Daar was besliste orde. “Elkeen het sy eie wasdammetjie gehad so langs die vlei. En die water het geskuim! Jy gaan haal jou water uit daai dammetjie uit. Onse drinkwater het ons ‘n ent van die vlei af gehad. Daar was ‘n puts wat ons ‘n kas ingesit het, en dan het die water gesuiwer deur die plank se naatjies, en dit was spierwit drinkwater. En vir kos. As ons wou was, het ons die dammetjie se water gebruik, en die reënwater is ook vir kos gebruik.”
Elkeen het sy eie reënwater opgevang. “As ons net sien die weer is so ‘n bietjie…dan sal jy sien die emmers en die drommetjies en die baddens staat al gereed.” Goeie gewoontes sterf nie maklik nie, en sy vang steeds hier in Touwsranten reënwater vir haar plante op. Maar destyds was reënwater vir oorlewing.
Dinsdae was visdag – en strykdag. Daar is gestryk met die swart yster op die “praaimus” (primusstofie). “As jy nie ‘n praaimus het nie, dan doen jy dit op die stoof. En dit het gou gegaan! Jy’t altyd genôg hout gehad, want jy het elke middag gaan hout haal.
“Elke kind het sy werk gehad, en jy moes dit doen.” Soos fynhoutjies haal. Dit was nodig vir die eerste kookwater van die oggend, vir tee. “Die een wat môre-oggend die koffie moet maak, moet sorg dat daar die vorige middag fynhoutjies is. Hulle, die oumense, staat nie op voordat jy as kind nie vir hulle hulle tee gevat het nie. En daar’s nie van jy bring ‘n koppie koffie vir hulle nie. Jy bring ‘n voormondjie.”
‘n Voormondjie? “Hulle het elkeen so klein koppietjie gehad, en dan bring jy eers vir hulle ‘n bietjie daarin. En eers dán kan jy die groot koppie bring.” As daardie koffie nie gemaak is nie, was daar moeilikheid.
As een moes pak kry, kry almal pak. Dit was die reëls waarvolgens hulle grootgemaak is. “En as jy gaan kla oor ‘n antie wat jou geslaan het, kry jy weer ‘n pak. Dan kry jy nou twee pakke vir een storie.”
Vis is gebak en gekerrie ingelê, en so het jy dan deur die jaar kos. “Ons het die vis op die drade gehang om te droog, soos die kabeljou of die geelvisse. Vanaand bring jy dit in, môre-oggend word dit weer op die draad gehang. Dan word dit gepekel, en so saam met die patat geëet in die skaarsste tyd.” Daar is ook biltong gemaak vir die tyd wat daar nie vars vleis was nie.
Bossiesmedisyne was daar volop. Stroop is gekook van wilde-als vir griep en vir die kinnertjies se bors, en “pêrepis” (perdepis) vir die grootmense. “Salie was vir verkoue- en grieptoestande, en vir baarmoederprobleme was daar oumeid-op-die-werf en gheita saam gebruik. As jy vandag ‘n baba gekry het, moet jy dit van môre af drink om jou skoon te maak. Dan moet jy nie by ‘n man kom nie, en jy moet tien dae in die bed bly. Jy mag nie uit die bed uit opstaan nie. Jy moet ses dae net op die een sy lê, en van die sesde dag af draai jy weer op die ander sy. Alles doen jy in die kamer. Hulle (die oumense) kom gee vir jou pot en kom was jou self.”
“En hulle het ons bande gesteek – dan lê jy daar met die flennieband, amper soos ‘n naelband, en jou maag ingespêlde.” Dit sorg dat jy weer heel gou ‘n plat maag kry. “En as jy nou uit die bed uit opstaan, moet jy ‘n handdoek so styf om jou draai,” beduie sy, en vertel dat hulle tot op ‘n spesiale manier moes sit. “As jy klaar ‘n baba gehad het, moet jy iets onder jou sit dat niks uithang nie en dat dit (die baarmoeder) weer kan opdruk. Dit moenie hang nie; dit moet op die plek bly.”
Sy wys ook ‘n bietjie slangbossie. “Dit was vir vrouekwale, en as die kinders hierdie vaal kolle (omlope) op die koppe het. Dan was hulle die kinders se koppe daarin.”
Die raat vir “dourom” – “sulke nat sere wat so aaneen is op mens se kop, ek weet van twee seuns wat dit gehad het” – was baie meer radikaal. “As mens nou koeie gemelk het soggens, moes ons almal help. Daar is altyd een kind by jou wat die dophouer genoem word.” Die dophouer had ‘n gewigtige taak – hy of sy moes die emmertjie dophou vir ingeval die koei skop. “Nou sê hulle vir die een wat die seer kop het om te kom dophou, en in die tyd wat die koei gemelk word, pie sy mos nou. Dan druk hulle daai kind se kop onder die warm pie in. En dan werk dit.” Al het die arme kind blou moord geskree…
Ons praat oor die deugde van harde werk. Tannie Lizzie vertel dat sy luigeit nie kan verdra nie. “Ek kyk dan die dametjies met die babatjies. Nou sit hulle met daai babatjies op die skote. Of op die heup – vir hulle sê ek sommer hulle staan met die geweer. En nou kan hulle niks doen nie, want hulle het nou ‘n babatjie. En nou se dae is dit mos Kimbie-dae (papierdoeke). Hulle hoef nie eers doeke te was nie! Ons moes nog die doeke was. Die anties het kom kyk en geraas as dit laat raak en jou doeke hang nog nie op die draad nie,” onthou sy. Werk is daar gewerk – daarvoor het die hele gemeenskap gesorg.
Al dae wat jy “kon lekker wees”, was as dit “mieliebôl” was. “Dan’s al die mielies daar by een huis. As my ouma nou mieliebôl hou, dan kom al daai tannies met hulle kinders, en ons maak mielies af van die blare. Daai blare word dan gepluis om matraste mee te stop. Die volgende Vrydag word die pitte weer van die stronke afgehaal, en die grootmense stop self dan die sakke. Dan is dit die bone wat op die dorsvloere gesit word, en die perde loop so in die rondte. Die bone wat nou nog nie uit is nie, moet jy self met die hand uithaal. Dis omtrent die enigste tyd wat jy bietjie rustig kon wees. Dan kry jy koekies en gesels.” Mieliebôl het ook darem ‘n ander sosiale doel gehad. “Dan sien almal vir almal. Die outjie wat jou met ‘n stronkie gooi, is jou outjie,” lag sy skamerig.
Gada sê die baba is oomblikke na geboorte oorlede. Hy sê die baba moes aan ‘n asemhalingsmasjien gekoppel word. “Die masjien is stukkend, en daar is ook ontdek dat die kragproppe nie werk nie. Die kragopwekker het ook nie diesel gehad nie. Die kliniek het nie die nodige toerusting om babas in die lewe te bring of om vir hulle te sorg nie.”
Henk, soos die oumense gesê het. Jy is ‘n ramkat! Alle sterkte en baie sal aan jou dink. Ek is baie bly om te lees dat jy die man aanvat. Laat hul vir hul kry.
Henk, ons het geleer dat hier in die Kommunistiese Azanie nie enige geregtigheid in die Howe is nie, glo my dit kos net geld, baie geld en baie tyd en jy kom nerens. Veral met die polisie en die media. Ek is baie Bly jy het erens gekom! Alle sterkte!!!
Henk, baie sterkte vir jou. Kan nie wag om in die nuus te hoor hulle het hul agterente lekker gesien nie. Dis nou te sê as die Nuus hulle sal verwerdig dit uit te saai.
Die regering het laataand ŉ persverklaring uitgereik waarin hy gesê het hy is bewus van die beplande optogte en dat dit vreedsaam moet geskied.
Die DA reël ŉ optog wat om 10:00 begin by die sirkusterrein op die hoek van Argylestraat en die M4 in Durban.
Dit is ‘n stap in die regte rigting. Dit gaan vir seker nie ons probleme op los nie. Ek sien nie dat jy met enige oplossings vorendag kom nie.
Reinhardt, ek hoor wat jy vir Jan sê. Jy gee egter toe dat dit nie die problem gaan oplos nie en sê dat dit ‘n stap in die regte rigting is. Met dit alles is ek eens – ek stem daarmee saam. Het ook die petisie geteken om Zuma uit die stoel te kry.
MissDemeanour, jy is vandag in ‘n verwoestende bui! :-) Ek stem, hoop hulle word ‘n slag goed gegooi met al die ekskrement wat uit hulle monde vloei!
Kan daar nie asseblief sterkers karakters na vore tree as die oppertunistiese DA-opperhoof nie. Hy ry net op die golf van die probleme en word regop gehou deur sy slim raadgewers… soos Zuma. Waar is die VF- ?
Miskien moet jy hul eerder bel. Die kanse is skraal dat al die sterk leiers nou besig is om die komentare hier te lees. As jy so saggies vra gaan niemand jou hoor nie.