Versindaba » Resensie Kaar Marlene van Niekerk
Posts Tagged ‘Resensie Kaar Marlene van Niekerk’
Kaar. Marlene van Niekerk. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-6304-0. Prys: R226. 212 bladsye. Sagteband met stofomslag.
Molen De Korenbloem, Kortgene.
Een kaar of tremel (In Groningen en Friesland zegt men romp) in een traditionele korenmolen is een soort vierkante en trechtervormige silo om een graanvoorraad in op te slaan. Onderaan zit aan één zijde een schuif, van hieruit komt het maalgoed in de schuddebak, die het uiteindelijk in het kropgat van de maalsteen brengt om tussen de stenen fijngemalen te worden. In een gemiddelde kaar kan zo’n 100 tot 150 kilo graan gestort worden. Soms zit er ook nog een grote voorraadkaar boven het kaar van het steenkoppel om een nog grotere voorraad te hebben.
HOE RYP DIE KORRELS, HOE VOL DIE KAAR?
In die Afrikaanse letterkunde geniet Marlene van Niekerk ikoniese status. Wat staan lesers te wagte van ’n derde digbundel uit die welgevulde kaar van ’n veelsydige woordmeulenaar, ’n professor in kreatiewe skryfkuns wie se romans internasionale bekendheid verwerf het, en waarvan die poësie in die are bult?
Die klinkende titel Kaar vang jou onverhoeds en die skoon, sober stofomslag verklap niks. ’n Gesonde snuffelsin lei jou na ’n bepaalde Nederlandse gebruikswyse van die woord “kaar”, maar jy hou jou opsies oop. Kort voor lank staan “kaar” kordaat as openingswoord in die gedig “Woordverklaring” (20), en ’n paar versreëls later word die term deur die spreker toegelig: “kaar” as ’n “[t]regter sonder voet/ waardeur die koring/ op die meulsteen stroom”. Uit die tweede strofe blyk dit egter dat ook ander betekenisse van die woord toepaslik is, want die spreker wil in ’n kaar begrawe word: hier die drywende houer vir die bewaring van vis, waarvan die vlegwerk beeld word van die gedig. Dit is hoe Van Niekerk met jou gal werk, want sy dra niks op ’n skinkbord aan nie; sy is in terme van taalgebruik ’n opperste “oproermaker” en “draai ’n kleine revolusie af”, soos die Nederlandse digter Lucebert, vir wie ooglopende beelde en voorspelbare skryfwyses weinig te sê gehad het. “Daar’s werk”, klink Jan F.E. Celliers se woorde uit die vergetelheid op, want Van Niekerk duld nie ’n lui leser nie.
Die bundel Kaar kan beskryf word as ’n eksuberante verslag van onderdompeling in die groot tumult wat ons die Lewe noem; ’n verlustiging in die roes van menslike ervaring, maar ook in die taal self, en daarmee saam ’n strewe om alles teen die lig te hou. Intellektuele, filosofies-georiënteerde boustof, gewis, maar denkstof wat gekonkretiseer word in ’n ryp oes van daaglikse belewenisse. Elke gedig is ’n instansie van nadenke waar verwarring en verwondering tot heerlik sintuiglike poësie gemaal word. Daar word stilgestaan by lewensvrae, soms vermom as grap, genot of toevalligheid, wat strek van die misterie rondom die aantrekkingskrag tussen mens en mens, of mens en natuur (hoe innig spreek sy nie die waterbessieboom en die swaan in twee wonderskone verse aan nie), tot by die belewing van ’n kunswerk deur Bruegel, Magritte of Weissenbruch. Die fokus verskuif van die vergange idille van ’n plattelandse leefwyse tot by die hedendaagse landsproblematiek, en as komplement, besoeke aan verre wêrelddele. Maar dit is nie slegs die inhoudelike wat boei nie. Vir die uiteindelike maalproses is die meulstene van ’n “loper” en “ligger” nodig: die persoonlike perspektief en kreatiewe insette om die poëtiese werking op gang te bring. Uit die wrywing ontstaan die magie, die bekoring van “swart musikale materie” uit die bek van die singende merel (206), en by implikasie, die mond van die digter.
Waar vertroude waarnemings, denkpatrone, woordgebruik en taalkonstrukte uit hul veilige hulsels gewan word, bied die bundel mudsakke vol leesgenot en ewe veel moontlikhede vir taal- en letterkundige studie. Van die vetste korrels is die ruim gebruik van leenwoorde (“dreikanter”, “yardang”, “cicadas”, “passepartout”), Afrikaanse woorde met ’n lae gebruiksfrekwensie (“frivole”, “balsturig”) en ander wat grootliks in onbruik geraak het (“aans”, “alewee”, “liewerlee”, “ maliekolder”). Maar daar word nog meer uit die gerwe geskud, soos ’n rykdom aan vakterminologie uit die musiek (“tremulant”, “triole”, “partiture”, “stringendo”), die natuurwetenskappe (“tele-, mikro-, episkoop”; plante- en dierename) en die filosofie (“metempsigose”) wat sluimerende betekenisse losmaak. Nuutskeppings kry hul lê in prikkelende woordvervormings en woordsamestellings (“inkielend”, “prilwilde”, “fladdermeeu”, “ontvaam”, “blindverankerd”, “sweef-epistels”), volkse uitdrukkings (“lepellê”, “dwars-bemoerd”, “ruk- en plukgevaarte”) en funksiewisseling (“ek honger my mond na jou”). Daarby word die moontlikhede van die teenwoordige deelwoord uitgebuit om die deurlopende motief van wording te beklemtoon (“langs ’n klipmuur lopend”, “langsaamaan vervangend tussen rots” en “vlietende vervinniging”). Ewe treffend is die opstapeling van klank in grinterige ritse en die omkering van ’n meer gebruiklike woordorde wat ’n vergrootglas hou oor die plooibaarheid van taal. Op velerlei maniere skep die digter dus ’n konstellasie van stelwyses waardeur haar soeke na alternatiewe taaltekens getematiseer word.
Die aandag vir die taal word voortdurend opgeëis, selfs deur ’n gedig soos “Najaarsbloei”, een van die toegankliker gedigte met ’n meer tradisionele strofebou. Hier word dit verlewendig deur ’n reïterasie van r- en k-klanke en die tipiese invoer van minder bekende woorde. In die geheel verkry hierdie oënskynlik direkte vers groot diepte, omdat dit deur sy metaforiese werking op meer slaan as die ryping van ’n blomsoort:
Daar’s ’n najaarsbloei op koms van krismisrose,
eendersyds en rose van Crespuscule –
meervoudige falankse teen die buitemuur: hydrangea;
verwilderd op die sypad oor ’n heg van pale: skemerblom.
Uit krismisknoppe korrelig gedronge in ’n kroes
van blare, andersyds uit rankroos-trossies,
blyk ’n voorneme tot eindontvouing.
Straks bewys hul aan mekaar, aan my, twee transaksies
met die laatseisoen, twee vorme van oorlewingsplig:
voor vensters bied die gulle krone verstrooiing, straling,
vrygewig na die wêreld terug, aan die straatkant
hang lanterns hul stil gekooide binnelig.
Die spelelement is in hierdie bundel soos die springerige outydse houtwol in die kissie van die gedig. Deur die veerkragtigheid van die spel word gedagtes in balans gebring en die vrug gevorm, en ontkom die filosofies georiënteerde digter aan swaartillende en somber besinnings. Waar die woordkunstenaar haar moedertaal en die standaardleksikon verruim deur die kulkuns van hibridiese vermenging en ander taaltruks, word haar hele aanbod ’n verbeeldingryke spel. Die prettige “Eerste risky liefdesliedjie”) en “joeliewoorde” toon hoe lig en dartelend hierdie spel kan wees, en hoe moedswillig. As digter is Van Niekerk by uitstek die Humo Ludens; selfs die onderlinge spel van geluid, beweging en wind boei haar: “Dis troos om so te speel/ met niks wat alles in beweging bring” (“Vrou, wind, deur”). Op die oog (en oor) af geskied die klank-, woord- en taalspel in die gedigte spontaan, maar in die kunste is dit slegs ten dele waar; die borreling uit die onbewuste word gekanaliseer en gestileer tot ’n berekende meganisme, soms ter vervreemding, wat die spierkrag en literêre waarde van die gedig versterk.
Die vermoede ontstaan dat oningewyde lesers hierdie taalmaneuvers as wartaal mag ervaar – die spetterende “Oujaar Amsterdam 2007”, ’n skitterende vers vol vuurwerk, sou ’n voorbeeld kon wees, of ’n gedig soos “Fagotvis”. Die digter se aanslag mag deur sommige as pretensieus beskou word, soos wat geneig is om te gebeur waar kunstenaars werk van ’n grensverskuiwende aard lewer. Die eerste gedeelte van “Fagotvis” lyk so:
Soos die gravin van Cassillis
met goudbek Johnnie Faa
wil ek onder elweglories
met my kwibus na die dolboom vaar.
Meegaande hy, nie ongediend,
my onmanteling is mals
van my falie tot my falbala.
Met wenkbrousterre bik hy
in my voorkopklip
’n rigting-roos van onsin,
paai parels oor my klavikel
kram ’n stertspier in my min.
Hy kroon my met ’n varkenskop
maal maanglas vir ’n vin
uit torks van sy tentakels
skud hy soos silwer Cernunnos
op die ketelplaat van Gundestrup
die fynste lariekoek en kul.
Die ander kant van die munt is dat ingeligte en geoefende poësielesers groot waardering sal hê vir Van Niekerk se verstommende taalgebruik wat gunstig vergelyk met dié van haar Nederlandse mededigters Anneke Brassinga en Astrid Lampe. Hulle word as eietydse eksponente van die eksperimentele digkuns beskou, maar staan myns insiens in Van Niekerk se skadu. Dit is nietemin interessant om gedigte soos Brassinga se “Klauwier” en “Kornoelje” uit haar bundel Landgoed met Van Niekerk se Kaar saam te lees, veral ter wille van die ooreenkomste in assosiatiewe taalgebruik.
Die oorspronklike en ruim aanwending van die metafoor is ’n uitstaande element van hierdie bundel. Lesers sal merk dat die digter die gawe het om een saak in terme van ’n ander te sien en te noteer, en dat selfs ’n hele gedig soms as ’n uitgebreide metafoor funksioneer. In een van ’n groep deernisvolle verse aan die pa is die sorvuldige lossny van die waatlemoenkroon byvoorbeeld ’n versinnebeelding van afskeid – hier word iemand wat eenmaal die pronkstuk van ’n gesin of clan was, losgesny uit die lewe en staan hy “onbloot […]/ asof opgebaar, ’n ongebroke kroon/ op ’n smal bleek boot van skil” (“Waatlemoen”, 91). Die metaforiek in Kaar behoort vir leesgroepe ’n interessante gespreksonderwerp te wees en kan bydra tot die ontsluiting van hierdie bundel en die werking van die poësie in die algemeen.
Die intreegedig vertoon ’n hele aantal van die belangrikste bundelkenmerke: gedurf in die aanpak, klankryk, die toon oorwegend speels, selfs hilaries, en die gedagtegoed verpak in ’n stuk woordwerk wat bestempel kan word as ’n gedagtestroom ingeklee met innoverende taalgebruik. Soos al die gedigte, vertoon “Oggend van ’n waterfiskaal” ’n sterk sin vir ritme ten opsigte van stuiting, vertraging en vloei, wat saam met die uitrek, plasing en herhaling van klanke uitmond in verse van groot musikaliteit. Voeg hierby die konkrete beelding, die blyke van verwondering en ontroering (“die mondsagte môre” is van die teerste beelde denkbaar) en die paradoks van ’n uitbundig-beheerste vryeversvorm, en die gedig word ’n matrys vir die bundel in die geheel:
Afgesien van die digter se gevoeligheid vir geluid en geur (“die suis/ van duisende gelate maste” en “die reuk van hars”, 18; “jou hemp wat ruik na ryp persimmon”, 185), steun sy buitengewoon sterk op visuele indrukke en word dit op onverwagse maniere en in ongewone terme haar gedigte ingebed. Meermale betrek sy die werk van beroemde skilders en vind sy daarvoor ’n teenhanger in haar eie uitgebreide eksploitering van die kleurpalet. Dit wemel van voorbeelde, waaronder die “glubules moerswart” krismispruime wat hang in “die onmoontlike maroen van somer” (77); “die wynrooi lelie van ’n haan se lel” (87); die “tremulante rooi” van Manet se laaste pinksterrose “teen/ ’n boonswart/ agtergrond” (194); “’n swanenek met monstermasker van swart-oranje” en “die fluisterpopulier/ se groen en silwer tweespalt” (205). In ’n enkele volg kleurbeelde mekaar op: die “groen kokarde van die voorjaar”, ’n merel “gereïnkarneer uit oniks”, die “oer-clemartis, git soos die oog van Spinoza git/ en geel om die bek soos dotter” en die “klep van lapis lazuli” (206). En hoe helder glim die “korsmos mosterdgeel gespat” op Kreta nie (187); en’n ander keer “De Hoop/ se duinkam geel soos murg” (190), of die “glansende kastanje boude van perde” op ’n skildery van Velázquez (195).
Die gedig “Mei”, wat Herman Gorter se Nederlandse lentegedig in herinnering roep, is een voorbeeld van hoe Van Niekerk se ultrasensitiewe singuiglike waarneming ’n fynbedagte, meesleurende vers beslag kry:
As mens deur ’n verkyker die dood soos fluitekruid kon afloer,
haar in haar onderblom van onmoontlike kant kon nader
by awendlig, die werweling muskiet om haar steë
soos sonnestelsels fyn spinnend in die binneoor,
as jy haar kon inkatrol aan die netvlies soos die godkromme
van ’n swanenek met monstermasker swart-oranje,
die syig kwispelende swemkuns tot in die webbe kon deurskou,
as mens haar opgeblaas op die retina kon binnekoggel
soos die vlugtige koekoek en sy spikkels uit die gemarmerde
lugte van Mei, jou kon verdroom by haar intieme wappering
soos deur ’n veldteleskoop jy die blaar van die fluisterpopulier
se groen en silwer tweespalt twyfelloos aan die hart kan hou,
hoe graag sou mens dan na haar ingaan, voortydig selfs,
met uitvergrote oorgawe soos ’n kind, sy gesig gedruk
in malse gras, hoe maklik oplos in die wete van ’n digbysyn
aan haar onmeetlike detail.
(Nedereindse plas 2012)
As geografiese en tematiese teenpool vir die gedigte wat in die Suid-Afrikaanse bodem gewortel is, soos die sensitiewe en sensuele “Seun wat visvang” by die Dwarsrivier, of enkeles wat in Kaaps geskryf is, word daar ook op woorde, sake en plekke uit die Nederlandse leefwêreld geput. Interessant is die verskil in benadering tussen “Hollandse wandeling” en die distopiese “Hollandse landskap”. Elders staan ’n hutspot van“bel-tegoed”, “lariekoek”, “als het u belieft” en “bakke Douwe Egberts”) naas ’n nomenklatuur van straat- en plekname soos “Ijsselstein” en “Woerdense Verlaat.
Afdeling 2 bevat van die teerste en dringendste liefdesgedigte wat ek nog in Afrikaans teëgekom het. Die trits getiteld “limerence”(24-26) verwys na ’n obsessiewe toestand van vervoering waarin die verliefde haar bevind, met die bybehorende toespelings op die fisieke. Wat aan hierdie drie liriese verse ’n meerwaarde gee, is die illustrasie van maniere waarop die geliefde deur die digterlike woord en ander handelinge aanwesig gestel word. Deur te “soek” (by herhaling, doelbewus), te “skrywe”, “traseer” en “resiteer”, en tekens te trek wat “aanwasem”, probeer die spreker verbete om die afwesige ander se gelaatstrekke op te roep. Terselfdertyd is die uitgesponne, oewerlose aanbod tekenend van die onvastheid en emosionele beladenheid van die oomblik.
Motiewe wat deur die nege ongetitelde maar grootliks tematies geordende bundelafdelings sirkuleer, is dié van musiek en klank, en van tekenstelsels in die algemeen. Die spreker se gefassineerdheid met die wildernis van tekens wat hul voortdurend aan haar opdring, lei tot ’n verbete poging tot dekodering en enkodering by wyse van die poësie. Die gedig word ’n lokus van betekenisgewing; deur ’n wisselwerking van dekonstruksie en konstruksie kry die “maakwerk” beslag en ontstaan die “poiesis” waar sienings, denke en taal tot stof gemaak en vindingryk herskep word. Gevolglik duik direkte verwysings na die skeppende skryfhandeling op in woorde soos “skryf”, “inskribeer”, “stom dui ons tekens” en “wat daarvan sin moet maak in ’n gedig”. Talle beelde kan na die digterlike aktiwiteit herlei word, want die verbeeldingryke lees is ’n dankbare metgesel van ’n verbeeldingryke digterskap.
Omdat die bundel se intellektuele onderbou verskuil word in speelse woordontploffings, spieëls en draaideure, talige sparre en horte, verg dit dat lesers die gedigte aandagtig sal lees en hulle sal losmaak van gevestigde verwagtinge rondom die werkinge van taal en die digkuns. Die vertolking en waardering van hierdie gedigte berus enersyds op ’n bereidheid om die leesproses te verlangsaam, woordeboeke en ander naslaanwerke te raadpleeg en te ontdek hoe die digter se ensiklopediese kennis haar boustof voed. Poësieliefhebbers sal hierdie verposings in die reis geniet, of soms verlei word om net in die vloei van die gedig te bly. Hoe ookal, sal lesers oorweldig word deur die bundel se inhoudelike rykdom en hulle verstom aan die vormgewing. Dié met ’n sin vir die komiese sal hul verkneukel in “Bejaarde met mobiel”, “Besoek van ’n binnehuisversierder” en die verf-episode in “Gerbrand/Plascon”.
Die spreker staan in verwondering oor groot en klein; oor die branderryer wat ’n spikkel word in die breek van ’n reuse-golf by Tangaroa, maar ook oor die misère van gemis of lyding, en die klein vreugdes in die domein van huis, kombuis en tuin. Dit sluit aan by die subtema van die heimat wat gestalte vind in verse oor bekende dorpe en plekke, die inheemse flora en fauna, en aktuele kwessies soos die ontginning van aardgas en die gesneuweldes by Marikana. Deur hierdie sterk plekbewustheid verkry sommige plekke trouens ’n metafisiese teenwoordigheid, soos in die mistieke “Waenhuiskrans” waar niks meer aan mekaar verbind hoef te word nie “as ruising aan stilte, as wolke aan wind”. Herinneringe aan die vreemde en die eiendomlike skuif oormekaar op reise na Kreta, ’n Sweedse eiland en Italië, met terugflitse na die Cederberge, McGregor en die Weskus. Plek word in die slotgedig ook liggaamlik beleef as die voet verdeel word tussen Worcester en Wellington, en die vel die teksture aanneem van die Pakhuisberg of Stilbaaiwier.
Die toon en aanslag is meestal lig-satiries of tong-in-die kies, soms berekend banaal (“Brief aan Suid-Afrika”) om oordrewe stelligheid op ’n afstand te hou en sake met ’n ligte veeg te relativeer. So word die historiese bewussyn gestel teenoor die konsep van vervlieting en dien laasgenoemde as ’n korrektief op oormatige aandag aan “kodekse, konkordanse, etimologieë, genetiese spore”. Dit is in pas met die Zen-gedagte waardeur dinge toegelaat word om net te wees, te straal soos in “Najaarsbloei” – sonder die noodsaak van optekening, bewaring en singewing, waardeur ook ’n bemoeienis met digterskap in ’n ander perspektief gestel word.
Van Niekerk se breë verwysingsraamwerk stel haar in staat om in te speel op die werk van ander digters, onder meer Adriaan Roland Holst se “Winter aan zee” (189) en Paul van Ostaijen se “Marc groet ’s morgens de dingen” (“dag vis/ dag skulp”, 198). Alle soorte tekste word egter betrek. Die digter skryf ’n treffende credo as onderdeel van ’n “skildersmis” by The painter deur Marlene Dumas (196) of voer ’n Afrikaanse volksliedjie as requiem ten tonele (“Die Alibama”, 188). Plaaslike skrywersfigure of hul werk figureer in ’n herskrywing van reëls uit Ingrid Jonker se “Die kind” (170), of in Peter Blum se “bros pik” van ’n vuurhoutjie (138). Die insluiting van “’n Boodskap uit die dode van Peter Blum” verbaas nie, omdat Van Niekerk as Blum in extremis beskou kan word. Die intertekstuele spel rank in alle rigtings, ook deur die invoer van Bybelse frases soos “geen jota” (189) en “my siel buig hom in my, onrustig” uit Ps. 142 (192).
Van Niekerk plaas die Afrikaanse poësie op ’n nuwe trajek. Ek ervaar hierdie besonder ryk en ryp bundel as ’n adembenemende tog. Dit is ’n versameling verse wat saampraat met (en wegpraat van) die beste wat ons digkuns op die oomblik te bied het; meevoerend, esteties hoogs bevredigend en vormgewys briljant. Die digter skep haar eie “incunabel” en persoonlike “grimoire” (vra maar vir dr. Google) waarin ontroering bewerkstellig word deur ’n gesofistikeerde, volwasse kunstenaarstem, ingeënt op dié van ’n ongekunstelde plaasdogter.
Soos Elisabeth Eybers in Onderdak en J.J. Slauerhoff wat bely het “alleen in mijn gedichten kan ik wonen”, verlaat ook hierdie digter haar op die hulsels en steunpunte wat die poësie aan kwesbares bied. Met ’n “heksepluim van drukkersink” neem sy ná 101 gedigte haar vertrek uit hierdie woordhuis, ’n kaar van unieke styl en proporsies:
Exit Octopus vulgaris
Die digter, oorgevoelig wese, kan gerus ’n voorbeeld neem
aan wat die seekat moet versin deur haar gebrek aan skulp:
verdeel die hart betyds in drie, die brein in nege dele,
splyt die voet in twee kwatryne, vir Worcester vier,
die origes vir Wellington, tatoeëer die kripsiskunde
in al die lae van die vel, skurf soos klippe in die Pakhuisberg,
glad soos Stilbaaiwier, ossilleer soms as korbeelhuis
uit die rococo in pruimepienk koraal, bluf jou smart
met stekelsteunpilare uit ’n middelgoties katedraal,
maak die aardkloot tot jou oester, jou bedstee
uit ’n kokosneut, berei in nood jou ligspigot
teen die inval van die Kaapse aal, die naywerige
snotglad rob, hersien die pomp, vul die swart foedraal,
trek die binneborstrok haaks, mik jou gulste waterstraal,
en vuur – psiempsoem! – ’n heksepluim van drukkersink,
vlug kop eerste in die wolke der onwetendheid,
al jou sinne in een kraal.
Tags: Kaar, Marlene van Niekerk, Resensie Kaar Marlene van Niekerk, Zandra Bezuidenhout resensie