Home > Vol 31, No 1 (2010) >	Pieterse
Die dialektiek tussen leser en teks: ‘n Gesprek oor hermeneutiese homiletiek
• Die spanning tussen die kategorieë ‘leser’ en ‘teks’
• Die naïewe lees van die Bybel
• Leser en teks as twee kategorieë in vrugbare spanning in die hermeneutiese proses
• Helder, eksistensiële kennis van die eie konteks van die gemeente en haar wêreld
• Die kunste as venster op die ervare wêreld van die gemeente en die prediker
Die probleem wat in hierdie artikel aangespreek word, het te doen met die noodsaak om die verstaan van die eie konteks as inherente deel van die hermeneutiese teorie by te bring, ten einde die teks met die oog op die preek te verstaan. Die meeste boeke in die homiletiek gaan uit van die beweging teks-na-preek, om dan aan die einde eers doelbewus aan die adres van die preekboodskap te dink. Hierdie probleem het te make met die verhouding leser-teks wat in verskillende hermeneutiese ontwerpe voorkom. Daarom sal daar in hierdie bydrae eers aandag gegee word aan die verhouding leser-teks, om daarní¡ tot 'n konseptuele beskrywing te kom van die verkenning van die eie situasie as eerste beweging in die verstaansproses van die teks met die oog op die preek.
Die spanning tussen die kategorieë ‘leser’ en ‘teks’
In die proses waardeur die betekenis van die teks met die oog op die prediking in die konteks waarin dit ontstaan het sowel as vir die konteks van die leser geí¯nterpreteer word, is daar twee kategorieí wat in spanning met mekaar staan, naamlik leser en teks. Daar is hermeneutiese benaderinge tot preekvoorbereiding wat klem lê op die teks as uitgangspunt vir die ontvangs van betekenis deur die leser. Tog is daar ook ander benaderinge wat klem lê op die leser as uitgangspunt vir die vind van betekenis in die teks. 'n Dialektiek tussen teks en leser help ons egter om die spanning tussen teks en leser 'n vrugbare spanning te maak. Hierdie verskillende benaderinge kom nou kortliks aan die orde.
Die naïewe lees van die Bybel
Die historiese verstaan van die teks hít al voorlopers in die Antiochiese eksegese gehad, maar dit was veral die Reformasie wat 'n historiese uitleg van die Bybel ter tafel gebring het, saam met die vereiste van kennis van die oorspronklike Bybeltale. Ní¡ die Verligting het die historiese kritiek opgang gemaak met 'n bewustheid van die historiese gaping tussen teks en eietydse Europese lesers. In wat die suiwer historiese kritiek genoem kan word, het eksegete die betekenis van die teks objektief in die tyd van ontstaan probeer rekonstrueer.
Die uitgangspunt was dat dit moontlik is om die historiese situasie van die Skrif te leer ken. Die betekenis word vanuit die gees en bedoeling van die outeur opgespoor. Gegewens agter die teks, soos die ontstaanstyd van die teks, die werklike outeur met 'n ontwikkeling van 'n redaksiegeskiedenis, en die skrywers se kulturele, politieke en religieuse omstandighede, moet vasgestel word. Ook hiír val die klem op die teks in die vind van betekenis met die oog op die preek. Anders as by die naí¯ewe lees van die teks, is daar egter 'n bewustheid van die historiese afstand, en daarom ook 'n besef van die begrensdheid van die kennis van die betekenis van die teks (vgl. onder andere Van Zyl 1975:74-81,239-249; Deist & Burden 1980:83-113; Vaessen 1997:38-39). Die teks ontvang hier die swaarste klem in die verhouding tussen die teks en die leser.
Ní³g 'n benadering waarin die teks sterk beklemtoon word as uitgangspunt vir die betekenis waarna die prediker-eksegeet op soek is, is die strukturele teksanalise. Hier is die belangstelling nie soseer in wat agter die teks lê, soos met die histories-kritiese benadering nie, maar eerder in die immanente struktuur van die teks soos dit voor vandag se leser lê. Alle aandag is geheel en al op die teks gerig, en nie soseer op wat buite die teks gebeur nie. Hierdie eksegete wil nie die historiese lesing as sodanig vervang nie, maar wil met 'n ander invalshoek kom.
In die lig van Kant se denke, aanvaar Schleiermacher dat objektiewe kennis van die bonatuurlike onmoontlik is. Daarom ontwikkel hy die insig dat die religiositeit van die mens 'n eie vermoí het naas die denke en die doen. Die religieuse deurdring die denke en dade van die mens, en bepaal dus die mens se bewussyn. In die bewussyn ervaar die mens ten diepste hom- of haarself. Die gelowige besinning in die teologie moet op hierdie bewussyn konsentreer. By Schleiermacher kry die metafisiese, wat nií objektief geken kan word nie, 'n nuwe betekenis as die religieuse in die subjektiewe belewing - die schlechthinnige Abhí¤ngigkeitsgefíhl. Hy is van oordeel dat 'n mens deur Einfíhlung 'n ander (ook die outeur van 'n teks) se gemoed kan verstaan. Naas die grammatiese en die historiese, is die psigologiese interpretasie noodsaaklik, deurdat daar met die lewensuiting van die outeur kontak gemaak word. Die leser kan die outeur van die teks se belewing goed begryp, want dit gaan om die saak waarmee die outeur en die leser in hul eie subjektiewe belewing besig is. Die kloof tussen die teks en die leser word oorbrug deur die algemene menslike natuur waaraan albei deel het. Schleiermacher self het die verstaan problematies gemaak (vgl. Barth 1972:425-473; Wethmar 1977:156; Pieterse 1979:20; Vaessen 1997:46-48). By Schleiermacher verskuif die klem in die spanning tussen leser en teks gedurende betekenisgewing feitlik heeltemal na die leser.
Leser en teks as twee kategorieë in vrugbare spanning in die hermeneutiese proses
Die eietyse hermeneutiese insigte probeer om leser en teks in 'n spanning te plaas waarin sowel die wêreld van die leser as die wêreld van die teks sinvol vir die leser se eie wêreldervaring geí¯nterpreteer kan word. Vir die homiletiek is hierdie insigte uiters waardevol.
Gadamer se invloedryke boek het 'n nuwe benadering ter tafel gebring (Gadamer 1975, 1979). Gadamer het hom op Heidegger se ontologie verlaat, naamlik dat die mens se kontekstuele bestaan in die wêreld die basiese voorwaarde is vir elke wyse waarop daardie mense sy of haar omgewing ken en daaraan betekenis gee. Die mens kan slegs betekenis gee en betekenis ontvang in die verstaan van enige saak, op grond van die belewing van die wêreld waarin hy of sy as eindige wese gewerp is (vgl. Gadamer 1975:240-251; 1979:225-236). Daarom het elke mens 'n eie verstaanshorison. Die verband met die verlede (om dit te kan verstaan) lê opgesluit in die konsep van die Wirkungsgeschichte (die effektiewe geskiedenis, of die interpretasiegeskiedenis - om byvoorbeeld 'n Bybelse teks in die tradisie deur te werk) (Gadamer 1975:284-290; 1979:267-274). Gadamer noem die grense tussen die hede en die verlede horisonne in die effektiewe geskiedenis. Met elke horison hou iets op en begin iets nuuts in mense se interpretasie. Die oue en die nuwe staan egter nie heeltemal op hul eie nie. As die oue verbygaan, laat dit 'n erfenis na aan die nuwe. Sí³ werk die effektiewe geskiedenis oor horisonne heen in die menslike bestaan deur telkens te interpreteer en nuwe tradisies te laat ontstaan.
In hierdie proses word twee wêrelde teenoor mekaar gestel - die wêreld van die teks, en die wêreld van die leser. Met hul meervoudige betekenisse, werp tekste telkens vir lesers in verskillende kontekste op verskillende maniere wêrelde voor hulle uit. Verstaan geskied wanneer die leser die ander, vreemde self ontvang wat deur die teks na hom of haar aangereik word. Die toeíiening van die eiendomlikheid van die teks laat jou 'n ander siening van jou situasie kry, wat jou hetsy tot handeling beweeg, of jou, vanuit die verhaal van die teks se konteks, 'n nuwe verhaal in jí³íº konteks laat maak.
Helder, eksistensiële kennis van die eie konteks van die gemeente en haar wêreld
In sy boek oor 'n Christelike hermeneutiek van die Ou Testament, werk Houtman (2006) ook met die twee komponente van die verstaan met die oog op prediking vandag. Hy werk met 'n heilshistoriese idee waarin ontvanklikheid vir toekomstige interpretasie moontlik word, en waarin die Ou en die Nuwe Testament die beste in 'n Christelike gemeente tot hul reg kom. Hy plaas 'n inherente spanning tussen die teoloog wat wetenskaplik en Ou-Testamenties met byvoorbeeld die profete omgaan, en die teoloog wat in die vryheid van die Heilige Gees met die oog op die toekoms vandag geí¯nspireerd preek (Houtman 2006). Kennis van albei pole is onontbeerlik. Dit is belangrik om die begrippe wat die leser of prediker doelbewus vir die verstaan van die eie konteks moet verreken, hier op 'n ry te sit. Ons gaan van die veronderstelling uit dat die hedendaagse Bybelwetenskappe oorvloedige materiaal bied om die konteks van die verskillende sosiale en politieke omgewings van die tekste van die Bybel in die konteks van die teks te verstaan. Die eerste twee begrippe in die teorie van die verstaan van die eie konteks as inherente deel van die homiletiese hermeneutiek, word deur Cas Vos self aangebied.
Die kunste as venster op die ervare wêreld van die gemeente en die prediker
Vos neem ook die liturgiese konteks van die preek ernstig op (Vos 1996:217-238; vgl. Vos & Pieterse 1997). Ou Testamentiese en Nuwe Testamentiese beskouinge van die erediens word indringend behandel (Vos 1996:217-228). Sy liturgiek is eg gereformeerd omdat dit so stewig op die Skrif gegrond is. In die beskrywing van die liturgiese handelinge doen hy moeite om te toon dat die preek nie 'n geí¯soleerde gebeurtenis in die erediens is nie. Ook die kerklied en die liturgiese musiek word met kennis en insig bespreek. Al die sintuie van die toehoorder word by die ervaring van die gelowige in die ontmoeting met God en mekaar in die erediens ingesluit. Hierin is Vos op die voorpunt van die eietydse denke in die liturgiek (Vos 1996:228-235).
Die uiters belangrike aspek van liturgiese taal kom aan bod vir die verstaan van die eie konteks, waarin die preek sinvol en begryplik moet geskied. Die erediens geskied in religieuse, poítiese, simboliese, rituele, tradisionele, Bybelse en sober taal (Vos 1996:236-238). Voorts is dit van lewensbelang vir ons verstaan van die liturgiese konteks om dit in verhouding tot die kultuur van die dag te sien (Barnard 2001:47-62). Naas hierdie twee begrippe, sou 'n mens ní³g twee begrippe kon insluit by die teorie vir die eietydse verstaan van die horison waarop die gemeente leef.
Die eietydse situasie van armoede moet met die oog op die prediking geanaliseer en geí¯nterpreteer word, sodat dit 'n bewuste plek in ons denke en gemoed inneem wanneer ons 'n preek maak. 'n Eerste poging is dií van Pieterse (2001). Heelwat ondersoek hieroor is nog nodig, sodat dit 'n element in die verstaan van ons konteks word. Baie Wit mans en baie arm Wit lidmate van die Afrikaanssprekende kerke se veranderde posisie op finansiíle gebied, en die groot impak daarvan op hul huishoudings, gesinslewe en toekomshoop, sal eweneens aangeroer moet word om, met die oog op die verstaan van die teks se boodskap vir vandag, die eietydse konteks beter te begryp (vgl. Pieterse 2009).
Du Toit, A.B., 1981, 'Strukturele teksanalise en die Suid-Afrikaanse Redevoeringsanalise - enkele opmerking aan die hand van Van Iersel se analise van die Emmausverhaal', Skrif en Kerk 2(1), 3âˆ'14.
Pieterse, H.J.C., 2009, 'Om oor God te praat in die prediking in die Suid-Afrikaanse konteks van regstellende aksie', in F.G. Immink & C.J.A. Vos (reds.), God in 'n kantelende wêreld, pp. 250âˆ'273, Protea, Pretoria.
Vos, C.J.A., 2008, 'Om die horison te verken. Op soek na 'n eietydse homiletiese hermeneutiek', HTS 64(1), 11âˆ'20.