In 1991 het ek, as deel van my verpligtinge vir ’n meestersgraad in die teologie, by professor Danie du Toit ’n mondelinge eksamen oor die teologiese etiek gedoen. Een van die boeke wat ek vir die mondeling moes lees, was Alasdair MacIntyre se After Virtue. Dié boek, wat vir die eerste keer ’n dekade vroeër verskyn het, het heelwat gesprek in filosofiese en teologiese morele besinning ontlok en sedertdien ook groot invloed uitgeoefen. Die lees van die boek, en die gesprek met professor Du Toit daaroor, het in my ’n vraag (of reeks vrae) losgemaak wat ek graag in hierdie huldigingsbundel verder wil opneem.
Dit is nie net MacIntyre wat die afgelope dekades ’n ernstige aanval teen die morele projek van die Verligting geloods het nie. Die invloedryke werk van Stanley Hauerwas kan ook herroep word. Hauerwas kritiseer in talle geskrifte wat hy “die standaardweergawe van morele rasionaliteit” noem. Die kerngedagte van Hauerwas se kritiek is daarin geleë dat die etiese teorieë wat deur die Verligting gevormd is, se poging om objektiewe, universeel geldende en narratiefvrye norme, reëls en beginsels daar te stel nie genoegsaam met die partikulariteite van die morele persoon, asook die gemeenskappe en tradisies waarbinne daar geleef word, erns maak nie 2.
Die gedagte in hierdie artikel is nie om op die besonderhede van die kritiek van mense soos MacIntyre en Hauerwas te fokus nie. Dit is wel die mening dat hoewel die intensies, waarde en die impak van die talle variante van moderne etiese teorieë nie gering geskat moet word nie, daar ’n bepaalde armoede in hierdie benaderings is. Dit bied ’n te “dun” beskrywing van die morele lewe. “Etiek” (verstaan as die etiese metodologie wat so sterk deur Kant beïnvloed is) is inderdaad in ’n krisis. En die vraag beur na vore: Wat lê anderkant “etiek”? Hierdie vraag na weë tot meer gepaste etiese metodologieë geskiet uit die aard van die saak nie in ’n lugleegte nie. Dit hang ten nouste saam met die uitdagings van ’n mens se konteks en die bepaalde verbintenisse waaruit daar gelewe word.
As ’n mens kyk na die literatuur wat die afgelope tyd in die filosofiese en teologiese etiek verskyn het, is dit duidelik dat daar nie net kritiek teen modernistiese etiese teorieë is nie, maar ook ’n soeke na verdere weë. Hoewel daar talle moontlike benaderings is wat die moeite werd is om in hierdie verband meer indringend te ondersoek, wil hierdie artikel veral twee invloedryke benaderings van nader beskou. By gebrek aan beter begrippe word hierdie twee benaderings onderskeidelik met die begrippe tradisie en dekonstruksie benoem.
’n Tweede moontlik benadering wat invloedryk is en heelwat belofte inhou, kan met die term dekonstruksie benoem word. Sommige sal dalk wil praat van ’n postmoderne benadering. Die gedagte hieragter is dat die Verligting se etiese verhaal (met sy talle variante) te “groot” is. Dit vra om dekonstruksie. Baie persone wat skepties teenoor die gedagte van dekonstruksie staan, beskou dit as ’n afbrekende benadering teenoor tekste, tradisies en waarheid. Dit is anargisties en nihilisties en dus die vyand van verantwoordelike etiek. Die voorstanders van ’n etiek van dekonstruksie, daarteenoor, meen egter dat dekonstruksie nie dieselfde as destruksie is nie. Nee, dit is ten diepste eties en in diens van geregtigheid. Die term dekonstruksie word dikwels met die werk van Jacques Derrida verbind. Iemand wat sterk deur Derrida beïnvloed is, is John D Caputo. In die tweede deel van die artikel word nader gefokus op die werk van Caputo as ’n voorbeeld van ’n etiek van dekonstruksie, of, anders gestel, as ’n voorbeeld van die dekonstruksie van etiek. Daar word veral aandag gegee aan ’n werk van hom met die uitlokkende titel Against Ethics.
Hierdie twee benaderings het skynbaar, naas gemeenskaplike vyande, nie veel met mekaar in gemeen nie. Die laaste deel van die artikel vra egter of daar in die interspel tussen hierdie stemme nie tog ook verrassende konvergensies moontlik is nie. Daar word geargumenteer dat hierdie konvergensies ook belangrike implikasies het vir die gesprek in die teologiese etiek, asook vir die wyer etiese besinning met teologiese stemme as deel van die gesprek. Dié gedagtes word ondersoek in die lig van die worsteling met die soeke na ander of nuwe weë vir die teologiese etiek in die Suider-Afrikaanse konteks, ’n konteks wat uiteraard uit ’n pluraliteit van interweefde kontekste bestaan wat eweneens nie van ons globale situasie losgemaak kan word nie.
Om sy saak vir ’n herwaardering van ’n Aristoteliaanse benadering te verdedig, moet MacIntyre die spierkrag van hierdie benadering na vore bring. ’n Groot deel van After Virtue (asook sy latere werk) is dan juis ’n poging om hierdie etiese paradigma (wat strek vanaf die oorspronge in Homeriese geskrifte tot die Thomistiese vorm daarvan in die Middeleeue) in herinnering te roep. Om die konstruktiewe bydrae van After Virtue beter te verstaan is dit nodig om nader te kyk na ’n aantal belangrike begrippe wat in MacIntyre se werk neerslag vind. Vier begrippe is veral van deurslaggewende betekenis, te wete die deugde, praktyke, narratief en tradisie8. Daar word kortliks by hierdie uiters invloedryke begrippe van MacIntyre stilgestaan.