Is Suid-Afrika op pad na die gryslys?Deur Ruan Breed Ruan Breed (Foto: Verskaf) Suid-Afrika se naam verskyn gereeld op een of ander lys van lande wat nie te waffers vaar nie met die bestuur van verskillende sake. En dit lyk nou of die land by ŉ nuwe lys ingesluit gaan word – die sogenaamde gryslys vir finansiële stelsels. Suid-Afrika se ekonomie is inderdaad kniediep in die moeilikheid. Baie van die probleme is self geskep – byvoorbeeld die drastiese agteruitgang in die prestasie van staatsbeheerde ondernemings – maar die land word ook geraak deur internasionale kwessies, onder meer inflasie en hoër rentekoerse. Die nuwe risiko op die horison, is dat Suid-Afrika en lande soos Suid-Soedan, Uganda en Sirië op die internasionale gryslys ingesluit gaan word. Wat is die gryslys en hoe word dit afgedwing? Die Finansiële Aksie Taakmag (Financial Action Task Force, FATF) is die organisasie wat die gryslys bestuur en afdwing op lande wat nie aan die wette van deursigtige en gesonde bestuur van finansies voldoen nie. Daar is tans 39 lidlande van die FATF, wat Suid-Afrika insluit. Die FATF tree as wêreldwye ‘waghond’ op om enige korrupte finansiële optrede dop te hou en kyk ook na kwessies soos geldwassery en die finansiering van terrorisme. In kort, die FATF bevorder en moedig die gesonde bestuur van finansies aan. Lande word vrywillig lede van die FATF. Gegewe wat deur die Zondo-kommissie blootgelê is, kom dit amper vreemd voor dat Suid-Afrika besluit het om ŉ lid van die FATF te wees. Wat gee aanleiding vir lande om op die gryslys ingesluit te word? Die doel en doelwitte van die FATF is om standaarde te stel en die doeltreffende implementering van regulatoriese en operasionele maatstawwe om geldwassery, die finansiering van terrorisme en ander verwante risiko’s vir die integriteit van die internasionale finansiële stelsel te bekamp. Weereens, in die lig van die bevindinge van die Zondo-kommissie is dit geen verrassing dat Suid-Afrika nou in hierdie posisie is nie. Die FATF identifiseer enige strategiese tekortkominge in ŉ land se finansiële stelsels om finansiële misdaad teen te werk. Indien dit nie teengewerk word nie, ontstaan die risiko om by die gryslys ingesluit te word. Dit blyk tans dat die regstelsel nie slaag nie, gegewe die verskeie politici en hul vennote wat met staatskaping verbind word, steeds nie aangekla is nie en steeds in die amp is. ŉ Regstelsel kan net beoordeel word kragtens die toepassing van wet en orde en die gevolge vir enige oortreders. Suid-Afrikaanse staatseffekte was vir lank ŉ baie aantreklike belegging vir internasionale beleggers (gegewe die gesonde bestuur van finansies). Daar word deesdae dikwels gevra hoekom buitelandse beleggers nie meer en meer Suid-Afrikaanse staatseffekte koop nie. Die rede is eenvoudig – behoorlike bestuur (of liewer die gebrek daaraan). Buitelanders is beslis skrikkerig vir beleggings in Suid-Afrika gegewe die stand van die ekonomie en die politieke omgewing. Philip Bradford (Portfolio Remix) het onlangs daarop gewys dat internasionale beleggers nie vertroue het in die regering en hoe die land bestuur word nie. Dit is ŉ aanduiding dat die wêreld Suid-Afrika dophou en kennis neem van die plaaslike stand van sake. Suid-Afrika se onvermoë om skuldige partye suksesvol vir verskillende finansiële misdade te vervolg, is een van die grootste bydraende faktore tot die land se moontlike insluiting op die gryslys. Wat is die kanse dat Suid-Afrika op die gryslys ingesluit gaan word en hoe sal dit kapitaalvloei raak? Daar is geen beslissende aanwyser nie, maar die kanse is goed. Baie goed. Daar is ook geen besliste datum vir wanneer dit kan gebeur nie, maar daar is ŉ sterk verwagting dat die uitkoms teen Februarie 2023 bekend sal wees. Hierdie datumtabel is deur die navorsingsmaatskappy, Intellidex, saamgestel: Suid-Afrika voldoen tans aan ongeveer die helfte van alle aanbevelings van die FATF. Wat te wagte is: Suid-Afrika het ŉ lys van twaalf kwessies van die FATF ontvang wat dadelik aandag nodig het ten einde die gryslys te vermy. Intellidex se navorsing toon: Die waarskynlikheid dat Suid-Afrika op die gryslys gaan verskyn, word as 85% bereken. Die grootste bydraende faktor is die feit dat die kriminele regstelsel tydens die staatskapingsera heeltemal ondermyn is. Vloei van kapitaal van en na Suid-Afrika? – Die grys kan sommer baie donker word Dit is ŉ kwessie wat beleggers byna daagliks bespreek. Die belangrikste faktor wat in gedagte gehou moet word rakende die moontlike gryslys, is dat dit baie belangriker is waar jou geld vandaan kom – gegewe ŉ internasionale siening – as waarheen dit gaan. Dit beteken dat dit baie moeilik, selfs onmoontlik, gaan word vir Suid-Afrikaanse burgers om kapitaal na die buiteland te neem. Suid-Afrika sal as ŉ hoë risiko jurisdiksie deur ander lande en instellings beskou word. Die probleem sal grootliks wees vir kapitaal wat uit Suid-Afrika geneem word en nie soseer vir kapitaal wat invloei nie. Dit gaan Suid-Afrikaanse batebestuurders direk raak en hul sake bemoeilik, maar dit ook vir individuele kleinhandelbeleggers baie moeilik maak om kapitaal na die buiteland te stuur. Suid-Afrikaanse batebestuurders het dit by ŉ onlangse vergadering duidelik gemaak dat beleggers wat in die buiteland wil belê, toegegooi gaan word onder dokumentasie en administrasie as Suid-Afrika op die gryslys ingesluit word. Elke besonderheid van die kapitaal en die bron van die fondse gaan deur die belegger bewys moet word, wat dit ŉ omslagtige kwessie en ŉ byna onmoontlike taak vir Suid-Afrikaanse burgers gaan maak. Voldoende bewyse sal gelewer moet word dat die geld nie weens korrupte of onwettige bedrywighede bekom is nie. Dit sal nie net uiters negatiewe gevolge vir plaaslike beleggers wat in die buiteland wil belê inhou nie, maar ook bykomende beperkings en ŉ administratiewe las inhou vir plaaslike ondernemings en individue wat internasionale transaksies aangaan. Byvoorbeeld die aankoop van voorraad of produksiemateriale vanuit die buiteland of selfs eenvoudige internettransaksies om persoonlike items in die buiteland te koop. Suid-Afrika sal waarskynlik ook sy beleggingskredietgradering verloor, wat ŉ groot risiko vir die land se reputasie en beleggingsbestemming inhou. Net toe jy dink dit kan nie erger word nie – lande wat by die gryslys ingesluit word, word gewoonlik op die Europese Unie se swartlys ingesluit. Suid-Afrika sal waarskynlik dieselfde pad loop – soos in die geval van Mauritius (wat in Februarie vanjaar van die gryslys afgehaal is). Ander implikasies Bykomend tot die probleme vir Suid-Afrikaanse beleggers wat bates na die buiteland wil skuif, gaan die plaaslike ekonomie ook daardeur geraak word. Internasionale banke gaan verplig wees om ŉ nog meer burokratiese benadering te volg wanneer Suid-Afrikaanse kliënte hulle nader, terwyl internasionale finansiers soos die Wêreldbank ook beperkings gaan plaas betreffende finansiële steun aan Suid-Afrika. Dit is inderdaad besondere slegte nuus. Sommige land weier eenvoudig om enigsins transaksies met beleggers/ partye in lande op die gryslys aan te gaan. Dit beteken Suid-Afrika gaan toegang tot daardie markte, dienste, produkte en finansiering verloor. Dit kan die lewensvatbaarheid van verskeie ondernemings en beleggers in Suid-Afrika heeltemal uitwis. Die vernaamste implikasies van insluiting op die gryslys: Hieronder is die lande wat voorheen op die gryslys ingesluit is – by wie Suid-Afrika sal aansluit. Sien ook die grootte van hul ekonomieë (BBP en plaaslike markkapitalisasie). Glad nie die geselskap waarin ŉ mens wil wees nie. Ekonomiese impak van die gryslys: Die moeilike pad vorentoe en die skommelinge van die geldeenheid Suid-Afrika word reeds sedert Oktober 2021 deur die FATF dopgehou en het tot Februarie 2023 om vordering te bewys rakende ŉ verskeidenheid sake, insluitend finansiële misdaad en hoe korrupsie hanteer word. Sou Suid-Afrika geen vordering rakende daardie kwessies toon nie, sal die gryslys volg en ŉ moeilike pad lê daarna voor. Mauritius het sy insluiting op die gryslys binne twee jaar omgekeer aangesien die regering van daardie land dit ŉ prioriteit gemaak het. Daar word verwag dat die vereisde wysigings nie betyds gemaak gaan word nie en Suid-Afrika sal gevolglik op die gryslys ingesluit word. Tweedens is die verwagting dat as Suid-Afrika op die gryslys ingesluit word, die land vir ŉ hele paar jaar op die lys gaan wees. Lande werk vir jare om van die lys verwyder te word en gegewe die Suid-Afrikaanse regering se trae reaksie op ŉ verskeidenheid kwessies kan dit dalk ŉ rukkie vat. Een van die grootste vrese rakende moontlike insluiting op die gryslys is die impak op die rand/ dollar-wisselkoers. Verskeie modelle dui op ŉ sterk moontlikheid dat die land tot so laag as R25/$1 kan daal as die land in Februarie volgende jaar op die gryslys ingesluit word. Volgens Codera Analytics, word verwag dat die rand vir die volgende twaalf maande teen R18/$1 sal verhandel, maar die mark sien groter risiko vir verswakking en min optimisme vir versterking. Met ander woorde, alles dui op ŉ swakker rand vorentoe. Glad nie goeie nuus nie. Benewens al die kwessies wat reeds genoem is, was daar ŉ rekord uitvloei van bates uit Suid-Afrika in 2021 – na raming byna R350 miljard. Wat beteken buitelandse beleggers het hulle geld ingepak en die pad gevat. En daar is net een rede waarom beleggers onttrek – die risiko’s is eenvoudig te groot. Suid-Afrika is fluks op pad om daardie rekord van uitvloei van kapitaal te oortref – aan die begin van Oktober was dit reeds verby die kerf van R250 miljard. Beperk die impak van die gryslys op jou beleggings Nou is waarskynlik die beste tyd om dit te oorweeg om van jou likiede bates na die buiteland te verskuif ten einde die rompslomp en beperkings wat op pad kan wees ter vermy en ook die wisselkoers-skok vry te spring. Die verwagting is dat ons in Februarie 2023 sal weet, maar die voorspelling is dat die gryslys Suid-Afrika se voorland is. Die impak van insluiting op die gryslys is nie tot finansiële markte beperk nie. Dit gaan die ekonomie in geheel raak asook plaaslike ondernemings wat tot die BBP bydra, werkgeleenthede skep en vaste investering in Suid-Afrika doen. Al hierdie kwessies gaan ŉ terugslag beleef. Geniet alles wat lekker is in Suid-Afrika – byvoorbeeld die sport en natuurskoon – maar beveilig jou bates teen die impak van swak bestuur en kontrole van Suid-Afrika se geldsake en swak toepassing van wet en orde. Die grys wolke kan sommer vinnig baie donker word.