Die Fyn Lyn | South Africa
LOCAL TIME: 10:48 pm | Sunday, 31 May
Where am I? ShowMe™ » Lifestyle > Psychology > Die Fyn Lyn
Rooi Rose Tydskrif Maart 2014
Die Fyn Lyn
Posted in Lifestyle | Psychology | Publications | rooi rose | Women's Interest
Woorde: Salomé Delport. Artikel uit die Maart 2014 uitgawe van rooi rose Tydskrif. Oorspronklike foto verskaf deur Christy Strever.
Daar is altyd 'modediagnoses' in die omtrek. Is grenslynpersoonlikheid-steuring (borderline personality disorder) so 'n gier? Of is dit juis nodig dat meer van ons die steuring verstaan sodat ons ons self beter kan verstaan?
Min mense ken grenslynpersoonlikheidsteuring (BPD), maar skattings oor die voorkoms dui aan dubbel soveel mense het BPD as skisofrenie sowat twee uit elke honderd mense. Hoekom weet ons so min daarvan? Is dit tyd om hierdie klok te lui sodat almal hoor? 'n Diagnose kan immers 'n persoon se lewe op koers kry, want navorsing wys dat dialektiese gedragsterapie die toestand uitstekend kan beheer. Ons vra twee sielkundiges uit wat hiermee werk:
1. Hoekom praat ons nie oor die steurings nie?
Jenny Rose, kliniese sielkundige van Bellville, Kaapstad:
Weens die stigma random persoonlikheidstipesteurings. Jy kan bipolêre steuring en depressie aan breinchemie toeskryf en so behandel. Dit is baie aanvaarbaar in ons gemeenskap wat glo dat as jy dit met 'n pil kan regmaak, is dit nie jou skuld nie. Maar hier het ons te doen met 'n kwessie wat gaan oor jou persoonlikheid, oor die essensie van wie jy regtig is. Mense verstaan dit as dat daar fout is met jóú, met jou essensie as mens.
Ons as sielkundiges dra ook in 'n mate daartoe by. Party meen dat diagnose die persoon eintlik meer skade doen as help. So stigmatiseer ons die steuring indirek, want nou dink mense daar is niemand anders daarmee nie.
JP Theron, kliniese sielkundige van Stellenbosch:
Daar is goeie rede daarvoor: Diagnose is hoofsaaklik daar vir die medici en terapeute om mense beter te verstaan sodat ons appels met appels vergelyk en dienooreenkomstig die beste behandeling kies.
As mense van hierdie (of enige ander) diagnose hoor, voel hulle geëtiketteer. Dit skep stigma, en hulle gaan in ontkenning eerder as om vir terapie te kom. Ons is immers van jongs afgeleer dat ons op ons eie bene moet staan en dinge self moet hanteer.
Dit knou jou trots as jy jouself nie kan bestuur nie.
En dan is die meeste mense – ook dié sonder probleme – aanvanklik baie skigtig om hul gevoelens en psige beter te leer ken. Die hele doel van emosionele volwassenheid is om jouself beter te verstaan, en die aspek van jou lewe waarmee jy vasval, uit te pluis. Dit geld álmal.
Die ou Griekse wysgeer Sokrates het nie verniet gesê "the unexamined life is not worth living" nie.
2. Is daar verskillende soorte?
Jenny Ons sien twee groepe mense met BPD: dié wat betreklik goed funksioneer, 'n werk en verhoudings het, hoewel hul interaksie met mense stormagtig is. Dié met ernstige BPD leef van krisis na krisis. Hulle bou nie verhoudings nie en val rond van werk na werk. Die meeste kom nie vir terapie nie, tensy hulle aanmeld weens problematiese gedrag, soos promiskuïteit, gevoelens van leegheid, verwerping en/of drank- of kosmisbruik.
JP Daar is nie soorte nie, eerder grade. Almal van ons het ons eie karakter wat vir ons op verskillende maniere probleme veroorsaak. Die mate waarin jou unieke manier van doen ongelukkigheid en wanfunksie in jou lewe veroorsaak, bepaal of ons dit as steuring gaan diagnoseer of nie.
Maar weer eens: dit gaan nie oor 'n diagnose nie maar daaroor om die beste van jou lewe, verhoudings en werk te maak.
3. Waar kom dit vandaan?
Jenny Die kenmerkendste eienskap van BPD is die vrees om verlaat en verwerp te word. Daaruit ontwikkel maniere van interaksie met ander mense, wat in die grootwordjare in vaste patrone ontwikkel. Die onvanpaste, oordrewe reaksies is eintlik desperate pogings om vir moontlike verwerping te vergoed.
JP Volgens die meeste teorieë het BPD 'n psigososiale oorsaak. Met ander woorde jou gene, jou ingebore temperament, die omgewing waarin jy grootgeword het, jou binding en verhouding met jou primêre versorger, hoe jy as kind gehanteer is en die lewensvaardighede wat jy aangeleer het om jouself te handhaaf dra elkeen by.
Dit Iyk asof mense met BPD-gedragspatrone as jong kinders net met liefde beloon is vir afhanklike, kinderlike gedrag, en met verwerping of liefdeloosheid vir enige tekens van onafhanklikheid of selfstandigheid.
Die hoeveelheid emosionele trauma wat die baba/kind ervaar bet, veroorsaak vermoedelik die graad van BPD.
4. Wat is die tekens?
Jenny Die vernaamste leidraad vir my is 'n patroon van onstabiele verhoudings en pogings om die grense te toets. 'n Mens tel ook dikwels uiters impulsiewe optrede, selfbesering (soos selfsnyding), selfmoordpogings en 'n lewe van krisisse op.
Mense met BPD swaai binne 'n paar uur van verafgoding van iemand na verfoeiliking van dieselfde mens. Jy kan jou voorstel hoe dit in so 'n verhouding voel as jy die ander mens is wat nooit weet waar jy staan nie.
Dit is asof mense met BPD nie ander mense kan sien as geïntegreerde mense wat goed is maar ook foute het nie. Hulle sien dinge as swart of wit – en wat nou wit is, is môre pikgitswart.
Alles is uiterstes: iets of iemand is wonderlik of aaklig, heeltemal aanvaarbaar of heeltemal verwerplik, 'n krisis of 'n kalmte, of goed of sleg. Hulle sien die eie self ook as ewe fluktuerend: as iemand wat wonderlik is, óf 'n hopelose mislukking. En dan voel hulie kenmerkend leeg – sonder 'n eie, vaste kern.
JP Die DSM-5 kriterialys ('n stel diagnostiese tekens) is lank maar jy kan veral uit kyk na:
Emosies wat vinnig wissel, onvanpas is by die omstandighede wat dit ontlok, intens en onbeheerbaar is – asof die mens die slagoffer van sy emosies is.
Die meeste verhoudings is ongelukkig.
Sy lewe is altyd in 'n krisis – sosiaal, in sy werk, tuis en finansieel.
Al hierdie tekens vorm deel van n voorspelbare, vaste en langtermynpatroon.
Daar is geen ander rede daarvoor, soos dwelmafhanklikheid, nie.
Hy sukkel om koers te kry.
Hy het geen selfidentiteit, of selfkern nie.
Hy het min empatie met ander mense en het met niemand 'n intieme langtermynverhouding nie.
Dit gaan nie oor 'n diagnose nie maar daaroor om die beste van jou lewe, verhoudings en werk te maak.
5. Hoe verskil dit van bipolêre mense se wissdelvalligheid?
Jenny Die BPD-mens tree konsekwent op in die sin dat hy altyd op dieselfde manier verhoudings aanpak. Sy gedragsptroon is vas en voorspelbaar, terwyl bipolêre mense se bui wissel.
JP Die grenslynpersoonlikheid se gemoed word bepaal denr sy ervaring van verwerping op die oomblik. Sy gedrag spruit regstreeks en voorspelbaar daaruit, terwyl die gemoed van die bipolêre mens fluktueer van depressie (donker) na manies. Mense kan albei tegelykertyd hê.
Nog 'n verskil is dat mense met bipolêre depressie goed reageer op die medikasie, terwyl medikasie nie 'n verskil maak aan die lewe van die mens met BPD nie. Die probleme moet op verhoudingsvlak opgelos word. Hiervoor help blote medikasie nie.
6. Is my tiener 'n bietjie wild of het hy/sy BDP?
Jenny Nee, daar is 'n verskil. Normale tieners act out, en tree om 'n goeie rede vir 'n rukkie onvanpas op.
Hy sal 'n deur toeslaan omdat hy kwaad is omdat jy hom iets geweier het en môre logies en nugter met jou daaroor kan gesels.
Tieners dink dikwels ook wit-swart maar ontwikkel mettertyd nuanses en balans. Die BPD-mens bly dink en optree vanuit 'n ekstreme perspektief.
Omdat BPD 'n ingrypende diagnose is, is ons versigtig om dit in die tienerstadium, wanneer persoonIikheid nog vorm, te diagnoseer.
JP Dit klink dalk baie soos tiener dinge, aangesien die BPD-mens ook buierig en roekeloos is en wild optree.
By tieners is die soort gedrag gepas maar BPD-mense het vasgehaak en druk hul gevoelens op 'n ongesonde en onvolwasse manier uit wat hulle sélf benadeel, verantwoordelikheid laat vermy en beloning soek vir regressiewe (kinderagtige) gedrag. Tieners tree selde so ekstreem op soos om selfmoord te oorweeg, hulself te sny of dwelms te gebruik net omdat jy nee gesê het.
Hoe hanteer ek my maat/kind?
1. Kalmeer hom heel eerste. Maak tee of skink vir julle koeldrank. Gesels in 'n vriendelike, sussende toon en/of trek sy aandag van die onmiddellike situasie af.
2. As hy kalmer voel, kan julle begin gesels. Fokus eers op innerlike bewustheid (mindfulness). Gee hom kans om bewus te word van sy innerlike emosies en reaksies.
3. Verken die emosies en gee hulle name, met vrae soos: Wat voel hy? Wat het die reaksie uitgelok? Wat dink hy gaan gebeur? Wat is die ergste wat kan gebeur? Is dit werklik nou hier aan die gebeur? Onderskat hy sy vermoë om dit te kan hanteer? Hoe wens hy dat die situasie moet wees?
4. Help hom om by deurdagte optrede uit te kom, eerder as om terug te val op sy ou, negatiewe gedragspatrone wat op sy emosionele warboel gegrond is. Mense reageer natuurlik op emosie. Help hom om sy tipiese BPD-emosie in te sien, die reaksie te verstaan wat vir hom van nature kom en dan doelbewus op die teenoorgestelde aksie te fokus.
As die situasie vrees by hom ontlok, sal hy dit wil vermy of daarvan wil weghardloop. Die teenoorgestelde reaksie sal wees om liewer met 'n oop gemoed in die situasie in te gaan, en op 'n rustige manier deel te neem.
Net so sal 'n emosie soos woede beteken dat hy iemand wil aanval. Maar hy moet op die teenoorgestelde fokus en kyk of hy iets goeds daaruit kan haal, of die saak uit die persoon wat die woede ontlok het se perspektief kan sien.
Hartseer is nog 'n algemene emosie as deel van die verwerping wat BPD-mense ervaar. Sy eerste reaksie is om hom te onttrek, maar as hy kan leer om tussen ander te wees ervaar hy mettertyd aanvaarding en kan hy hartseer beter verwerk.
8. Wat doen jy as jy BPD het, of saam met iemand met BPD leef?
Jenny Voorheen is dit gesien as 'n baie verdoemende diagnose waaraan min gedoen kan word, met 10% van mense wat selfmoord pleeg.
Vandag gebruik ons dialektiese gedragsterapie baie suksesvol. Omdat dit daaroor gaan om diepgewortelde gedragspatrone te verander het die meeste mense met BPD psigoterapie vir 'n paar jaar nodig waarin hulle leer om hul emosies te erken, insig daarin te kry en beter te bestuur.
JP Terapie by 'n ervare terapeut wat spesialiseer in dialektiese gedragsterapie, is die beste behandeling.
Die skokbesef van 'n seun se gay-orientasie kan die diepste wroeging by ouers ontketen. Tog loop ditsoms op 'n wonderwork uit...
Dis traumaties as n hond sy tande in jou vleis insink, maar kry jy op die koop toe klem-in-die kaak, is dit 'n nagmerrie...
Die Krag van woorde
Elkeen wat lief is vir lees sal 'n boek kan uitsonder wat soos 'n lig in 'n donker straat skyn. Ons het 'n paar bekendes gevra...