Hoekom het Harties ŉ kruis?(Foto: Verskaf) Wanneer jy met die R511 Hartbeespoort in ry, sak jy teen Saartjiesnek af met ŉ asemrowende uitsig oor die dam en die hange van die Magaliesberge daaragter. Kyk jy regs van die pragtige panorama voor jou, sal jy ŉ reusekruis op ŉ koppie sien staan. Dié vier meter hoë kruis is 67 jaar gelede deur Johan Schoeman opgerig, ter nagedagtenis van sy pa, generaal Hendrik Schoeman. Johan was ŉ belangrike rolspeler in die ontwikkeling van die dorpie Hartbeespoort soos ons dit vandag ken. Die kruis kyk uit oor die dam en vallei waaroor Hendrik gedroom en voor beplan het, maar nie geleef het om self te bewonder nie. As jy met die klippaadjie na die kruis toe klim, vind jy die vreemde huldeblyk wat ŉ leidraad gee tot die ontrafeling van Schoeman se kontroversiële lewe: Hierdie simbool van tragedie en triomf van oorwinning in neerlaag is opgerig vir generaal Hendrik Schoeman deur ŉ groepie bewonderaars. Wreed is die lot van die siener en die vredemaker Sy eensame weg voer steeds deur Getsemane na Golgota Dink aan Hess, aan Pétain, aan die Gekruisigde Maar tragieser is die lot van die wat sy raad met veragting verwerp Die name van Hess en Pétain is later afgesplinter. Rudolph Hess was Adolph Hitler se tweede in bevel en het in die geheim probeer om gedurende die Tweede Wêreldoorlog vrede met Brittanje te onderhandel. Marshal Philippe Pétain was aan die stuur van die regering in van die beleërde Frankryk in samewerking met die Nazi’s. Om Nazi-simpatiseerders met Christus te assosieer het natuurlik vir baie mense aanstoot gegee en daarom is hul name afgesplinter. Hendrik Schoeman was die seun van kommandant-generaal Stephanus Schoeman, wat die pro-Potgieter Volksleger teen die pro-Pretorius Staatsleger in die burgeroorlog tussen die Boere in 1864 gelei het. Hendrik het skouer teen skouer met sy pa geveg, maar dit was gedurende die Britse anneksasie van die Transvaal van 1877 tot 1880 wat hy werklik ŉ prominente figuur geword het. Toe die Boere die onafhanklikheid van die ZAR op 16 Desember 1880 by Paardekraal herverklaar het, was dit Schoeman wat die verklaring na die Britse goewerneur, sir Owen Lanyon in Pretoria, toe geneem het. Lanyon het dit onmiddellik teengestaan en so het die Eerste Vryheidsoorlog uitgebreek. Die Boere het Britse garnisoene in sewe Transvaalse dorpe beleër, insluitend Pretoria. Nadat die Boere ŉ slag aan die buitewyke van Pretoria verloor het, is Hendrik Schoeman as kommandant aangewys. Hy het die effektiwiteit van die blokkade verbeter deur middel van seine en mobiele kommando’s wat nog ŉ Britse oorwinning gekeer het. Toe die Boere eindelik die oorlog met die Slag van Majuba gewen het die daaropvolgende Februarie, het Schoeman een van die oorlogshelde geword en is hy tot die Volksraad en uitvoerende komitee verkies. Die ZAR-regering het hom dikwels gestuur om vrede tussen strydende partye te onderhandel. Sy verslae met sulke onderhandelings, veral tussen swart stamhoofde, het hom roem verdien. Schoeman het verskeie plase besit, insluitend Hartbeespoort in die vrugbare Krokodilriviervallei. Hy het dit ‘Schoemansrus’ genoem, en waar die rivier deur die Witwatersberge kronkel, het hy die grootste dam in die land op daardie stadium gebou. Dit was byna 3 km lank. Maar hy het selfs groter drome gehad – ŉ enorme besproeiingskema wat welvaart vir die hele omgewing sou verseker. (Foto: Verskaf) Hierdie groot plan is in die wiele gery toe die Anglo-Boereoorlog in 1899 uitbreek en het eers 20 jaar na sy dood gerealiseer, toe die Unieregering die Hartbeespoortdam op sy plaas gebou het. Die Anglo-Boereoorlog het nie net Schoeman se droom van ŉ reusedam vernietig nie, dit het ook tot sy persoonlike ondergang gelei. Hoewel hy president Paul Kruger se hoofopposisie was, is hy as kommandeur van die Pretoria en Johannesburgse kommando’s aangestel wat die Oranjeriviergrens moes beskerm. Maar sy generaalskap was oorversigtig en onbekwaam. In Februarie 1900 is hy na Bloemfontein gestuur om eerder administratiewe take te doen. Vandaar het hy, gekrenk, na sy plaas in die Magaliesberge teruggekeer. Teen vroeg Junie 1900 was die Boere op die agtervoet en die Britse weermag het Pretoria in hul visier gehad. ŉ Berede kolom onder leiding van generaal French het die dorp omsingel en ná die Slag van Kalkheuwel het hulle die Krokodilrivier by Schoemansrus oorgesteek. Schoeman en French het mekaar van aangesig tot aangesig ontmoet. Oortuig daarvan dat die oorlog basies verby was, het Schoeman oorgegee en die eed van neutraliteit onderteken. In Pretoria het Louis Botha en sy senior generaals tot ŉ soortgelyke gevolgtrekking oor die voortsetting van die oorlog gekom. Hulle het Kruger aangeraai om met vredesonderhandelinge te begin. Sterk teenkanting daarteen het egter van president Steyn van die Vrystaat af gekom, wat hulle oornag van plan laat verander het. Van daardie dag af, en vir die daaropvolgende eeu, is die bittereinders as die patriote beskou en die hensoppers as verraaiers. Die Boereleiers het Schoeman as ŉ verraaier gebrandmerk, al het hulle ŉ paar dae gelede dieselfde as hy gevoel. Schoeman het sy sestigste verjaarsdag op 11 Julie 1900 gevier. Op dieselfde dag het die Boere drie belangrike veldslae by Silkaatsnek, Onderstepoort en Dwarsvlei gewen. Silkaatsnek was binne sig van Schoemansrus en Schoeman sou sekerlik die slag van sy stoep af kon dophou. ŉ Paar dae later het kommandant Piet Coetzee, wat die bergpas beskerm het, na Schoeman se huis toe gery en daarop aangedring dat Schoeman die Boeremagte help. Toe hy weier het Coetzee hom gearresteer en hom aan die staatsprokureur, Jan Smuts, oorgelewer. Smuts het geen gronde vir vervolging gevind nie en het Schoeman gestuur om onder Louis Botha te dien. Botha het Smuts se besluit egter omgekeer en Schoeman van verraad aangekla. Hy is voor ŉ militêre hof verhoor, maar is op 11 September 1900 weer vrygelaat. Hy het na sy plaas teruggekeer, om te ontdek dat die Britte sy huis afgebrand het, oortuig daarvan dat hy weer by die Boeremagte aangesluit het. (Foto: Verskaf) Schoeman het na Pretoria verhuis, waar hy toenemend bekommerd geraak het oor impak van die Boere se guerrilla-oorlogvoering op Boerevroue en -kinders. Ander prominente Afrikanerburgers, insluitend Meyer de Kock, ds. Bosman en Andries Cronje, het vredeskomitees gevorm en afgevaardigdes gestuur om die bittereinders van die futiliteit van die voortgesette oorlog te probeer oortuig. Schoeman het homself by hulle geskaar en lord Roberts oortuig om hom toe te laat om De la Rey te besoek in ŉ poging om hom te oortuig om wapen neer te lê. Op pad na De la Rey toe op Rustenburg, is hy deur een van generaal Beyers se kommando’s onderskep en na Beyers se hoofkwartiere op Warmbad (Bela-Bela) geneem. Beyers het geweier om die brief wat Schoeman vir De la Rey voorberei het aan te stuur en het hom na Nylstroom gestuur om verhoor te word. Hier is hy weer van hoogverraad aangekla, maar hy het betoog dat hy bloot besorg was oor sy land en die lot van die vroue en kinders. Kommandant Lodi Krause het hom onskuldig bevind. Schoeman is op 29 November vrygelaat. Maar bittereinder-sentiment het diep geloop en ten spyte van die vrylating was daar Boere wat Schoeman gestraf wou sien. ŉ Herverhoor is aangevra en hy het in Pietersburg onder arres gebly. Sy derde verhoor het egter nooit plaasgevind nie. In April 1901 het die Britte Pietersburg verower en Schoeman was vry om na Pretoria terug te keer. (Foto: Verskaf) Net ses weke later, op 26 Mei, is hy dood onder wat sommiges as uiters buitengewone omstandighede beskryf. ŉ Lidietpatroon wat hy blykbaar as aandenking gehou het, het in sy sitkamer ontplof en tot die onmiddellike dood van hom en sy dogter gelei. Sy vrou is ernstig beseer en ŉ gas het kort daarna aan sy wonde beswyk. Nog ŉ gas het minder ernstige beserings opgedoen. Dit was die vader van generaal Ben Viljoen wat, slegs weke gelede, die teregstelling van Meyer de Kock goedgekeur het. De Kock was ook op ŉ vredesending in Belfast. Geen formele ondersoek is na Schoeman se dood gedoen nie en sy dood is amptelik as ŉ ongeluk beskryf. Sommige glo dit was “die oordeel van die Almagtige”, maar ŉ paar tergende vrae voed die teorie dat sy dood beplan is. Die meeste weergawes van die gebeure verklaar dat hy ŉ vuurhoutjie of die as van sy pyp in die lidietpatroon laat val het. Maar niemand het dit gesien nie en ŉ mens wonder of dit moontlik is dat ŉ ervare soldaat onbewus sou wees van die gevaar wat ŉ lewendige patroon wat as ŉ asbak gebruik word, sou inhou. En as dit wel so gebruik is, hoekom het dit nie vroeër reeds ontplof nie? Is dit blote toeval dat die enigste ligtelik beseerde getuie van die ontploffing die vader was van die man wat iemand anders tereggestel het vir presies dieselfde oortreding as Schoeman? Dié vrae gooi ŉ skadu oor Schoeman se dood. Hendrik Schoeman is in Pretoria se heldeakker begrawe. Johan en sy broers wou hom by die kruis laat herbegrawe, maar dit het nooit gerealiseer nie. Die kruis staan op privaat grond, maar vir die eienaar is die kruis en wat dit simboliseer ŉ wonderlike erfenis wat hy wil bewaar. Hy beplan ook om die terrein waarop die kruis staan stuk-stuk te verbeter en vir die publiek toeganklik te maak. ŉ Stappie na die granietkruis met sy beeldskone uitsig, besondere verhaal en diep simboliek, is elke klipperige tree werd.