Woordsoorte: 'n Inleiding | Maroela Media
So swaar as wat dit is, is dit allernoodsaaklik om die herkenning van woordsoorte wel te bemeester, want daar is bykans nie 'n hoofstuk in die AWS waarin daar nié na woordsoorte verwys word nie. As jy spelreëls wil verstaan, moet jy woordsoorte kan herken. Dit help veel daar is 'n reël soos "eienaamwoorde word met hoofletters geskryf", maar 'n mens weet nie wat 'n eienaamwoord is nie. Of "byvoeglike naamwoorde word los geskryf", maar jy weet nie hoe om te bepaal of privaat 'n byvoeglike naamwoord is of nie. (Dit is.)
Kom ons begin net by die begin: Op grond waarvan bepaal 'n mens woordsoorte? Woordsoorte gaan altyd, altyd, altyd oor hoe 'n woord se bou (kan) verander en hoe 'n woord in die sin (kan) optree. In meer wetenskaplike terme gestel: Woordsoorte word bepaal op grond van 'n woord se morfosintaktiese eienskappe. Woordsoorte word naamlik bepaal op grond van die maniere waarop 'n woord kan verbuig of affikse (voor-, tussen- en agtervoegsels) kan neem, en op grond van die omgewings in die sin waarin die woord kan optree. Kyk byvoorbeeld na die volgende sin:
In hierdie sin word daar na een handeling verwys: Daar is 'n wassery aan die gang. Die woord waarmee hierdie handeling uitgedruk word, is 'n werkwoord ('n woord wat aandui dat daar werk gedoen word). Hoe weet ons dit is 'n werkwoord? Die handeling vind altyd binne 'n bepaalde tyd plaas, en daarom is die woord wat 'n handeling uitdruk gewoonlik ook die woord wat die tyd (Engels: tense) van die sin uitdruk. Wanneer die woord die tyd uitdruk (byvoorbeeld wanneer 'n mens die sin in die verlede tyd oorskryf) verander die woord gewoonlik morfologies en/of sintakties:
Afgesien van die handeling, word daar in die voorbeeldsin ook na twee dinge verwys: Daar is 'n man en daar is vensters. Die woordsoort wat sulke dinge benoem, is 'n selfstandige naamwoord ('n woord wat die naam van 'n ding is). Hoe weet ons dis 'n selfstandige naamwoord? Die ding wat benoem word, is gewoonlik een (enkelvoud) of meer as een (meervoud) en die ding is aan die spreker bekend (wat dit bepaald maak) of onbekend (wat dit onbepaald maak). Hierdie eienskappe – dat die woorde morfologies meervoude kan neem en sintakties lidwoorde kan neem – sê vir ons dit is selfstandige naamwoorde.
'n Man was die vensters op die boonste verdieping van die koshuis.
So onmoontlik as wat dit lyk, kan 'n mens 'n woordsoort vir elk van die woorde in die laaste voorbeeldsin identifiseer. Dit neem net langer, maar die proses bly dieselfde: Watter morfologiese eienskappe het die woord? Watter sintaktiese eienskappe het die woord?
'n Ander belangrike beginsel wat 'n mens hieruit moet aflei, is dat 'n mens glad nie woordsoorte moet probeer identifiseer as die woorde nie in 'n sin staan nie. Want taal is 'n soepel ding, en sy sprekers weet hoe om dit aan te wend dat hulle alles daarmee sê wat hulle gesê wil hê. Ons as studente van die taal moet in ag neem dat ons nooit taal van sy konteks mag losmaak nie; hy sal omdraai en ons in die wind skop. Kyk byvoorbeeld na wat met die woord was in die volgende sinne gebeur:
Ek sal in volgende blogs die verskillende woordsoorte meer volledig bespreek en aandui op grond van watter morfosintaktiese eienskappe hulle van ander woordsoorte onderskei word. As jy vandag net leer dat woordsoorte herken word op grond van morfologie en sintaksis, en dat jy woordsoorte net in 'n sin kan herken, het jy al berge versit. Dis genoeg vir een dag, loop drink tee.
Sophia, Dit is altyd lekker en insiggewend om jou artikels te lees. Ek dink net jy het hier 'n perd opgesaal waarvoor ons gewone mense dalk 'n ietsie sterker as tee gaan benodig om te verteer.
Sophia, ek drink nie tee nie. Ek drink koffie. Sterk, swart en bitter. Ek gaan nou loop koffie vat. 'n Kommetjie java.
My dogter swot Afrikaans op die PUK. Altyd lekker om met haar te gesels synde ek 'n goeie konsultant het, wat net 'n toepassing op my foon ver is. Daarmee daarmee maak ek die ander twee mense in my lewe, hier in Mosambiek, se lewe gal as hulle Afrikaans so loop staan en skeef trek.
Baie dankie vir hierdie leersame plasing, Sophia! Soos gewoonlik ontsluit jy insigte oor die Afrikaanse taal op meesterlike wyse. Ek sien uit na jou verdere inskrywings oor woordsoorte, wat hopelik dié sal insluit waarmee ek nog altyd gesukkel het (bv. abstrakte selfstandige naamwoorde).