Molaotheo wa Rephabliki ya Afrika Borwa: Koketšo B. Mmušo wa Mohlakanelwa: Lefapha la Setšhaba
My Constitution Molaotheo wa Rephabliki ya Afrika Borwa Koketšo B. Mmušo wa Mohlakanelwa: Lefapha la Setšhaba
Koketšo ya B: Mmušo wa Mohlakanelwa: Lefapha la Setšhaba
Karolo ya 84 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e na le dikarolwana tša tlaleletšo tše di latelago:
Mopresidente o swanetše go rerišana le Batlatšamopresidente ba Phethišo-
tlhabollong le phethagatšong ya merero ya mmušo wa setšhaba;
ditabeng ka moka tše di amanago le taolo ya Kabinete le go phetha mešomo ga Kabinete ;
kabelong ya mediro go Batlatšamopresidente ba Phethišo;
pele ga ge a dira peo efe goba efe ka fase ga Molaotheo goba molao wo mongwe le wo mongwe, go akaretšwa le peo ya ambasatara goba baemedi ba bangwe ba ditiplomate;
pele ga ge a bea dikhomišene tša dinyakišišo;
pele ga ge a bitša referentamo; le
pele ga ge a swarela goba a fega kotlo ya basenyi.
Karolo ya 89 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e na le dikarolwana tša tlaleletšo tše di latelago:
Dikarolwana tša (1) le (2) le tšona di šoma go Motlatšamopresidente wa Phethišo.
Temana ya (a) ya karolo ya 90 (1) ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye.
(a) Motlatšamopresidente wa Phethišo o beilwe ke Mopresidente;
Karolo ya 91 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
Kabinete e bopša ke Mopresidente, Motlatšamopresidente wa Phethišo le-
ditona tše di sa fetego tše 27 tšeo e lego maloko a Seboka sa Maloko a Palamente mme ba beilwe go ya ka dipeelano tša karolwana ya (8) go fihla go (12); le
ditona tše di sa fetego e tee yeo e sego leloko la Seboka sa Maloko a Palamente mme a beilwe go ya ka dipeelano tša karolwana (13), ge fela Mopresidente, a dira ka ditherišano le Batlatšamopresidente ba Phethišo le baetapele ba diphathi tšeo di kgathago tema, a bona gore peo ya Tona ye bjalo e tloga e nyakega.
Phathi ye nngwe le ye nngwe ye e nago le ditulo tše di sego ka fase ga 80 Sebokeng sa Maloko a Palamente se na le tokelo ya go kgetha Motlatšamopresidente wa Phethišo go tšwa go maloko a Seboka sa Maloko a Palamente.
Ge go se na le phathi goba phathi e tee e na le ditulo tše 80 goba ditulo tša go feta ka go Seboka sa Maloko a Palamente, phathi ye e nago le palo ye kgolokgolo ya ditulo le phathi yeo ya bontši bja bobedi bja ditulo nngwe le nngwe e na le tokelo ya go kgetha Motlatšamopresidente wa Phethišo go tšwa malokong a Seboka sa Maloko a Palamente.
Ge a kgethilwe, Motlatšamopresidente khuduthamaga a ka kgetha go tšwelapele goba go emiša go ba leloko la Seboka sa Maloko a Palamente.
Motlatšamopresidente wa Phethišo a ka šomiša maatla mme o swanetše go phetha mediro yeo e abetšwego ofisi ya Motlatšamopresidente wa Phethišo ke Molaotheo goba e abetšwego ofisi ya gagwe ke Mopresidente.
Motlatšamopresidente wa Phethišo o ba modirong -
go fihla ka la 30 Aprele 1999 ge e se fela ge a tlošitšwe goba a biditšwe ke phathi ya gagwe go phethagatša peo go ya ka karolwana ya (2) le (3); goba
go fihlela ge motho yo a kgethilwego go ba Mopresidente morago ga kgetho ya Seboka sa Maloko a Palamente ye e swerwego pele ga la 30 Aprele,1999 a tšea modiro.
Sekgala ka kantorong ya Motlatšamopresidente wa Phethišo se ka no tlatšwa ke phathi yeo e kgethilego Motlatšamopresidente yoo.
Phathi yeo e nago le ditulo tše di sego ka fase ga 20 Sebokeng sa Maloko a Palamente mme yeo e tšerego sephetho sa go kgatha tema mo go mmušo wa mohlakanelwa, e na le tokelo ya go fiwa e tee goba tše pedi tša dipothefolio tša Kabinete tše go tšona Ditona tše di ukangwego go karolwana ya (1)(a) di ka bewago, ka tekanyetšo ya palo ya ditulo tšeo di swerwego ke phathi ka go Seboka sa Maloko a Palamente, ka papetšo ya palo ya ditulo tšeo di swerwego ke diphathi tše dingwe tše di kgathago tema.
Dipothefolio tša Kabinete di swanetše go abelwa ka tshwanelo diphathi tšeo di kgathago tema go ya ka fomula ye e latelago:
Khouta ya ditulo pothefolio ka pothefolio e swanetše go laetšwa ka go arola palomoka ya ditulo Sebokeng sa Maloko a Palamente tše di swerwego ke diphathi tše di kgathago tema ka moka ka palo ya dipothefolio malebana le Ditona tše di ukangwego karolwaneng ya (1)(a) di swanetšego go bewa, le e tee.
Dipoelo, go sa šetšwe desimale ya boraro le tše di latelago, ge di le gona, ke yona khouta ya dipalo pothefolio ka pothefolio.
Palo ya ditulo tšeo di swanetšego go abelwa phathi ye e kgathago tema e hwetšwa ka go arola palomoka ya ditulo tše di swerwego ke phathi yeo Sebokeng sa Maloko a Palamente ka khouta ye e ukangwego temaneng ya (b).
Dipoelo, ka taolo ya temana ya (e), di laetša palo ya diphotheflio tšeo di swanetšego go abelwa phathi.
Moo tirišo ya fomula ye go hlolago mašalela, ao a sa tsenego ka go palo ya dipothefolio tše di abetšwego phathi, mašalela ao a phenkgišana le mašalela a mangwe a go swana nawo a a tšwago go phathi ye nngwe goba diphathi, mme pothefolio efe goba efe goba dipothefolio tše di šalago di sa abja, di swanetše go abelwa phathi goba diphathi tšeo di angwago go ya ka tatelano ya mašalela a godimodimo.
Mopresidente morago ga go boledišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema o swanetše -
go beakanya dipothefolio tše itšego gore di abelwe diphathi tše di kgathago tema go ya ka palo ya dipothefolio tšeo di abetšwego go ya ka karolwana ya (9);
a bea malebana le dipothefolio tše bjalo, leloko la Seboka sa Maloko a Palamente yo e lego setho sa phathi yeo pothefolio yeo e abilwego ka tlase ga temana ya (a), bjalo ka Tona ye e ikarabelago go pothefolio yeo;
ge go ka nyakega malebana le mabaka a Molaotheo goba ka baka la kgahlego mmušong wo mokaone, a fetole taetšo efe goba efe ka tlase ga temana ya (a), fela ka taolo ya karolo ya (9);
fediša peo efe goba efe ka tlase ga temana ya (b) –
ge Mopresidente a kgopetšwe go dira bjalo ke moetapele wa phathi yeo Tona ye e ukangwago e lego leloko; goba
ge go ka nyakega ka mabaka a Molaotheo goba ka phišegelo ya mmušo wo mokaone; goba
tlatša, ge go nyakega, fela ka taolo ya temana ya (b), sekgala ka ofising ya Tona.
Karolwana ya (10) e swanetše go šomišwa ka moya wo o lego ka go kgopolo ya mmušo wa mohlakanelwa, mme Mopresidente le badirišani ba bangwe ba ba amegago, ba swanetše gore mo tirišong ya bona ya karolwana ye ba nyake go fihlelela kwano mabakeng ka moka: Ge fela go ka se fihlelelwe kwano mo go –
tirišo ya maatla ao a ukangwego go temana ya (a), (c) goba (d)(ii) tša karolwana yeo, sephetho sa Mopresidente se agelwa morako:
tirišo yeo ya maatla e ukangwego go temana ya (b), (d)(i) goba (e) ya karolwana ye e amago motho yo e sego leloko la phathi ya Mopresidente sephetho sa moetapele wa phathi yeo motho yoo e lego leloko, se fiwa šedi; le
tirišo ya maatla a ukangwego temaneng ya (b) goba (e) ya karolwana ye e amago motho yo e lego setho sa phathi ya Mopresidente, gona sephetho sa Mopresidente se fiwa šedi.
Ge taetšo ya kabo ya dipothefolio e fapantšwe ka tlase ga karolwana ya (10)(c), Ditona tše di amegago di swanetše go tlogela dipothefolio tša tšona, eupša di ka kgethwa gape, mo go kgonegago, go bewa dipothefoliong tše dingwe tše di abetšwego diphathi tša tšona go ya ka mabaka a taetšo ye e fapantšwego.
ka go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema, o swanetše –
go laetša pothefolio ye itšego ya Tona ye e ukangwego karolwaneng ya (1)(b) ge go ka nyakega malebana le sephetho sa Mopresidente ka tlase ga karolwana ye;
a bee, mabapi le pothefolio yeo, motho yo e sego leloko la Seboka sa Maloko a Palamente, bjalo ka Tona ye e rwelego boikarabelo bja pothefolio yeo; gomme go
tlatšwe, ge go nyakega, sekgala mabapi le pothefolio yeo; goba
morago ga go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo, le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema, a fediše peo ka tlase ga temana ya (a) ge go ka nyakega, go hlokometšwe mabaka a Molaotheo goba phišegelo ya mmušo wo kaone.
Dikopano tša Kabinete di swanetše go hlahlwa ke Mopresidente, goba, ge Mopresidente a laela, ke Motlatšamopresidente wa Phethišo; ge fela Motlatšamopresidente wa Phethišo a swara marapo dikopanong tša Kabinete ka tšhielano, ge e se ge mabaka a tšhoganetšo le moya wo o lego ka go kgopolo ya mmušo wa mohlakenelwa di tsoma go eba ka tsela ye nngwe.
Kabinete e swanetše go šoma ka tsela ye e lego gore e ela šedi moya wa go tsoma kwano wo o lego ka gare ga kgopolo ya mmušo wa mohlakanelwa gammogo le nyakego ya mmušo wo o šomago gabotse.
Karolo ya 93 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
93. Peo ya Batlatšatona
Mopresidente a ka, morago ga go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema ka Kabineteng, hloma diposo tša Batlatšatona.
Phathi e na le tokelo ya go abelwa poso e tee go ba diposo tše pedi tša batlatšatona ka tekanyetšo ya go swana le go ya ka fomula ya go swana le ya ka moo dipothefolio di abjago ka gona ka Kabineteng.
Ditlhagišo tša karolo ya 91(10) go fihla go (12), ka diphetogo tše di nyakegago, mabapi le Batlatšatona, mme mo tirišong ye bjalo kukamo mo karolong yeo go Tona goba pothefolio, di swanetše go balwa bjalo ka kukamo go Motlatšatona goba poso ya motlatšatona, ka go latelana.
Ge motho a beilwe go ba Motlatšatona wa pothefolio ye nngwe le ye nngwe ye e filwego Tona-
Motlatšatona yoo o swanetše go diriša maatla le go phethagatša mediro legatong la Tona ye e lebanego, maatla afe goba afe le mediro ye efilwego Tona yeo go ya ka molao goba go sego bjalo, ka taolo ya ditaelo tša Mopresidente, e fiwe Motlatšatona yoo ke Tona; le
kukamo efe goba efe mo molaong go Tona yeo e swanetše go hlalošwa gore e akaretša kukamo go Motlatšatona yo a šomago go ya ka modiro wo a o filwego ka tlase ga temana ya (a) ke Tona, yoo Motlatšatona a šomago legatong la gagwe.
Nako le nako ge Motlatšatona a se gona goba mabakeng afe goba afe a sa kgone go dira goba go phethagatša maatla afe goba afe goba mediro ya ofisi, Mopresidente a ka bea Motlatšatona yo mongwe le yo mongwe goba motho yo mongwe le yo mongwe go šoma sa motšwaoswere sa Motlatšatona yoo, e ka ba ka kakaretšo goba mo tirišong goba phethagatšong ya maatla a itšego goba mošomo.
Karolo ya 96 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
Ditona di na le maikarabelo mongwe le mongwe go Mopresidente le go Seboka sa Maloko a Palamente mabapi le tshepedišo ya dipothefolio, mme maloko ka moka a Kabinete le ona a na le maikarabelo ka seboka mo phethagatšong ya mediro ya bona ya mmušo wa setšhaba le merero ya wona.
Ditona di swanetše go laola dipothefolio tša tšona go ya ka morero wo o beilwego ke Kabinete.
Ge Tona e šitwa ke go laola pothefolio ya yona go ya ka morero wa Kabinete, Mopresidente a ka nyaka gore Tona yeo e amegago e dire gore taolo ya pothefolio ya gagwe e gate ka mošito o tee le morero woo.
Ge Tona ye e amegago e šitwa ke go ikamanya le senyakwa sa Mopresidente ka tlase ga karolwana ya (5), Mopresidente a ka no tloša Tona yeo modirong-
ge e le gore ke tona ye e ukangwego mo go karolo ya (91)(1)(a), morago ga go rerišana le Tona mme, ge Tona e se setho sa phathi ya Mopresidente goba e se moetapele wa phathi ye e kgathago tema, le gona ka morago ga ditherišano le moetapele wa phathi ya Tona yeo; goba
ge e le gore ke tona ye e ukangwego karolong ya 91(1)(b), morago ga go rerišana le Batlatšamopresitente ba Phethišo le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema.
Home Molaotheo wa Rephabliki ya Afrika Borwa Koketšo B. Mmušo wa Mohlakanelwa: Lefapha la Setšhaba