Monday, 24 July 2017 21:07
Baviaanspoort is vandag 'n tronk noord-oos van Pretoria op die ou Zambeziweg. Toentertyd was dit 'n plaas wat in die middel van September 1939 in 'n interneringskamp omskep is om Duitsers en politieke gevangenes dwarsdeur die Tweede Wêreldoorlog te huisves. Die strafdraers by Baviaanspoort het die nuutgevonde benaming 'verpleegdes' gedra. Wie was dié mense en hoekom is hulle daar 'verpleeg'?
Georg het in die kamp se blaas- en simfonie-orkes gespeel, begin skilder en het met 'n knipmes drie viole uit 'n houttafel gemaak. Ons het probeer uitvind wat Baviaanspoort se mense gedoen het om hulle self besig te hou.
Een van die geïnterneerdes wat in Baviaanspoort beland het was die kunstenaar Otto Edward Henry Schröder, 1913–1975. Hy het in Maart 1939 in Kaapstad aangekom as 'n afdelingsbestuurder van 'n Duitse firma. Toe die oorlog 'n jaar later uitgebreek het is sy dienskontrak met die firma beëindig en hy is pennieloos en sonder werk in 'n vreemde land agtergelaat.
Otto het voltyds aan sy kuns begin werk en, omdat hy Engels magtig was, kon hy 'n groep private studente in skilderkuns begin oplei. Soos die meeste ander Duitse mans is hy egter gearresteer en na Baviaanspoort-kamp gestuur.
Sidney Robey Leibbrandt, 1913–1966, was seker een van Baviaanspoort se bekendste politieke gevangenes. Hy was 'n Springbok-bokser en later Duitse valskermsoldaat, geheime agent en vegter teen Britse politieke mag in Suid-Afrika.
In sy boek, 'Geen Genade', skryf Robey: "As ek 'n digter was, sou ek Baviaanspoort in liriese taal beskrywe het. Vir my was dit soos 'n droom wat werklikheid geword het."
Die kampbestuurder het volgehou dat Baviaanspoort nie 'n gevangenis is nie, maar 'n hervormings- of verpleeginrigting.
Robey het op 12 Junie 1947 gedreig dat hy op 'n hongerstaking sou gaan as hy nie saam met die ander politieke gevangenes na Baviaanspoort gestuur word nie. Hy skryf dat die Minister van Justisie geweet het dat hy nooit sou poog om uit Baviaans­poort te ontsnap nie. Tog was daar vrese dat Robey die mede-verpleegdes teen bewaarders sou opsweep.
Op inisiatief van die politieke gevangenes in Baviaanspoort is 'n maandblad getiteld 'Bôgom' in die lewe beroep. Robey was sport-redakteur en het onder die naam 'Olimpus' geskryf. Dr Erik Holm, Hendrik van Blerk, Julian Visser en Giel Pienaar het almal bydraes gelewer.
In 'n hoofstuk genaamd 'Baviaanspoort' in die boek 'Agter tralies en doringdraad' skryf dié twee as
JD Visser en HS van Blerk dat daar op 2 Junie 1947 besluit is om die politieke gevangenes vanaf Sentrale Gevangenis na die plaas Baviaanspoort te stuur waar hulle dadelik die "hoër status van verpleegdes" en nie meer bandiete nie, gehad het.
Dr JFJ van Rensburg, vriend en helper van vervolgdes, politieke gevangenes, geïnterneerdes
en hulle afhanklikes
Hendrik en Julian skryf dat die kamp nog in 'n ongeorganiseerde toestand was met hulle aankoms op die plaas, maar dat daar wel slaapplek vir almal was. Dit was glo vir hulle 'n voorreg om weer met 'n mes en vurk te kon eet.
Die bestuurder het hulle in die menasie toegespreek en 'n paar voorlopige reëls aangekondig. Hy het gesê dat die uiteindelike werklike reëls vir Baviaanspoort van die geïnterneerdes se gedrag sal afhang.
Hulle het gevoel dat 'n heel ander gees geopenbaar is as dié waaraan hulle in Sentrale Gevangenis gewoond was. Die geïnterneerdes het saamgewerk om van dié nuwe inrigting iets anders as 'n tronk te maak.
Daar was selfs 'n vermaaklikheidskomitee, wat binne 'n jaar drie konserte gereël het. Een daarvan was 'n toneelstuk van vier bedrywe.
Die 12 huise se bewoners het elk 'n monitor gekies en die bestuurder het uit dié 12 'n hoofmonitor aangestel om orde in die kamp te handhaaf, veral snags. So moes een van die monitors elke aand tot tienuur aan diens gebly het om toe te sien dat al die ligte in die huis afgeskakel is en alle 'verpleegdes' in hulle kamers is.
Inspeksie op die binneterrein van die Sentrale Gevangenis
Die hospitaal het nie 'n noodhulpuitrusting gehad nie en ook geen bewaarder nie, wat beteken het dat die eerste pasiënte in die huisies moes bly lê, waar hulle twee keer per week deur 'n besoekende dokter ondersoek is.
Op hulle inisiatief is verskeie instansies genader om boeke te skenk en binne 'n jaar het die biblioteek met meer as 1 000 goeie boeke gespog. Binne-in baie boeke was daar 'n naam met 'n versoek ingeskryf: "Na die sluiting van hierdie kamp, stuur asseblief terug aan die eienaar."
'n Koevert uit 1941 wys aan die voorkant 'n rooi sensor-plakker wat sê: Krygsgevangene, Baviaanspoort, Pretoria-kamp. Die Duitse sensor-plakker aan die agterkant wys dat die brief in Berlyn ontvang is
Hendrik en Julian skryf dat die eerste sportvergadering die tweede aand nadat die politieke gevangenes daar aangekom het, belê is. 'n Sportkomitee is gekies en die verpleegdes is in vier groepe verdeel.
Namate die tyd gevorder het, is besef dat die eerste indeling van verpleegdes in die kamp onprakties was. Daarna is die kamp in twee afdelings verdeel, die Takhare en die Ruiters. Elke groep kon 'n eerste, tweede en derde sokker- en sagtebalspan in die veld stoot. Die politieke gevangenes se sagtebalspan, die Velskoene, het die kompetisie twee keer gewen.
'n KDF Sokker-uitdaging medalje en sertifikaat van 1942 uit die Duitse interneringskamp, Baviaanspoort
Ringtennis het 12 ligaspanne opgelewer en jukskei het met agt spanne aan 'n kant gespog.
Daar was glo 'n baie suksesvolle atletiekdag op die eerste Nuwejaarsdag.
'Agter tralies en doringdraad'
Die plan wat hulle gemaak het, was om op 'n kwasie-hongerstaking te gaan. Een aand het hulle geweier om die kos te eet voor die bestuurder hulle nie gespreek het nie en het ook geweier om die menasie te verlaat voordat hy hulle te woord gestaan het.
Die bestuurder het gou opgedaag en was glo vatbaar vir wenke. Die kampgangers se voedselrantsoene is deur die parlement vasgelê en deur die Direkteur van Gevangenisse goedgekeur, maar 'n agterdeur is vir Baviaanspoort se mense opgemaak. Hulle is toegelaat om ekstra groente, wat plaaslik gekweek is, te bekom.
Hendrik en Julian skryf dat studie egter nie so maklik soos in 'n tronk was nie omdat hulle nie in selle opgesluit was nie. Op Baviaanspoort was daar baie afleiding, veral omdat daar ná 5 uur in die middag geen bewaarder voltyds aan diens was in die kamp nie.
Soms het verpleegdes ontsnap, maar dit was glo glad nie 'n kordaatstuk nie. So 'n mens het sy maats se omstandighede net vir hulle vergal. Hendrik en Julian skryf dat geen politieke gevangene hier ooit aan ontsnapping gedink het nie, omdat hulle hier baie beter as in Sentrale Gevangenis behandel is.
Van die politieke gevangenes toe hulle nog in Sentrale Gevangenis agter tralies was
Die Tweede Wêreldoorlog is op 2 September 1945 verby, maar baie van die Duitse geïnterneerdes was meer as 'n jaar daarna nog op Baviaanspoort.
Ses van die politieke gevangenes is op 12 Junie 1948 ontslaan ná die bewindsaanvaarding van 'n Nasionale Regering, wat ook verantwoordelik was vir die loslating van dr Eric Holm op
24 Desember 1948.
In sy boek, 'Geen Genade', skryf Robey Leibbrandt: "Die oggend van ons vrylating was daar groot opgewondenheid in die muurlose tronk op Baviaanspoort. 'n Groot getal mense van heinde en ver het buite die draadomheining op ons gewag."
Hier is berig oor 'n funksie, gereël deur generaal Du Toit, met die doel om Hendrik van Blerk en Julian Visser welkom te heet na hulle loslating uit Baviaanspoort