Die rol en betekenis van Louis Trichardt se trek in Suid-Afrika – Afrikanergeskiedenis
Die rol en betekenis van Louis Trichardt se trek in Suid-Afrika
Die Voortrekker en sy medisyne
(Geskryf deur John Senekal, soos verskyn in Historia Junior, Februarie 1967)
Terwyl die laaste bedryf van die groot Bantoe tragedie in die Noorde afgespeel het, het die trek in beweging gekom. In die noorde was daar nie 'n verskeidenheid klein stammetjies nie, maar daar was slegs 'n paar magtige heersers. Hoewel hierin groot gevaar geskuil het, het dit sake tog baie vergemaklik. Vir sommige naturelle-kapteins was die koms van die blankes 'n seën, wat vir hulle die weg tot 'n nuwe bestaan geopen het.
Die trekgeselskappe van Trichardt en Van Rensburg kan beskou word as die voorposte van die georganiseerde trekbeweging. Die Trichardt-gesin was welgesteld en het in die oostelike grensdistrik gewoon. Carel Trichardt, die vader van die Voortrekker, het as burgeroffisier 'n werksame aandeel gehad in die Kafferoorloë van die vorige eeu, sowel as in die verset van Graaff-Reinet, eers teen die Oos-Indiese Kompanjie en daarna teen die Engelse. Louis Trichardt was 'n ryk veeboer en veldkornet in die distrik Somerset-Oos. Louis het eers op 'n leningplaas, Bosberg, en later waar Somerset-Oos aangelê is, gewoon. Later het hy in die huidige Bedfordse distrik gewoon. Trichardt was veldkornet in sy wyk en hy het die ellende aanskou wat deur die Britse grensbeleid veroorsaak is. Toe die filantropiese invloed sy toppunt onder genl. Bourke bereik, met die afkondiging van ordonnansies 49 en 50, het Trichardt sy seun, Carolus, met groot troppe vee oor die grens gestuur, onderwyl hy agtergebly het om sake in orde te bring. Eers in 1833 het hy hom by sy seun aan die Wit-Kei gevoeg, waar hy grond van Hintsa gehuur het, en hom vertel het van die planne wat in die Kolonie bespreek word vir die groot uittog na die noorde. Dit sou wees om 'n nuwe en vrye woongebied te soek.
Trichardt het daar bly woon tot met die uitbreek van die sesde Xhosa-oorlog in 1834, en Trichardt wou nou onder die Bantoes uitkom. Hy trek langs die Swartrivier oor die Stormberge. Hier het hy die Uys-kommissie uit Natal teëgekom en met Potgieter afgespreek dat hulle later sou ontmoet. In April 1835 het Hintsa met die Engelse in 'n oorlog gewikkeld geraak en die Trichardts het besluit om hulle goed te pak en te trek.
In die nabyheid van Bethulie trek hulle oor die Oranjerivier. Vroeg in 1835 het hulle by die Caledonrivier aangekom en daar saam met 'n paar boere gewoon. Vermoedelik wou Trichardt gegewens inwin oor die trek van AH Potgieter. Later het hulle koers gevat na die Noorde.
Naby die Vaalrivier het hulle die geselskap van Lang Hans van Rensburg ontmoet, wat ongeveer gelyktydig met hulle uit die Kolonie vertrek het. Hulle het by die Caledonrivier vertoef saam met Trichardt. Die doel van die trek was hoofsaaklik om ivoor te ruil van die Bantoes om dit in die Portugese hawens te gaan verkoop.
Met 'n groot draai om die Matebele-krale is die twee trekkies as aparte eenhede, maar in voeling met mekaar, oor Suikerbosrand deur Trichardtspoort. Hiervandaan het hulle langs die Olifantsrivier opgetrek tot by Strydpoort. Hier het Trichardt 'n tyd vertoef, terwyl Van Rensburg met agt families vooruit getrek het om aanraking met die Portugese hawens te soek. Nooit sou 'n blanke die trek weer sien nie. Êrens langs die Limpoporivier is hulle deur 'n impi, waarskynlik met medewerking van die Knopneus Sakana, tot die laaste vrou, man en kind uitgemoor.
Trichardt se geselskap het verder noord getrek tot by Doringrivier in die distrik van die huidige Louis Trichardt. Hier het hy vir Andries Potgieter in Junie 1836 raakgeloop. Potgieter en Trichardt het na Van Rensburg gaan soek. In die gebied noord van die Limpopo het hy die gebied om Zimbabwe gaan verken. Potgieter is terug en by die Soutpansberg het Trichardt vir Potgieter gewag wat sy geselskap gaan haal het. Trichardt het daar 'n Afrikaanse skool gestig met die onderwyser Daniël Pfeffer en 21 kinders. Hier het hy ook die Buys-kleurlinge ontmoet wat vir hom 'n belangrike brokkie inligting gegee het wat van waarde sou wees op sy trek na Lourenço Marques.
Die hoof van die Bavendastam, Ramaboaya, het ruilhandel gedoen met Trichardt. Jan Pretorius het gaan soek na Van Rensburg. Intussen het Tamaboaya vir Louis Trichardt en sy geselskap aangeval. Trichardt het die slag afgeweer en daarna het Jan Pretorius in 'n tragiese toestand teruggekeer.
Nadat Potgieter also 'n vaste staanplek vir sy mense verwerf het, het hy sy perdewa ingespan en met 'n kommissie van elf lede, onder wie Sarel Cilliers, noordwaarts getrek om verbinding met Trichardt te soek. Dit is seker dat Potgieter en Trichardt afgespreek het dat laasgenoemde in die Soutpansberge op die koms van Potgieter en sy trek sou wag. Trichardt het 'n jaar lank vir Potgieter gewag. Van die dramatiese gebeurtenisse suid van die Vaalrivier het geen enkele berig hom bereik nie. Wat met die agterste mense gebeur het, was vir hom 'n raaisel. Die noodsaaklike lewensmiddele was volop, maar daar was ander dinge wat noodsaaklik geword het – daarom moet hulle handelsbetrekkinge aanknoop.
ln Augustus 1837 val die rampspoedige besluit om na Lourenço Marques te trek. Terselfdertyd, ver suidwaarts, het die mense van Maritz en Retief 'n weg oor die berge gebaan en in Natal afgesak. Intussen het Trichardt die Drakensberge in die noorde oorgesukkel. Nadat die slagting by Bloukrans al byna twee maande agter die rug was, het hy eindelik op 13 April 1838 die Portugese fort by Delagoabaai bereik.
Hy het baie gevare van 'n lang en gevaarlike tog oorleef, maar hy moes feitlik op sy spoor terugreis tot in die Pietersburgvlakte, deur Pienaarspoort tot aan die Olifantsrivier. Hiervandaan is hy toe oor die Drakensberge na Lourenço Marques. Alhoewel hulle wapens afgeneem was, is hulle nogtans vriendelik deur die Portugese ontvang. Daar is hulle geteister deur malaria en tsetsevlieg en baie is dood. Trichardt en sy vrou, Martha, is albei in Lourenço Marques oorlede. Die orige Trekkers wat nie dood is nie, het later met Mazeppa by die ander Trekkers in Natal aangekom.
Dit is aan W Punt te danke dat die begrafplaas van die Voortrekkers opgespoor is en tans word daar fondse ingesamel om 'n gedenksteen daar op te rig.
Louis se seun, Karel, het 'n verkenningstog na die noorde onderneem. Hy het daarin geslaag om deur die Golf van Aden tot in Abessinië deur te dring. In 1840 het hy teruggekeer na Delagoabaai waar hy die graftes van sy vader en moeder gevind het. Karel was ook 'n ooggetuie van die vernietiging van Dingaan deur die Swazies.
Kort daarna is hy terug na Natal. So eindig die tragiese lotgevalle van die eerste twee geselskappe waarvan ons lees in die Dagboek van Louis Trichardt.
Maar wat leer die trek ons? Die belangrikheid van die Trichardt-trek is nie daarin geleë dat hulle die binneland skoongemaak het nie – dit was die taak van al die trekke saam. Dit is vir ons belangrik, omdat dit die voorloper-trek was en vir ons veral vanweë die feit dat Trichardt 'n Dagboek aangehou het. Hierdie boek is deur Gustav Preller uitgegee in 1917. Dit handel van 31 Julie 1836 af tot in Mei 1838, die dag waarop Trichardt sy vrou verloor het. Die doel van die boek was om die ander trekke wat sou volg, in te lig. Ook was dit sy doel om 'n verslag te hê waarin alle gebeurtenisse opgeteken is en dit te bewaar.
As al die ander trekleiers maar ook 'n dagboek aangehou het, sou die trekroetes soveel makliker vasgestel kon word. Geen blywende stigting is nagelaat nie, maar 'n groot deel van die binneland was verken en die gevaarlike weg deur die Laeveld, na die Portugese hawens, was aangetoon. Ander sou later met meer sukses hierdie weg na die see volg. Die trek van Trichardt was dus vrugbaar in sy onvrugbaarheid!