Uit wie se mond hoor jy die waarheid?(Foto: Charl Folscher/Unsplash) Ek kry in die week ŉ navraag: Wat is die verskil tussen ŉ idioom en ŉ gesegde? Ek kan, tot my eie skande, nie uit die vuis uit antwoord nie, want (besef ek by nabetragting) ek het self nooit werklik gaan navorsing doen om te bepaal wat die verskille is nie. Toe ek dekades gelede op skool daarmee te doen gehad het, het ek net deur die lyste en lyste bousels in die handboek gelees met die vae hoop dat ek die een sal onthou wat hulle vir my in die eksamen gaan vra. (Ek hoef seker nie te sê dat dit nie ŉ vrugbare besteding van my tyd was nie. ŉ Mens leer ŉ taal se uitdrukkings aan as jy hom lees en hoor, nie as jy met ŉ handboek voor jou sit en goed soos ŉ papegaai memoriseer nie. Al wat dit doen, is om jou grimmig te maak teenoor die taal.) Nietemin, dit beteken ek moes gaan nalees om ŉ sinvolle antwoord te formuleer. So lyk dit: Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) definieer die term idioom (Engels: idiom) soos volg: Vaste uitdrukking, frase, gesegde van ‘n taal, wat eienaardig is óf ten opsigte van grammatikale bou óf in sy betekenis wat gewoonlik nie logies afgelei kan word van sy samestellende dele nie Uit hierdie definisie lei ek drie goed af wat ŉ mens kan help om ŉ idioom te herken: Vir die Oxford Dictionary is hierdie laaste eienskap die onderskeidende een. So lyk hulle definisie vir die term idiom: A group of words established by usage as having a meaning not deducible from those of the individual words Met hierdie definisies as riglyn, kan ons bousels soos die volgende as idiome klassifiseer: Die WAT span vaste uitdrukking (Engels: set phrase) in hulle definisie van die term idioom in (sien hier bo), maar ongelukkig is daar nie ŉ definisie vir vaste uitdrukking nie, want die inskrywings vir u is nog nie gedefinieer nie. Die HAT se definisie lui so, maar is eintlik te vaag om te help: frase met idiomatiese krag; segswyse Die Oxford Dictionary is weer van meer waarde. Hulle definisie van set phrase klink so: an unvarying phrase having a specific meaning, such as ‘raining cats and dogs’, or being the only context in which a word appears, for example ‘amends’ in ‘make amends’. Uit hierdie definisie lei ek die volgende omtrent ŉ vaste uitdrukking af: Hiervolgens is alle idiome vaste uitdrukkings, maar nie alle vaste uitdrukkings is idiome nie. Idiome se onderskeidende eienskap is daardie onafleibare verband tussen die woorde en die betekenis van die uitdrukking. Dit is dus moontlik om by vaste uitdrukkings idiome as voorbeelde aan te haal, maar ŉ mens kan ook uitdrukkings aanhaal met ŉ vaste skryfwyse waarvan ŉ mens wel die betekenis kan aflei of waarin daar woorde gebruik word wat ŉ mens nie in ŉ ander konteks sal gebruik nie: Die WAT en HAT dui in hulle definisies van die term gesegde (Engels: saying) aan dat die terme spreekwoord, spreekwyse, segswyse en spreuk daarvoor sinonieme is, maar definieer nie die term verder nie. (Let op dat die term in die grammatikabeskrywing ŉ ander betekenis het as dit verwys na ŉ sintaktiese funksie.) Die Oxford Dictionary help ons weer: A short, pithy, commonly known expression which generally offers advice or wisdom. Hieruit kan ons die volgende eienskappe van ŉ gesegde aflei: Ons kan weereens sê dat sommige idiome ook gesegdes kan wees, omdat heelwat idiome lewenswaarhede of lewenslesse oordra: haastige hond verbrand sy mond; fluks by die bak, lui by die vak. Maar daar is ook uitdrukkings wat wysheid of lewenslesse oordra waarvan ŉ mens die betekenis uit die woorde kan aflei. Dit is ook by sommige gesegdes moontlik om die woordorde effe te verander, wat beteken dat alle gesegdes ook nie noodwendig vaste uitdrukkings is nie: Ek het reeds hier bo aangedui dat die WAT en HAT die terme gesegde en spreuk min of meer as sinonieme beskou. Die WAT se definisie van spreuk (Engels: proverb; adage) dui dan ook die ooreenkomste aan: Kernagtige spreekwoordelike uitdrukking wat veral ‘n lewenswysheid of vermaning oordra of uitdruk Selfs die Oxford Dictionary se definisie van die term proverb stem baie ooreen met hulle definisie van saying (sien hier bo): a short, well-known pithy saying, stating a general truth or piece of advice Hieruit lei ek die volgende af omtrent spreuke: Dis miskien daardie laaste element wat myns insiens van ŉ spreuk ŉ spreuk maak. Die bekendste skrywers (vir my) van spreuke – Salomo en Langenhoven – se skryfsels bevestig vir my ŉ spreuk se eiesoortigheid. Spreuke is bedoel as raad aan ŉ persoon wat nog met die situasie moet kennis maak en nie ŉ fout moet begaan nie. Daarteenoor is ŉ gesegde meer ŉ ding wat ŉ mens vir iemand sê wat klaar die fout gemaak het en dan moet troos met die wete dat ander mense ook al in dieselfde slaggat getrap het. Maar goed, die laaste afleiding is dalk net myne. Hoe dit ook al sy, enige van Langenhoven se onvergeetlike spreuke kan as voorbeeld dien: Soos dit seker uit bogenoemde blyk, is dit nie in alle gevalle moontlik om hierdie goed in netjiese boksies te verpak nie. Miskien is dit dan die belangrikste les wat ŉ mens hieruit moet leer: Moenie probeer nie. Neem kennis van die definisies en weet dat daar sulke goed bestaan, maar moenie jong taalaanleerders se tyd mors deur hulle definisies te laat leer nie. Laat hulle liewer lees. Gee vir hulle Langenhoven, of André P Brink of Etienne van Heerden of PG du Plessis of Adam Small of Jaco Jacobs of Fanie Viljoen of Nathan Trantraal of Dan Sleigh of Koos Kombuis of Tryna du Toit of Ena Murray, en laat hulle self beleef hoe die taal in die hande van bekwame skrywers kan musiek maak. Want taal is nie ŉ definisie nie, en dis nie ŉ lys nie. Dis woord en klank en bedoeling en spel, en wat kinders bo alles moet leer is dat taal, as ŉ mens dit reg aanwend, kan sing. VivA-groete Sophia