Dit is tragies wannneer ’n digbundel se fokus skuif van laatwerk tot nagelate gedigte. Die veelbekroonde en omstrede digter, skrywer, dramaturg en rubriekskrywer, Jeanne Goosen, is op 3 Junie vanjaar oorlede. In die heel laaste vers beskryf Goosen haar eie afsterwe op selfironiserende en selfs lakonieke wyse. Die selfspot vind uitdrukking in “Suster Goosen” (met verwysing na toe sy jare gelede ’n verpleegsuster was), en nie Jeanne Goosen, die ikoniese skrywer nie.
In “Ek is ’n sterfling sonder geleerdheid” (p. 56) spot die digter met Stellenbosch se intellektuele kultuur: “Ek maak nie meer jokes nie / want julle slimmes daar op Stellenbosch / antwoord my waar dit die seerste maak.” Hierdie snydende, pretensielose straatwysheid is in die meeste verse teenwoordig as ’n afwysende houding jeens die establishment en ander gesagstrukture.
Het jy geweet ek kan toor? omvat ’n tydvak van meer as vyftig jaar; ’n besondere treffende vers, gedateer “Des ’67 Flirtasie van klank tot god” (p. 31) val op – en ’n mens wonder waarom dit nie opgeneem was in ’n Uil vlieg weg nie – waarskynlik weens die laaste twee versreëls binne die Calvinistiese tydgleuf van die Sestigers? (Dat hierdie god humorbestand is, / maak van ironie ’n kolskoot.”)
Onsingedigte word ’n kunsvorm wanneer Goosen dig, soos in “Beter as” (pp. 74-75) word televisieprogramme in die tagtigerjare geskets met ’n dodelike erns te midde van ’n polities onstabiele milieu, en in hierdie vers herinner Goosen aan ’n vroulike Tarantino.
Die skrywer, digter en dramaturg, Jeanne Goosen, is verlede nag oorlede nadat sy in ’n koma verval het. Dit is ’n voelbare verlies vir die literêre bedryf aangesien Goosen met sowel haar oeuvre as haar omstrede en dikwels aweregse openbare beeld vir opwinding gesorg het. Met Goosen, soos in die geval van Eugène Marais, was dit moeilik om tussen werklikheid en fiksie te onderskei, alhoewel haar stories en anekdotes daarop ingestel was om mense te vermaak en te amuseer. Die skeppende impetus was immer teenwoordig by dié woordskepper en mens.
En op ’n meer persoonlike noot: Jeanne Goosen was my peetma. In my standerd 9-jaar,1989, het sy voorgestel dat sy my peetma (of peetpa, my keuse) word. Ek het ingestem, vol blydskap en verwondering – en Jeanne het ’n quart Amstel geknak op ons ooreenkoms. Ons het by die kombuistafel gesit waar sy oudergewoonte my jeugverse opgeskeur het en my in geen onsekere taal vertel het hoe swak dit nou eintlik is nie. Ek onthou ek moes die erdwurms uitgrou terwyl Jeanne visvang by Pelindaba. En as haar rooi Volla ingedraai het by die hek, het sy vir my boeke gebring – en my kennis en verwysingsraamwerk van wêreldletterkunde aansienlik verryk.
Van al die mense wat Jeanne geken het, is ek bevoorreg om te kan noem dat sy ’n groot invloed op die vorming van my jeugdenke gehad het. Ek het haar sagte kant geken.
Honde, katte, hoenders, poue of papegaaie – noem maar op: menige skrywer het ’n wollerige of geveerde literêre agent wat deel is van die lang, eensame skryfproses. En hierdie vierpotige muses is onafskeidbaar van hulle skrywende eienaars; tree op as sosiale kommentators in eie reg, en maak selfs kameevertonings in hulle versorgers se fiksie. Derrida, Foucault en Deleuze het graag met hulle katte geposeer. En as jy besondere elegieë wil lees, lees dan die verse wat digters oor hulle ontslape troeteldiere geskryf het.
Volgens oorlewering het die twintigjarige Lord Byron op ’n dag tydens sy studie aan Trinity College sy hond kampus toe gebring. Uiteraard het die kampusowerheid vir Botswain, ’n Newfoundland, die deur gewys. Maar dit het die jong Byron nie van stryk gebring nie. ’n Mak beer sou hom met die volgende besoek vergesel. In 1807 het hy heel pittig aan ’n vriend die volgende geskryf: I have got a new friend, the finest in the world, a tame bear. When I brought him here, they asked me what to do with him, and my reply was, ‘he should sit for a fellowship’.
Botswain was egter Lord Byron se eerste liefde. Ongelukkig is sy beste maat in sy arms oorlede aan hondsdolheid; en die digter het tydens ’n opeenvolgende psigotiese episode ’n aangrypende elegie oor hom geskryf. Die vers is gegraveer in Botswain se grafsteen, ’n steen wat selfs groter as Byron s’n is. Die graf kan in Newstead Abbey besigtig word.
Ook Charles Dickens was by uitstek ’n diereliefhebber, en het katte, honde, ’n kanarie, ’n ponie, ’n arend, ’n kraanvoël en kraaie aangehou. Die bekendste was seker sy kraai, Grip (en al die opvolgers ná Grip het ook so geheet). Inteendeel: so lief was hy vir Grip I dat hy na sy dood die voël laat opstop en hom gefiksionaliseer het in Barnaby Rudge. Die jong Edgar Allan Poe het Dickens en Grip ’n paar keer tydens reise raakgeloop, en volgens kenners was Grip Poe se inspirasie – en sneller – om self oor kraaie te skryf.
Maar katte het nie die laaste sê in Hemingway se lewe gehad nie; ’n papegaai het. Skynbaar het die skrywer ’n maat gesoek om hom te vergesel in sy Buick Spider, maar die papegaai, Pedrito, het aan erge bewegingsiekte gely. (Terloops, die frase “as sick as a parrot” is deur Hemingway gemunt ná die voorval). Maar ongelukkig wou hy nie ’n papegaai gehad het wat nie kon reis nie, en arme Pedrito het ’n nuwe tuiste in ’n kroeg, Roma, in Rome gevind. Pedrito het 48 jaar oud geword, 33 jaar ouer as sy voormalige eienaar, en was as swetsende papegaai tussen ’n klomp hardebaard-drinkers vir lank ’n gewilde toeriste-aantreklikheid. Hy is uiteindelik begrawe in die tuin agter die kroeg.
In Suider-Afrikaanse fiksie domineer honde die narratiewe, terwyl katte die voorkeurdier en -onderwerp van digters is. Die kat-mens-verhouding is waarskynlik eerste in Jan F.E. Celliers se vers, “Katjies” beskryf, terwyl die digters Ina Rousseau, Johann de Lange, Marlise Joubert, Lina Spies en Elisabeth Eybers graag oor katte geskryf het. In 1998 het Lina Spies ’n bloemlesing getiteld Majesteit, Die Kat: Verhale En Gedigte Oor Katte die lig laat sien waarin 42 Afrikaanse, Nederlandse, Franse, Spaanse en Engelse skrywers se verhale en gedigte opgeneem is.
En van Tosca sê sy: Ewe statig. Maar sy is ’n vreemde lady. Sy hou nié van vashou nie. Moenie haar optel nie. Skootsit is taboe. Jy kan streel en speel, en borsel, ja. Sy is ’n stalker. Sy loop heeldag agter my aan. Hou my dop, volg my. Sy miaau nooit ooit nie, tensy jy haar per ongeluk raaktrap, dan kla sy met ’n sagte gilletjie. Sy prrr nie. Sy ly aan ’n minderwaardigheidskompleks. Lae selfbeeld, maar sy is lojaal, huisvas, en baie liefdevol.
Die ekstase en onrus van lente word deur die perspektief van ’n kat beskryf in dié besondere gedig, soos dit verskyn in Joubert se jongste bundel, Grondwater (2019):
Menige troeteldiereienaar weet dat ’n mens die een of ander tyd bots met die amptenary oor huisdiere se lisensie, naamplaatjie, permit of gedrag. En dit was ook nie anders die geval met die gevierde jeugverhaalskrywer, E.B. White nie. In 1951 het die New York-ASPCA hom aangekla dat hy kwansuis nie hondebelasting betaal het vir sy geliefde worshond, Minnie nie. Getrou aan sy skerpsinnige aard het hy hulle so geantwoord:
In Deel 1 van hierdie blog genaamd “Wintermuil: die gedig as gestig”, ondersoek ek die verbintenis tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood aan die hand van enkele Afrikaanse gedigte wat oor die ervaring in ’n psigiatriese staatshospitaal berig (https://versindaba.co.za/2014/10/28/gisela-ullyatt-wintermuil-die-gedig-as-gestig/). Ek haal ook aan uit Linette Retief se insiggewende artikel, “Vloek van die muse”, waarin sy die moontlikhede tussen selfdood, gemoedsversteuring en artistieke talent aan die hand van voorbeelde soos Johannes Kerkorrel en Barrie Hough eksploreer. Ek fokus veral op die Afrikaanse digterlike verslag van psigiatriese opname. Hiermee verleen digters ’n stem aan meestal stemlose psigiatriese pasiënte (veral in staatshospitale), omdat hulle oor derglike ervaring kon besin en dus kon oopskryf, dikwels met ’n rou eerlikheid maar terselfdertyd met ’n sekere distansiëring wat die digter eers moet vind alvorens ’n gedig publiseerbaar is.
In hierdie blog fokus ek dus op die stem van die digter, alhoewel ander kreatiewe segmente van die kreatiewe samelewing soos kunstenaars en skrywers ook onder die loep geneem sou kon word.
Die titel suggereer reeds dat so ’n roetine baie gelykstaande aan dit van ’n tronk is. Ongelukkig is dit dan juis ‘matigheid’ en ‘balans’ wat dikwels ontbreek wanneer die digter ’n uiters kreatiewe episode beleef. ‘Parool’ kan ook ironies gelees word omdat daar nooit algehele vryheid van ’n ernstige gemoedsversteuring bestaan nie; afhangende van die individu kan dit dan ook na selfdood lei. Nie almal kan depressie goed bestuur nie. Tog mag die tipping over van die donker hel van depressie na ‘n meer genesende uitkoms afhang van hoeveel die digter oor sy of haar ervaring kan berig deur die oopskryf daarvan.
Die “staar na my hand” versterk die idee dat alles nou “out of hand” is, dat haar hande afgekap is, dat sy haarself nie meer besit nie. Alles in ’n staatshospitaal is goedkoop soos in ’n tronk: ‘pap’; ‘Ricoffy’. Hierdie is geen weelderige privaat-kliniek nie.
Wilhelm Knobel sterf in 1974 aan “massiewe dosisse middels wat toegedien is in ’n poging om ’n hiperakute maniese aanval van bipolêre stoornis te beheer” (Agterplat van As die woorde begin droom). Bipolêre steurnis (veral Bipolêr 1 met hiper-maniese episodes wat afgewissel word met intense periodes van depressie) kan ’n groot bron vir digterlike aktiwiteit wees, maar terselfdertyd kan die digter dan ook tydens die depressie-fase selfdood oorweeg en selfs pleeg omdat die euforiese gevoel en maniese produktiwiteit ontbreek. Knobel berig ook in die volgende gedigte spesifiek oor sy institusionele ervaring (2005:66):
Kreatiwiteit word nie as ’n normale aktiwiteit deur die groter gemeenskap beskou nie. Skrywers, digters en kunstenaars word gereeld deur familielede of beterweterige vriende voor stok gekry omdat hulle nie ’n ‘normale’ beroep beoefen nie. Digters veral word nie beloon deur die publikasie-wêreld nie; daar is geen hoop om ’n Deon Meyer van die digkuns te word nie. Die groter publiek lees gewoon nie gedigte nie, ook ’n teken van hoe diep daar gediskrimineer word teen ‘hôgere’ literatuur. Persepsies bly dus vassteek en oorgedra van generasie tot generasie.
Digters soos Wilhelm Knobel moes die pot aan die kook hou met verskeie day jobs; hy was onder andere lektor in Frans. Hy het egter later jare gesukkel om as aaneenlopende werker te funksioneer. Die beat digter Jack Kerouac was byvoorbeeld ’n fire lookout in die woud (dalk nie so ’n slegte werk nie alhoewel die betaling nie watwonders is nie) en Charles Bukowski moes vir jare by die poskantoor werk voordat hy voltyds kon skryf. Die druk om ’n voltydse werk te behou kan egter godsonmoontlik raak vir kreatiewe persone wat aan ’n ernstige gemoedsversteuring lei. Baie verwyt hulleself daaroor.
Die blog poog nie om wetenskaplike antwoorde te bied op hierdie terrein nie, maar ‘n moontlikheid of blik te bied op Afrikaanse digters wat oor hulle psigiatriese ervarings besin het. Ook blyk dit uit hierdie die handjievol Afrikaanse gedigte dat digters die ervaring van depressie en bipolêre versteuring reeds oopgeskryf het en dat hierdie ’n terrein is wat ’n lakuna laat vir verdere (inter-dissiplinêre) navorsing. Besondere aandag sou in so ’n blik geplaas kon word na die normaliteit wat van ’n digter verwag word deur die ouerhuis en gemeenskap.
Bestaan daar dus ’n direkte verband tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood? Indringende navorsing word steeds benodig, maar dalk lê die ironie juis in die moontlikheid dat die vraag nooit opgelos behoort te word nie, omdat die digkuns juis armer sal wees aan briljante gedigte wat hieroor handel en ’n blik aan die oningeligte leser verskaf. Miskien is die titaniese Jakob-en-die-engel rofstoei met depressie juis wat gedigte laat ontknoop? Ek dink die vraag is uiters debatteerbaar, maar ongelukkig is die oplosbaarheid daarvan meer op die vlak van ’n Zen koan.
Ter illustrasie haal ek haal ’n paar Afrikaanse digters aan wat spesifiek oor ervarings in psigiatriese eenhede gedig het, veral in staatshospitale.
In die tagtigerjare het Koos Kombuis opgang as digter gemaak onder die naam André le Roux du Toit (hy beklemtoon dat hy die naam gekies het om die literêre establishment se pretensie uit te wys en dat die letters daarvan eintlik bedoel was om ‘toilet’ te spel.) In Seks & drugs & boeremusiek. die memoires van ’n volksverraaier (2000) beskryf Kombuis sy tyd in die ‘malhuis’ (Weskoppies) as skisofreen. Dit blyk dat hy aspris die vorms verkeerd ingevul het en dat hy nooit werklik stemme in sy kop gehoor het nie. Hy is wel opgeneem en het skokbehandeling (in die Astrid-kliniek) ontvang gedurende 1977 (104-105):
Skokbehandeling is ’n redelike uitgediende vorm van sielkundige behandeling. In die ou tyd is dit sonder narkose toegedien, en was dit volgens oorlewering nogal pynlik. Daar is ’n baie bekende scene in die fliek One Flew Over The Cuckoo’s Nest, waar skokbehandeling toegedien word op ’n pasiënt, gespeel deur Jack Nicolson, en waarná hy ’n zombie uitdraai. Ek moet erken dat daardie toneel is ietwat buite verband geruk. ’n Mens moet ’n geweldige oordosis skokbehandeling kry voor jy ’n zombie word […] In my geval is ek tien skokke toegedien, die een na die ander op agtereenvolgende dae. Ook weliswaar ’n oordosis, maar nie genoeg van ’n oordosis om my ’n zombie te maak nie.
In die derde deel van hierdie gedig (36) word die verraderlikheid van so ’n herstelproses selfs verder beklemtoon deur die skryfproses in te sluit. Let op na ongewone metafore soos ‘my tikmasjien is ’n wintermuil’:
Twee dae gelede kom ek vir Danie Botha by ’n herdenking van Wilhelm Knobel se 75ste by sy broer Deon se huis teë en tussen die tafel met die yslike versuikerde aarbeie en die sjokolade-tert sê hy ewe beskuldigend:
Toe was dit later Phil du Plessis se beurt om ’n gedig voor te lees, maar hierdie keer was dit erger, want hy het sy tande by die huis vergeet, en hy het al mompelend verduidelik dat hy dit die vorige aand uitgehoes het. Toe vertel hy ook sommer hoe dat Uys Krige elke dag by Onrus gaan swem het, en met al die geswemmery het sy valstande glo die branders in verdwyn en toe het hy sommer maar by die naaste lykshuis in Hermanus vir hom ’n ekstra paar gaan uitsoek.
Ek is toe terug huis toe en Sondagaand het ek met die yslike Groot Verseboek 2000 wat seker ’n Statebybel se grootte ewenaar voor my by die tafel gesit, want wie op aarde kan so ’n yslike gedoente in die bed regophou? Gee my veel liewers Komrij se Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte want dié is darem nog hanteerbaar en is dit veel makliker om so ’n juweeltjie soos Die Durbanse poepwedstryd wat wegkruip tussen G.A. Watermeyer en Flooi du Plessis, op te spoor, al het dit niks met honde uit te waai nie.
Ek kon dus seker maar vir Danie Botha gesê het dit is veel makliker om slim te klink en Engelse hondegedigte aan te haal, want ál wat jy moet doen is om die woorde dog poems te Google en daar klink jy sommer allergeleerd en is dit dus net ’n kwessie van cut en paste en hoef jy nie dwarsdeur onse eie Afrikaanse Statebybel te lees om daardie enkele hondeversie op te spoor nie.
Maar dit kon ek glad nie vir die vreemdeling vertel nie. Dit was net daardie stukkie papier wat my skielik laat huil het en die arme vrou verwar het.
Maar ek is sekerlik nie die enigste persoon wat deur ’n hond se oudword en naderende dood geraak is nie.
’n Jaar na Winnie se dood, het ek weer ’n artikel oor haar geskrywe. Maar hierdie keer was dit 15 jaar na die eerste een, en wys iemand dalk hierdie knipsel oor ’n paar jaar vir my sal my reaksie dalk dieselfde wees as toe die wildvreemde vrou die vergeelde artikel by die Boeke-Insig byeenkoms voor my neergeplak het;
En toe 15 jaar later, op ‘n Novemberdag het ons tot siens gesê. Ek was langs Winnie waar sy op die vloer lê en slaap het. En vir oulaas, vir ‘n hele halfuur lank, het ek my arms om haar warm lyfie gevou, want ek het geweet die veearts sou nou enige tyd die deurklokkie lui met ‘n inspuitnaald in sy sak.
In haar jongmeisie dae het sy gedoen wat alle hondekinders doen. As jou tandvleise jeuk, dan móét jy kou en ek het agterkom dat honde ook maar hulle eie smaak het. Vir Karel Schoeman-boeke het sy egter g’n smaak gehad nie, want Na die Geliefde Land het sy net so effens om die randjies gekou.
Destyds kon sy sommer woerts op die bed beland, maar wat het dan gebeur? ‘n Paar jaar gelede merk ek hoe sy sukkel-sukkel om op die bed te kom, dus het ek maar die dubbelbed se pote afgeskroef en was die bed baie nader aan die vloer. Toe vind sy dit makliker, maar ‘n jaar of wat daarna was dit skielik my beurt om haar op te tel om bo-op die bed te kom.
‘n Paar weke voor haar verjaarsdag word sy in die middel van die nag wakker, en in plaas van deur haar eie hondedeurtjie na die tuin toe te gaan, begin sy rondtol. Die huis en die tuin het skielik ‘n vreemde plek geword, waar sy saans en selfs in die middel van die dag teen meubels en plante in die tuin begin vasloop.