Die Grondwet onder die loepProf. Koos Malan se nuwe boek plaas die soeklig op die Suid-Afrikaanse Grondwet. Foto: Verskaf. Deur Seugnet van Zyl In sy nuwe boek There is no Supreme Constitution verduidelik Prof. Koos Malan dat die Grondwet as ’n bykans religieuse dokument voorgehou is, kompleet met sy eie geloofsoortuigings en sy eie boodskap van verlossing. Dog, as jy daarop vertrou het, was dit slegs tot eie nadeel en teleurstelling, want nie een van die Grondwet se geloofsoortuigings is geldig nie. Strydig met die eerste geloofsartikel is die Grondwet nie werklik oppermagtig, verskans of stabiel, soos wat dit voorgee nie. Inteendeel. Malan verduidelik dat alhoewel die formulerings van die Grondwet nie gewysig word nie, die daadwerklike konstitusie die heel tyd in pas met sterk sosio-politieke kragte aan die verander is. Dit gebeur in weerwil van streng wysigingsvereistes. Sommige van die veranderings is trouens ingrypend. Malan lig dié punt aan die hand van voorbeelde toe. Ons noem enkeles. Transformatisme, wat die regering se ideologie van homogenisering (eendersmaking) behels, het die hoofwaarde en beginsel van die konstitusionele orde geword; Engelse eentaligheid het ook die Grondwet se bepalings oor amptelike veeltaligheid as deel van die daadwerklike konstitusie vervang; kaderontplooiing het eweneens die Grondwet se bepalings oor ’n professionele staatsdiens opsy geskuif. Daar is trouens etlike ander voorbeelde, soos in die boek bespreek, wat die ingrypende verandering van die (daadwerklike) konstitusie demonstreer. Malan redeneer dat ’n mens tussen die Grondwet en die daadwerklike konstitusie moet onderskei. Die Grondwet bestaan in belangrike opsigte nie in die praktyk nie, maar slegs in formulerings op papier. Daarteenoor is daar die eintlike, daadwerklike konstitusie wat in die konkrete wêreld van praktyke bestaan. Die Grondwet se welluidende bepalings oor sy eie oppermag en verskansing kan nie verhoed dat die daadwerklike konstitusie deurlopend verander nie. Prof. Koos Malan van die departement publiekreg aan die Universiteit van Pretoria het ook al aangevoer dié hof is besig om die regering se foute na te volg deur rassetransformasie as die oorheersende noodsaaklikheid van die Grondwet te beskou. Foto: Reint Dykema. In die finale instansie kan enige sterk politieke kragte in die land die daadwerklike konstitusie verander. Dit is nie net die regering nie, maar trouens enige goed georganiseerde groepering wat in staat is om die daadwerklike konstitusie te verander. Die tweede geloofsartikel leer dat die Grondwet magskonsentrasie en misbruik kan verhoed deur die drieledige verdeling van owerheidsgesag tussen die wetgewer, uitvoerende gesag en die regbank. Veral die howe is as ’n kragtige wig en teenwig teen die regering voorgehou. Hierdie geloofsoortuiging is eweneens op losse skroewe, want ofskoon gesag institusioneel geskei is en elkeen van die drie magte hul eie personeel en funksies het, is hulle gewoonlik heg in ’n enkele politieke leierskap geïntegreer en werk elkeen op sy eie terrein om gemeenskaplike ideologiese doelwitte – dié van transformatisme – te verwesenlik. ’n Hele rits uitsprake wat Malan breedvoerig bespreek, illustreer die regbank se ondersteunende betrokkenheid vir transformatisme. Die derde geloofsartikel is die onwrikbare geloof in individuele regte as die waterdigte waarborg vir alle belange. Malan toon aan dat die geloof ook ongegrond is. Die rede is dat regte, hoe goed hulle ook al op papier mag lyk, nooit ’n inherente, vaste betekenis het nie. Hulle kry eers betekenis wanneer hulle deur die howe vertolk word. En hierdie interpretasie is sterk ideologies-gedrewe: die konstitusionele hof sien die regte deur die bril van transformatisme en gee daaraan ’n betekenis om die doelwitte van transformatisme te verwesenlik. Sodoende lewer uitsprake dikwels nadelige en teleurstellende gevolge op vir diegene wat op die handves van regte vertrou het. ’n Beter konstitusionele orde moet bewerkstellig word, naamlik een wat die klem plaas op outonome bestuur – selfbestuur – vir gemeenskappe en op selfbesturende beroepe, sakeorganisasies, opvoedkundige en dergelike instellings. Alleen só ’n verbeterde stelsel kan die nodige wigte en teenwigte voorsien om magsmisbruik teen te werk en wat geregtigheid vir almal – ook vir minderheidsgemeenskappe – kan waarborg. Wat veral belangwekkend is, is die bevrydende insig dat die verandering – en verbetering – van die konstitusionele orde ook ten dele binne die vermoë van kleiner, maar goed georganiseerde gemeenskappe lê, wat deur hul praktyke die konstitusie gunstig verander.