PressReader - Weg! Platteland: 2018-12-01 - Kweek jou eie bo­ne
Kweek jou eie bo­ne
Min moei­te, baie vry­ge­wig,ygg en goedg vir jouj én die ggrond: Bit­ter­min groen­te­soor­te kan by groen­boon­tjies kers vas­hou as dit kom by so­mer­kos. En die bes­te van al­les? Jy kan hul­le eet ter­wyl hul­le nog jonk en kraak­vars is.
Weg! Platteland - 2018-12-01 - KOMBUISTUIN - TEKS KO­BUS K­RIT­ZIN­GER
As jy jou eie groen­boon­tjies kweek, het jy die be­son­der­se voor­reg om hul­le jonk te pluk ter­wyl hul­le nog soet en sag is. Dit help ver­al as jy fie­mies­ri­ge kin­ders so­ver moet kry om meer vars groen­te te eet. Ook as jy ie­mand wat sê hul­le haat groen­boon­tjies, wil oor­tuig hul­le moet nog net één keer pro­beer. Vir my bly dit die heel lek­ker­ste om hul­le som­mer daar in die tuin te staan en eet!
Boon­tjies is reg­tig een van die mak­lik­te groen­te­soor­te om te kweek en hul­le be­loon jou die heel­tyd. Dit is ’n peul­ge­was, wat be­te­ken hul­le het ’n voor­de­li­ge ver­hou­ding met rhi­zo­bia, ’n bak­te­rie wat stik­stof berg. ’n Mens tref dié bak­te­rieë aan in die knol­le­tjies op pl­ant­wor­tels, waar dit at­mos­fe­rie­se stik­stof aan die plant verskaf in ruil vir kool­hi­dra­te wat die plant (deur die pro­ses van fo­to­sin­te­se) ver­vaar­dig. Dit be­te­ken in ’n bed­ding waar jy boon­tjies wil plant, hoef jy nie te veel oor be­mes­ting be­kom­merd te wees nie.
Dit is nie al voor­de­le van rhi­zo­bia nie: Wan­neer jy peul­ge­was­se te­rug­snoei of die plan­te gaan dood, word oor­tol­li­ge stik­stof vry­ge­stel en vas­ge­lê in die grond, waar dit die vol­gen­de aan­plan­ting in die bed­ding sal help. Dit is wel nood­saak­lik dat jy nie die grond om­spit na­dat jy ’n peul­ge­was ge­oes het nie – sny net die plant teen die grond af en los dit daar om deel te word van die dek­laag. As jy wis­sel­bou toe­pas, kan jy in die herfs ’n ge­was wat baie stik­stof no­dig het, soos kool, plant na­dat die boon­tjies ge­oes is.
Stoel- of rank­boon­tjies?
Groen­boon­tjies word in twee hoof­groe­pe ver­deel: stoel­boon­tjies en rank­boon­tjies. Dit is be­lang­rik om die ver­skil in groei­wy­se te ver­staan en daar­voor voor­sie­ning te maak.
• Stoel­boon­tjies (ook be­kend as stam­of dwerg­boon­tjies) hoef nie ge­stut te word nie. Dié plan­te dra in die al­ge­meen vin­ni­ger, maar sal om­trent ’n der­de min­der pro­du­seer as rank­boon­tjies wat in die­self­de ruim­te groei.
• Rank­boon­tjies verg ’n bie­tjie meer moei­te en, soos die naam aan­dui, het hul­le lat­werk no­dig waar­teen hul­le kan rank. Om­dat hul­le nie e­ner­gie no­dig het om hul­le­self sterk­ter te maak vir die ge­wig van die oes nie, het hul­le meer e­ner­gie be­skik­baar om vir jou ’n oes te le­wer. Die ho­ër op­brengs maak dit moei­te werk, ver­al as jou plek in die tuin knap is. Rank­boon­tjies is boon­op mak­li­ker om te oes én sorg vir ska­du­wee oor sen­si­tie­wer plan­te soos blaar­slaai wan­neer dit aan die sui­de­kant daar­van ge­plant word.
Boon­tjies het nie heg­ran­kies wat om die lat­werk krul en daar­aan hang soos die ge­val is met win­gerd­plan­te en ert­jies nie; dié plan­te draai hul­le­self om e­ni­ge ver­ti­ka­le stut wat hul­le kan by­kom. S­paan­se rie­te (nie die ge­wo­ne pie­pe­ri­ge soort nie!) is goeie stut­te as dit ge­droog is, maar pas­op om dit ge­bruik as dit pas ge­sny is, want jy kan 99% se­ker wees hul­le gaan wor­tel skiet en be­gin groei. On­be­han­del­de lat­te werk ook goed en be­hoort vir ’n paar sei­soe­ne te hou.
Rig die stut­te in ry op óf in ’n sir­kel so­dat dit ’n ti­pi vorm. ’n Raam­werk met si­sal­tou wat tot op die grond loop, sorg vir ’n meer na­tuur­li­ke tra­lie­werk. >
Jy hoef nie die tou aan die plant vas te bind nie – hul­le sal self daar­by uit­kom. Maar die heel mak­lik­ste is om boon­tjies on­der ’n be­staan­de hei­ning te plant.
• Va­ri­ë­tei­te Die al­ge­meen­ste va­ri­ë­tei­te in Suid-a­fri­ka is ‘La­zy Hou­se­wi­fe’ (rank) en ‘Con­ten­der’ (stoel). Maar ’n mens sien ook el­ke jaar al hoe meer soor­te op­duik by er­fe­nis saad­maat­skap­pye. Soek gou op die in­ter­net en jou a­sem sal weg­ge­slaan word deur die ver­skil­len­de kleu­re en ei­en­skap­pe wat be­skik­baar is. En die goeie nuus? Dit kan bin­ne ’n week by jou voor­deur af­ge­le­wer word.
‘Wit­sa’, ’n rank­soort wat baie ja­re ge­le­de ont­wik­kel is, is ’n ou guns­te­ling en die saad word van die een ge­slag na die vol­gen­de aan­ge­gee. Som­mi­ge va­ri­ë­tei­te sal vir min­stens ’n paar jaar in die win­ter dood­gaan en dan weer in die len­te uit­loop. Ver­al ‘S­car­let La­dy’ is baie ge­wild: Dié plant spog met ’n lief­li­ke drag bloed­rooi blom­me en groot swar­ten-pers ge­spik­kel­de sa­de. Geel en pers va­ri­ë­tei­te is ook dees­dae mak­lik om in die han­de te kry.
SAAI Groen­boon­tjies is ’n so­mer­ge­was wat jy van die be­gin van Sep­tem­ber tot be­gin Maart kan plant. Die saad ont­kiem re­la­tief vin­nig, en die bes­te is maar om dit di­rek in die grond te plant waar hul­le gaan groei om­dat hul­le nie daar­van hou om uit­ge­plant te word nie (ont­hou die dek­laag).
Plant die saad 15 cm uit­me­kaar en 2 cm diep – maak ’n gaat­jie deur die dek­laag tot in die grond. Be­dek die saad met grond, maar moe­nie weer van die dek­laag­ma­te­ri­aal bo-oor krap nie. Ná om­trent 10 dae be­hoort al die plant­jies bo die grond uit te loer. As van die saad nie ont­kiem het nie of as die jong plant­jies on­der sny­wurms deur­loop, druk nu­we saad in die ga­pings.
Die e­nig­ste “boon­tjies” wat die win­ter bo die so­mer ver­kies, is boer­boon­tjies ( Vi­cia fa­ba). Hul­le word in die herfs ge­plant en dra in die len­te. Boer­boon­tjies kan om­trent e­ni­ge slae ver­duur wat die win­ter uit­deel. Plant hul­le on­der jou vrug­te­bo­me so­dat dié kan baat vind by die stik­stof wat be­skik­baar ge­stel word wan­neer die bo­ne in die len­te dood­gaan.
As jy boer­bo­ne vroeg ge­noeg oes, kan jy dit soos groen­boon­tjies ge­bruik.
WA­TER Groen­boon­tjies het heel­wat min­der wa­ter no­dig as die mees­te an­der groen­te­soor­te en is ook vat­baar vir swam­siek­tes. Net soos met pam­poe­ne, ta­ma­ties en die mees­te Me­di­ter­reen­se gewasse is dit dus be­ter om boon­tjies grond­langs nat te lei – moe­nie dat die bla­re nat word nie. Lei ook vroeg sog­gens nat, dan word die bla­re vin­ni­ger droog in­dien dit wel klam­mig­heid kry. (As jy saans nat­lei, bly die vog lan­ger deur die nag na­by die bla­re – iets wat swam­siek­tes se mond laat wa­ter.)
OES Boon­tjies be­gin ge­woon­lik dra 45-90 dae na­dat hul­le in die grond ge­druk is.
SAAD Dit is die heel mak­lik­ste ding om boon­tjie­saad te oes. Los dood­een­vou­dig die peu­le aan die plant tot die peu­le (of die he­le plant) droog is. Gooi die droë peu­le in ’n pa­pier­kar­does en breek dit met jou han­de – die saad sal on­der­in die sak gaan lê. Laat die saad vir ’n paar uur oop op ’n skink­bord in die son lê om ont­slae te raak van ka­lan­ders wat dalk kan toe­slaan as jy dit bê­re. Gooi die saad in ’n glas­fles, merk dit dui­de­lik en hou dit teen ’n kon­stan­te tem­pe­ra­tuur.
Kruis­be­stui­wing is skaars by boon­tjies, maar kan wel voor­kom. As jy be­plan om die saad van spe­si­fie­ke va­ri­ë­tei­te te oes, is dit die bes­te om die ver­skil­len­de soor­te min­stens 10m uit­me­kaar te plant. ’n An­der plan is om die ver­skil­len­de va­ri­ë­tei­te twee we­ke uit­me­kaar te saai om se­ker te maak die plan­te blom nie ge­lyk­ty­dig nie.
KOMBUISTUINLINKS Stoel- of dwerg­boon­tjies het nie on­der­steu­ning no­dig nie, maar hul­le wik­kel met die oes, al is dit ge­woon­lik min­der.ON­DER Rank­boon­tjies het iets no­dig waar­teen hul­le kan vas­klou. Hul­le groei nie so mak­lik soos stoel­boon­tjies nie, maar as jou plek min is, gaan hul­le jou mooi be­loon.