Die paleis is ook gebruik vir staatsgeleenthede en koninklike vermaak en is vandag ’n groot toeriste-attraksie. Dit huisves ook die heiligste relieke van die Moslem-wêreld, soos die profeet Mohammed se mantel en swaard. Topkapı-paleis vorm deel van die monumente van die "historiese gebiede van Istanboel" wat in 1985 ’n Unesco-wêrelderfenisgebied geword het – dit word beskryf as "die beste voorbeeld[e] van ensembles paleise van die Ottomaanse tydperk."
Aanvanklike bouwerk het in 1459 begin op bevel van sultan Mehmet II, die veroweraar van die Bisantynse Konstantinopel. Die paleis is ’n kompleks wat bestaan uit vier binnehowe en talle geboue. Op die hoogtepunt van sy bestaan as keiserlike paleis het tot 4 000 mense daar gewoon en het dit ’n groter gebied as tans beslaan met ’n lang kuslyn. Dit is deur die eeue uitgebrei, met baie restourasies soos ná die aardbewing van 1509 en die brand van 1665. Daar was moskees, ’n hospitaal, bakkerye en ’n munt. Die direkte vertaling van die naam is "Kanonpoort-paleis"; dit is genoem na ’n poort daar naby wat nie meer bestaan nie.
Topkapı-paleis het teen die einde van die 17de eeu algaande minder belangrik geword toe sultans verkies het om meer tyd in hulle nuwe paleise aan die Bosporus deur te bring. In 1856 het sultan Abdülmecid I besluit om die hof na die nuwe Dolmabahçe-paleis te skuif – die eerste paleis in die stad wat in ’n Europese styl gebou is. Sekere funksies, soos die koninklike tesourie, moskee, biblioteek en munt het egter in die Topkapı-paleis gebly.
Die paleis staan op die Seraglio-punt (Sarayburnu), ’n kaap met ’n uitsig oor die Goue Horing, See van Marmara en Bosporus. Die terrein is heuwelagtig en een van die hoogste punte naby die see. Tydens die Griekse en Bisantynse tydperke het die stad se akropolis daar gestaan. Daar is ’n Bisantynse ondergrondse watertenk in die Tweede Binnehof wat regdeur die Ottomaanse tydperk gebruik is, asook die oorblyfsels van ’n klein kerk, die sogenaamde Paleis-basilika. Die nabygeleë kerk, die Aya Eirene, word nie as deel van die Bisantynse akropolis beskou nie, al staan dit in die Eerste Binnehof.
Ná die Ottomaanse verowering en die val van Konstantinopel in 1453 was feitlik net ’n bouval oor van die Groot Paleis van Konstantinopel. Die Ottomaanse hof is aanvanklik in die "Ou Paleis" gevestig, waar die Universiteit van Istanboel nou staan. Sultan Mehmet II het ’n beter plek gesoek en besluit op die terrein van die Bisantynse akropolis. Hy het in 1459 opdrag gegee dat ’n nuwe paleis daar gebou word. Dit is aanvanklik die Nuwe Paleis (Yeni Sarayı) genoem om dit te onderskei van die ou paleis. Dit is in die 19de eeu hernoem na "Topkapı", na die Topkapı-poort en -kuspaviljoen wat nie meer bestaan nie.
Bronne verskil oor wanneer bouwerk aan die binneste deel begin en geëindig het. Kritovolous noem die datums 1459–1465; ’n ander bron noem 1460 as die jaar waarin dit voltooi is.
Die Topkapı-paleis het nie ’n vaste meesterplan gehad soos die meeste ander groot paleise nie, maar is deur eeue ontwikkel en deur verskeie sultans verander – vandaar die gebrek aan simmetrie. Die hoof-uitleg van Mehmet II is egter behou. Die meeste van die veranderings is aangebring tydens die bewind van sultan Süleyman I (Süleyman die Manjifieke), van 1520 tot 1560. Met die vinnige uitbreiding van die Ottomaanse Ryk wou hy hê sy tuiste moes die mag en glorie daarvan weerspieël. Nuwe geboue is aangebou en ander is vergroot. Die hoofargitek in dié tyd was die Pers Alaüddin, ook bekend as Acem Ali. Hy was ook verantwoordelik vir die vergroting van die harem.
In 1574 het ’n groot brand die kombuise vernietig. Sultan Selim II het dit laat herbou, asook die harem, baddens, Geheime Raadsaal en verskeie paviljoene aan die kus. Teen die einde van die 16de het die paleis sy huidige vorm gehad.
Die binnehowe was belangrik in die daaglikse bestaan van die howelinge. Deure en vensters het na die binnehowe gewys om ’n oop atmosfeer te skep en koel lug deur te laat.
Van bo af gesien het die paleis ’n ongelyke driehoekige vorm wat in vier hoof-binnehowe en die harem verdeel is. Die Eerste Binnehof lê in die suide en die res loop in ’n noordelike rigting. Die Eerste Binnehof was die toeganklikste, terwyl die Binneste (Vierde) Binnehof en die harem die private tuiste van die sultan was. Die vyfde binnehof was in werklikheid die buitenste rand van die paleisterrein wat aan die see gegrens het. Toegang tot die binnehowe is beheer deur hoë mure en hekke. Die totale grootte van die kompleks wissel van sowat 592 600 vierkante meter tot 700 000 vierkante meter, na gelang van watter dele bygereken word.
Die suide- en westekante het gegrens aan ’n groot formele koninklike roostuin, vandag Gülhane-park. Die See van Marmara begrens die kompleks aan die suide- en oostekant. Verskeie kleiner geboue soos klein somerpaleise, paviljoene en kiosks het voorheen aan die kus gestaan in ’n gebied wat bekend was as die Vyfde Plek, maar hulle het mettertyd verdwyn weens verval en die bou van die kuslyn-spoorweg in die 19de eeu. Die laaste gebou wat vandag steeds staan, is die Mandjiemakerskiosk, wat in 1592 deur sultan Murat III laat bou is.
Topkapı-paleis was die hooftuiste van die sultan en sy hof. Toegang is streng beheer en dit was nie vir die howelinge nodig om die kompleks te verlaat nie, aangesien die paleis feitlik selfonderhoudend was, ’n stad binne ’n stad. Oudiënsie- en konsultasiekamers is gebruik vir die politieke werking van die ryk. Die paleis het sy eie watertoevoer gehad met behulp van ondergrondse tenks en die kombuise het daagliks kos verskaf. Daar was ook slaapsale, skole, biblioteke en moskees. Reg by die paleis was daar uiteenlopende gemeenkappe kunstenaars en ambagslui wat gesamentlik bekend gestaan het as Ehl-i Hiref (Gemeenskap van die Talentvolles); hulle het van die beste werk in die hele ryk gemaak.
Die hoofstraat wat na die paleis lei, is die Bisantyne optoglaan Mese, vandag Divan Yolu ("Straat van die Raad"). Die Mese is in die Bisantynse en Ottomaanse tydperke gebruik vir keiserlike optogte. Dit lei reguit na die Aya Sophia en draai noordwes na die Paleisplein waar die Fontein van Ahmet III staan. Die sultan sou die paleis binnegaan deur die Keisershek (Turks: Bâb-ı Hümâyûn; Latyn: Porta Augusta), ook bekend as die "Hek van die Sultan" (Turks: Saltanat Kapısı) aan die paleis se suidekant.
Die Eerste Binnehof is die grootste en het gedien as ’n buitenste buurt of park. Die steil terrasse wat na die see lei, dateer van die Bisantynse tydperk. Dié binnehof, wat ook as die Paradehof bekend gestaan het, het funksionele geboue bevat, waarvan nog net die munt, die kerk Aya Irene en ’n paar fonteine oor is. Besoekers sou met die paadjie langs stap na die Hek van Salutasie en die Tweede Binnehof. Deftig geklede hofamptenare en soldate sou weerskante van die paadjie staan. Besoekers moes tussen die Eerste en die Tweede Binnehof van hulle perde afklim.
Toegang was beperk tot buitelandse hooggeplaastes, of andersins vir amptelike doeleindes. Net die sultan mag te perd deur die hek gery het, ’n tradisie wat oorgebly het van die Bisantynse tydperk.
Agter dié hek was die Tweede Binnehof (II. Avlu) of Divan-plein (Divan Meydanı), ’n park vol poue en wildsbokke waar howelinge kon byeenkom. Die binnehof is omstreeks 1465 voltooi tydens die bewind van Mehmet II, maar het omstreeks 1525–1529 tydens die bewind van Süleyman I sy huidige voorkoms gekry. Dit word omring deur die destydse hospitaal, bakkery, kasernes, stalle en harem in die noorde en kombuise in die suide. Aan die einde van die binnehof was die Hek van Geluksaligheid, wat gelei het tot die Derde Binnehof. Eenheid is geskep deur ’n aaneenlopende marmer-kolonnade.
Verskeie artefakte uit die Romeinse en die Bisantynse tydperk soos doodskiste, doopvonte en pilare is tydens onlangse opgrawings op die paleisterrein gevind. Dit word in die Tweede Binnehof voor die kombuise uitgestal. Onder die binnehof is ’n watertenk wat van die Bisantynse tydperk dateer.
Reg agter die Hek van Salutasie, aan die noordoostelike kant, word die keiserlike koetse in die destydse stalle uitgestal. Baie koetse is in die 19de eeu in die vorige stalle in ’n brand verwoes. Van die koetse wat gesien kan word, is ingevoer. Noord daarvan is die groot paleiskombuise.
Die kombuise het slaapsale, baddens en ’n moskee vir die personeel bevat, maar die meeste daarvan het sedertdien verdwyn.
Die Keisersraadsaal (Dîvân-ı Hümâyûn) is waar die staatsministers, raadsministers (Dîvân Heyeti) en die Keisersraad vergader het. Dit is in die noordwestelike hoek van die binnehof geleë langs die Hek van Geluksaligheid. Die huidige gebou dateer van die bewind van sultan Süleyman, maar het sedertdien verskeie veranderings ondergaan, is beskadig en herstel ná ’n brand in 1665 in die harem, en is weer gerestoureer in die tyd van Selim III en Mahmut II.
Agter die Hek van Geluksaligheid is die Derde Binnehof (III. Avlu), ook genoem die binnepaleis (Enderûn Avlusu), waar die sultan sy tyd buite die harem deurgebring het. Dit bestaan uit ’n welige tuin omring deur die Geheime Raadsaal, nog ’n tesourie waar van die waardevolste skatte van die ryk gehou is, die harem en ’n paar paviljoene, met die biblioteek van Ahmet III in die middel.
Die Oudiënsiekamer is reg agter die Hek van Geluksaligheid om te keer dat mense in die Derde Binnehof kan inkyk. Die vierkantige gebou is ’n Ottomaanse kiosk, omring deur ’n kolonnade van 22 pilare wat die groot dak stut. Binne is die hooftroonkamer en twee kleiner aangrensende kamers.
Die sultan het hier die visiere, amptenare en buitelandse ambassadeurs te woord gestaan. Die visiere moes hier hulle verslae aan die sultan voorlê. Na gelang van wat die sultan daarvan gedink het, het hy vir hulle geskenke en hoë ampte gegee of hulle laat verwurg deur doofstom eunugs. Amptenare het dus nooit geweet of hulle die kamer lewend sou verlaat nie.
Die neoklassieke Enderûn-biblioteek, ook bekend as die Biblioteek van Ahmet III, is reg agter die Oudiënsiekamer geleë. Dit is ’n goeie voorbeeld van die Ottomaanse argitektuur van die 18de eeu. Die buitekant is bedek met marmer. Dit is gebou in die vorm van ’n Griekse kruis met ’n sentrale saal met ’n koepel en drie reghoekige inhamme. Die gebou is op ’n lae kelder gebou om die waardevolle boeke teen vog te beskerm. Die boeke is in ingeboude kaste gebêre. Die biblioteek het meer as 3 500 manuskripte gehad. Sommige het pragtige inlegwerk van perlemoen en ivoor gehad.
Die keiserlike harem (Harem-i Hümayûn) beslaan meer as 400 kamers langs die private woonkwartier van die sultan. Die sultan se ma het hier gebly, asook sy vroue, byvroue en kinders, die eunugs wat die harem bewaak het, die hoof-eunug en hulle bediendes. Niemand behalwe hulle en die sultan mag in die harem gekom het nie. Elke groep het sy eie woonkwartier gehad wat om ’n binnehof gebou was. Hierdie kwartiere (daires) en die ander geboue in die harem is met gange en binnehowe verbind.
Die haremvleuel is eers in die laat 16de eeu aangebou. Dit het in die Tweede Binnehof uitgeloop en is mettertyd uitgebrei in die rigting van die Goue Horing. Dit was later ’n groot kompleks. Die oorspronklike gebou uit die 15de eeu en die dele wat tot in die 19de eeu aangebou is, weerspieël die stylontwikkeling in die ontwerp en versiering van die paleis.
Die harem is van die Tweede Binnehof af bereik met die Hek van Koetse (Arabalar Kapısı). Van die geboue hier benewens die woonkwartiere, is die Kaskamer, waar die harem se tesourie was, die Saal van die Reinigingsfontein, wat ’n ingangsportaal na die harem was, die skool vir die keiserlike prinse, die wagpos, waarmee die drie hoofdele van die harem verbind is: die Binnehof van die Vroue, die Binnehof van die Keiserinmoeder en die Goue Pad na die sultan se woonkwartier.
Die Keisersaal (Hünkâr Sofası), ook bekend as die Keisersofa, het die grootste koepel in die paleis en was die amptelike ontvangsaal van die sultan asook vir die sultan se vermaak. Die sultan se kroon staan ook hier. Daarnaas is die Private Kamer van Murat III, met een van die mooiste deure in die paleis, die Private Kamer van Ahmet I, wat ryklik versier is met İznik-teëls, en die kleiner, maar kleurryke Private Kamer van Ahmet III.
Die vergulde İftar-paviljoen of -kiosk (İftariye Köşkü of İftariye Kameriyesi) het ’n uitsig oor die Goue Horing en lok vandag toeriste wat foto's wil neem. Die sultan het sy vas hier beëindig en spesiale geskenke hier uitgedeel. Die marmeringang het in die tyd van sultan Ibrahim (1640–1648) sy huidige voorkoms gekry.
Die reglynige Terras-kiosk (Sofa Köşku / Merdiven Başı Kasrı) is ’n uitkyktoring wat in die tweede helfte van die 16de eeu gebou is. Dit is in 1704 deur sultan Ahmet III laat restoureer en in 1752 deur Mahmut I in die rococo-styl laat herbou. Dit is die enigste houtgebou in die binneste deel van die paleis. Daar is ’n hoof-, gebeds- en verversingskamer. Hiervandaan sou die sultan na sportbyeenkomste en ander vermaak in die tuin kyk.
Die vierkantige Kamer van die Hoofarts (Hekimbaşı Odası) dateer van die 15de eeu en is die oudste gebou in die Vierde Binnehof. Dit is in die tyd van Mehmet II gebou as ’n wagtoring. Dit het min vensters en die mure is amper twee meter dik. Die hoofarts het bo gebly en onder was ’n apteek.
Die Groot Kiosk, ook bekend as die Mecidiye-kiosk of Kiosk van Abdül Mecid I (Mecidiye Köşkü), is in 1840 gebou en is die laaste groot toevoeging tot die paleis. Dit is deur sultan Abdül Mecid I laat bou as ’n rus- en ontvangsarea vanweë die uitstekende ligging daarvan met ’n panoramiese uitsig oor die See van Marmara en die Bosporus. Die latere sultans sou hier bly as hulle Topkapı vanaf hulle seekus-paleise besoek het.
Reg om die kompleks, van die Eerste tot die Vierde Binnehof, is die buitenste paleistuin geleë. ’n Deel hiervan was bekend as die Vyfde Plek. Toe die spoorlyn na die Sirkeci-stasie in die laat 19de eeu gebou is, het die Kuskiosk, Pêrelkiosk en Marmerkiosk in die slag gebly. Net die Mandjiemakerskiosk is vandag nog oor.
Langs die Eerste Binnehof aan die stad se kant is die Gülhane-park, die ou keiserlike roostuin. Die park is oop vir die publiek.