Vryheidsvegters of onderdrukkers?Nelson Mandela lig ‘n gebalde vuis op sy aankoms by die musiekkonsert wat deur plaaslike kunstenaars gereël is om die ANC-leier se vrylating van 27 jaar gevangenisstraf te vier op 17 Maart 1990. (Foto: WALTER DHLADHLA / AFP) “Dis nie waarvoor ons geveg het nie.” Hy is skaam-kwaad oor wat tans in Suid-Afrika gebeur. Aan die woord is ŉ senior oud MK-man. Die TV-span wat hom opneem was eintlik daar om sy mening oor ander sake te kry. Maar hy moes hierdie ding, wat so swaar op sy gemoed lê, eers gesê kry. En dis nie net hy wat so voel nie. Oud-regter Albie Sachs van die konstitusionele hof sê as hy die Zondo-kommissie se verslae oor grootskaalse korrupsie lees, maak dit seer. Daarby noem hy al die probleme van misdaad, geslagsgeweld, wanfunksionele munisipaliteite, kragprobleme… Hy het as vryheidsvegter groot offers gebring. Hy het sy regterarm en die sig in sy linkeroog verloor weens ŉ bom wat deur die Suid-Afrikaanse veiligheidsmagte in sy motor in Mosambiek geplant is. Hy sê hierdie is die land waarvoor hy geveg het, maar nie vir die samelewing soos wat dit nou is nie. Dit maak hom kwater dat van dieselfde mense saam met wie hy in die loopgrawe geveg het, nie skelms was nie, maar nou is. Wat die regter optimisties maak, is dat die Grondwet werk (volgens hom). Gereelde verkiesings word gehou en presidente klou nie aan mag nie. Die howe funksioneer. Mense is vry om te betoog. Die media is vry. Dis nie ŉ veilige land nie, maar wel ŉ vry land. Tog dink ek regter Sachs kan nie so maklik deur die skrefie van ŉ gaping glip tussen “land” en “samelewing” nie. In Julie 2021 het mense in KwaZulu-Natal die strate ingevaar om kennis te gee van hulle eise. Geweld en plundering het gevolg. En die regering het weinig gedoen om dit tot orde te bring. Intussen is die misdaadsyfers skrikwekkend hoog. Voormalige bestuurshoof van Eskom, André de Ruyter, onthul daar is vier misdadige kartelle steeds aan die werk in dié kragvoorsiener wat die land miljoene kos. Volgens prof. Anthoni van Nieuwkerk is “nasionale veiligheid die onderbou van die land se grondwetlike demokrasie”. Trouens, nasionale veiligheid is die eerste prioriteit van die regering. Dit behels nie net die beskerming van die land én sy mense nie, maar ook die beskerming van nasionale waardes en belange teen binnelandse en buitelandse bedreigings. Hy sê: “Sonder ŉ doeltreffende veiligheidsektor, gaan die regering – en die land – nie daarin slaag om te oorleef nie.” En wat beteken vryheid nou eintlik? In Zimbabwe het vryheidsvegter Robert Mugabe die president geword van ŉ onafhanklike land. Gereelde verkiesings is gehou, maar die geloofwaardigheid daarvan het binne twee dekades verval in ŉ onderdrukkende diktatoriale bewind. Nelson Mandela het met die afskaffing van apartheid gesê: “Ons is nog nie vry nie. Ons het die vryheid verwerf om vry te wees, vry van onderdrukking.” Dink maar aan ander voorbeelde soos Kenia en Uganda. Dit het daar minder gegaan oor die regte van mense as die reg om oor hulle te regeer. Freek Robinson. (Foto: Verskaf) Die werklike toets vir demokrasie is hoe die samelewing regeer word. In Suid-Afrika word dit ŉ al droewiger prentjie. Die grootste teleurstelling is president Cyril Ramaphosa. Daar was soveel hoop toe hy aangestel is. In die aanloop tot die verkiesing in 1994, het ek ŉ paar keer met hom te doen gekry. Hy het beïndruk as ŉ skerp politikus wat op ŉ rustige, bedaarde wyse met selfvertroue op vrae geantwoord het. Toe hy president geword het, het ŉ joernalis van die BBC my gevra of ek dink Ramaphosa sou ŉ doeltreffende leier wees. My antwoord was ŉ oortuigde: “Ja”. Dink maar self: Watter leier in die wêreld het die “pedigree” wat hy het? Hy was as student reeds ŉ politieke aktivis wat in die tronk beland het weens sy bedrywighede. Sy studies in regte is onderbreek, maar hy het dit later voltooi. Hy het in 1982 die hoofsekretaris van die Unie van Mynwerkers geword en een van die grootste stakings ooit gereël het. In 1991 word hy verkies as sekretarisgeneraal van die ANC. Hy is later aangestel as die ANC se hoofonderhandelaar by die Kodesa-samesprekings. Na die 1994-verkiesing word hy die voorsitter van die grondwetgewende vergadering wat die Grondwet geskryf het. Daarna verlaat hy die politiek om ŉ groot sakeman te word. In 2010 word hy aangestel as die ondervoorsitter van die beplanningskommissie. Hy keer terug na die politiek in 2014 as adjunkpresident van die land en in 2018 word hy president. Hy het dus op vele terreine diens gedoen en persoonlike ervaring gekry van die verskillende werklikhede in die land. Welke ander leier internasionaal het sulke blootstelling gekry en is so toegerus met die insig en vaardigheid om te regeer in belang van die land en al sy mense? Vandag berou ek daardie standpunt. Ek het tot so drie jaar gelede ŉ soort spesiale band met Ramaphosa gevoel. Hy is presies op dieselfde dag, maand en jaar as ek gebore. Maar vandag beteken dit niks meer nie. Net ŉ diepe teleurstelling dat ŉ man wat so talentvol is soos hy werklik so traag geregeer het. En die stories oor korrupsie en die gebeure op sy Phala Phala-wildplaas is kommerwekkend. Ramaphosa se getuigskrif as vryheidsvegter en post-bevrydings-demokratiese leier is onder druk. Oud-gerespekteerde ANC- en MK-lede het al stem begin dik maak in die organisasie: “Defend our Democracy”. Hulle, en ons basiese burgerlike samelewing, sê: So kan dit nie aangaan nie. Wat ons nou beleef, is nie die demokrasie van die bevrydingstryd nie. Die burgerlike samelewing kan self ŉ bevrydingsstryd begin om ŉ verskil te maak. Dit help nie om te wag vir die 2024-verkiesing nie. Elkeen van ons kan ŉ verskil maak. Begin vandag.