Die rituele landskap. Verlede, hede, toekoms. Deel 1.
Deur Cas Wepener
Gepubliseer 28 March 2012
Cas Wepener se Artikels
Sommige mense sal gou vra nou 'waarvoor sal so 'n verkenning kan help?' James White (1989:213) som dit goed op wanneer hy opmerk: "Much of the future may already be upon us, but we have not yet recognized the signs of our times, as we live amid them". Hierdie ontwikkelinge stel uitdagings aan die erediens in ons eie dag en dalk ook moontlikhede. Wat presies is dit? Belangrikste nog dink ek is dat ons eerste vraag voordat ons te diep liturgies-teologies wil raak en dinge wil verklaar, eers regtig moet sê: "wat gaan werklik aan". Nie wat ek as liturgis raai of vermoed aangaan terwyl ek in my studeerkamer besig is met my liturgiewetenskaplike bronne nie, of my waarnemings baseer op my eie erediens-bywoning by my plaaslike gemeente nie, maar om self te gaan kyk en dit te beskryf. Dan eers kan ons as liturgiste werklik sinvol verder dink en praat (dieselfde benadering sou by uitstek sinvol wees rakende liturgie binne kerkgeboue, maar dis 'n heeltemal aparte studie op sy eie).
In hierdie vroeë periode was die kruis vir 'n lang periode afwesig uit die Christelike en offisiële kuns as gevolg van die uiters negatiewe konnotasie van die kruis in die Romeinse Ryk as 'n vorm van doodstraf vir kriminele en slawe (cf. Dinkler-Von Schubert, 1999: 734). In die liturgieë uit hierdie periode is daar ook min aanduidings met betrekking tot die liturgiese gebruik van die kruis en die enigste heel vroeë aanduiding was die sogenaamde sphragis of seëling wat na die doop met die konfirmasie plaasgevind. Hierdie seëling was in die vorm van die kruisteken wat met olie op die voorhoof van 'n neofiet gemaak is (cf. Noakes, 1992: 122; Wepener, 2007: 313, 314). Justinus Martelaar (†165) maak ook melding van die sogenaamde typos staurou wat gebed met uitgestrekte arms in die vorm van 'n kruis behels het (cf. Dinkler-Von Schubert, 1999: 735). Hierdie is egter almal voorbeelde van die simboliese maak van kruistekens en nie van vierings binne of buite kerkgeboue, met werklike fisiese kruise nie en ook nie met die gebruikmaking van (dele van) Jesus se oorspronklike kruis nie. Vir sulke voorbeeld moet gewag word vir die vierde eeu.
Die heel eerste historiese aantekening en beskrywing van die kruis wat gebruik word in aanbidding en ook as sodanig vereer word, bied die non Egeria vir ons in haar reisverslag en beskrywing van die Goeie Vrydag liturgie in Jerusalem teen die einde van die vierde eeu waar sy tussen die jare 381-384 n.C. vertoef het (Van Tongeren, 1995:14). Die gebruik van die kruis in Christelike vierings en die ontwikkeling van 'n regte kruiskultus, het na alle waarskynlikheid in die loop van die 4de eeu ontstaan voorafgaande aan Egeria se besoek aan Jerusalem. 'n Belangrike stimulus vir die opkoms van ritualisering wat verbonde is aan die kruis was 'n openbaring wat keiser Konstantyn gehad het en waarin dit aan hom getoon is dat die kruis die teken van sy oorwinning in die oorlog sal wees. Hy het daarom die kruis, in die vorm van die Christusmonogram of chi-rho (Van Tonrgeren, 1995:14), laat aanbring op die skilde van sy soldate. Konstantyn het inderdaad daarna groot militêre welslae behaal en so het die kruis 'n belangrike teken van oorwinning geword en het die liturgiese gebruik van die kruis ook in gewildheid toegeneem.
Dikwels word minder gunstig oor die liturgie en spiritualiteit van die Middeleeue geoordeel, in baie gevalle met goeie reg ook. In hierdie beskrywende verkenning sal daar egter teen hierdie greine van vooroordeel ingegaan word en 'n poging aangewend word om 'n empatiese blik op die gelowiges uit die Vroeë Middeleeue en hulle (vreemde) rituele te werp. Ten einde dit enigsins te kan doen in ons eie dag moet enkele verdere opmerkings gemaak word. Daar moet eerstens opgemerk word dat die Godsbeeld van mense tydens die Vroeë Middeleeue waarskynlik die van 'n veraf God was. Vanuit die Fees van die Kruisverheffing kan Van Tongeren self ook heelwat aflei rakende die teologie in hierdie tydvak. Die kruis self was vir die gelowiges die troon van Jesus, die plek waar Hy oorwinning behaal het en waar Hy verhoog is. Vir gewone gelowiges was die identifikasie via hierdie fees met 'n verhoogde Oorwinnaar aan die kruis. Later onder die invloed van Bernardus en Fransiskus het sake geskuif vanaf die gekruisigde Christus as oorwinnaar oor die dood, na die lydende aardse Christus wat aan die kruis gesterf het. Die identifikasie is nou veel eerder met 'n lydende Jesus as met die Oorwinnaar in die Laat-Middeleeue (cf. Van Tongeren, 1995: 270, asook Barnard, 2004). In die periode waarop hierdie eerste deel van die twee bydraes fokus, die vroeë Middeleeue, is dit egter steeds die gedagte van oorwinning en 'n verhewe bykans onbereikbare God en Christus en nog nie die vroomheid van die Man van Smarte soos Wegman (1991:171) die vroomheid van die latere Middeleeue tipeer nie.
Teologies gesproke sou ons kon sê dat God dus in die ervaring van gelowiges ver en moeilik bereikbaar was en dat rituele daarvoor moes kompenseer. Rituele rakende relikwieë en heiliges was deurentyd pogings om God nader aan die mense te bring en om sy teenwoordigheid beter te beleef. Keith Pecklers skryf oor hierdie periode en merk op, "God was considered by many to be too far removed from normal, human experience. Mary and the saints, on the other hand, were far more accessible" (Pecklers, 2003:143). So byvoorbeeld het sekere heiliges ook mettertyd medies begin spesialiseer in byvoorbeeld oogprobleme of rugpyn. Populêre devosies of liturgiese vieringe van gelowiges buite die kerkgeboue en amptelike voorgeskrewe liturgie, soos met die stukkies kruis, was pogings van gelowiges om op 'n ietwat minder verwyderde vlak met God te kommunikeer, om te soek na waar hulle 'n genadige God kan vind, selfs al sou dit behels dat die ruimte buite die kerkgebou betree moes word in hierdie soeke. Martin Stringer (2005:150-154) praat in hierdie verband van die demotiese diskoers wat in die laat-Middeleeue onststaan het as reaksie op die belewenis in die vroeë Middeleeue. Hiermee bedoel Stringer dat die kerkvolk, die gewone lidmate, as gevolg van die magswanbalans wat oorheersend in die kerk in die hande van die geestelikes was, inklusief die liturgie (hegemoniese diskoers), hulle eie liturgiese rituele begin bedryf het. Hierdie vieringe van die gewone kerkvolk was pogings om los te kom van die oorheersing en om hulle eerlik uitdrukking te gee aan hulle eie geestelike behoeftes. Die kerk se reaksie was om dit te brandmerk as bygeloof, dit sodoende te verbied en gevolglik die mag te behou. Sommige van die rituele wat in die verloop van die Middeleeue ontstaan het sou inderdaad gesien kon word as oortredings van die tweede gebod van die tien gebooie (die beelde verbod), maar deurentyd oortredings wat verlang het om Jesus se grootste en eerste gebod na te kom. Dit was vorme van aanbidding wat spontaan ontwikkel het; rituele wat teen die heersende Godskonsepte van hulle tyd in dapper gesondig het. Sommige van hierdie rituele was ook voorbeelde van beswering. Daar was 'n ander wêreldbeeld en magte van buite was dikwels as bedreigend ervaar. Wegman (1991:165) gee in sy inleiding oor die Middeleeue as tydvak voorbeelde soos die pes en oorloë wat voorgekom het om van die vroeë Middeleeue 'n duistere tyd te maak. In die tweede artikel sal die oorbekende liturgiegeskiedenis van die verwording in die laat-Middeleeue gekenmerk deur die verkoop van aflate en wanpraktyke rakende die viering van die Mis en die Reformasie se reaksie asook latere liturgiese reaksies van die Konsilie van Trent gesystap word. Hierdie verkenning word verder geneem in die teenwoordige tyd in Suid-Afrika en die merkers van "handeling", "binne-buite" en van "kruise" bied weereens leiding.
Wainwright, G. 1992. "The Periods of Liturgical History". In: Jones, C. et al (reds.). The Study of Liturgy. Revised Edition. Londen: SPCK. Wegman, H.A.J. 1991. Riten en mythen. Liturgie in de geschiedenis van de christendom. Kampen: Uitgeverij Kok.
· Woodward, K. 1990. Making Saints. Londen: Chatto & Windus.  'n Neofiet is die tegniese term was verwys na 'n persoon wat pas gedoop is.