Prof Spies het die volgende inligting rakende Presser aan my verskaf in ’n brief gedateer 1 Julie 2008:
Hy was bekend as Jacques Presser en professor in Geskiedenis aan die Universiteit van Amsterdam. Hy was self ’n Jood en het ondergeduik en is nooit gevang nie. Sy vrou is wel op straat gearresteer … Sy is in die kampe dood en hy het ’n leeftyd gebuk gegaan onder die skuldelas van die oorlewende. Hy sal in Nederland altyd bekend staan as die skrywer oor die lot van die Nederlandse Jode in die Tweede Wêreldoorlog in sy monumentale tweedelige werk Ondergang waaraan hy 15 jaar gewerk het.
Klemperer was professor van Romaanse tale aan die Dresdense Tegniese Kollege. Hy het aan die konsentrasiekampe van die Nazi’s ontkom, waarskynlik omdat sy vrou “Aries” was, maar hy was die laaste maande van die oorlog voortdurend op vlug en aan die wegkruip. Mihael Sebastian (’n skuilnaam) is ironies genoeg in ’n straatongeluk dood in 1945 toe hy oorhaastig op pad was om ’n lesing te gaan gee. Ook hy was in die laaste fase van die oorlog voortvlugtend.
Al die skrywers onder bespreking, op Anne Frank na, was gedugte intellektuele. Waarom dan, vra ’n mens jou af, het die dagboek van Anne Frank die toetssteen geword vir Holocaust-dagboeke?
Gedugte kritici soos Ozick en Arendt is ongetwyfeld reg oor die vals beeld wat die oorspronklike toneelbewerking van Die Agterhuis by die publiek geskep het. Waarmee Ozick en Arendt nie genoegsaam rekening gehou het nie, is die verleiding wat van ’n deurlopende storie uitgaan, en dan nog oor mense in ’n vasgekeerde situasie, soos in ’n klassieke speurverhaal.
’n Dagboek eindig gewoonlik “oop”, maar die geskiedenis het Anne Frank se dagboek van ’n hartverskeurende slot voorsien. Die publiek weet nou, via Otto Frank, Miep Gies en ander getuies en tydgenote, wat met Anne Frank gebeur het, eers in die deurgangskamp Westerbork, en uiteindelik in Bergen-Belsen, waar sy drie maande voor haar sestiende verjaardag aan tifus oorlede is. Maar ons kennis is nie presies nie; daar sal altyd “leë plekke” in die Anne Frank-verhaal bly, van die dag dat die SS en die Grüne Polizei die “onderduikers” in die Agterhuis weggeneem het.
Wat die publiek nie kan weet nie, is hoe Anne Frank se lewe sou verloop het. Sou sy ’n gelukkige huwelik gesluit het? Sou sy ’n goeie skryfster geword het? Stellig, ja, haar waarnemingsvermoë en sin vir ironie wys in die rigting. Maar weet sal ons nooit weet nie.
Onvoltooidheid, of dit van ’n menselewe of van ’n kunswerk is, bly ’n frustrasie, maar ook ’n inspirasie, en dit, glo ek, is waarom Anne Frank die wêreldverbeelding beetgeneem het. Skrywers, komponiste, digters en ook vertalers “kompenseer” vir hierdie afgebroke lewe. Hulle wil aan Anne Frank iets van haar ongeleefde lewe gee, of hulle wil doodgewoon sê: “Opdat ons nie sal vergeet nie.”
Een moedswillige vraag bly hom aan hierdie leser opdring: Sou Die Agterhuis wêreldroem gehaal het as dit gelukkig geëindig het? Lê die krag van Die Agterhuis nie juis in sy tragiese dimensie nie?