BitterBrittanje: April 2007
Hoe meer haas hoe minder prins
Tot onlangs was ek salig onder die indruk dat die Engelse klassestelsel nie meer bestaan nie. Ek het gedink daardie oorlog is 20 jaar gelede al gewen toe Margaret Thatcher die houvas wat die vakbonde op die Britse ekonomie gehad het, op brutale wyse gebreek het. Die paar bloedspatsels wat ná Thatcher van die Britse werkersklas oorgebly het, is in die Blair-jare finaal en op die mees vernederende manier ontsmet: Deur die kinders van vakbondlede te transformeer in siellose middelklas klone wat almal hulle klere by Marks & Spencer, die Britse weergawe van Woolworths, koop. (Ja, dis reg. Tony Blair se party mag miskien die Arbeidersparty heet, maar hulle is so min ’n party van die werkers soos wat die koningin haar eie klere was.) My geloof dat die klassestelsel in Engeland nog net in naam bestaan, is verder versterk toe ek ’n paar weke gelede na ’n Statebondsfunksie uitgenooi is waar die koningin ook haar opwagting gemaak het. Terwyl die ou lady (sy lyk nog heel hups vir haar 80 jaar) deur die saal vol mense beweeg, het dit my opgeval hoe doodgewoon die hele geleentheid eintlik is. Niemand het oor hul voete geval van oormatige onderdanigheid nie – dit was presies dieselfde soos wat dit vir enige verkose staatshoof sou wees. En toe die Britse Laerhuis kort daarna met ’n reuse meerderheid ’n mosie aanvaar dat die onverkose adelikes in die House of Lords vervang moet word met ’n demokratiese liggaam, was die argument, wat my betref, gewonne. In Brittanje is daar net een stand: die sosiale klas waarna politieke analiste deesdae verwys as “middel-Engeland”. Maar dit was in die salige dae voordat die Britse troonopvolger, Prins William, sy meisie van die afgelope paar jaar, Kate Middleton, laat staan het… Gereelde lesers van Rapport se bladsy drie sal onthou dat me. Middleton ’n “doodgewone” middelklasmeisie is wie se ouers hul miljoene gemaak het deur papierhoedjies en balonne vir kinderpartytjies te verkoop. Net nóg ’n bewys dat die tradisonele skeiding tussen hoër- en middelklas nie meer bestaan nie. Maar skaars was die ink op William se afsêbriefie droog of alle teorieë van ’n egalitêre samelewing het by die deur uitgevlieg en Brittanje is weer terug in Edwardiaanse tye. Volgens die Britse koerante is Carole Middleton, Kate se ma, hiervoor te blameer. Die probleem is dat Carole Middleton nie ordentlike Engels kan praat nie. Mev. Middleton, ’n voormalige lugwaardin en ’n afstammeling van Walliese steenkoolmyners (is dit nie verbasend wat die koerante alles van ’n mens kan uitvind nie!) is, soos ons in Suid-Afrika sou sê, ’n bietjie kommin. Toe sy destyds vir die eerste keer aan die koningin voorgestel is, het sy byvoorbeeld gesê “please to meet you”, in plaas van “how do you do?”. Toe sy “ekskuus” wou sê het “pardon” uitgeglip in plaas van “what?” en toe sy haar neus wou gaan poeier, wou sy weet waar die toilet was, in plaas daarvan om te vra vir die “lavatory”. Carole kon natuurlik hierdie ongelooflike vernedering gespaar gebly het deur ’n dun blou boekie – as te ware ’n handleiding hoe om jou te gedra in uitgelese geselskap – wat reeds in 1956 gepubliseer is, in die hande te kry. Hoewel Nancy Mitford se Noblesse Oblige lankal uit druk is, kan ’n mens dit nog by die meeste Engelse biblioteke kry – die gawe bibliotekaresse in Chelsea het hierdie week hulle kopie vir my uit hul ondergrondse stoorkamer gaan opdiep. Hierin poog Mitford en haar mede-skrywers om die “identifiable characteristics of the English Aristocracy” neer te pen. Nodeloos om te sê is dit vreeslik prettige leestof. Volgens die boek is dit relatief maklik om U (vir “upper-class”) en non-U persone te identifiseer. As jy U is, is jy “rich”, eerder as “wealthy”. Non-U’s eet “greens” terwyl U’s “vegetables” geniet; non-U’s bly in ’n “home”, U’s in ’n “house” en non-U’s het “dentures” terwyl U’s se “false teeth” in ’n glas langs hul bed grinnik. Oormatige haas is, volgens Mitford, ’n tipiese eienskap van die non-U. Daarom praat hulle so graag op die telefoon terwyl U’s eerder ’n brief skryf. Verder is stilte die enigste opgevoede reaksie in baie moderne situasies. Bly dus liewer stil as iemand op luidrugtige wyse “gesondheid” sê voordat hy ’n drankie drink. Volgens die Engelse pers was die feit dat Kate en haar familie soos seer vingers as non-U’s uitgestaan het, die rede dat die prins die verhouding verbreek het. Al die stories neem ek met ’n reuse knippie sout – dis immers dieselfde koerante wat voor Kersfees gesweer het dat die tweetjies voor die Nuwejaar verloof gaan raak. Maar miskien is ek tog verkeerd. Sedertdien lees ek ook van jong meisies soos Rosanah Innes-Ker en Isabella Anstruther-Gough-Calthorpe (’n U-naam as jy al ooit een gehoor het!) wat in die prins se geselskap uithang en ek wonder. Met name soos dié is daar miskien tóg mense wat steeds nie hul klere by Marks & Spencer koop nie… Die rubriek het die eerste keer op 29 April 2007 in Rapport verskyn.
As jy nie SEXY is nie moet jy snaaks wees
’n Mens sou hom beswaarlik beskryf as ’n tier op ’n gholfbaan, maar op sy eie onbehendige manier was Maurice Flitcroft tog een van die sport se grotes. Al was dit net vir die manier waarop hy die gholf establishment ontmasker het as ’n stugge klomp ou ballies sonder enige waarneembare sin vir humor. Flitcroft, wat drie weke gelede op 77-jarige leeftyd oorlede is, sal deur talle gholfaanhangers onthou word as die man wat die rekord hou vir die swakste telling nóg in ’n kwalifiserende rondte vir die Britse Ope – 121, ’n allemintige 49 oor baansyfer. Dié het hy opgestel nadat hy in 1976, as ’n totale groentjie, vir ’n kwalifiserende rondte vir die Birkdale Ope ingeskryf het. Omdat hy slegs ’n paar weke tevore sy eerste gholfstokke deur die pos bestel het, het hy nog nie ’n amateur-voorgee gehad om op sy inskrywingsvorm in te vul nie, toe kies hy maar die tweede opsie: professioneel. Na afloop van sy rondte het hy sy vrot spel geblameer op die feit dat hy sy vier-hout in sy motor vergeet het. “Ek is ’n ekspert met die vier-hout,” het hy in alle erns verklaar. “Dodelik akkuraat.” Die Royal and Ancient, die klub verantwoordelik vir alles wat met gholf te doen het, was siedend en het onmiddelik hul reëls aangepas om dit moeiliker te maak vir bedrieërs om die spel belaglik te maak. Ten spyte hiervan het Flitcroft, ’n hyskraanoperateur van beroep, dit reggekry om nóg vier keer vir Ope-kwalifiseerders in te skryf. In 1978 het hy opgedaag onder die vals naam Gene Paycecki (soos in “pay check” het hy later verduidelik). Dit het net ’n paar putjies geneem voor die organiseerders besef het wat aangaan en hom van die baan geboender het. In 1983 het hy weer probeer, hierdie keer met ’n vals snor en gekleurde hare en onder die naam “Gerald Hoppy”, ’n professionele speler van Switserland. Ná nege putjies en met ’n telling van 63, het die gholfbase besef dat hulle “nog ’n Maurice Flitcroft” op hande het. “Dink net hoe verbaas hulle was toe hulle besef dis die regte Maurice Flitcroft wat voor hulle staan,” het hy gespot. Tot met sy dood verlede maand het die Royal & Ancient nooit vir Flitcroft vergewe vir die feit dat hy hulle tot gekke gemaak het in die oë van die wêreld nie. Toe die Daily Telegraph se doodsberigskrywer die klub nader om kommentaar te lewer op sy afsterwe kon niemand daar eers hul weg oopsien om die dood van een van die sport se groot karakters te erken nie “omdat hy slegs in kwalifiserende rondtes gespeel het”. Hierdie onvermoë van die Britte om net soms die stywe bolip so effentjies te ontspan en saam met die res van ons die absurditeite van die lewe te geniet, is iets wat my eindeloos amuseer. Reader’s Digest het ’n paar jaar gelede ’n meningspeiling gedoen waarin die verskillende nasies in Europa gevra is wat hulle van ander Europeërs dink. Volgens hulle mede-Europeërs is Duitsers byvoorbeeld baasspelerig en eiewys, en kry bitter min punte vir lieftalligheid. Die Britte, daarenteen, is glad nie sexy nie, maar word beskou as dié nasie met die beste sin vir humor. Nou ja. Vertel dit vir Maurice Flitcroft. Totdat ’n mens besef dat die stywe Engelse bolip en die legendariese Britse humor die teenoorgestelde kante van dieselfde munt is. Kyk maar net hoeveel van die klassieke Engelse komediesketse van Monty Python, John Cleese se Fawlty Towers of Rowan Atkinson se Mr Bean skreeusnaaks is juis omdat dit die absurde in die Engelse se hoogs geregimenteerde samelewing uitbuit. Sonder die taboes, inhibisies en belaglike reëls waarvoor die Britte so lief is, sal hul komedie nie naastenby soveel pret wees nie. En sou Maurice Flitcroft se quichotiese stryd teen die gholfowerhede van St Andrews nooit die verbeelding kon aangryp op die manier wat dit uiteindelik gedoen het nie. Dit is daarom dat ek met ’n sekere heimwee oplet dat selfs die Britse eerste minister deesdae met ’n oopnekhemp op straat verskyn en dat perfekte Oxford-Engels nie meer ’n voorvereiste is vir ’n werk by die BBC nie. Dié nuwe ontspanne benadering tot die lewe mag dalk wonderlik bevrydend wees vir die Engelse psige, maar ek is bevrees dit maak vreeslike vervelige komedie.
Behou diebalans met tradisie
Daar was ’n tyd toe dit die gebruik was by baie (veral Afrikaanse) universiteite om eerstejaar-studente fisies aan te rand in die naam van “doop” of sy eufemistiese alternatief, ontgroening. Die refrein van die voorstanders van dié onnodig bruusk en gevaarlike inlywingspraktyke was destyds altyd dieselfde: Dit is tradisie in ons koshuis om dinge só te doen, selfs al het dié wat daaraan blootgestel was geen keuse of hulle daaraan wil deelneem of nie. Die afgelope paar weke word ek gereeld hier in Londen aan dié vreemde tradisies van destyds (ek hoop van harte dis iets van die verlede!) herinner. Vir baie mense is tradise amper sinoniem met die Engelse. Meer so as baie ander nasies het hulle die kuns vervolmaak om tradisie te gebruik om te verlei en te betower. Hulle laat my onwillekeurig dink aan die Joodse gemeenskap van Anatevka, die Russiese dorpie of shtetl wat uitgebeeld word in die musiekblyspel Fiddler on the Roof. Soos die mense van Anatevka, het die Engelse tradisies vir alles – vir eet, vir aantrek, vir parlementsopeninge en selfs vir oorlog maak. Daar word dikwels gesê dat die Engelse hulle tradisies jaloers bewaar en nie sommer daaraan laat torring nie. Dit gaan hand aan hand met die satiriese beeld van die Engelsman as iemand wat verseg om te erken dat daar ’n beter, makliker of meer moderne manier is van dinge doen. Dié beeld is effens onregverdig. Die afgelope tyd is daar byvoorbeeld ongelooflike druk om die Britse parlement se hoër huis, die House of Lords, te hervorm. Die rede hiervoor is dat die House of Lords ’n onverkose liggaam is – ’n tradisie wat oor honderde jare terugstrek. Lede, of “lords”, kom tradisioneel uit die adelstand, maar deesdae word die oorgrote meerderheid lords deur die koningin aangestel op aanbeveling van die eerste minister. Soos ontgroening aan Suid-Afrikaanse universiteite, is ’n onverkose hoër huis ’n anomalie in ’n moderne samelewing, ’n tradisie waarsonder die Britte kan klaarkom. Baie Britte sien dit só en ’n paar weke gelede het die Britse Laerhuis oorweldigend gestem ten gunste van ’n ten volle verkose House of Lords. Ten spyte hiervan is ek bereid om die laaste pond in my beursie te verwed dat die Engelse nog vir baie lank gaan pieker en tob en debatteer oor die toekoms van die House of Lords. Want pieker en tob, meer as enigiets anders, is hul tradisie. Dié nimmereindigende debatte vóórdat enige verandering in Brittanje plaasvind, laat mens onwillekeurig reflekteer op ons Suid-Afrikaners se gesindheid teenoor verandering. ’n Mens kan Suid-Afrikaners van baie dinge beskuldig, maar vir verandering is ons beslis nie bang nie. Daar is waaragtig nie ’n instelling, in die private of openbare sfeer, wat nie vandag toetentaal anders daar uitsien as 15 jaar gelede nie. Met reg ook, want die meeste van dié instansies was nie geskik vir die nuwe Suid-Afrika wat ons destyds besig was om te bou nie. Maar as ek die Engelse se versigtige en konserwatiewe benadering tot verandering gadeslaan, wonder ek of Suid-Afrikaners nie tog soms ’n bietjie voortvarend en oorywerig geword het om te vervang, uit te skop en te transformeer nie. In Fiddler on the Roof is die vioolspeler op die dak ’n metafoor vir oorlewing – ’n riskante bestaan wat slegs moontlik gemaak word deur tradisie en blymoedigheid. Tevye, die patriarg wat aanvanklik nie sy dogters wou toelaat om met die man van húl keuse te trou nie omdat dit nie die tradisionele ding is om te doen nie, verduidelik dit deur te sê dat almal eintlik ’n vioolspeler op ’n dak is: Trying to scratch out a pleasant, simple tune without breaking his neck. Tevye sê dis natuurlik nie maklik nie: Why, you may ask, do we stay up there if its so dangerous? Because it is our home. And how do we keep our balance? That, I can tell you, in one word: Tradition. En dit, wil dit vir my voorkom, is die uitdaging wat die Engelse oor baie eeue vervolmaak het. Om ’n samelewing versigtig voorwaarts te stuur deur gedurig uitgediende instansies en hul tradisies te vernuwe sonder om die gebou soveel te skud dat die vioolspelers op die dak hul balans verloor. Hierdie rubriek het die eerste keer in Rapport verskyn op 1 April 2007.