Sewe jaar na haar sterk debuutbundel Landelik van 2002 verskyn Martjie Bosman se tweede bundel met die intrigerende titel Toevallige tekens. Die programgedig "Op die spoor" ('n woord met talle taalfilosofiese konnotasies) werp lig hierop deurdat dit verwys na die spreker se behoefte om die wildernis te lees, om 'n metafoor, 'n patroon of 'n verhaal te vind in die spore wat kruis en dwars in die sand lê. Onderliggend aan die situasies wat in die bundel beskryf word, lê daar dus volgens hierdie gedig die behoefte om sin te maak van die tekens rondom ons en ook tot vergelyk te kom met die toevalligheid daarvan.
Die verskillende gedigte in Toevallige tekens word op deurdagte wyse in vyf afdelings gegroepeer. Die eerste afdeling van die bundel beskryf die lot van verskillende arm, landelike bevolkings in Afrika. Die eerste gedig "Meent" verwys na 'n landelike bestaan waarin vertroudheid met die natuur die botoon voer en mense nog "die tekens van die gemene besit / op allemansgrond" kan lees. Hierteenoor teken die ander gedigte in die afdeling situasies waarin die bestendigheid van hierdie soort sosiale sisteem vernietig is deur oorlog, siekte en armoede. Die spreker in hierdie gedigte is 'n buitestander-waarnemer wat die verskillende situasies soos 'n navorser registreer eerder as interpreteer. In sommige gedigte word die gevoelige "ek" in die neutrale waarnemer egter sigbaar wanneer sy haar emosionele betrokkenheid verraai: in "Die seun met die sere aan die been" moet sy verleë wegkyk omdat sy nie kan help nie en in "Mosambiekse vlugteling III" lees sy die fisiese tekens van geweld aan 'n vrou se liggaam wanneer "al die tale tussen [hulle] faal".
In die gedig "Monument van 'n volksmoord", wat verwys na die gebeure in Rwanda in 1994, blyk die empatie wanneer besoekers aan die toneel nadruklik versoek word om te kyk, om hulle te probeer indink hoe dit was en om nie hulle oë weg te draai van die toneel nie. In die geheel gesien is die teneur van die eerste afdeling een van onbegrip, magteloosheid en wanhoop (vergelyk gedigte soos "Shongwe Mission Hospital" en "Die dokters van die WGO"). Hiervoor pro-beer die laaste gedig in die afdeling "Eendagskoon" vergoed wanneer dit 'n beskrywing gee van 'n geil blou rankplant in 'n vervalle dorp wat skielik "die toonaard van die ganse buurt verstel". Dit is een van die "toevallige tekens" wat op sentrale punte in die bundel geplaas word om te suggereer dat daar wel momente van oplugting en hoop is te midde van die ellende.
Die tweede afdeling bring gedigte saam waarin verskillende soorte bedreigings beskryf word. Daar is byvoorbeeld die alomteenwoordige blootgesteldheid aan misdaad: in "Skreeu" word daar met behulp van 'n goed-deurgevoerde metafoor beskryf hoedat die skreeu van 'n slagoffer 'n slang word wat uiteindelik die aanvaller sal pik. Daar word ook in die gedigte oor misdaad uiting gegee aan gevoelens van verontwaardiging en magteloosheid (soos byvoorbeeld in "Handsak" waarin die spreker na 'n aanval op haar "probeer onthou hoedat ek gister was"). Die gevoel van bedreiging groei egter mettertyd in hierdie afdeling uit tot iets meer universeels sodat die spreker in die gedigte begin voel hoedat sy bedreig word deur 'n woekerende natuur ("Bedreigende tuin"), die dood ("Pendelaar, M1"), psigiese donkerte ("Hesperiese neerslagtigheid"), die verlies wat gepaardgaan met emigrasie ("Voorland") en die vrees dat haar taal en "stam" sal uitsterf ("Vanishing voices").
Die deprimerende tekening van 'n bestaan uitgelewer aan misdaad, verval, neerslagtigheid en vernietiging word getemper deur die gedigte in die derde afdeling wat herinneringe aan die kindertyd en kortstondige momente van geluk weergee. Die gevoel oor die verlede is enigsins ambivalent in gedigte soos "Somerstorm", "Middagrit" en "Somersaand" waarin daar by retrospeksie reeds 'n gevoel van weeïgheid by die waarnemer teenwoordig is. In ander herinneringsgedigte soos "Lemoene", "Heuning" en "Ma se plante" is dit duidelik dat die verlede vir die spreker koestering, weldadigheid en gulheid verteenwoordig teenoor 'n onherbergsame hede. Ander gedigte laat blyk dat die gevoelige waarneming van natuurelemente soos voëls, diere en plante ook momente van verademing kan verskaf. In die gedig "Bosveldvisvanger" kom die spreker tot die insig dat 'n mens al jou sintuie moet oopstel om sulke flitsende oomblikke van geluk vas te vang: die visvangers is "so mooi, so mooi dat jou hart inkrimp / en jy helder weet dat jy nou / alle vensters oop moet maak / om in die woonhuis van die sinne / die kortstondige geilte te behou".
Die vierde afdeling bevat gedigte wat impressies gee van bepaalde kunstenaars en kunswerke. Die sterkste hiervan is die drietal gedigte onder die titel "Nagte in die tuine van Spanje", waarvan die tweede gedig "Dans in die verte" 'n evokatiewe beelding gee van 'n kunstenaar wat besef dat hy alles "dringend in klein tekens op papier" moet merk om dit te beskerm teen die vergetelheid. Afdeling vyf gee indrukke van natuurverskynsels soos bome, die seisoene en die maan. Die hoogtepunt in hierdie afdeling is die gedig "Soet seisoen" wat 'n reaksie op Eybers, Krog en Spies se verse oor die verval van die ouerwordende liggaam verteenwoordig. In teenstelling met Krog wat in haar bundel Verweerskrif gesukkel het om die "woordeskat vir ouderdom" te verwerf, is die spreker in hierdie gedig dankbaar dat sy nog nie 'n metafoor vir die "vergaan van 'n lyf " of "aftakeling" gevind het nie. Hierdie lewensbevestigende sentiment word voortgesit in die bundel se slotgedig "Toevallige digter" wat in aansluiting by die bundeltitel verwys na daardie skaars momente waarin die rare en wonderbaarlike in die gedig gebeur ("die swart swaan / 'n oomblik lank verskyn").
Alhoewel Toevallige tekens tematies minder gevarieerd is as Bosman se debuut, lewer sy tog 'n interessante bydrae met hierdie bundel. Met haar tekening van distopiese elemente in die Suid-Afrikaanse samelewing sluit sy aan by 'n sterk tema in die kontemporêre Afrikaanse poësie; met haar fokus op 'n groter Afrika-gemeenskap en die lot van verplaaste mense bou sy voort op soortgelyke verse in Johann Lodewyk Marais se bundel Plaaslike kennis. Bosman se bundel is ook besonder toeganklik: die gedigte praat helder en direk met die leser eerder as wat hulle hermeties verseël is. Daar word nie soseer met verskillende betekenislae gewerk nie, eerder met 'n enkele insig wat in die slotreëls van die gedig saamgevat word. Die verdigting van die verstekstuur vind plaas deur die gebruik van metafore, sensitiewe klankgebruik en netjiese ritmiese patrone. Die gedigte in Toevallige tekens daag nie die leser uit met veeleisende temas of tegniese truuks nie, maar dring tog sag en beleefd by die leser aan om opnuut te kyk na die wêreld en te sien wat daar gesien moet word.
Met die lees van die Versindaba-bundel voel 'n mens gewoonlik soos iemand wat in die fliek sit en kyk na grepe uit rolprente wat nog vertoon gaan word. Hoekom sê ek so? In hierdie bundel word gewoonlik enkele gedigte van gevestigde digters opgeneem uit hulle bundels wat gaan verskyn om as lusmaker te dien, terwyl die leser ook bekend gestel word aan 'n aantal nuwe digters. Dit is veral laasgenoemde groep se werk wat my interesseer.
Gemene delers uit hierdie groep nuwe digters se werk sluit in 'n herbesoek aan die familie, 'n nuwe kyk op familiefeeste en 'n bevraagtekening van familiefeeste. Die aktualiteit in die land word ook belig en daar is 'n sterk bewuswees van die landskap. Seksualiteit is ook 'n belangrike tema onder die nuwe digters. Wat vorm en styl betref, is die beeldspraak van die nuwe digters opvallend.
Nog 'n aspek wat opval, is die herdigting van ou en geykte idiome in 'n nuwe konteks. Ewe opvallend is die dikwels gestroopte aanslag van die verse. Wat ek soms wel hinderlik gevind het, was die reëlbreuke by van die nuwe digters.
Aniel Botha skryf twee gestroopte verse waarin 'n selfportret in terme van 'n ongeluk beskryf word en 'n heerlike satiriese vers op die familie tydens Kersfees. Laasgenoemde kan maklik 'n geykte tema word, maar Botha slaag daarin om dit vars aan die leser te bied. Veral die slotkoeplet is geslaagd. Fourie Botha (die tweede Botha) is een van die sterker stemme onder die nuwe groep. Idiomatiese taalgebruik soos "Willem Wikkelspies" vir Shakespeare en "a bird in the hand" verkry wrange konnotasies onder sy aanslag. In die tweede gedig word ook kommentaar gelewer op manlike seksualiteit en sluit mooi aan by "Don't feed the lions". Die derde Botha, Pieter W. Botha, speel ook met die idioom "met die hoed in die hand sit", terwyl sy gedig oor die moord op Garth Stead knap van parallellisme gebruik maak om Stead se foto's deel te maak van die teks.
Pieter du Toit betrek die gesegde dat wanneer 'n ou man sterf, brand 'n biblioteek af in sy gedig oor die dood van 'n ouer persoon. In "Apokalips" word die ondergaande son gekoppel aan die einde van die wêreld in 'n kort en slim gedig.
Karen Kühn sluit aan by die tradisie in Afrikaans van die gedig oor 'n taalles soos byvoorbeeld by Eybers en Lucas Malan en gee daaraan 'n groter globale reikwydte deur die Afrika-kontinent te betrek. Sou dit nie sinvol wees om die Arabiese skrif in 'n voetnoot te verduidelik nie? "Dophou" is 'n variasie op die moeder-dogtergedig en net soos in Muriel's Wedding maak die subjek in die gedig gebruik van ABBA-liedjies om kommentaar te lewer op die moeder se swaarkry as vrou.
In Pieter Odendaal se "noord-namibië" kry ons 'n dialoog tussen vader en seun en word die pa uitgevra oor sy tyd in die weermag in die noorde van Namibië. Die seun se vraag dwing die vader egter tot stilswye. Ek weet net nie of die slotreël heeltemal werk met sy metapoëtiese inslag nie. Ook sy gedig oor die jong kind in Palestina lewer kommentaar op geweld en die sinloosheid daarvan. Lou-Anne Stone se twee gedigte is besonder "oop tekste" en die vraag kom op of die verse al klaar geskryf is ten spyte van die fyn gestroopte waarneming. Net so klop al die beelde in André Trantraal binne die versgeheel nie heeltemal nie, veral in sy gedig wat ook oor die ma-kind-verhouding handel.
Die Versindaba-bundels is nou al gevestig as 'n instelling in die Afrikaanse literêre diskoers en verskyn voortaan onder die vaandel van die US Woordfees, wat van krag tot krag gaan. 'n Mens kan egter nie vra dat meer ongepubliseerde digters opgeneem word nie, want wat dan van Nuwe stemme? En hoekom word een of twee gedigte uit 'n bundel wat nog gaan verskyn, opgeneem? Miskien moet die samestellers oorweeg om slegs ongepubliseerde gedigte van beide groepe op te neem. Dan sal dit die bundel nog meer van 'n versamelstuk maak.
Die titel van Melt Myburgh se debuutbundel Oewerbestaan is helder, klinkend en wek nuuskierigheid. As deel van die parateks word 'n foto van 'n rivier, vermoedelik die Garieprivier, aangebied. Dit suggereer dat die lewe aan die oewer van die Garieprivier in die Noordweste van Suid-Afrika as grondslag, oftewel as hipoteks, vir die bundel dien.
Die bundelmotto is 'n ou Chinese spreuk: As 'n mens lank genoeg op een plek bly sit, sal die hele wêreld mettertyd verby jou draai.
Hierdie motto belig die meerduidigheid van die bundeltitel Oewerbestaan. Benewens die letterlike betekenis van die titel word die metafoor "lewe is 'n vloeiende rivier" ook hiermee geaktiveer, met die suggestie dat die digter die vloei vanaf die oewer staan en bekyk.
Die gedig "aankoms" dien as inleiding vir die bundel wat in vier afdelings ingedeel is. Die gedig beskryf die bloedige hitte wat die reisiger in dié deel van die land begroet:
Alreeds in hierdie gedig word die Spaanse interteks met "falcon" en "matador" aangedui. Die Spaanse digter Federico Lorca se lewe en gedigte dien as interteks vir Myburgh se bundel. Lorca is in 1936 tereggestel deur Franco se troepe. Sy familie het baie van sy gedigte teruggehou vanweë die homoerotiese aard daarvan. In die gedig "fuente grande" verwoord Myburgh hierdie gebeurtenis en verwyt ook die familie wat die gedigte gesensor het.
Lorca word nie deur muse en engele geïnspireer nie maar sy werke ontstaan uit 'n worsteling met 'n donker aardse mag, die duende, wat die kunstenaar deur sy voetsole binnedring en hom bewus maak van die alomteenwoordige dood, irrasionaliteit en 'n tikkie van die diaboliese. Veral in Lorca se donker Galesië-gedigte is daar 'n interseksie van erotiek, lewe, dood, slaap, die mistieke en dikwels surrealisme. Hierdie elemente is ook in Myburgh se gedigte sigbaar. Daar is ten minste elf gedigte waarin dood en sterwe genoem word.
In die gedig "duende" verwoord Myburgh sy eie worsteling met die duende. Wanneer die gedig in sy hand sneuwel, tree daar 'n erotiese worsteling met die duende in:
Die eerste afdeling is getitel "kanale en onderpaaie" en bied 'n realistiese en tog ook visioenêre blik op die lewe langs die rivier. Die gedig "in die droom van don carlos..." dateer hierdie afdeling in 1976, 'n tydperk toe die mense arm maar hardwerkend was, rassisme oral sigbaar was en in die streng Calvinistiese klimaat huisbesoek amper 'n heiligmakende ritueel was. Dit verklaar die skerpe ironie van die huisbesoeker in "huisbesoek" wat:
Die digter staan op die oewer en kyk hoe die herinnering afgewissel word met visioene wat by hom verbyvloei sonder dat hy dit noodwendig weer wil betree. Hy is soms afgetrokke teenoor die bekende wat hy beskryf. Hy bekyk die vloeiende rivier van sy verlede vanuit sy veilige Spaanse "mirador" (venster of balkon met wye uitsig) ("upington"). Hy kan nie die landskap oopskryf nie, want dan sal hy "reëlreg" in sy eie graf loop, want in hierdie landskap word die "sambok gereeld ingelê"; hier "dikteer dooies windlangs uit sipresse" en hier "heers geitjiedrolle teen kak-huismure" ("Karos"). Dit is immers ook die wêreld waar sy digterlike gemoed telkens "die bliksem in" geraak het ("so neem die digter dan pen op"). Die enkele gevalle van kru taal is eie aan sy destydse leefwêreld en verwoord sy ambivalente gevoelens oor sy tuisgebied. Dit is immers in die streng Calvinistiese omgewing dat hy bewus geword het van sy ontluikende andersheid as gaypersoon wat in die besonder mooi en teer gedig "swem in die kanaal" beskryf word:
In die gedig "ousie" word die skynheiligheid van apartheid blootgelê wanneer die leser in die slotreëls van die gedig agterkom dat die kindjie wat agter die ousie se rug dommel - "haar hart klop teen sy linkerslaap" - 'n wit kind is. Die digter is nie gereed om die verlede sonder meer te betree nie, maar sal eendag permanent terugkeer "om in 'n kameeldoring se koelte te rus" ("terugblik"). Intussen dien Lorca se Spanje as ontvlugting: "ontvlugting bring troos" en "daarom rol hy 'n kaart van spanje oop" ("sleutels"). Die somber figuur van Lorca verskyn alreeds in die gedig "Karos" as "my dierbare frederik" en is deurgaans teenwoordig in die bundel.
Die besonder vernuftige intertekstuele spel tussen Myburgh en Lorca se leefwêrelde word veral opgemerk in die gebruik van die woord "vegas". Alreeds in die gedig "Karos" verwys die digter na die vrugbare en aanskoulike lusernlande en wingerde in dié vallei, geleë 40 km buite Upington, as "vegas". Dit voer hom terug na Spanje en veral die mooi landerye in Lorca se tuisdorp, Fuente Vaqueros, wat as byskrif by die gedig "nét hier" aangedui word. In hierdie persoonlike gedig vertel hy dat sy pa vir hom langs die Gariep 'n "ideale plek" gevind het waar hy met die honde kan wandel en saam met Lorca se pa sy vingers berekend oor die toppe van suikerbeetlote kan sprei.
In onder meer die afdeling "gesigte" word die mistieke soms effens oordryf. In "bedags neem hy stelling in op die stoep" was engele mekaar se voete, 'n vreemde dier wei op die gras, 'n motorwrak sit vas in 'n boom en dooies is uitgehonger vir praat.
Myburgh hanteer omstrede onderwerpe onbevange en eerlik, alhoewel sommige lesers die gedig "jesus in die vlak water" aanstootlik sal vind. Dit is egter nie vir die resensent om aan die digter voor te skryf waaroor hy moet dig nie. Dit is juis die eerlikheid van Myburgh, soos dit veral verwoord word in die intens persoonlike en pynlike gedig "by my pa se dood", wat geloofwaardigheid aan sy gedigte verleen. Melt Myburgh dig in 'n verfrissende, verstaanbare Afrikaans en vertoon woordvaardigheid wat baie goeie dinge vir die toekoms voorspel. Oewerbestaan is 'n bogemiddelde debuutbundel wat baie belofte vir groei en ontwikkeling inhou.
Lig wankelend kan gelees word as geskiedskrywing in romanvorm wat as sodanig aansluit by die groot korpus Afrikaanse tekste wat gelees word binne die debat aangaande narratief, identiteit en versoening. Hierdie debat handel oor die moontlikheid dat die oorvertel van verhale uit 'n gewelddadige verlede kan lei tot versoening tussen die betrokke groepe deur die kollektiewe skuld en trauma aan te durf en te verwerk. Scholtz benader egter die geskiedenis vanuit die oogpunt van die individu. Hierdie tipe benadering word onder andere in die oeuvre van John Miles aangetref en dit is opvallend dat Lig wankelend dieselfde patroon as John Miles se Voetstoots volg wanneer die outeur bieg dat hy, soos Miles, die roman anders sou kon laat eindig, maar gekies het om die gebeure aan te pas. Die fokus van die roman is die geskiedenis van Utte Reuter wat afspeel teen die agtergrond van die Tweede Wêreldoorlog. Scholtz beklemtoon met ander woorde die impak en trauma van die oorlog in die lewe van 'n enkele persoon, eerder as om op die kollektiewe impak te fokus.
Die vertelling word afwisselend aangebied deur twee eerstepersoonvertellers, naamlik Utte se buurman (hoofstukke 1 en 16) en Utte self wat in die grootste deel van die roman aan die woord is. Wanneer die roman begin, besoek die buurman die kliniek waar Utte versorg word nadat sy met alzheimersiekte gediagnoseer is. Vanaf hoofstuk 2 is Utte aan die woord en begin sy om, deur middel van terugflitse, inligting oor haar persoonlike geskiedenis oor te vertel. Utte se geskiedenis is gelyktydig fassinerend en ontstellend. Scholtz verbloem nie die brutaliteit van die oorlog nie en sy intense beskrywings van insidente maak die leser op 'n ontnugterende wyse bewus van die traumatiese realiteite van die Tweede Wêreldoorlog. Utte as die verteller en die figuur wat reeds in die subtitel van die roman "Die wese van die liefde en lewe van Utte Reuter" vermeld word, versterk die outobiografiese aard van die roman. Uit die erkennings aan die einde van die roman dui Scholtz aan dat die subtitel gedeeltelik aan 'n boek van Rilke geleen is: Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke. Daar word nie met hierdie intertekstuele verwysing na Rilke in die subtitel volstaan nie, aangesien daar ook verskeie vrye vertalings van Rilke se gedigte in die teks aangetref word.
Die insluiting van die liefdesverhouding tussen Utte en Félix voeg 'n interessante element tot die roman by. Die leser is bewus daarvan dat Félix 'n belangrike rol in Utte se lewe gespeel het, maar die omvang van hulle verhouding word eers heelwat later in die roman blootgelê. Die leser kan wel gevolgtrekkings maak en besef gou genoeg dat Utte haar in 'n liefdelose verhouding met Christiaan bevind terwyl haar hart steeds aan Félix behoort. Die insluiting van problematiese liefdesverhoudings maak die roman in 'n sekere mate meer toeganklik vir lesers wat nie noodwendig in geskiedskrywing belangstel nie.
Lig wankelend bevat verskeie kenmerke wat met die postmodernisme geassosieer word. Die opvallendste hiervan is sekerlik die fragmentering van die narratief. Soos reeds genoem, bestaan die hele teks uit terugflitse na Utte se verlede wat af en toe afwissel met gebeure in die hede. Die fragmentering van die narratief word egter ook bewerkstellig deur die insluiting van 'n verskeidenheid dokumente in die teks. Die roman bevat gedigte, briewe, dagboekinskrywings, 'n koerantberig, 'n aantal definisies en beskrywings uit wetenskaplike bronne en 'n resep vir "Blitzkuchen mit Apfeln". Hierdie dokumente word egter nie as losstaande elemente ingesluit nie, maar word deeglik met die res van die teks geïntegreer deurdat elke dokument verband hou met 'n spesifieke herinnering en lig werp op die bepaalde herinnering. Die insluiting van addisionele dokumente het met ander woorde 'n verklarende funksie deurdat hulle agtergrondsgegewens aan die teks toevoeg.
Sommige van die ingeslote dokumente het ook 'n tweede funksie, naamlik konkretisering. Die insluiting van definisies en beskrywings konkretiseer nie net die geskiedkundige gebeure en stede waarna verwys word nie, maar die beskrywings van veral diere en plante konkretiseer die emosies wat Utte beleef. 'n Voorbeeld hiervan is die verwysing na die slang, "Bitis arietans". Christiaan word in 'n baie negatiewe lig aan die leser bekendgestel en Utte ervaar Christiaan ook op 'n negatiewe manier. Die bepaalde siening wat Utte van Christiaan het, word gevolglik in die definisie verwoord: "Bitis arietans. 'n Stadige, humeurige slang wat maklik omgekrap raak en dan blaas en pof. As dit gesteur word, kan dit vinnig in alle rigtings pik." (p.13)
Die verheerliking van die alledaagse is 'n tweede opvallende kenmerk van die roman. Utte se belewenisse word op 'n baie intense manier beskryf en gevolglik word die veelseggendheid van die eenvoudige beklemtoon. Utte het reeds so baie in haar lewe verloor en daarom beklemtoon Scholtz deur middel van hierdie intense beskrywings die belangrikheid van selfs die kleinste gebeurtenis of belewenis.
Gelukkig laat die liefde nie op hom wag nie. Sy ontmoet Anton Badenhorst (kubernaam Donatello). Hy is dertig. Hy is 'n advokaat. Hy het "'n gerieflike huis wat uitkyk oor Johannesburg [...] en genoeg geld vir 'n gemaklike lewe" (62). En natuurlik ook 'n "spogmotor" (62). Hierteenoor is Zoë (ook bekend as Volksie) sewe en twintig, blond, 'n "genuine hippie" (12). Sy glo dat sterretekens aandui of mense "match" (13) en werk as assistent in 'n kruiemedisynewinkel en as joga-instrukteur.
Die heteronormatiewe aard van chick lit (Butler en Desai 2008: 2) en die spanning tussen tradisionele beroepe en persoonlike verhoudings word op 'n interessante maniere benader in Donatello en Volksie. Ambisieuse beroepsvroue word as onvroulik voorgestel (vgl. Fest 2009). "Juffrou Vosloo" (119), die Krokodil gedoop deur Zoë, is een van die senior vennote by die praktyk waar Anton werk. Nie een van die vennote word positief beskryf nie, maar Juffrou Vosloo kom die slegste daarvan af - sy het 'n enorme kakebeen (119), 'n "hoë, skril stemmetjie wat Zoë aan 'n skeermeslem herinner" (120) en dra 'n "tipiese outannie-rok" (119). Van al die vennote behandel sy Zoë die stiefste en, soos haar naam suggereer, kry sy net soos 'n juffrou vir Zoë voor stok wanneer sy haar wangedra.
Vir vroue wat nie voldoen aan hierdie waardestelsel nie, is daar altyd kans om wel "goed" te word. Zoë self het aanvanklik met 'n motorfietsryende vandaal uitgegaan, maar teen die einde van die roman droom sy daarvan om vir swanger vroue joga te gee en is sy en Anton op pad na die kansel.
'n Tweede subteks is dat leë materialisme verwerp moet word, veral as dit met gesinswaardes bots (net soos in negentiende-eeuse romans). In Donatello en Volksie verwerp Zoë uit die staanspoor die verbruikerskultuur. Later in die roman verbreek Anton kontak met sy ma en bedank hy by sy werk omdat sy ma en Juffrou Vosloo in sy lewe inmeng (263).
Uit die besige pen van Malene Breytenbach het sedert 2005 alreeds sowat 29 romanses verskyn, 'n genre waarin sy haarself deeglik gevestig het. Sedert 2009 het daar nou ook twee romans verskyn, Gister is 'n ver land in 2009 en Pluimprinse in 2010. Wanneer so 'n genreverskuiwing of -uitbreiding deur 'n gevestigde skrywer plaasvind, is dit belangrik om kennis daarvan te neem en verdien die skrywer 'n noulettende lees.
Met die eerste oogopslag word daar deur die buiteplat en motto van Pluimprinse alreeds 'n appèl op die leser gemaak vir 'n ernstiger lees. Die buiteplat dek die tafel vir 'n blik op 'n era van welvaart, prag en praal, terwyl die motto, 'n aanhaling uit Thomas Grey se gedig, "Elegy written in a country church-yard", die donker onderkant van hierdie uiterlike vertoon suggereer:
In die proloog word 'n mitologiese perspektief daargestel deur die bybring van die San-vertellinge rondom die volstruis, die vloek wat op die mens rus en die gees van die volstruis "wat oor die vlaktes van die Klein-Karoo [ ...] roep om wraak" (8). Daar word herhaaldelik teruggegryp na hierdie mite deur Olivia, (213, 315) deur Michel le Riche (49, 123, 190-91 en 284) en deur Rebekah Shimansky (100).
Van hierdie punt af word die roman gestruktureer deur die parallelle vertellinge van Olivia en haar grootouma Sarah Wolowsky/Ussakov. Algaande ontvou 'n verhaal van familie-intrige, buretwis, verlore liefde, versweë ouerskap en verwerping. Dit geskied teen die deeglik nagevorsde historiese agtergrond van die destydse Oudtshoorn en die bloeityd van die volstruisveerbedryf, die aankoms en vestiging van die Joodse gemeenskap in Oudtshoorn en die daaropvolgende insinking in die verebedryf. Teenoor die Oudtshoorn van weleer word die hedendaagse Oudtshoorn met sy joligheid rondom die KKNK-fees, maar ook sy armoede en veral die lot van straatkinders baie realisties uitgebeeld. Die tema van dreigende geweld, wetteloosheid en die weerloosheid van vroue en veral oumense word by die verhaal betrek. Die parallelle ruimtes word met vaardigheid deur die skrywer aangebied en die historiese gegewe is waarskynlik die uitstaande kenmerk van die roman.
Simboliek word aangewend deur middel van verwysings na katte, naderende onheil, spoke en drome. Daar word gesinspeel op Olivia se vermoë tot heldersiendheid, wat deur die (té) herhaaldelike verwysing na haar oë gesuggereer word. Daar word 'n parallel getrek tussen die katte en Olivia se ouma wanneer daar na Ouma Rebekah verwys word as "'n nat katjie" (248). Die katte-beeld word verder gevoer wanneer Olivia oor katte wat soek is, droom en die volgende dag vind dat bykans al die katte dood is. 'n Element van die magiese word betrek wanneer die dood van die katte met die dood van Ouma Rebekkah verbind word (273).
Met Dirk Winterbach (76) se debuutroman word 'n welkome nuwe stem tot die Afrikaanse prosa toegevoeg. Die skrywer maak gebruik van 'n ryk en geskakeerde verwysingsveld, wat alreeds met die Griekse hoofstuktitels gesuggereer word en wat die leser in staat stel om die spoor deur die Griekse mitologie, die eksistensialisme en Jungiaanse filosofie te volg. In 'n koerantonderhoud sê Winterbach die volgende oor die roman: dit gaan oor "die genadelose gewete wat 'n siel kan kasty as hy toelaat dat waansin die bestaande orde omverwerp" (Die Burger, 17 Julie 2010).
Wanneer die naamlose hoofkarakter uit 'n inrigting ontslaan word, voer hy 'n eensame bestaan, geïsoleer van almal om hom behalwe vir die prostituut Adriane en haar dogtertjie Toufle of Touffu. Sy versteurde geestestoestand en geheueverlies dra by tot sy vervreemding en afgeslotenheid en al uitweg wat hy sien uit sy doellose bestaan, is die dood. Hy beplan sy dood in fyn detail maar wanneer al sy pogings om 'n heldedood te sterf vergeefs is, kies hy sy laaste dag op aarde wanneer hy hom na die eutanasiekliniek sal wend. "Sal dit vandag wees?" is die woorde waarmee die roman begin.
Die titel van die roman is enersyds 'n verwysing na die dogtertjie, Toufle, wat byna toevallig as begunstigde aangewys word vir die man wanneer hy iemand moet benoem in die kontrak met sy nuwe werkgewer. Die kind is simbolies van hoop en lewe, maar ook 'n herinnering aan sy verlede en sy eie boosheid. Andersyds verwys die titel na die man self wat deur sy aansoek om genadedood "begunstig" wil word. Op ironiese wyse word hy aan die einde wel begunstig deur sy dood
In Die begunstigde word die leser meegevoer op die dag-en-nag lange reis wat die hoofkarakter, "die man", na die benederyk onderneem - 'n reis na die donker kant en die menslike onbewuste wat lei tot die uiteindelike konfrontasie tussen die mens en die dier.
Dit word 'n kruistog wat begin in sy armsalige dakkamertjie en sy onverwagte ontmoeting met 'n pantoffel en 'n knopiespinnekop, sy reis na die biblioteek op soek na woordbetekenis, die ronddwaal in die stad en onderonsie met die straatkind, sy konfrontasie met die burokrasie van die hospitaal, sy reis na die Ariadnekliniek en daarna na "The Cellars" (die daal na benede) en uiteindelik terug na 'n hospitaal. Die reis kan gesien word as 'n parodie op 'n heldereis, die ontluisterde reis van 'n antiheld wat afdaal na die donker onderbewussyn, gewete en die dood.
Die man se reis is ook 'n soektog na woorde, maar uiteindelik 'n eksistensiële soektog na wie hy is, wie hy was en wie die mense om hom is. Woorde en boeke word die lig wat hy laat val op die donkerte in homself, sy verlede en die wêreld om hom. Hy ontdek die implisiete verwysings van die woorddele van die woord "pantoffel": "pan-", wat verwys na die mitologiese Pan, die fluitspelende god in die Griekse mitologie, bekend vir sy seksuele vermoëns en fluitspel op 'n rietfluit en uitgebeeld as halfmens-halfbok; en "-toffel", afgelei van die Franse woord "toufle", wat verwys na die krulkopdogtertjie van Adriane, Toufle. Adriane se naam sinspeel op die mitologiese godin, Ariadne (wat "suiwer" beteken), die Meesteres van die Labirint, maar ook die metgesel van Dionisus. Ariadne is ook die naam van die kliniek waar die man werk kry. In sy intense soeke na homself en sy verlede identifiseer die man met Panontstig deur die bose kant van Pan, maar ook getroos deur die jong Pan se karakter.
Wanneer die man in die tweede hoofstuk, "Limen", sy dakkamer verlaat, bevind hy hom in 'n tussenposisie - hy vind al die mense om hom "praat 'n taal wat hy nie verstaan nie" en die dood en verval en vernietiging (uitgedruk deur die taxigeweld, die "vuil gebarste glasvensters" van die eens luukse kantoorgebou en die haglike lewe in die plakkerskampe), dra by tot die vervreemdingsproses, wat verdiep in die "Labirint"hoofstuk. Wanneer sy klere van sy lyf geskeur word deur die straatkind en hy halfkaal agtergelaat word, vind 'n subtiele vooruitwys plaas na die "Sparagmos"-hoofstuk, waar die twee stemme afwisselend optree en die bok/ bose met hom in gesprek tree en hom as't ware uitmekaartrek deur die delf in sy psige en verlede. Die naaktheid word ook herhaal in die halfnaakte vroue wat by die wellustige danse betrokke is tydens die Dionisiese feesvieringe.
Die "Enqousiasmos"-hoofstuk het, buiten die betekenisverwysing na "entoesiasme", ook 'n verdere verwysing na die "in besitname" of "besete wees" deur 'n god, spesifiek deur Dionisus. Die man wórd "Pan" wanneer hy verkeerdelik hierdie kodenaam gebruik in plaas van die ooreengekome "Bacchus". Hy verwissel klere (van wit na swart) en vind dat dit hom beter "pas" (111). Wanneer hy deur 'n meisie, "asof ... vanuit 'n sprokiesverhaal" (122), verlei word, word hy weer "daardie man" uit sy verlede.
Die woord sparagmos dui op die Dionisiese ritueel waarin 'n lewende dier, soms 'n mens, geoffer word en hul ledemate in die proses van mekaar getrek word. Dit word 'n oeroue konfrontasie tussen die dier en die mens . Uit die bok se gesprek word die raaisels van die man se verlede opgelos, maar heelwat krummels word steeds vir die leser gelaat om self na te speur, byvoorbeeld die inskrywing, "Aan papa" voor in 'n woordeboek, die foto van 'n leë babawiegie en die spinnekop.
In die eerste afdeling slaag Winterbach daarin om op meesleurende wyse die leser in te trek by die intense binnewêreld van die hoofkarakter - sy geestestoestand, die fyn besonderhede van sy lewe en sy intense en noukeurige aandag aan elke detial word baie goed uitgebeeld. Die man se lewe van obsessie met boeke en woorde word blootgelê met suggesties van die "ander man" en die "bok" uit sy onderbewussyn. Die stryd tussen die mens en die dier is ook die stryd tussen die goeie en die bose en tussen die rede (die Apolliniese) en die liggaamlike drifte (die Dionisiese).
Die begunstigde is 'n roman wat die leser uitdaag om die spore te volg en die verbande te lê. Dit laat die leser opnuut op 'n verkenningstog gaan na die self en nadink oor die aard van die bose in die mens, of in Winterbach se eie woorde, die "genadelose gewete" van die self.
Koning van Katoren is, volgens die uitgewers, 'n jeugboek wat oorspronklik in 1971 in Nederlands verskyn het. Dit vertel die verhaal van Stach - 'n seun wat gebore is op die nag waarop die ou koning van Katoren gesterf het en wat kort na sy geboorte wees gelaat is. Stach word deur sy oom Gervaas grootgemaak om "nie 'n onderdanige man [te] word nie, maar 'n vrymoedige, en indien nodig, parmantige een" (11-12). Op sewentien - "presies die ouderdom waarop jy alle reuse, drake en hekse kan aandurf" (18) - begin Stach om 'n reeks take te vervul, in die hoop dat hy die volgende koning van Katoren sal word.
Soos met die meeste sprokies, besef die leser vroeg al dat Stach meer as 'n buitekans het om die volgende koning te word. Hy is immers gebore op die nag waarop die ou koning gesterf het, die einste nag waarop sy oom Gervaas ook 'n droom het dat Stach die volgende koning sal word. En aangesien die flapteks die mans wat Katoren regeer as "ses nare ministers" beskryf, vermoed die leser eintlik met die oopmaakslag waar die boek gaan eindig. Die ses ministers streef elkeen hul portefeulje - Erns, Eerlikheid, Deug, Ywer, Ordelikheid en Reinheid - met obsessiewe kompulsie na. Hierteenoor is Stach veel meer gematigd. Hy is selde te ernstig. Hy lieg en bedrieg bietjie (met 'n goeie doel voor oë, natuurlik) om sy take af te handel. Hy lees 'n brief van sy vriendin, Kim, veertien keer deur, al is dit vol "allerhande onsin wat min met hierdie storie uit te waai het" (67) voordat hy verder gaan met 'n taak. Hy word selfs beskryf as 'n "vuilerige ventjie" (34). Maar hy dra telkens die belange van die mense (na watter stad hy ook al gestuur word) op die hart. Hy is dus 'n koning-in-wording met wie die mense (en ook die leser) kan identifiseer.
Andersyds is daar ook 'n hele aantal raakpunte. In sowel die Potters as Koning van Katoren is daar 'n gebrek aan tegnologie - Stach reis oral heen met 'n trein (of 'n fiets). Daar moet onmoontlike take verrig word om die einddoel te bereik. Albei helde stry teen diegene wat 'n homogene dog verdeelde samelewing voorstaan. Dit blyk in Stach se geval baie duidelik wanneer hy in twee van sy take ondersteun word deur mense van oral oor die land en uiteindelik die silo's van Erns, Eerlikheid, Deug, Ywer, Ordentlikheid en Reinheid vervang met ministeries vir volksgesondheid; skoon lug en suiwer water; kerk, kultuur en samelewing; hulp aan agtergeblewe gebiede; verdediging en ontwapening; en demokrasie (179) - regeringsdepartemente met oorvleuelende verantwoordelikhede. En natuurlik is Stach, nes Harry Potter, ook nie op sy bek geval nie.
'n Verdere raakpunt kan op die buiteblad gevind word. Die redelik neutrale goue kroon op 'n swart agtergrond herinner sterk aan die omslae van die Harry Potter-boeke wat spesifiek ontwerp is sodat volwassenes dit in die openbaar kan lees sonder dat hulle lyk of hulle 'n jeugboek lees.
Soos mens van 'n jeugboek verwag, lees die teks maklik en vinnig, maar die woordeskat kan nie as eenvoudig afgemaak word nie. Die toon is byna antiheroïes, met 'n inmengerige verteller. "Dit is belaglik," word die leser meegedeel, "vir die toekomstige koning van Katoren wat met 'n belangrike opdrag besig is, om die hele dag aan 'n meisie van sestien jaar te loop en dink, maar daar is niks aan te doen nie" (63). Dit dien as teenwig vir die moeilike eise wat aan die sewentienjarige hoofkarakter gestel word.
"Die grootste monument vir my ouers is dat hulle net gewone ouers was, wat gedoen het wat hulle veronderstel was om te doen; 'n lig vir die wêreld en die sout van die aarde was. Hulle het die stryd gestry en die wedloop voleindig. Nou lê hulle langs mekaar in die grond wat hulle so lief gehad het, op 'n plek wat hulle elke dag van die voorstoep af kon sien. En ons, hulle kinders, gedy op wat hulle ons gelaat het, wat hulle ons geleer het en die pad wat hulle vir ons oopgemaak het" (236).
In die lig van dié sluitstuk van sy memoires is dit nie verbasend dat Lategan P. Bredenkamp die boek aan sy ouers opdra nie hoewel dit uit die teks duidelik is dat hulle albei reeds oorlede is. Ook dít is nie verbasend nie, aangesien die outeur een-en-tagtig jaar oud is. Sy debuutwerk, Jan Leendert, het in 2009 verskyn toe hy alreeds tagtig was. Waar die wêreld wyd is bevat volgens die agterplat die skrywer se "herinneringe aan voorgeslagte en tydgenote uit die distrik Postmasburg waar hy grootgeword het en vandag nog voltyds boer."
In 'n sogenaamde "Brief uit die Suide" wat in Februarie 2010 in die koerantbylaag By opgeneem is, verduidelik Hermann Giliomee die "drang tot optekening" soos volg aan sy dogter, Adrienne, wat in die buiteland is:
Dit is dan ook in die optekening van 'n bykans vergange lewensorde waarin die grootste waarde van Bredenkamp se teks geleë is, al is hy nie self 'n prominente figuur in die Afrikaanse kultuur- of literêre wêreld soos die skrywers na wie se tekste hierbo verwys word nie. Wat ook myns insiens opvallend is, is dat die elegiese toon wat in sommige van die genoemde skrywers se werk aanwesig is, grootliks ontbreek in Waar die wêreld wyd is. Die klem is op die "doen-dinge" van die pionierouers, soos om in 1934 van hulle droogtegeteisterde plaas met die vee te trek na 'n huurplaas, net om daar groter skade te ly as gevolg van die tekort van fosfaat in die weiding, sodat meer diere daar dood is as op die droë plaas. Uiteraard word vertel van die ontberings, harde werk en terugslae, maar te midde daarvan is daar talle komiese, avontuurlike en hartverblydende momente in die lewe van die verteller as jong seun.
Daar word heelwat vertel oor jagtogte, wettig en onwettig, en die belangrike rol wat dit gespeel het in die opvoeding van jong seuns tot manne. Grappies maak met 'n windbuks deur na iemand te skiet met peperboombessies, is deur die oupa van die verteller met "'n verskriklike pak slae" gestraf, want onverskilligheid met 'n geweer is nie geduld nie. Dié geslag wat pioniers was in die "wye, harde wêreld van die Transgariep" (10) het glo geweet dat hulle kinders geleer moet word om hulle verstand te gebruik vir oorlewing. Die verteller stel sy oupa se sienswyse so (25): "Uit eie ondervinding het my oupa geweet dat 'n pionierskind nie 'n massaproduk is nie. Hy is 'n individu, 'n enkeling wat net sal oorleef as hy 'n skerp verstand en goeie oordeel het en die vermoë om blitsig te handel."
Die taalgebruik is dikwels baie kreatief en die beskrywing van onder meer bobbejane en donkies met al hulle streke word kostelik weergegee: "Met die voorlê van die trop het die seuns baie pret gehad. As die skoot kort by of in hulle midde afgetrek word, skrik die bobbejane in die oortreffende trap en hulle vlug in al vier die windrigtings." (31)
En oor die donkie (62-63): [...] as rydier is hy nie aan te beveel nie, alhoewel 'n mens selfs nou nog op foto's sien hoe mense in ander lande heel gemaklik op donkies ry. [...] Een van die geite van 'n donkie is dat hy tog so uitermate kan skrik. As hy vir iets agter hom skrik, hardloop hy blitsvinnig onder jou uit en hy is weg, want hy glo daaraan om die grootste moontlike afstand tussen hom en die gevaar te sit. Skrik hy vir iets voor hom terwyl jy jou hande vol het om hom op 'n stywe galop te hou, steek hy so viervoet vas dat jy die ding daarvoor, wat dit ook al is, óf stukkend óf dood val.
Tydens die vredesonderhandelings na die eerste VOC-Koina-oorlog, 5 en 6 April 1660, wou die Koina-leiers van die VOC-amptenare weet, as hulle nou in Nederland kom, sou hulle sonder om te vra of dit die gewone inwoners pas of enige ongerief mag besorg, toegelaat word om ook 'n fort te bou en die beste grond om te ploeg. Dit is waaroor die Van Riebeeck-era gewoonlik in ons land se geskiedenis gaan. Maar nie hierdie boek nie. Dit is 'n gegewe, want in die toentertydse volkereg was die Kaap "niemandsgoed" (res nullius).
Kolonie aan die Kaap behandel omtrent alles oor almal behalwe die inpalming van die Kaap. En tog is die boek hoogs interessant, want dit gaan oor die mense, sowel amptenare as die gewone werkers, wat hulle in dié uithoek van Afrika bevind het: Jan van Riebeeck, gebore in Culemborg maar van sy derde lewensjaar in Schiedam, sy familie, sy vroeë loopbaan in die Ooste, sy terugroeping na Nederland en sy herontplooiing aan die Kaap. Dan volg sy jare van harde werk om sy naam weer in ere te herstel. Die opdrag om 'n tuin aan te lê, was 'n uitdaging om homself te bewys. Saad in die nuwe aarde moes baie mense voed. Die natuur was egter nie 'n voortreflike vennoot nie. Beter liggings moes ontgin word. Gevolglik word die alledaagse voedsel van die kommandeur tot by die laagste range in besonderhede bespreek.
Die ander prioriteit, 'n fort, kom vervolgens aan die beurt. Die uitleg en bou, en alles daarbinne, meubels, of die gebrek daaraan en wat destyds in Europa, of die Ooste, in gebruik was. Dan is daar die verskeidenheid dienaars van die kompanjie: watter soort mense het om welke redes en vanwaar hulle by die kompanjie aangemeld om onder vreemde omstandighede in 'n vreemde uithoek van die wêreld die harde lewe hulle te laat geval. Schoeman bied 'n ontleding van die destydse Europa en kom sodoende by die leierskorps van die Kaap uit. Dieselfde geld vir die werkvolk van die kompanjie: die desperates, avontuurlustiges, wanhopiges en die optimiste; mense sonder enige opleiding en mense wat net die geringste geleentheid benodig om hulself te kan bewys.
Uit die werkvolk kom die eerste vryburgers. Nie almal slaag die toets nie, want nie almal beskik oor genoegsame landbouagtergrond nie. Werkywer en doelgerigtheid ontbreek. 'n Geringe aantal behaal sukses, ander soek hul heil later eerder in Europa of die Ooste. Tog, ofskoon hul begin baie beskeie en uiters veeleisend was, het die Kaapse vryburgers, van al die Nederlandse koloniale vestigings, die betekenisvolste groei getoon.
Toe Van Riebeeck al begin wanhoop het om ooit bevorder te word, en weer 'n geleentheid in die Ooste te kon kry, word dit eindelik 'n werklikheid; weliswaar nie na verwagting nie. Eers Malakka, gelykwaardig aan die Kaap, word hom aangebied. Later volg sekretaris van die Raad van Indië. Sy ideaal om goewerneur-generaal van die Raad van Indië te word, was hom nie beskore nie. Die skrywer speel met die gedagte dat nie soseer sy moontlike klandestiene privaathandel vroeër sy loopbaan verongeluk het nie, maar die moontlikheid van 'n bepaalde handeling wat die Here XVII se afkeur gewek het. Die sleutel lê glo in kommissaris Ryckloff van Goens se getuienis, na sy besoek aan die Kaap in 1657, dat Van Riebeeck "goet van leven" is. Meer verklap die skrywer nie.
Schoeman se belesenheid beïndruk. Die alfabetiese bronnelys beslaan 25 bladsye. Uit die obskuurste en ongewoonste publikasies haal hy tersaaklike interessante gegewens. Soos hy self op bladsy 305 getuig: "Deur versigtig te lees en verspreide brokkies inligting bymekaar te voeg, is dit hier soos elders dikwels egter moontlik om 'n weliswaar onvolledige maar soms tog verbasend omvattende beeld te bekom uit bronne wat nie vir hierdie doel saamgestel is nie..." Of soos hy op bladsy 178 dit stel: "Dit is hierdie soort detail wat so waardevol is waar dit toevallig in die hofrekords ingebed gebly het, vanweë die lewendige indruk wat dit gee van die objekte wat in hierdie mense se lewens belangrik was, die aard van hierdie lewens self, en bowenal die klein en armoedige skaal daarvan."
Betekenisvol sê hy op bladsy 28: "hoe tekenend is sulke terloopse detail nie van die wêreld van die VOC in die sewentiende eeu nie," want dit is presies waaroor sy hele boek gaan, dié detail oor mense, karakters, hulle besittings, klere, leefwyse en die wêreld van hulle tyd, of dit nou in Europa, die Kaap of die Ooste was. Sover doenlik word agtergrond en ontwikkeling van al sy karakters vasgestel (14) om die begin van die klein gemeenskap, die "stramien" van die ontluikende Kaaps-Hollandse kultuur van later, te beskryf.
Ofskoon ek dié werk hoog wil aanskryf, is daar tog belangrike gebreke. Nie die interpretasie of die ontleding van die bronne nie, veel eerder die tegniese versorging toon gebreke. Reeds op die tweede bladsy (8) lees ons: "As gevolg hiervan is hy is opnuut deur die VOC indiens geneem." Dit mag 'n toevallige proefleesfout wees, maar mettertyd is daar nog 29 raakgelees.
'n Groter probleem kom voor in die 64 bladsye endnote. In 'n kort paragraaf op p. 77 is twee endnote, naamlik 201 en 202. By 201 lees ons: "Letters received 1649 II, 308," waarskynlik die regte bron want ek kon dit nie kontroleer nie, maar verwysing 202, wat lees: "Vir De Boullon, sien Schoeman: Handelsryk" kom verdag voor, want die betrokke paragraaf gaan oor 'n vergane Franse skip waarvan die kanonne op die fort se bolwerke geplaas is. Dit is eers in die volgende paragraaf waar die naam Jacques de Boullon, 'n vryburger van die Ooste, genoem word omdat hy 'n handelstog na Madagaskar onderneem het. Verwysing 203 lees weer "Letters received 1649 II. 185-186" wat die vertaalde weergawe is van briewe wat die Here XVII en die Raad van Indië aan Van Riebeeck gerig het - êrens het die nommers deurmekaar geraak.