dc.description.abstract Afrikaans: In hierdie tesis word aksienavorsingsteorieë ontwikkel en uitgebrei op grond van die insigte bekom uit ’n Suid-Afrikaanse Landcare-projek. Die Bergville Landcare-projek, wat van 2000 tot 2005 geduur het, het die ontwikkeling van bewaringspraktyke saam met hulpbronarmboere ten doel gehad. Een van hierdie praktyke is ’n “sagtestelsel-platform” wat as basis kan dien vir die metodiek vir deelnemende aksienavorsing sowel as tegnieke waarvolgens volwassenes kennis kan inwin en aksie-leer kan plaasvind. Die volgende ses strategieë vir die ontwikkeling van so ’n platform is geïdentifiseer: bewusmaking, opbou van plaaslike instellings, opleiding van opleiers, boer-tot-boer-voorligting, op-die-plaas-eksperimentering en vennootskappe. Die hoof aksienavorsingsmetode wat gebruik is om hierdie strategieë te bestuur, is monitering-enevaluering (M&E). In die benadering wat in hierdie navorsing gevolg is, word klem gelê op die gebruik van ’n veelvuldige metodiek, oftewel ’n kombinasie van “grondteorie” (grounded theory), aksienavorsing en sagtestelsel-metodes (SSM). Dit word gesien as die mees toepaslike metodiek vir die ontwikkeling van teorieë binne die paradigma van die konstruktivistiese en interaktiewe landbouwetenskappe. Die ontwerp van die navorsingsproses was gerig op die effektiewe gebruik en analise van die verskillende databronne in die volgende vier fases: a) bestaande teorieë as ’n gids tot prosesontwerp en die versameling van data; b) toepassing van hierdie teorieë in ’n Landcare-projek; c) ’n teoreties gefundeerde, iteratiewe proses van dataversameling en -analise; en d) verkryging van teoretiese en praktiese insigte in die navorsingsprobleme. ’n Aantal teorieë verwant aan aksienavorsing is as bepalend beskou vir die ntwerp van die proses wat in die Bergville-projek toegepas is. Aksienavorsing, leer deur eksperimentering en aksieleer was die basis van die aksienavorsingsbenadering wat saam met die hulpbronarm boere in die Bergville-projek onderneem is. Uit praktiese oorwegings is aksienavorsing gesien as die “oorhoofse metodiek” wat saam met ander benaderings soos SSM, Farming Systems Approach (FSA), Farmer Participatory Research (FPR), Farmer Field School (FFS) en M&E toegepas is. Die aksienavorsing wat in die Bergville-projek gedoen is, is as die “aksie”-fase en primêre bron van data vir die navorsingsbevindings gebruik. Die verskillende dokumente en data wat gebruik is, naamlik projekverslae, ’n persoonlike navorsingsdagboek, “betekenisvolle veranderinge” en M&E-bevindinge, word uitvoerig beskryf. Konvergerende onderhoudvoering (convergent interviewing) is gebruik om ’n aanduiding van die volhoubaarheid van die projek-aktiwiteite en - resultate te kry. Die data-analise en teorie-ontwikkeling volgens ’n veelvuldige metodiek het effektief bygedra tot die konstruering van prakties toepaslike plaaslike teorieë. Kognitiewe kaarte (cognitive maps) is saam met ’n algemene SSM-raamwerk gebruik om data-analise, reflektering, leer en uiteindelike teoretisering te stimuleer. Drie kognitiewe kaarte is ontwikkel waarin plaaslike teorieë uiteengesit word vir grondvlakinstellings, opleiding van opleiers, boer-tot-boer-voorligting, opdie- plaas-eksperimentering en M&E. Omdat die kognitiewe kaart ’n strukturering (konseptualisering) van ’n komplekse situasie is, is hulle vir beter begrip in fyn besonderhede bespreek. Die mees geskikte benadering vir ’n sintese van die teoretiseringsresultate was om dit te integreer in ’n verbeterde teoretiese raamwerk wat gerig is op die vernaamste navorsingsvrae. Die voorgestelde metodiek en tegnieke is daarom beskryf volgens ’n iteratiewe stelsel-model waarin die hooffases van die aksienavorsingsiklus ingesluit is. Die voorgestelde ses fases van die model is: a) rolspeler-analise; b) diagnose; c) strategiese beplanning; d) implementering en bestuur; e) leer en aanpassing; en f) uitfasering-strategie. Die verwagte uitkomste van hierdie model is dat dit ’n strategie bied vir die kweek van ’n leerkultuur wat mense in staat sal stel om innoverend en interaktief te wees in die benutting en bestuur van natuurlike hulpbronne en om hierdie bestuur kollektief en op ’n volhoubare wyse te doen. af