Elke digter het ’n unieke aanslag, ’n unieke “stem”. As iemand homself of haarself aanbied as digter en daardie persoon het nie daardie unieke werkwyse nie, is daardie persoon nie ’n digter nie, maar ’n nabootser van ander.
Daar is wel sekere temas, konsepte en situasies wat telkens deur digters gebruik word en wat op verskillende maniere uiting vind in hulle gedigte. Ek wil in hierdie essay ’n paar sulke konsepte uit die oeuvres van verskillende digters bekyk en vergelyk. Die doel is nie om die gedigte krities te bespreek of waardebepalings te maak nie, maar om te kyk na die verskillende werkwyses en benaderings van die digters.
Ek lig ’n moment uit Naudé se gedig wat iets te sê het oor die begrip “weerkaatsing” of “refleksie”. Dit word op verskeie maniere ingespeel reg deur die gedig:
Mens sien in jou geestesoog die rye huise wat weerkaats lê in ’n spieël, en onwillekeurig kry jy Arvo Pärt se “Spiegel im Spiegel in jou gedagte. Die musiek skep ’n reeks “oneindige spieëls” wat jou intrek maar op ’n ander manier agteruit laat beweeg.
Met hierdie “verdieping” van die leser se ervaring, stap die gedig as’t ware uit sy skoene en stap ’n ander wêreld binne.
Hier speel die weerkaatsing ’n meevoerende rol deurdat dit afwesig is. Die sloot is “fluweelswart” en kaats niks terug aan die leser nie. Dit behou die geheime wat daarin verborge is. Die mens neem iets waar as “swart” wanneer ’n voorwerp baie min lig terugkaats na die kyker. Die fluweelswart sloot ontvang al die lig wat daarnatoe teruggekaats word en gee niks terug nie. Maar juis hierdie gebrek aan die oordra van kommunikasie, kommunikeer heelwat: daar is baie wat vir die mens onkenbaar is en sal bly. Hoe meer ons kennis uitbrei hoe groter word die misterië van die wêreld waarin ons onsself bevind.
Coral Bracho ervaar ’n “ander werklikheid” verskuil agter die gordyn. Hierdie ander werklikheid word weliswaar “teruggekaats” na die spreker in die gedig. Verder is daar ook ’n “ander tyd” wat geassosieer word met die terugkaatsing. Die verskyning van tyd in verskeie vorme kom ook in Naudé se gedig te berde.
In Naudé se gedig begin die reeks besinnings oor “weerkaatsing” met ’n beskrywing van ’n werklike verskyndel wat visueel waargeneem kan word – die weerkaatsing van huise op stil water. Geleidelik word dit geabstraheer tot dit lei na “omkering” en agteruit beweeg in die tyd. Die wynbottels “loop weer vol”.
In die Bracho gedig is die benadering onmiddellik meer abstrak. Al wat in die werklikheid waargeneem kan word, is die gordyn. Agter dit is die abstraksie van ’n ander wêreld. In albei gedigte word dus ’n konkrete beeld gebruik wat dan geabstraheer word. Die wyse hoe dit gebeur is egter verskillend.
Hier het ons nie heeltemal te doen met ’n weerkaatsing nie, maar die “vloeiing” van ’n situasie, soos dit in Naudé se gedig gebeur waar die man staan en wieg soos seewier met ’n boek (toom) in sy hande. Die sangeres in Huerta se gedig “bars deur Wittgenstein” met haar lied. Hier is dit ’n klankervaring in die werklike lewe wat geabstraheer word tot die “ontbinding van tale” en die “vloeiing” van die wêreld.
In hierdie vier gedigte sien ons hoe elke digter ’n werklike ervaring, visueel en klankmatig, a uitgangspunt neem en dit met ’n handomkeer abstraheer sodat daar verdieping kom en die verwysingsgebied van die abstraksie en metafoor geweldig uitgebrei word. Elke digter hanteer hierdie proses egter op ’n unieke wyse. In Naudé se gedig is die oorgang geleidelik, in Tranströmer vinniger en in Bracho en Huerta se gedigte is dit oombliklik.
Dit lyk vir my of alle poësie berus op herkenbare ervaringe, gewaarwordinge, emosies en waarnemings. ’n Suiwer abstrakte gedig wat nie in die menslike ervaring gegrond is nie, kan nie sin maak nie. Dit is wel moontlik om in ’n suiwer abstrakte taal te kommunikeer – in wiskundige begrippe en formules. Maar dan weet mens dat wiskunde nie poësie is nie.