PressReader - Weg! Platteland: 2015-12-01 - Plat­te­land­se ge­heim
Ont­moet Jan El­se­naar, Brandfort se or­rel­bou­er
Een van Suid-a­fri­ka se bes­te pyp­or­rel­bou­ers – en een van net ’n hand­jie vol – woon op Brandfort in die Vry­staat. Hier noem die men­se hom som­mer “die Hol­lan­der” of “die or­rel­man”. Hy het vir Wil­lem van der Berg ver­tel hoe sy pad uit Ne­der­land tot hier ge­loop het.
s ’n klein seun­tjie in Ne­der­land het Jan El­se­naar ge­dink hy wil een­dag ’n pre­di­kant word – hy het selfs vir hom ’n preek­stoel­tjie ge­bou. Maar iro­nies ge­noeg was dit die eer­ste kerk­diens wat hy kan ont­hou wat sy plan­ne ver­an­der het. “Dit was op ’n dor­pie met die naam Z­wi­jnd­recht…” Sy oë blink. “Voor in die kerk het ’n or­rel los­ge­trek, en ek het da­de­lik be­gin be­weeg.”
Op 9­ja­ri­ge ou­der­dom het hy be­gin or­rel­les­se neem, en teen die tyd dat hy 16 was, het hy in die kerk ge­speel. Teen 17 wou Jan ’n or­rel­bou­er word en SuidA­fri­ka toe kom.
“Ek het al­tyd ’n fan­ta­sie ge­had oor die land. Ek het baie boe­ke ge­lees oor SuidA­fri­ka, en ’n mees­ter op skool het vir ons A­fri­kaan­se mu­siek ge­leer – lied­jies soos ‘Lam­tie­tie­dam­tie­tie’ en al­ler­han­de an­der snaak­se goed.”
Sy ou­ers was in 1974 in die land om­dat hul­le dit sterk oor­weeg het om te e­mi­greer. Maar ’n man in ’n P­re­to­ri­a­se re­stau­rant het hul­le af­ge­raai. Hoe­wel hul­le toe wel daar­teen be­sluit het, het die 300 di­as wat hul­le in Suid­a­fri­ka ge­neem het – dis fo­to­sky­fies – hóm wel oor­tuig om die skuif te maak na die suid­punt van A­fri­ka.
“Op 18 Mei 1985 toe staan ek op Jo­han­nes­burg se lug­ha­we met net ’n kof­fer in my hand. Ek het nê­rens boe­re op per­de sien ry soos in my sto­rie­boe­ke nie, en ek was nog­al te­leur­ge­steld daar­oor.”
JAN HET HOM IN BLOEM­FON­TEIN aan­ge­sluit by Gerrit de Waard se Pro­tea­or­rel­bou­ers. “Gerrit was ’n baie swaar­moe­di­ge man en het dik­wels ge­sê e­lek­tro­nie­se or­rels gaan pyp­or­rels ver­vang,” ont­hou Jan. Maar ten spy­te van dié ver­doe­men­de voor­spel­lings het Jan sy vak­leer­ling­skap in Jo­han­nes­burg gaan doen by Jan Roe­le­veld, en toe ’n he­le ruk in Jo­han­nes­burg ge­werk – dis hier waar hy sy vrou, Ja­c­que­li­ne, ont­moet het.
“Jackie het Hol­land­se ou­ers, maar het in Suid­a­fri­ka groot­ge­word. Sy het dus ’n Hol­land­se op­voe­ding ge­had – dís hoe­kom ek so met haar suk­kel,” spot Jan.
Ná hul­le troue is hul­le te­rug Vry­staat toe om Gerrit se be­sig­heid oor te neem na­dat hy laat weet het hy wil af­tree.
“Oom Gerrit het ge­sê ek moet eers my vrou b­ring dat sy kan kyk of sy op die Vry­staat­se vlak­tes sal kan bly. Ons het al twee van Brandfort ge­hou – dit was vir ons ’n mooi dor­pie en na­by Bloem­fon­tein. Maar ons moes toe twee jaar in T­heu­nis­sen bly voor­dat ons ’n huis op Brandfort kon kry.”
Die El­se­naars bly nou al 20 jaar op Brandfort en die ge­sin het aan­ge­groei tot se­we: Vier dog­ters en ’n seun sorg dat daar al­tyd le­we is in die huis. Vir die plaas­li­ke men­se is hy “die Hol­lan­der” of “die or­rel­man”.
“Ek het ’n ver­skrik­li­ke lief­de vir die plat­te­land. Die plat­te­land gee ’n mens in­spi­ra­sie. Dit is glad nie on­ge­woon dat or­rel­bou­ers in die plat­te­land woon nie. In Ne­der­land is hul­le a­tel­jees ge­woon­lik bui­te die stad.”
Ag­ter sy huis het Jan ’n in­druk­wek­ken­de werks­win­kel ge­bou. Dis ’n lang ge­bou met ’n paar ver­trek­ke en al die no­di­ge ge­reed­skap. In een ver­trek is sta­pels en sta­pels ei­ke­hout – die reuk hier is he­mels, as­of jy teen ske­mer in ’n dig­te woud stap. >
On­der die rak­kie waar­op ’n klomp boor­pun­te ge­bê­re word, staan: “Do not burn wood and drill. P­le­a­se c­heck for cor­rect s­peed! 750 rev/min.”
Op die oos­te­li­ke punt van die ge­bou is ’n 8m hoë ver­trek. Die to­ring van Ba­bel, sê Jan. Hier­bin­ne bou hy pyp­or­rels van die vloer af op tot hul­le soms een he­le muur vol­staan. El­ke or­rel word eers ont­werp en ge­te­ken. Dit word deur Jan self ge­doen en dan word am­per el­ke lie­we on­der­deel­tjie van só ’n or­rel deur Jan en sy skryn­wer­ker, Frans Se­gao, ge­maak. Na­dat die or­rel “speel­klaar” en ge­toets is, word dit weer heel­te­mal af­ge­breek, ver­pak en dan ver­voer na waar dit ook al op­ge­rig moet word. Daar bou Jan­hul­le die or­rel weer van voor af.
“Ons bou me­ga­nie­se or­rels, die or­rel in sy oud­ste vorm. Die kla­wers laat die klep­pe oop­trek – jy kan dit on­der jou vin­gers vóél ge­beur. Jy sweet ’n bie­tjie as jy speel, maar die fi­sie­ke kon­tak met jou in­stru­ment is on­ge­loof­lik be­lang­rik.”
Gerrit de Waard se voor­spel­ling het nie heel­te­mal waar ge­word nie, sê Jan. Hy het nog nooit so baie nu­we or­rels ge­bou soos nou nie – ’n he­le paar van hul­le vir pri­va­te be­sit.
’n Man van Jo­han­nes­burg het by­voor­beeld vir Jan ge­vra om ’n or­rel te bou, waar­na die man ’n huis laat bou het waar­in die or­rel sal pas. Na­dat Jan die or­rel in­ge­sit het, moes hy vir die man en sy vrien­de ’n uit­voe­ring kom le­wer, want die man kan self glad nie speel nie.
“Die be­drei­ging vir or­rels het uit ’n heel an­der oord ge­kom. Die groei­en­de cha­ris­ma­tie­se nei­ging in ker­ke ver­oor­saak dat or­rels uit­ge­gooi word. Hul­le moet plek maak vir die bands, jy weet. Selfs in baie NG ker­ke waar or­rels al ja­re ge­bruik word, is hul­le uit­ge­haal.”
EEN MID­DAG K­LIM EK SAAM met Jan El­se­naar in P­hi­lip­po­lis se or­rel. “Wan­neer ek hier in­klim, dan weet ek or­rel­bou­ers skar­rel al meer as 100 jaar hier­bin­ne,” sê Jan in die maag van die or­rel waar ons om­ring word deur rye en rye py­pe. Dis ’n be­le­we­nis om hom dop te hou ter­wyl hy or­rel s­tem. Ie­mand druk vir hom die kla­wers en hy luis­ter hier­bin­ne na die py­pe se klan­ke. Hy tik dan klein ys­ter­pen­ne­tjies op die py­pe om die lug­in­la­te gro­ter of klei­ner te stel en so­doen­de die klank weer 100% te kry. Dit ge­beur vin­nig.
“Or­rels is soos men­se. Hul­le kry koud of warm. Daar­om s­tem ek ge­woon­lik rond­om sei­soens­ver­an­de­rings. Die koue en hit­te be­ïn­vloed die lug wat deur die py­pe ge­blaas word; dit maak die lug dun­ner of dik­ker.”
Wan­neer hy klaar ge­stem het, speel Jan eers ’n paar stuk­ke. P­hi­lip­po­lis se leë kerk word prop­vol klank ge­blaas en dit voel skie­lik soos ’n ou­tyd­se stuk­kie Eu­ro­pa daar­bin­ne. Or­rel­mu­siek is
‘Die kla­wers laat die klep­pe oop­trek – jy kan dit on­der jou vin­gers vóél ge­beur. Jy sweet ’n bie­tjie as jy speel, maar die fi­sie­ke kon­tak met jou in­stru­ment is on­ge­loof­lik be­lang­rik.’
nou nie al­mal se guns­te­ling nie, maar om ’n groot ou pyp­or­rel en ’n fan­tas­tie­se or­re­lis saam in ak­sie te hoor is be­son­ders. Dit moet da­rem een of twee arm­ha­re laat reg­op staan.
Jan sê hy speel am­per al­tyd son­der blad­mu­siek. “Ek im­pro­vi­seer, speel my eie ver­wer­kings. Baie min or­rel­spe­lers kan son­der blad­mu­siek speel. Ons Hol­lan­ders is be­kend daar­voor dat ons dit doen, en par­ty men­se kri­ti­seer die styl.”
Jan is al ge­vra om in Eu­ro­pa, Ka­na­da en Namibië uit­voe­rings te le­wer, en hy het al se­we CD’S laat op­neem.
BY JAN SE HUIS VRA EK sy kin­ders of e­ni­ge van hul­le be­lang stel om in hul­le pa se voet­spo­re te volg. Blyk­baar nie. Die oud­ste, Ma­ri­an­ne, stu­deer ta­le en die twee­de, Ja­c­que­li­ne, on­der­wys. Jan se seun, Ma­ri­nus, sê hy het ook “an­der be­lang­stel­lings”. “Soos mei­sies,” spot Ja­c­que­li­ne. Nee, sê Ma­ri­nus. Hy wil baie graag boer. Die twee jong­stes, Ger­da en Na­o­mi, be­plan al­bei om een­dag iets in ’n me­die­se rig­ting te doen.
“Ma­ri­an­ne het my da­rem vir ’n jaar ná skool ge­help,” sê Jan. “Dit was haar ju­bel­jaar,” lag hy. “Maar dit was baie spe­si­aal. Dit het ons reg­tig baie na aan me­kaar ge­bring.”
Ja­c­que­li­ne sr. doen al die re­ë­lings vir haar man. “Jan is baie goed in sy werk, maar ek is be­ter met die ad­min.” Daar­om han­teer sy al die be­spre­kings, stel sy pro­gram op en sorg dat fak­tu­re en be­ta­lings op da­tum is.
“Ja-nee, eint­lik hou sy ons aan die le­we,” sê Jan.
Jan is baie op die pad en dus weg van die huis af. Maar Ja­c­que­li­ne het al daar­mee vre­de ge­maak, want van­dat sy hom ken, doen hy wat hy doen.
“Dis die heel sleg­ste van die werk. Ons sien hom eint­lik maar net na­we­ke.”
Daar­om het sy al ge­leer om self din­ge in die huis reg te maak en die gloei­lam­pe te ver­vang as hul­le stuk­kend is.
“Ai ja,” sê Jan, “my werk is my stokperdjie. Daar­om ge­sels ek al­tyd or­rel. Ek kan sien dit kry soms my ar­me ge­sin ’n bie­tjie on­der.”
Nee, sê Ja­c­que­li­ne en die kin­ders ge­lyk, hul­le is baie trots op hom. Al luis­ter hul­le nie sy CD’S nie…
“Kyk, die goeie ding van my werk is dat ek nou am­per el­ke dag in die kerk kom. As ek pre­di­kant ge­word het, sou dit net Son­dae ge­beur.”
1 Die or­rel in P­hi­lip­po­lis se NG kerk is meer as ’n eeu oud en een van Jan se guns­te­lin­ge in die land. 2 In die en­jin­ka­mer van P­hi­lip­po­lis se ou or­rel. Die py­pe wat ’n mens aan die bui­te­kant sien, is maar die oor­tjies van die spreek­woor­de­li­ke see­koei... 3 Hier, in die To­ring van Ba­bel, soos Jan sy hoë werks­ka­mer noem, word die or­rels van die vloer af aan­me­kaar ge­sit – soms tot 7 m hoog.
4 Die El­se­naar-ge­sin – van links is Ger­da, Na­o­mi, Ma­ri­an­ne, Ma­ri­nus, Ja­c­que­li­ne (Jan se vrou) en Ja­c­que­li­ne. Met Jan voor die kla­wers, na­tuur­lik.
5 Geen or­rel word son­der ’n plan ge­bou nie. Jan doen die sket­se en lê dit aan die kli­ënt voor vir goed­keu­ring voor die bou­e­ry be­gin.