Referendums: Hoekom wil party volke nie vry wees nie?Foto: (AP Photo/Francisco Seco) Elke keer wanneer daar ŉ referendum oor selfbeskikking of selfs onafhanklikheid is, soos tans met Koerdistan en Katalonië, is daar weer ŉ oplewing in belangstelling in die onderwerp wat ook in Suid-Afrika en spesifiek onder Afrikaners emosies wakker maak. Jaco Kleynhans het in sy goed beredeneerde onlangse artikel verduidelik hoekom sekere lande steun vir selfbeskikking kry (naamlik as dit in belang van magtige state is) en ander nie. ŉ Ander interessante vraag is egter hoekom sekere volke, as hulle die kans kry, teen onafhanklikheid stem, terwyl ander dit met albei hande aangryp. Min volke kry die geleentheid om in ŉ referendum oor onafhanklikheid te stem. Laat ons dus eers kyk na ŉ paar voorbeelde, en dan die vraag probeer beantwoord hoekom daar sulke groot verskille tussen volke is wat die steun vir onafhanklikheid betref. Katalonië is tans in die nuus met sy beoogde referendum. Dit is deur die Spaanse owerhede onwettig verklaar en die polisie het die stemproses grootskaals belemmer. Volgens die Katalaanse streeksregering het 90% in die referendum vir onafhanklikheid gestem, maar die deelname was net 42%, wat die referendum ongeloofwaardig maak. Omtrent almal wat teen onafhanklikheid is, het die stemmery geboikot. Selfs al sou die referendum amptelik en met groot deelname gewees het, is volgens alle peilings net minder as 50% van die Katalane vir onafhanklikheid van Spanje. Foto: (AP Photo/Santi Palacios) Brittanje het met ŉ klein meerderheid van 52% in Junie 2016 vir die uittrede uit die Europese Unie gestem, teen alle verwagting in. Brittanje was reeds lankal onafhanklik, maar die stem om die EU te verlaat kan wel gesien word as ŉ herbevestiging van Brittanje se soewereiniteit en ŉ stem teen die opgee van politieke mag aan ŉ superstaat. Skotland het in September 2014 met ŉ meerderheid van 55% besluit om nie onafhanklik te wil word nie, maar om deel van Groot-Brittanje en die EU te bly. Dit was ŉ amptelike referendum en sou in die geval van ŉ Ja-meerderheid ŉ proses van onderhandeling tot onafhanklikheid ingelei het. Suid-Soedan het in Januarie 2011 in ŉ amptelike, deur die Verenigde Nasies (VN) erkende, referendum met ŉ meerderheid van 99% gestem vir afskeiding van Soedan, met ŉ deelname van meer as 60%, wat dit legitiem maak. Die land het ŉ halwe jaar later onafhanklik geword en dit is ook internasionaal erken. Oos-Timor het in 1999 ŉ referendum wat deur die VN georganiseer is, gehou. Altesaam 78% het gestem vir afskeiding van Indonesië. Die deelname was met 98% ook besonder hoog. Ná ŉ proses van twee jaar het die land internasionaal erkende onafhanklikheid gekry. Foto: (AP Photo/Emilio Morenatti) Quebec, ŉ outonome provinsie van Kanada, het in 1995 gestem oor onafhanklikheid van Kanada. ŉ Klein meerderheid van 50,5% het teen onafhanklikheid gestem en die deelname was met 93% ook besonder hoog. Eritrea het in 1993 met feitlik 100%, ook met ŉ baie hoë deelname, gestem vir onafhanklikheid van Ethiopië ná ŉ lang burgeroorlog. Dit was ŉ amptelike referendum en die onafhanklikheid is deur die VN erken. Kosovo het in 1991, ná die opheffing van sy outonomie deur Serwië, in reaksie daarop oor onafhanklikheid gestem. Altesaam 99% het vir onafhanklikheid gestem, en met ŉ deelname van 87% was dit ook geloofwaardig. Die referendum was nie-amptelik en het geen gevolge gehad nie, behalwe om te wys dat Kosovo se mense (behalwe die Serwiese minderheid) vry wil wees. In 2008 het Kosovo wel ná ŉ lang proses sy onafhanklikheid verklaar, wat deur die meeste state erken is. As ons na die verskillende volke kyk wat vir of teen onafhanklikheid gestem het, val dit op dat sekere lande oorweldigend “Ja” gestem het (Koerdistan, Suid-Soedan, Oos-Timor, Eritrea, Kosovo), terwyl ander (Skotland, Brittanje, Quebec en waarskynlik ook Katalonië) ŉ baie naby uitslag vir of teen onafhanklikheid gehad het. Dit val op dat die eersgenoemde groep alles min ontwikkelde, nie-Westerse lande of volke is, en laasgenoemde groep ontwikkelde, Westerse lande of volke. Foto: (AP Photo/Emilio Morenatti) Eersgenoemde lande het almal van mislukte en onderdrukkende state afgeskei, maar self mislukte state geword. Party is arm maar vry, ander is boonop nog onderdrukkende regimes. Afskeiding het nie vrede of ontwikkeling gebring nie, en ook nie altyd demokrasie en stabiliteit nie. Die state wat suksesvol kon wees, soos Quebec of Skotland, het gekies vir die status quo. Dit wil voorkom dat ŉ stem vir onafhanklikheid eerder ŉ harts- as ŉ kopbesluit is, en dat nie-Westerse volke eerder emosioneel stem en Westerse volke eerder rasioneel. Vir eersgenoemde groep speel egter ook ŉ lang geskiedenis van onderdrukking ŉ rol, en die feit dat hulle niks het om te verloor nie as hulle van ŉ mislukte en/of onderdrukkende staat afskei. Quebec, Skotland en Katalonië is nie onlangs wreed onderdruk nie, en kon hulle kultuur en taal ook binne die bestaande staat uitleef, sonder om die ekonomiese waagstuk van onafhanklikheid te moes aangaan. As ons na Suid-Afrika en die Afrikaner kyk, dan was ook die referendum vir die republiek baie gelyk verdeel tussen Ja (51%) en Nee (49%), selfs al het dit plaasgevind op die hoogtepunt van Afrikaner-nasionalisme en in optimale omstandighede vir die Ja-stem. Die 1992-referendum het nie oor onafhanklikheid gegaan nie, maar oor onderhandeling in die rigting van swart magsoorname en gevolglike verlies van wit oftewel Afrikanerbeheer en dus indirek ook oor selfbeskikking. ŉ Groot meerderheid van 61% het egter gestem (wetend of onwetend) vir die opgee van die mag en selfbeskikking. In 1994 was daar wel geen referendum nie, maar die eerste algemene verkiesing en ŉ stem vir die Vryheidsfront kon as stem vir selfbeskikking vertolk word. Afrikaners het in oorweldigende getalle vir die eenheidstaat Suid-Afrika gestem en nie vir die opsie van selfbeskikking nie. Hulle het tipies soos Westerlinge vir die bekende gestem en ekonomiese voordele en die status quo bo politieke vryheid met talle onsekerhede verkies. Dit is duidelik dat die waagstuk van onafhanklikheid dan sterk steun kry wanneer ŉ volk aan sy eie lyf voel wat onvryheid beteken, naamlik onderdrukking van taal, kultuur en godsdiens, en selfs fisieke uitwissing, soos wat Suid-Soedannese, Koerde, Oos-Timorese, Eritreërs en Kosovare in verskillende grade ervaar het. ŉ Trots op jou eie volk en die begeerte om volle seggenskap te hê word te dikwels deur vrese van isolasie en ekonomiese nadele getroef.