Volgens die Middeleeuse Hindoemitologie kom die ontstaan van die fees voor in die antieke legende van samudra manthan. Daarvolgens veg die dêwas en asuras om amrita, die drankie vir onsterflikheid. Dit word tydens samudra manthan, of die karring van die oseaan, vervaardig en in ’n kumbha (pot) geplaas. Om te voorkom dat die asuras (bose wesens) die drankie gryp, vlieg ’n goddelike draer weg met die pot. In een weergawe is die draer van die kumbha die goddelike geneesheer Dhanavantari (’n inkarnasie van Wisjnoe), wat op vier plekke stop waar die Kumbh Mela gevier word. In ander vertellings is die draer Garuda, Indra of Mohini, wat van die amrita op vier plekke stort.
Daar is in antieke Indiese geskrifte verskeie verwysings na feeste aan rivieroewers, maar dis onseker van wanneer af die Kumbh Mela gehou word. Die Chinese reisiger Xuanzang (Hiuen Tsang) beskryf ’n ritueel wat deur keiser Shiladitya (wat met Harsha verbind word) georganiseer is by die samevloei van twee riviere, in die koninkryk Po-lo-ye-kia (wat as Prayaga geïdentifiseer is). Hy noem ook verskeie honderd mense het saam gebad waar die riviere ontmoet om hul sondes af te was. Volgens sommige geleerdes is dit die vroegste bestaande geskiedkundige beskrywing van die Kumbh Mela, wat in 644 n.C. in die hedendaagse Allahabad plaasgevind het. Die Australiese navorser Kama Maclean meen egter die Xuanzang-verwysing is na ’n gebeurtenis wat elke vyf jaar plaasgevind het (en nie elke 12 jaar nie) en dalk ’n Boeddhistefees was (aangesien Harsha ’n Boeddhistiese keiser was).
’n Algemene mening, soos voorgestaan deur die akharas, is dat die Indiese filosoof en teoloog Adi Shankara die Kumbh Mela in die 8ste eeu in Prayag begin het om die ontmoeting tussen geestelikes uit verskillende streke te vergemaklik. Akademici betwyfel egter die egtheid van dié bewering.
Dit lyk of die fees van Haridwar die oorspronklike Kumbh Mela is, want dit word verbind met die sterreteken "Kumbha" (Waterdraer), en daar is verskeie verwysings na die 12-jaarsiklus daarvan. Die vroegste bestaande geskrifte wat die naam Kumbha Mela bevat, is Khulasat-ut-Tawarikh (1695) en Chahar Gulshan (1759). Albei verwys met die naam slegs na Haridwar se fees, hoewel hulle noem soortgelyke feeste word in Allahabad en Nashik gehou. Die Khulasat-ut-Tawarikh lys die volgende feeste: ’n jaarlikse mela en ’n Kumbh Mela elke 12 jaar by Haridwar; ’n mela by Trimbak wanneer Jupiter die Leeu binnegaan (dit is elke 12 jaar) en ’n jaarlikse mela by Prayag in die maand Maagha. Die Maagha-mela van Allahabad is waarskynlik die oudste hiervan en dateer van die vroeë eeue n.C. Dit word in verskeie Puranas genoem. Die verbintenis daarvan met die Kumbha-mite en die 12-jaarsiklus is egter redelik onlangs, moontlik van die middel 19de eeu af. Volgens D.P. Dubey noem nie een van die antieke geskrifte die Allahabad-fees ’n Kumbh Mela nie. Kama Maclean sê nie eens vroeë Britse rekords noem die naam Kumbh Mela of ’n siklus van 12 jaar vir die Allahabad-fees nie. Die eerste Britse verwysing na die Kumbh Mela in Allahabad is in ’n verslag van 1868 waarin die behoefte genoem word aan beter beheer oor die pelgrims en sanitasie by die "Coomb-fees" wat in Januarie 1870 gehou sou word. Volgens Maclean het die priesters van Allahabad hul jaarlikse Maagha-mela met die Kumbha-legende verbind om die belangrikheid van hul heilige feesterrein te verhoog.
Die Kumbh Melas het ’n groot rol gespeel in die verspreiding van cholera. Die Britse owerhede het verskeie pogings aangewend om die sanitêre toestande by die melas te verbeter, maar duisende mense is tot in die middel 20ste eeu aan cholera dood weens dié feeste.
Darshan, of respekvolle visuele wisselwerking, is ’n belangrike deel van die Kumbh Mela. Mense woon die fees by om beide die godsdienste en wêreldlike aspekte daarvan waar te neem en te ervaar. Die twee belangrike groepe is die sadhu's en die pelgrims. Deur hul voortdurende beoefening van joga lê die sadhu's klem op die verganklikheid van die lewe. Hulle gaan na die Kumbh Mela om hulself beskikbaar te stel aan die Hindoepubliek, wat "darshan" neem en raad oor hul geesteslewe vra. Darshan fokus op die visuele wisselwerking, waar daar ’n interaksie is met ’n godsdienspersoon en die aanbidder "goddelike mag kan indrink". Die Kumbh Mela word in kampe verdeel wat daartoe bydra dat Hindoeaanbidders toegang tot die sadhu's het. Die aanbidders moet egter versigtig wees om nie die heiliges aanstoot te gee nie. Daarom word die besoeke aan die sahdu's versigtig bestuur en aanbidders laat dikwels aandenkings by hul voete.