Dipolelo tšeo e ka bago tše 25 tša go fapana di bolelwa ka Afrika Borwa, tšeo e lego gore tše 11 tša tšona di filwe maemo a semmušo ke Karolo 6 ya Molaotheo, 1996 (Molao wa 108 wa 1996), ka mabaka a gore tšhomišo ya tšona e akaretša palomoka ya diphesenete tšeo e ka no bago tše 98 tša setšhaba ka moka.
Dipolelo tše 11 tša semmušo ke isiNdebele, isiXhosa, isiZulu le siSwati (tšeo di bitšwago dipolelo tša Nguni); Sesotho, Sepedi le Setswana (tšeo di bitšwago sehlopha sa dipolelo tša Sotho); Tshivenda, Xitsonga, Seisimane le Seafrikanse.
Afrika Borwa ke naga ya dipolelodintši. Semelo seo se bonalago sa dipolelodintši ka Afrika Borwa ke nnete ya gore dipolelo tše dintši tša tlhago di bolelwa go ralala mellwane ya diprofense, gomme di bolelwa ke ditšhaba tša go tšwa go diprofense tša go fapana.
Ga bjale go na le temogo ye maatla ya tlhokego ya go maatlafatša maiteko a go tlhabolla dipolelo tšeo pele di bego di beetšwe ka thoko le go tšwetšapele dipolelodintši ge e le gore Maafrika Borwa a swanetše go lokollwa go tšhomišo ya dipolelo tša go se be tša tlhago tša rena le tša go ba tša semmušo.
Go fihla ga bjale, taolo ya phapano ya dipolelo ka Afrika Borwa ya go tla ka morago ga kgethollo e thatafaditšwe ke tlhokego ya molaotshepetšo wa polelo wa go hlaloša dilo ka moka, gomme seo se bakile gore go šomišwe Seisimane le Seafrikanse bjalo ka dipolelo tša go šomišwa kudu ka go ikonomi-leago le makala a sepolotiki a setšhaba sa rena.
Morago ga mengwaga ye seswai ya temokrasi, Afrika Borwa bjale e fihlile go ntlha ye bohlokwa ka go histori ya yona. Afrika Borwa e araba phapano ya rena ya polelo le ya setšo le tlhotlo ya dipolelodintši tša molaotheo, ke ka baka leo go tsebagaditšwego Tlhako ye ya Molaotshepetšo wa Polelo ya Bosetšhaba.
Tlhako ya Molaotshepetšo ga e tsenye fela mokgwa wo moswa go dipolelodintši ka Afrika Borwa, empa e hlohleletša ka maatla tshomišo ya dipolelo tša tlhago bjalo ka dipolelo tša semmušo go godiša le go hlohleletša kopano ya bosetšhaba. O tšeela hlogong kamogelo ya bophara ya phapano ya dipolelo, toka ya leago, motheo wa khumano ye lekalekanago ya ditirelo le mananeo a setšhaba, le hlompho ya ditokelo tša polelo.
Tokumente ye e hlaloša tlhako ya go kgontšha ya mmušo wa go ba le dipolelodintši wo kopantšwego ka gare ga tlhako ya Molaotheo.
Go tloga ge Afrika Borwa e thoma go tšewa ke Dutch ka 1652, ka dibaka tša go latelana tša pušo ya Brithane, Yunione ya Afrika Borwa, le go hlongwa morago ga Repabliki ya Afrika Borwa, le pušo ya kgethollo, molaotshepetšo wa polelo wa mmušo le bengmaatla ga se ba kgone go lemoga phapano ya dipolelo ya Afrika Borwa. Maemo a a bušeditšwe morago ke go tla ga temokrasi ka 1994 le dipeakanyetšo tša Molaotheo ka go ba semmušo ga dipolelodintši.
Maemo a a ile a baka gore go be le go se lekalekane ga dipolelo le go rena ga polelo ye nngwe, moo e lego gore go rena ga Seisimane le Seafrikanse go hlodile kamano ya go se lekalekane gare ga dipolelo tše le dipolelo tša Afrika.
Ka moo, melaotshepetšo ya bokoloniale ya kgethollo, mmogo le melaotshepetso ya leago-ikonomi, e bakile gore go be le moakanyetšo wa go se lekalekane wa dipolelo woo o bego o bontšha dipopego tša go se lekalekane ga merafe le maemo tšeo Afrika Borwa e tsebegago ka tšona.
Ditiragalo tše ka moka di ile tša tsenya kotsing maemo a go lekana a dipolelo tša tlhago le dipolelo tša batho ba go fapana ba Afrika le ba dihlopha tše dingwe tšeo di beetšwego ka thoko go tsenywa Difoa le Difofu - ka go gatelela dikgolo tša go se kgahliše ka dipolelo tša Afrika, tšeo di sa kgolwego ke diboledi tša Seisimane le Seafrikanse fela, empa le baboledi ba bantši ba dipolelo tša Afrika ka botšona.
Maemo a okeditšwe gape ke nnete ya gore dihlongwa tša setšhaba le tša praebete di rata go tšea dipheto tša polelo tša nakwana tša go ganetšana le dipeakanyetšo tša semolao le dinyakwa tša go amana le dipolelo ka baka la melao ya go se bonele kgole ya go ba kgahlanong le tiragatšo ya dipolelodintši.
Karolo ya bo 6 ya Molaotheo e fa tlhakokgolo ya semolao ya dipolelodintši, tlhabollo ya dipolelo tša semmušo le kgodišo ya hlompho le kgotlelelo ya phapano ya dipolelo tša Afrika Borwa. E phetha ditokelo tša polelo tša badudi, tšeo di swanetšego go hlomphiwa ka melaotshepetšo ya polelo.
Molaotheo o gatelela gore dipolelo ka moka tša semmušo di swanetše go ipshina ka "maemo a go lekana" le go swarwa ka go lekalekana, ka moo go kaonafatšwe maemo le tšhomišo ya dipolelo tša tlhago, gape mmušo o tšee dikgato tša melaotlhakwa go laola le go hlokomela tšhomišo ya dipolelo tša tlhago tša go se holege".
Molaotheo o laela phetolo ya maemo a polelo ka go naga ka moka, ka go fa kamogelo ya leago le ya sepolotiki go dihlopha tša polelo go theilwe go ditlhoko tša setšhaba tše boletšwego le dihlopha tša go ba le kgahlego
Karolo 6(2) ya Molaotheo e nyaka gore go be le mekgwa yeo e swanetšego go ba gona go hlabolla dipolelo tše tša tlhago.
Karolo 6(3) le (4) di na le dipeakanyetšo tša go amana le dipolelo tša mebušo ya bosetšhaba le ya profense, moo e lego gore dikgoro tša mmušo di swanetše go šomiša bonyane dipolelo tše pedi tša semmušo.
Go godiša phapano ya dipolelo go ya pele, karolo 6(5) e kgonegiša go hlongwa ga Lekgotla la Dipolelo ka Moka tša Afrika Borwa (PanSALB) go godiša dipolelodintši le go hlokomela tlhabollo le tšhomišo e sego fela ya dipolelo tša semmušo, empa le dipolelo tša Khoi, Nama le San, mmogo le (Di)polelo tša Diatla tša Afrika Borwa. Gape PanSALB e tla dira gore go be le hlompho ya Dipolelo tša Bohwa tšeo di bolelwago ke dikarolo tše dingwe tša setšhaba sa rena le ya dipolelo tšeo di šomišetšwago mabaka a bodumedi.
Dipeakanyetšo tše dingwe tša maleba tša go amana le merero ya polelo di dirilwe gongwe ka gare ga Molaotheo. Karolo 9(3) e šireletša kgahlanong le kgethollo ya go se be ya nnete ka baka la polelo, ge dikarolo 30 le 31(1) di bolela ka ditokelo tša batho tša bokgathatema le go iphsina ka tša setšo, bodumedi, le dipolelo. Karolo 35(3) le (4) di bolela ka ditokelo tša polelo tša baswariwa, bao ba letilego tsheko le basekišwa, go gatelelwa gabotsebotse tokelo ya teko ya nnete moo ditshepedišo di fetolelwago ka go polelo yeo motho a ikgethelago yona.
Kgoro ya Thuto e tsebagaditše Molaotshepetšo wa Polelo ka go Thuto (LiEP), woo o gatelelago dipolelodintši bjalo ka katološo ya phapano ya ditšo le karolo ye bohlokwa ya go aga Afrika Borwa ya go se be le kgethollo ya semorafe. Motheo ke gore polelo ya gae e dule e šomišetšwa go ithuta le go ruta, empa go hlohleletša baithuti gore ba tsebe le dipolelo tše dingwe. Molaotshepetšo o bolela ka merero ya go swana le (di)polelo ya go ithuta le go ruta ka go dikolo tša bohle, lenanethuto la sekolo le mediro ya go amana le polelo ya dikgoro tša profense tša thuto le mekgatlo ya go laola dikolo.
Molaotheo le melaotlhakwa ye mengwe ya go amana le wona o hlohleletša kgodišo ya dipolelodintši ka Afrika Borwa.
(Di)polelo tša go šoma/(Di)polelo tša go rekhotla: Ka kwano, sebopego se sengwe le se sengwe sa mmušo se swanetše go kwana ka (di)polelo ya go šoma (ya ka gare le ka ntle ga kgoro ya mabaka a kgokagano): Ge fela e le gore moo go kgonegago ga go motho yoo a tla ganelwago go šomiša (di)polelo yeo a e ratago. Ka mabaka a go sepetša dikopano le go dira mediro ye itšego, go swanetše go dirwa maiteko afe goba afe go šomiša dinolofatši tša nolofatšo ya polelo tša go swana le/goba botoloki (bja tatelano goba bja sammaletee mmogo le bja tshebelo) moo e lego gore go a kgonega.
Kgokagano le setšhaba: Ka mabaka a poledišano ya mmušo, kgetho ya modudi e swanetše go šomišwa. Poledišano ya molomo ka moka e swanetše go direga ka polelo ya semmušo yeo batheeletši ba e ratago. Ge go hlokega, go swanetše go dirwa maiteko ka moka go šomiša dinolofatši tša nolofatšo ya polelo tša go swana le botoloki (bja tatelano, le sammaletee, mmogo le botoloki bja mogala goba bja go sebelwa) moo e lego gore go a kgonega.
Dikgatišo tša mmušo: Lenaneo la kgatišo la dipolelodintši tše šomišegago le swanetše go latelelwa ke dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba moo e lego gore ga go nyakege kgatišo ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11.
Moo e lego gore tshepetšo ya mmušo ya go kgontšha le ye hlomamego mo go tekanyo efe goba efe e nyaka poledišano ya go kwešišega gabotse, e swanetše go gatišwa ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11, gomme ka diprofenseng, ka dipolelo ka moka tša semmušo tše boletšwego.
Mabakeng ao go wona ditokomane tša mmušo di ka se bego gona ka dipolelo ka moka tša semmušo tše 11, dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba di swanetše go gatiša ditikomane sammaletee ka bonyane dipolelo tše tshela.
Xitsonga; Seisimane; le Seafrikanse.
2.4.6.5 Motheo wa tšhielano o swanetše go šomišwa ge go kgethwa dipolelo tša go gatiša ditokomane tša mmušo ka go dipolelo tša Nguni le Sotho.
2.4.6.6 Kgokagano ya boditšhabatšhaba: Kgokagano ya boditšhabatšhaba ka go tekanyo ya bosetšhaba ka tlwaelo e tla ba ka Seisimane goba nakwana ka polelo ya naga yeo e ratwago.
Tiragatšo ya molaotshepetšo wa polelo e tla oketša nyako ya mošomo wa phetolelo le thulaganyo le ditirelo tša botoloki, kudukudu ka dipolelo tša tlhago. Motheo wa botsebi bja phetolelo ka go dipolelo tše o tla katološwa ka go bobedi dikgoro tša mmušo le ka go badiredi ba polelo ba ka ntle bjalo ka bafetoledi, barulaganyi le ditoloki. Tlhoko ye oketšegilego ya ditirelo tša badiredi ba polelo ba profešenale e tla nyaka hlahlo ya mabokgoni ye nngwe.
Go hlongwa ga diyuniti tša polelo ka go kgoro ye nngwe le ye nngwe ya mmušo ka go profense ye nngwe le ye nngwe le gona go tla ba le thulano go morero wa ditiragalo tša Tirelo tša Polelo tša Bosetšhaba.
Go ba gona ga didirišwa tša Theknolotši ya Polelo ya Batho (mohlala, phetolelo ya go thušwa ke metšhene, dimemori tša phetolelo, diphošollamopeleto) tša dipolelo tša tlhago go tla raloka karolo ye kgolo ya thekgo ya ditiragalo tša nolofatšo ya polelo.
Dikgetho tša bogolo bja diyuniti tša polelo di tla phethwa gomme tlhahlo ya mabokgoni ka go karolo ye e tla beelwa pele morago ga ge palo ya dipolelo tša semmušo tšeo di yo šomišwago e phetilwe. Diyuniti tše di nago le badiredi ba bane goba go feta ba profešenale, di tla hloka diklereke.
Kago ya bokgoni ka go dikarolo tše šupilwego tša nolofatšo ya polelo e tla dirwa mmogo le baabi ba ditirelo ba go swana le dihlongwa tša thuto ya godingwana tša go ruta mananeo ao a dumeletšwego ke SAQA le dithuto tša polelo, phetolelo le thulaganyo, peakanyo ya polelo, tlhamo ya mareo le tlhamopukuntšu.
Go tsenywa ga molaotshepetšo ka dikgato ka go lebaka le kopana, la bogareng le le telele ke mokgwatshepetšo wo rategago ka go ditekanyo ka moka.
Mabapi le dikgatišo tša mmušo, tiragatšo e tla tsenywa ka thepeselo le ka mokgwa wa go dirišega ke dipopego tša mmušo lebakeng la bonyane mengwaga ye meraro. Mohola wa go tsenywa ka bonyane ke gore dikgoro di tla tlhabolla bokgoni ka mokgwa wa go oketšega le go laola tshepetšo ya tiragatšo ka kgontšhago.
Dipopego tša mmušo di tla ba le nako ya go beakanya ditekanyo tša tšona ka go oketša dikabo ganyenyane ganyenyane ka go lebaka la MTEF le ditiragalo tša peakanyo gore di sepelelane le methopo ye nyakegago gore molaotshepetšo o diragatšwe ka katlego.
Mekgwa ya tlhokomelo go netefatša boleng bja ditirelo tša phetolelo le thulaganyo.
Kgoro ya Bokgabo le Setšo e tla šomišana le PanSALB go hlokomela le go begela balaodi ba maleba ka kgatelopele ka go dikgala tše boletšwego.
Tebeleloleswa ya molaotshepetšo e tla direga ka mehla gomme ditigelo tša go dira diphetošo di tla dirwa moo go nyakegago, gore ditekanyo di kgone go fetolwa go sepelelana le tšona.
Infrastraktšha yeo e nyakegago go diragatša molaotshepetšo e tla ba gona.
kgokagano ya boditšhabatšhaba moo go nyakegago.
Mekgwa ye mengwe ya tiragatšo yeo e tla šomišwago ke Molao wa Maitshwaro a Polelo wa Badirela Setšhaba, go hlongwa ga Lekgotla la Badiredi ba Polelo ba Afrika Borwa, Tirelo ya Botoloki bja Mogala ya Afrika Borwa (TISSA), leanotshepetšo la tlhabollo ya dipolelo tšeo pele di bego di beetšwe ka thoko le Leanotshepetšo la Ditheknolotši tša Polelo ya Batho.
dikarolo tša go ba bohlokwa go tša ikonomi.
ya bokgabo bja molomo ka go dipolelo tše.
boledišana le dikhomphutha.
ya go polelo yeo go fetolelwago ka go yona.
maatlafatša goba go tšeela maatla.
moka di a lekana.
tshepetšo ya setšhaba le taelo.
dipolelo tše pedi goba go feta.
tshomišo ya polelo ye itšego.
mekgwa le ditetelo.
maemo a tšona e tla ba afe.
badudi ba ka kgonago go dira dikgetho tša polelo.
tše dingwe tša mmušo ka merero ya polelo.
nngwe go ya go ye nngwe.
fase a polelo mohlomongwe le baboledi.
sego polelo ya go ruta ya semmušo.
badudi ba selete se itšego goba setšhaba.
kgwebišano ka kakaretšo.
bohle ka go karolo ya thuto ye itšego.