Vir die meeste mense was die lewe bitter swaar en kort. Baie het niks ouer as agttien jaar geword nie. Ondanks die groot wetenskaplike vorderings van die antieke Egiptenare, Grieke en Romeine, het die bekrompenes van die Middeleeue alle logika uit die geneeskunde gehaal en dit deur towery vervang. Die volgende vertelling oor die geskiedenis van geneeskunde neem ons deur die Steentyd, die Oudheid en dan deur daardie donker, droewige dae van die Middeleeue tot by die Renaissance...
BO: Trepanasie (die proses van ’n gat in die siek mens se skedel te boor) is in die Middeleeue toegepas om hoofpyn te probeer verlig—net soos dit duisende jare vroeër in die Steentyd gedoen is. Die Middeleeuse Europeërs het naamlik omtrent alles “vergeet” van die mediese wetenskap soos dit deur die ou Grieke en ander geleerdes van die Oudheid ontwikkel is. Hier is 'n detail van “Die Uittrek van die Klip van Malligheid”, 1475-’80, deur Hieronymus Bosch, 'n Nederlandse skilder wat van omstreeks 1450 tot 1516 gelewe het.
O, ja? Moeilik om te aanvaar, want jou hoofpyn is nou tien keer erger! Jy gaan terug na jou mense toe en jy voel ellendig. Ná ’n klompie weke begin die operasiewond egter gesond raak en jy begin ook beter voel. Nou ja, reken jy, die operasie was toe op die ou einde tog geslaag.
Tog het die vroeë mense van die gryse verlede geen ondervinding van medisyne gehad nie. Instink het hulle hul wonde laat lek en pynlike gewrigte laat vryf om te probeer gesond word. Kruie en ander plante is oor en oor beproef om te kyk wátter daarvan miskien net vir wélke siekte sou kon help. Kwale wat hulle nie kon begryp nie, het hulle gereken, word deur kwaadaardige geeste veroorsaak.
BO: ’n Oomblik in die lewe van ’n Egiptiese geneesheer van die Agttiende Dinastie (1500-1400 v.C.) word in hierdie skildery vasgevang. Hier is die meeste van die elemente wat in die ou Egiptiese geneeskunde teenwoordig was. Die geneesheer dra ’n skoon, wit linnekleed en pruik, soos dit iemand met só 'n waardige status betaam. Die pasiënt, waarskynlik ’n lid van ’n adellike huishouding, word deur stene gesteun. Die behandeling geskied onder die simpatieke hande van die geneesheer ooreenkomstig die voorskrifte in die boekrol in die hand van ’n assistent. Magies-religieuse rites word uitgevoer deur priesters wat hiervoor opgelei is.
LINKS: Die beoefening van die geneeskunde en godsdiens was in Ou Egipte so verstrengel dat alle gode met die een of ander vorm van gesondheid of siekte verbind is. Prominent onder die gode en godinne was onder meer Isis en haar seun Horus. Hierdie Horus is mettertyd in die religieuse geskiedenis ook met die songod Ra vereenselwig; hy sou die kop van ’n valk gehad het. Dan was daar ook nog Thoth, ’n geneesheer vir die gode, en Imhotep, 'n farao-dokter wat uiteindelik tot ’n god verhef is.
BAIE van die kennis wat in Mesopotamië en Egipte opgedoen is, is na die vroeë Griekse geneeshere oorgedra, wat ook geglo het dat siekte ’n straf van die gode is.
“Die dokter behoort heel eerste na die pasiënt se gesig te kyk. As hy lyk of hy sy gewone self is, is dit ’n goeie teken. Indien dit egter nie die geval is nie, is die volgende slegte tekens—skerp neus, hol oë, koue ore, droë vel aan die voorkop, vreemde gesigskleur soos groen, swart, rooi of loodkleurig. As die gesig só is in die begin van die siekte, moet die dokter die pasiënt vra of hy min geslaap het, akute maagwerking gehad het of nie geëet het nie.”
DIE Romeine het min met die geneeskunde gevorder—om vir die siekes te sorg is as ’n laeklas-werk beskou en die Romeine het verkies om Griekse dokters as slawe te gebruik om hul vuil werk vir hulle te doen.
Namate die Romeinse beskawing egter begin verval het, het die gesondheid van die mense ook agteruitgegaan. Siektes het versprei en die mense het swakker geword.
’n Baie bekende geneesheer van die Oudheid was Galenus (129-199 n.C.), ’n Griekse dokter wat in Rome gepraktiseer het. Sy werk onder die Romeinse gladiators het hom ’n sekere insig in die samestelling van die menslike liggaam gegee. Tradisie en geloof het hom egter verbied om menselyke te dissekteer. Pleks daarvan het hy die binnekant van beeste, varke en ape ondersoek.
Hy het verskeie foute gemaak, en baie daarvan is duisend jaar ná sy dood steeds geglo. Hy het gereken dat siekte veroorsaak word deur ’n wanbalans van vier vloeistowwe in die liggaam: bloed, slym en swart en geel gal. Sy raat vir feitlik alle ongesteldhede was bloedlating en om mense te laat opbring of ontlas.
Die vroeë Christelike kerk het siekte as ’n straf van God beskou en die bestudering van die medisyne teengestaan.
BO: ’n Middeleeuse geneesheer laat sy pasiënt bloei—’n illustrasie uit ’n ou boek oor die Middeleeue. Die mense het destyds geglo dat te veel bloed ’n mens siek maak. ’n Skrywer van die twaalfde eeu het bloedlating aanbeveel omdat “dit die brein reinig, die gehoor oopmaak, trane beteuel, goed is vir die maag, goeie gesondheid bevorder”. Op die derde Maandag van Januarie en die tweede Maandag van Oktober moes daar egter nie gebloei word nie. (Ons bron verduidelik nie hoekom daardie spesifieke dae vir nie-bloedlating uitgesonder is nie.)
In die 1300’s is ’n kwart van Europa se bevolking uitgewis deur builepes, ’n siekte wat deur vlooie van besmette rotte af na die mens oorgedra word. Die pes van die Middeleeue het as die Swart Dood bekend gestaan, weens die bloedvlekkies wat onder die vel gevorm en swart geword het.
Nog ’n algemene siekte was melaatsheid, met sy ernstige verminking van die gesig en ledemate. Dit is as ’n straf vir sondes beskou en die melaatses was uitgeworpenes. Hulle moes ander mense waarsku wanneer hulle aankom deur “onrein, onrein” te skreeu of selfs deur ’n klok te dra. In 1313 het Filips die Skone gelas dat alle melaatses verbrand moes word.
In die dertiende eeu het monnike en nonne inrigtings vir melaatses gevestig waar hulle versorg kon word. Baie monnike en nonne het self die siekte gekry. Omdat die melaatses so afgesonder is, is die siekte egter in die 1500’s finaal in Europa uitgewis.
Nonne en monnike het ook siek of moeë reisigers versorg, veral Christen-soldate wat van die Kruistogte af teruggekeer het. ’n Warm bed, goeie kos en ’n warm verwelkoming het op hulle gewag. Hierdie “hospitaliteit” (gasvryheid) het tot die ontstaan van die eerste “hospitale” gelei.
Die titel “suster”, wat vandag vir die vrou in beheer van ’n hospitaalsaal gebruik word, kom van die gebruik om ’n non as “suster” aan te spreek.
’n Switserse dokter genaamd Paracelsus (ca. 1493-1541), ’n dosent aan die Universiteit van Basel, was so ontevrede met Galenus se werk dat hy sy boeke voor sy studente verbrand het. Hy wou daarmee benadruk dat ’n mens uit eie ondervinding moet leer en nie slegs uit boeke nie.
Kadawers was egter nie maklik verkrygbaar nie. Maar Vesalius het geweier om tou op te gooi. Hy het lyke van die galg gaan afsny en grafte geroof.
In 1543 het Vesalius vir Johannes Oporinus versoek om hom te help met die publikasie van ’n werk in sewe volumes getiteld De humani corporis fabrica (Oor die bou van die menslike liggaam). Dit was ’n ondernemende nuwe beskouing van die menslike anatomie.
Vesalius het dit benadruk dat, om ’n siek mens te behandel, die dokters die gesonde liggaam moet begryp.
Met sy baanbrekerswerk het hy ’n nuwe era in die geneeskunde ingelui. Uiteindelik was die pad oop vir ’n wetenskaplike benadering tot die medisyne.
• Daar was ’n tyd toe sekere dokters geglo het dat siektes deur slegte reuke versprei word. Oral waar hulle gegaan het, het hulle bosse welriekende kruie en blomme saamgedra.
• ’n Steentydse raat teen rumatiek: kruip deur ’n gat wat in ’n klip gemaak is sonder om aan die klip te raak. Dit sou glo die duiwels wegkeer.
REGS: Soos bo-aan hierdie artikel vertel is, het die Steentydse praktyk van trepanasie (die boor van gat in die skedel) om hoofpyn te verlig, herlewe en is dit regdeur die Middeleeue voortgesit. Die mense van die Middeleeue het egter ’n gesofistikeerde instrument ontwerp, wat soos ’n kurktrekker gewerk het, om die stukkie been te verwyder, soos voorgestel in hierdie gravure deur Peter Treveris vir die boek Handywarke of surgeri, wat in 1525 uitgegee is.
• In die Middeleeue is geglo dat geboortemerke die werk van die duiwel is. lemand wat sulke merke gehad het, sou ongetwyfeld ’n heks moes wees.