Dekolonisasie van kurrikulum aan universiteite: Waardelose of sinryke diskoers?Studentebetogings (Oktober 2015) (Foto: verskeie bronne, sosiale media) Deur prof. Theodor Neethling, hoof van die Departement Politieke Studie en Regeerkunde aan die Universiteit van die Vrystaat Die “dekolonisasie van die kurrikulum” op Suid-Afrikaanse universiteitskampusse is ŉ veelbesproke en omstrede tema. Dit het trouens in ŉ hewige diskoers op van ons kampusse ontaard, waar heelwat akademiese onsinnigheid en politieke retoriek opgedis word. Dié diskoers volg ná die #Rhodes Must Fall-beweging en die #Fees Must Fall-veldtog. Vir my bly die vraag: Wat moet dit in praktiese terme inhou nadat die debatte bedaar het? Heelwat is kwytgeraak op akademiese forums oor dekolonisasie, maar amper niks van wat gesê en geskryf is, kon my oortuig daar is diepsinnige en praktiese waarde opgesluit in die diskoerse rondom dekolonisasie wat landwyd gevoer is nie. Daar was wel ŉ enkele positiewe noot, maar later meer hieroor. Die kernvraag by Suid-Afrikaanse universiteite is: Wat is kennis, hoe word dit geskep en deur wie? Hieruit volg die kritiese vraag: Is ons kennis koloniaal van aard en behels dit ŉ miskenning van stemme en insigte uit die Afrikakonteks? Veral swart dosente en studente voel soms die kennisbasis berus te veel op kennisskepping by Westerse universiteite. Daarom meen hulle die kurrikulum moet “gedekoloniseer” word. Ná ŉ voorlopige ontleding van al die debatte op ons kampusse landwyd, is my slotsom daar is uiteenlopende perspektiewe en strewes. Daar is onder meer uiters radikale politieke standpunte, soos dié van die gewese EFF-swaargewig, Andile Mngxitama, wat die verband tussen dekolonisasie enersyds en die afbrand van universiteite in Suid-Afrika as koloniale instelling andersyds uitgespel het. Ander weer, waaronder akademici soos die Karibiese akademikus, prof. Nelson Maldonado-Torres, het tydens ŉ gaslesing by Unisa vroeër vanjaar, aan die hand gedoen die dekolonisasieproses van die kurrikulum moet summier deurgevoer word deur ŉ opskorting daarvan. As ek reg verstaan, beteken dit alles moet gestop en oorgedoen word. Die betrokke professor en ŉ paar Unisa-akademici het ook ŉ klompie bykomende insette gelewer, maar niks daarvan was myns insiens van enige praktiese waarde nie. Een van talle Suid-Afrikaanse akademici wat van hom laat hoor het, is ene Harry Garuba, ŉ dosent in Afrikastudie aan die Universiteit van Kaapstad. Garuba het verduidelik die akademiese fokus in Kenia het beweeg na ŉ kurrikulum wat die fokus eerstens op Kenia, dan op Oos-Afrika en dan op Afrika plaas. Op ŉ ander punt het hy in praktiese terme probeer aanvoer mediese studente of studente van farmakologie moet ook kyk na “my ouma se medisinale kure”, omdat hy meen dit is net so effektief is as konvensionele medisyne. Die afleiding is dat dit vir Garbuba daaroor gaan dat inheemse kennis ook van waarde geag moet word en nie slegs die Westerse kennisbasis nie. ŉ Punt wat Garuba egter ook maak, is een wat dikwels in gesprekke rondom dekolonisasie op ons kampusse geopper word. Hy reken Cecil John Rhodes se standbeeld is weliswaar fisies van die kampus van die Universiteit van Kaapstad verwyder, maar die Rhodes-paradigma is diep ingebed in ons denke op kampusse en speel op ŉ bepaalde wyse uit in die onderrig en navorsingspraktyke van akademici en dit waaraan studente in lesinglokale blootgestel word. Vir Garuba en voorstaanders van die dekolonisasieprojek, is dit die kern van die probleem wat uitgesny moet word. Wat veral opval van die dekolonisasiediskoers, is dat dit hoofsaaklik deur akademici en studente in die breë sosiale wetenskappe gedryf word, waaronder sosioloë, filosowe, antropoloë, politieke wetenskaplikes en taalkundiges. Stemme uit die breë natuurwetenskappe is grootliks afwesig. Die vraag is dan ook of dissiplines soos fisika, chemie, mmikrobiologie en ander akademiese dissiplines hoegenaamd hierdeur geraak of verander kan word, met ander woorde, gedekoloniseer kan word. Een natuurwetenskaplike wat wel van hom laat hoor, is Brian Kamanzi, ŉ elektriese ingenieur en skrywer aan die Universiteit van Kaapstad. Hy lewer in ŉ artikel ŉ relaas oor wat dekolonisasie behoort te behels. Baie daarvan stem breedweg ooreen met wat deur sommiges in die sosiale wetenskappe aangevoer word. Wanneer hy wel by elektriese ingenieurswese uitkom, maak hy wesenlik die punt dat die sogenaamde harde wetenskappe (natuurwetenskappe) omsien na die tegnologiese behoeftes van die “moderne” mens. Uiteindelik lewer sy betoog min op in terme van wat sogenaamd gedekoloniseer kan word rondom die argument dat daar meer kritiese denke onder ingenieurs moet wees. Laasgenoemde behels volgens hom meer kritiese vrae aangaande sake soos die uitbuitende aard van die ekonomie, geslag- en rassediskriminasie in die ekonomiese sektor, asook die behoeftes van die staat en hoe dit met die sosiaal-ekonomiese rol van die ingenieur verband hou. Vir my lyk dit egter na niks meer nie as ŉ betreklik oppervlakkige toevoeging van perspektiewe vanuit die sosiale wetenskappe tot die ingenieurswese. Tussen al die aandrang op dekolonisasie – wat wissel van radikale en grootliks oppervlakkige politieke retoriek, tot die strewe na ŉ afgeskaalde Westerse kennisbasis – is daar wel ŉ stukkie leeswerk wat ek persoonlik betekenisvol gevind het. Die outeur is prof. Achille Mbembe, ŉ gerekende politieke wetenskaplike en filosoof van Kameroen, wat tans verbonde is aan die Universiteit van die Witwatersrand. Die titel van sy artikel is Decolonizing Knowledge and the Question of the Archive. Volgens hom moet Suid-Afrikaanse universiteite nie langer poog om skaalmodelle van Oxford of Cambridge te wees nie. Ons universiteite kan ook nie hul kennisbasis uitsluitlik of selfs grootliks op Westerse kennis bou nie. Die kennisbasis strek immers breër as Westerse insigte en bydraes – ŉ punt wat sekerlik veral in die breë sosiale wetenskappe geldig is. Dink maar aan die wonderlike insigte van die beroemde Afrika-filosoof, prof. Ali Mazrui. Mbembe waarsku terselfdertyd ernstig dat dekolonisasie nie mag omskakel na die Afrikanisering van universiteite nie. Hy meen dekolonisasie impliseer nie Afrikanisering nie. Trouens, hy bou sy argument verbasend genoeg op Frantz Fanon (die hoogs-invloedryke anti-koloniale denker) se kritiek en weersin teen Afrikanisering. Hy voer aan Fanon ondersteun nie Afrikanisering nie omdat dit bykans altyd gepaard gegaan het met pogings om vreemdelinge (“foreigners”) uit te dryf. Slegte nuus vir diegene wat die Afrikanisering van Suid-Afrikaanse kampusse bepleit, is Mbembe se oortuigende betoog dat universiteite in ŉ moderne konteks van globalisering funksioneer en oorleef. Dit kom basies neer op die standpunt dat kennis van ŉ globale aard is en nie parogiaal mag en kan wees nie. Ofskoon Mbembe dit betreur, wys hy daarop universiteite wat agterbly in die globale konteks word “boskolleges” waar semi-gekwalifiseerde studente met groot skuld afstudeer en uiteindelik die kans staan om werkloos te wees en weggestoot te word van die sosiale en ekonomiese voordele in hul samelewings. Hierteenoor staan “wêreldklas-universiteite” en die wenners in hul geledere. Hiervan kan die voorstaanders van Afrikanisering en ŉ ‘gedekoloniseerde kennisbasis’ gerus kennis neem. Myns insiens is daar veel te leer uit Mbembe se betoë, wat terloops baie verder strek as die enkele punte hierbo. Laastens moet ek wys op Mbembe se perspektief dat talle universiteite in die opkomende lande in die Ooste sterk aansluiting vind by die konsep van “wêreldklas universiteite”. Trouens, hulle doen hulle voor as “sleutelpunte vir nuwe golwe van geglobaliseerde opvoeding”. Daarom bevind duisende Chinese studente hulle in die VSA met sy sterk Westerse kennisbasis. Met ander woorde, die talle top Oosterse universiteite besef die Westerse kennisbasis kan gewoon nie geïgnoreer word nie. Wat Suid-Afrikaanse universiteite betref, meen Mbembe hulle moet wel hul plek op die vasteland van Afrika begryp en omarm, maar hulle moet beslis veel wyer as die kontinent kyk en selfs nie Suid-Afrikaans-gesentreerd oor opvoeding en vaardighede dink nie. Uiteindelik is my slotsom Achille Mbembe – te midde van al die retoriek en onsinnigheid wat in die afgelope tyd oor dekolonisasie kwytgeraak is – bring insigte na vore waarmee ek my kan vereenselwig. Meer nog: Dit help ook om perspektief te bring te midde van die kritiese vrae wat op ons kampusse geopper word rondom kurrikulumsake en wat Suid-Afrikaanse universiteite hul studente moet bied sover dit toekomstige onderrig en leer betref.