“Vandag weet ek ek was besig om my voor te berei vir ’n werk wat ek in ’n ­later stadium van my lewe moes doen.”
In Maart is Nel ’n tweede keer deur die Wes-Kaapse departement van kultuursake en sport vereer vir sy nasionale en internasionale bydrae tot Afrikaans, kuns en kultuur. En vanaand vereer die Afrikaanse Taalraad (ATR) hom met ’n Kokertoekenning vir bemagtiging.
Die ATR sê: “Hy is skrywer, digter, rubriekskrywer en bo alles ’n kultuurmens. Hy is veral bekend daarvoor dat hy die eerste rieldanskompetisie in Suid-Afrika georganiseer en die kompetisie uiteindelik tot groot hoogtes gelei het, nasionaal en internasionaal. Hy het hiermee en met talle ander aksies gemeenskappe bemagtig en ontwikkel.”
“Ek dink dis die vermoë van die ooms en tannies, wat nie kon lees nie, maar wat uitstekende storievertellers was. As hulle ’n bangmaakstorie vertel het, kon jy die koue rillings teen jou rug voel. En as dit ’n liegstorie was wat die lagspiere geprikkel het, dan het jy gelag dat jou maag seer is. Later het ek gedink ek moet op ’n manier hierdie mense se talént weergee en daarom is baie van my stories onder die mense se werklike ­name geskryf om vir hulle werklik daai erkenning te gee.
“Dieselle met die rieldans. Later het ek besef iémand moet daai stories doen en ook die rieldans. Op ’n stadium het ek óral waar ek in die platteland gekom het, uitgevind: is hier nog mense wat die rieldans doen? En dan het ek vir hulle gevra om vir my ’n paar passies te maak.
“Ons was agt kinders, sewe broers en een suster. Ek is die tweede oudste. Ek het my laerskoolopleiding op Verneukpan deurloop tot standerd vyf; ’n jaar by AME Primêr in Kraaifontein en toe standerd nege en matriek by die Hoërskool Bellville-Suid. Nooit universiteit toe nie. Ek het maar deeltyds studeer by Wes-Kaapland – BA, en baie onlangs my honneurs [in Afrikaans].”
“Ek het eers later uitgevind wat die dóél van stories is. Dit was reeds ingebed in die ooms en tannies se stories, daai opvoeding, inlig en vermaak. Ons het hóéveel stories; ons het legendes van ’n Jan Thómas gehad wat, soos ’n Dirk Ligter, ál wat ’n verkeerde ding gedoen het. Jy was gewaarsku daardeur om nie by sulke soort goed betrokke te raak nie. Stories van die waterslang . . . Hulle hou mos in kuile en fonteine en oral waar water is. Ek het in 2008 die ondervinding gehad toe ek vir ’n tannie in Namakwaland sê ek dink nie die waterslangstories is eg nie; was dit nie maar net ’n manier om ons bang te maak nie? Toe wou sy my amper bevlieg en sê: ‘Jy kan nie die waterslang se bestaan ontken nie . . .’”
“Daar is baie min bekend behalwe vir vroeë reisigers wat in hul dagboeke opgeteken het van danse wat hulle gesien het. Oor die riel sélf is daar baie min geskryf. Ek moes hoofsaaklik staatmaak op ou mense se geheue. Die óérwortels lê by die Khoi en dan veral die San-mense. As jy byvoorbeeld kyk na beelde wat jy vandag nog van tyd tot tyd op televisie sien waar hulle rondom ’n vuur staan, hande klap, voete stamp en temend neurie, dan is daar byvoorbeeld iemand wat met die voet so skuifel-skuifel, dan sê hulle dié vrou vertel ’n storie dat sy vandag ’n slang gesien het en dís hoe hy gekronkel het. En die man wat die bok uitbeeld wat hy geskiet het, en so meer. En daai uitbeeldings en nabootsings het regdeur die riel bestaan.
“Die riel was, toe ek daarmee kennis maak, die dans van die werkersklas – plaasmense, jou karretjiemense wat mos daai tipe sigeunerbestaan voer. En dan het hulle begin vertel hoe het hulle se werkdag gelyk as hulle nou vanaand gedans het. Dan kry jy die bokwagter; jy kry die volstruise. Die idioom ‘vlerksleep’, wat by ons in Afrikaans baie bekend is, kom in die riel voor, want die man gebruik sy baadjiepant of sy arm of net die hoed in die hand om by ’n dame vlerk te sleep om haar nou byvoorbeeld uit te nooi om saam te dans. En later met die skaapskeer ook: as die ouens teenoor mekaar beginne brag dan sê die ou: maar ek het daai skaap vandag só geskeer, en hy demonstreer dit al dansende. En so het dit later heeltemal deel van die uitbeeldings en nabootsings binne-in die riel geword.”
“Daar is hierdie behoefte om te behoort. Vir ’n tyd lank was die rieldans, nie net van buite nie maar ook in eie gemeenskap, mísken. Oor ’n klomp redes . . . dis outyds, hy het die lelike naam gehad van die hotnotsriel en dít het mense begin distansieer daarvan. Binne die ATKV-kompetisie probeer ons daai negatiewe bagasie wégwerk.
“Miskien het julle ’n paar jaar gelede in die platteland gery en dan sien jy op ’n Saterdagmiddag ’n man op ’n fiets; kitaar agter die blad, en die vrou ook iewers op die fiets. Of jy sal ’n donkiekar met ’n gesin sien van een plaas na die ander plaas gaan, want die riel was hier in die sestig-, sewentigerjare, voordat dit begin taan het, ’n kúierdans; mense het van plaas tot plaas gegaan en dan is hy sommer spontaan gedans. Waar hy verál sterk gedans is, is oor die feestyd, veral Oujaarsaand wanneer die grootmense gedans het tot môreoggend toe.
“En as jy die oggend by daai dansbaan kom, kan jy sien hoedat hulle soos wat hulle die sirkel gevorm het, ’n slóót in die grond in gedans het.”