4.2 Riviere wat op die platorand ontspring
Vloeipatroon[wysig | wysig bron]
'n Rivier kan omskryf word as 'n natuurlike waterloop waarin die water in 'n selfgevormde bedding 'n weg baan vanaf hoër- na laerliggende dele. Die neiging van lopende water is om die laagsliggende deel te bereik, meestal die see. Sommige riviere stroom egter ook in mere sonder 'n afvoer en verdere waterverlies geskied dan slegs deur wegsyfering en verdamping.
Die primêre rede waarom lopende water oor die aardoppervlak beweeg, is swaartekrag. Water sal in die proses altyd die roete (pad) met die minste weerstand probeer volg, en afhangende van die aard van die terrein, die gesteente en die helling, sal dit die kortste moontlike loop na 'n laerliggende deel uitkerf. Die krag van lopende water is buitengewoon groot en dit kan in die neiging om tot 'n toestand van ekwilibrium te kom, in baie gevalle van die hardste gesteentes verweer.
'n Rivier kan by die oorsprong gevoed word met water uit verskillende bronne. In die hoërliggende gebiede is dit dikwels smeltende sneeu of gletserys. Dit kan ook gevoed word met water wat uit 'n ondergrondse bron na die oppervlak syfer (fonteine) of met water afkomstig uit 'n meer of 'n moeras. Sowat 30 % van alle reën wat op aarde val, keer deur middel van riviere na die see terug.
Dit word laminêre vloei genoem, en dit veroorsaak nie veel erosie nie. As die rivierbedding of stroomkanaal baie ongelyk en die stroomsnelheid hoër is, is die vloei van die water baie meer onreëlmatig. Wrywing met die rivieroewer, rivierbodem en materiaal wat meegevoer word, veroorsaak turbulensie (dwarrelende vloei). Turbulente vloei bring hoë erosie mee en die meeste riviere (veral ook Suid-Afrikaanse riviere) toon hierdie vloeipatroon.
Met die afloop van water word groot hoeveelhede klip en grond (veral in die steiler bolope) losgewerk en saam met die stroom afgevoer. Hierdie materiaal word die stroomvrag genoem. Die erosiewerkende krag van riviere speel 'n belangrike rol in die ontstaan van landskapvorme op die aarde se oppervlak. Wanneer daar 'n versperring van moeilik verweerbare of byna onverweerbare gesteente in 'n rivierloop voorkom, kan daar op die plek 'n waterval ontstaan.
Waterstand[wysig | wysig bron]
Die waterstand van 'n rivier wissel na gelang van die hoeveelheid reën, die tempo waarin sneeu en gletserys smelt, en word ook beïnvloed deur verdamping. Die snelheid en omvang van die water- stroming van 'n rivier hou verband met die klimaat en die reënvalspatroon.
Riviere wat deur gletserwater gevoed word, kry oor die algemeen 'n reëlmatige hoeveelheid water met 'n hoogtepunt in toevoer gedurende die lente wanneer die gletserys en die sneeu smelt. Die sogenaamde reënriviere is heeltemal afhanklik van die reënval in die bepaalde seisoene, en nie-standhoudende riviere is periodiek heeltemal of gedeeltelik droog ('n uiterste voorbeeld hiervan is die droë rivierbeddings of wadi's in woestyngebiede wat slegs enkele kere in talle jare na seldsame stortreëns water afvoer).
Fluviale siklus[wysig | wysig bron]
Die Amerikaanse geoloog Davis het aan die begin van die vorige eeu die teorie ontwikkel dat 'n rivier se stroomvallei deur verskillende ontwikkelingstadia gaan. Hy maak melding van 'n jeug-, volwasse en ou stadium.
Die boloop[wysig | wysig bron]
Die boloop (waar die rivier ontspring) is die trajek van 'n rivier wat die jong rivier genoem word, en word gewoonlik in die hoe berggebiede aangetref. As gevolg van die groot val oor 'n kort afstand (steil profiel) stroom die rivier buitengewoon vinnig en sny dit 'n diep V-vormige dal uit. Rotsstukke wat afgebreek het, kry deur onderlinge botsings op die rotsagtige rivierbedding reeds 'n afgeronde vorm. Die meegevoerde rotsmateriaal vergroot die erosiewerking van die jong rivier. As brokstukke in reeds gevormde gate in die rivierbedding vasgevang word, sal dit die gat verder uithol en kolk- of maalgate kan so ontstaan. 'n Reeks aaneengeskakelde kolkgate kan uiteindelik saam 'n kloof of 'n ravyn vorm. In die bolope is daar nag min materiaal gesuspendeer (suspensievrag) en die water is nog redelik helder. Die meeste materiaal word nog as redelike groot deeltjies op die bodem (bodemvrag) vervoer.
Die middelloop[wysig | wysig bron]
As die deurstroomde gebied boonop aan periodes van langsame opheffing en rus onderworpe is, kan rivierterrasse ontstaan. Gedurende die rusperiodes verbreed die dal deur sywaartse erosie. Kleinerige kronkels begin ontstaan, die stroom vloei stadiger en watervalle kom selde voor. Die takriviere in die omgewing is langer en die waterskeidings reeds verder weggeërodeer.
Die benedeloop[wysig | wysig bron]
Nie alle geoloë steun die fluviale siklusteorie nie, en volgens hulle moet 'n bepaalde siklus nie deur 'n geologiese proses soos die opheffing van 'n riviervallei versteur word nie. Indien dit wel gebeur, sal daar weer 'n sogenaamde verjonging moet plaasvind waarin die rivier weer opnuut 'n nuwe bedding of loop sal moet uitkerf. Die fluviale siklus bevat egter wel die belangrike konsep dat riviere deur progressiewe ontwikkelingstadia gaan.
Fluviale sediment[wysig | wysig bron]
Indien die oorsprong van 'n rivier in 'n gebergte lê, speel die lengteprofiel daarvan 'n belangrike rol in die afsetting van die stroomvrag. Die lengteprofiel dui die hoogte van elke punt van die waterloop aan bo 'n gekose verwysingsvlak (gewoonlik seespieël). Wanneer daar 'n ewewigtoestand bestaan, vorm die lengteprofiel van die rivier 'n vloeiende konkawe lyn wat in die benedeloop byna gelyk is en in die boloop naby die oorsprong baie steiler vertoon.
Vlegstrome[wysig | wysig bron]
Kronkelende (meandriese) riviere[wysig | wysig bron]
By 'n lae profiel met 'n redelik reëlmatige watertoevoer sal 'n rivier, veral in die laaglandgebiede kronkels of meanders begin vorm. Die rivier kies dan nie die kortste pad na die see nie maar loop via 'n aantal opeenvolgende draaie, wat teoreties elkeen min of meer 'n halwe sirkel behoort te vorm, na die kus. Die breedte van 'n meandriese rivier is min of meer konstant, maar dit is nie altyd ewe diep nie.
Vloedvlakte[wysig | wysig bron]
Sonder dam- en sluisbeheer bereik die meeste meandriese riviere elke jaar nadat die sneeu begin smelt het, of tydens die hoogtepunt van die reënseisoen, 'n sogenaamde hoogwaterstand waarin die watervolume te veel word vir die natuurlike bedding. Gedurende hierdie tydperk word daar dan natuurlike dyke of oewerwalle aan weerskante van die rivier afgeset.
Op dié manier word 'n vloedvlakte gevorm. Met herhaalde oorstromings word die hele valleibodem naderhand met afsettingsmateriaal opgevul. Dit kan selfs die vorm aanneem van slikplate wat honderde meters dik is, soos in die geval van die Mississippi. Hierdie vloedvlakte bestaan dikwels uit hoogs vrugbare landbougrond en word op 'n seisoenbasis intensief bewerk nadat die vloedwaters teruggetrek het.
Deltas[wysig | wysig bron]
Suid-Afrikaanse riviere[wysig | wysig bron]
Riviere wat die binnelandse plato dreineer[wysig | wysig bron]
Riviere wat op die platorand ontspring[wysig | wysig bron]
Van die grootste en standhoudendste riviere ontspring op die eskarprand in die oostelike deel van Suid-Afrika. Van hierdie riviere is die Tugela verreweg die belangrikste. Die riviere wat op die platorand tussen die Sneeu- en die Roggeveldberge ontspring, vloei deur 'n aantal poorte na die Indiese Oseaan. Riviere wat anderkant die Sneeuberg ontspring, is episodies van aard en vloei gewoonlik maar net 'n kort tydjie na die reën.
Riviere wat in die Geplooide Gordel ontspring[wysig | wysig bron]
Die Geplooide Gordel omvat die bergreekse in die suide van die Kaapprovinsie en die breë valleie tussenin. Onder die riviere wat hier ontspring, is die Breë- en die Bergrivier en sekere takke van die Gourits-, die Gamtoos- en die Sondagsrivier die belangrikste. Hierdie riviere volg hoofsaaklik die suidlopende valleie en heuwelreekse in teenstelling met die oos of weslopende riviere wat die Karoo dreineer.
Die belangrikheid van riviere[wysig | wysig bron]
Gemeenskappe en nedersettings het om en langs bevaarbare riviere ontwikkel. Paaie is aanvanklik ontwikkel as toegangswee tot riviere en in later jare tot diep in die 20ste eeu is groot moeite en koste aangegaan om die meeste groot riviere deur middel van kanale met mekaar te verbind. Voorbeelde van belangrike bevaarbare riviere is die Ryn, die Donau, die Wolga en die Mississippi. Hulle speel vandag nog 'n uiters betekenisvolle vervoerrol, hoofsaaklik omdat vervoer op riviere nog steeds goedkoper is as land- en lugvervoer.
In Suid-Afrika speel die bevaarbaarheid van riviere byna geen rol nie. Net die mond van die Buffelsrivier is goed bevaarbaar en vorm dan ook Oos-Londen se hawe. Die Breederivier is ook vir 'n redelike deel bevaarbaar, maar dit speel geen belangrike ekonomiese rol nie.