Daar is meer faktore wat ’n invloed op taalverskuiwing het. Voor 1914 het dit byvoorbeeld nie soveel saak gemaak dat Hongaars in die Oberwart-omgewing ’n inheemse taal was nie, want dit was ’n amptelike taal. Toe dié status, en gevolglike staatsteun, ná 1918 wegval, het die demografiese marginalisering of minorisering tot die verswakte posisie van Hongaars bygedra.
Nog ’n faktor wat taalverskuiwing raak, is die taalkeuse van gesinne in veral taalgemengde huwelike. In die 19de-eeuse Kaapkolonie het sommige Afrikaners in die oorwegend Engelse stede soos Kaapstad verengels, maar party afstammelinge van die Britse setlaars op die Afrikaanse platteland het verafrikaans, veral wanneer hulle met Afrikaners getroud was.
Hoewel die verlies van funksies en status negatiewe gevolge vir ’n niedominante taal in ’n meertalige staat kan hê, veroorsaak dit nie altyd taalverskuiwing in die hele taalgemeenskap nie. Twee faktore kan dit beperk: ten eerste die houding van die sprekers teenoor hul taal en die mededingende taal, en ten tweede die getrouheid van die sprekers aan hul eie taal.
’n Positiewe houding teenoor die eie taal dien as steun vir pogings om dié taal binne ’n verskeidenheid domeine te gebruik, en dit verminder druk om die dominante taal aan te neem. Die status wat ’n taal internasionaal geniet, kan tot ’n positiewe houding bydra.
Taalverskuiwing as gevolg van ’n verlies van funksies en status kan net teengestaan word waar daar ’n redelik sterk mate van taalbewustheid en taalgetrouheid in ’n taalgroep bestaan, veral by die elite, wat in staat is om invloed uit te oefen deur middel van hul menings in die media, asook besluitneming wat die politieke en ekonomiese lewe raak.
’n Noodsaaklike voorwaarde vir taalhandhawing (dus alle optredes om die taal te behou en te bevorder) is ’n bewustheid van die bedreiging. Die leiers moet die gemeenskap bewus maak van die bedreigings maar tog nie op so ’n wyse dat dit tot ’n verlammende moedeloosheid en défaitisme lei nie.
Maar ewe noodsaaklik vir taalhandhawing is die wil om die bedreigde taal te laat voortbestaan. Die woord taalgetrouheid spreek eintlik vir homself, maar ’n omskrywing deur ’n baanbreker-ondersoeker van taalkontak, Weinreich (1968:99), is van pas. Hy noem dit na analogie van Kohn (1945:19) se definisie van nasionalisme ’n idée-force wat mense se verstand en hart vervul met nuwe gedagtes en gevoelens en hulle daartoe dryf om hul bewustheid in dade en georganiseerde handelinge om te sit.
Holmes (1992:69) meen dat taalverskuiwing stadiger verloop waar die sprekers ’n hoë waardering vir hul inheemse taal het. Waar die taal ’n belangrike simbool van volksidentiteit is, sal dit oor die algemeen langer behoue bly.
In die geskiedenis van Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ’n taalbewuste etniese nasionalisme ’n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red. Afrikaans en Hollands het funksies en status verloor en Afrikaans was vir baie Afrikaners én nie-Afrikaners ’n taal waarop hulle neergesien het. Maar Afrikaanse politici, predikante, joernaliste en onderwysleiers het, soos Zietsman (1992:192) dit stel, die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te bewaar. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword, en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag. Die taal en godsdiens was al wat hulle nog oor gehad het, en dít mog hulle nooit prysgee nie. Taalorganisasies, kerke, politieke partye, onderwysers- en vroueverenigings het aan die taalstryd deelgeneem.
Wat die laaste punt betref: in ’n moderne samelewing is dit nie altyd moontlik om beheer oor die taalgebruik in die huis uit te oefen nie. Dit geld veral vir die taal van die televisie, terwyl dit juis ’n beduidende faktor in taalhandhawing kan wees, iets waarvan die taalstryd in Wallis getuig. In die Walliese taalstryd van die 1970’s – beskryf deur skrywers soos Stephens (1978) – was die taalstryders oortuig dat “televisie die vernaamste moordenaar van die Walliese taal is” en “die belangrikste faktor wat ’n volk se kultuurkarakter vorm”. Gesinslede kan of wil nie noodwendig televisie kyk in die huistaal nie. Die Afrikaanse televisiekyker wat nie skotteltelevisie kan bekostig nie, is aangewese op die oorwegend Engelse programme van die SABC en e-tv.
Schlemmer vergelyk in sy ondersoek die getalle wit en bruin Afrikaanssprekendes en die getalle wit en bruin Engelssprekendes soos dit oor 15 jaar verander het. Die AMPS-ramings vir 1993, 1998, 2003 en 2008 word in Tabel 1 aangegee: (Klik op die tabel om dit te vergroot.)
Globalisering het voor- en nadele vir Afrikaanssprekendes. Entrepreneurskap bied in die globaliserende omgewing die moontlikheid om die mark te betree. Maar globalisering lei ook tot die verengelsing van hoëvlak-taalgebruik in die hele wêreld, wat die handhawing van veral niedominante tale soos Afrikaans baie moeiliker maak as in die verlede. Die funksies en status van Engels in die globaliserende wêreld maak die beheersing van Engels onontbeerlik.
Wat funksieverlies vir Afrikaans in die hand werk, is die feit dat Engels die werkstaal en omgangstaal in die meeste taalgemengde situasies in stedelike gebiede is, behalwe waar tolkdienste bestaan. In die reël is integrasie van sprekers van verskillende tale op die duur vernietigend vir niedominante tale. Dit blyk ook daaruit dat dubbelmediumonderwys in Suid-Afrika gou Engelsmedium word. Integrasie het in ’n polities-korrekte samelewing soos die Suid-Afrikaanse ’n mooi klank: Schlemmer (2010b) sê dat die middelklasse in die huidige postmoderne fase van liberale heerskappy verknog is aan integrasie en dikwels net nie verstaan waarom sekere minderhede dié besonder toonaangewende hemel van versoening sal wil verlaat om partikuliere identiteite aan te hang nie.
Verteenwoordigendheid is nadelig vir die sprekers van al die inheemse tale, maar dit tref Afrikaans nadeliger as die ander tale. Die rede hiervoor is dat rasseverteenwoordigendheid dikwels bewerkstellig word sonder dat dit enige nadeel vir die Afrikatale en hul sprekers inhou. Dit kan egter nie sonder enige nadeel vir Afrikaans en sy sprekers toegepas word nie.
Malan (2009) verwys verder na onlangse hofuitsprake wat die neiging toon om duidelike grondwetlike taalbepalings met minagting te behandel. In een van die sake was daar geen belangstelling hoegenaamd om die amptelike Afrikatale te bevorder nie, selfs in omstandighede waarin dit prakties sou wees. Sommige van die stellings van die hof kom bowendien neer op ’n pleidooi vir die afskaffing van Afrikaans as taal van rekord en daarmee saam die klein bietjie amptelike veeltaligheid wat nog in die howe oorgebly het. Die betrokke regter het gesê: