Skadelike stellings haatspraak, sê hof | Netwerk24
Skadelike stellings haatspraak, sê hof
Deur Johan Eybers 01 Augustus 2021 00:05
Die konstitusionele hof se bevinding Vrydag dat die gelykheidswet ongrondwetlik is en Jon Qwelane se koerantrubriek oor gays en lesbiërs skadelik was, is 'n grondverskuiwende uitspraak ten gunste van spraakvryheid.
So sê regskenners oor die uitspraak in die saak waarin Qwelane – wat in Desember verlede jaar dood is – die geldigheid en grondwetlikheid van aspekte van die gelykheidshof betwis het.
Sy meningstuk "Call me names, but gay is not okay" is in 2008 in die koerant Sunday Sun gepubliseer.
Die konstitusionele hof het nou in 'n eenparige uitspraak wat deur regter Steven Majiedt geskryf is, bevind die "afskuwelike" artikel is duidelik haat­spraak ingevolge dele van art. 10 (1) van die gelykheidswet, ongetwyfeld skadelik en het haat aangeblaas.
Die hof se verwerping van die term 'kwetsend' het die drempel verhoog oor watter spraak as skadelik beskou kan word.
Die hof het ook die grondwetlikheid van drie terme in dié artikel oorweeg en bevind "skadelik" en "geweld aanblaas" is nie vaag nie, maar wel "kwetsend". Die regters het die deel van die artikel oor die term "kwetsend" ongrondwetlik verklaar omdat dit nie met die oppergesag van die Grondwet en die gesag van die reg soos vervat in die grondliggende bepalings van die Grond­wet strook nie. Voorts beperk dit art. 16 van die Grondwet, wat oor vryheid van spraak handel, sonder enige regverdiging.
Prof. Ilze Grobbelaar-du Plessis van die regsfakulteit aan die Universiteit van Pretoria (UP) sê die konstitusionele hof se bevel van ongrondwetlikheid van art. 10 (1) moet verwelkom word. Onder die voorwendsel van haatspraakbestryding het dit 'n onregverdigbare beperking op die vryheid van uitdrukking geplaas. "Die vaagheid en werklike onverstaanbaarheid wat art. 10 (1) veroorsaak het, lê by die woord 'kwetsend' wat uiteindelik betrekking het op subjektiewe emosies en gevoelens van mense. Menslike interaksie op 'n daaglikse basis veroorsaak gevalle waarin 'kwetsende' woorde uitgespreek word. Daar is geen manier waarop al hierdie 'kwetsende' woorde met aanspreeklikheid of straf besoek kan word nie."
Prof. Koos Malan van die departement publieke reg aan die UP sê die konstitusionele hof se bevinding is korrek dat die gelykheidshof se verbod van haatspraak op grond van seksuele oriëntasie grondwetlik regverdigbaar is.
"Ek meen dit is die korrekte bevinding, aangesien ons hier spesifiek te doen het met 'n potensieel kwesbare minderheid wat soos ander minderhede op besondere grondwetlike beskerming geregtig behoort te wees."
Adv. Mark Oppenheimer, 'n grondwetkenner, sê die konstitusionele hof het 'n grondverskuiwende uitspraak gelewer deur die gelykheidswet ongrondwetlik te verklaar. "Die hof se verwerping van die term 'kwetsend' het die drempel verhoog oor watter spraak as skadelik beskou kan word."
Volgens Oppenheimer het die hof meer sekerheid gegee oor wat skadelik en hatig is. Spraak wat as skadelik beskou word, moet trauma soos posttraumatiese stresversteuring veroorsaak wat onder meer terapie benodig, sê hy. Woorde wat iemand se gevoelens seermaak of krenkend is, kan volgens hom nie as skadelik beskou word nie.
Samkelo Mokhine, uitvoerende hoof van die Freedom of Expression Insti­tute (FXI), sê hulle is teleurgesteld in die uitspraak. "Ons het gehoop die hof sou bevind dat 'n aanmerking net haat­spraak is as dit 'n aanhitsing is om skade of geweld te berokken. Die hof se bevinding dat skadelike stellings ook as haatspraak bestempel kan word, beteken dat daar in die toekoms steeds baie litigasie hieroor gaan wees. Hoe bepaal jy of 'n stelling skadelik is?"
Ernst Roets, adjunkhoof van AfriForum, sê hulle is optimisties oor die hof se bevinding dat "kwetsende" uitinge nie haatspraak is nie. Hy sê Qwelane se rubriek was vir seker aanstootlik.
"Die vraag is of dit haatspraak was. Ons is nie so seker of die hof se vertolking reg is dat dit haatspraak is nie. Dit laat ruimte vir 'n wye vertolking. Daar is nie 'n aanhitsing van geweld nie."
Juan Nel van die Sielkundige Vereniging van Suid-Afrika (PsySSA) sê hulle was meer as 'n dekade lank betrokke by die saak wat 'n oorwinning vir almal aan die ontvangkant van haatspraak is. "Woorde maak saak en dit het gevolge. Qwelane se rubriek (waarin hy gays en lesbiërs as 'diere' afgemaak het) was inderdaad aanstootlik vir die LGBT+-gemeenskap."
Meer oor: Mark Oppenheimer | Ernst Roets | Jon Qwelane | Koos Malan | Homofobie | Konstitusionele Hof | Haatspraak