Parasol gee dié boom sy naam
Waar kom die eienaardige naam ‘kiepersol’ vandaan? Daar is ’n storie dat dit na die Anglo-Boere-oorlog verwys toe ’n lot kakies in een boompie probeer klim het en gesê het: “This tree can’t keep-us-all.”
Eintlik kry die kiepersol sy naam omdat sy blare soos ’n sambreel bo aan die boom sit. Dit kom van die Portugese ‘Quinta-sol’ of die Indiese ‘Kitty-sol’, wat altwee woorde vir parasol of sambreel is.
In Engels word die boom ‘n ‘cabbage tree’ genoem oor sy groot koolagtige blou-grys blare. Die blare se kleur is deels te wyte aan die dik waslaag wat help om hulle teen ryp te beskerm.
Die genusnaam Cussonia is deur Carl Peter Thunberg aan die boom gegee as huldeblyk aan die Franse botanikus Pierre Cusson, wat van 1727 tot 1783 gelewe het.
Die kiepersol is deel van die Araliaceae familie en daar is 11 verskillende spesies in Suid-Afrika. Die bekendste spesies is Cussonia paniculata – die bergkiepersol of hoëveldkiepersol, en Cussonia spicata – die laeveldse kiepersol, nooiensboom, waboom of weiboom.
Die spesienaam spicata verwys na die raseme waaraan die blomme gedra word. Die blare van die laeveldse kiepersol is dubbelhandvormig saamgestel, en is groener as die blare van die bergkiepersol, wat gryser en enkelhandvormig is.
Die laeveldse kiepersol se blare groei aan die einde van dik takke en vorm geronde koppe. Die boom is stewig en het ’n ronde, spreidende kroon.
Die bergkiepersol, Cussonia paniculata
Die bergkiepersol is die een wat meestal hier by ons voorkom. Dit is ‘n boom met ‘n kurkagtige bas wat selde hoër as vyf meter word en baie stadig groei. Die stambasis is dik en word deur sekere bronne as ‘n soort vetplant beskou omdat die knol vroeg gevorm word in plante wat van saad gekweek word. Die wortels is ook dik en geswolle.
Die saamgestelde blare bestaan uit sewe tot nege, maar soms tot 13, aparte blare wat vanuit ‘n lang steel groei en elk tot 30 cm lank kan word. Nuwe blare is ‘n helderder groen kleur en kom in die lente aan die punte van die takke uit.
Van Januarie tot April dra die boom klein, groen blommetjies in kort, digte punte – meestal bo-aan die boom. Blomme word bestuif deur ‘n enorme verskeidenheid gevlerkte insekte soos bye, perdebye en vlieë, wat deur die reuk van die nektar aangetrek word. Dit is hoekom ‘n kiepersol in blom soms soos ‘n byekorf klink.
Die blomme word gevolg deur vleesagtige, perserige vrugte, wat van Mei tot Junie ryp is. Voëls vreet die swart sade wat agterbly.
Die laeveldse kiepersol, Cussonia spicata
Die kiepersol is ‘n boom wat in ons land se kulture en tradisies vervleg is. Dié boom se hout is sag en lig en is as briekblokke vir ossewaens in die Groot Trek gebruik en ook deur die transportryers wat ons land se wapadroetes oopgetrap het.
Die blare verskaf goeie voer vir vee en die Zoeloe-naam van dié boom beskryf hom as bokkos (umsenge). Die boom se dik wortel kan afgeskil word en rou geëet word as voedsel- of waterbron en daar is aanduidings dat die boom tradisioneel gebruik is om infeksies, inflammasie en selfs malaria te behandel.
Die beste manier om die bergkiepersol te kweek is om die saad wat gevorm word as die vrugte ryp is, so gou as moontlik te saai. Die saad verloor die meeste van hulle lewenskrag binne drie maande.
Tog, saad wat in die somer gesaai word sal vinniger uitloop (binne omtrent vier weke) as dié wat in Mei tot Junie gesaai word wanneer die vrugte ryp is.
Dit is belangrik om die saailinge nie te veel water te gee nie. Die saad moet in ten minste 15 cm diep grond geplaas word en die saailinge kan na omtrent vier maande uitgeplant word. Maak net seker dat die vlesige wortels nie met die oorplanting beskadig word nie