BO: Klein Adoonsie is nog ’n snuiter wat baie moet leer van bobbe­jaanstreke... Intussen speel hy net soos Kersvader ’n belangrike rol in mensekinders se sprokieswêreld. Hy moet naamlik alewig in sy pas­oppens bly vir vroedvroue wat hom wil vang om sy hare af te skeer sodat hulle hom in ’n menslike baba kan verander! Shame tog...
Foto regs: Geanimeerde weergawe van ’n gewysigde foto waarvan die oorspronklike deur D. Gordon E. Robertson op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas is, waar aangedui word dat dit gelisensieer is ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0 -lisensie. Daarkragtens word deling en wysiging op sekere voorwaardes vergun.
Die bobbejaan genaamd Kees was die troetel-adoons van ’n sekere François le Valliant (1753–1824), ’n Franse natuurkundige wat in die 1780’s in die ongerepte Suid-Afrikaanse binneland rondgereis het. Dit is in Le Valliant se reisbeskrywings dat ons hierdie bobbejaan as sy onnutsige metgesel leer ken. Die aapskeloeder het darem ook sy nut bewys deur ’n uitstekende brandwag te wees.
Lank voordat selfs die honde in die ekspedisie van ’n naderende gevaar bewus geword het, sou Kees al alarm gemaak het. Naderhand het einste hierdie honde, wat seker veronderstel was om die wagters te wees, blykbaar na die bobbejaan opgesien om hulle te beskerm. Hulle het eenvoudig sy oë en bewegings dopgehou en gelyk saam eenkanttoe weggespring wanneer hy aangedui het dat gevaar van die ander kant af dreig.
Nog ’n merkwaardige mak bobbejaan in die Suid-Afrikaanse geskiedenis was een wat—glo dit—vir die spoorweë gewerk het. Sy naam was Jack. Dié se baas was ’n spoorwegwerker wat in die 1890’s in Uitenhage, in die Oos-Kaap, gewoon het. Hy moes sukkelend met twee houtbene loop, nadat hy altwee sy bene in ’n spoorwegongeluk verloor het. Die ongelukkige man is toe aangestel om as wisselwagter op die stasie te werk.
Nog ’n oorgelewerde vertelling oor die sonderlinge vermoëns van ’n getemde bobbejaan grens net so aan die ongelooflike. Die storie is naamlik versprei dat een adoons iewers—was dit in Namibië?—as ’n veewagter uitgeblink het.
Soggens sou hierdie oorlamse dier die vee van ’n boer bobbejaansiel-alleen veld toe gevat het en smiddags weer teruggebring het kraal toe, of iets in dier voege. Miskien moet ’n mens dié verhaal egter as niks meer as ’n landelike legende beskou nie... of ten beste as ’n oorlewering wat straks ’n greintjie van die waarheid bevat maar met die verloop van jare erg aangedik is.
Daarmee wil ons egter nie sê dat bobbejane nie ook die grootste vabonde kan wees nie. Dit sal menige boer kan beaam wie se graanlande of vrugteboorde onbeskryflik in ’n bobbejaanstrooptog verniel is of wie se lammertjies aaklig deur ’n trop plunderende bobbejane verskeur is.
DIE bobbejaan het nogtans so ’n groot indruk gemaak op ons Europese voorsate wat hulle in Suid-Afrika kom vestig het, en hier die eerste keer met hom kennis gemaak het, dat daar maklik ’n dosyn of meer uitdrukkings in Afrikaans is waarin hy figureer. (Voorbeelde: die bobbejaan agter die bult gaan haal, jy lyk ’n mooi bobbejaan. En dink maar aan ’n samegestelde woord soos bobbejaanverdriet. As ons sê dat iemand dit het, bedoel ons dat sy of haar hartseer sommer geveins is.)
Die bobbejaan wat ons hier in Suidelike Afrika so goed ken, is egter nie die enigste soort bobbejaan wat daar is nie. Mense wat dit nie weet nie, kan verras reageer wanneer hulle verneem dat daar eintlik vyf erkende spesies is wat as egte bobbejane gereken word. Boonop is daar nog ’n paar ander wat nie ware adoonse is nie, maar tog op ’n manier tot lede van die hele bôgom-nasie gereken word.
Die egte bobbejane is almal Ou Wêreldse ape wat in Afrika of Asië (veral Arabië) voorkom, en hulle behoort tot die genus Papio, ’n deel van die subfamilie Cercopithecinae.
BOBBEJANE is in die reël diere wat letterlik plat op die aarde lewe, maar hulle sal wel in bome klim om byvoorbeeld te slaap of die wêreld om hulle te bespied.
Bobbejane hou meestal in troppe van gewoonlik sowat vyftig, maar dit kan ook heelwat minder of heelwat meer wees. In so ’n trop van 'n halwe honderd enkelinge kan daar sewe of agt mannetjies wees, met nagenoeg dubbel soveel wyfies plus hul kleintjies.
In hierdie geslote gemeenskappe geld ’n ingewikkelde rangorde, en die tropgenote kan uit ’n doodgewone “gesprek” tussen twee enkelinge aflei wie baas en wie Klaas in die bepaalde verhouding is. Sodra ’n adoons van ’n lae klas ’n eerbiedwaardige kees uitdaag, toon die trop ’n buitengewone belangstelling in die onderonsie. As dit tot ’n geveg lei, kan ’n uitslag in die guns van verdrukte immers die rangorde ingrypend beïnvloed.
Vir die paringsdaad op die grasvlaktes van Afrika is meneer Bôgom se sosiale posisie ook van belang. Die mannetjies is veelwywers wat met enige gewillige wyfie sal kafoefel, maar ook hier hang dit in ’n sekere mate van die gretige ta se maatskaplike stand af watter plek hy in die ry van die vryers kan inneem. Dit is nie ongewoon dat die mannetjies onder mekaar baklei dat die hare waai nie.
Die wyfie kry in die reël een kleintjie per jaar. Sy is ses maande lank dragtig, waarna sy ’n enkele kleintjie van sowat ’n kilogram in die lewe bring—’n verskrompelde swart bondeltjie lelikheid, wat net ’n aap-ma kan liefhê. (Die kleintjies van die klein Kinda-bobbejane kom egter met wit pleks van swart hare in die wêreld.)
In die eerste maand ná sy geboorte is ’n kleintjie nog so hulpeloos dat hy baie naby aan sy ma moet bly, wat hom met haar een hand teen haar pens hou wanneer sy loop. Wanneer die apie vyf tot ses weke oud is, kan hy egter al op haar rug ry terwyl hy met altwee handjies en albei voetjies aan haar vasklou. Algaande win hy aan selfvertroue en verbeter sy postuur totdat hy binne enkele maande kordaat regop op ma se rug sit soos ’n wafferse cowboy op ’n perd.
As hy tussen vier en ses maande oud is, bring die kleintjie reeds die meeste van sy tyd in die geselskap van ander kleintjies deur. In sy trop leer hy van oorlewing in die natuur, van gesag en interaksie en van medebobbejaanlikheid. Ná vyf tot agt jaar sal die bobbejaan oud genoeg wees om self ’n nageslag te genereer.
Jong mannetjies wat volwasse raak, bly nie in die trop waarin hulle gebore is nie, maar vat koers die wye wêreld in. Hulle voeg hulle by ’n ander trop, net om weer daar pad te gee om by ’n derde trop vir die wyfies te gaan ogies maak. En so gaan dit voort.
Baiemaal is daar natuurlik hewige bakleierye, want die losloper-mannetjies word maar stadig in nuwe troppe aanvaar. Aanvaarding geskied meestal wanneer hulle “vriendskappe” met verskillende wyfies aan die buiterand van ’n trop aanknoop. Hulle help dikwels om ’n wyfie en haar kleintjies teen gevaar te verdedig.
“Die gesinslewe van ape is baie meer ‘menslik’ as dié van enige ander diere. Dit blyk veral uit die manier waarop hulle hul kleintjies grootmaak. Die kleintjies bly baie lank in die sorg van die ma, wat hulle leer watter kos hulle kan eet, hoe om dit in die hande te kry, watter diere hul vyande is, hoe om hul pad te vind, ens.
“ ’n Jong bobbejaantjie wat deur mense grootgemaak word, is heeltemal hulpeloos as hy weer in die veld of oerwoud losgelaat word. Dit toon dat ape, net soos die mens, in die eerste plek staatmaak op wat hulle leer—en nie op instink, soos die meeste ander diere nie.”
Grootliks gewysige foto van ’n oorspronklike deur Ian Restall, wat dit tot openbare besit verklaar het (“released to the public domain”)