Loeloeraai kyk haar met ’n tergende glimlaggie aan. “Engela, jy het mos kans gesien om met my saam te ry Venus toe. Al moet ons nou die plesier van Herrie en die trem ontbeer – daar is ’n nader plekkie waar ons kan gaan uitkamp vir ’n nuwe ondervinding. Kerneels – hoe vér volgens julle afstandrekening is die maan ? . . .”
ENGELA was gereed om sommer die volgende oggend te vertrek, maan toe. Loeloeraai se sfeer, wat intussen as ’n onbemerkte satelliet op ’n afstandjie van die aarde in veiligheid gesweef het, kon hy deur middel van een of ander draadlose verbinding in ’n halfuur terugroep om ons op te laai. Maar ou Stoffel moes natuurlik eers huis toe om vir Soetlief te gaan groet, en ook sy dogter Grietjie op Stellenbosch. Dit was mos nou darem, hoe jy dit ook neem, ’n taamlike reisie wat ons van plan was om te onderneem. En ek moes voorsiening maak vir die weeklikse behoeftes van my lesers. Vroutjie het my nog aan iets anders ook herinner.
“Ja, Vroutjie,” sê ek, “jy lol heeldag oor my skuld hoewel jy jou al soveel jare daaroor moeg gemaak het dat ’n mens sou dink jy moes teen hierdie tyd uitgevind het dat dit niks help nie. So is nou maar my ongelukkige geaardheid; so het jy my kom kry; so het jy my leer ken; so het jy my geneem; so moet jy my maar hou.”
“Kerneels, ja. Dis ’n goeie ekskuus om ’n mens se foute op die Skepper se rekening te plaas deur hulle aan jou geaardheid toe te skryf. Ek wonder hoe dit met die samelewing sou afloop as daardie verskoning in ons kriminele regsbedeling as geldig sou aangeneem word.”
“Die maatskappy handel ook maar volgens sy geaardheid, Vroutjie. Hy straf. Maar laat ek ook tog maar my foutjie hê. Ek kon baie ander gehad het wat erger was. Maar wat ek wou sê toe ek jou in die rede geval het: ek sien goed kans om vir ’n drie vier weke pad te gee maan toe en my krediteure hier onversorg na te laat, buiten die een wat saamgaan. Ek reken hulle moet dankbaar wees dat ek in die tydjie tog nie sal kan verder skuld maak om teen hulle eise te wedywer nie. Maar my lesers wil ek nie in die steek laat nie. Nie net dat ek uit my joppie kan uitgeskop word as daar ongereeldheid by my diens kom nie; ek sou in my hart jammer voel vir die arme publiek as hulle hulle Maandagse koerant moet oopmaak en in plaas van my naam sien hulle daar iemand anders s’n.”
Toe kom Loeloeraai uit sy kamer. “Ek vrees ek is maar ongesellig gewees hierdie laaste paar dae,” sê hy. “Ek moet van die orige tydjie gebruik maak om darem bietjie op hoogte te kom wat die trap van kennis en beskawing van die aardse bevolking betref.”
Loeloeraai glimlag. “Kerneels, julle natuurwetenskap het vordering gemaak as ’n mens in aanmerking neem waar julle ’n vyfhonderd – ja, ’n honderd jaar gelede gestaan het. In al die departemente daarvan het ek nou byna die Encyclopaedia Britannica deurgewerk.”
“Loeloeraai, ons is nog maar ’n tien twaalf jaar ernstig met ons eie taal aan die gang. Toe jy ingekom het, was ek en Vroutjie net aan’t gesels oor my eie diensie in daardie rigting. Jy was vriendelik genoeg om week vir week my bydragies te lees wat in “Die Burger” verskyn. Hoe maak ek om hulle aan die gang te hou solank as ons weg is ?”
“Om te skryf, ja. Maar hoe kry ek my manuskripte hier ? Ons gaan nou maar, soos jy sê, die nietige ou afstandjie wat vir ons van die maan skei. Maar tog – ons het nog geen posverkeer daarheen nie.”
“Daar is geen stuk moeilikheid nie,” sê Loeloeraai. “Ek is nog gedurig in verbinding met Venus, wat ’n hele entjie verder is. Ek sal jou ’n draadlose telefooninstrumentjie gee om aan jou koerantmense te stuur. Dan dikteer jy maar week vir week jou artikels. En hulle sal sommer kan teruggesels ook, as jy nuuskierig is om van tyd tot tyd te verneem hoe die mense hier op die aarde sonder jou teenwoordigheid klaarkom.”
“Nou ja, Ouman,” sê Vroutjie, “dan gaan jy nou dadelik sit en skryf en jy vertel die hele geskiedenis van die besoek van Loeloeraai van die begin af. ’n Mens vang nie ’n storie in die middel aan nie. En dan hiervandaan vorentoe hou jy hom maar net week vir week by der hand.”
Ons betuig ons innige simpatie met ons geagte medewerker, Sagmoedige Neelsie. Vir ’n man van sy alombekende skromerige beskeidenheid moet die publieke aandag wat hy op die oomblik trek niks minder wees nie as pynlik. Maar juis die omvang en diepte van daardie aandag is ’n maatstaf van belange wat gewigtiger is as die private gevoelens van welke individu ook. Die oë van die beskaafde wêreld is op Oudtshoorn gevestig. Want Vrydag sal daar ’n gebeurtenis plaasvind wat letterlik sonder voorganger is in die ganse lange geskiedenis van die mensheid.
Ons bewoon ’n onbeduidende planeetjie wat met ’n geselskap van maters, die meerderheid waarvan reusagtig groter as hy is, om ’n onbeduidende ster in die rondte draai: ’n ster ’n miljoen maal groter as die balletjie waar ons op is. En deur ’n grenslose heelal gesaai is daar ’n tallose heirskaar van sulke sterre waaronder daar weer reuse is waarby ons s’n tot onbeduidende nietigheid verdwyn. Van watter huisgesinne van bewoonbare planete kan hulle nie die hoofde wees nie! En dan lyk ons stryd en strewe, ons luste en laste, ons ou plannetjies en oogmerkies vir ons so gewigtig. Waarom ? Omdat ons nog altyd, onder hierdie ontsaglike skare van hemelliggame, allenig was, vasgeboei aan ons ou stippeltjie in die ruimte, afgesluit van alle verkeer, van alle kennis, ja van alle moontlikheid van verbeelding van verbinding, met ons heelalgenote.
Nou, vir die eerste maal, het mense-oë die gedaante aanskou van ’n bewoner van ’n ander aarde. En aanstaande Vrydag, vir die eerste maal, sal vier van ons medemense hierdie aarde lewend verlaat om, al is dit vir ’n nietige afstandjie op die groot meetskaal wat ons nou in die oog het, maar tog om vir die eerste maal deur die boeie los te breek wat al wat stof is, besield of onbesield, deur die eeue heen hier onverbiddelik vasgeketting gehou het. Aan almal van ons is daardie reisgeselskappie so goed as persoonlik bekend: Neelsie, en sy Vroutjie, en Engela, en ons ou vriend, al verskil ons in die politiek, ons misleide maar agbare ou vriend, oom Stoffel Gieljam.
Ons lesers het kennis geneem van die paar woorde, hoewel hulle meer verberg as wat hulle openbaar, waarmee Loeloeraai aan die verteenwoordiger van die regering, ’n suggestie gegee het van die wetenskaplike hoogte waartoe sy volk gevorder is. Ons kennis moet vir hom lyk soos die dwaasheid van babetjies, ons wysheid soos die dwaasheid van sagsinniges. Dis alleen deur sy vriendelike beleefdheid dat ons nie sy skatting oor ons verneem het nie.
Sy hoogte van kennis kan Loeloeraai ons nie meedeel nie. Sou óns ook aan ’n harige Ainu of ’n Andaman-eilander die teorie van Einstein kan uitlê ? Maar tog, hoeveel verder kan hy ons nie help nie ?
Loeloeraai – ons weet jy kom oor weinige weke weer hier aan om ons broers en susters by hulle tuiste terug te besorg. Maar dan gaan jy heen en jy sal nie weer terugkom nie. Het ook die bewoners van Venus ’n hart van liefde en medelye ? Jy het hier op ’n slagveld uitgekom; ’n slagveld van dooies en verminktes; self-verniel, ja, maar daarom te meer bejammerenswaardig. En onder hulle – want die aardse mensheid is darem nie so sleg nie, Loeloeraai – sien jy Samaritane wat wil troos en verpleeg. Maar hulle is onhandig; hulle geneesmiddels is ondoeltreffend; oor die slagveld lê ’n diepe duisternis.
Loeloeraai – ons behoort tog aan dieselfde familie. Jy kom nie daar gunter van die vreemde sterre af nie; jy is ’n deelgenoot met ons van dieselfde hoekie van die heelal, dieselfde ou sonnestelseltjie. Julle is nader as ons; julle het meer lig ontvang. Sal jy nie vir ons ’n straaltjie gun nie ? Dit sal niks van julle verblindende heerlikheid aftrek nie.”
“Neelsie,” sê Loeloeraai – dit was die eerste maal wat hy my so genoem het – “Neelsie,” sê hy nadat hy hierdie artikel gelees het, “ek sal ’n boodskap laat vir die lesers van jou koerant.” “Dikteer, Loeloeraai – ek sal skryf.”
WOORD vir woord, soos Loeloeraai vir my die boodskap aan die lesers van “Die Burger” gedikteer het, so het ek dit neergeskryf en so laat ek dit hier volg.
Laat ons nadink oor die betekenis van wetenskaplike kennis en die vermoë wat hy verskaf om die natuurkragte in te span. Hy beteken baasskap. Want wie van julle wat ’n meulerad deur ’n stroom water laat draai, het nie van die natuur sy dienaar gemaak nie ? En daardie baasskap beteken soveel te meer omdat dit ’n heerskappy is wat uit slawerny behaal is. Die aanwending van natuurkennis is suksesvolle rebellie.
Die natuur immers is ’n dwingeland. Hy gebied daardie stroom water om na die laagte af te daal, en dit maak so. Hy gebied die damp van dieselfde water om in die hoogte op te styg, en dit maak so. Daar is geen verset nie, daar is geen moontlikheid van verset nie, daar is geen wil tot verset nie. Was alle stof leweloos en sielloos dan was daar nooit rebellie teen hierdie gesag nie.
Maar in die dooie stof is ’n gees van lewe geblaas op ’n wonderwyse wat oneindig bo die bevatting is ook van ons Venus-bewoners. Met die lewe het daar ’n ander heerskappy oor die stof gekom. Want in die lewe is daar ’n siel en ’n wil. ’n Wil wat kan kies, wat gehoorsaamheid kan kies. Ja, maar as hy nou ongehoorsaamheid kies ? Hoe sal die natuur sy gesag handhaaf oor die besielde wese soos oor die dooie klip ? Sonder teëspraak rol die klip maar van die krans af soos die stroom water na die see toe rol. So ook sal die dier daar afrol. Maar as die dier nou sy eie wil handhaaf en kies om nie oor die krans se rand te loop nie . . . ?
Aanvanklik tog vind die dwingeland middels om gehoorsaamheid te verseker. Hy span die lewe in tot ’n harder slawerny as die van die lewelose stof. Want die lewe het gevoel en bewustheid van die juk wat hom beswaar.
Beskou tog, my vriende, die lewende bevolking van die aarde in sy geheel – mens en dier en plant. Is dit nie ’n aaklige skriktoneel nie? Dis één aanhoudende wrede roekelose worstelstryd. En vir elke lid van daardie samelewing ’n stryd wat uiteindelik uitloop op ’n onverbiddelike nederlaag. Die tier mag die bokkie verslind – ook vir hom op die allerbeste wag daar ’n ou dag van swakheid wanneer hy geen bok meer kan vang nie, en ’n stadige hongerdood. Van die hoogste tot die laagste, deur die duisend-duisende eeue heen is hierdie skrikbewind voortgesit oor ’n tallose heirskaar van swoegende, strydende, lydende, steeds mishandelde slawe.
En daardie slawediens met ellende vir sy loon en die dood vir sy bestemming, is nog nie wreed genoeg nie. Die lewe moet homself vermenigvuldig en voortplant opdat daar voorsiening mag wees vir ander slawe na hom – geslagte op geslagte van arbeiders, stryers, lyers, sterwers.
Vanwaar dan die gehoorsaamheid ? Vanwaar die onderwerping? Die offerande op ’n nooit versadigde altaar van nuttelose niksbeduidende niemendal ? Die lewe het dan ’n siel en ’n wil en ’n keuse – waarom kies hy sy eie pyniging ? Waarom speel hy sy gevoellose roekelose baas se speletjie om hom met sy ellende te vermaak ? Waarom beoog hy nie sy eie belang, vind hy nie sy dryfveer in verstandige selfsug in plaas van dwase
En die drie is onafskeidbaar van die lewe. Want die dier wat hom nie daardeur sou laat dryf nie sou omkom en geen kroos laat nie. Om sy honger te bevredig, verslap die lewe nooit in sy arbeid of in sy wreedheid teen sy eie lewensgenote nie; uit sy vrees vir pyn en dood span hy hom tot die uiterste in om sovér moontlik die weg van smart te volg na die bestemming van die dood; aan sy liefde vir sy eggenoot en sy kroos bring hy nog swaarder offers as aan sy honger en sy vrees. En so dien die besielde stof met bewuste en berekende keuse soos die lewelose stof met lydelike onbewustheid, maar albei dien. Die heerskappy is volkome, die despotisme absoluut.
Die lewe, my vriende, het die bedrog van sy gesag ontdek. Onder so ’n regeringstelsel was stilstand onmoontlik. Daar moes noodwendig ontwikkeling wees. Daar moes ’n tydstip kom waarop die siel van die lewe soveel vernuf aangekweek het dat hy in staat geraak het om die voorwaardes van sy diens te leer ken en daardie kennis moes hom onvermydelik uit sy slawerny verlos. Want onder die wette waaronder hy buk, buk sy ganse omgewing. Julle eerste voorouers wat ’n stomp gedra het uit die oorblyfsels van die bos wat deur die weerlig aan die brand geslaan was, en die vuur aan die gang gehou het om die roofdier weg te hou en die nag te verlig en die winter te verwarm, was die voorgangers van die rebellie. Daarvandaan het die mensheid al voortgaande stelselmatig slawe van buite geneem om hulle eie slawerny te verlig. Daarvandaan moes die bome groei en arbei met lig en warmte en lug en aarde nie alleen om saad te skiet vir nageslagte van hulle eie soort nie, maar om brandhout te verskaf aan die oproerlinge. Ook had hulle vantevore geslaaf om met blad en vrug die honger van ander slawe te versadig; maar hier was nou die vernuf wat met bewuste opset deur ’n reeks van middels tot ’n berekende doel kon geraak. ’n Ras van slawe was deur aanhoudende verédeling ontwikkel wat die gewig van hulle juk leer ken het, en die oorsaak waarom hy so swaar is, en die geheim om hom te verskuiwe of selfs om van hom ’n nuttige stuk gereedskap te maak.
Ja, lyk julle selfverwerfde kennis nie reeds of hy te snel gevorder het nie ? Julle het die stoomkrag in julle diens ingespan. Uit ontsaglike fabriekstede styg swarte rookwolke op na die hemel om te getuig van julle oorwinning oor die natuur. En die heerlikheid van die sonneskyn en die glorie van die sterrehemel is agter die donker wolke weggeraak. En duisende van julle medemense slaaf in die fabrieke soos stukkies masjinerie, sonder ’n wil, sonder ’n doel, sonder belangstelling: ’n lewelose lewe, ’n onmenslike menslikheid. Die harde slawerny van die natuur is vervang deur ’n slawerny van wetenskap wat oneindig harder is. Die diens wat julle verniet gekry het om julle lot te verlig, het dit verswaar.
Want, my vriende, die een suksesvolle rebellie is nie genoeg nie. Daar is nie alleen die natuur daarbuite om te oorwin nie. Daar is die natuur wat binne is. ’n Dier plus verstand en kennis en sonder meer is ’n duiwel. Die binneste tugmeesters van die dwingeland – liggaamlike honger en vrees, sinnelike liefde, moet saam oorwin word. Die selfsug wat sy geluk soek met roekelose onverskilligheid omtrent die geluk wat hy by ’n ander verderf, moet plaas maak vir die offersug wat sy behae vind in gee in plaas van neem, in uitdeel in plaas van skraap. Op die ou end is dit die verstandigste selfsug. Hy lei tot die hoogste geluk. En dis nie ’n nuwe aankondiging wat ek maak nie, my vriende. Hierdie weg van heil is julle byna twee duisend jaar gelede duidelik aangewys. Had julle hom maar gevolg dan was die aarde vandag ’n Venus.
Vergewe my tog, my vriende. Ek wil nie onaangename dinge sê wat dit vir ’n gas en ’n vreemdeling nie mooi is om te sê nie. Maar julle het my gevra en ek moet eerlik wees. So min vordering het julle nog gemaak met die grotere rebellie – die verset teen julle eie selfsugtige diere-aard – dat selfs waar julle die beginsels van offerande en liefdediens van buite wou toepas, het dit op ’n aaklige ramp uitgeloop. Die Franse rewolusie was gegrond op die vrome beginsels van vryheid, gelykheid, broederskap. Die Russiese bolsjewisme op die vrome doel van die beheer van die voortbrengsels van die wêreld in die hande van die werkers van die wêreld. En in plaas van die beoogde geluk het daardie proefnemings die vorige ellende verdubbel en verhonderddubbel. Waarom? Omdat dit nie help om aan die ingesetenes van ’n kranksinnige gestig redelikheid en wysheid te preek en die grendels van die deure af te gooi nie. Soos die wetenskap nie eensklaps gekom het nie, so kan die herbore mensheid nie eensklaps kom nie.
Vat moed, my vriende! By al die onreg en wreedheid, die onnodige leed en ellende, wat nog op die aarde heers, is daar deug en liefde wat vir julle baie beminlik maak. Inagnemende waar julle begin het en waar julle gehaal het, is die ou aarde nie ’n oneer vir die sonnestelsel nie. Op die ou end lyk dit vir my julle rebellie teen die kwaad daarbuite het nie julle rebellie teen die kwaad van binne vooruitgeloop nie. Julle verstand is nie verder gevorder as julle hart nie.
En met hierdie woorde eindig ek my besoek aan die skone hemelliggaam wat deur die eeue heen aan ons uitspansel gepryk het soos ’n goddelike juweel. Want, o aardbewoners, julle is soos ons, hemelbewoners. Alleen maar: die engele maak die hemel, nie die hemel die engele nie. Aan geen wesens kan geluk van buite meegedeel word nie. Daarom soos ek julle gekry het moet ek julle laat. Loeloeraai se hart is baie seer; hy het die salf en hy moet die sieke in sy smarte laat.
Oudtshoorn is in daardie paar dae kafgetrap. Die winkeliers het hulle pryse verhonderddubbel en toe was hulle rakke die tweede dag dolleeg. Van dertig kante het ek voldane kwitansies gekry met ’n mooi briefie: “Neelsie, ons skeld jou die skuld kwyt. Jy’t ons ryk gemaak.” Net een ondankbare vervlakste kind met die seldsame naam van Brown, wat ’n wrok teen my had omdat hy my nie kon verdra nie, het aansoek gaan doen by die Hoë Geregshof onder die voorsienings van die wet op gyseling, om ’n bevelskrif vir my inhegtenisneming omdat ek van plan was om uit die jurisdiksie te ontvlug. (Ekself sou nooit by hom gekoop het nie – ek kan hom nog minder verdra, die ellendeling, as hy vir my, hoewel ek nie ’n wrok teen hom het nie – maar hy het dan kastig ’n spesiale soort sykouse uitgepak en Engela s’n was te dig van stefasie.) Volstruisvere – die mense wou almal ’n memento van Oudtshoorn saamneem – is verkoop, eers twaalf vir ’n sjieling, en toe op en op tot eindelik vir tien pond stuk. (Die boere was naderhand verplig om die voëls met komberse toe te maak om hulle nie te danig modern daar te laat uitsien nie.)
Praat van bure! “Is daar nou genoeg na jou sin, Vroutjie ?” vra ek haar die Vrydagmiddag. Toe staan die mensdom een blok aanmekaar sovér as jy kan sien tot oor die heuwels oorkant en deeskant, teen die rante van Schoemanshoek uit en dwars oor die rooikranse van Bakenskraal.
“Help ?” sê die ou: “Watwo. Ek moet maar self sorg om nie verleë te raak nie. My familie sal nie na my omkyk nie.”
“Ou Watwo,” sê ek en ek hoes die benaming gou dood; “ou swaer Gideon – dis nie eintlik hulp wat ek nodig het nie: net maar ’n kleine voorskotjie. Ek is uit my moeilikheid los. My krediteure het soveel miljoene ponde uit my gemaak deur die toestroming van die menigtes dat hulle my kwytgeskel het. Op twee na. Die een is ou oom Stoffel Gieljam. Hy gaan mos saam,
“Die ander een is daardie blikemmer van ’n Brown. Hy wil my laat arresteer om my hier te hou. En dis maar ’n bog sommetjie van agtien pond – opewerk-kouse wat byna niks moes gekos het nie want daar’s net ’n paar draadjies sy in elk – met ’n paar in die sewentig pond prokureurskoste. Dié sal ek dadelik kan aansuiwer as ek terugkom . . .”
“Swaer Gideon, hulle het ook hulle behoeftige familie. As hulle dié sou verwaarloos om na joue om te kyk, sou jy mos bitter aanstoot daaruit neem.”
“Vroutjie,” sê ek, “die ou sal hom nie van ’n vrou laat keer nie. Hy is nie so onderdanig soos ek nie. Maar hy moes gesorg het om eerder by der hand te wees. Ek sien nie kans hoe’t hy nou deur hierdie miljoene-gedrang sal kom nie.”
En toe sien ons ’n vliegtuig wat wil afkom, maar hy draai al om die huis. Daar was geen sitplek op die werf nie.
“Ek wou hom nie met die indruk hier laat weggaan dat ’n Sap gewillig is om allerhande dinge te glo wat hy nie self gesien het nie.”
En net toe die son sy kop wegtrek, sê ek: “Goddank.” Weer kom ’n vliegtuig met kurktrekkerdraaie af. Toe ons plek gemaak het vir die ding om te gaan sit, klim die onderbalju uit en hy stap op my af.
Om halfnege die aand was alles dan in gereedheid. Toe Loeloeraai by die sydeur uitkom, bars daar ’n juigkreet los en hy sprei soos die rollende donder verder en verder uit tot na die buitenste uiteindes van die mensemassa. Loeloeraai hou sy hand omhoog, weer met ’n dingetjie nes ’n verkyker, en aanstons kom daar ’n blink stippeltjie in die lug; hy word al groter en groter totdat die sfeer stadig afsak en weer op sy ou plek kom rus nes die vorige maal toe ons hom sien neerdaal het.
“Kom ons klim op die trem op,” sê Engela. En tot verdriet van die besitters is daar vir ons plek gemaak. En daar het ons op ’n ry gaan staan, Loeloeraai en Vroutjie en Engela en oom Stoffel en ek.
“Vriende,” sê die ou, “julle kom uit alle dele van die wêreld en julle het van die dopper-takhaar-boere van Suid-Afrika gehoor. Ek is een van hulle. Ons laat ons nie deur vreemdelinge vermaak of bangmaak of wysmaak nie. Kaalmaak ja – maar wag. Ons is langsamerhand besig om ook skelmstreke te leer, en waar óns eers in die skool kom, klop ons altyd ons mededingers uit. Ons het nog nooit julle stories geglo dat die aarde draai nie. Die mense, ja, nou in die laaste tyd, en veral die wat die vinnigste besig is om die skelmstukke te leer in die uitlanderskool – hulle draai nes blinde skape, afgrond toe. Of die aarde draai en of hy stilstaan, kan ’n mens nie sien as jy saam draai of saam stilstaan nie. Nou ja, ek het nou die geleentheid om van hom weg te kom om te sien. En as hy draai, hoop ek om oor ’n maand terug te wees en maar saam te draai. En as hy stilstaan, sal ek saam kom stilstaan. Die gevare van die reis vrees ek nie – ek was onder die Kaapse dokters se hande deur en ek het anderkant uitgekom. Hoe dit met ons gaan, sal Neelsie rapporteer, en lieg sal hy nie. Ek sal daarvoor sorg, want hy sal sy boodskappe met sy mond moet afstuur waar ek by is. En kom ons nie terug nie – moenie alte gerus wees nie, vriende. Daar sal een takhaar minder wees, maar julle is nog deur die laaste honderd jaar aan ’t minder maak onder ons en ons doodkry is min. Sê maar vir Jannie Smuts hy moet reghou. Hy moenie ’n papbroek wees en die volk tevrede stel nie. Hy regeer nog altyd met sukses oor ontevredenheid en net so gou as ’n ding beter gaan as goed gaan hy sleg. En julle vreemde nasies daar in Europa julle moet basta oorlog maak. Dit sal ons naderhand verveel om te kom deursien en dan sal julle nie klaarkry voor julle almal dood is nie. Al die beste, vriende, en tot weersiens dié van julle wat nog sal lewe as ek terugkom. Ek sal daar van gunter of oplet hoe julle julle gedra. Dag, vriende.”
My spiets was nie ’n sukses nie. Vereers het my hart my maar gepla die dag. En dan het ek daar ’n klomp koerant-rapporteurs gesien. Hulle kan ’n mens nooit verstaan nie – hulle is mos deskundige luisteraars – en dan verdraai hulle jou en hulle lieg oor wat jy gesê het. As ek wil lieg, wil ek self lieg – ek wil nie laat gelieg word nie. Toe het ek die mense maar namens Vroutjie en Engela bedank vir hulle belangstelling en gesê dat ek nie nodig had om vooruit te praat nie – ek sou mos van die reis af gereelde verslae stuur.
Loeloeraai se beeld is nog voor my soos hy vorentoe gestaan het en sy hand opgelig het om aan die oorverdowende applous ’n end te maak sodat hy kon begin. Die son was net agter die berg in, die rooi naskyn betower die wêreld met heerlikheid, en die glorie daarvan was op Loeloeraai – op sy glansende hare en baard en sy goudskynende toga.
“Mense van die aarde,” sê hy met ’n stem wat soos klokkies klink en in helder galme wegruis oor die menigte tot daar ver op die uiterste heuwels onder ’n stilte wat doods was, “mense van die aarde! Sien julle daar ?”
“Vat moed, aardbewoners! Julle bestemming is van ouds aan julle aangekondig; heerskappy, heerskappy, heerskappy. Dit is wat my voorreg beteken dat ek vandag julle aarde kan betree; dit is wat my vriende se voorreg beteken dat hulle hom vanaand kan verlaat. Lees Genesis een vers 28: dis ’n gebod en ’n voorspelling. Die siel moet heers oor die stof – die stof van sy eie liggaam en daarna die stof van sy omgewing. So sal julle regeer soos ons geleer het om te regeer; maar die amp van ’n regeerder is verantwoordelik, sy opleiding moet deeglik wees, deeglik al is dit ook pynlik. Deur die modder na die berge toe, deur harde kastyding na die sterre. En dan bly daar, wat ? Nie meer ’n stoflike heelal met geeste wat sy slawe is nie, maar ’n heelal wat dien en geeste wat in geestelike diens hulle liefde en hulle geluk vind.
“Die stof is heerlik, my vriende, heerlik en wonderlik, oneindig wonderlik soos ons in my wêreld nou eers begin te besef. Heerlik en wonderlik; maar dis maar die kleed van sy inwoners. Julle sal aanstons opkyk na die glorie van die sterrehemel waarin ons onsigbaar sal verdwyn het. Maar wat is die glorie van die juwele teen die skoonheid wat werd is om hulle te dra; die prag, van die kroon teen die majesteit wat hom verdien ? Die heelal, my vriende, met sy skitterende sonne, is ’n woonplek: hy is daar ter wille van sy inwoners. Maar ek sê dit weer – die inwoners moet heerskappy voer en dis alleen moontlik deur hulle eie oorwinning. Word veroweraars, my vriende! Loeloeraai sê julle vaarwel.”
Met ’n trapleertjie het ons ingeklim. Binne was ’n ronde vertrek, met ’n vloer en ’n plafon waaragter die bergplek was van toestelle en voorrade. In die rondte om was sofas teen die muur; en in die middel deur die kompartement ’n gordyn sodat die vroumense hulle by slapenstyd kon afsonder.
Ek en oom Stoffel kyk vir mekaar. Loeloeraai sien die vraag in ons blik. “Dit help nie om nou kleingelowig te word nie,” sê hy. “Julle sal die rede vir die spantoue aanstons ontdek.”
“Nee, Stoffel,” sê Loeloeraai, “ons styg nou op ons vinnigste. Maar die swaartekrag is afgesny: al wat binne die sfeer is, is absoluut sonder gewig – anders kon ons nie van die aarde weggekom het nie. Strek uit jou arm, Stoffel. So. Nou voel jy – jy hoef hom nie reguit te hou nie, hy bly self so. Daarom het ek ons in die spantoue laat gespe. Hierbinne is ons net soos ontliggaamde geeste. Wil julle sien? Kerneels, maak vir Engela tog los en gee haar ’n effentjiese stootjie.”
“Ai, maar dis heerlik!” sê Engela. En sy draai haar na alle koerse toe. “So ’n sagte rusplek is daar op die aarde nergens te kry nie. Ek is soos ’n swewende seepblasie, gewieg in die lug.”
“Osone,” sê Loeloeraai. “Ons sal dit so hou. Maar in alle geval, ons het die lug daarbuite verlaat – ons is al ’n vierhonderd myl bokant die oppervlakte van die aarde – as ons nog van ,bokant' kan praat. Ek kan nou die luike verwissel vir ruite.”
“O nee, dan is ons dadelik dood. Die lug wat hier in is sou in ’n oomblik uitstroom. Ek skroef eers die glase in hulle plek, en dan laat ek die luikskywe binne in die muur wegrol.”
“Nie in daardie rigting sigbaar nie, Stoffel. Ons is in die nag van die aarde af weg, ons is nog altyd in sy skaduwee. Ons kyk nou vas teen sy donker kant nes julle gewénd is om teen die nuwe maan te kyk. Die maan maak nie die hemel donker nie omdat hy te vér is om ’n merkbare deel daarvan te bedek. Maar onthou, ons is nog sommer hier vlak by die aarde. Hy sluit vir ons na hier die kant toe alles weg. Ook natuurlik bedek hy die son vir ons. Maar wag, ek sal na die ander kant toe oopmaak.”
En toe daardie ruit in was en die skyf rol weg voor die glas, bars ons almal uit van verrukking. So ’n gesig het geen aardbewoner nog ooit gesien nie. Immers van die aarde af sien ons die sterre dof deur die dikke lae van die lug. Ons bou sterrewagte op hoë berge, maar nog is ons soos moddervisse wat deur troebel water opkyk na liggies wat van bo deur hulle medium inskyn.
Loeloeraai glimlag. “Ons sal om ’n ander rede uitdraai – ons ry nou skuins om daaruit te kom. Toe ons van die aarde af weg is, was dit laaste kwartier. Ons moet die teenoorgestelde koers vat sodat ons die baan van die maan kry waar hy sal wees as ons daar aankom. Jy weet, Engela, as ons hom agterna moet ry vang ons hom nie, selfs met hierdie snelheid nie. Hy loop om ’n sirkel waarvan die aarde naastenby die senter is en die straal gemiddeld tweehonderd-en-veertigduisend myl, in iets oor die 27 dae. Dus moet sy snelheid ’n klein bietjie meer wees as ons s’n van duisend myl in die uur.”
“’n Paar uur,” sê Loeloeraai. “Die skaduwee het natuurlik die deursnee van die aarde – naby die agtduisend myl. Maar ons was nie in die middel daarvan nie want ons is nie middernag daar weg nie. Ek gee aan die hand dat ons nou ’n stukkie eet en dan ’n bietjie slaap – ek dink julle het dit nodig ná die opwinding. En dan beloof ek julle ’n mooi gesig.”
“Aikonna,” sê ek. “Ek het genoeg sonde met jou op die aarde gehad. Roep die hoofredakteur en ’n betroubare snelskrywer as daar ooit ergens so ’n ding te kry is.”
“Loeloeraai,” sê ou Stoffel, “ek trek my woorde terug. Woon jy in die dorp daar op Venus of op ’n plaas ? Waarlikwaar jy moet my jou reseppies laat kry vir Soetlief. Dan sal ek nie meer hoef plaas toe te ry om my te gaan vól maak en Kaap toe om my te laat leeg maak nie.”
“Nee, Engela, ek is jammer om onridderlik te wees, maar jy het genoeg gehad. Selfs nou sal jy nie in vier-en-twintig uur weer behoefte voel om te eet nie. Hierdie kos is in ’n uiters gekonsentreerde vorm. Jy weet ek moes genoeg saambring vir ’n sewe jaar.”
“Wêreld,” sê Engela, “hoe heerlik! Watter miljoenêrs het nog ooit so ’n voorreg gehad as ons! – Dit is vir jou ’n manier om ’n plesieruitstappie te doen.”
“Is die eter waarin ons sfeer sweef nie wonderlik nie, Vroutjie ? Hyself is donker en koud – donker soos die uiterste van die nooitgewese niks, koud tot op die graad van absolute nul. En so gou as ons hier is, word ons verwarm en verlig deur strale wat oor die feitlik oneindige afstande deur die donker en deur die koue met bliksemsnelheid gedra word.”
“Jy is werklik opgenome, Ouman. In al die jare wat ons getroud is, is dit die eerste maal wat jy wakker geword het en jou koffie vergeet het.”
“Vroutjie, noudat jy praat, en met alle eerbied vir Loeloeraai se heerlike voorsiening – ’n koppie koffie sou nou darem lekker gesmaak het.”
En toe haal Loeloeraai ’n koffietrommel te voorskyn. Een kant uit ’n kraan tap hy kookwater. “Sal jy die koffie maak, Kerneels ? Dis mos jou werk by die huis.”
Loeloeraai gee my ’n beker. Hy kan ook ’n grappie maak. Toe ek die water daar wil ingooi trek die water sommer alle koerse heen.
“En nou,” sê Loeloeraai, nadat die teegoed weggesit was, “sal ek Stoffel die aarde wys – of soveel daarvan as hiervandaan sigbaar is, want ons is nog baie naby. Hy wou hom mos van ’n distansie af sien om sy gedaante en sy bewegings te kan beoordeel.”
Toe ek uitkyk was dit asof ek ’n slag kry wat my byna flou slaan, ’n Drukking kom in my keel, my polse slaan soos hamerhoue; en gelukkig toe bars die trane uit my oë om my oorstelpende aandoening te verlig. Onwillekeurig gryp ek en Vroutjie en Engela mekaar se hande en ons druk mekaar soos in ’n skroef.
Oor tweederdes van die sigbare hemel aan daardie uitkyk-kant, en omring van vonkelende sterre, lê ’n goudblink sekel uitgesprei. Tussen sy twee horings in was ’n ronde duisternis – net soos by die agste maan, soos ’n eikel in sy steeldoppie. Ons kon maar die omtrek van die donker deel sien aan die vaste lyn waar die omringende gesterntes weer begin.
En op die blink sekel ’n bekende stuk van die landkaart: Japan, Oos-Asië, die Maleise Argipel en die helfte van Australië. Naby die uiteinde wat oor Australië strek, is daar ’n intens wit-skitterende deel, die pool van die suidelike somer.
“Jy moet geduld gebruik, Stoffel,” sê Loeloeraai, “om hom te sien draai. Jy weet hy draai maar helfte so vinnig in die rondte as die uurwyster van ’n oorlosie, want hy neem vier-en-twintig uur om die sirkel óm te loop: hoewel ’n aardbewoner onder die ewenagslyn deur daardie omwentelingsbeweging alleen al vinniger ry as ons, want hy moet 25 duisend myl omloop in die 24 uur. Maar hou nou die blink sekel fyn dop. Oor ’n rukkie sal jy sien dat nuwe eilande en kuslyne aan die binnekant te voorskyn kom, en van die ander raak langsamerhand oor die buiterand weg. Gelukkig is dit daar skoon van wolke. Daar in Asië, in die weste van Sjina, kom die son vir die mense op. Oor ’n rukkie sal ons die toppe van die Himalajagebergte soos ligstippeltjies uit die duisternis sien oprys.”
Ons kon nie gesels nie. Daar was ons ou aarde – ’n hemelliggaam, groter, groter as enigeen wat ons ooit daarvandaan gesien het. En hier deur ’n venstertjie van ’n nietige reisvertrek, verlore in die afgronde van die ruimte, sien ons die môre sy weg vervolg na die weste, van berg tot berg, oor die seë en vastelande.
“Oor ’n uur of ses, Engela. Suid-Afrika lê nou byna in die middel van die donker deel van die bol. Maar terwyl ons kyk kom die daeraad nader, oor Asië en die Indiese Oseaan. Al julle mense in julle land slaap nou – waar daar nie pyn of liefde is om hulle wakker te hou nie. Want julle waak waar die dood aankom; en julle waak waar die lewe aankom.”
Toe praat ek weer deur die telefoon, en nadat ek die informasie had, met my omgewing. “ ‘Die Burger’ sê ou Watwo telegrafeer om te vra waar ons geval het. Ek het hulle gesê om hom te antwoord: ,Geval het ? Watwo.' En dan is daar ’n telegram van die burgemeester van Oudtshoorn. Hy kla dat Herrie in die dorpsloot gaan lê en rol het en dit stukkend gedam het en hy dreig om hom skut toe te stuur. Ek het laat antwoord hulle moet die tarief klaarhê by die tyd as ek terugkom en ek wil nie aanspreeklik gehou word vir ander skutgoed wat verongeluk nie. Verder is daar ’n telegram . . .”
“Ag wat, Pappa, sê vir hulle ons kan nie sulke dinge hiervandaan regmaak nie. En ons wil ook nie daarmee belol word nie. Hulle moet maar hulle griewe en klagtes oorhou tot ons terug is . . .”
“Hy stuur groetnis aan Pappa en Mamma,” sê sy “en hy sê hy moet oor noodsaaklike besigheid Kaap toe kom ander week.”
“Se hy hoef nie ‘Burger‘ toe te kom nie, my kind. Hy moet maar sy klagtes en griewe oorhou tot ons terug is.”
Toe Engela my die instrument teruggegee het, had ou Stoffel ’n kommissie. “Se hulle moet tog asseblief aan Soetlief telegrafeer ek is perdfris en ek stuur liefdegroete en die vervlakste Engelse het gelyk: die aarde is rond en hy draai en sy moet vir Adoons sê hy laat nie my vleiland versuip van luiigheid nie en as ou Galbroek Hawerhaas daar kom steek hy hom onder die klippe en hy laat Steekbaard sy laaste draad van sy broek afskeur.”
“Ek deel julle gevoelens, vriende. Kyk daar by die rand van die aarde verby – daardie blinkste van al die sterre. Ook op my tuisplekkie skyn die son.”
EN SO het Afrika gekom en deur die lig verby gedraai tot om die rand, en vervolgens die Atlantiese Oseaan, Amerika, die Stille Oseaan en, vier-en-twintig uur ná ons eerste waarneming, weer Oos-Asië en Australië. Soos ’n ontsaglike skildery is die aarde vir ons om en om gedraai totdat alle kante onder ons oog gekom het. En as ons geneig sou gewees het om die aardrykskunde te vergeet – die les is maar oor en oor herhaal.
Maar die ligte kressent het hoe langer hoe kleiner geword en die donker rondte tussen die horings het al minder en minder van die omringende sterre verberg. Ook het die ligte rand betreklik smaller en smaller geword. Dag vir dag – soos die aarde as ’n groot uurwerk vir ons die dae sekuur afgemeet het, want waar ons was, was mos geen afwisseling van dag en nag nie – het ek my verslae teruggestuur na die aardbewoners vir wie ons ’n weggeraakte, verlore stippeltjie was ergens in die onmeetlike ruimte sodat hulle maar die stem hoor et praeterea nihil.
“O ja, maar ons sal moet wag. Wanneer dit vir die aarde volle maan is, is dit noodwendig vir die maan nuwe aarde en omgekeerd. Ons kon nie albei gelyk kry nie. Ons reisplan is opsetlik so ingerig om met volle maan aan te kom. Verbeel jou twee mense wat agter mekaar staan met hulle gesig na ’n lamp. Ons is nes vlieë – buiten nie so groot nie – wat op die agterste een se gesig gaan sit en die voorste se donker agterkop sien. Op die oomblik is ons eenkant skuins, daarom sien ons ’n strokie van sy verligte gesig – ’n stukkie wang.”
“Die agterste man draai in 27 dae om die voorste, maar hy hou altyd sy gesig na hom toe. Dus oor veertien dae is dit die agterste wat tussen die ander en die lamp kom. Dan is sy gesig weer in die donker maar hy sien sy maat se gesig ten volle verlig. Ons moet maar net veertien dae op die maan bly, dan sal dit nuwe maan en volle aarde wees.”
“Ja, Vroutjie,” sê ek, begaan om te laat sien dat ek darem ook iets weet, “geen mensekind het nog ooit die ander halfrond van die maan gesien nie. Hy draai om homself in presies dieselfde tyd wat hy neem om die aarde om te loop. So ’n reëling kan natuurlik nie toeval wees nie. En dit is ook nie. Toe daar nog seewaters op die maan was, of toe hyself nog in ’n gesmelte vloeibare toestand was, het die getye hom gebriek en sy omwenteling vertraag totdat hy in verhouding tot die aarde tot stilstand gekom het. So word die aarde nog altyd gedurig gebriek en sy dae word langer en langer totdat daar ’n tyd sal kom, as sy oseane nie eerder deur die koud word van die son bevries nie, wanneer sy dag ook 27 dae lank sal wees. Dan sal aarde en maan in verhouding tot mekaar stilstaan asof hulle met ’n ysterband aanmekaar gekoppel was. Maar oor daardie uiteindelike afloop van ons oorlosie hoef ons ons nie te bekommer nie – teen daardie lengte van tye is ons menslike geskiedenis ’n verbyvliegende oomblikkie.”
“Nou is daar geen water nie en geen lug nie. Daar is nooit ’n wolkie, nooit ’n windjie nie; jy kan ’n kanon daar afskiet, jy sal nie die minste geluidjie hoor nie. Al wat op die maan voorval, is die afwisseling tussen die bloedige sonnehitte en verblindende sonnelig, en die doodse duisternis met die koue van die ruimte.”
“Nee, Engela,” sê Loeloeraai, “ek terg maar. Hoe maak duikers onder die seewater ? Hulle steek hulle kop in ’n helm met pype waardeur hulle van lug voorsien word. Ek het die toestelle. Maar ons sal sien of hulle nodig is. Intussen, sien julle die ligskynsel om die donker rand van die aarde ? Die maan is aan ’t opkom vir ons.”
En oor nog ’n paar uur kom ’n skitterende blink snytjie te voorskyn. Maar hy het lank geneem – dit was nie hierdie slag die aarde se vinnige draai wat hom oor die gesigseinder laat oprys nie maar sy eie stadige loop.
“Die aarde is na verhouding baie groot, Engela. Buitendien is ons ’n hele entjie verder van die maan af nou as wat ons op die aarde van hom af was.”
En daarvandaan het die maan al groter gegroei en voller en voller geword, en nader getrek na die koers toe waar ons na die Desemberbeeld van die diereriem heenpeil. En die aarde het kleiner en kleiner geword en sy ligte kressent dunner en dunner tot daar net eenkant ’n ligte randjie oorbly. Toe dié ook wegraak, was die maan so te sê vol en ons kon hom by die uur sien groei tot hy byna aan die eenkant die volle hemel bedek.
“Dis die skaduwees, my kind. Daar is geen lug om die lig te breek en te sprei nie. Op die maan kan jy heen en weer uit die dag in die nag in loop.”
“Is jy klaar? Nou ja. Ons is aan’t afdaal op die maan. Treurige dooi wêreld hierdie. Die Sahara is ’n paradys by hom. Pure ronde krale van ontsaglike rotsgebergtes met kranse wat duisende voet loodregaf val. Ons sak af in een van die krale. Loeloeraai peil na ’n afgrond toe wat daar van ver af na ’n barsie gelyk het. Dit loop met swaaie en kinkels en plekke is dit so swart soos pik. Maar hier waar ons wil afsak, skyn die son reg van bo in die diepte in. Nou gaan ons in die bars af. Maar Loeloeraai het ’n volkome beheer oor ons vaartuig. Ons sak soos ’n donsie. Ken jy vir Meiringspoort ? Dis net so ’n kloof hier maar honderdmaal dieper. En die kranse is kaal – dorre rotse met nie ’n groene blaartjie nie. En waar die skaduwees val is daar swart vlekke soos gate van die donkerste nag waar jy inkyk . . .
En werklik hier en daar sien ons mos op die gesig van die rotse. Ons sak nog maar al die tyd stadig. Die groen word al weelderiger en toe sien ons hier en daar watertjies drup en een plek by ’n draai om steek ’n takkie van ’n klimop uit.