Deursigtigheid in politieke partyfinansiering nie noodwendig voordelig nieMartin van Staden is regsnavorser by die Vryemarkstigting en werk aan ŉ meestersgraad in Regsgeleerdheid aan die Universiteit van Pretoria. Foto: Verskaf. Deur Martin van Staden Dat politieke partye deursigtig moet wees oor hul private finansiers sal andersins ŉ oorwinning vir demokrasie in Suid-Afrika wees. Die wet van onbedoelde gevolge moet egter altyd in gedagte gehou word. Die oënskynlike onvermoë van die parlement om die grondwetlike beginsel van die oppergesag van die reg te gehoorsaam kan die toekomstige finansiering van opposisiepartye in gevaar stel. In ŉ saak wat by die hooggeregshof ingedien is, het die organisasie My Vote Counts aangevoer die Grondwet vereis dat politieke partye hul private finansiers moet openbaar. Hoewel die regerende party sowel as alle opposisiepartye, om verskillende redes, teen hierdie saak gekant was, het die hof met My Vote Counts saamgestem en besluit dat die parlement die Wet op die Bevordering van Toegang tot Inligting moet wysig om deursigtigheid in partyfinansiering te verseker. Dit is ŉ lofwaardige uitkoms, maar slegs wat die beginsel betref. In werklikheid sal dit egter lei tot ŉ uitkoms wat minder as ideaal is. Artikel 1(c) van die Grondwet bepaal dat die hoogste reg in Suid-Afrika die Grondwet sowel as die oppergesag van die reg is. Die oppergesag van die reg beteken, soos algemeen aanvaar word, dat willekeurigheid in die regstelsel ideaal verbied word, en ten minste vermy word sover moontlik. Dus moet enige diskresionêre magte wat amptenare en politici in staat stel om besluite te grond op hul subjektiewe menings en vooroordele, wat onvermydelik deur hul eiebelang beïnvloed word, streng omskryf en beperk word. Parlement kom normaalweg nie die oppergesag van die reg na nie. Navorsing deur die Vryemarkstigting toon dat wesenlik alle wetgewing, met min noemenswaardige uitsonderings, die een of ander beginsel van die oppergesag van die reg oortree. Feitlik alle wetgewing wat diskresionêre magte aan die regering verleen, doen dit sonder om daardie krag effektief te omskryf, wat beteken dat besluite onvoorspelbaar is en geheel en al onderhewig is aan die menings en passies van die bemagtigde amptenaar. Hierdie gedagte-eksperiment illustreer die probleem: ŉ Neoliberale Party is die regerende party. Blue Sky Nywerhede het egter miljoene rande aan die Sosialistiese Party, die opposisie, geskenk omdat die direkteure van die maatskappy saamstem met die sosialistiese ideologie. Blue Sky Nywerhede se hoofbesigheid is om ŉ sekere produk te produseer waarvoor hulle ŉ bedryfslisensie, wat deur die direkteur-generaal van nywerheid (ŉ lid van die Neoliberale Party) uitgereik word, benodig. Die direkteur-generaal het die diskresie om ŉ lisensie te herroep, of nie te verleng nie, as hy dit in die openbare belang beskou. Met die finansiering van politieke partye nie meer anoniem nie, wat is die kanse dat Blue Sky Nywerhede die Sosialistiese Party sal aanhou finansier wetende dat die direkteur-generaal, iemand van wie die maatskappy heeltemal afhanklik is vir ŉ bedryfslisensie, ŉ kanniedood-lid van die Neoliberale Party is? In beginsel is die probleem nie dat die finansiering van politieke partye deursigtig moet wees nie. Dit moet sekerlik so wees. In volwasse demokrasieë, soos die Verenigde State van Amerika, is sakelui dikwels óóp oor watter politieke partye hulle ondersteun, en inderdaad is deursigtigheid in finansiering deur die wet verplig. Die probleem is dat buitensporige diskresionêre magte in die regering gevestig is en sodoende is ŉ deur oopgemaak vir allerlei soorte korrupsie. Dit is ongelukkig nie ŉ probleem wat tussen die Verenigde State en Suid-Afrika gedeel word nie. Dit is waarom die verpligte deursigtigheid in finansiering van politieke partye rampspoedig sal wees in SA, maar nie in die VSA nie. Dit is nie ŉ probleem beperk tot die huidige regerende party nie. Dieselfde beginsel sou van toepassing wees indien enige ander party aan bewind was. Die probleem lê vierkant by die parlement se dwangregtelike verontagsaming van die oppergesag van die reg en sy neiging om buitensporige diskresionêre magte aan amptenare en politici te gee. Met die finansiering van politieke partye wat nou deursigtig moet wees, gaan opposisiepartye ŉ baie moeilike tyd hê om finansiering te verseker. Maatskappye (of hul direkteurs in hul persoonlike hoedanigheid) wat afhanklik is van die een of ander soort lisensie, permit of kontrak, sal waarskynlik meer versigtig wees, tot op die punt van paranoia, wanneer hulle kies waar hulle hul geld gaan bestee. Voordat ons daarop aandring dat daar deursigtigheid in private finansiers van politieke partye is, moet ons daarop aandring dat die parlement die oppergesag van die reg streng moet nakom en respekteer. Indien dit nié gebeur nie, is Suid-Afrika se demokrasie in groot gevaar.