriša,
Gore naa go na le diphetogo tša monagano go badiriši le ka tsela yeo monagano wa bona o šomago ka gona,
Ditlamorago tša tirišo ya nyaope go ba lapa le meloko ya badiriši.
Ditlamorago go ngwana yoo a gahlanego le nyaope sebakeng sa mpa goba/le botswetšing.
The content of this article was sourced from the publication “SCIENCE MATTERS | January 2019 (Page 12) and translated to Sepedi by Maboni Mmatli of Science For Ubuntu.
Maboni Mmatli | 22 April 2019 During the period of April 05th – April 13th 2019, Science F...