Regering het ‘min planne’ vir brose ekonomieEnoch Godongwana, minister van finansies (Foto: Elmond Jiyane/GCIS) Die Suid-Afrikaanse regering se planne het opgeraak en terwyl die land Donderdag in die mediumtermynbegrotingsraamwerk gewaarsku is dat armoede en werkloosheid kan toeneem, lyk dit nie of die regering enige idee het hoe om die ekonomie weer aan die gang te kry nie. Só sê Dawie Roodt, direkteur en hoofekonoom van die Efficient Groep, nadat die minister van finansies, Enoch Godongwana, gister sy eerste mini-begroting aan die parlement voorgelê het. Roodt was deel van ŉ aanlyn paneelbespreking van die Noordwes-Universiteit se sakeskool wat die beleidsraamwerk bespreek het. Hy sê meer as 18 miljoen mense ontvang reeds gewone toelae, nog sowat 9,5 miljoen mense ontvang die sogenaamde Covid-19-toelae, terwyl twee miljoen staatsamptenare ook ŉ inkomste van die staat kry. Dit beteken altesame 33 miljoen mense is vir hul inkomste van die staat afhanklik, terwyl daar maar 12 miljoen mense in die private sektor is wat belasting moet opdok. Roodt sê die minister se planne om besteding te besnoei, gaan die inkomste van nagenoeg 30 miljoen mense onder druk plaas en groot woede veroorsaak. Maar hy sê ook ŉ nuwe krisis, soos nog ŉ groot inperkingstyd, gaan Suid-Afrika in diep moeilikheid laat beland as ŉ permanente vorm van toelaag in werking gestel word. Prof. Michael Sachs, verbonde aan Wits, sê Suid-Afrika sit met massawerkloosheid terwyl die ekonomie stagneer. Hy meen die staat se reusebesteding aan maatskaplike toelae, gesondheid of onderwys is nie die kern van die probleem nie, maar eerder die feit dat die land nie genoeg beleggings lok nie. Dít terwyl staatsbeheerde ondernemings (SBO’s) soos Sanral en Eskom nog ŉ remskoen vir groei is. Volgens Roodt is die goeie nuus dat die staat nou geen ander keuse het as om te begin privatiseer nie. Dit word gesien in planne om derdepartye van volgende jaar toe te laat om by die staat se spoorstelsel in te skakel, en in die regulasies vir onafhanklike kragprodusente wat reeds verslap is. “Dit is nie deel van ANC-beleid nie, maar dit word gedoen omdat hulle geen ander keuse het nie. Die private sektor gaan aansienlik beter vaar en dit oorneem. Dit word stilletjies gedoen.” Hy sê in Suid-Afrika is daar ook al hoe meer tekens van ŉ parallelle staat wat op verskeie gebiede ontstaan. Wees realisties Hoewel die groeivooruitsig vir die huidige jaar op 5,1% staan, lyk die toekomsprentjie aansienlik donkerder en gemiddelde groei oor die volgende drie jaar op 1,7%. Isaah Mhlanga, hoofekonoom van Alexander Forbes, sê egter dit is veel beter om ekonomiese groei op ŉ realistiese syfer te grond. Hy sê die afgelope dekade het gewys wat gebeur as die begroting nié op ŉ realistiese syfer gegrond word nie. “Ek beskou dit as ŉ goeie strategie om realisties te begroot,” sê Mhlanga. Prof. Raymond Parsons, verbonde aan die NWU-sakeskool, maan egter dat groei van 1,7% bloot nie goed genoeg is nie. Hy sê meer mense moet uit die welsynstelsel gehaal en aan die werk gekry word – en die regering moet strategieë hiervoor ontwikkel. Een van die planne om die ekonomie ŉ hupstoot te gee, is om die land se kragprobleme te verminder, veral deur die oorskakeling na hernubare energie. Sachs sê die “groen oorgang moet met die grootste ywer nagejaag word”, maar hy waarsku dat dit ook met beduidende risiko’s vir die armste gemeenskappe in die land saamgaan. Hy sê terwyl daar gepraat word van ŉ billike oorgang, is dit moeilik vir ŉ steenkoolwerker in ŉ township wat skielik sonder werk sit, om te glo dat hy heropgelei en elders aangestel gaan word. “Dit is die werklike belange wat gebalanseer moet word. Ons het ŉ leierskap wat almal gelukkig en aan boord wil hou, maar aan die einde van die dag beland ons in ŉ skaakmatposisie.” Mhlanga sê dat 115 000 werksgeleenthede in die steenkoolbedryf verlore kan gaan as na ander energiebronne oorgeskakel word. Dié werkers ondersteun tussen hulle naastenby 600 000 afhanklikes en almal se lewensomstandighede gaan negatief geraak word. “Sonder ŉ oplossing daarvoor, of vir die R400 miljard wat Eskom aan sy krediteure skuld, gaan die oorgang nie billik wees nie,” sê Sachs. Hy sê selfs al duur die groen oorgang tussen 10 en 15 jaar, of selfs 50 jaar, gaan dit steeds onvoldoende wees as daar nie ŉ uitdruklike plan is om die oorskakeling te doen nie. Mhlanga sê mense kan nie aanneem hulle gaan wonderbaarlik werk kry nie, veral nie terwyl diegene wat pas hul werk weens die Covid-19-inperkingpandemie verloor het, nog geen oorgang na ŉ ander vorm van werk kon maak nie. Geen woord oor pensioene, NGV Een kwessie waarna Godongwane nie werklik verwys het nie en wat talle ekonome verwag het wél aandag in die begrotingsraamwerk sou kry, is die gedeeltelike onttrekking van pensioengeld. Vakbonde vra nou al geruime tyd dat mense toegelaat moet word om ŉ gedeelte van hul pensioengeld in ŉ krisistyd te gebruik Mhlanga en Roodt het albei meer besonderhede oor dié voorgenome plan verwag, maar die proses is oënskynlik nog nie veel verder nie. Roodt waarsku indien mense toegang tot die geld kry, hulle dit dalk as ŉ “teiken” kan sien en geld kan begin onttrek. Hierdie ontrekkings kan dan groot ontwrigting vir die spaar-ekonomie veroorsaak en Roodt sê dit is belangrik dat die minister die kwessie met omsigtigheid hanteer. Wat die voorgenome nasionale gesondheidsversekering (NGV) betref, sê Roodt geld is inderwaarheid by die departement weggeneem omdat hy dit nie bestee nie. “Die goeie ding van ŉ onbevoegde regering soos ons sŉ, is dat hulle ook nie ŉ slegte idee in werking kan stel nie.”