Gegee sy geografiese ligging is die US aan die begin van die 1990's algemeen beskou as die instelling wat die beste kans het om 'n oorwegend Afrikaans-medium universiteit te bly en daardeur die toekoms van Afrikaans as openbare taal te help verseker. Vir die doel van transformasie is die natuurlike teiken die bruin Afrikaanssprekendes, wat van al die gemeenskappe in die land die groep is met die laagste deelname aan universiteitopleiding.
Gedurende die twintig jaar na 1995 het die getal studente in die Afrikaanse kategorie aan die US in 'n band van tussen 11 000 en 13 300 beweeg. In hierdie periode het sowel die nie-Afrikaanse studente as die totaal studente verdriedubbel.
'n Belangrike syfer is die getal swart studente. Met die uitbreiding van die T-opsie vanaf 2005 is dikwels in die vergaderings van die US-Raad gesê dat dit noodsaaklik is om swart studente te trek en dat die druk van die regering in hierdie verband onverpoos is. Tabel 6 gee 'n heeltemal ander indruk. As vir die swart getal die syfers vir Xhosa-sprekers en sprekers van ander Suid-Afrikaanste tale geneem word, het die proporsie swart studente van 3,6% tot 7, 0% gestyg, en die totale getal van 800 tot ongeveer 2000. Dit is kwalik die soort van resultaat wat die invoer regverdig van 'n voertaalmedium wat ongetoets is en nooit behoorlik gemonitor is nie. In die enigste onafhanklike meningsopname wat onderneem is, het swart studente onomwonde hul voorkeur vir parallelmedium uitgespreek.
'n Verslag van 1999 aan die US Rektor het gewaarsku dat daar dosente is wat optree op 'n wyse wat bots met die formele taalbeleid en bygevoeg dat dit dringend noodsaaklik was dat 'n ondubbelsinnige beleid aanvaar word (Giliomee & Schlemmer 1999). Die US het in hierdie jaar reeds die taal-kantelpunt bereik waarvan Gerwel gepraat het.
In 'n prominente advertensie in Rapport van 6 Oktober 2014 het die UV verklaar: "Ons bly verbind tot ons parallelmedium-onderrig waarin Afrikaans steeds 'n taal van onderrig is." Hierdie verklaring steek egter meer weg as wat dit openbaar. Die talekomitee het in 2011 ophou funksioneer Die indruk bestaan dat op dekaansvlak al meer Afrikaanse klasse in 'n parallelmedium-opset afgeskaf word wanneer te min studente vir die Afrikaanse stroom ingeskryf het. Dit is egter nie verklaarde beleid, soos in die geval van die UP nie. Die universiteit publiseer ook nie, soos die UP en US, 'n tabel van die proposies van die onderskeie voertaalopsies wat gebruik word nie. Daar is blykbaar ook geen doeltreffende monitering van die voertaalbeleid nie.
Met vasberade leiding sou 'n kernaanbod van Afrikaansmedium-klasse 'n opsie gewees het, maar die kans lyk skraal dat so iets ontwikkel sal word onder die huidige bestuur. Die Rekor, Jonathan Jansen, het verklaar dat die beste oplossing vir die land se opvoedkundige krisis is om kinders van die heel eerste skooldag in Engels te onderrig. Hy sien instellings wat Afrikaansmedium of hoofsaaklik Afrikaansmedium is as "'n ernstige berdreiging vir rassevrede in Suid-Afrika". Hy impliseer dat rassisme van een geslag na die ander veral in Afrikaans oorgedra word (Jansen 2013). Jansen se voorstelle bots met sowel die regering se taalbleid as die grondwet.
Vroeg in 2014 het die kwessie van ontgroening op die kampus gelei tot 'n ondersoek na die kampuskultuur waarby voertaal ingesluit is. Die Raad het vir dié doel 'n komitee onder leiding van Leon Wessels aangewys om die studentekultuur te ondersoek. Die Wessels-komitee het aan die Raad van die Noordwes-Universiteit gerapporteer dat dit onaanvaarbaar is dat jong Afrikaners uit "Afrikanerskole" so 'n groot deel van die studentegetalle uitmaak. Dit spreek die oordeel uit dat die gebruik van Afrikaans op die kampus nasionale samehorigheid teenwerk en beveel aan dat daar 'n "radikale verdunning" van die Afrikaanse "konsentrasie" op die kampus deurgevoer moet word. Dit moet gedoen word deur nasionale demografie op die hostelle af te dwing en doelgerig swart dosente aan te stel sodat die doserende personeel toenemend die rassesamestelling van die land weerspieël (Afriforum Jeug 2014). Die universiteitsraad het op gebreke in die verslag gewys en sy eie verslag na die minister gestuur.
Hierdie is 'n vorm van kulturele totalitarisme, wat by 'n diktatuur eerder as enige demokrasie hoort. Behalwe vir die ongrondwetlikheid van die uitspraak, skyn die minister ook onbewus te wees van die regering se eie beleid oor hoër onderwys wat in 2002 gepubliseer is as die "Language Policy in Higher Education". Soos Bekker (2014) aanvoer, beteken die verslag van die Wesselskomitee en die minister se uitsprake effektief die einde van enige kans vir Afrikaanssprekendes om oorwegend in hul moedertaal te studeer.
Op die gebied van taal, kultuur en onderwys is die prentjie ten opsigte van Afrikaans kompleks en op die oog af vol teenstrydighede. Op die vlak van verbruik of konsumpsie lyk dit of Afrikaans floreer. Koerante, tydskrifte, boeke, musiek, 'n nasionale radiosender, 'n televisiekanaal, en woorden kunstefeeste getuig van 'n lewenskragtige kultuur.
NB Uitgewers is tans die grootste uitgewery in die land en KykNet is naas sport een van die winsgewendste kanale op die Multichoice-boeket. Op hul eie kry die Afrikaanse dagblaaie finansieel swaar maar hulle vorm deel van 'n magtige mediakonglomoraat met die vermoë om die koerante as verliesmakers te subsidieer. Kragtige fondse soos die Hiemstra Trust, Het Jan Marais Nationale Fonds en Dagbreek Trust maak die publikasie van manuskripte moontlik wat andersins nie 'n uitgewer sou gevind het nie. In die land is daar 'n groter literêre produksie in Afrikaans as in Engels. 'n Gesofistikeerde nuwe generasie Afrikaanse films maak sterk opgang.
Daar word soms geargumenteer dat Afrikaans nie bedreig word omdat dit al meer uit universiteite en hoërskole verdring word nie. Diegene wat hierdie standpunt inneem, verwys dan na die Skandinawiese lande en etlike ander kleiner lande in Europa waar universiteitsonderrig al meer in Engels plaasvind. Daar is egter 'n wesenlike verskil. In al hierdie lande is die taal van die politieke stelsel, die staatsdiens en 'n groot deel van die mark nog steeds die landstaal. Vaardigheid in die landstaal bly 'n vereiste in die meeste werksgeleenthede. Dit is nie die geval met Afrikaans nie.
Die enigste plek vir hoër onderwys waar Afrikaans nie in 'n krisis verkeer nie, is in 'n klein private instelling, wat pas begin het. Dit is die Akademie, gestig as deel van die Solidariteit-beweging. Dit het aan die begin van 2014 iets meer as 200 studente gehad asook twee graadkursusse, 'n paar driejaar diplomas en 'n klompie hoër onderwyssertifikate. Dit word net na-uurs aangebied, en daar is nie 'n studentelewe nie, wat vir jong mense baie belangrik is. Die plan is om dit eers op 'n klein skaal te bou, al die stelsels te toets en te verbeter, en dan vinnig groter te maak namate die tyd ryp raak. Solidariteit is tans in die gevorderde stadium van 'n ondersoek na Verpleegopleiding in samewerking met privaathospitale, wat die deurbraak kan wees waarna die beweging soek.