Magoza lawa yo Sivela na Mafambiselo ya Vuyimana bya Vadyondzi eSwikolweni ya sungule ku va na nkoka hikwalaho ka ku khumbheka ka hina hi vuyimana bya vadyondzi eswikolweni swa mfumo. Ndzawulo ya Dyondzo yi vona vutihlamuleri na nkucetelo wa endlelo ra dyondzo hi ndlela leyi, na ku vona ka vaakatiko hi xitalo, tsalwa leri xikongomelo xa rona i ku veka erivaleni xiyimo mayelana na vuyimana bya vadyondzi.
I xikongomelo xa hina ku nyika mbango laha vadyondzi va nga ta tivisiwa hi xitalo hi timhaka to veleka/tswala na ku va na mahungu lawa ya nga ta va pfuna ku endla swiboho swa vutihlamuleri. Hi ku ngetelela, hi na xikongomelo xo tivisa vadyondzi lava khumbhekaka hi timfanelo ta vona ta dyondzo, na ku seketela vadyondzisi eka ku fambisa swivangelo swa vuyimana bya vadyondzi eswikolweni. Vadyondzi vo tala eka swikolo swa mfumo, a va twisisi leswaku vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga byi vula yini hi timfanelo ta vona ta nawu na vutihlamuleri.
Eku sunguleni, na le henhla ka goza rin'wana na rin'wana, mahungu lama nga erivaleni ma tlhela ma va na ntiyelo ma fanele ma hlamuseriwa leswaku vana va fanele va hambana na ku endla etimhakeni ta masangu. Ku na swivangelo swo tala swa leswi, ngopfu ngopfu mimbuyelo yo ka yi nga ri kahle yo hlangana na mavabyi yo vangiwa hi timhaka ta masangu, ku katsa HIV na AIDS, na mintshikelelo yo landzula vuyimana eka vutomi bya vanhwanyana. Hi ku xixima loku swi fanele swi tiviwa leswaku vuyimana bya loko vana va ha ri vantsongo byi na ntshikelelo wukulukumba eka vanhwanyana ku tlula eka majaha laya nga vatsawari. Vadyondzisi, vatswari, vahlayisi/valanguteri na vanhu va fanele va tsundzuxa vadyondzi ku papalata vutihlamuleri bya timhaka ta masangu nkarhi wu nga si fika.
Ku nghenelerisa vahoxi va xandla lava nga fanela, na ku hlanganisa magoza lawa na maendlelo lama nga kona na swivumbeko. Vanghenisi va xandla va katsa vatswari, vadyondzi, vadyondzisi, vaakatiko, Minhlangano leyi nga riki ya Mfumo (NGO's), Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS), na Ndzawulo ya Dyondzo, Rihanyo na Nhluvukiso wa Vanhu.
Magoza ya tiyisisiwile na ku hlayiseka eka xiyimo xo sivela- ku sivela na ku hunguta vuyimana, na HIV na mavabyi man'wana lama vangiwaka hi timhaka ta masangu - ku endlela ku tlakusa ku dyondza, nhluvuko na mixaka ya mahanyelo layi hanyeke kahle eka vadyondzi hinkwavo. Magoza lawa ma fungha nkoka wa dyondzo ya timhaka ta masangu, minongonoko ya dyondzo ya HIV na AIDS, na dyondzo ya vuntangha exikarhi ka vadyondzi. Kambe swa voniwa leswaku vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga byi nga humelela, na swona magoza ya nyika maendlelo na swiletelo leswi faneleke swi landzeleriwa eka milandzu laha vadyondzi va vaka vayimani.
Magoza ya pfuniwa ku ya emahlweni hi milawu yinharhu ya nkoka ya vumbiwa:ti mfanelo ta ndzingano, timfanelo ta dyondzo na timfanelo ta n'wana (ku katsa na n'wana loyi a ha ku velekiwaka). Magoza ma tekela enhlokweni nawu na swilaveko swin'wana mayelana na vana na vuyimana. Ya seketeriwa hi na ku ngetelela Pholisi ya Rixaka ya HIV/AIDS eka vadyondzi na vadyondzisi (Gazzete ya Mfumo 20372 ya ti 10 Mhawuri 1999), leyi vulaka leswaku "Ku na swiyenge swa le henhla swa vanhu lava nga na migingiriko ya le henhla ya timhaka ta masangu eka ntlawa wa vadyondzi eswikolweni. Leswi swi tlakusa xiyimo xa ku hundziseriwa ka mavabyi ya HIV eswikolweni na mavandla yo yisa emahlweni tidyondzo na vuleteri. Handle ka dyondzo ya timhaka ta masangu, dyondzo ya mahanyelo lamanene na vutshila bya vutomi leswi nyikiwaka hi vadyondzisi, vatswari na vahlayisi swi fanele swi hlohleteriwa ku nyika vana va vona milawu ya mahanyelo leyinene, dyondzo ya timhaka ta masangu, na vuleteri mayelana na ku papalata timhaka ta masangu ku fikela loko munhu a tekiwa, na ku tshembheka eka vanghana va vona".
Ndzawulo ya Dyondzo yi bumabumela hi matimba ku papalata migingiriko ya timhaka ta masangu eka vadyondzi. Minongonoko yo tshikelela ku papalata, leyi nga kongomisa eka vanhwanyana na vafana, yi fanele yi va kona eka swikolo swa mfumo.
Ku ya hi vumbiwa, Nawu wa swikolo swa Afrika Dzonga, na Nawu wo tlakusa ndzingano na ku sivela xihlawuhlawu (No 4 wa 2000), vana va xikolo lava nga biha emirini a va fanelanga ku hlawuriwa.
Hi Mawuwani 2000, khansele ya Vaholobye va dyondzo yi humesile xitatimente lexi a xi kombisa leswaku vadyondzi lava nga vayimani a va fanelanga ku hlongoriwa exikolweni.
Ndzawulo ya Dyondzo yi phikelela ku endla leswaku vadyondzi, hinkwavo vanhwanyana na vafana, va dyondzisiswa hi mimbuyelo yo tinghenelerisa eka timhaka ta masangu, na ku pfuna vana lavantsongo ku endla swiboho leswi nga ta sirhelela rihanyo ra vona na ku seketela mfikelelo wa vona eka mintirho ya dyondzo.
Va endla swiboho leswi nga fanela hi migingiriko leyi nga na matimba eka rihanyu ra vutomi bya vona na nkarhi wa ku humelela eka tidyondzo ta vona.
Minongonoko yo sivela yi fanele yi nyikiwa hi ku tirhisana na ti NGO na tiejensi tin'wana, na swona ti fanele ti nyika mahungu na dyondzo leyi akaka ehenhla ka vutivi bya mudyondzi, vutshila, milawu ya mahanyelo leyi va tshembhaka leswaku yi na nkoka na mavonelo ya swilo. Tanihi goza leri nga kongomisiwa ku sivela, swikolo swi fanele swi nyika vuleteri bya nkoka na nseketelo eka vadyondzi lava pfumalaka nsirhelelo, lava ku nga vona va nga eka xiyimo xa nghozi.
Xitatimente xa Rixaka xa nxaxameto wa tidyondzo xi nyika minongonoko hi xitalo ya vutshila bya vutomi eka ndhawu ya dyondzo ya vuleteri bya vutomi, leyi yi sindzisiwaka ku sukela eka ntlawa wa R ku fikela eka ntlawa wa 12. Dyondzo ya vutshila bya vutomi i nongonoko lowu wu tirhanaka na tinhlokomhaka leti khumbhaka mudyondzi wun'wana na wun'wana na mudyondzisi.
Ku xanisa hi swa masangu, ku katsa na ku tshama u karhi u khomakhoma, madzolonga ya rimbewu, papa na n'wana kumbe buti na sesi va endla timhaka ta masangu, na ku pfinya.
Loko tin'wana ta tinhlokomhaka leti ti tika ku tidyondzisa, hikwalaho ka ku vilerisa ka ntumbuluko wa timhaka leti ti hlamuseriwaka, i swa nkoka leswaku vadyondzisi lava nga fanela va lulamiseriwa ku endla sweswo, na ku va nyika switirho leswi lavekaka ku tirhana na timhaka tin'wana na tin'wana leti khumbhaka vadyondzi. Dyondzo ya vuntangha tanihi vonelo yi fanele yi tshikeleriwa yi tlhela yi va xiphemu xa nongonoko wun'wana na wun'wana lowu nga ta nghenelela, tanihi laha yi nga voniwa yi ri na vuswikoti tanihi endlelo ro lulamisa timhaka teto hi ndlela yo pfuleka, na ku cinca mavonelo na mahanyelo hinkwaswo. Xin'wana xa nkoka ku humelela swi fanele swi kombisiwa na ku tlangeriwa ku endlela ku bohelela mahanyelo lamanene exikarhi ka vadyondzi.
Eka swiyimo laha magoza yo sivela ya tsandzekaka na vadyondzi va kumeka va ri vayimani, ndlela ya dyondzo yi boheleriwa ku fambisa xiyimo hi ku ringanisa ku tsakela ko antswa ka munhu ehenhla ka vadyondzi lavan'wana, vadyondzisi, xikolo na vaakatiko va xona. Xikongomelo xa nkunguhato lowu wa vufambisi i ku pfuna na ku seketela mudyondzi loyi a nga muyimani, ku letela mutswari wa xinuna/tatana wa n'wana, loko na yena a ri mudyondzi, mayelana na vutihlamuleri bya yena, na ku pfuna vadyondzi lavan'wana, swirho swa vatirhi na vatswari lava khumbhekaka hi vuyimana lebyi.
Eku sunguleni, nandzu wun'wana na wun'wana wu fanele wu tirhiwa hi xihundla.
Vonelo leri nga katsiwa eka dyondzo ri andlala ku tinyiketela ka hina eka ku nyika minkarhi ya dyondzo eka vadyondzi lava hlanganaka kumbe lava nga hlangana na mahika eka ku dyondza kumbe lava nga eka xiyimo xo lava ku humelela hi ku va vayimani hikwalaho ka ku hluleka ka ndlela ya dyondzo na vuleteri ku amukela swilaveko swa vona swo dyondza.
Nawu wa vuleteri wa ku nghenelela ka vufambisi wu fanele wu va nhlamulo leyi nga fanela ku endlela ku hlayisa swilaveko swa dyondzo swa mudyondzi. Xiyimo xin'wana na xin'wana xi ta pimanyisiwa nkarhi na nkarhi.
Eka xiyimo laha mudyondzi a va ka muyimani, maendlelo lama landzelaka ma bumabumeriwile, na swiyimo na vutihlamuleri bya vadyondzi, vadyondzisi, swikolo na Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha.
Mudyondzi loyi a nga muyimani, kumbe u na swivangelo swo tshembha leswaku a nga va a ri muyimani, u fanele a tivisa mhunhu hi xihatla exikolweni, ngopfu-ngopfu mudyondzisi wa xiyimo xa le henhla loyi a nga nyikiwa ntirho wolowo hi nhloko ya xikolo. Mudyondzisi kumbe vadyondzisi lava nga nyikiwa ntirho va fanele va va na vutihlamuleri byo simeka na ku fambisa magoza lawa, hi ku yimela xikolo. Mudyondzi loyi a lemukaka leswaku mudyondzi wun'wana i muyimani u fanele hi xihatla a tivisa xikolo.
Laha swi nga kotekaka, kumbe hi xihatla, mudyondzi u fanele a hundziseriwa etliliniki ya rihanyo hi xikolo, na ku nyika eka xikolo, hi nkarhi na nkarhi, tsalwa ro nghenela. Vaxiphurofexini xa rihanyo va fanele va nyika switsundzuxo eka mudyondzi mayelana na tindlela ta ku herisa ndhwalo wa vuyimana, na mahungu man'wana na man'wana lama lavekaka.
Mudyondzi u fanele a lemukisiwa hi mhaka ya leswaku a ku na switirhisiwa swa rihanyo/vutshunguri ku khoma ntirho wa ku velekiwa ka vana exikolweni, na leswi swi nga humelelaka mayelana na rihanyo ra vona na xiyimo xo ka xi nga tsakisi lexi nga onhaka miehleketo ya mhani, n'wana loyi wa ha ku velekiwaka na vanhu hinkwavo va xikolo leswi nga ta tumbuluka eka vuyimana lebyi tumbetiweke, kumbe loko n'wana a velekeriwa exikolweni. Mudyondzi(na tatana wa n'wana, loko na yena a ri mudyondzi) va nga kombela, kumbe ku laveka ku teka, livhi ya ku kumeka va nga ri kona exikolweni, ku katsa na nkarhi wo ringanela ku hlamusela swivilelo hinkwaswo swo sungula na leswi nga ta va endzhaku leswi khumbhaka rihanyo, na ku sungula ku hlayisa n'wana. Ku hava nkarhi lowu nga bohiwa hi vanhu lowu nga kombisiwa hi xikongomelo lexi, loko swi ta ya hi xiyimo xa nandzu hinkwawo. Kambe i ku vona ka Ndzawulo ya Dyondzo leswaku vadyondzi tanihi vatswari va fanele vava na vutihlamuleri hinkwabyo/hi xitalo bya vutswari bya vona na leswaku nkarhi wa ku va va nga ri kona ku fikela kwolomu ka malembe mambirhi wu nga va wu fanerile eka xikongomelo lexi. Ku hava mudyondzi loyi a nga ta tlhela a amukeriwa ra vumbirhi hi lembe leri fanaka leri a nga suka exikolweni hikwalaho ka vuyimana.
A nga si tlhelela exikolweni, mudyondzi u fanele a humesa xiviko xa vumbhoni bya rihanyo lexi hlambanyaku leswaku u ringanerile ku sungula tidyondzo ta yena. Mudyondzi u fanele a tlhela a lemukisiwa leswaku, endzhaku kaku velekiwa ka n'wana timfanelo ta n'wana loyi a ha ku velekiwaka ti fanele ti sirheleriwa, na swona u fanele a kombisa exikolweni leswaku malulamiselo lama nga fanela ma endliwile ku hlayisa na vuhlayiseki bya n'wana.
Xikolo xi fanele xi papalata magoza man'wana na man'wana lama nga ta endla xihlawuhlawu ehenhla ka mudyondzi loyi a nga muyimani. Kambe mudyondzi loyi a nga muyimani u fanele a twisisa leswaku swin'wana swa swirho swa xikolo swi ta va swi nga tiyimiselanga ku pfumela na ku kombisa nseketelo eka xiyimo xa vona hikwalaho ka endlelo ra mahanyelo lawa va nga tinghenelerisa eka wona./va tshembhelaka eka wona.
Vatswari na vahlayisi ava fanelanga ku voniwa nandzu eka vutihlamuleri bya vona mayelana na n'wana wa vona wa muyimani, na swona va fanele va va vona va rhangelaka eka ku tirhisana na xikolo ku seketela na ku kambisisa rihanyo na leswaku ntirho wa yena wu fambisa ku yini. Vatswari na vahlayisi va fanele va vona leswaku xikolo xi tivisiwa nkarhi na nkarhi hi xiyimo xa n'wana, va vona leswaku u ya etliliniki ya rihanyo, na swona swiviko swa tivisiwa exikolweni.
Vatswari kumbe vahlayisi va fanele va teka switepe ku vona leswaku ku ya hi loko swi koteka leswaku n'wana wa vona a kuma mintirho ya le tlilasini na tiasayimente hi nkarhi wun'wana na wun'wana lowu a nga ta va a nga ri kona exikolweni, na leswaku mintirho hinkwayo na tiasayimente leswi nga endliwa swi hela swi tlheriseriwa exikolweni ku ya kamberiwa.
Swikolo swi fanele swi hlohletela vadyondzi ku ya emahlweni na tidyondzo ta vona ku nga si velekiwa kumbe loko n'wana a velekiwile. Vadyondzisi va fanele va ya emahlweni va nyika nseketelo wa dyondzo eka mudyondzi, hi swivangelo swo karhi, na hi tindlela to karhi leti kotekaka ti nyikiwa eka xiyimo xo karhi.
Hi ku ngetelela, swikolo swi fanele ku vona leswaku ndlela yo twisisa na ku xixima swi kona mayelana na vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga, na swona va fanele va veka endhawini mintolovelo leyi nga fanela ku tirhana na swivilelo swa xihlawuhlawu, mimbulavulo ya rivengo kumbe minhlaselo leyi nga ta tumbuluka.
Ku humesa xihundla hi ndlela yo avanyisa kumbe yo ka yi nga ri kahle.
Laha swi kotekaka, vadyondzi, endzhaku ka loko va velekile, va nga nyikiwa switsundzuxo kumbe ku kombiwa ndlela eka ku va mhani na ku hlayisa n'wana. Mudyondzisi wa vuleteri bya vutomi, mutsundzuxi, kumbe xirho xa mintirho ya miehleketo loko xi ri kona, kumbe munhu wun'wana na wun'wana loyi a nga fanela, u fanele a nyika mhani na papa, loko na yena a ri mudyondzi, switsundzuxi eka swiyimo na vutihlamuleri tanihi vatswari. Swikolo swi fanele swi tivisa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vanhu hi vadyondzi va vayimani, laha swi nga fanela, yi pfuna hi ku tsarisa vadyondzi lava leswaku va ta kuma leswi nyikiwaka vana. Va nga tlhela va hundzisela vadyondzi eka mintirho yo seketela leyi nga fanela, ku fana na vatirhi va vahlayisi kumbe Minhlangano yo ka yi nga ri ya Mfumo leyi yi tirhaka etikweni.
Swikolo swi fanele swi vona leswaku tsalwa ra vuyimana bya mudyondzi ra hlayisiwa , na leswaku swiviko swa yisiwa eka lava nga fanela eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Swifundzha. Swikolo swi fanele swi tlhela swi vona leswaku loko swi tivisiwile hi milandzu yo pfinya (ku katsa na ku pfinya ka nawu), tahihi leswi swi nga hlamuseriwa eka swidyoho swa timhaka ta masangu (Nawu wa 23 wa 1957), swi fanele swi vika nandzu emaphoriseni.
Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha ti fanele ti nyika xikolo xin'wana na xin'wana khopi ya magoza lawa, na ku endla leswaku ma landzeleriwa. Ti fanele ti tlhela ti phikelela ku vona leswaku vadyondzisi na vafambisi va na switirho swo tirhana na mintlhontlho yo tala mayelana na vuyimana bya mudyondzi. Swikolo swi fanele swi tlhela swi vona leswaku vatswari va tivisiwa hi ndlela leyi nga ringanela hi magoza lawa.
Tindzawulo ta Dyondzo ta Swifundzha ti komberiwa ku vona leswaku ku kambisisa switirho ku khoma mpimo wa vuyimana eswikolweni, leswaku ku ta pimanyisiwa ku pfuna ka magoza lawa na minongonoko yin'wana leyi nghenelelaka. Tindzawulo ti tlhela ti hlohleteriwa ku tihlanganisa na Ndzawulo ya Rihanyo na ya Nhluvukiso wa Vanhu ku kota ku va na muongori wa xiphurofexini kumbe mutirhi wo hlayisa loyi a nga nyikiwa ntirho wo tirhana na mintlawa ya swikolo.
Magoza lawa ya kongomisiwe eka ku vona leswaku ya landzeleriwa na nawu lowu wu fumaka timfanelo ta n'wana, na ku nyika mbango lowu kotekaka eka vana ku va va tilulamisela eka vutihlamuleri bya vukulukumba na vutswari. Xa nkoka i mhaka ya leswaku vadyondzi va fanele va dyondzisiwa ku hlwela ku endla eka migingiriko ya timhaka ta masanguku ku fikela endzhaku ka vutomi bya xikolo. Ku papalata swi fanele swi va swa nkoka eka minongonoko yin'wana na yin'wana leyi nghenelelaka, na vadyondzi va fanele va tiva leswaku ku va muyimani swi na mimbuyelo, ku katsa na vutihlamuleri bya vutswari, na ku sirhelela na ku tlakusa timfanelo ta n'wana.
Laha vuyimana byo ka byi nga kunguhatiwanga byi humelelaka, leswi ku fanele ku tirhaniwa na swona ku ya hi Magoza, leswi pfumelelaka ku xixima na vumunhu, na ku yisa emahlweni tidyondzo, na nseketelo na vuleteri bya vutihlamuleri byo tala lebyi nga kona.
Swikolo na Tindzawulo swi fanele swi tekela enhlokweni ku tumbuluxiwa ka " tikomiti ta Nhlayiso" ku seketela nsimeko lowu pfunaka wa magoza lawa yo nghenelela, hambiloko ku ri endzeni ka xikolo, kumbe eka ntlawa wa swikolo. Leswi swi ta katsa ku bumabumeriwa eka vanhu, na ku tirhisiwa ka " tilayini to pfuna" ku hundzisela na ku tsundzuxa. Vana va langutane na minsusumeto ya nkoka, minkarhi hinkwayo na tindhawu hinkwato, na swona va lava ku tiva leswaku va na nseketelo wa vanhu lava va va hlayisaka, lava ku nga tihlanganisiwaka na vona nkarhi hinkwawo. Vuyimeri byi ta katsa vadyondzisi, swirho swa ntlawa wa vufambisi bya xikolo, vadyondzi va xiyimo xa le henhla lava nga na vutihlamuleri, vatswari, huvo leyi yi fambisaka xikolo, vaofisiri vo huma eka Tindzawulo tin'wana to fana na Ndzawulo ya Rihanyo na Nhluvukiso wa Vanhu, na swirho swa tiko leswi nga tshembheka.