PressReader - Finweek Afrikaanse Uitgawe: 2017-08-24 - Verbreek só Eskom se monopolie
Verbreek só Eskom se monopolie
Ge­teis­ter deur skan­da­le van wan­be­stuur en kor­rup­sie is me­de­din­ging mis­kien net wat die e­ner­gie­ver­skaf­fer, en die land, no­dig het.
Finweek Afrikaanse Uitgawe - 2017-08-24 - Inhound - Deur An­di­le N­tin­gi
die voor­uit­sig van die so­veel­ste red­dings­boei vir Eskom sal on­ge­twy­feld die ou ar­gu­ment laat her­leef dat die staats­be­heer­de krag­ver­skaf­fer se monopolie verbreek moet word om sy me­de­din­gend­heid en kor­po­ra­tie­we be­heer te ver­be­ter. ’n Ein­de aan Eskom se monopolie sal mee­bring dat nu­we rol­spe­lers tot die krag­op­wek­kings­be­dryf toe­tree en be­las­ting­be­ta­lers ont­hef word van die las om vir ver­de­re red­dings­pak­ket­te op te dok, wat mees­al ver­oor­saak word deur wan­be­stuur, kor­rup­sie en Eskom se oor­heer­sing van die mark.
Eskom het die af­ge­lo­pe maan­de deur­ge­loop on­der be­we­rings van kor­rup­sie en ka­ping deur die om­stre­de Gup­ta­fa­mi­lie, wat mee­ge­bring het dat die voor­ma­li­ge uit­voe­ren­de hoof B­ri­an Mo­le­fe en voor­sit­ter Ben N­gu­ba­ne in on­guns by die staats­on­der­ne­ming weg is.
Mats­he­la Ko­ko, wat daar­na ty­de­lik as uit­voe­ren­de hoof waar­ge­neem het, is weens be­weer­de kor­rup­sie ge­skors en gaan dis­si­pli­nêr ver­hoor word na­dat Eskom kon­trak­te toe­ge­ken het aan ’n maat­skap­py wat ban­de met sy stief­dog­ter het. Die fi­nan­si­ë­le hoof, A­noj Singh, is se­dert­dien ook ge­skors en word daar­van be­skul­dig dat hy sa­ke­on­der­ne­mings met Gup­ta-ban­de ge­help het om wins­ge­wen­de kon­trak­te van mil­joe­ne rand los te slaan. (Sien ook bl. 36.)
Zet­hem­be K­ho­za, waar­ne­men­de voor­sit­ter en John­ny Dlad­la, wat as uit­voe­ren­de hoof waar­neem, het be­lo­we hul­le sal die or­ga­ni­sa­sie se sa­ke in or­de kry en die hoog­ste peil van kor­po­ra­tie­we be­stuurs­toe­sig in­stel.
Hoe­wel Eskom sê hy sal op ka­pi­taal­mark­te teen sy staats­waar­bor­ge gaan geld leen, het die mi­nis­ter van fi­nan­sies, Ma­lu­si Gi­ga­ba, on­langs aan­ge­dui dat die krag­ver­skaf­fer moont­lik fi­nan­si­ë­le by­stand sal be­no­dig om sy ka­pi­taal­be­ste­dings­pro­gram in wer­king te stel, wat die bou van nu­we steen­kool­krag­sta­sies en die aan­koop van wind- en so­n­e­ner­gie by o­n­af­hank­li­ke krag­pro­du­sen­te (OKP’S) be­hels.
In som­mi­ge krin­ge is die me­ning in die e­ner­gie­sek­tor dat Eskom se pro­ble­me sy eie skuld is en dat die staats­on­der­ne­ming lank­al uit die mark sou ge­wees het as sy monopolie nie deur die re­ge­ring be­skerm is nie.
Om die maat­skap­py se di­rek­sie en be­stuur te pro­beer lap en her­struk­tu­reer is net ’n ty­de­li­ke op­los­sing. Wat wel ge­her­struk­tu­reer moet word, is die mark waar­in Eskom be­dry­wig is. Eskom se monopolie moet be­ëin­dig word en die mark vir krag­ver­skaf­fing moet vir me­de­din­gers oop­ge­stel word. ’n Nu­we me­ga­nis­me moet ge­skep word om OKP’S in staat te stel om e­lek­tri­si­teit reg­streeks aan huis­hou­de­li­ke en ny­wer­heids­kli­ën­te te ver­koop. Word reg­streek­se me­de­din­ging in­ge­stel, sal dit Eskom ver­plig om sy sok­kies op te trek of uit die mark uit pad te gee.
Wat ons ge­leer het uit die string skan­da­le wat in die me­dia uit­speel, is dat Eskom ’n geld­bron was vir men­se met po­li­tie­ke ban­de wat die staats­on­der­ne­ming plun­der en dan ’n red­dings­boei van be­las­ting­be­ta­lers vra.
Die bes­te ma­nier om Eskom se monopolie te be­ëin­dig, is om die trans­mis­sie- en ver­sprei­dings­ba­tes van die krag­op­wek­kings­werk­saam­he­de te skei. So­dra Eskom af­stand ge­doen het van die krag­lei­ding- en ver­sprei­dings­in­fra­struk­tuur, kan hy oor­ge­neem word deur ’n nu­we o­pe­ra­teur wat aan al­le OKP’S en Eskom ’n diens le­wer en wie se mark­deel­na­me tot krag­op­wek­king be­perk sal word.
Eskom sal dan reg­streeks en op ge­ly­ke voet met OKP’S mee­ding om krag op te wek. In die hui­di­ge sa­me­stel­ling van die mark is die OKP’S Eskom se ver­skaf­fers, nie sy me­de­din­gers nie. Die krag­voor­sie­ner het sy oor­heer­sing ge­bruik om die OKP’S in te perk wat hom van son- en wind­krag vir die na­si­o­na­le net­werk voor­sien en wat Eskom dan aan huis­hou­de­li­ke, mu­ni­si­pa­le en ny­wer­heids­kli­ën­te voor­sien.
In Fe­bru­a­rie van­jaar het pre­si­dent Ja­cob Zu­ma ge­sê Eskom gaan 26 uit­staan­de krag­koop­oor­een­koms­te vir her­nu­ba­re e­ner­gie met die OKP’S on­der­te­ken om die weg vir die bou van nu­we wind- en son­krag­sta­sies te baan. Ses maan­de la­ter is dié oor­een­koms­te nog nie on­der­te­ken nie. Al waar­mee Eskom na vo­re kon kom, is ’n spul on­re­ël­ma­ti­ge en kor­po­ra­tie­we skan­da­le en kor­rup­te tran­sak­sies. In­tus­sen is OKP’S wat meer as R200 mil­jard in ons land be­lê het, in ’n on­se­ker toe­stand .
Eskom kan selfs geld in­sa­mel deur sy ou steen­kool­krag­sta­sies op die oop mark te ver­koop aan OKP’S, wat dié krag­sta­sies dan met sko­ner krag­op­wek­kings­teg­no­lo­gie kan her­bou.
Die geld uit die af­ver­koop van ou krag­sta­sies kan ge­bruik word om Eskom se krag­op­wek­kings­be­dry­wig­he­de te fi­nan­sier. Me­de­din­ging sal die pro­duk­sie van e­lek­tri­si­teit ’n hup­stoot gee en mee­bring dat ver­brui­kers teen me­de­din­gen­de pry­se krag kan koop.
Suid-a­fri­ka se af­hank­lik­heid van Eskom, wat so vat­baar is vir kor­rup­sie en guns­loon­soe­ke­ry deur sy amp­te­na­re, is pre­sies die ri­si­ko wat die land nie no­dig het nie. Dit kan die kos­te van e­lek­tri­si­teit en die kos­te om die no­di­ge in­fra­struk­tuur vir die ver­skaf­fing van e­lek­tri­si­teit te bou, op­jaag.
Die en­ti­teit wat die trans­mis­sie- en ver­sprei­dings­in­fra­struk­tuur be­dryf, kan waar­skyn­lik aan die staat en pri­va­te be­leg­gers be­hoort om te ver­se­ker dit werk doel­tref­fend en in al­le be­lang­heb­ben­des se be­lang, ver­al ver­brui­kers en pro­du­sen­te. Die en­ti­teit moet on­af­hank­lik wees en ver­se­ker dat OKP’S en Eskom ge­ly­ke en reg­ver­di­ge toe­gang tot die in­fra­struk­tuur het.
En in­dien ’n her­saam­ge­stel­de Eskom, wat slegs krag­op­wek­king be­har­tig, nie sy sa­ke ag­ter­me­kaar kan kry nie, kan ge­deel­te­li­ke privatisering oor­weeg word vir ’n in­spui­ting van die pri­va­te sek­tor se ka­pi­taal en vaar­dig­he­de om sy pres­ta­sie en kor­po­ra­tie­we be­heer te ver­be­ter. ■ te­rug­voer@fin­week.co.za
An­di­le N­tin­gi is die uit­voe­ren­de hoof en me­de­stig­ter van Get­biz, ’n aan­lyn ken­nis­ge­wings­diens oor aan­ko­pe en ten­ders.
Al waar­mee Eskom na vo­re kon kom, is ’n spul on­re­ël­ma­ti­ge en kor­po­ra­tie­we skan­da­le en kor­rup­te tran­sak­sies. In­tus­sen is OKP’S wat meer as R200 mjd. in ons land be­lê het, in ’n on­se­ker toe­stand.
Eskom se voor­ma­li­ge voor­sit­ter Ben N­gu­ba­ne (links) en ge­we­se hoof B­ri­an Mo­le­fe
Pre­si­dent Ja­cob Zu­ma