Gesinsmoorde: Wie en waarom - Jou Gesin | Solidariteit WêreldJou Gesin | Solidariteit Wêreld
Tuis › Artikels › Gesinsmoorde: Wie en waarom
Maandag | 02 Julie | 2018
Henri van Breda is onlangs skuldig bevind en tot drie lewenslange termyne in die gevangenis gevonnis vir die moord op sy vader, moeder en broer op die De Zalze luukse landgoed in Stellenbosch in 2015.
Dit was een van die mees sensasionele hofsake en gesinsmoorde in die geskiedenis van Suid-Afrika en het intense media-aandag ontlok. Dit het heeltemal sinneloos en ongewoon gelyk vir iemand uit so ʼn hooggeagte, stabiele en welaf gesin om hulle op so ʼn afgryslike wyse te vermoor. Dit verklaar miskien waarom die saak soveel aandag en bestudering tot gevolg gehad het.
Hierdie voorvalle is egter nie uniek tot Suid-Afrika of die wêreld nie. Hulle is in der waarheid heel algemeen. Die media doen redelik gereeld verslag oor polisiebeamptes in Suid-Afrika wat hulle hele gesinne en geliefdes afmaai – oënskynlik weens werkverwante stres en gefasiliteer deur maklike toegang te hê tot vuurwapens en ander wapens.
Nog ʼn onlangse hoëprofielsaak was dié van Christopher Panayiotou wat tot lewenslank gevonnis is vir die orkestrering van die moord op sy vrou, Jayde. Don Steenkamp was in 2012 ʼn tiener toe hy sy hele gesin op Goeie Vrydag afgemaai het. Die saak het bekend geword as die “Griekwastad-moorde” en hy dien nou ʼn 20-jaar vonnis uit.
In een week in 2005 het 13 persone omgekom in gesinsmoorde in die Wes-Kaap alleen. Dit is toe geskat dat in Suid-Afrika ʼn vrou elke ses uur deur haar maat vermoor word.
Profiele en motiewe
Wie is die waarskynlike verdagtes wanneer dit kom by gesinsmoorde? In ʼn in-diepte ondersoek van hierdie ontstellende neiging, het Ilse Pauw van Health24 gevind dat gesinsmoorde byna altyd deur die vader gepleeg word. “Die vader neem die rol van hoof van die huishouding, broodwinner en enkel ‘beskermer’ van die gesin aan. Hy het dikwels ʼn onvanpaste en oordrewe sin van verantwoordelik.
“So ʼn man is moontlik daaraan gewoond om besluite namens die ander gesinslede te neem – self tot die ekstreme punt om te besluit of hulle sou verkies om te lewe of te sterf. Dikwels voel die gesinsmoordenaar buite beheer en oorweldig deur aspekte van sy lewe, soos huweliksprobleme of toesigdispute.”
Sy skryf dat finansiële probleme algemeen is en hy voel dalk hy het misluk en laat sy familie in die steek. “Daar is ʼn sterk sin van hulpeloosheid en waargenome onvermoë om die situasie te beredder. Die druk kan daartoe lei dat ʼn andersins beheerste individu beheer verloor en aggressief word. Daar is ʼn onwilligheid om te erken dat hy nie in beheer is nie. Hy sal homself eerder doodmaak as om te erken dat hy hulp benodig. Die patriargale man voel dikwels dat sy gesin nie sonder hom sal kan voortgaan nie en sal hulle eerder doodmaak as om hulle agter te laat om na hulleself om te sien.”
Dit is baie raar, maar nie onmoontlik nie, vir moeders om gesinsmoorde te pleeg. “In sulke gevalle is dit gewoonlik ʼn enkelmoeder wat sommige van die rolle aangeneem het wat aan die tradisionele patriargale vader toegeskryf word. Dieselfde oordrewe sin van verantwoordelikheid en van oorweldig te wees deur omstandighede kom in hierdie situasies voor,” skryf Pauw.
Dit verklaar egter nie waarom Van Breda en Steenkamp – twee jong mans uit ryk gesinne en nie belas met enige verantwoordelikheid nie – hulle kerngesinne geheel en al uitgewis het. En spekulasie hieroor sonder veel sekerheid is volop.
Kelly Phelps, ʼn senior dosent by die departement van openbare reg aan die Universiteit van Kaapstad, het aan die koerant The Citizen vertel sy kon glad nie verstaan waarom Van Breda so ʼn afstootlike misdaad gepleeg het nie. “Regdeur die hofsaak het Henri onskuldig gepleit en die regter het beklemtoon dat daar geen getuienis van motief was nie – iets wat my sprakeloos laat,” het sy gesê.
Sy voorgestelde motiewe strek van geld tot dwelms, maar Phelps verwerp hulle as onbewese gerugte en spekulasie. Sy glo byvoorbeeld nie jy sal wreedaardig jou hele gesin met ʼn byl vermoor oor geld nie. “Die onvermoë om die motief vas te stel het geblyk die swak skakel in die staat se saak te wees.”
Gautengse kliniese sielkundige Lynette le Roux, wat spesialiseer in psigo-regs- en forensiese werk, sê die hofsaak het meer vrae as antwoorde gestel en ook sy kon nie presies sê wat die jong man aangespoor het om iets so grusaam te doen nie.
“Daar is baie moeilike vrae wat gevra moet word en daar is nie een antwoord nie want hierdie is ʼn ekstreme saak. Dit is eerstens belangrik om die geskiedenis saam met sy ouers, broer en suster vas te stel.
“Dit sou ook uiters belangrik wees om ʼn geskiedenis van aggressiwiteit teenoor ander mense vas te stel. Het hy verhoudingsprobleme met ander mense gehad? Is daar ʼn geskiedenis van konflik met die gereg? Was daar middele- of alkoholmisbruik?
“Om sy verlede vanaf sy kinderdae te verstaan sou ook belangrik wees. Het hy ooit diere mishandel? Is daar ʼn persoonlikheidsdinamika wat hom op hierdie wyse laat optree het? Om ʼn byl te gebruik om mee dood te maak is uiters gewelddadig en dit lei tot die vraag: Wat het hom so kwaad gemaak?”
Phelps het ook bygevoeg dat daar geen getuienis van antisosiale gedrag of psigopatie was nie.
Psigiater Konrad Czech sê depressie, middele-misbruik en persoonlikheidstipe mag iemand noop om sy gesin uit te wis voordat hy sy eie lewe neem (dit is interessant dat in beide die Griekwastad- en De Zalze-gevalle die dader nie selfdood gepleeg het nie).
Volgens die kliniese sielkundige Welmoet Bo, is daar baie redes agter gesinsmoorde. “ʼn Patriargale samelewing kon sommige mans daartoe lei om te glo dat hulle die finale sê in alles het, insluitend of hulle gesinne lewe of sterwe. Mens kan nie anders as om te vra waarom dit in die afgelope tyd so algemeen in Suid-Afrika voorkom nie, maar die antwoord is moeilik te vinde.
“Drank en dwelms maak inhibisies los en speel ʼn groot rol, maar die punt is, waarom gaan sommige mense so ver terwyl ander dit nie doen nie?”
Dr. Mary Kuria, ʼn medeprofessor in sielkunde aan die Universiteit van Nairobi, wys op ʼn sterk verband tussen geestesgesondheidsafwykings en sosiale verbintenis (of die gebrek daaraan) aan die een kant, en grusame gesinsmoorde aan die ander kant. “Geestesafwykings weens chroniese alkohol- en dwelmmisbruik, skisofrenie, (ʼn psigotiese afwyking waar ʼn persoon hallusinasies ervaar) en waansteuring mag almal ʼn persoon ontvanklik maak vir moorddadige optredes,” sê sy.
Sy voeg by dat dit nie net die kwantiteit van sosiale verbintenis is nie, maar ook die kwaliteit van interaksies wat saak maak. “Het die persoon byvoorbeeld ʼn verbintenis met sy of haar kollegas, gesin, klub of God? Het die persoon ʼn vertroueling?”
Dit wil blyk dat Van Breda se ware motiewe moontlik slegs in die toekoms uitgewys sal word. En om gesinsmoorde te verstaan en te voorkom word baie addisionele navorsing benodig, alhoewel bogenoemde waarskuwingstekens eweneens ten minste deur ouers, gades en gemeenskappe ter harte geneem behoort te word.