kaakbreker s.nw. | kaakbrekers | (uit Engels, skertsend) Ook kakebeenbreker | kakebeenbrekers |
1 soort klipbreker
2 groot, harde, gewoonlik ronde lekker. | ENGELS: jawbreaker
kaantie tussenwerpsel, voegw. (via Nguni, lekties) Ook kantie (nee) kyk; (maar) kyk; (nou) rêrig; intussen …; werklikwaar; so waar as wragtig; (jou) wrintie; as ’n mens dit goed/behoorlik nagaan: › Soe kaantie, wies djy? In die Elsiesrivier van my wording is hierdie vraag soms gestel wanneer iemand nuut tot die ge­ledere probeer voorgee wat hy nie is nie, of opsetlik vaag oor sy agtergrond is (Jeremy Vearey, Netwerk24, 23 Augustus 2016). › Ôs kap bankvas en moer die goed want kaantie wies hulle om ôs land somma soe te vat en ôs beeste te steel (Jeremy Vearey, Vrye Weekblad, 5 April 2019). › Nou kaantie wies ôs nou? (Jeremy Vearey, Vrye Weekblad, 5 April 2019). › My tikkop-eks pes my kaantie en is ’n oorlas (Son, 21 November 2017). › Kaantie, ek stiekie yt om te haloep ie (Vannie Kaap, Facebook). › Kaantie, sy skuld nog geld oppie goed ok. (Vannie Kaap, Facebook, 3 Mei 2017). | ENGELS: really | in fact | upon my word
Zulu, Xhosa kanti
Kaaps s.nw. [geen meervoud]
Gesprek oor Kaaps
Prof. Frank Hendricks is emeritus hoogleraar in sintaksis, variasietaalkunde en naamkunde van die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Wes-Kaapland, voormalige ondervoorsitter van die Afrikaanse Taalkommissie en mederedakteur (saam met Charlyn Dyers) van die histories belangrike boek Kaaps in Fokus wat in 2016 by African Sun Media verskyn het. Jana Luther het met hom gesels.
Kaapstad s.nw. [geen meervoud] stad aan die suidpunt van Afrika, hoofstad van die Wes-Kaap en wetgewende hoofstad van Suid-Afrika: › Hy sê dat //Hui !Gaeb die eerste [Khoi-]naam vir “Kaapstad” was. Dit beteken: “Met wolke bedek” (Hanti Otto, Netwerk24, 22 Junie 2019). | SINONIEM(E): //Hui !Gaeb | ENGELS: Cape Town
kabaal s.nw. | kabale |
1 lawaai | opskudding
2 groep(ie) mense (= kliek) wat slinks, langs omweë, arglistig te werk gaan, wat agteraf knoei om heimlik invloed uit te oefen en hul eie oogmerke te bereik: › In my herinnering het ek eerste in Suid-Afrika met die konsep te make gehad toe daar in die 1980’s na die Indiërlede van die UDF as ’n kabaal verwys is (Max du Preez, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). › Hy het 42 senior joernaliste uitgewys wat deel is van ’n geheime, magtige kabaal wat hom wil vernietig (Max du Preez, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). › Ek self is dié week tot lid van drie kabale verklaar (Max du Preez, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019).
kabalis s.nw. | kabaliste | lid van ’n kabaal wat agteraf knoei om eie oogmerke te bereik. → kabaal
kabelskaats s.nw. [geen meervoud] → bootskaats
kaboedel s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] Ook keboedel, keboel, kaboel
♦ die hele kaboedel of die hele keboedel/keboel/kaboel alles; die hele spul. | ENGELS: the whole caboodle | the whole kit and caboodle | the whole shebang | the whole lot
Oënskynlik lyk dié uitdrukking op die Engelse caboodle, maar in wese het dit Nederlandse wortels. Reeds in Middelnederlands kry ons bodel wat later boedel (“roerende goed”) geword het. Op sy beurt is boedel die oorsprong van allerlei woorde soos warboel, janboel en beesteboel. Verder terug hou dit verband met die Proto-Germaanse *bōdō- wat “gebou” beteken het, en wat ons vandag nog in die Engels abode sien.
kaboel s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → kaboedel
kabouter s.nw. | kabouters | kaboutertjie | | ENGELS: gnome | globlin | pixie
♦ nie kak van kabouters vat nie (plat) jou nie deur iemand wat jy as jou mindere beskou op (volgens jou) ’n onbehoorlike of onbillike manier laat behandel nie: › ’n harde man wat nie tyd vir fyngevoeligheid en sentiment het nie en deur sy kennisse geag word as iemand wat nie kak van kabouters vat nie (Reney Warrington, Smit Motors, 2019).
kaggel s.nw. | kaggels | kaggeltjie | | ENGELS: fireplace
♦ Piet sit in die kaggel dit gaan (maar) moeilik: › My ma het altyd gesê “Piet sit in die kaggel” vir as dit swaar gaan (Jean Adams, Kuier, 15 Mei 2019).
kak s.nw. [geen meervoud] (plat) | ENGELS: shit
♦ nie kak van kabouters vat nie jou nie deur iemand wat jy as jou mindere beskou op (volgens jou) ’n onbehoorlike of onbillike manier laat behandel nie: › ’n harde man wat nie tyd vir fyngevoeligheid en sentiment het nie en deur sy kennisse geag word as iemand wat nie kak van kabouters vat nie (Reney Warrington, Smit Motors, 2019).
kakebeenbreker s.nw. | kakebeenbrekers | → kaakbreker
kakpot s.nw. | kakpotte | (plat)
♦ die lepel wat die kakpot roer die een wat mense/dinge in beroering bring; die een wat moeilikheid veroorsaak: › So, julle is die twee lepels wat die kakpot op Springbok geroer het! (George Moyses aan Hein Eksteen, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020).
kala ww. | het gekala | (lekties) huil: › Djy staan jou man … djy kala nie as die honde jou byt nie (Jeremy Veary, Jeremy vannie Elsies, 2018). | ENGELS: cry
kalender s.nw. | kalenders | kalendertjie | | ENGELS: calendar
♦ van die kalender af wees (informeel, skertsend) baie oud wees; verby die/sy/haar vervaldatum wees.
kalm b.nw. [attr. en pred.]
♦ kalm soos ’n walm of so kalm soos ’n daggawalm (skertsend)
1 baie kalm/rustig; doodkalm: › Manlief is toe kalm soos ’n walm, sê toe kom ons kyk hoe lyk sy deur die nag (CampingKitty, caravanparks.com, 14 Julie 2017). › Maar nou is ek, sonder om ligsinnig te wees, so kalm soos ’n daggawalm (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 13 September 2019).
2 in ’n dwelmwaas/dwelmdwaal/dwelmroes.
kalonji s.nw. [meervoud] (Indies, kookkuns) swart saadjies van die plant Nigella sativa, as spesery in Asiese kookkuns gebruik: › As jy uiesaad by speserywinkels gaan koop, vra vir kalonji (Nettie Pikeur, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: nigella | kalonji
kankerstokkie s.nw. | kankerstokkies | [verkleinwoord] (informeel, skertsend) sigaret, e-sigaret of dampstokkie: › Sommige van daai kankerstokkies lyk of hulle na ’n matric ball toe gaan, daais met die goue spikkels op ’n swart filter (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 22 Mei 2020). | ENGELS: cancer stick
kannabidiol s.nw. [afkorting: KBD] [geen meervoud] (chemie) niebedwelmende bestanddeel van die hennep- (dagga-)plant wat volgens kenners voordele vir ’n mens se gesondheid kan inhou, sou jy dit gebruik: › Hennep-olie bevat kannabidiol, wat sommige meen voordelig vir mense se gesondheid en herstel is. Dit kan ook ’n klein hoeveelheid tetrahidrokannabinol (THK), ’n aktiewe bestanddeel in daggaprodukte vir ontspanning, bevat (Netwerk24, 11 Januarie 2019). | ENGELS: cannabidiol | CBD
kannabidiol-olie: › Die regering het onlangs nuwe regulasies aangekondig wat dit wettig maak om preparate met kannabidiol-olie (KBD) in Suid-Afrika te verkoop (Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). › ’n Pizza bedruip met dagga-olie, oftewel kannabidiol-olie (CBD). Dis die nuutste op die pizza-restaurant […] se spyskaart (Lydia van der Merwe, Sarie, 29 Julie 2019 ). | KBD-olie: › In die laaste paar jaar het KBD-olie ŉ gunsteling in die mediese veld geword; nie net vir die behandeling van pyn nie, maar omdat dit ook ander gesondheidsvoordele het. En, anders as die hallusinogene tetrahidrokannabinol (THK), maak dit jou nie hoog nie (Vrye Weekblad, 7 Junie 2019).
KYK OOK: tetrahidrokannabinol
kannabis s.nw. [geen meervoud] dagga: › Die Suid-Afrikaanse Gesondheidsprodukte-beheerraad (Sahpra) vereis dat enigeen wat mediese kannabis produseer, ’n lisensie moet hê (Jana Smit, Rapport, 5 Mei 2019). | ENGELS: cannabis
KYK OOK: dagga
kannabisbedryf | kannabisregulasie | kannabissektor
1 [teenwoordige tyd] (informeel) kan nie. | Engels: cannot
2 [verlede tyd] (lekties) kon nie: › Cassie kannie genoeg van my gekryritie (Chase Rhys, Kinnes, 2018). | Engels: could not; couldn’t
kantie tussenwerpsel, voegw. (Nguni, informeel) → kaantie
kapana s.nw. [enkelvoud en meervoud] (Namibië) stukkies/repies beesvleis wat in die oopte gebraai en veral op informele markte van die braai af verkoop word: › Seminare, konferensies, slypskole en berade word tot tien persone beperk. Terselfdertyd moet restaurante en besighede wat kapana verkoop, slegs wegneemetes voorsien (Elvira Hattingh, Republikein, 5 Mei 2020). › stukkies kapana › ’n hand/bord vol kapana. | ENGELS: kapana
Uit Oshiwambo, van die Afrikaanse woord pan of die Duitse woord Pfanne, met verwysing na die pan waarin vleis gaargemaak word, maar met leksikale wysiging sodat hier verwys word na die vleis wat tipies so gebraai word.
kapanabesigheid: › Ek het graad 10 gedruip en daarna by die huis gebly. Ek het my ma met haar kapana-besigheid gehelp (Republikein, 16 Junie 2020). | kapanafees | kapana-kok: › Die derde weergawe van die Kapana-fees is vandag, môre en Sondag weer by die Khomasdal-stadion in Windhoek aan die gang. Gaan geniet van dié lekkerny wat deur die beste kapana-kokke voorberei is (Republikein, 29 November 2019). | kapana-onderneming: › Dié pa van sewe bedryf sy kapana-onderneming tydens die inperking van sy huis (Republikein, 4 Junie 2020).
kappiebaadjie s.nw. | kappiebaadjies | | ENGELS: hooded jacket
KYK OOK: → kappietop
kappietop s.nw. | kappietoppe, kappietops | kappietoppie | | ENGELS: hoodie
KYK OOK: → kappiebaadjie
Karen s.nw. | Karens | (figuurlik, afkeurend, neerhalend) Ook Karin naam wat gebruik word om na die stereotipe te verwys van ’n bevoorregte, selfsugte, veeleisende, dikwels rassistiese wit vrou, gewoonlik middeljarig, wat aandring op haar sin, ook ten koste van ander: › In ’n Amerikaanse artikel sien ek die volgende definisie: “Karen is ’n uittartende term vir ’n eiegeregtige, verwaande, middeljarige wit vrou. Sy word gestereotipeer as iemand met ’n blonde bob. Sy het die gewoonte om gereeld te vra om met kleinhandel- en restaurantbestuurders te praat om te kla oor iets, of om eise te stel. Sy is gewoonlik ’n temerige geskeide ma uit Generasie X (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 5 Junie 2020). › ’n Tipiese Karen van dié subspesie is salig onbewus van haar bevoorregting. Haar wit vel en Christelike ‘waardes’ gee haar die reg om ’n arbiter van ander se deug te wees. Haar ekstreme sense of entitlement maak haar blind en doof vir haar eie onkundigheid en aanstootlikheid. Karen het as ’n reël slegs deernis met haar eie mense – wit, behoudende Afrikaners (Hannelie Booyens, Vrye Weekblad, 5 Junie 2020). | ENGELS: Karen
Karen-verskynsel: › Toe die Karen-verskynsel begin kop uitsteek, het dit my heelwat binnepret besorg [...] Ek ken ’n paar wonderlike Karens/Karins – vroue van inbors en deug met groot harte en oop koppe. Maar ek het ook al met die ander soort Afrikaanse Karen te doene gekry en haar bekrompe kleinsieligheid aan my bas gevoel. Dié dame (wat verseg om te verstaan waarom die woord ‘dame’ of ‘blanke’ problematies is) is ’n toksiese kombinasie van beterweterigheid en neus-in-die-lug benepenheid (Hannelie Booyens, Vrye Weekblad, 5 Junie 2020).
kat s.nw. | katte | katjie |
♦ Vanaand katjie van die baan, môre dowwe Daan Ook Vanaand kaatjie/Kaatjie van die baan, môre dowwe Daan gesê van iemand wat saans laat wakker bly en woelig is, maar die volgende oggend laat slaap of dooierig is.
♦ Selfs 'n kat krap sy/haar gat/gaatjie toe Gesê aan iemand wat nie skoonmaak waar hy/sy gemors het nie: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
katjie s.nw. | katjies | [verkleinwoord] → kat
katkop s.nw. | katkoppe | (kookkuns, informeel)
1 halwe brood (soms met konfyt): › Soos elke ander jaar sal ek op hierdie dag onder ’n groot boom sit en ’n katkop, ’n pakkie skyfies en ’n pint melk geniet (André Saaiman, Die Burger, 20 Apr. 2016).
2 uitgeholde brood met botter, vis en skyfies gevul.
katoeter s.nw. | katoeters | katoetertjie | (informeel) woord in informele geselstaal soms gebruik om te verwys na iets wat nog nie ’n naam het nie, waarvan die spreker die naam nie ken nie, of waarvan hy/sy die naam vergeet het: › Hulle was hul tyd vooruit deurdat speletjies soos StarCraft gelei het tot die stigting van professionele spanne en borge, asook wedstryde wat uitgesaai is op televisie, terwyl ’n groot skare in teaters/stadions toegekyk het hoe die e-sport-supersterre meeding op ’n verhoog vol flikkerende ligte en allerlei katoeters om mense geïnteresseerd te kry (DF Luttig, UWK, Netwerk24, 12 Februarie 2019).
KYK OOK: megafter
katot s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → ketoet
1 | katsnorbaarde | snorbaard van ’n kat | Engels: cat’s whiskers
2 [geen meervoud] (figuurlik) klein entjie/bietjie/ens.: › Dis ’n katsnorbaard van verskeie kunsgalerye en Harbour House Hotel, wat uitkyk oor Walker Bay met sy walvisse, is ’n paar treë van die winkel (Linza de Jager, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019). | Engels: spitting distance | stone’s throw
KBD afk. | ENGELS: CBD
KBD-olie → kannabidiol
kebab s.nw. | kebabs | (Turks, kookkuns) soort Midde-Oosterse sosatie: › Orals in die Midde-Ooste en Noord-Afrika is kebabs ’n gewilde straathappie of vinnige ete om aanmekaar te slaan. Kebabs is in Persië die eerste keer genuttig, so sê hulle (Ilse Zietsman, Netwerk24, 4 Julie 2018). | ENGELS: kebab
› döner kebab Ook doner kebab, draaikebab gereg van gekruide skaap- of ander vleis, in lae, afgewissel met vet, om ’n vertikale roosterspit gebraai en met ’n spesiale mes in plakkies gesny om by slaai te voeg en/of broodjies te vul: › Dié Londense straatkos, die Turkse doner kebab, is hul gunsteling, maar peperduur (Carmen Niehaus, Huisgenoot, 21 Februarie 2020 ). › Straatkos behels enigiets van oordadig gevulde aartappels tot schwarmas (die Turke noem dit doner kebab) en frikkadelle (köfte) en filodeeg-pasteie (Terésa Coetzee, Netwerk24, 6 Julie 2019).
Turks döner draaiend(e)
› sjisj-kebab Ook shish-kebab, priemkebab groot blokke skaap- of ander vleis wat (soms saam met groente) aan groot metaalpenne geryg en oor ’n oop vuur of kole gebraai word.
KYK OOK: sjasjlik
Turks sjisj vleispen, kebabstok
keboedel s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → kaboedel
keboel s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → kaboedel
keffertjie s.nw. | keffertjies | (figuurlik) iemand wat gedurig, veral negatiewe kommentaar en kritiek lewer, wat meestal geen indruk maak nie, maar ander irriteer. | ENGELS: yapping dog
KYK OOK: sosialemedia-keffertjie
kerkbasaarpoeding s.nw. | kerkbasaarpoedings | kerkbasaarpoedinkie | poeding van jellie en vla en/of kitspoeding(s) wat tradisioneel by kerkbasaars te koop is, dikwels in bakkies op ’n tafel uitgestal: › Wanneer laas het jy regte kerkbasaarpoeding geëet? Die een met rooi of groen jellie, karamel-bokspoeding, ’n skeppie vla en dalk ’n paar stukkies Flake-sjokolade? (Nettie Pikeur, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). › Teen die middaguur was die terrein reeds stampvol Afrikaanssprekendes in Blou Bul- en Springbokbaadjies wat gesmul het aan eg Suid-Afrikaanse lekkernye soos boereworsrolle, koeksisters en basaarpoeding, terwyl motors steeds by die ingange ingestroom het (Rapport, 28 September 2009). › Met die uitsondering van bloubessie-kapokaartappels, wat amper soos kerkbasaarpoeding gelyk het en waarvoor ons nie kans gesien het nie, was al die bykosse – van groenboontjies tot roerbraainoedels, van sprietuie tot sampioene – subtiel maar o so verruklik gegeur (Ilse Zietsman, Die Burger, 13 Julie 2017). | ENGELS: fête pudding | bazaar pudding
kerrie s.nw. | kerries |
♦ dis (soos) kerrie en borrie gesê wanneer twee mense of dinge goed bymekaar pas: › Gaskragopwekkers en hernubare bronne gaan saam soos kerrie en borrie, en kan vinnig aangeskakel word op 'n bewolkte, windlose dag (Yolandi Groenewald, Vrye Weekblad, 25 Oktober 2019).
kersieplukker s.nw. | kersieplukkers | (uit Engels)
1 (vrugteplukker) persoon wie se werk dit is om kersies te pluk: › Nog net ’n paar weke dan is dit tyd vir die kersieplukkers om te begin kom (Lynn Austin, Die vreemdeling, 2014 ).
2 (landbou, ens.) klein hidrouliese hyskraan met aan die punt ’n bak of staanplatform wat met tralies beveilig is vir die oplig van mense om byvoorbeeld aan oorhoofse drade te werk of vrugte van bome te pluk: › Namate jy van links na regs beweeg, kan jy die ontwikkeling van boerderybedrywighede van die dae van trekperde en houtlere in die boorde tot die huidige era van vierwielmotorfietse en gemeganiseerde kersieplukkers volg (Sean Christie, Landbouweekblad, 19 Junie 2015). › Nou die dag het een van hulle sy kersieplukker aangelos en badkamer toe gegaan. Toe hy terugkom, kon hy nie onthou in watter ry hy was nie. Hy het toe ’n ander kersieplukker aangeskakel en aangegaan met sy werk, terwyl die oorspronklike masjien in ’n ander deel van die boord staan en luier het! (Sean Christie, Landbouweekblad, 19 Junie 2015). › Daar was geen ander raad as dat ek in die kersieplukker se bak klim nie. Weet jy hoe diep is daardie bak? As ek daarin staan, vat dit my tot onder my arms (Herman Smith, Zoutspansberger, 29 Mei 2015). › Nooddienste het ’n kersieplukker gebruik om ondersoek in te stel na die Apolloteater in Shaftesburylaan se dak nadat dit inmekaargeval het (Netwerk24, 20 Desember 2013). | SINONIEM(E): kraaines
3 (figuurlik) persoon wat uit dit wat beskikbaar is, vir hom/haar net die beste/voordeligste uitsoek; kieskeurige.
ketoet s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] Ook ketoetie, katot, toet, toetie
♦ die hele ketoet of die hele katot/toet/toetie alles; die hele spul. | ENGELS: the whole caboodle | the whole kit and caboodle | the whole shebang | the whole lot
ketoetie s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → ketoet
khamr s.nw. (Arabies, Kaaps) wyn: › Hoekom kan ’n mens’ie net ’n fokken decent bottel khamr tien ’n decent prys kry nie? (@Grondwerk, Twitter, 21 Mei 2019). | ENGELS: wine
Khoekhoegowab [uitspraak: kwê-kwê-goe-ab] s.nw. [geen meervoud] (taalnaam) een van meer as 30 tale en dialekte gepraat deur Khoi- en San-stamme, oorspronklik veral in Namakwaland en in die suide van Namibië: › Hulle sê Afrikaans is hul moedertaal, maar beskou Khoekhoegowab as hul “vadertaal” (Ria Olivier, Rapport, 10 Junie 2018). › En toe, Donderdagaand, verwelkom ek die president in Khoekhoegowab en sê: “Hierdie is die taal van die oermens. Dis die taal van ons voorouers. My taal. My moedertaal” (Bradley van Sitters, Netwerk24, 22 Junie 2019). | SINONIEM(E): Nama
kiemkoeser s.nw. | kiemkoesers | (informeel, skertsend) lyer aan misofobie; iemand met 'n vrees/fobie vir mikroörganismes (bakterieë, virusse, en so meer) wat by mense en/of diere siekte(s) kan veroorsaak, en wat gevolglik alles moontlik doen om besmetting te vermy/voorkom: › As jy eers al die kontakpunte begin tel waar jy 'n virus met jou hand kon opgetel het, wil 'n kiemkoeser soos ek van my kop af raak (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 20 Maart 2020). › Obsessies van ’n kiemkoeser (Vrye Weekblad, 13 Maart 2020). › As dit kom by die weë van ’n kiemkoeser, moet ’n mens weet watter ontsmettingsmetodes vir hierdie tipe virus werk (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 13 Maart 2020). | SINONIEM(E): misofoob | ENGELS: germaphobe | germophobe | mysophobe
kierang= woorddeel wat bedrieg/mislei; wat reg, soos die regte ding lyk, maar onopreg/nagemaak/(ver)vals/ens. is: › Hy’s weg met die cheapste en blinkste een – ’n plastiekring met ’n pienk kristal. ’n Kierangring met ’n kierangkristal (Alettie van den Heever, Stof, 2018).
kieriekorting s.nw. | kieriekortings | (skertsend) korting op aankope/ens. deur mense bo die ouderdom van sestig: › “Kieriekorting” is deur die RSG-luisteraars as die wenner gekies in die WAT se Nuutskeppingskompetisie. Mnr. Neels Paxton het die woord ingestuur (WAT, Facebook, 17 Maart 2015). › Sy breier, Ans Botha, kwalifiseer dalk al ’n geruime tyd vir ’n kieriekorting, maar dié 76-jarige is hard aan die werk om Van Niekerk reg te kry vir die […] Wêreldkampioenskap (Wim Pretorius, Netwerk24, 19 Desember 2018). | SINONIEM(E): pensionarisafslag | ENGELS: pensioner’s discount
kimchi s.nw. [geen meervoud] (Koreaanse kookk.) gefermenteerde kool (en ander groente).
kinoa s.nw. [geen meervoud] (botanie, kookkuns, weinig gebruiklik) Ook kinua → quinoa
kiromasie s.nw. [gewoonlik enkelvoud] proses waarby die oorskot van ’n mens of dier gevriesdroog en tot stof verwerk word: › Verskeie Britse koerante het vanjaar berig oor die stad Cambridge se stadsbestuurde begraafplaas wat nuwe nadoodse oplossings vir lyke soek […] Een van die voorste planne is ’n proses wat as “kiromasie” of “promessie” bekendstaan. Dit is wanneer ’n liggaam met vloeibare stikstof tot -196 ºC gevries word (Die Burger, 17 Januarie 2011). | SINONIEM(E): promessie
KYK OOK: resomasie
kitaab s.nw. | kitaabs | (Moesliemafrikaans) godsdienstige boekie vir die onderrig van Islam: › Hoe skaars hierdie boekies is, kan ’n mens aflei daaruit dat die vierde Afrikaanse kitaab in Romeinse skrif […] nie lank gelede nie vir etlike duisende rande verkoop is (Piet Westra, Die Burger, 22 September 1998).
kitaar s.nw. | kitare | musiekinstrument | Engels: guitar
♦ die kitaar slaan die leiding/voortou neem; die botoon voer: › Gebiede word verdeel onder die bendes, maar uiteindelik is dit die 28’s wat die kitaar slaan (John Grobler, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019).
kitsskare s.nw. | kitsskares | kitsskaretjie | groep mense wat ongesiens opdaag op ’n openbare plek waarop daar vooraf besluit is, uit die bloute ’n beplande musiek- of sanguitvoering of ander vertoning lewer, en direk daarna, gewoonlik ewe stil, uiteengaan: › ’n Kerkkoor wat uit lede van verskillende kerke bestaan, het Dinsdagmiddag uit die bloute by die plaaslike Spar opgedaag om die Here in verskillende tale vir die broodnodige [reën] te prys … Die kitsskare net na 17:00 by die winkel opgedaag en prysliedere begin sing (Ügen Vos, Netwerk24, 18 November 2017). | ENGELS: flash mob | flashmob
kitsskare-vertoning: › ’n Kitsskare-vertoning by ’n restaurant klink dalk soos ’n toneel uit ’n dansfliek – en dit is presies waar ’n Durbanse man die idee gekry het om sy meisie om haar hand te vra (Roshé Taka, Netwerk24, 5 Julie 2019).
klankekspressie s.nw. [geen meervoud]
klanksimboliek s.nw. [geen meervoud]
LUISTER Content hosted by iono.fm
KYK OOK: onomatopee, klankskildering
klankskildering s.nw. | klankskilderings | [gewoonlik enkelvoud]
KYK OOK: onomatopee, klanksimboliek
klavier s.nw. | klaviere | klaviere |
♦ klavier speel in ’n strykkwartet jou bevind waar jy nie hoort of inpas nie: › (Heino du Plessis, 3 Mei 2020).
kletsbot s.nw. | kletsbotte | program wat kunsmatige intelligensie gebruik om ’n gesprek te voer of soos ’n mens aan gesprekke deel te neem: › [Die stelsel] gebruik outomatisering, kunsmatige intelligensie en kletsbotte om koste te besnoei en bedryfsdoeltreffendheid te verbeter. [...] Eise word deur die maatskappy se toepassing ingedien deur bloot met die kletsbot te werk (Glenneis Kriel, Finweek, 5 Oktober 2018). › Kletsbotte kan eenvoudige vrae van kliënte vinnig beantwoord, wat werknemers dan meer tyd gee om op meer komplekse probleme te konsentreer wat menslike insig vereis (Netwerk24, 26 April 2016). | SINONIEM(E): geselsbot | ENGELS: chatbot
kletsdiens s.nw. | kletsdienste | (sosiale media) internetdiens wat aan gebruikers ’n platform beskikbaar stel waar hulle met teks-, stem-, video- en klankboodskappe kan kommunikeer: › Facebook het ’n dringende beroep op gebruikers van sy gewilde kletsdiens WhatsApp gedoen om dadelik die jongste weergawe van die app af te laai (Petrus Malherbe, Netwerk24, 14 Mei 2019). | ENGELS: chat service
kletssfeer s.nw. | kletssfere | [gewoonlik enkelvoud] Ook kletsruim openbare gesprek(voering); sosiale netwerk(e); mense saam wat dinge bespreek, gesels, skinder, … | ENGELS: chattersphere
kliek1 ww. | het gekliek | (informeel, uit Engels) aanklank vind bymekaar; dadelik goed oor die weg kom: › Ons het net gekliek en beste vriende geword (Lucky du Plessis, Huisgenoot, 1 April 2019). | ENGELS: click
› kliek soos aarbeie en room : › Essa is glo 17 jaar gelede aan die broers voorgestel en hulle het soos aarbeie en room gekliek (Jacques Pauw, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019).
kliek2 ww. | het gekliek | (rekenaar) (nadat ’n pyltjie op die skerm na die verlangde plek – woord, ikoon of prent – beweeg is) een van die knoppies op die (rekenaar)muis druk om iets te laat gebeur: › Kliek hier vir ’n video (Michelle van der Spuy, Landbouweekblad, 26 Mei 2020). › Nou kan jy in die soekfunksie ’n podcast of woord intik om na te luister. Die podcast sal dan verskyn op jou skerm. Kliek op hom en dan op “follow” (Marius Visser, Huisgenoot, 1 Mei 2020). › Carly het die foto op sosiale media gepubliseer en dit is reeds meer as 700 000 keer gedeel. Altesame 225 000 mense het reeds gekliek dat hulle daarvan hou en amper 10 000 mense het al kommentaar daarop gelewer (Netwerk24, 18 Maart 2020). | SINONIEM(E): klik | ENGELS: click
klik ww. | het geklik | (rekenaar) (nadat ’n pyltjie op die skerm na die verlangde plek – woord, ikoon of prent – beweeg is) een van die knoppies op die (rekenaar)muis druk om iets te laat gebeur: › Klik en koop hierdie boek en ander boeke (Netwerk24, 26 Mei 2020). › Kapenaars word versoek om al hul diensversoeke sover moontlik via SMS te stuur [of] aanlyn aan te meld by www.capetown.gov.za waar daar op City Connect geklik moet word (Netwerk24, 6 Mei 2020). | SINONIEM(E): kliek | ENGELS: click
klikaas s.nw. [geen meervoud] opvallende skakels en/of sensasionele opskrifte en foto’s op webblaaie en in die sosiale media geplaas deur reklamemakers wat die nuuskierigheid van gebruikers probeer prikkel om daarop te klik, en wat die gebruiker dan neem na advertensies met onbetroubare/onakkurate inligting of nuus/artikels van lae/twyfelagtige gehalte: › Toegang tot die internet beteken enigiemand wat tegnologies net effens vaardig is, kan “nuus” skep en dit die kuberruim instuur. Daarom moet die gewone verbruiker bewus wees daarvan dat jy maklik ore aangesit kan word – veral met verleidelike opskrifte as klikaas (Lizette Rabe, Netwerk24, 29 November 2016). | ENGELS: clickbait
klikaaswerf: › Verantwoordelike nuusmedia gebruik ook opskrifte en foto’s om jou oor te haal om op ’n storie te klik of na ’n video te kyk, maar klikaas-werwe gaan doelbewus veel verder. Hulle oordryf, hulle mislei, hulle lieg soms blatant, of hulle probeer sensasie skep waar dit nie bestaan nie (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 8 Mei 2020). › Die groot gevaar is dat klikaas-werwe afbreuk doen aan die algemene geloofwaardigheid van digitale media (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 8 Mei 2020). | ENGELS: clickbait website
klimaatineenstorting s.nw. [geen meervoud] langdurige veranderinge in weerpatrone wat vir lewe op die aarde rampspoedige gevolge inhou: › Die droogte in Kaapstad gee ons ’n idee van hoe klimaatineenstorting op globale vlak sal lyk, waar alledaagse ontwikkelings- en stadsbestuurskwessies bots en omgewingskokke tot gevolg het (Leonie Jouber, Vrye Weekblad, 3 Mei 2019). | SINONIEM(E): klimaatkatastrofe | ENGELS: climate breakdown
klimaatsverandering s.nw. [gewoonlik enkelvoud] veranderinge in gemiddelde weerpatrone en klimaatstoestande oor ’n lang tyd: › Klimaatsverandering is besig om die landboulandskap te verander, en veroorsaak nie net weerstoestande wat plantplae en siektes help om te floreer nie, maar het ook ’n nadelige impak op voedselsekerheid (Die Burger, 16 Augustus 2019). › Die navorsers benadruk dat die verlies aan biodiversiteit, tesame met klimaatsverandering, die grootste bedreigings is wat die mensdom in die gesig staar (Die Burger, 27 Augustus 2019). | ENGELS: climate change
klimaatsveranderingskeptikus s.nw. | klimaatsveranderingskeptici, klimaatsveranderingskeptikusse | persoon van die impak van klimaatsverandering op die aarde bevraagteken of ontken: › In ’n reeks terugslae vir klimaatsveranderingskeptici en -ontkenners het die wêreld se magtigste nywerheidslande, die G7, onderneem om teen die einde van die eeu van fossielbrandstowwe af te sien (Die Burger, 26 Junie 2016). | ENGELS: climate change skeptic
klip s.nw. | klippe |
1 (geologie) rots | Engels: stone | rock
2 (tronktaal) manlike agterstewe: › (Johann van der Westhuizen, Netwerk24, 16 September 2017).
› klip slaan (van ’n man) anale seks hê met ’n man (= wyfie/kleinmens).
♦ jou klip word dalk eendag ’n kasteel aanmoediging aan iemand om te bly droom, om nie moed op te gee nie.
klipgooi s.nw. [geen meervoud] (Namakwalands) (die) smokkel met diamante: › Vandag is oorlewing steeds die heersende eienskap, maar die manier van klipgooi en die lewensbeskouing het ingrypend verander (Hein Eksteen, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020). | ENGELS: diamond smuggling
KYK OOK: amant
klipgooier s.nw. | klipgooiers | (Namakwalands) diamantsmokkelaar: › Klipgooiers se Eerste Gebod: Jy onderhandel slegs met mense in jou pyplyn. Makkers wat jy baie goed ken en onvoorwaardelik vertrou (Hein Eksteen, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020). › Daar is selfs ’n posduifklub gestig. Spesiale harnassies is gefatsoeneer waarmee die duiwe diamante na die klipgooiers se huise toe moes vlieg (Hein Eksteen, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020). | ENGELS: diamond smuggler
kluisterkoekoes b.nw. (informeel, skertsend) wat vreemd (begin) optree as gevolg van 'n lang tyd van inperking of opsluiting. | ENGELS: cabin fever cuckoo
KYK OOK: koekoes
KMO’s afk., s.nw. [meervoud] klein en middelslagondernemings. | ENGELS: small and medium-sized enterprises | SME’s | small and medium-sized businesses | SMB’s
1 kernmagnetiese resonansie.
2 kernmagnetieseresonansspektrometrie. | ENGELS: nuclear magnetic resonance | NMR
KMR-karakterisering | KMR-parameterstel | KMR-spektrometrie
knater s.nw. | knaters | (informeel, plat) testikel van ’n mens/dier: › Sommige dele van die land was in ekstase. Ramaphorie! (Mercy Kannemeyer, US, Netwerk24, 15 November 2018). | Engels: ball
♦ jou knaters wys (van ’n man) wys van watter stoffasie jy gemaak is: › Dis waar C. sy knaters gewys het. Dis waar dit tel (Max du Preez, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: show balls
knielplank s.nw. | knielplanke | knielplankie | (sport) soort klein branderplank of waterskaatsplank waarop ’n branderryer of waterskaatser op sy/haar hakke kniel, met ’n band wat oor die bobene vasgemaak kan word. | ENGELS: kneeboard
KYK OOK: knielplankry
knielplankry s.nw. [geen meervoud] (sport)
1 watersportsoort waarin ’n deelnemer op ’n klein soort plank, knielend op sy/haar hakke, met ’n band oor die bobene, op die branders ry.
2 Ook knielskaats, knielplankskaats watersportsoort waarin ’n deelnemer wat op sy/haar hakke op ’n waterskaatsplank kniel, met ’n band oor die bobene vas, agter ’n motorboot aan of deur ’n oorhoofse kabel oor die water getrek word. | ENGELS: kneeboarding
knielplankryer | knielplankskaatser | knielskaatser
knielskaats s.nw. [geen meervoud] (sport) → knielplankry
♦ s.nw. | knyptange | knyptangetjie | tang met sterk, plat, breë kake. | Engels: pincers | pliers
♦ ww. | het geknyptang | (figuurlik) dwing; forseer: › Saam knyptang hulle die verarmde kusgemeenskappe in politieke gehoorsaamheid in (John Grobler, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019 ). | Engels: force
koeklik b.nw., bw. | koeklike | koekliker | die koeklikste | (informeel, kwetsend, neerhalend) wat van ’n gebrek aan goeie smaak getuig: › Haar ma is kerklik en koeklik en oorgewig en nie regtig lief vir haar nie (Kristel Loots, Blom in die hare, 2018). › Mens kan maklik die fout maak om jou koeklikste skoene vir ’n gedenkdiens te kies (Bibi Slippers, Vrye Weekblad, 31 Januarie 2020). › Ek dink hierdie is een van die koeklikste Campers wat ek nog gesien het (Jaco Kotzé, Facebook, 24 Mei 2012). | SINONIEM(E): kommin | ENGELS: common | uncultured
koekoes b.nw. (uit Engels, informeel) wat vreemde gedrag toon; nie (langer) by sy/haar volle verstand nie: › Ons word soms behandel asof ons totaal koekoes is en nie vir onsself kan dink of besluit nie (Netwerk24, 4 Oktober 2020). › Lynette wys na Sheila wat oorkant die vertrek in ’n waentjie saam met ander poppe sit. Sy is in ’n dik, oorgroot wit-en-ligblou japon toegewikkel, het ’n blou kappie op haar kop en ’n kombersie oor haar skoot. “Al my sussies dink natuurlik ek is koekoes en nie reg hier bo nie,” sê Lynette van haar vier susters en tik met haar vinger teen haar wit kop (Joanie Bergh, Huisgenoot, 29 Maart 2018). | ENGELS: cuckoo
koeloekoets s.nw. [geen meervoud] (tronktaal) (eensame opsluiting in ’n) enkelsel: › (Johann van der Westhuizen, Netwerk24, 16 September 2017). | ENGELS: solitary confinement
koep ww. | gekoep | (lekties) koop: › Soe moetie slange hang’ie, krap diep vi daai kroon en koep die boek. (Jeremy Vearey, thedialecticalcop.blogspot, Junie 2017). | ENGELS: buy
kohortverpleging s.nw. [geen meervoud] vorm van verpleging waarby pasiënte wat met dieselfde infeksiesiekte besmet is, saam, in/op dieselfde plek, geïsoleer word. | SINONIEM(E): isolasiesorg | isolasieverpleging | ENGELS: cohort care | isolation care
koji s.nw. [geen meervoud] (Japannees) swam (Aspergillus oryzae) wat ensieme in rys, en ook gort, aktiveer sodat stysel in suiker omgesit word – by die maak van saki/saké, miso en sojasous gebruik: › Koji word bestempel as Japan se “nasionale skimmel” en sy oorsprong is ’n swam wat op gaar of halfgaar rys of gort gekweek word om miso, saké en sojasous te maak (Annelize Visser, Vrye Weekblad, 10 Januarie 2020). | ENGELS: koji
kokonkoors s.nw. [geen meervoud] moegheid, prikkelbaarheid en soortgelyke simptome as gevolg van langdurige isolasie of kwarantyn binnenshuis: › Binnekort op die rak: Moetie teen kokonkoors (Opskrif, Rapport, 24 Mei 2020). | ENGELS: cabin fever
koljanna s.nw. [geen meervoud] (lekties) koljander: › Koljander, of soos die Kaapse mense sê, koljanna, groei so maklik jy gooi die sade sommer in die tuin en daar kom dit op. Die blare staan as dhania bekend en is onmisbaar in die meeste kerriegeregte (Nettie Pikeur, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019 ). | ENGELS: coriander
kolostomiesakkie s.nw. | kolostomiesakkies | (medies) sakkie geheg aan ’n kunsmatige opening (= stoma) in die derm wat deur ’n operasie (kolostomie of ileostomie) in die buikwand aangebring is: › Die kolostomiesakkie (of dermsakkie) is gewoonlik teenaan die lyf vas en vang al die faeces, wind en vloeistof wat deur die derm uitgeskei word, op (Rowena Hendricks, Kuier, 7 Oktober 2015). | SINONIEM(E): dermsakkie | stomasakkie
kolskootkryger s.nw. | kolskootkrygers | [ook met koppelteken] (sport, skertsend) deelnemer aan berede boogskiet: › Clari Niemand het 'n heerlike bydrae oor berede boogskiet se kolskoot-krygers. (Vrye Weekblad, 13 September 2019).
KYK OOK: boogskiet
kombês s.nw. | kombêse | (lekties) kombers: › Innie aane het hy soema sy kombêse en sy kussings gan hal, dan lê hy oppie koue vloe (Chase Rhys, Kinnes, 2018). | ENGELS: blanket
komboecha s.nw. | kombuchas | (uit Russies) → kombucha
komboetja s.nw. | kombuchas | (uit Japannees) → kombucha
kombucha s.nw. | kombuchas | (waarskynlik na die Engels) Ook (uit Russies) komboecha, (oorspronklik uit Japannees) komboetja gefermenteerde drankie wat ontstaan deur die werking van ’n simbiose van mikro-organismes (asynsuurbakterieë en giskulture) wat in die vorm van 'n dik, blink, gelatienagtige, sampioenagtige membraan in versoete tee gelaat word: › Kombucha [het] oor die afgelope paar jaar byna so algemeen in my kos-en-drank-repertoire geraak soos gesnyde winkelbrood, veggie-burgers en komkommerslaai (Bibi Slippers, Vrye Weekblad, 30 November 2019). › Hier in Suid-Afrika ken ons ook amasi (dikmelk). Drankies soos kefir (tuisgemaakte jogurt, oorspronklik uit Rusland) en kombucha (’n bruisende tee wat oorspronklik uit die Ooste kom) is ook hier gewild (Colette du Plessis, Baba & kleuter, 18 November 2019). › Kombucha word gemaak van tee, water, versoeter en ’n kombucha-“scoby” (Johané Neilson, Tuis, 19 Augustus 2019). | ENGELS: kombucha
Van Russies комбуха teeswam; oorspronklik van die naam van ’n Japannese seewieraftreksel.
KYK OOK: scoby
kom-gratis-uit-die-tronk-kaartjie s.nw. [gewoonlik enkelvoud] (figuurlik) kwytskelding; begenadiging; genadeverlening: › Spoedvrate het dalk ’n kom-gratis-uit-die-tronk-kaartjie gekry omdat daar wetlike probleme is met ’n laser-spoedmeter wat landwyd gebruik word (Jeanne-Marié Versluis, Rapport, 7 Julie 2019 ). › Dit behoort ’n duidelike boodskap aan Suid-Afrika en sy pluimveebedryf te stuur dat hulle nie ’n kom-gratis-uit-die-tronk-kaartjie gegee sal word elke keer wanneer [gunstige wetgewing] om die hoek kom nie (Hanlie Stadler, Sake24, 6 November 2015). › Standard & Poor’s Global Ratings (S&P) se besluit om die land op beleggingsgraad te hou, is egter nie ’n kom-gratis-uit-die-tronk-kaartjie nie (Vida Booysen, Netwerk24, 5 Desember 2016). | ENGELS: “get out of jail free” card
Na die gelyknamige kaartjie met dié funksie in die bordspel Monopoly.
kommerspek s.nw. [geen meervoud] (< Duits, skertsend) molligheid of gesetheid by iemand vanweë ’n oormatige inname van kos wanneer hy/sy bekommerd of gespanne is: › “Kummerspeck” verwys na die gewig wat ’n mens optel weens emosionele pyn en algemene ongelukkigheid. Dit gee erkenning aan daardie gevoel dat as ’n mens ten diepste ontstel is, daar dikwels niks meer gerusstellend is as ’n uitstappie na die kombuis toe nie, waar jy die yskas oopmaak […] Hou lank genoeg daarmee aan, en jy sit dik geëet en nie noodwendig gelukkiger nie, maar met “kommerspek” (Marné Pienaar, Beeld, 7 September 2019). | ENGELS: worry waist
kômmintaar s.nw. | kômmintare | [gewoonlik enkelvoud] (informeel, skertsend) verskynsel dat mense onderaan nuusberigte en in die sosiale media (ondeurdagte, niksseggende, lagwekkende en/of aanstootgewende) kommentaar lewer voordat hulle, of sonder dat hulle, die hele artikel gelees of die gesprek gevolg het: › Al die oningeligte, ondeurdagte “kômmintaar” van weetalle wat nie lees nie, papegaaibekke wat praat-praat-praat, maar nie hot van haar ken nie, heeltyd aan die kwas bly trek, die klok hoor lui, maar self nie duidelikheid het oor waar die klepel hang nie ... Hou verby (Jana Luther, Beeld, 13 Maart 2020).
komorbiditeit (patologie, geneeskunde)
1 [geen meervoud] verskynsel dat 'n pasiënt terselfdertyd twee of meer siektes het wat met mekaar verband hou; (Netwerk24, 13 Junie 2020) Data van oor die land sowel as internasionale data dui op komorbiditeit as ’n belangrike faktor wat tot die dood lei
2 | komorbideite | (by uitbreiding, minder korrek) siekte wat saam met een of meer ander siektes voorkom, en waar die siektes met mekaar verband hou: › Die provinsiale departement van gesondheid sê in ’n verklaring dit is belangrik om jou naastes te beskerm, veral ouer mense en diegene met komorbiditeite (onderliggende toestande) (Jana Breytenbach, Netwerk24, 16 Junie 2020). › Meer as 65% van die pasiënte wat dood is, het meer as twee komorbiditeite gehad (Netwerk24, 11 Mei 2020). › Mense wat baie oorgewig is, het altyd veelvuldige gepaardgaande komorbiditeite (Suzanne Venter, Rapport, 24 Mei 2020). | SINONIEM(E): multimorbiditeit | ENGELS: comorbidity
Latyn cum saam + morbus siekte
komvandaan s.nw. [geen meervoud]
1 › iemand se komvandaan iemand se geboorteplek; die plek waar hy/sy grootgeword/opgegroei het: › Môre vlieg ek na hoeveel jaar weer Vrystaat toe vir ’n wyle. Daar waar my komvandaan is (Jean Oosthuizen, Facebook, 4 Julie 2019). › Die aardsheid van haar stories vol eenvoud, het gedui op ’n intiemheid wat sy met haar storiekarakters het. Hulle is nie uitgedinkte karakters nie, maar werklike mense van vlees en bloed uit haar komvandaan (Willem Fransman jr., Netwerk24, 4 Maart 2019). › En dit was buitendien Ma se wens dat ek eers in my komvandaan terugploeg want dis daar waar ek eers ’n verskil vir my medemens moet maak voordat ek verder vaar (Jeremy Vearey, Jeremy van die Elsies, 2018 ). | SINONIEM(E): waarvandaan | Engels: place of birth | home town
2 › iemand se komvandaan iemand se (beroeps)agtergrond: › Terwyl die meeste bekende Afrikaanse skrywers óf uit die vervelige akademie óf uit die voorspelbare joernalistiek kom, duikbom Harry uit ’n heel ander hoek by hierdie kliekerige poeletjie in. Sy komvandaan is die kapitalistiese reklamewêreld en die opwindende teaterwêreld (Marita van der Vyver, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). | Engels: background
kontverstom b.nw. [predikatief] (sleng, plat, kragwoord) totaal oorbluf; heeltemal dronkgeslaan; stomverbaas: › Ek staan kontverstom en ons begin ’n ellelange redekawel … (Herschelle Benjamin, Vrye Weekblad, 19 April 2019). › Kyk, was ek van my jare af toe ek verlede week [dié artikel …] te lees kry. Skoons kontverstom, soos ek al van ons Namakwalandse studente hoor sê het (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 26 April 2019 ). | SINONIEM(E): van jou jare af
kooigoed s.nw. [versamelnaam]
♦ uit jou kooigoed uit praat oor bedsake gesels en openlik praat oor jou sekslewe en -gedrag: › Sies, skel ek terwyl ek sommer die televisie afskakel, om darem op daai ouderdom so yt jou kooigoed yt te praat (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 22 Mei 2020).
kook ww. | het gekook |
2 (figuurlik) op ’n oneerlike wyse manipuleer om ’n uitkoms tot jou voordeel te verkry: › Sy is in 2006 al weens bedrog skuldig bevind omdat sy haar reistoelae gekook het (Vrye Weekblad, 14 Junie 2019). | ENGELS: cook
koolstofspoor s.nw. [gewoonlik enkelvoud] Ook koolstofvoetspoor totale hoeveelheid koolstowwe – hoofsaaklik koolstofdioksied/koolsuurgas en metaangas – wat deur 'n bepaalde aktiwiteit, of die aktiwiteite van ’n bepaalde individu of groep, tot die aarde se atmosfeer bygevoeg word: › Dit is duidelik dat diereprodukte ’n baie groter koolstofspoor as plantaardige produkte het (Johan Norval, Landbouweekblad, 10 Desember 2019). › Jou koolstofspoor gaan groter wees as jy elke dag met jou eie motor werk toe ry, pleks van per bus of as deel van ’n saamryklub (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 6 Desember 2019). › [Die skool] is goed op dreef om binnekort sonkrag te kry. [… Die hoof] voel dit is ’n goeie manier om hul koolstofspoor te verminder en ook op die skool se elektrisiteitsrekening te bespaar (Nielen de Klerk, Netwerk24, 27 November 2019). › Klimaatberade het ’n enorme koolstofvoetspoor. Die beraad in Madrid is na raming deur meer as 25 000 afgevaardigdes bygewoon. Die meeste mense het daarheen gevlieg (Elise Tempelhoff, Netwerk24, 24 Desember 2019). › Die egpaar het [...] in die Britse poniepers deurgeloop omdat hulle in ’n kort tydjie vier vlugte op ’n private straler onderneem en dit hul koolstofvoetspoor verhoog het (Netwerk24, 26 Desember 2019). | ENGELS: carbon footprint
koolstofvoetspoor s.nw. [gewoonlik enkelvoud] → koolstofspoor
koortjie s.nw. | koortjies | bekende (dikwels geestelike) liedjie/wysie, veral die koorgedeelte/refrein van so 'n lied: › Glo en vertrou, hef ’n vrou ’n ou bekende koortjie aan (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 13 Maart 2020). › Met die omdraai hef sy nog ’n koortjie aan: “Liefdevol soek Hy my, met sy bloed koop Hy my. Deur genade bring Hy my terug, veilig na sy kudde weer terug” (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 22 November 2019). › Wie ken nie die koortjie van “Blommetjie gedenk aan my”, gegrond op die gewilde spookstorie van Uniondale nie? (Anena Burger, Netwerk24, 1 Februarie 2020). › Ek hou eintlik nie veel van die Rolling Stones nie – baie meer van die Beatles – met die uitsondering van hierdie lied en “Gimme Shelter”. (En in my prille jeug, “Under the Boardwalk”.) Sonder dat ek presies kan aanstip waarom, weet ek dat hierdie lied tot my gespreek het tydens ’n baie onbestendige tyd in my lewe. Daardie ironiese koortjie (Ingrid Winterbach, Vrye Weekblad, 6 September 2019). | ENGELS: chorus | refrain
kop s.nw. [geen meervoud]
♦ jou kop in die sand steek of jou kop in die sand wegsteek maak asof iets nie bestaan/gebeur nie: › Moet ’n mens dan jou kop in die sand steek en vir ewig in dieselfde belegging bly ondanks wat gebeur? (Die Burger, 10 Desember 2016). | ENGELS: bury your head in the sand
Na die (onwaar) bewering dat ’n volstruis by dreigende gevaar sy kop in die sand steek.
KYK OOK: kop-in-die-sand-benadering
kopfok s.nw. [geen meervoud] (uit Engels, sleng) oorweldigende, soms verwarrende/ontstellende ervaring, dikwels een wat ’n mens anders tevore oor iets laat dink, met nuwe oë na iets laat kyk: › Ná die sensoriese kopfok van Buenos Aires was Salta – geleë in die noordwestelike hoek van Argentinië in die rigting van die grens met Bolivië – soos ’n stowwerige cowboy-buitepos uit die 19de eeu (Jacques Pauw, Vrye Weekblad, 19 April 2019). | ENGELS: mindfuck
kop-in-die-sand-benadering s.nw. [gewoonlik enkelvoud] ontkenning/ignorering van ’n probleem deur nie daarvan te wil weet nie, dit nie te wil sien nie, dit nie te wil bespreek nie, deur voor te gee dat dit nie bestaan nie: › Die kop-in-die-sand-benadering van baie munisipaliteite en provinsiale owerhede vererger die probleem. Hoe langer die paaie gelos word om te verval, hoe duurder raak dit om te herstel, terwyl die paaie net gevaarliker word (Yolandi Groenewald, Vrye Weekblad, 9 Augustus 2019).
Na die (onwaar) bewering dat ’n volstruis by dreigende gevaar sy kop in die sand (weg)steek.
koplesboek s.nw. | koplesboeke | (Moesliemafrikaans) boek waarin ’n leerder ’n les neerskryf – van ’n bord af of deur na ’n onderwyser te luister – en dit dan tuis uit die kop leer om dit die volgende keer vir die onderwyser op te sê, byvoorbeeld om die klinkers en konsonante van die Arabiese alfabet op ritmiese wyse aan te leer: › Wiet hulle die ee’ste kietaap in Afrikaans was ’n koplesboek wat in Arabies getoelies was, ma’ wannir die garaafs gelees was, is dit in Afrikaans uitgespreek? (Al-Ameen Kafaar, Son, 10 Maart 2018 ).
kopnota s.nw. | kopnotas |
♦ ’n kopnota maak 'n spesiale poging aanwend om iets te onthou, seker maak dat jy iets nie vergeet nie: › In kolkgate (verklik) robyne en ander halfedelgesteentes die teenwoordigheid van diamante […]. Die werkers maak ’n kopnota van die plek en kom later terug vir die wederregtelike oes (Hein Eksteen, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020). | ENGELS: mental note
koppeltreinhuis s.nw. | koppeltreinhuise | koppeltreinhuisies | een van ’n ry skakelhuise: › Elsies, waar sy antie Rosie vanuit die skemerte van haar koppeltreinhuis groet met ’n “My jirre, Jeremy, kom in!” Asof hy ’n leeftyd weg was (Hanlie Retief, Rapport, 15 Julie 2018).
kopskuif s.nw. | kopskuiwe | verandering van mening/denke; fokusverskuiwing: › ’n Wêreldwye kopskuif oor energie is besig om die manier waarop krag opgewek en verskaf word te verander (Hartmut Winkler, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019). › een van Suid-Afrika se voorste vroue-veldloopatlete, vertel hoe sy die kopskuif van padwedlope na veldloop gemaak het (Kim van Kets, Vrye Weekblad, 12 April 2019). › Manie weet dit moes redelike geloof, visie, dapperheid en ’n kopskuif geverg het, want dit was in daardie tyd lynreg teen die jare lange tradisionele praktyk en buurmanne was sekerlik uiters skepties (Landbouweekblad, 5 April 2019 ). › Kopskuiwe is nodig vir die verfyning van gewasproduksiepraktyke (Charlie Reinhardt, Landbouweekblad, 7 Julie 2017). | ENGELS: mind shift
kopsprong s.nw. | kopspronge | nuwe manier van (na)dink oor en kyk na iets; verandering van fokus en persepsie: › Dit is noodsaaklik dat die minister 'n kopsprong na pragmatisme maak (Piet Croucamp, Vrye Weekblad, 14 Februarie 2020). | SINONIEM(E): kopskuif | ENGELS: mind shift
korona s.nw. [geen meervoud] (patologie, geneeskunde) Ook corona
1 (t.o.v. die virus) → koronavirus, EARS-CoV-2
2 (t.o.v. die siekte) → Covid-19
Van Latyn corona en Grieks korṓnē, kroon, (strale)krans
korona-entstof | korona-epidemie | koronagriep | koronakoors | koronamedisyne | koronapandemie | koronapasiënt | koronasimptoom | koronavaksien
KYK OOK: rona, Antie Rona, kroonpes
PDF – GELEGENHEIDSWOORDENBOEKJE:
WOORDENSCHAT VAN DE CORONACRISIS
INSTITUUT VOOR DE NEDERLANDSE TAAL, JUNIE 2020
korona-angs s.nw. [geen meervoud] angs om met die koronavirus besmet te word. | SINONIEM(E): koronavrees | ENGELS: corona fear
korona-apokalips s.nw. [geen meervoud] doemvoorstellings van die vernietigende maatskaplike en ekonomiese gevolge van ’n koronapandemie. | ENGELS: corona apocalyps
koronababa s.nw. | koronababas | koronababatjie | baba verwek in ’n tyd van selfkwarantyn of selfisolasie weens ’n uitbraak van die/’n koronavirus | ENGELS: corona(virus) baby
koronakrisis s.nw. | koronakrisisse | krisis (ekonomies, finansieel en/of maatskaplik) wat die gevolg is van ’n korona-epidemie of koronapandemie: › Die wynbedryf, wat al lank voor die koronakrisis ... onder druk was, [is] nog verder bloedneus geslaan (Lise Beyers, Paarl Post, 20 Maart 2020). | ENGELS: corona crisis
koronakrisistyd: › As daar nog enige twyfel kon wees oor die roekeloosheid waarmee […] sommige vakbonde landsake benader, is dit finaal verwyder deur […] planne vir ’n massa-staking in dié korona-krisistyd (Beeld, 20 Maart 2020).
koronamaatreël s.nw. | koronamaatreëls | maatreël ter bestryding van die/’n koronavirus en ’n uitbraak van die siekte wat daardeur veroorsaak word. | ENGELS: corona measure
koronapaniek s.nw. [geen meervoud] grootskaalse angs onder die mense van ’n dorp/stad/land dat hulle ten tyde van ’n korona-epidemie/-pandemie met die virus besmet gaan word. | ENGELS: corona panic
koronaparanoia s.nw. [geen meervoud] oordrewe vrees en agterdog wat met die koronavirus en koronavirusbesmetting verband hou. | ENGELS: corona paranoia
koronaresessie s.nw. | koronaresessies | resessie as gevolg van ekonomiese skade weens ’n uitbraak van die/’n lewensbedreigende koronavirus. | ENGELS: corona recession
koronaslagoffer s.nw. | koronaslagoffers |
1 (a) iemand wat ernstig siek is weens besmetting met die/’n koronavirus. (b) iemand wat gesterf het weens besmetting met die/’n koronavirus.
2 persoon of organisasie wat as gevolg van die/’n korona-epidemie of -pandemie ekonomiese skade ly. | ENGELS: corona victim
koronastres s.nw. [geen meervoud] stres as gevolg van ’n uitbraak van die/’n koronavirus. | ENGELS: corona stress
koronatoets s.nw. | koronatoetse | toets om vas te stel of iemand met die/’n koronavirus besmet is. | ENGELS: corona test
koronavirus s.nw. | koronavirusse | (patologie, geneeskunde) Ook coronavirus | coronavirusse | soort algemene virus met verskillende stamme wat by mense infeksies veroorsaak wat meestal nie ernstig is nie, maar wat by sommige soorte gevaarlik kan wees, met simptome soos koors, hoes, kortasemheid, buikpyn, diarree, verlies van reuk en smaak, en algemene moegheid: › Die Covid-19-virus (soos wat die nuwe koronavirus pas deur die Wêreldgesondheidsorganisasie herdoop is), waarvan die uitbreking reeds op 31 Desember 2019 in die openbaar aangekondig is, het talle aspekte van nasionale en internasionale gesondheidspolitiek blootgelê (Jo-Ansie van Wyk, Netwerk24, 15 Februarie 2020). › Die koronavirus bestaan uit ’n hele familie wat ook die gewone verkoue insluit, maar ook uit verskeie baie gevaarlike stamme – en die groep het pas ’n baie gevaarlike nefie bygekry, wat voorlopig as 2019-nCov bekend staan (Herman Toerien, Maroela Media, 28 Januarie 2020). › Gerhard Greyvensteyn vertel uit Sjanghai hoe hy homself probeer beveilig teen die geheimsinnige koronavirus wat mense in China neervel (Vrye Weekblad, 23 Januarie 2020). › Die dodetal weens die koronavirus in China het tot 17 gestyg, wat die land genoop het om vervoerstelsels te sluit, terwyl inwoners aangemoedig word om nie te reis nie om te keer dat die virus verder versprei (Netwerk24, 23 Januarie 2020). › Dié nuwe tipe koronavirus herinner aan die Ears (Ernstige Akute Respiratoriese Sindroom)-uitbreking van 2002-’03, wat ook ’n koronavirus was en tot die dood van 800 mense in verskeie lande in Asië gelei het (Netwerk24, 22 Januarie 2020). | ENGELS: coronavirus
Van Latyn corona en Grieks korṓnē, kroon, (strale)krans, omdat stekelagtige proteïenuitstulpings om die ronde virus, wanneer dit deur ’n elektronmikroskoop bekyk word, soos krone lyk.
KYK OOK: EARS-CoV-2, Covid-19
koronavrees s.nw. [geen meervoud] angs om met die koronavirus besmet te word. | SINONIEM(E): korona-angs | ENGELS: corona fear
koroneus b.nw. | koroneuse | Ook coroneus Van, wat betref, wat verband hou met, gekenmerk word deur of ly aan/onder/weens die/’n koronavirus: › ’n koroneuse hoes/pasiënt.
Korporania s.nw. [gewoonlik enkelvoud] (informeel, skertsend) die korporatiewe wêreld/omgewing: › Ek het ’n almagtige sprong die korporatiewe wêreld ingewaag; ek moes ’n beter salaris begin verdien. In die gange van Korporania was ek meestal steeds in swart geklee, nou met motorfiets-oprygstewels en ’n leerbaadjie as die kentekens van my rebellie teen die status quo (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019 ). | ENGELS: corporative world
korpuslinguistiek s.nw. [geen meervoud] (taalkunde) vertakking van die linguistiek wat fokus op die metodologie wat gevolg word om patrone in groot versamelings taal (in korpusse) te soek. | ENGELS: corpus linguistics
kort b.nw. | kort | korter | die kortste | [attr. en pred.]
› kort skaal → kort skaal
kort skaal woordgroep | ENGELS: short scale
Die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (2017) verduidelik sistematies die verskil tussen die lang skaal (wat in Suid-Afrika en Afrikaans vir groot getalle gebruik word) en die kort skaal (wat onder andere in die VSA gebruik word).
kosmeseuties b.nw. | kosmeseutiese | kosmeties, maar met bioaktiewe bestanddele waaraan ook geneeskundige eienskappe toegeskryf word: › Kosmeseutiese produkte is egter ’n nuwer term – dit verwys na velsorgprodukte wat groter hoeveelhede aktiewe bestanddele bevat. […] Dis wat kosmeseutiese produkte anders as algemene winkelprodukte maak (Goeie Huishouding). › Hulle skep hul eerste kosmeseutiese produk om by te hou met die vraag na produkte wat teenveroudering takel (Liesl du Toit, Sarie, 17 Februarie 2014). | ENGELS: cosmeseutical
Samevoeging van kosmeties en farmaseuties
kosmeseutika s.nw. [meervoud] → kosmeseutikum
kosmeseutikum s.nw. | kosmeseutika | [veral mv.] kosmetiese produk met bioaktiewe bestanddele waarvan daar dikwels beweer word dat dit ook geneeskundige eienskappe het: › Skoonheidsmiddels begeef hul deesdae al hoe meer op die gebied van die kosmeseutika (’n kombinasie van kosmetiese en farmaseutiese eienskappe in ’n enkele produk) (Christine Ferreira, Lééf met hart & siel, 30 April 2019). | ENGELS: cosmeseutic
Samevoeging van kosmetikum en farmaseutikum
kosopfokker s.nw. | kosopfokkers | kosopfokkertjie | (informeel, skertsend) voedselverwerker: › Ek het [hom] ook al bespied dat hy ’n hele skyf Maroksuurlemoen saam met ekstra sap deurjaag onder die rotorlemmetjies van wat ek en Mies van Rooyen die kosopfokker noem (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 5 Julie 2019).
kotsnaar b.nw. [attr. en pred.] baie naar: › Regte ghoemahare waaraan kinders hulle kotsnaar kon eet toe hulle nog kon vertrou dat grootmense niks meer sou doen as net die taaigeit van hul gesig afvee nie (Anastasia de Vries, Netwerk24, 9 November 2001).
› kotsnaar wees so naar wees dat dit voel asof jy kos wat jy geëet het deur die mond gaan uitwerp
kraai ww. | het gekraai |
♦ Die haan wat dink hy word gevoer om te kraai, lê Sondag in die oond en braai wie dink hy/sy is onvervangbaar, maak ’n fout: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
kraal s.nw. | krale | kraaltjie |
♦ die agteros uit die kraal skop (eufemisties) (deur afdanking of op ’n ander wyse) van ’n/die onderpresteerder ontslae raak: › (Heino du Plessis, 3 Mei 2020).
kraan s.nw. | krane | kraantjie | | ENGELS: tap
♦ draai vas jou kraantjie, hy lek (informeel) maak toe jou mond, jy praat nonsens: › (Kewp Roos, Kuier, 15 Mei 2019).
kragbank s.nw. | kragbanke | draagbare toestel wat via ’n USB-poort, vanaf ’n ingeboude battery aan USB-toestelle krag kan voorsien: › As jy wil aanhou werk nadat jou skootrekenaar se battery reeds afgeloop het, sal jy moet kyk na iets soos hierdie kragbank, wat nog ’n uur of wat se gebruik sal bylas (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 31 Januarie 2020). › Kragbanke – Dié kragtige toestelle moet natuurlik by die kragprop gelaai wees voordat beurtkrag toeslaan, anders is dit nutteloos om jou selfoon of tabletrekenaar tydens beurtkrag te dra. Nog beter is as jy een kry wat met sonkrag gelaai kan word. (Francois Williams, Netwerk24, 24 Oktober 2019). | ENGELS: power bank
kriekmeel s.nw. [geen meervoud] (voedseltegnologie, kookkuns) meel wat verkry word deur krieke te droog en dan fyn te maal: › Kriekmeel is nie ’n vergesogte idee nie; dit bestaan reeds. En hoewel die idee van aan dié klein insek kou party mense dalk ietwat groen om die kiewe laat voel, het dit heelwat voedingsvoordele (Huisgenoot, 7 Februarie 2020). | ENGELS: cricket flour
kriekspring ww. | het gekriekspring | (informeel, skertsend) jou storie verander. | ENGELS: sing a different tune
kriewelgatsaak s.nw. | kriewelgatsake | (informeel, plat) saak waaroor geredeneer, geargumenteer of getwis word: › Oppie kriewelgatsaak, yt respek vi my taalburgerskap, vekies ekkie stamtaal vannie Vlaktes – Kaaps (Jeremy Vearey, N.P. van Wyk Louw-gedenklesing, 18 Junie 2020). | SINONIEM(E): kontensieuse saak
kriewelkousie s.nw. | kriewelkousies | [verkleinwoord] (informeel) kind vir wie dit moeilik is om stil te sit: › Só hou jy kriewelkousies besig! (Klasgids vir Afrikaansonderwysers, Facebook, 26 Maart 2020).
krimi s.nw. | krimi’s | (informeel) misdaadverhaal: › Soos dit ’n goeie krimi betaam, word die moord reeds op die eerste bladsy gepleeg (Phyllis Green, Sarie, 17 Mei 2019). › Niemand weet regtig hoekom krimi’s so gewild is nie. Dalk is dit omdat die boewe, anders as in die werklike lewe, altyd aan die pen ry in krimi’s – nie noodwendig dadelik nie, maar op die lange duur wel (Bettina Wyngaard, Vrye Weekblad, 13 Desember 2019 ). › Ek lees graag krimi’s en huishoudelike noir waar die intriges haarnaalddraaie gooi en die storielyn knetter en vonk soos ’n lewende elektriese kabel (Deborah Steinmair, Vrye Weekblad, 1 November 2019). | ENGELS: crime novel
krimifees | krimigenre: › Vroueskrywers trap diep spore in die krimigenre, en vroulike lesers neem die voortou! (Elgin Grabouw Krimifees, 10 Augustus 2019).
kringsit ww. | het kringgesit | (tronktaal) beraadslaag: › (Johann van der Westhuizen, Netwerk24, 16 September 2017). | ENGELS: take counsel
kriptogeld s.nw. [geen meervoud] (gedesentraliseerde) digitale munte: › Kriptogeld – soos byvoorbeeld bitcoin – is deesdae ’n gonswoord (Netwerk24, 28 Junie 2018). › Kriptogeld het nie banke en wisselkoerse en ’n gesukkel om rand in dollar om te ruil nodig nie. Dis universeel (Jan Horn, Vrye Weekblad, 1 November 2019). › Wanneer jy kriptogeld koop, word dit eers deur sogenaamde myners, wat oor gevorderde toerusting beskik, geverifieer (Netwerk24, 28 Junie 2018). | ENGELS: crypto money
kriptogeldmark → kriptogeldeenheid
kriptogeldeenheid s.nw. | kriptogeldeenhede | [dikwels verkort tot: kriptogeld] enigeen van verskeie digitale geldeenhede wat deur middel van gedesentraliseerde tegnologie, op enige plek ter wêreld, sonder die tussenkoms van ’n bank of sentrale owerheid en met minimale tariewe, veilige betalings vir enige waarde moontlik maak: › Eenvoudig gestel is [kriptogeldeenhede] munte wat gemyn kan word deur ingewikkelde wiskundige probleme op te los of, soos wat die meeste mense doen, kan jy hulle op ’n beurs koop. Dié munte is verhandelbaar of kan gebruik word om dinge in die regte wêreld aan te koop. (Finweek, 5 Oktober 2017). › Daar is al byna 1 500 kriptogeldeenhede (Sarie, April 2018). › ’n Verhandelaar koop, verkoop en “stoor” namens jou kriptogeld (Sarie, April 2018). › Kriptogeld gebruik blokkettingtegnologie. | ENGELS: crypto currency | cryptocurrency
KYK OOK: blokketting, kriptomyner
kriptomyner s.nw. | kriptomyners | rekenaarkundige wat met ander meeding om elke paar minute ’n ingewikkelde wiskundige probleem op te los as deel van die verifiëringsproses van kriptogeldtransaksies; wie dit eerste regkry, het die blok gegenereer of “gemyn” en ontvang as beloning nuwe digitale munte wat aan die ketting gelas word: › D., ’n kriptomyner van Pretoria, sê met die regte toerusting kan jy baie gou geld maak deur die myn van kriptogeldeenhede (Elvira Wood, Netwerk24, 12 Julie 2018). | ENGELS: crypto miner
KYK OOK: kriptogeldeenheid, blokketting
kroonpes s.nw. [geen meervoud] (informeel, skertsend) korona. | ENGELS: coronavirus disease | Covid-19
kroonpespandemie: › Die ergste, die mees ondenkbare, beide in terme van hierdie kroonpespandemie en wat dan daarna gaan kom, lê nog voor (Breyten Breytenbach, Voertaal.nu, 24 April 2020). → korona
krummelnavigasie s.nw. [geen meervoud] (internet) → broodkrummel, krummelpad
krummelpad s.nw. | krummelpaaie | krummelpaadjie | (internet) reeks klikbare skakels boaan ’n webblad as aanduiding van waar presies ’n besoeker hom/haar op ’n hiërargies ingedeelde webwerf bevind: › Die krummelpad vir die vind van hierdie woordeboek by viva-afrikaans.org is VivA → portale → woordeboekportaal → Woordeboek van Eietydse Afrikaans. | ENGELS: breadcrumb trail
KSAAG afk. Khoi-en-San- Aktiewe Bewusmakingsgroep.
KSUT afk. Kaapse Skiereiland-Universiteit vir Tegnologie. | ENGELS: Cape Peninsula University of Technology | CPUT
kuberbegraafplaas s.nw. | kuberbegraafplase | digitale ruimte of platform, soos ’n webtuiste of veral ’n sosialemediablad, waar mense plasings kan doen en rituele kan uitvoer wat met die dood van iemand, of van meer as een persoon, verband hou: › Ruimtes wat oorspronklik deur die oorledenes op die been gebring is (sosiale media, blogs en ander virtuele avatars) en wat ná hul dood in plekke van herdenking verander word [...] is die mees waarskynlike plekke waarheen mense gaan om te rou of meegevoel te betoon, en kan dus in sogenaamde kuberbegraafplase omskep word. Hier kan boodskappe, foto’s, liedjies en baie ander items gedeel word (Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). › In ’n kuberbegraafplaas kan geliefdes blomme plaas en kerse brand by die “grafte” van geliefdes (Netwerk24, 18 Maart 2020). | ENGELS: cyber graveyard
Kubermaandag s.nw. [gewoonlik enkelvoud] In Amerika die Maandag ná Dankseggingsdag, wat tradisioneel op die laaste Donderdag van November gevier word, en Swart Vrydag; vandag in talle lande, ook in Suid-Afrika, die Maandag waarop aanlyn winkels uitverkopings hou wat duisende klante lok: › Die kleinhandelaar se spesiale aanbiedings geld van Swart Vrydag tot Kubermaandag (Netwerk24, 21 November 2018). › Alle oë is vanjaar weer op Swart Vrydag en Kubermaandag op aanlyn winkels om te sien wie se webtuistes onder die stormloop gaan swig (Nellie Brand-Jonker, Netwerk24, 23 November 2017). | ENGELS: Cyber Monday
Kubermaandag(-)aanbieding | Kubermaandag(-)uitverkoping
kuberpelgrimstog s.nw. | kuberpelgrimstogte | pelgrimsroete wat iemand via die internet volg, op ’n webwerf, in die sosiale media of via die blogs van mense wat besig is om dit te stap: › Kuberpelgrimstogte is nog ’n wyse waarop mense godsdiens in die kuberruim beoefen. › Volgens dr. Suzanne van der Beek van die Universiteit van Tilburg het kuberpelgrimstogte bes moontlik ontstaan nadat mense ander mense wat besig was om ’n pelgrimstog te stap en daagliks daaroor geblog het, begin volg het. Sodoende kon diegene wat nie saamstap nie die belewenis gedeeltelik meemaak (Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). › Kuberpelgrimstogte is weer webtuistes wat mense die geleentheid gee om virtueel deel te neem aan bekende pelgrimstogte (Netwerk24, 18 Maart 2020). | ENGELS: cyber pilgrimage
kuborg s.nw. | kuborgs | [sametrekking van: kubernetiese organisme]
KYK OOK: bionies
2 sosialemediarekening waarvan die eienaar soms ’n bot gebruik om sekere take te outomatiseer. | ENGELS: cyborg
kudde-immuniteit s.nw. [geen meervoud] (disfemisme) immuniteit van ’n groep teen ’n bepaalde infeksiesiekte: › Boris Johnson, die Britse premier, het aanvanklik 'n benadering van “kudde-immuniteit” gevolg, maar intussen onder meer aangekondig skole moet sluit (Vrye Weekblad, 20 Maart 2020). | ENGELS: herd immunity → groepsimmuniteit
kultureel b.nw. | kulturele | wat kultuur betref; op die gebied van of by wyse van kultuur.
› kulturele guerrilla iemand wat deur middel van musiek, literatuur of kuns, mense van ’n bepaalde siens- of handelswyse wil laat afsien en hulle tot die gepropageerde siens- of handelswyse probeer oorhaal: › Weens die toenemend militêre omstandighede het woorde soos “kulturele guerrilla” en “musikale bevryders” begin opduik. (Chris du Plessis, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). | ENGELS: cultural guerrilla
KYK OOK: agitprop
› kulturele toeëiening (onbewustelike/onopsetlike) aanneming/aanvaarding van elemente van een kultuur (kleredrag, gebruike, praktyke, idees) van een, gewoonlik minderbevoorregte minderheidskultuur deur lede van ’n ander, gewoonlik meer dominante kultuur, op ’n wyse wat aanstoot gee en/of as onvanpas beskou/ervaar word: › Madonna, geklee in ’n swart kaftan en met haar hare in vlegsels, is van kulturele toeëiening beskuldig (Alet Joubert, Die Burger, 22 Augustus 2018). › Nie almal dink dit is ’n kompliment dat die ontwerpershuis sy inspirasie uit Suid-Afrikaanse kultuurgoed [Basothokomberse] put nie. In sosiale media het sommige Suid-Afrikaners dié modehuis van kulturele toeëiening beskuldig (Hendrik Hancke, Rapport, 2 Julie 2017). | ENGELS: cultural appropriation | cultural misappropriation
kultuurdier s.nw. | kultuurdiere | kultuurdiertjie | iemand wat hou van kulturele aktiwiteite; iemand wat kultuur skep/onderhou/beoefen: › Kultuurdiere kan hier nie kla nie. Chicago spog met 200 professionele teaters wat sowat 100 vertonings per dag aanbied (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 28 Junie 2019). | ENGELS: cultural animal
kurasie s.nw. [geen meervoud] Ook kurering, kuratering
1 versameling en/of die bestuur van ’n versameling tasbare voorwerpe, soos erfenismateriaal en kunswerke: › die bewaring, bestuur, administrasie, kurasie en opgrawing van erfenishulpbronne.
2 versameling van inligting wat op ’n bepaalde tydstip vir 'n spesifieke onderwerp of belangstellingsveld van belang of ter sake is, gewoonlik met die doel om waarde toe te voeg. | ENGELS: curation
› digitale kurasie Ook digitale kurering keuse, bewaring, instandhouding, versameling en argivering van digitale inligting, bronne en bates: › ’n model vir die identifisering, eksperimentering, evaluering, kurasie en aanvaarding van nuwe digitale hulpbronne en leerprogramme. › Die kundigheid die meeste in aanvraag, is digitale reklame (45%), inhoudskepping en -kurasie (42%) en inhoudstrategie (39%) (jouloopbaan.solidariteit.co.za).
KYK OOK: kureer, gekureer, kurator
kurateer ww. | het gekurateer | as kurator optree: › [Die] Stellenbosse en Franschhoekse kunskurator en galery-eienaar, kurateer ook die beeldhou-uitstallings by Tokara (Eikestadnuus, 11 Desember 2017). | ENGELS: curate
KYK OOK: kurator, kurering, gekureer
kuratering s.nw. [geen meervoud] Ook kurering, kurasie
1 versameling en/of die bestuur van ’n versameling tasbare voorwerpe, soos erfenismateriaal of kunswerke.
› digitale kuratering keuse, bewaring, instandhouding, versameling en argivering van digitale inligting, bronne en bates.
kurator s.nw. | kurators of kuratore |
1 bestuurder, toesighouer en/of inhoudspesialis wat met die versameling of versamelings van tasbare voorwerpe – erfenismateriaal, geskiedkundige voorwerpe, kunswerke, versamelstukke, en so meer – belas is: › die kurator van 'n museum, galery › Dis asof die mense wat kookboeke via Leserskring bestel het, nie die skuif gemaak het na aanlyn boekwinkels nie. Leserskring het ’n belangrike funksie as kurator vervul (Kerneels Breytenbach, Vrye Weekblad, 30 November 2019).
2 spesialisversamelaar van digitale inligting/data. | ENGELS: curator
KYK OOK: kureer, kurering, gekureer
Latyn cura om te sorg.
kureer ww. | het gekureer | Ook kurateer | het gekurateer | as kurator optree: › Na aanleiding van die suksesvolle Leonard Cohen Altaarstuk-uitstalling, kureer Gordon Froud ’n nuwe groepuitstalling gebaseer op die lewe en lirieke van Tom Waits (LitNet, 12 Februarie 2013). | ENGELS: curate
kurering s.nw. [geen meervoud] Ook kurasie, kuratering
1 versameling en/of die bestuur van ’n versameling tasbare voorwerpe – erfenismateriaal, kunswerke, en so meer.
› digitale kurering Ook digitale kurasie keuse, bewaring, instandhouding, versameling en argivering van digitale inligting, bronne en bates: › Willem Boshoff se argief is ’n unieke voorbeeld van eksperimentele en konseptuele argivering én verbeeldingryke digitale kurering wat, hoewel uiters sistematies van opset, ook alternatief, kreatief, oop, speels, informatief, performatief, kunstig en sensories is (Josef van Wyk, Suzanne de Villiers-Human, Dirk van den Berg, LitNet Akademies, 12 Mei 2015). › In 'n kort tyd het sy verskeie outentieke bronne ontleed, hul standpunt bepaal en hulle met haar eie menings gesintetiseer. Sy het toe begin werk om haar idees aan haar klasmaats voor te stel as 'n aanlyn versameling, eerder as 'n klein museumuitstalling. Dit is digitale kurering wat reg gedoen word: studente werk op 'n sinvolle manier met outentieke materiaal; vind, analiseer en organiseer om nuwe betekenis daar te stel uit die baie materiaal wat aanlyn beskikbaar is (ISTE Blog, 23 Mei 2017).
kwaadwillige sagteware s.nw. [versamelnaam] (rekenaar) → indringerware
kwabis s.nw. | kwabisse | [verkorting van: kwantumbis] (kwantummeganika) basiseenheid van kwantuminligting: › As die eenheid van kwantuminligting is die kwabis ’n kwantumstelsel met twee toestandvlakke, sodat sy kwantumtoestand ’n lineêre superposisie is van twee basistoestande, gewoonlik aangedui met |0› en |1›. (Fouché, W.L., Potgieter, P.H., Heidema J. en Jones, E.G., Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie, Jaargang 27 No. 3: September 2008). | ENGELS: quantum bit | qubit | qbit
KWAK akroniem (informeel) Ook Kwak, k.w.a.k. kommersiële wit Afrikaanse kultuur: › Dis nodig om te noem dat Zoid haarself opgebou het as progressiewe kommersiële kunstenaar met aanhang binne sowel as buite Kwak. Sy sing vir Engelse sowel as multikulturele Afrikaanse gehore (Riku Lätti, Vrye Weekblad, 19 April 2019).
kwantumbis s.nw. | kwantumbisse | [dikwels verkort tot: kwabis] (kwantummeganika) basiseenheid van kwantuminligting: › As die eenheid van kwantuminligting is die kwabis ’n kwantumstelsel met twee toestandvlakke, sodat sy kwantumtoestand ’n lineêre superposisie is van twee basistoestande, gewoonlik aangedui met |0› en |1›. (Fouché, W.L., Potgieter, P.H., Heidema J. en Jones, E.G., Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie, Jaargang 27 No. 3: September 2008). | ENGELS: quantum bit | qubit | qbit
kwarantyn s.nw. [geen meervoud] (medies) Afsondering van mense wat moontlik aan 'n siekte blootgestel kan word (en self nog geen simptome van die siekte toon nie) om te voorkom dat die siekte aan hulle oorgedra word deur mense wat dit reeds het. | ENGELS: quarantine
KYK OOK: isolasie
kweekhuiseffek telw. [geen meervoud] Proses waarby die warmte wat kom van die oppervlak van ’n planeet, soos die aarde, deur kweekhuisgasse (veral metaan- en koolsuurgas) in die atmosfeer opgeneem en in alle rigtings uitgestraal word, wat die oppervlaktemperatuur laat styg, as gevolg van die strale wat daarheen teruggekaats word: › Die kweekhuiseffek is die proses waardeur die son se ultravioletstrale vrylik die aarde se atmosfeer binnekom, maar dat nie al die infrarooi-hittestrale wat deur aarde se sonverwarmde oppervlakte uitgestraal word, weer uit die atmosfeer kan ontsnap nie. Die netto gevolg hiervan was vir millennia dat die aarde se oppervlak warm genoeg is vir miljuisende verskillende spesies om te kan oorleef, maar nie so warm word dat alles doodbraai nie (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 6 Desember 2019). › Swaeldioksied word beskou as ’n “indirekte kweekhuisgas” omdat dit die kweekhuiseffek van bekende kweekhuisgasse, soos koolstofdioksied en metaan, kan aanhelp (Suzanne Venter, Rapport, 25 Augustus 2019). | ENGELS: greenhouse effect | hothouse effect
kweekvleis s.nw. [geen meervoud] vleis wat kunsmatig (met die oog op kommersiële en voedingsdoeleindes) in ’n laboratorium of fabriek uit stamselle van diere gekweek word – teenoor natuurlike vleis van diere wat geslag word. | SINONIEM(E): laboratoriumvleis | in vitro-vleis | ENGELS: cultured meat
kweekvleisburger | kweekvleisgereg