Kaaps vorder van Gamtaal tot akademie | Netwerk24
Deur Fred Pheiffer 02 Oktober 2020 05:00
Onlangs lees ek in Mail & Guardian 'n artikel deur Quentin Williams, medeprofessor in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland. As sosiolinguis ondersoek hy hoe taal in die samelewing funksioneer. Hy stel veral belang in die rol wat Kaaps, of Afrikaaps, in die gemeenskappe van die Kaapse Vlakte speel.
Dié variëteit van Afrikaans word veral onder die werkersklasmense van dié woonbuurte gepraat. Geslagte lank is dit verkleineer en bespot as 'n koddige mengelmoes, 'n substandaardtaal. Op sy ergste is dit afgemaak as Gamtaal.
Ek onthou nog die dag toe ek as laerskoollaaitie vertel het ons het geleer waar die volke van die wêreld vandaan kom. Noag se drie seuns, Sem, Gam en Jafet, was glo die voorvaders van onderskeidelik die Asiërs, Afrikane en Europeërs, aldus Genesis 9 en 10. Meer nog, Gam se nakomelinge is vervloek om vir ewig diensknegte van sy broers se nakomelinge te wees – die berugte houtkappers en waterdraers, volgens Josua 9. My pa was ontstoke om te verneem ons word steeds sulke uitgediende, rassistiese idees in die kop geprop. Toentertyd is dit as Bybelse gronde vir apartheid beskou. Helaas 'n stigma wat lank gekleef het, onder meer in die term "Gamtaal".
Williams se roeping is om hierdie minderwaardigheidskompleks op die Flats oor wat vir baie hul moedertaal is, te oorkom. Saam met 'n span hiphop-kunstenaars besoek hy skole om leerlinge oor Kaaps te inspireer. As linguis gaan dit vir hom oor die dekolonisering van Kaaps en die bemagtiging wat dit kan lewer.
Dié kunstenaars gebruik almal Kaaps en vermeng uiteenlopende style soos kletsrym, reggae, ghoema en selfs sakkie-sakkie.
Dié kunstenaars gebruik almal Kaaps en vermeng uiteenlopende style soos kletsrym, reggae, ghoema en selfs sakkie-sakkie. Luister na Bliksemstraal se "Kom saggies deur" en "Naby", en Moenier Adams se "Virrie manne wat kan" en "Kaalvoetmeisie" op SoundCloud. Emile YX? vertel hoe die Khoi in 1501 'n groep Portugese besoekers aan die Kaap op hul herrie gegee het. Die animasievideo is op sy Facebook-blad.
Blaq Pearl se aangrypende liedjie " 'n Plekkie in die son" is op YouTube. Lees Jitsvinger se gereelde rubriek "Jitskunde" op LitNet. Met sy kletsrymvideo "Frack Attack" protesteer hy teen hidrobreking in die Karoo. Ook op YouTube.
Kenmerkend van Jitsvinger se rubrieke is dat hy Standaardafrikaans én Kaaps gebruik, na gelang van die onderwerp of doel. Dit word kodewisseling genoem. By implikasie het dié twee Afrikaanse variëteite gelyke bestaansreg, neffens mekaar.
In 'n vorige rubriek het ek oor Nathan Tran­traal se bundel Oolog geskryf. Hy sit hiermee 'n tradisie van Kaapse digkuns voort waarmee Adam Small en S.V. Petersen dekades gelede begin het. Trantraal se jongste prestasie is die vestiging van 'n meestersgraadkursus in Kaapse skryfkuns by die Rhodes-Universiteit.
Kaaps is besig om sy weggooistatus te oorkom. Sy dinamiese skeppingskrag gaan die hele Afrikaanse taalgemeenskap baat.