‘Interne selfbestuur is ŉ haalbare strewe’Dr. Pieter Mulder. (Argieffoto: DoC) Die verskillende moontlikhede wat interne selfbeskikking aan gemeenskappe bied, is haalbare strewes waarop tans gefokus moet word. Maar die pad na selfbeskikking is ŉ geleidelike een waarop plaaslike en kulturele outonomie mettertyd ontwikkel word, sonder kitsoplossings. Dít is die gevolgtrekking van ŉ gesprekspaneel wat aan die VF Plus se tweede konferensiesessie oor selfbeskikking deelgeneem het. Tydens die gesprek, waaraan die politieke kenners prof. Deon Geldenhuys van die Universiteit van Johannesburg, dr. Pieter Mulder van die VF Plus en Alida Kok van Akademia deelgeneem het, is die vorme van selfbeskikking vir ’n verspreide minderheid bespreek, asook hoe dit bereik kan word. “As mens selfbeskikking reg verstaan, besef jy dat dit nie ŉ kwessie van alles of niks is nie, maar eerder vlakke van selfbeheer. Ons moet tot ŉ groot mate die werklikhede waarna ons strewe reeds skep en die regering dan daarmee gaan konfronteer,” beklemtoon Mulder. Volgens Geldenhuys behels interne selfbeskikking dat ŉ groep mense binne ŉ staat aanspraak daarop maak om hulself te regeer sonder om die soewereiniteit van die staat in gedrang te bring. “Dis nie om van die staat weg te breek en ŉ nuwe staat te vorm nie, maar om binne die staat ŉ mate van selfbestuur te verkry,” verduidelik hy. Wanneer bereik ŉ groep dan interne selfbeskikking? Mulder beklemtoon dat dit ŉ langsame proses is. “Die proses het reeds tydens die onderhandeling in die vroeë 1990’s begin, toe ons dit reggekry het om artikels in die Grondwet te laat inskryf wat ŉ mate van selfbeskikking vir minderhede toelaat. Die aanloop en gesprekke van die afgelope 30 jaar was nodig om dit nou verder te kan neem,” sê hy. Tydens die onderhandelinge het Suid-Afrika met ŉ tipiese sentralistiese eenheidstaat te doen gehad, voeg Kok by, waar die staat verantwoordelikheid neem vir die maatskaplike welstand van sy mense. “Dit het in daardie stadium goed gewerk. Tog het baie dinge sedertdien verander en ná die finansiële krisis van 2007-’08 het die staat nie meer die finansiële vermoë om sy mense te onderhou nie. Gemeenskappe word dus genoodsaak om self in hul maatskaplike behoeftes te voorsien,” sê sy. Alida Kok. Foto: Jurgens Burger. Kok voeg by dat die ineenstorting van munisipale regering aan die burgerlike samelewing die geleentheid bied om in te beweeg en die gapings te vul. Sodoende kan ŉ groep veel meer gunstige omstandighede vir hulself skep, asook ŉ gunstige klimaat om bepaalde vlakke van selfbeskikking te bewerkstellig. Burgerlike instellings kan hernuwing teweeg bring, selfs in staatsinstellings ook. ŉ Struikelblok in die pad tot selfbeskikking tot dusver is dat die ANC-regering eenheid voor diversiteit stel en enige neigings tot selfbeskikking as apartheid wat by die agterdeur insluip, beskou, voeg sy by. “Dié skeptisisme kom saam met ons politieke bagasie. Daar bestaan spanning tussen staatsinstellings en gemeenskapsinstellings omdat gemeenskapsinisiatiewe die staat ongemaklik maak.” Juis in die lig van dié spanning, maan Geldenhuys, moet ŉ minderheidsgroep nie al sy eiers in een mandjie sit nie. “Versprei dit tussen die mandjies van funksionele outonomie, soos om eie instellings op te bou, kulturele outonomie, waar liggame soos ŉ taalraad geskep word, en deelname aan die nasionale politiek.” Hy voeg by dat die private inisiatiewe wat reeds van stapel gestuur is, soos opleidingsinstellings en veiligheidsliggame, die Afrikanergemeenskap reeds in ŉ klas van sy eie plaas. “Ons is ver voor enige ander minderheid wanneer dit kom by selfbemagtigingsinisiatiewe. Maar ons behoort ook kulturele en ander outonomie te prioritiseer, terwyl die beginsel van vrye assosiasie voorop gestel word.” Hoewel die staat onverskillig staan teenoor kultuurgemeenskappe, moet minderheidsgroepe vertroue probeer bewerkstellig tussen die staat en gemeenskapsinstellings, glo hy. “Ons beskik wel oor minderheidsregte volgens die Grondwet. Dis maar flou en dikwels negatief geformuleer, maar ons moet daarop aandring. Ons gemeenskap moet steeds aan nasionale politiek deelneem, sodat ons nie beskuldig kan word dat ons laer trek teen die staat nie,” sê Geldenhuys. Wat kan die gewone man op straat doen om selfbeskikking ŉ hupstoot te gee? Die paneel is dit eens dat jy by gemeenskapsinisiatiewe betrokke moet raak om sodoende toenemend tot selfbestuur by te dra. Wees gereed wanneer die geleentheid om iets self te bestuur hom voordoen, help bou aan instellings en leer uit internasionale lesse. Maak ook ŉ studie van die konsep van selfbeskikking en wees realisties daaroor; sien dit vir die moderne, legitieme oplossing wat dit in vandag se tyd op internasionale vlak is.