Afrikaanse digters in gesprek met Breyten Breytenbach as digter - LitNet
Universiteit Stellenbosch, Departement Afrikaans en Nederlands
Sal jy steeds kan uitvaar in 'n jag oor
s e ë van angs
doof die stem wat wil roep na gestorwe gode
klop deur die slape nog lank voor toestoom van die kopbeenvensters
en tot as sal jy terugkeer
Epigonisme: Cornelius van der Merwe se bundel Geboorte is nodig
Met die verskyning van sy digbundel Geboorte is nodig in 1967 – drie jaar na Breytenbach se debuut – was Cornelius van der Merwe die jongste digter wat in daardie stadium in in Afrikaans gedebuteer het. Die invloed van Breytenbach se poësie is deur feitlik al die resensente van die bundel uitgewys (Coetzee 1967:729; De Kock 1967:2; Van Rensburg 1967:17), sowel as deur literatuurhistorici wat later daaroor geskryf het (Cloete 1980:198; Kannemeyer 1983:490). Alhoewel dit in die eerste gedig van die bundel lyk asof die spreker hom indirek probeer distansieer van die soort werkswyse en poëtika wat spreek uit Breytenbach se bundel, is Breytenbach se invloed so sterk dat 'n mens byna nie anders kan as om Van der Merwe se werk te sien as 'n voorbeeld van epigonisme nie. Epigoneliteratuur word beskryf as literatuur waarin die werk van 'n bepaalde skrywer as 'n model gesien en dan slaafs nageboots word; daar word ook gesê dat epigonisme binne die moderne konteks meestal negatief geëvalueer word, omdat dit imitasie en reproduksie in plaas van skepping en oorspronklikheid inhou (Van Gorp, Ghesquiere, Delabastita en Flamend 1991:122).
Vereenselwiging met Breytenbach se digterspersoonlikheid en sy poëtika
Naas bogenoemde voorbeelde van ontlening en navolging, laat blyk talle van die poëtiese reaksies op Breytenbach se werk duidelik 'n vereenselwiging met sy poëtika. In hierdie gedigte funksioneer Breytenbach as 'n soort rolmodel waardeur die opvolger-digter bemagtig word en bevestiging kry vir sy eie posisie as digter. Een voorbeeld hiervan is die wyse waarop Johan van Wyk (1976:37–8) die rol van die kunstenaar en digter uiteensit in gedig "XXI" uit sy bundel Deur die oog van die luiperd (1976). In hierdie gedig teken hy die digter as gedrewe (hy word byvoorbeeld vergelyk met Cézanne wat oor en oor Mont Sainte-Victoire geteken het, strofe 3), waansinnig ("d-okter miskien is ek mal", strofe 18) en veral gepynig (vgl. die refreinreëls "dis pyn wat jy eet" en "dis pyn wat ek eet"). Die verwysing na malheid laat 'n mens onwillekeurig dink aan die gedig "om te mal" (YB 31–2) in Breytenbach se debuutbundel, maar die Breytenbach-verwysing is duideliker in die verwysing na "Bedreiging van die siekes" (YB 15), waarin Breytenbach homself aan sy lesers voorstel as "die maer man met die groen trui" wat vir sy lesers 'n gedig "fabriseer" en ten slotte vra dat hulle hom genadig sal wees omdat hy skadeloos is. Van Wyk pas hierdie gegewe as volg aan in strofes 13 en 14 van sy gedig:
Hierdie interpretasiemoontlikheid word opgeneem in Esterhuizen se gedig wat aansluit by die idee dat dit in Breytenbach se gedig gaan om 'n stryd met die taal eerder as met 'n konkrete opponent. Hy begin sy gedig met die uitroep "Touché!", waarmee hy waarskynlik erken dat hy geraak is deur Breytenbach se suggestie dat dit hier om 'n (digterlike) geveg met die taal gaan:
dat ek stuitig raak nie.
wandelaar in wêreldstede
onteien wees internasionaal boheems
in koffiekroeë gedigte lees
met baie trane en gebare …
en my die mooiste woorde in die mond lê
soos ingelegde perskes gegaps uit 'n spens
wag vir lewerversaking?
vir my kinders se nappy rashes?
môre mens môre brein jy
is jy ook al op, konyn?
Die beeld van die geliefde as "'n wintervoël [...] wat met drome goël" in Breytenbach se gedig "iets om aan te peusel in my igloo" (YB 50) het eweneens ander Afrikaanse digters geïnspireer. Rika Cilliers (1977:57) verwys in "ver van paaie en damme" in haar bundel o.a. debora van 1977 na iemand wat vir haar verse maak, "onwetend ander kan/ mooier met drome goël". P.H. van Rooyen (1983:21) gebruik ook in die gedig "vrou 3" in sy bundel Rondom 'n boorvuur van 1983 Breytenbach se beeld van minnaars in 'n winterse igloe. In hierdie gedig vertel die spreker dat sy vrou deur ene Agrug Dikneus uit sy igloehuis gesteel is (strofe 1) en dat hy hom wil uitdaag tot 'n singstryd: "ek gaan maak soos ons eskimo's maak:/ ek gaan hom daag vir 'n singstryd,/ ek gaan my vrou terugsing in my igloe". Die spreker se verwysing na 'n "singstryd" waarmee hy sy vrou wil terugwen van Agrug Dikneus versterk die idee van 'n verwysing na Breytenbach as digterlike voorganger: sang is immers 'n bekende metafoor vir die poësie. Ook die liedjieskrywer en sanger Anton Goosen noem een van sy eie lirieke "my wintervrou" (vgl. Goosen 1981:70) en dra dit op aan Breytenbach. Goosen het ook op sy langspeel-album Jors troelie van 1981 Breytenbach se gedigte "wy", "liggaamsoefeninge" en "iets om aan te peusel in my igloo" gekombineer vir die snit "om te breyten" en was in 2000 betrokke by die produksie van die reeds genoemde CD Om te breyten.
Ook die droombeeld waarmee Breytenbach sy gedig "die hand vol vere" (YB 184–5) in Kouevuur afsluit, het op ander digters 'n indruk gemaak. Aan die einde van dié gedig beloof die spreker sy moeder dat sy terugkeer na sy ouerhuis sal realiseer deur die krag van sy verbeelding: "slaap gerus met die een oor oop:/ anders as ou Dog/ waar ék 'n veertjie plant/ kom 'n kêk-kôk-hoender op!". Die gedig is by wyse van spreke "'n hand vol vere" met die moontlikheid dat daar 'n hoender uit elke veer van die verbeelding kan spruit. Zahn de Bruyn (1983: 11) vergelyk in "Brief aan selfbejammering" uit Kaia vir die tye van 1983 haar eie verbeeldingskrag met dié van Breytenbach wat sy hier oproep deur 'n verwysing na "breyten se kêk-kôk-hoender" wat eiers lê, terwyl haar "appels" lê en vrot.
Breytenbach se impak op die Afrikaanse letterkunde
Dit blyk dus ten slotte dat daar sprake is van 'n verskeidenheid reaksies op Breytenbach se poësie wat strek vanaf onverwerkte navolging aan die een punt van die spektrum tot by wrang ontluistering aan die ander punt. Dit is opvallend dat dit dikwels jong digters aan die begin van hulle loopbaan is wat in hulle poësie reageer op Breytenbach se digterspersoonlikheid en werkswyse. Sommige van hierdie jong digters word bemagtig deur hulleself met Breytenbach te identifiseer en vind bevestiging vir hulle eie digterlike identiteit deur aan te sluit by sy werk, terwyl ander weer hulle eie identiteit ontwikkel deur sy werk in sekere opsigte te bevraagteken of weerspreek. Hierteenoor is dit opvallend dat eksplisiete reaksies van die kant van 'n hele aantal belangrike en gevestigde digters soos Antjie Krog, Wilma Stockenström, T.T. Cloete en Johann de Lange ontbreek.
Anheier, Helmut K. en Jürgen Gerhards. 1991. The acknowledgement of literary influence: a structural analysis of German literary influence. Sociological Forum,6(1):137–56.
—. 2008b. Brief aan my broer Wilhelm. LitNet Menings.https://www.litnet.co.za/cgi-bin//Article/?a=34936. (19 Mei 2009 geraadpleeg)
—. 2008c. Brief aan Wilhelm: Breyten Breytenbach en julle verbintenis deur die jare. LitNet Menings. http://www.litnet.co.za/cgi-bin//Article/?a=48048. (19 Mei 2009 geraadpleeg)
—. 2008d. Mango, Pringlebaai en voor my eie kaggelvuur. LitNet Menings.http://www.litnet.co.za/cgi-bin-/giga.cgi?cmd=cause_dir_news__item&cause_id=1270&news_id=50209. (19 Mei 2009 geraadpleeg)
—. 2008e. Die laaste gebreekte pop kom tot 'n val. LitNet Menings. http://www.litnet.co.za/cgi-bin-/giga.cgi?cmd=cause_dir_news__item&cause_id=1270&news_id=22179. (19 Mei 2009 geraadpleeg).
Krige, Uys. 1985: Versamelde gedigte. (Versorg deur J.C. Kannemeyer.) Pretoria: Van
Schaik; Kaapstad: Human en Rousseau; Johannesburg: Perskor.
Viljoen, Louise. 2006. Die gesprek met Breytenbach. Deel 1: Afrikaanse digters se poëtiese reaksie op Breytenbach as openbare figuur. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans,13(1):86–116.
—. 2008. Digterlike gesprekke met Van Wyk Louw. Tydskrif vir Geesteswetenskappe,43(3):267–91.
Ek het my gat afgelag toe ek hoor jy sê dáár is niks met jou verkeerd wat die dood nie kan regmaak!! Boeregroete Lourens