Mieliestronk: Komete — "Vuil sneeuballe" met sterte
In die hemelruim verskyn dalk 'n komeet wat laas in die Bronstyd op die aarde gesien is. En meteens is hy terug—'n ligtende skouspel in die naghemel wat die kykers verstom. Maar waar was hy dan al die tyd en wat se ding is hy werklik?
'n Deel van die teks van hierdie artikel kom uit Huisgenoot se Ons Wonderlike Wêreld
BY hul primitiewe smeltkroes swoeg 'n groepie Midde-Oosterse baardmanne tot in die skemeraand oor die vuur. Hulle het klonte tin-erts en koper in fyn stukkies opgebreek—dit laat saamsmelt deur die kole met 'n blaasbalk tot 'n witwarm gloring aan te jaag. Die gesmelte brons wat hulle verkry, word in 'n gietvorm gegiet.
Dis toe een van die ruwe werkers 'n slag sy moeë spiere rek en hemelwaarts kyk dat hy die skouspel sien. Skuins bokant die westerkim, in al sy kosmiese glorie, hang 'n ligtende ''ster'' met 'n stert in die stille skemering van die vroegaand.
Nóú is hulle digby die son, dán weer vort die ruimte in om hul draai tientalle, honderde of duisende jare later in die donker ongenaakbaarheid anderkant die buiteplaneet Pluto te gaan maak.
Komete is konglomerate van puin en ys, ''vuil sneeuballe'' as 't ware, met kerne wat eintlik verrassend klein is. Só was die deursnee van Hale-Bopp, wat 80 persent water was, en in die laat twintigste eeu hier by ons gekuier het, maar omtrent 40 km. Vergelyk dit met die aarde se ekwatoriale deursnee van 12 756 km en die ontsaglike 1 392 000 km van die son. (Die kern van geroemde komeet van Halley [kyk onderaan hierdie bladsy] wat ons met sy laaste besoek bra teleurgestel het, was slegs 'n petieterige 20 km breed.)
Komete ontwikkel ook slegs sterte wanneer hulle naby die son kom. Dit is dan wanneer die sonlig die gasse in die komeet begin verwarm. Die sonwind tref ook die komeet met 'n duiselingwekkende snelheid, waardeur die gasdeeltjies in geleerde taal geïoniseer en as 'n reguit stert uitgeskiet word—weg van die son af.
Die stert is dus, om dit so te stel, eintlik 'n groot bohaai oor niks. Want as 'n mens jou iets wil voorstel wat byna nie eens bestaan nie, is dit só 'n skimagtige maar veel geprese stert. 'n Mens kan sê die stert se deeltjies is omtrent so yl versprei soos 'n handjievol mielies op 'n hele hektaar grond, 'n dun sweempie dampe in 'n onmeetlike uitgestrektheid, miljoene kilometers lank.
REGS: Halley se komeet kan een maal elke sowat 76 jaar met die blote oog gesien word wanneer hy sy draai naby aan die son kom gooi. Dan gebeur wat tipies met 'n komeet gebeur wat naby die son kom. Die son se hitte laat van die ys op die oppervlak van die kern verdamp sodat gas en stofdeeltjies in die ruimte uitgewerp word. Hierdie gas en stof (Engels "dust") vorm 'n newelmassa om die planeet se kern. Die newelmassa staan bekend as 'n koma. Sonstraling druk stofdeeltjies weg van die koma en hierdie deeltjies vorm 'n stert wat die stofstert genoem word. Terselfdertyd skakel die sonwind sekere van die komeet se gasse om in ione of gelaaide deeltjies. (Die sonwind is 'n stroom elektriese gelaaide deeltjies wat blitsvinnig uit die son vloei.) Die ione skiet ook weg van die komeet se koma af en vorm 'n ioonstert. Omdat komete se sterte—wat ook roeie genoem word—deur die sonstraling en die sonwind gedruk word, wys hulle altyd weg van die son. Party sterte kan tot meer as 150 miljoen kilometer ver strek.
BO: Sterrekundiges reken dat komete wat naby die son verbybeweeg van twee groepe hemel-liggame in die buitewyke van die sonnestelsel kom. Die komvormige Kuipergordel sorg vir komete wat in minder as 200 jaar om die son wentel. Die Kuipergordel strek tot sowat 7,4 duisend miljoen kilometer van die son. Die Oortwolk lewer komete op wat 'n langer tyd nodig het om hul wentelbane te voltooi. Die buiterand van die Oortwolk kan duisend keer verder as die wentelbaan van Pluto wees.
• Gerard Peter Kuiper (1905-1973) was 'n Nederlands-gebore Amerikaanse sterrekundige, wat bekend is vir sy bydraes tot ons kennis van die sonnestelsel en vir sy belangrike rol in verband met die Amerikaanse ruimteprogram.
• Jan Hendrik Oort (1900-1992) was 'n Nederlandse sterrekundige, wat bekend is vir sy vasstelling dat die aarde se sterrestelsel, die Melkweg, roteer en vir sy bydraes tot die komeetteorie. Hy het in 1950 die gedagte geopper dat 'n wolk van komeetagtige materiaal die sonnestelsel op 'n enorme afstand omring, 'n idee wat vandag algemeen aanvaar word.
Wetenskaplikes reken dat kortperiode-komete afkomstig is van 'n string voorwerpe in 'n komeetwolk wat die Kuipergordel genoem word, wat anderkant die wentelbaan van Pluto in die naaste buitewyke van die sonnestelsel lê.
Die aantrekkingskragte van die buiteplanete kan voorwerpe uit die Kuipergordel loswikkel en na die binnekant van die sonnestelsel laat beweeg , waar hulle dan aktiewe komete word.
Komete verloor ys en stof elke keer wanneer hulle na die binneste deel van die sonnestelsel terugkeer en laat spore van stofpuin agter. Wanneer die aarde deur een van hierdie spore beweeg, word die puin gesien as meteore ("verskietende sterre") wat in die atmosfeer uitbrand. Uiteindelik verloor party komete al die ys in hul samestelling en verbrokkel hulle tot stofwolke of verander hulle in brose, onaktiewe voorwerpe wat met asteroïdes ooreenstem.
Party mense raak reeds om die vreemdste redes paniekbevange wanneer 'n komeet in die hemelruim verskyn. Pleks van dit te aanvaar as 'n blote sterrekundige fenomeen, lees hulle allerhande vreemde ''boodskappe'' in die verskynsel—partykeer met noodlottige gevolge.
Halley se komeet—waar die naam vandaan kom
REGS BO: Die ruimtelike snuffeltuig Giotto het op 14 Maart 1986 naby Halley se komeet verbybeweeg en het dramatiese beelde soos dié teruggesein.