Resensie: Mens dier ding deur Alfred Schaffer – ’n verbeeldingryke herbesoek aan Shaka/Chaka | LitNet
Iets van ’n narratiewe verloop kan tog in die bundel ontwaar word en daar is wel talryke herkenbaarhede. Dit is egter asof Mens dier ding, met sy by tye primordiale ondertone, die prilste ontdekking van anti-logosentrisme opvoer, maar dan sonder om sig volkome en sistematies aan ’n dekonstruktiewe projek te onderwerp. Die saak word eerder spelenderwys aangeroer, deur die verloop en geheelimpak van die bundel, maar ook in fragmente soos die volgende: “’n Leier sonder ’n plein is nie ’n leier nie” (80); “’n mannetjieskat op die loer naby die rand / van my verstandelike vermoë” (60); “[m]y voertuig is van roesvrye staal maar waar ek kom kom ek in vrede” (61). Wat die dekonstruktiewe inslag betref, lees ’n mens die bundel asof jy op die jong Shaka afkom waar hy besonder energiek aan ’t skynboks is.
Die leser word by die lees van Mens dier ding op regstreekse en onregstreekse wyse opnuut attent gemaak op die rol van die massamedia. Dit wat nie deur die media erken word en gekonstrueer is nie, bestaan eintlik nie. ’n Mens kom onder die ondruk van die leë, amper meganiese herhaling van sake, insluitend geweldsvoorstellings, in die media; die onopregte bemoeienis; die oppervlakkige heldeverering en effekbejag; die gebrek aan ware erns; die ophemeling van die verspotte; die skynetiek; die mag van die mediaverhoor; die kommersialisering van alles. In so ’n konteks is dit des te meer futiel om na die “ware” Shaka op soek te gaan.
Daar kom talryke vergelykings (“similes”) in Mens dier ding voor. Dit kan moontlik in aansluiting by die orale digkuns geskied, waar vergelyking benut word om geheue met betrekking tot die oorgelewerde maar ook digterlike vaardigheid te demonstreer. In “SHAKA VIND UITEINDELIK DIE LIEFDE VAN SY LEWE” word hierdie procédé binne die konteks van ’n soort liefdesgedig vir “N” op die spits gedryf, eerstens deur ’n reeks vergelykings aan te bied met behulp waarvan “N” se voortreflikhede geprys wil word: “Noem haar N, hoe moet hy haar beskryf. / Soos ’n aandwandeling ná ’n idilliese film. / Soos ’n rit in sy afgeleefde kewer” (47); en “N! Soos ’n onverwagse smaak wat in jou mond ontplof / ’n stortbui in die hartjie van die somer. / Verslawend soos ’n sokkerspeletjie” (47). Dan word gestel: “Verslete beeldspraak kla sy biograaf maar Ag / solank dit werk, dink Shaka” (47). Hierby dink ’n mens moontlik aan die titelgedig uit Rutger Kopland (1972) se Wie wat vindt heeft slecth gezocht, waarin voorbeelde van beeldspraak (meestal erg geyk) eers aangehaal en opgestuur word; as die lewe self vervolgens blykbaar regstreeks in die hande gekry word, is die slotsuggestie in die Kopland-gedig egter dat daar opnuut na beeldspraak getas word om dit te beskryf.
Mens dier ding is ’n ontluisterende werk, nie net wat betref die kwessies wat deur die anachronistiese plasing van Shaka by implikasie uitgehef word nie, maar ook die digkuns. Vanuit ’n meer kritiese hoek sou daar beweer kon word dat die nagedagtenis van Shaka in hierdie verband opportunisties gebruik word en dat die bundel weinig bydra tot ons verstaan van die historiese Shaka. Dit gaan myns insiens egter hier eerder, soos die elementale titel laat vermoed, oor die meer algemene, oor die Shaka-verskynsel, ook in eietydse gedaante. Uiteindelik bly die bundel ons, soos Shaka, ontwyk, en die ondergrawing is nie voorspelbaar, eensydig of sluitend nie, dalk eerder dikwels tweesnydend, soos in die pragversreël, “[M]et links en regs die swiepende liriek van blommevelde” (65), en die volgende strofe waarin die al te mooie beeld tegelyk ’n opstuur is: