Daan Wissing - 2011-09-01 Ontronding in Kharkamsafrikaans? Daan Wissing
Opsomming Ek doen in hierdie artikel verslag van ’n ondersoek na die moontlike aanwesigheid van ontronding as fonologiese proses in Kharkamsafrikaans, ’n Namakwalandse variëteit van Afrikaans. Die twee vokale /9/ (die SAMPA-ekwivalent van IPA se /œ/-teken) en /y/ is in woordlyste en sinne deur 20 toevallig beskikbare sprekers van die dorpie Kharkams opgeneem en ontleed. Die aanleiding tot die studie is die beskrywing van Links (1989) asook Fritz Ponelis se Voorwoord tot hierdie werk. Links (1989) lig die afwesigheid van ontronding toe in die spraak van persone van 76 jaar en ouer. Ponelis (in die Voorwoord) wys op die tydigheid van die ondersoek, omdat verstedeliking en kultivering besig was om “groot bresse” te slaan, ook in daardie variëteit van Afrikaans. Ontronding sou dus waarskynlik by jongmense van die streek begin posvat het. Hierdie moontlikheid is in hierdie studie getoets. Tien graad 9-leerlinge van die plaaslike hoërskool is betrek, asook tien volwassenes van wisselende ouderdom (30–84 jaar). Ontronding is by almal gevind, die meeste by die jongste groep, en die minste by die oudste groep. In hierdie opsig is daar dus wel aanwysings van waarskynlike beïnvloeding van die kant van verstedeliking en kultivering soos deur Ponelis genoem. Mens sou hier ook kon praat van chronolektiese verskille tussen die oudste en jongste sprekers. ’n Aantal aanbevelings word gemaak met betrekking tot die ondersoekmetode wat gevolg is. Daar moet veral gewaak word teen ’n te enkelvoudige opset, soos om net van sinne gebruik te maak; lyste woorde gee duideliker resultate. Die tipe vokaal, sinsaksent, leesstyl en -tempo en gebruiksfrekwensie moet ook in ag geneem word. By die interpretasie van bevindinge soos dié moet mens natuurlik steeds in gedagte hou dat sommige prosesse onderhewig is aan meer weerstand teen verandering as ander.
1. Inleiding Ontronding is ’n kenmerkende en algemene Afrikaanse verskynsel. Ek staaf hierdie bewering in Wissing (2011), ook deur te verwys na bestaande literatuur (De Villiers en Ponelis 1987; Klopper 1983; Le Roux en Pienaar 1928; Ponelis 1990; Wissing en Van Dijkhorst 2006), asook na bevindinge van onlangse uitgebreide produksie- en persepsie-ondersoeke (Wissing 2011).
In hierdie ondersoek is gebruik gemaak van ’n battery-aangedrewe bandopnemer, omdat ek voorsien het dat daar moontlik nie oral elektrisiteit beskikbaar sou wees nie, veral nie as dit so sou uitwerk dat sommige opnames op straat gedoen moes word nie – ek het vermoed dat dit die enigste metode sou wees om mense by publieke plekke, soos vulstasies en winkels14 – te nader. Vanweë die fokus op kwaliteit-opnames wat slegs betroubare ouditiewe oordele van die spraakmateriaal ten opsigte van die kenmerk Gerond of Ontrond van vokale sou moontlik maak, was dit nie primêr van belang om goeie akoestiese ontledings te verseker nie. Hierdie opnemer (’n Olympus WS-210S, wat digitale opnames maak) is reeds met welslae in vorige studies (bv. Wissing 2011) gebruik. Ek kon dit dus ook met vertroue vir hierdie projek gebruik. Die opnames is direk op ’n harde skyf van ’n rekenaar ingevoer, vanwaar dit verder vir noukeurige inspeksie in ’n spraakverwerkingsprogram, met name Audio Audition, ingelees en ontleed is. (Vir meer besonderhede, sien verder afdeling 3.3, “Die proses van ouditiewe beoordeling”.) 3.2 Stimulusmateriaal
In Tabel 2 word die inligting aangaande ontronding per spesifieke vokaal en per ouderdomsgroep gegee. In Figuur 2 word die essensie hiervan in terme van persentasies voorgestel. Tabel 2: Aantal kere wat die twee vokale /y/ en /9/ gerond of ontrond deur die vier ouderdomsgroepe geproduseer is. (Klik op die tabel om dit te vergroot.)
Dit is moeilik om ’n verklaring te vind vir die hoë voorkoms van ontronding by hulle. Dit kan moontlik lê by ’n hoër gebruiksfrekwensie van hulle, of by die feit dat dit ’n ander tipe woordsoort is. Sukkel is naamlik ’n hoofklaswoord (werkwoord) – hulle en ongelukkig nie. Hoofklaswoorde soos werkwoorde en selfstandige naamwoorde word per definisie (gewoonlik) meer benadruk as ander, met ’n gevolglike kleiner kans op vokaalreduksie, in hierdie geval ontronding. ’n Teoretiese moontlikheid bestaan natuurlik dat verskeie faktore kan kombineer om ’n mindere of meerdere mate van ontronding te veroorsaak. 5. Akoestiese gegewens Tot dusver was die klem slegs op die mate waarin ontronding van twee van die drie Afrikaanse gemerkte geronde vokale in Kharkamsafrikaans waargeneem is. Die resultate is in gewone beskrywende statistiese terme weergegee (aantal gevalle per kategorie; persentasies, ens.). Dit is daar aangeneem dat die klassifikasie van vokale as gerond of ontrond op grond van ouditiewe beoordeling korrek is. Die juistheid van hierdie aanname word vervolgens vanuit akoesties-fonetiese hoek ondersoek.
Noem/sê die twaalf ure van die dag: Eenuur, twee-uur, drie-uur, vieruur, vyfuur, sesuur, sewe-uur, agtuur, nege-uur, tienuur, elfuur, twaalfuur.
Lees /sê die nommer: 100 900 70
Lees die volgende sinne: Hulle ken nie hulle nommer nie. Ek ken dit self nie. Ek sukkel ongelukkig baie daarmee. Junie, Julie, Augustus, September.