Y kuier by mense in Ysland, mense met wie jy oor die internet kennis gemaak het. Jy bevind jou pens en pootjies anderkant die ysige Noordpoolsirkel, waar jy kon verwag het om die hele tyd klappertandend rond te loop van die koue. Tog is al die vertrekke heerlik warm in die huis waarin jy tog te gul onthaal word.
Maar, só vertel jou gasheer en gasvrou, die kamers word nie verhit deur elektrisiteit of steenkool, soos ons gewoond is om in die wintermaande met ons huise te doen nie. Nee, byna al die geboue in Reykjavik, die hoofstad van Ysland, en sowat die helfte van die huise in die res van die land, word verhit deur water wat regstreeks uit die grond daarheen gepomp word.
Tog word warm grondwater nog nêrens in ons land werklik gebruik om aan mense se energiebehoeftes te help voldoen soos in Ysland nie. Dit is doodgewoon plaaslik glad nie prakties of lonend nie. Dit is egter heeltemal anders in sekere ander plekke op die aardbol, soos ook in Toskane, Italië, waar die hitte van ’n warm kol onder in die aardkors reeds sedert 1904 gebruik word om elektrisiteit op te wek.
Ondergrondse warmte word ook in Boedapest, Hongarye, en in ’n Paryse voorstad in Frankryk vir verhitting aangewend, asook vir kragopwekking op verskeie ander plekke soos byvoorbeeld in Suid- en Noord-Amerika en die Karibiese Eilande. Die wêreld se grootste kompleks vir dié soort kragopwekking is in die VSA by The Geysers in Noord-Kalifornië. Amerika het nie verniet meer as duisend warmwaterbronne nie.
Dit lyk egter of ons ’n baie lang tyd sal moet wag voordat ons in Suid-Afrika selfs nog sal kan droom van so ’n mensgemaakte "put" waaruit ons na hartelus die krag uit die aarde se binneste sal kan onttrek.
MAAR presies waar kom die warm water wat plek-plek onder die aarde voorkom dan vandaan? Raar maar waar, dit is doodgewone reënwater wat in die grond ingesak en baie diep ondertoe verhit geraak het. Verreweg die grootste deel van die water wat as reën op die aarde val, loop af in die vorm van spruite en riviere of verdamp weer in die lug. Tog is daar altyd ook ’n deel van die water wat deur die waterdeurlaatbare lae van die aardkors in die grond wegsak.
As dié water daarna ’n keerbank in die aardkors bereik, kan dit natuurlik nie verder wegsak nie. Partymaal gaar die water bokant sulke ondeurlaatbare lae in ondergrondse damme op, maar meestal vloei of syfer dit sywaarts weg oor die keerbank, om uiteindelik weer êrens die oppervlak te bereik in die vorm van ’n fontein waar suiwer drinkwater uitborrel.
In ’n warmwaterbron wat nie spuit nie, het die water ’n min of meer konstante temperatuur. Die hitte word net so vinnig verloor as wat die water deur die warm gesteentes verhit word. Daar is dus ’n gelykmatige proses van verhitting en afkoeling.
Maar by ’n spuitbron is daar ’n wanbalans tussen koelwording en verwarming. In só ’n geval vloei of syfer water tot in ’n lang groef baie meters onder die grond in en vul dit geleidelik. Die water op die bodem van hierdie reservoir word deur die warm onderaardse gesteentes verhit, maar die drukking van die oorliggende watermassa verhinder dat dit kook. Water kook normaalweg by 100°C , maar as dit aan hoë druk onderwerp word, is aansienlik hoër temperature nodig voordat die kookpunt bereik word.
Nou is die drukking van die oorliggende water verlig, wat selfs meer van die dieper water in stoom laat uitsit en meer water bokant die grondoppervlak uitspuug. Whoesj—wat ’n skouspel! Nog ’n wonder van die lewende aarde ontvou voor ons oë…
Die Ryn is alles wat die toerbrosjures belowe: ’n sagvloeiende en kronkelende rivier, met sonnige hange vol wingerde aan sy oewers en Middeleeuse kastele wat daaroor troon. Maar die Ryn is ook ’n wispelturige stroom—wild en onstuimig waar hy ontspring en traag en besoedel naby die see. En op ’n kol word sy oewers boonop deur ’n koorsige maling van industriële bedrywighede ontsier…
Maar min riviere is mooier en word meer met romantiek verbind as die Ryn. Sy geskiedenis is so ryk, en die veldslae wat oor hom gevoer is so talryk, dat boekdele daaroor geskryf kan word.
Dog die Ryn het ’n ander, minder aanskoulike gesig, want noord van Keulen loop verskeie van sy sytakke deur die Ruhr, ’n dig bevolkte steenkool- en staalproduserende gebied. Hier ly die rivier onder allerhande probleme wat deur groot bevolkings en fabrieke veroorsaak word.
Die Vorderrhein kom van die groot, groen gletserwatermassa die Thomameer. Sowat 35 km na die suidooste, naby die Italiaanse grens, maak die Hinterrhein sy verskyning uit die gesmelte water van die magtige Rheinwaldhorn-gletser, ’n groot long van ys wat nagenoeg 3 400 m hoog in die berge lê.
Die 72 km lange Bodenmeer is ’n stortplek vir die tonne modder, sand en gruis wat deur die Ryn uit die berge gebring word.
By Basel swenk die Ryn noord en vloei deur ’n breë, plat skeurdal wat sowat 290 km ver strek in die rigting van Mainz. (’n Skeurdal is ’n dal met steil wande. Dit word deur die insinking van die aardkors gevorm.)
In die suidelike deel van die vallei vorm die rivier die grens tussen Frankryk en Duitsland. Wes is die Vogese, ’n bergreeks in Frankryk, en aan die oostekant die Swart Woud.
Straatsburg, ’n besige rivierhawe, Iê aan die westekant. Verder noord, in Duitsland, sluit die Neckar, ’n belangrike sytak, hom by die Ryn aan by die hawe Mannheim.
Die rivier het oorspronklik ’n netwerk van lusse en kanale gevorm wat deur die skeurdal gekronkel het. Dit was ’n belemmering vir bote wat verder suid wou vaar, en in die 1920’s is die Grand Canal d’Alsace gebou om skeepsverkeer te vergemaklik.
By Mainz, by die sameloop van die Ryn en Main, swenk die Ryn weswaarts na Bingen. Die Rheingau, soos hierdie streek genoem word, is beroemd vir sy ligte wit wyne.
Bootvaart op die Ryn is altyd deur sandbanke, vlak plekke en rotse belemmer. Die berugste gevaarplek is die rotskrans wat die Lorelei genoem word. Volgens die legende het ’n pragtige maar bose verleidster matrose daar met haar sang na ’n waterdood gelok.
Teen die tyd dat die rivier Bonn verlaat, het die steiltes langsaan verdwyn en is die riviervlakte breed en plat. Heeltemal anders as die vorige streek, is die wêreld hier ’n enorme stedelike en industriële konglomeraat.
Die Lek vloei deur die internasionale seehawe Rotterdam, en mond dan uit in die Noordsee by die Hoek van Holland. Dit lyk byna na ’n antiklimaks vir so ’n karaktervolle rivier.
GELEERDES reken die bekende rivier Teems in Engeland was eenmaal ’n sytak van die Ryn. In die vorige Ystyd, sê hulle, was soveel water in ys vasgevang dat die seevlak veel laer was as vandag. Die Ryn het tot so ver noord as die huidige Noorweë en Swede gevloei voordat dit die see bereik het. Brittanje was destyds ’n deel van die Europese vasteland en die water van die Teems het in die Ryn gevloei.
Die voorval—wat destyds “Europa se grootste nie-nukleêre ramp in ’n dekade”genoem is—beklemtoon die enorme eise wat vandag aan riviere gestel word, veral dié wat deur nywerheidsgebiede vloei.
REGS: Die masjiene van ’n gewese steenkoolmyn het verstil, maar elders in die stad Dortmund en in die hele Ruhrgebied bly dit ’n miernes van industriële bedrywighede. Dortmund is die grootste stad in die Ruhrgebied.
Die stad Rotterdam lê naby die monding van die Lek, een van die twee vernaamste delta-vertakkings van die Ryn. Die eintlike hawe strek meer as 30 km stroom af van die middestad na die Noordsee, langs die sogenaamde Nieuwe Waterweg, ’n kanaal wat in 1872 voltooi is om Rotterdam met die see te verbind.
Getrou aan sy naam, hanteer dit sowat ’n derde van alle goedere wat tussen die lande van die Europese Unie en lande elders ter wêreld verskeep word. (Die Europese Unie, of EU, is ’n staatkundige en ekonomiese vereniging van 27 lidstate.)
’n Groot deel van die vrag wat by Europoort aankom, word regstreeks van die groot seeskepe op kleiner vaartuie oorgelaai, wat dit na ander Europese hawens bring. Vrag word ook van die seeskepe op riviervragskuite, treine, vragmotors of vliegtuie gelaai om versprei te word.
Toe Hitler die mag oorneem, het hy die fabrieke van die Ruhr gebruik om wapens te maak. Die gebied is in die Tweede Wêreldoorlog hewig gebombardeer. Ná die oorlog het dit ’n deel van Wes-Duitsland geword en spoedig sy status as een van die wêreld se belangrikste nywerheidsgebiede herwin.