Dinawasoya - sebjalo se sebotse le sejo se se makatšago!
Go bolelwa kudu ka dinawasoya le mohola wa tšona lenaneong la phetošopšalo fao di dirišwago le lehea. Go swana le dibjalo tše dingwe tšeo di šetšego di dirišwa ke batho mengwagangwaga, kamano gare ga dinawasoya tše di tšweletšwago ke balemi le mehuta ye e melago nageng ga e sa kgona go kgonthišwa ka potego.
Rena ba Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA re ikemišeditše go dirišana le ba Trasete ya Tšwetšopele ya Dipeu tša Oli le Diproteine lenaneong la go hlohleletša batšweletši ba ba hlabologago go tšweletša dinawasoya - bjalo ka sebjalo sa papatšo le ge e ka ba go hlagiša mothopo wa proteine ya boleng bjo bokaone mono gae.
Dinawasoya di fapana ka bogolo le ka mekgwa. Bogolo bja dibjalo bo ka tloga fase ga 20 cm bja fihlela 2 m. Diphotlwa, dithito le matlakala a khupeditšwe ke boya bjo bosesane bjo bosootho goba bjo bosehla. Letlakala le lengwe le lengwe le na le matlakalana a mararo goba a mane a botelele bja 6 - 15 cm le bophara bja 2 - 7 cm. Matlakala a hlohlorega pele ga ge peu e butšwa. Matšoba ao a sa bonagalego ao a nonnego ka boona (self-fertile) a tšwelela fao go bitšwago "axil" (fao letlakala le tšwelelago thitong, ke go re khutlong ya ka godimo ye e bopšago ke lenono le thito), mme a na le mmala wo mošweu, wo mopinki goba wo moperese. Dikenyo tša nawasoya ke diphotlwa tša boyana tšeo di tšwelelago ka dihlophana tše di akaretšago dikenyo tše 3 - 5. Botelele bja diphotlwa ke 3 - 8 cm mme ka tlwaelo di akaretša dipeu tše 2 - 4 (ga se gantši di fetišago fao) tšeo kgaolagare ya tšona e lego 5 -11 mm.
Dinawasoya di fapafapana ka bogolo le ka mmala wa legapi wo o akaretšago boso, bosootho, botala bja legodimo, botala bja bjang, bosehla, le mebalabala. Legapi la nawasoya ye e budulego ke le lethata, ga le tsenwe ke meetse le gona le šireletša lerephupeu (cotyledon) le pelwana (germ/hypocotyls) gore di se senyege. Ge legapi le palegile peu e ka se mele.
Oli le proteine mmogo di akaretša seripa sa 60% sa boima bja nawasoya ye e omilego; proteine e bopa 40% mola oli e bopa 20%. Seripa se se šalago se akaretša khapohaetrete (35%) le molora (wo o ka bago 5%). Dikhalthiba tša nawasoya di bopilwe ka legapi (boima bjo e ka bago 8%), lerephupeu (90%) le pelwana (2%).
Dinawasoya tše di dirišwago ke batho di swanetše go apewa ka seela (wet heat) go fediša diganetši tša "trypsin" (trypsin inhibitors (serine protease inhibitors). Dinawasoya tše di sa apewago, go akaretša le tše tala tšeo di sego tša butšwa, di na le mpholo mme di se ke tša lewa ke batho, dikolobe, dikgogo - ke go re diphoofolo tšohle tše di bitšwago "monogastric" (ke go re tše di sa otlego).
Mekgatlo ye mentši e kgolwa gore dinawasoya ke mothopo wa proteine ye e feletšego. Proteine ye e feletšego ke yeo e akaretšago diaminoesiti tšohle tše di lego bohlokwa ka bontši, tšeo di swanetšego go tsenywa mmeleng wa motho ka ge mmele o sa kgone go di tlemaganya (synthesise). Ka lebaka le nawasoya ke mothopo wo mobotse wa proteine, gare ga tše dingwe, go bajamerogo (vegetarians) goba batho bao ba nyakago go fokotša nama ye ba e jago.
Proteine ya nawasoya e swana kudu le ya dipeu tša menawa ye mengwe. Go feta fao, proteine ye e ka tšweletšwago ke dinawasoya godimo ga hektare e ka feta ya morogo ofe le ofe goba mabele afe le afe a bohlokwa gabedi. Proteine ya dinawasoya godimo ga hektare e feta ya hektare ya phulo, yeo e kgontšhago dikgomo go tšweletša maswi, gahlano go ya go galesome. Proteine ya dinawasoya godimo ga hektare e ka feta ya hektare ya phulo yeo e dirišwago go fudiša dikgomonama, galesomehlano. Tirišo ya nawasoya e ka thuša gape go fokotša kgonagalo ya kankere ya lelakgolo.
Dinawasoya ke dibjalo tše bohlokwa lefaseng ka bophara, tšeo di tšweletšago oli le proteine. Kua Amerika bontši bja puno ya nawasoya bo šongwa ka mokgwa wo o itšego (solvent-extracted with hexane) ke moka bupi bja yona (50% proteine) bjo bo "bešitšwego" le go ntšhwa makhura (toasted defatted) bo kgontšha phepo ya diruiwa (bjalo ka dikgogo, dikolobe, dikalakune) ka mokgwa wa intasteri wo o sego wa ke wa bonwa historing ya batho. Seripa se senyenyane fela sa puno ya nawasoya se dirišwa ke batho. Le ge go le bjalo ditšweletšwa tša soya di hwetšwa mehutahuteng ya dijo tšeo di šomilwego (processed foods).
Ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Lefase, nawasoya e ile ya ba bohlokwa kua Amerika-Leboa le Yuropa, kudu bjalo ka kemedi ya dijo tše dingwe tša proteine le mothopo wa oli ye e lewago. E be e le ka yona nako yeo ya Ntwa ya Bobedi ya Lefase ge Kgoro ya Temo ya Amerika e lemogile gore nawasoya ke monontšha.
Tšweletšo ya dinawasoya e atlegile klimateng ya dilemo tša go fiša, kudu dithemperetšheng tša gare tša 20 °C go ya go 30 °C; dithemperetšha tša fase ga 20 °C le godimo ga 40 °C di diegiša go gola ga nawasoya kudu. Dinawasoya di mela mabung a mehutahuta; di mela gabotse go feta mabung a mogogolwa (alluvial soils) ao a akaretšago dibolang tše di nyakegago. Dinawasoya, go swana le bontši bja menawa, di bopa naetrotšene (perform nitrogen fixation) ka go thea kamano ya phedišano (symbiotic relationship) le pakteria ya Bradyrhizobium japonicum. Le ge go le bjalo, sephetho se sekaone se hwetšwa ge tlhabelo ya mohuta wo o lebanego wa pakteria (inoculum of the correct strain of bacteria) e tswakanywa le peu ya nawasoya (goba monawa ofe le ofe) pele ga pšalo. Dikhalthiba tša sebjalebjale tša nawasoya di fihlela bogolo bja metara e tee mme di tšea matšatši a 80 - 120 go tloga ge di bjalwa go fihla ge di bunwa.
Setšo sa nawasoya ke Asia-Bohlabela, eupša nageng yeo go tšweletšwa fela tekanyo ya 45% ya palomoka ya yona. Karolo ye e šalago ya 55% e tšweletšwa Amerika-Leboa le Amerika-Borwa. Amerika-Leboa (USA) e tšweleditše ditone tše dimillione tše 75 tša dinawasoya ka ngwaga wa 2000; seripa se se fetago teetharong sa puno yeo se išitšwe dinageng tša ntle. Dinaga tše dingwe tše di etago pele tšweletšong ya nawasoya ke Brazil, Atšentina, Paraguay, Tšhaena le India. Dibjalo tša nawasoya di hlaselwa ke mehutahuta ya malwetši a dipakteria, difankase, divirase le diphelakadingwe.
Dinawasoya e be e le dibjalo tše bohlokwa Asia-Bohlabela kgalekgale pele ga bohlatse bja go ngwalwa. Lehono e sa le dibjalo tše bohlokwa kua Tšhaena, Japane le Korea. Pele ga ditšweletšwa tše di bedišitšwego (fermented products) tša go swana le souso ya soya, "tempeh", "natto" le "miso", nawasoya e be e tšewa go ba sebjalo se se kgethegilego ka baka la tirišo ya yona lenaneong la phetošopšalo bjalo ka mokgwa wa go bopa naetrotšene (fixing nitrogen). Dibjalo tša nawasoya di be di lemelwa mmung go beakanya tšhemo ya go bjala dibjalo tše di tšweletšago dijo. Nawasoya e tsebišitšwe Yuropa mathomong a ngwagakgolo wa 18 (18th century); lefelong leo gonabjale e lego naga ya Amerika-Leboa (USA) e tsebišitšwe ngwageng wa 1765, fao e ilego ya bjalwa go tšweletša furu. Go fihla ngwaga wo e ka bago 1910, dinawasoya di be di se bohlokwa ka ntle ga mellwane ya Asia. Kua Amerika nawasoya e be e bonwa bjalo ka setšweletšwa sa intasteri fela, mme ya se dirišwe bjalo ka sejo pele ga mengwaga ye e latetšego 1920. Nawasoya e tsebišitšwe mono Afrika go tšwa Tšhaena go ya mafelelong a ngwagakgolo wa 19, mme gonabjale e hwetšwa kontinenteng ye ka bophara.
Nawasoya ke setlogolo sa semela sa lešoka se se bitšwago Glycine soja (pele se be se bitšwa G. ussuriensis), e lego monawa wo o tšwago Tšhaena-Bogare. Nawasoya e dirišitšwe bjalo ka sejo le setswaki sa dihlare kua Tšhaena lebaka la mengwaga ye 5 000. Le ge go le bjalo, nawasoya e be e ratega ka baka la popego ya medu ya yona yeo e bego e le bohlokwa mananeong a phetošopšalo. Nawasoya e be e tšweletšwa kudu kua Tšhaena fela lebaka le letelele, eupša e ile ya tsebišwa dinageng tše dingwe ka go ya ga nako.
Batho ba bantši ba dumela gore kua Asia dinawasoya le kgale di be di dirišwa fela morago ga go bedišwa (fermentation process), seo se fokotšago bokaakang bjo bogolo bja seo se bitšwago "phytoestrogens", se se hwetšwago sebjalong se setala. Le ge go le bjalo, maina a a swanago le "soy milk" a šetše a dirišitšwe go tloga ka ngwaga wa 82 AD (Morago ga Kriste) mme go na le bohlatse bja tirišo ya "tofu" ka ngwaga wa 220 AD.
Dinawasoya di tsebišitšwe kua Amerika ke Samuel Bowen, mothadiši yo a ilego a etela Tšhaena ka ngwaga wa 1765. Yena o ile a tšweletša dinawasoya kgauswi le Savanna, Georgia, a dira souso ya soya ye a e rekišitšego Engelane. Nawasoya e ile ya thoma go kgatha tema ye bohlokwa kua Amerika morago ga Ntwa ya Mathomo ya Lefase. Ka nako ya Tšhaparego ye Kgolo (Great Depression) balemi ba dileteng tša Amerika tšeo di bego di kgamilwe ke komelelo (felo fao go bitšwa Dust Bowl) ba ile ba kgona go tsošološa mabu a bona ka nawasoya ka go diriša bokgoni bja yona bja go bopa naetrotšene (nitrogen-fixing properties). Ka 1932 - 1933 khamphani ya Ford Motor e ntšhitše didolara tše e ka bago $1 250 000 go lefela dinyakišišo mabapi le nawasoya. Ngwaga wa 1935 ge o thoma, koloi ye nngwe le ye nngwe ya Ford e be e tšweletšwa ka go diriša nawasoya ka mokgwa wo o itšego. Mehlala: oli ya nawasoya e be e dirišwa go penta dikoloi; oli ya nawasoya e be e dirišwa bjalo ka seela ka dimetšašokong. Kamano ya Ford le nawasoya e kgotše ditsela tše mmalwa tša go nolofatša kgokagano ye e tiilego ya temo le intasteri go feta pele.
Nawasoya ke se sengwe sa dibjalo tša "biotech food" tšeo di fetotšwego leabela. Dinawasoya tšeo di fetotšwego leabela di dirišwa ditšweletšweng tše mmalwa gomme palo ye e dula e golela godimo. Ka 1995 khamphani ya Monsanto e tsebišitše nawasoya ye Roundup Ready (RR), yeo e fetotšwego leabela gore e kgone go lwantšha sebolayakhunkhwane sa Roundup sa Monsanto.
Ka 1997 seripa se e ka bago 8% sa dinawasoya tšohle tše di tšweleditšwego ka nepo ya papatšo kua Amerika di be di fetotšwe leabela. Ka 2010 seripa se e be e le 93%. Bjalo ka ge go diragala ka dibjalo tše dingwe tša mohuta wa Roundup Ready, go na le pelaelo mabapi le tshenyo ya "biodiversity" (bophelo bja dimela le diphoofolo tše di fapafapanego). Le ge go le bjalo, leabela la RR (RR gene) le hlometšwe dikhalthibeng tše ntši kudu tša nawasoya, ka fao phetolo ya leabela ka boyona ga se ya hlola poelomorago efe kapa efe mabapi le pharologano ya leabela (genetic diversity), ka moo nyakišišo ya 2003 mabapi le pharologano ya leabela e bontšhitšego.
Ka kakaretšo dinawasoya di ka arolwa mehuta ye mebedi, e lego wa morogo (serapa) le wa naga (oli). Mohuta wa morogo o phala wa naga ka go butšwa bokaone ge o apewa; o na le mohlodi wa gare wa dikoko (mild nutty flavour); boleng bjo bokaone; o feta wa naga ka bogolo; o na le proteine go feta wa naga; oli ya wona e fetwa ke ya mohuta wa naga. Batšweletši ba "tofu" le maswi a soya ba rata dikhalthiba tša proteine ye ntši tšeo di medišitšwego ka dinawasoya tša morogo tšeo mathomong di tlišitšwego Amerika mengwageng ya gare ga 1930 le 1940. Ka kakaretšo dikhalthiba tša serapa ga di kgone go bunwa ka motšhene ka ge diphotlwa di na le go phatloga (pšhatlega) ge di budule.
Magareng a menawa, nawasoya ye gape e lego peu ya oli, e tumile ka baka la proteine ye ntši (38% - 45%) le oli ye ntši (20%) ye e e akaretšago. Mo go diyantle tša temo tša mohola wo mogolo go feta tše dingwe kua Amerika, nawasoya ke sa bobedi ka go latela korong. Bontši bja dinawasoya tše di bjalwago bo dirišwa go tšweletša oli; bupi bja soya bjoo bo "bešitšwego" le gona bo ntšhitšwego makhura, bjoo bo tletšego proteine, bo dirišwa bjalo ka furu ya diruiwa.
Kua Tšhaena, Japane le Korea nawasoya le ditšweletšwa tša yona di bopa karolo ye bohlokwa ya dijo tša ka mehla. Matšhaena a hlamile "tofu" le gona a dirišitše nawasoya ka mekgwa ye mmalwa bjalo ka souso dijong tša bona. Dijo tša Korea di akaretša mahlogedi a nawasoya ka mekgwa ye e fapanego. Dinawasoya di ka šongwa ka mekgwa ye mmalwa. Dibopego tša ka mehla tše di hwetšwago ka tšona di akaretša bupi bja soya, flouru ya soya, maswi a soya, "tofu", proteine ya merogo ye e bitšwago "textured vegetable protein" (TVP) (merogo e dirwa mehutahuta ya dijo tša bajamerogo, tše dingwe nepo ya tšona e lego go ekiša nama), "tempeh", "lecithin" ya soya le oli ya nawasoya. Dinawasoya gape ke setswaki se segolo tšweletšong ya souso ya soya.
Peu ya nawasoya e akaretša tekanyo ya 19% ya oli. Go ntšha oli dinaweng tša nawasoya, dinawa di a phatlolwa, monola go tšona o a beakanywa, tša pitlwa gore di fetole dikgapetlana ke moka oli e ntšhwa ka setološi sa intasteri sa "hexane" (solvent-extracted with commercial hexane). Bjale oli e a hlwekišwa, ya tswakanywa go ya ka moo tirišo ya yona e nyakago mme ka nako ye nngwe e šongwa ka haedrotšene. Oli ya nawasoya, ya seela le ye e šomilwego ka haedrotšene, e išwa ntle ya rekišwa bjalo ka "oli ya merogo" goba ya felela mo go mehutahuta ya dijo tše di šomilwego (processed foods). Bupi bja soya bjo bo šalago bo dirišwa kudu bjalo furu ya diruiwa.
Bupi bja nawasoya ke seo se šalago morago ga ge oli e ntšhitšwe dikgapetlaneng tša dinawa ka setološi, mme bo akaretša proteine ya soya ya 50%. Bupi bjo bo a "bešwa" (toasted) (lentšu le ga le hlaloše gabotse ka ge phišo ye e dirišwago e le ya mušimeetse yeo e lego monola) ke moka bo šilwa ka sešilafuru. Bupi bja soya bo kgatha tema ye bohlokwa lenaneong la go rua diruiwa tša go swana le dikolobe le diruiwa tša maphego ka nepo ya papatšo kua Amerika, lenaneo leo le thomilego mengwageng ye e latetšego 1930; go tloga malobanyana bupi bja soya bo dirišwa phepong ya hlapi ya "catfish" (aquaculture of catfish). Tekanyo ya 98% ya dinawasoya tše di tšweletšwago kua Amerika e dirišwa bjalo ka furu ya diruiwa.
Flouru ya soya e dirwa ka dinawasoya tšeo di tlošitšwego makhura tša šilaganywa gabotse gore bupi bjoo bo kgone go sefša ka sefo ya "100-mesh" goba ye nnyane go feta fao. Gape ka nako ya go tloša setološi (desolventising) dikgapetleng go swanetše go elwa hloko kudu go šitiša tshenyo ya proteine (denaturation of the protein) gore go dule go le seo se bitšwago "high Protein Dispersibility Index (PDI)", seo se dirago gore bupi bjoo bo kgone go dirišetšwa mokgwa wa go apea wa "extruder cooking" go apea proteine ya merogo (textured vegetable protein).
Flouru ya soya e dirwa ka dikgapetlana tšeo di tlošitšwego oli ka setološi (solvent extracted flakes) mme e akaretša oli ya fase ga 1%.
Flouru ya soya ye e nago le makhuru (full-fat soy flour) e dirwa ka dinawa tše di sego tša ntšhwa makhura, tše di tlošitšwego magapi fela, mme e akaretša oli ye e ka bago gare ga 18% le 20%.
Flouru ya soya ya makhura a manyane (low-fat soy flour) e dirwa ka go bušetša oli ye nnyane go flouru yeo e tlošitšwego makhura. Bokaakang bja "lipid" bo fapana go ya ka ditšhupetšo; ka tlwaelo e ba gare ga 4,5% le 9%.
Flouru ya makhura a mantši (high-fat soy flour) le yona e ka dirwa ka go bušetša oli go fihlela bokaakang bja 15% go flouru ye e ntšhitšwego makhura.
Motswako wa masea wo o theilwego godimo ga nawasoya (soy-based infant formula (SBIF)) e dirišwa go fepa masea ao a sa kwanego le diproteine tša maswi a kgomo a a pastearaesitšwego (pasteurised cow milk). Motswako wo o rekišwa ka sebopego sa lerojana, seo se loketšego go dirišwa semeetseng, le ge ka ba seela se e lego motswakotii.
Dinawasoya di ka šongwa go tšweletša sebopego le tebelelego ye e swanago le ya dijo tše dingwe tše dintši. Mohlala: dinawasoya ke setswaki se segolo dikemeding tše dintši tša ditšwamaswing (go swana le maswi a soya, matšerine, aesekhrimi ya soya, yokate ya soya, tšhese ya soya le tšheselebebe ya soya), le dikemedi tša nama (mohlala ke dibeka tša morogo (veggie burgers)). Dikemedi tše di hwetšwa gabonolo disupamaketeng tše dintši. Ka tlhago maswi a soya ga a akaretše kalasiamo ye e bonagalago ye e šilegago. Barekiši ba bantši ba maswi a soya ba rekiša le ditšweletšwa tšeo di matlafaditšwego ka kalasiamo.
Ditšweletšwa tša soya di dirišwa gape bjalo ka kemedi ye e sa turego ya ditšweletšwa tša nama le nama ya diruiwa tša maphego. Le ge koketšo ya soya (extension) e ka fokotša mohlodi wa dinama tšeo, makhura le kolesterolo (cholesterol) le yona e a fokotšega. Matlafatšo (fortification) ya divitamine le diminerale e ka dirišwa go tšweletša ditšweletšwa tša soya tše di lekanago le proteine ya diruiwa (animal protein) ka phepo; boleng bja proteine bjona bo šetše bo nyakile go lekana. Proteine ya merogo (textured vegetable protein) ye e theilwego godimo ga soya, ye e dirišwago bjalo ka kemedi ya nama, e šetše e dirišwa mengwaga ye e fetago ye 50 go ntšifatša nama ye e šitšwego ka mokgwa wo a sa turego ntle le go fokotša mohola wa yona wa phepo.
Dinawasoya di dirišwa gape mo go ditšweletšwa tša intasteri tše di akaretšago dioli, dišepe, dikgabiši (cosmetics), direkhu (resins), mehuta ya diplastiki, dienke, dikrayone, ditološi (solvents) le diaparo. Oli ya nawasoya ke mothopomogolo wa payotisele (biodiesel) kua Amerika ka go bopa karolo ya 80% ya tšweletšo ya payotisele ya gae nageng yeo. Go feta fao dinawasoya di dirišwa bjalo ka sebediša (fermenting stock) tšweletšong ya mohuta wa bjalwa bja vodka.