PressReader - Weg! Platteland: 2014-12-01 - Ons guns­te­lin­ge Het jy ge­weet?
Ons guns­te­lin­ge Het jy ge­weet?
Ta­ma­ties, ver­al dié wat jy self k­week, is al­ka­lies en nie suur nie. Vol­gens Mar­ga­ret Ro­berts moet ver­al men­se wat met ar­tri­tis suk­kel, hul­le eie ta­ma­ties k­week en dit saam met uie en fyn­ge­kap­te kar­wy- en kol­jan­der­saad en ’n tee­le­pel vars tie­mie eet.
E­mi­lia le Roux
Ro­ma is my guns­te­ling­ta­ma­tie – die ou­tyd­se wa­re Ja­kob; nie die hi­brie­de soort nie. Ek ge­bruik dit vir in­maak en om ta­ma­tie- en pas­ta­sous te maak. ’n An­der guns­te­ling is die bees­hart­ta­ma­tie (fo­to bo), ’n heer­li­ke vleis­ta­ma­tie om vars te ge­bruik.
Ek het ’n tyd te­rug die er­fe­nis­saad­maat­skap­py Li­vingseeds ont­dek en koop nou el­ke sei­soen ’n nu­we va­ri­ë­teit of t­wee. Van­jaar is ek op­ge­won­de oor die Turk­se kloos­ter­ta­ma­tie om­dat ek glo dit sal lek­ker in ons kli­maat aard. Dit kom oor­spronk­lik van ’n Turk­se kloos­ter – daar­om skat ek dis baie ge­se­ën­de saad!
Ek het ook hul­le Black Cep­hus ge­koop, net om­dat dit so ’n won­der­li­ke sto­rie het: Dié ta­ma­tie is bui­te ’n wer­kers­hui­sie op ’n plaas in K­wazu­lu-na­tal ont­dek waar ene Cep­hus, ’n Zim­bab­wi­ër, en sy vrou ge­woon het. Hul­le het dié prag­ti­ge pers­swart ta­ma­tie ag­ter­ge­laat as ge­skenk aan die grond. En ek wou nog al­tyd ’n swart ta­ma­tie ge­kweek het.
Vir my bly Black Beau­ty (fo­to on­der) die bes­te ei­er­vrug­va­ri­ë­teit – dit doen goed in die Kaap, le­wer ’n fan­tas­tie­se op­brengs en werk goed vir ’n klein tuin.
Ja­ne G­rif­fit­hs Skry­wer van Ja­ne’s De­li­ci­ous Gar­den
As jy ta­ma­ties in ’n pot wil plant, is ker­sie­ta­ma­ties (fo­to on­der) die bes­te keu­se: Hull­le dra vroe­ër, meer oor­vloe­dig én vir lan­ger as die gro­ter va­ri­ë­tei­te, en is in ’n mag­dom vorms en kleu­re te kry – van piep­klein rooi kersies tot gro­ter peer­vor­mi­ge geel ta­ma­ties soos Y­el­low Pear of die dra­ma­tie­se Black Cher­ry. Vir kook hou ek van die klas­sie­ke Ro­ma­ta­ma­tie, maar vir heer­li­ke so­mer­slaaie plant ek ’n ver­skei­den­heid ta­ma­ties van al­le groot­tes en kleu­re, soos die G­reen Ze­bra, ’n s­maak­li­ke groen-en-geel ge­streep­te ta­ma­tie, en die Bran­dy­vi­ne Y­el­low, ’n groot geel ta­ma­tie met ’n sy­sag­te teks­tuur.
Ei­e­naar van die er­fe­nis­saad­on­der­ne­ming Sow De­li­ci­ous Die San Mar­za­no (fo­to on­der) is ’n I­ta­li­aan­se er­fe­nis­ta­ma­tie wat vle­si­ge, soet, geu­ri­ge ta­ma­ties aan ran­ke dra. Dank­sy die dig­te vleis en min pit­te maak dit die bes­te ta­ma­tie­pu­ree ter wê­reld wat jy in pas­ta­sou­se of ta­ma­tie­sous kan ge­bruik. Dit is ook heer­lik in vars slaaie en op ’n toe­brood­jie en droog baie goed in die son. Die prag­tig ge­rif­fel­de Par­ma Beefste­ak (fo­to regs) is ’n show stop­per en lyk fan­tas­ties as jy dit in ’n slaai in­sny. Mo­ney­ma­ker, wat ’n oor­vloed van gholf­bal­groot­te ta­ma­ties dra, is nog ’n goeie sny­ta­ma­tie en ook heer­lik om kon­fyt mee te kook. Al­bei is ge­skik vir ’n gro­ter tuin, ter­wyl die Ro­ma en Heinz 1370 net reg is vir ’n klein tuin.
Ei­e­naar van die er­fe­nis­saad­on­der­ne­ming The Gra­vel Gar­den Ek ge­bruik graag Black Beau­ty en Li­sta­da de Gan­dia (fo­to bo) vir ra­ta­tou­il­le en ge­roos­ter­de groen­te. Die Rosa Bi­an­ca (regs) maak ’n heer­li­ke ba­ba ga­noush en kry ook ’n lek­ker ro­ke­ri­ge geur as jy hom oor die ko­le braai. Die Ja­pan­ne­se Whi­te Egg lyk mooi as jy dit in hal­wes of kwar­te sny of in ’n hoen­der­groen­ker­rie ge­bruik.
Die reg­te plant­plek en grond
Ta­ma­ties en ei­er­vrug is son­lief­heb­bers, maar hou nie van wind nie. Kies dus die warm­ste maar mees be­skut­te plek in die tuin. As jy hul­le na­by ’n son­ni­ge muur kan plant wat saans hit­te uit­straal, des te be­ter, want ta­ma­ties flo­reer ver­al as die dag- en nag­tem­pe­ra­tuur so min as moont­lik wis­sel.
Al­bei is hon­ger plan­te: Werk heel­wat kom­pos in, ver­kies­lik in die win­ter al, so­dat dit ge­noeg tyd het om af te breek voor plant­tyd. As die grond eg­ter té ryk is aan stik­stof, sal jou vrug­te mooi bla­re hê, maar min blom­me en vrug­te dra. Va­nes­sa Ja­cobs van Sow De­li­ci­ous ver­kies ’n sta­dig­vry­stel­len­de or­ga­nie­se mis­stof soos Vi­ta-fruit&flo­wer.
Die grond moet goed drei­neer en ook be­hoor­lik wa­ter hou. ’n Goeie dek­laag sal wa­ter­ver­dam­ping ver­min­der en ter­self­der­tyd die grond voed soos dit met die tyd af­breek.
Be­perk wor­tel­ska­de deur die stut­te vir rank­ta­ma­ties en ei­er­vrug met swaar vrug­te sáám met die saailinge te plant.
Ta­ma­ties “In die mees­te de­le van die land is die bes­te saai­maan­de van Au­gus­tus tot No­vem­ber, maar in die La­e­veld en K­wazu­lu-na­tal kan jy ook van Ja­nu­a­rie tot Ju­lie saai,” sê Va­nes­sa.
Jy kan dit di­rek in die groen­te­bed­ding saai, maar in ge­bie­de wat soms len­te­ryp kry, is dit be­ter om dit bin­nens­huis op ’n son­ni­ge plek te hou tot dit war­mer raak. Maak som­mer self pot­te van koe­rant­pa­pier (sien ons aan­wy­sings in Plat­te­land #4) – jy kan dit net so in die bed­ding plant son­der die ge­vaar van wor­tel­skok. Die saad ont­kiem bin­ne 6-14 dae en jy kan dit ge­woon­lik 6-8 we­ke ná saai­dag uit­plant wan­neer dit ’n twee­de stel bla­re het – plant dit diep ge­noeg so­dat die on­der­ste stel bla­re net-net uit­steek. Ei­er­vrug Saai dit on­ge­veer ses we­ke voor die laas­te len­te­ryp – rof­weg t­wee we­ke ná ta­ma­ties. “Wag eers tot die grond­tem­pe­ra­tuur heel­wat ge­styg het voor­dat jy ei­er­vrug saai,” sê S­han­non, “want die saad sal nie ont­kiem in koue grond nie.”
Sy saai haar ei­er­vrug in ou jo­gurt­bak­kies wat met goeie pot­grond ge­vul is. “Ek maak dit goed nat, be­dek dit met kleef­plas­tiek en maak dit eers weer >
oop en nat as die eer­ste saai­ling 10-14 dae la­ter kop uit­steek,” sê S­han­non. Vier we­ke na­dat jy ge­saai het, sal die saailinge 10-12 cm hoog wees. As die plant­jies t­wee stel­le bla­re het, is hul­le ge­reed om uit­ge­plant te word.
Kos & wa­ter
• Wa­ter Maak ta­ma­ties by die wor­tels nat eer­der as om dit oor­hoofs te be­sproei, sê Ja­ne. “Droë, warm weer be­perk eg­ter blom­vor­ming – dán kan jy ’n sproei­er tus­sen die ta­ma­ties sit om hu­mi­di­teit te skep.”
Ta­ma­ties moet el­ke d­rie tot vier dae be­hoor­lik wa­ter kry, maar so­dra die vrug­te be­gin vorm, moet die grond net klam ge­hou word – só maak jy se­ker jy kry smaak­li­ker vrug­te.
Ei­er­vrug hou nie van nat voe­te nie, maar moet ook nie dors ly nie. • Kos Geen voe­ding is no­dig tot die eer­ste ei­er­vrug- en ta­ma­tie­blom­me be­gin vorm nie, maar daar­na kan jy hul­le el­ke t­wee we­ke ’n hup­stoot gee. Va­nes­sa ver­kies Bi­o­tris­sol, ’n or­ga­nie­se blaar­voe­ding wat blom­groei sti­mu­leer en dus meer vrug­te ver­se­ker. Dit ver­sterk ook die stin­gels en bla­re, wat dit min­der vat­baar maak vir siek­tes.
E­mi­lia maak haar ta­ma­tie­plan­te een keer per week goed nat met ’n smeer­wor­tel­tee (sien ons aan­wy­sings in Plat­te­land #4) of see­wier­wa­ter. “Ek maak my eie see­wier­wa­ter: Ek kap see­wier* fyn, gooi dit in ’n em­mer met wa­ter en laat dit vir ’n week trek. Ont­hou, jy moet dit ver­dun tot dit soos flou tee lyk, an­ders sal dit jou plan­te brand. Dien dit sog­gens vroeg of laat­mid­dag toe, of wan­neer die plan­te in die ska­du­wee is.
* Dit is be­lang­rik om droë see­wier op te tel – klam see­wier kan nog strand­dier­tjies huis­ves. En ont­hou, jy het ’n per­mit no­dig om see­wier te ver­sa­mel – dit is goed­koop en jy kan ’n dag- of jaar­per­mit by die Pos­kan­toor uit­neem. (Ons is bly om te hoor die Pos­kan­toor doen nog íéts. – Reds.)
Me­de­skry­wer van die kook­boek