Bartolomeu Dias en sy manne was, volgens die heersende beskouing, die eerste Westerlinge wat in Suid-Afrika voet aan wal gesit het. Maar in sy lewe was Dias ’n onbesonge mens. Hy is trouens so gering geag dat daar in oorblywende dokumente uit sy tyd omtrent niks van hom en sy see-avonture langs Afrika verskyn nie. Daar bestaan boonop geen outentieke portret van hom nie. Ook in vandag se boeke oor die groot ontdekkers van die verlede word Dias erg afgeskeep of selfs heeltemal geïgnoreer.
• Maar uit die newels van die eeue verrys sy gedagtenis... word ná meer as vyf eeue eers ietwat beter besef wat die waarde van sy ontdekking vir die wêreld was. Bartolomeu Dias was immers ’n voorloper wat die weg gebaan het vir kontak tussen Europa, Afrika en die Ooste…
BARTOLOMEU DIAS (1450?-1500) was die opsigter van die koninklike Guinee-pakhuise in Lissabon, en die bevel oor die karveel Sao Cristovao is in 1486 deur koning Joao II aan hom opgedra. Met nog ’n karveel, die Sao Pantateao, en ’n naamlose vragskippie het sy ekspedisie in Julie of in Augustus 1487 die Taag-rivier in Portugal verlaat met die koninklike opdrag om ’n seeweg na die speseryryke Indië te vind.
Oor Dias se lotgevalle voordat hy by Mosselbaai aangekom het, was daar in die verlede nie eenstemmigheid nie. Geskiedkundiges aanvaar dit egter vandag as ’n mite dat hy deur ’n storm ver suidwaarts gedryf is, en toe hy weer noord vaar, die suidpunt van Afrika naby Mosselbaai bereik het.
Dit het nie so gebeur nie, word vertel. Dias was naamlik ’n kranige seeman. Hy het in Januarie langs die weskus suidwaarts gevaar. Hy moes teen die suidewinde oplaveer. Soos dit ’n goeie seevaarder betaam, het hy eers baie ver suidwes gevaar, moontlik tot 39 of 40 grade suid.
Toe het hy oos gedraai en met die wind agter die bak-boordwindveer in ’n noordelike, noordoostelike rigting gevaar. Naby Gouritsmond het hy die eerste keer land gesien. Hy het die kus ooswaarts gevolg totdat hy by Mosselbaai uitgekom het.
Dias, wat die lang gesogte suidpunt van Afrika omseil het, se kennismaking met die Khoi-Khoi het ’n ongelukkige voorval tot gevolg gehad. Omdat die Portugese en inboorlinge nie mekaar se tale kon verstaan nie, was die ontmoeting gewelddadig: die Khoi-Khoi het die Dias-manne wat by ’n stroom kom water skep het, onder die klippe gesteek. Dias het uit selfverdediging een met ’n kruisboog doodgeskiet en die ander het toe gevlug.
Hy het verder oos geseil, maar hy moes kopgee en uiteindelik omdraai omdat sy hoër offisiere en ander matrose nie wou verder nie. By Kwaaihoek het hy sy eerste padrao, ’n klippilaar met ’n betreklik klein kruisie aan die bopunt, geplant.
Nog ’n interessante brokkie geskiedenis: Op Dias, wat sy voorradeskip by Lüderitz agtergelaat het, het daar volgens die geskiedskrywer John de Barros met sy terugkeer ’n skok gewag: van die nege man by die voorradeskip het net drie nog gelewe, en een van dié was so bly om sy kamerade weer te sien dat hy op die plek dood neergeslaan het.
BO: Die Kaap van Storms wat deur Dias oorwin is om die Kaap van Goeie Hoop te word. Hierdie perspektief-foto van die Kaapse Skierleiland is uit die ruimte geneem en met behulp van radar gegenereer. Die agterste rande van die data vorm ’n vals horison en ’n vals lug is bygevoeg.
Die volgende staaltjie oor sy verslag aan sy koning (afkomstig van die geskiedskrywer De Barros, wat sowat 65 jaar later daaroor geskryf het) is geslagte lank vertel: "Dit sal die Kaap van Storms genoem word," sou Dias gesê het, gedagtig aan die stormsee wat hy doer onder by die bog in die suide van Afrika beleef het. Maar die koning, wat gehoop het dat ’n seeweg na die Ooste nou spoedig gevind kon word, sou geantwoord het: "Nee, liewer die Kaap van Goeie Hoop."
Vandag word egter geglo dat nie die koning nie, maar Dias self vir die Goeie Hoop-naam verantwoordelik was, soos die geskiedskrywer Duarte Pacheco slegs twintig jaar ná die ontdekking van die Kaap geskryf het.
Die onbesonge Dias is in 1500, twaalf jaar ná sy ontdekking van die Kaap, tragies dood toe sy karveel in die Atlantiese Oseaan wes van dieselfde Kaap vergaan het. Die karveel was ’n deel van die vloot van Pedro Alvares Cabral wat na die Ooste onderweg was.
Historici sê dat dit juis hierdie Neko was wat ’n aantal skepe beman deur Feniciese matrose uit Egipte op ’n ekspedisie rondom Afrika gestuur het. Een skrywer het al selfs ’n kleurryke beeld versin van hoe die Feniciërs in wat vandag Kaapstad is, voet aan wal kon gesit het: Straks het hulle oor hul reis sit en gesels waar die Parlementsgebou nou staan, ’n bok in die Kompanjiestuin geskiet en hul ete op die terrein van die Mount Nelson Hotel genuttig!
VASCO DA GAMA (1460-1524), wat op die spore van Dias in 1497-'98 die seeweg na Indië gevind het, het die verering ontvang wat Dias ontsê is: Hy het die titel graaf in 1519 gekry en is in 1524 as onderkoning van Indië aangestel, hoewel hy kort daarna oorlede is.