July | 2016 | Loer Toer
BAROK – Die Trompetgeskal
Côte d'Azur, Frankryk July 24, 2016 Leave a comment
Opgedra aan die Nice-slagoffers van 14 Julie 2016.
Die jaar is 1699. Willem Adriaan van der Stel, goewerneur van die Kaap, tree oor die drumpel van sy pasvoltooide herewoning op sy plaas genaamd Vergelegen. 'n Praghuis met 'n gewel in die barokboustyl, 'n stylrigting in die argitektuur wat 140 jaar tevore in Italië ontstaan het en die Europese argitektoniese boustyl tot omstreeks die middel van die 18de eeu sal oorheers. Die styl word deur golwende lyne en dekoratiewe oorlading gekenmerk. In die geval van die geskiedkundige Vergelegen is dit 'n sekulêre vorm van barok op die spektrum van die paleis van Louis X1V in Versailles, die treffendste voorbeeld hiervan.
Die Kaaps-Hollandse gewel – vol en eenvoudig
In dieselfde jaar, 1699, is die katedraal van Sint Reparate sowat 10 000 kilometer noord van Vergelegen, in die oudorp van Nissa (later Nice) ingewy. Die bouwerk aan die katedraal het 'n hele 50 jaar geduur en stal die barokstyl in al sy glorie uit.
Die koepel: die lig en die lyne
In teenstelling met katedrale voor die baroktydperk, bedien die katedraal van Sint Reparate hom van groter koepels, en meer vensters om die katedraal ligryker te maak. In die ontwerp van Sint Reparate word 'n dramatiese effek van lig-en-donker geskep. Die koepels se raamwerk lok die oog na dié van die gewelfboë en maak die indruk van vloeibare vorme. Elders, in ander streke van Frankryk, vorm die gestroopte, strak, as 't ware skoongeskropte Protestantse kerke 'n skrille kontras met die barokboustyl.
Kapelnisse – tien van hulle – is ook 'n barokvernuwing wat mens in Sint Reparate teëkom. In hierdie kapelnis word 'n gewyde skildery deur die golwende lyne van marmersuile geraam.
Die Korintiese suile is inwaarts gerig om die Madonna en Kind te raam en die tradisionele geweldriehoek kry hier 'n ronde vorm.
Die barokstyl laat die klem op breër nawe in katedrale val. Die effek, meen ek, was daarop bereken om die gelowiges nader aan die altaar te bring of dalk was dit eenvoudig 'n manier om plek vir meer mense te maak. Hoe ook al, dit getuig net weer daarvan dat elke aspek van die bouontwerp uit 'n barokperspektief onder die loep geneem is, dat die stylrigting wat só 'n merkwaardige invloed in Europa gehad het op elke aspek ingestel was.
Die Fasaad Sint Reparate
Die vorm van die fasade kontrasteer sterk met die Romaanse en Gotiese boustyle. In die Notre Dame-katedraal in Parys, een van die meesterwerke van die Gotiese boustyl, pryk byvoorbeeld dosyne figure in die portale, terwyl Sint Reparate oor net vyf beskik. Dit is asof die ontwerpers van Sint Reparate minder historiese figure in sterker fokus wou bring. Wat ook opval, is die enkele ronde nis bo die ingang – vir Sint Reparate haarself.
Wie was Reparate? hoor ek jou vra. 'n Martelares in die jaar 250 n. C., wat deur die eeue 'n kultusfiguur in Italië en Korsica geword het. Sy is die beskermheilige van Nice, iets wat in hierdie donker tyd ná die terreuraanval op die stad vreemd by mens resoneer.
Terug na die barokstyl: Dié ganse stylrigting, van katedrale tot prentrame, is vir my 'n soort trompetgeskal. Mens kan nie help om dit met bewondering gade te slaan nie, jou te verwonder aan die manier hoe die barokargitekte gestreef het om 'n korrektief te bring op die strak, somber, kleurlose katedrale van vorige eeue. Die barokboustyl is al die argitektuur van propaganda genoem. Self dink dat ek dat dié opwindende boustyl opnuut daarvan getuig dat die Westerse kultuur tot voortdurende vernuwing in staat is. Die kunslens waardeur ek kyk, is die modernisme wat ingestel is om die arabeske – grillige versiering – te vermy, met skoon, suiwer lyne te werk en alles tot sy essensie te beperk.
Maar dis nie te sê ek verminder die barokstyl nie. Geensins. Naas die pragtige voorbeelde van die styl in Franse katedrale lê die barokgewels van die Kaaps-Hollandse herewonings my na aan die hart. Hier staan die arabeske eenvoudig en helder as 'n brug tussen twee wêrelde uit.
Les Semboules, Frankryk. Julie, 2016
Karine Delobbe : L'Architecture [PEMF, 2002]
Wikipedia : Baroque Architecture
FRéJUS – Forum de Julii
Côte d'Azur, Frankryk July 6, 2016 Leave a comment
Sy beste vriend, onder andere, dolk vir hom dood in die Forum van Rome. 'n Jaar later in Provincia, ver van Rome, eer die krygsveterane van Gallië vir hom: 'n dorp aan die suidkus kry sy naam. Dié gebaar was seker meer as polities onkorrek, seker in blatante verset teen wat met hulle geliefde leier gebeur het en veral ook wáár. Nêrens elders is 'n plek destyds na Julius Caesar vernoem nie. Net 'n maand in die middel van somer dra die naam en, later, posisies van leierskap. Die naam Forum van Julius het mettertyd gekrimp tot akroniem − Fréjus.
Julius Caesar 100 – 44 c. C – dalk die enigste beeld van hom in sy tyd gemaak
Amfiteater, Fréjus – 'n 18de-eeuse ets
Ek staan bo die perfekte elips van die amfiteater, wat die Romeinse argitekte so flink reggekry het. Dit is nie 'n rugbyveld nie; dis meer intiem. Hier kan jy in jou verbeelding sien dat die verwoede bulle se horings klam is terwyl jong mans rats oor hulle heen en weer rits. Van hier kan jy die gladiator se uitdrukking in sy oë sien: "Ons wat op sterwe staan, o Caesar, saleer u." En dit sou Caesar self gewees het, behalwe dat die amfiteater eers 100 n. C. opgerig is. Ek troos my − ek sou gestaan het waar hy gestaan het en die spoke van die gladiators is steeds daar. Dit is eers in die vierde eeu na Christus wat sulke bedrywighede verbied is.
Ek staan waar hy sou gestaan het …
Die amfiteater is in 1840 tot nasionale denkwaardigheid verklaar, maar die deeglikste argeologiese werk is eers vanaf 2005 onderneem. Die stadsvaders het intussen besluit dat 'n stadium vir hulle meer geld kan inwin as die ruïnes en die plek is omgeskep. Tog is hulle trots op die geskiedenis en die oorblyfsels staan nog stoïs daar. Huidig is daar stiervegters (ja, nagenoeg 600 kms van Spanje af!) en hulle veg seker net so hard teen die dierebeskermers.
Gang om die amfiteater
Stierskerm in die amfiteater
"Water maak die stad", skryf Pliny, die Romeinse historikus. En op min plekke in Provence is 'n meer merkwaardige akweduk gebou as in Fréjus. Die dimensies, deur argeologoé vasgestel, is ongelooflik – die akweduk het 40 kilometer van die berge gestrek.
Die ruïnes van die akwedukte is veel ouer as die amfiteater, heelwaarskynlik in Caesar se tyd opgerig, want sonder water … Stene wat hier gestapel is, aangedra en gepak is, is deur die oorwonne volke van Gallië gedoen. Caesar het die laaste beduidende veldslae agt jaar voor sy dood geveg.
Romeinse akwedukte, Fréjus. Let die nou watervoor bo.
Hulle staan daar, die akwedukte, tien-meter goudbruin gestaltes, 'n falanks van ou reuse. Kyk mooi, sien jy dat bo, waar die watervoor was, is die breedte nie eers 'n meter nie. Daar moes natuurlik voerpype van 'n aard tussen die stapels gewees het. Onder hulle woel die moderne verkeer soos muise.
Gebou met slawehande
Meer as die gemoderniseerde amfiteater het die akwedukte my teruggevoer. Hulle is meer primitief, nie argitektonies nie, laat mens dink aan die oudste rotsstapels wat die oermens bedink het. Hulle is ook die stempel van die magtige Romeinse teenwoordigheid, deur Europa en die Midde Ooste.