Boek spreker Sven Kockelmann via Sprekersbureau Assemblee Speakers
Presentator. Wil je Sven Kockelmann boeken? Assemblee Speakers is het officiële boekingskantoor van Sven Kockelmann.
Virtual Presenter, TV, Radio presentator | Journalist Herkoms van ’n aantal idiome
erfenis Die kleurryke herkoms van ’n aantal
van ons bekendste idiome
jy ’n remskoen of dalk voor op die wa? Lieg jy soos tandetrekker of is
jy straks geneig om soos ’n groot speld te verdwyn? Heel moontlik is
jy nie een van die karakters wat in hierdie idiome beskryf word nie, dog
ken jy wel ’n klompie mense wat aan een of meer van die genoemde
eienskappe beantwoord. Maar weet jy werklik waarom ons in ons taal
sekere mense so kleurryk beskrywe soos hierbo? I
N ons idiome, lees ons in ’n ander artikel
op die Mieliestronk-werf, “lê die hele wordingsgeskiedenis van
ons geliefde Afrikaans ingebed... en die unieke landelike verlede
van ons voorgeslagte wat deur swaarkry veredel is. Soos ons is, so doen ons. Soos ons doen, so praat
Anders gestel: die ganse karakter van ons
taal is deur invloede van die verlede gevorm—invloede waarvan
ons baiemaal net vaagweg of miskien glad nie eens meer bewus is
Dit is egter nie altyd maklik om die spesifieke bron van bepaalde
idiome na te speur
nie. Partykeer lewer sulke speurtogte boonop niks op nie, veral
waar die oorspronge in die oorlewering deur raaiselagtige beelde
versluier word. (Só het daardie enigmatiese Dawid wat die wortels gegrawe het lank ’n raaisel gebly, totdat taalgeleerdes begin agterkom het dat dit verband moet hou met die sogenaamde Dawidjieswortel of dawidjiewortel, ’n plantsoort wat giftig is vir diere. Deur iemand te wys waar dawidjiewortels begrawe is, of onder die grond lê, sal jy hom beslis ’n ding of twee leer. Die uitdrukking sou in die volksmond verander gewees het na "iemand wys waar Dawid die wortels gegrawe het".) Hoe ook al, die geskiedenis van
idiomatiese uitdrukkings bly een van die interessantste vertakkinge
van die taalkunde—en waar die herkoms van sulke segswyses wel
bekend is, kan dit tot interessante herontdekkings van die
lewenswyse van ons voorouers lei.
word vertel hoe en waar sekere van die bekendste uitdrukkings in
Afrikaans in der waarheid ontstaan het. Dis ’n onthullende reis
na vergange eeue—in Suid-Afrika en verder terug in die geskiedenis in Europa—toe die wêreld nog baie, baie anders was as vandag.
op die wa wees
die ou dae moes kinders en ondergeskiktes gesien maar nie gehoor
word nie—hulle moes hul plek ken en hulle nie ongevraagd tussen
die volwassenes of die gesiene mense inwurm nie. Voor op die wa
was die sitplek wat op die trekpad gereserveer is vir die boer en
sy vrou, of vir ander uitgelese mense in hul geselskap. Die
minderes moes agter op die wa saamry.
Ondergeskiktes wat hulle voor tuis gemaak
het, was dus letterlik "te voor op die wa", en hierdie
uitdrukking word vandag nog oordragtelik gebruik vir vrypostige
mense wat hulle regte toe-eien wat hulle nie toekom nie.
is nog een van ’n hele aantal idiome wat terug te voer is na die
dae van die wa en osse van ons voorsate. ’n Remskoen was ’n
boogvormige voorwerp wat onder ’n wiel vasgemaak is om ’n wa
langs ’n steil afdraande te laat rem. Mettertyd is dit gebruik
om na konserwatiewe mense te verwys wat alle vordering of
wat baie mensliewend of hulpvaardig is, word vandag nog baiemaal só
betitel. Dit is een van verskeie idiome wat Afrikaans aan die
Bybel te danke het.
Die Samaritane was ’n gemengde ras wat
gedeeltelik afgestam het van die Israeliete en gedeeltelik van
heidene soos die Assiriërs. In die tyd toe Jesus op aarde was, is
hulle nie hoog geag nie.
Tog het Jesus in ’n gelykenis vertel hoe
een van hierdie verstotelinge hom juis deur sy barmhartigheid
onderskei het. En as ons wil verwys na iemand wat hom oor sy
medemens se nood ontferm, noem ons hom steeds ’n barmhartige
iemand vir ons nie reg wys lyk nie, sal ons maklik skerts dat hy
met die maan gepla is. ’n Klompie geslagte gelede was dit egter
niks om grappies oor te maak nie, want sekere mense het werklik
gedink dat die maan ’n mens van jou verstand kon beroof.
As jy jou snags te veel aan maanlig
blootgestel het—só het hulle geglo—was jy ’n goeie
kandidaat vir die sielsiekegestig.
Maar sedertdien het mense selfs op die maan
geland en nie een van hulle het selfs ’n bietjie “snaaks”
geraak weens hul fisieke wandelinge op die aarde se natuurlike
satelliet nie. Wys jou...
beteken natuurlik dieselfde as om met die maan gepla te wees. Maar
die uitdrukking het ’n heel ander oorsprong. Dit is terug te
voer na ons voorsate in Europa wat veel meer met windmeulens te
doen gehad het as ons. En die wieke van ’n windmeul kon ’n
onverantwoordelike mens inderdaad met rampspoedige gevolge teen
die kop tref!
Die idioom is egter bes moontlik lewend
gehou deur die wêreldberoemde roman Don Quichot van die
Spaanse skrywer Miguel de Cervantes Saavedras (1547-1616).
Quichot, ’n maer, middeljarige landheer
van die platteland wat hom verbeel dat hy ’n ridder is, loop in
die roman ’n windmeul storm onder die indruk dat dit ’n reus
is. Maar soos daar in die verhaal staan: "Metdat hy die
windmeul nader, begin ’n oggendwindjie waai, wat die wieke laat
draai en Quichot ’n hou teen die kant van die kop gee wat hom op
die grond laat neerslaan."
Toegegee, eintlik was ou don Quichot al hoeka "in die bol gepik" nog voordat die windmeul hom so
venynig "geklap" het!
Soveel van iets weet as ’n kat
is ’n spesery wat uit die stampers van die krokusplant berei
word. Die Maleierslawe aan die Kaap was op hul beurt groot kenners
van speserye, omdat hulle uit die spesery-ryke Ooste hierheen
gebring is. Boonop was die Kaap op die seeroete tussen Europa en
die Ooste, en saffraan was dus vir die Kapenaars niks vreemds nie.
Hierdie feit kan ’n mens maklik mislei om te dink dat die uitdrukking hierbo aan die Kaap ontstaan het en dus so Afrikaans is as biltong. Ene N. Mansvelt maak immers reeds daarvan melding maak in sy Proeve
van een Kaaps-Hollandsch Iidioticon uit die Ou-Kaapse bestel.
Mansvelt het dit opgeteken as: "Wat weet die kat van
Maar soek jy verder, kom jy agter dat die idioom ook in Vlaams (die soort Nederlands wat in ’n deel van België gepraat word) bekend is: "Hij weet er zoveel van als de kat van saffraan".
Ook in Nederland is dit blykbaar nie heeltemal onbekend nie, ofskoon dit wil voorkom of die Nederlanders eintlik ’n ander variant ken: "Van iets zoveel verstand hebben als een koe van saffraan vreten".
Die laasgenoemde maak inderdaad meer sin, as ’n mens daaraan dink dat ’n koei ’n dier is wat wei, maar dat die krokusplant veelal in die Ooste groei. Koeie in Nederland sal dus natuurlik geen kennis van saffraan vreet hê nie!
Hoe die kat die koei in die uitdrukking kon vervang het, bly ’n vraag. Maar katte hou wel baie van kattekruid (Nepeta cataria), en dié is mos ook ’n kruie. Om die waarheid te sê, in die ou dae is ’n tee gemaak van kattekruid saam met saffraan geneeskundig aangewend, teen menslike siektes so uiteenlopend as skarlakenkoors en pokke tot verkoue en senuweetoevalle.
Waar kattekruid egter aan katte bekend was, moet saffraan vir hulle erg vreemd gewees het. Dit is ’n baie wilde raaiskoot, maar miskien-miskien lê die wortel van die kat-saffraan-uitdrukking dalk daar êrens!
Maar kom ons delf net so ’n klein bietjie dieper. Ander Nederlandse uitdrukkings wat opgeteken is en kennelik dieselfde beteken, is om soveel van iets te weet as ’n kalf van die hoogmis (’n Rooms-Katolieke plegtigheid), ’n os van musiek en ’n kat van Hebreeus. Ook: "Hij weet er net zo veel van als de kat van het wafelbakken."
In ’n dialek van Nederlands is waargeneem: "Hij weet er zooveel van as ’n katte van de
Met al die vorige in ag genome, is die volgende slotsom seker die waarskynlikste: Dit lyk of idiome met dieselfde betekenis in die volksmond so vermeng geraak het (oor die koei-en-saffraan en byvoorbeeld die kat-en-Hebreeus) dat die kat uiteindelik by die saffraan uitgekom het. (’n Proses van kontaminasie dus.)
Wie’t gesê ’n mens het nie ’n kat se kans om hierdie raaisel op te los nie?!
soos ’n tandetrekker
’n Tandetrekker en sy “slagoffer” op detail van
’n ou kunswerk van eeue gelede. Ons het darem self
die woorde aan die bokant van die prent in die
slinkse ou sieketrooster
Skildery gegrond op ’n kopergravure deur Lucas van Leyden / Openbare
besit vanweë ouderdom
tandartse van vanmelewe was nie almal opgeleide artse soos ons
hulle vandag ken nie. Trouens, allerhande kwakke het hulle die
vermoë aangematig om pynlike tande met brute geweld uit mense se
monde te pluk, en die arme lydendes het hulle laat begaan omdat
hulle met allerhande mooi woordjies gepaai is: "Toe maar, toe
maar, dit gaan glad nie seer wees nie."
Eers wanneer die kwak met ’n wilde
geworstel die tand stuk-stuk met sy primitiewe instrumente
uitgegrawe het, het die slagoffer terdeë besef hoe só ’n
tandetrekker kon lieg!
’n groot speld verdwyn
oorsprong van hierdie uitdrukking word duidelik as ons dink aan
die oorspronklike "Verdwyn soos ’n groot speld in ’n
hooimied", ’n vergelyking wat ook in Duits en Frans bekend
is. ’n Verwante Engelse idioom is die bekende "looking for
a needle in a haystack".
kloutjie by die oor bring
op die oog af duistere idioom beteken om uiteindelik te verstaan
hoe twee oënskynlik heeltemal uiteenlopende dinge tog bymekaar
aansluit. Miskien—maar dit is ook net ’n raaiskoot—hou dit
verband met vee wat deur veediewe in slagysters gevang is en
waarvan slegs die kloutjies in die ysters oorgebly het.
Al wat die veediewe daarna by hul
vleisbraaivure sou agterlaat, was die ingewande, beendere en
natuurlik die ore van die geslagte diere. As die veeboer egter
oplaas die kloutjie by so ’n agtergelate oor (met die boer se merk
daaraan) kon uitbring, sou hy agterkom hoe dinge inmekaarsteek en
genoeg bewyse hê om die skuldiges aan die pen te laat ry.
(Nadat ons die bostaande geskrywe het, het ons egter die volgende verklaring raakgeloop van die bekende taalkenner
dr. Anton Prinsloo:
Kloutjie: Die kloutjie by die oor kry
(probeer om twee teenstrydighede met mekaar te versoen; probeer om ’n storie geloofwaardig te laat klink)
Na aanleiding van 'n gedig van ongeveer 1854 van ’n Duitse digter, Fritz Reuter, waarin vertel word hoedat ’n jagter ’n bok met een skoot deur die klou en deur die oor geskiet het. Die bok was dan op daardie oomblik besig om met die klou agter die oor te krap.)
Daar sal dadels van kom • Herman Toerien se
vertelling op Praag.co.za oor die moontlike herkoms van hierdie idoom is baie interessant:
TEN SLOTTE kan ons sê dat die landelike verlede van ons
Afrikaanssprekendes miskien nêrens so duidelik vasgelê is as in
die haas oneindige voorraad idiomatiese vergelykings met ’n
plattelandse agtergrond wat in die spreektaal bestaan of tot
betreklik onlangs nog bestaan het nie.
Dink maar aan: ’n Plooigesig soos ’n mofskaap Knypknieë soos ’n grooteier-koei
Wye neusgate soos ’n flou perd Groot ore soos ’n bakoond
Wegstaan-voortande soos ’n stalvurk Hol toonnaels soos ’n soplepel Hol wange soos ’n toegeslane brood
Skurwe pote soos ’n vleipatat Kort en dik soos ’n petrolblik
... en duisende ander. Ons hoef nie eens te wonder hoe sulke
uitdrukkings ontstaan het nie. En die betekenisse lê voor die
hand. Uit die milieu van die boereplase het ’n idiomeskat uniek
aan Afrika in ’n Germaanse taal ontwikkel, waarvan sekere
reste bes moontlik behoue kan bly lank nadat die rekenaar ons
wêreld in ’n digitale doolhof verander het.
• Lees ook op Mieliestronk dr. Anton Prinsloo se interessante verklarings van die herkoms van talle Afrikaanse spreekwoorde