’n Monument en ’n gedenkteken is gewoonlik dieselfde ding. Met gedenktekens word gewigtige gebeurtenisse, belangrike mense of helde onthou. ’n Monument is eweneens ’n bouwerk wat opgerig is om ’n persoon of persone of ’n belangrike gebeurtenis te huldig, maar dit kan ook ’n struktuur wees wat vir ’n maatskaplike groep of groepe belangrik geword het omdat dit hul erfenis “lewend” hou (soos die Kasteel in Kaapstad). In hierdie artikel word ’n paar van ons land se bekende monumente bekyk. Daar is natuurlik nog etlike belangrikes wat nie hier bespreek word nie, maar wat moontlik in ’n latere artikel aan die beurt kan kom...
’n Gedenkteken wat veral in swart geledere groot emosie gaande maak, is dié vir die twaalfjarige Hector Pieterson. Hector is op 16 Junie 1976 doodgeskiet tydens die Soweto-opstand teen die gedwonge gebruik van Afrikaans in swart skole. Die gedenkterrein met ’n museum daarby is in Orlando-Wes, Soweto, nie ver van die plek waar hy geskiet is nie.
By die gedenkteken, wat buite die museum staan, is ook ’n vergroting (LINKS) aangebring van ’n aangrypende foto wat indertyd die wêreld ingestuur is. Dit toon hoe die sterwende Hector deur ’n medeleerling gedra word, terwyl Hector se suster langsaan haar hand paniekbevange voor haar uitsteek. Die foto is geneem deur Sam Nzima, destyds ’n fotograaf van die koerant The World in Johannesburg. Hector is daarna in persmotor na ’n nabygeleë kliniek gebring, maar is met sy aankoms dood verklaar.
• ’n Bondiger beskrywing verskyn in die afdeling “Die monument vir die Voortrekkers” in die Mieliestronk-artikel Verewig in klip
DIE Voortrekkermonument by Pretoria wat in 1949 ingewy is, is opgerig om die Groot Trek (1835-1843) in die Afrikaner se geskiedenis te gedenk. Dit ’n imposante granietstruktuur en ons land se grootste gedenkteken. Maar ondanks die haas gewyde eerbied waarmee dit deur talle bejeën word, was dit in die verlede ook al in omstredenheid gedompel toe die ontwerp skerp gekritiseer en as “outyds” bestempel is. Dit is selfs vernederend afgekraak en met iets soos “die kassie van ’n ou draadloos” vergelyk.
Die gedagte om ’n monument te bou om die Voortrekkers te huldig, is reeds in die 1800’s deur pres. Paul Kruger van die Zuid-Afrikaansche Republiek (die Transvaalse Boererepubliek) uitgespreek. Die bal is egter eers in 1931 aan die rol gesit toe die sogenaamde Sentrale Volksmonumentekomitee in die lewe geroep is met die doel om uitvoering aan die gedagte te gee.
Die argitek was Gerard Moerdijk (1890-1958), die Suid-Afrikaans-gebore seun van ’n Nederlandse immigrant. Moerdijk het in sy loopbaan ook meer as tagtig opdragte vir kerkgeboue ontvang, terwyl die Reserwebank in Bloemfontein en die Merensky-biblioteek (Universiteit van Pretoria) onder sy ander argitektoniese prestasies tel.
Deur die hoofingang betree die besoeker die 30 meter hoë gewelfde Heldesaal, waarvan die mure bedek is met 'n fries van 27 terrazzowerke. Dit beeld die geskiedenis van die Groot Trek uit met verwysings na die Voortrekkers se daaglikse lewe en handelinge. In die middel van die vloer van die Heldesaal is ’n groot ronde opening waardeur die Senotaaf in die Senotaafsaal gesien kan word.
Die Senotaaf in die middel van die Senotaafsaal is veral om een rede besonder interessant. Elke jaar om twaalfuur op 16 Desember skyn ’n sonstraal deur ’n opening in die gewelf aan die bokant van die gebou en val dit in die middel van die Senotaaf op die woorde “Ons vir Jou, Suid-Afrika”. (Die sestiende dag van Desember—tans Versoeningsdag—is vroeër Geloftedag en nog vroeër Dingaansdag genoem en in ere gehou. Dit was om die Voortrekkers se gelofte gestand te doen om dit as ’n dankdag te vier indien hulle die Zoeloe-magte van Dingaan sou verslaan—wat dan ook op 16 Desember 1838 by Bloedrivier gebeur het.)
Die Senotaafsaal is met die vlae van die Boererepublieke versier en bevat muurtapisserieë en verskeie vertoonkaste met artefakte van die Groot Trek. Teen die noordelike muur is ’n naaf met ’n lantern wat sedert 1938 brandend gehou word toe die Simboliese Ossewatrek gehou is. Om die Groot Trek van honderd jaar vroeër te gedenk, was daar in 1938 weer verskillende geselskappe wat met ossewaens deur die land getrek het en daarom is dit die Simboliese Ossewatrek genoem. Ontleders sê hierdie eeufees het ’n besondere rol gespeel om die Afrikaners as ’n volk te herenig. Die wawiele het sinnebeeldig op die spore van die Voortrekkers voortgerol na Monumentkoppie in Pretoria, waar die fondamentsteen van die Voortrekkermonument gelê is.
Nadat Marthinus Theunis Steyn, gewese president van die Vrystaat, die oproep gedoen het dat ’n monument opgerig moet word ter nagedagtenis van die vroue en kinders wat in die konsentrasiekampe dood is, is in Februarie 1907 op ’n konferensie in Bloemfontein besluit om £10 000 vir die oprigting van ’n gedenknaald in te samel. Die hoogs verarmde Afrikanervolk het gereageer ondanks die geringe middele tot sy beskikking en vier jaar later was meer as die vasgestelde bedrag bymekaar.
Aan die voorkant van die naald is die roerende beelde van twee vroue, een wat ’n sterwende kind vashou. Die as van die Britse skryfster en filantroop Emily Hobhouse (1860-1926), wat soveel vir die lydende Boerevroue beteken het, rus in ’n urn in die basis van die naald.
Daar is ook enkele grafte binne die ringmuur, onder meer dié van pres. M.T. Steyn, wat in 1916 oorlede is kort nadat hy ’n toeval gekry het terwyl hy besig was om ’n kongres van die Oranje-Vrouevereniging toe te spreek. Ook genl. Christiaan de Wet, wat hom besonder onderskei het in die Boere se beweeglike guerrillastryd teen die Britte, is hier aan die voet van die Vrouemonument begrawe.
DIE Rhodes-gedenkteken is opgerig ter ere van Cecil John Rhodes (1853–1902), Brits-gebore sakeman, mynmagnaat en politikus, wat in sy leeftyd ’n groot rol in die Suid-Afrikaanse geskiedenis gespeel het. Hy was onder meer eerste minister van die Kaapkolonie (vandag die provinsies Wes-Kaap, Oos-Kaap en Noord-Kaap) en die stigter van die internasionaal belangrike diamantmaatskappy De Beers. Hy is indertyd as een van die rykste mense op aarde beskou.
Die Rhodes-gedenkteken is teen Duiwelspiek in Kaapstad opgerig, in ’n deel van die Kaap waar Rhodes groot dele grond besit het waarvan hy die meeste as erflating aan die nasie bemaak het. Dit staan op die plek waar Rhodes ’n houtbank gehad het van waar hy na Tafelbaai in noorde, Valsbaai in die suide en die Hottentotsholland-berge in die ooste kon tuur.
Die gedenkteken, gebou met Kaapse graniet wat op Tafelberg uitgegrawe is, het ’n tempelagtige vorm en is sonder ’n bepaalde funksie ontwerp, behalwe dat dit die besoeker tot heroïese denke en patriotiese emosie moes aanspoor. Altesaam 49 trappe, een vir elke jaar van Rhodes se betreklik kort lewe, lei op tot ’n U-vormige monument van pilare, met ’n borsbeeld van Rhodes deur John Macallan Swan.
Die beeld van die sentrale vrouefiguur is deur befaamde Suid-Afrikaanse beeldhouer Coert Steynberg geskep. Sy versinnebeeld godsdiensvryheid deurdat sy ’n Bybel in haar een hand en ’n gebreekte ketting in haar ander hand vashou.
Die Hugenote wat hier gehuldig word, was minder as 200, slegs ’n Gideonsbendetjie as ’n mens hulle vergelyk met die meer as 400 000 Franse Hugenote wat vanweë hul Protestantse godsdiens vervolg is, uit Frankryk gevlug het en hulle elders ter wêreld gevestig het. Maar vir die jong Kaapse nedersetting was die sowat 200 destyds ’n aansienlike groep.
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution 2.5-lisensie, wat vrye gebruik vergun mits die nodige erkenning gegee word.
DIE Afrikaanse Taalmonument, teen die suiderhang van Paarlberg in die Boland-streek van die Wes-Kaap, is op 10 Oktober 1975 amptelik onthul. Dit gee erkenning aan die kleurryke wortels van Afrikaans en die mense wat die taal praat.
Die Paarl was die aangewese plek om só ’n monument op te rig, omdat die stryd hier begin het om Afrikaans as skryf- en kultuurtaal te vestig. Hoewel die taal reeds lank in Suid-Afrika gepraat is nadat dit in die latere 1600’s en vroeë 1700’s hier uit Nederlandse dialekte ontstaan het en ook deur ander invloede gevorm is, wou baie mense eenvoudig nie aanvaar dat dit ’n afsonderlike taal is nie. Vir hulle was dit eerder ’n “agterlike” dialek.
’n Klompie begeesterde Paarliete sou egter die aanvoorwerk doen om die teendeel te bewys en te toon dat Afrikaans nie terug hoef te staan vir enige ander taal as dit by seggenskrag en die verwoording van edel gedagtes kom nie. Lees meer hieroor in die Mieliestronk-artikel oor die oorsprong van Afrikaans.
Die Afrikaanse Taalmuseum in die Paarl self was die huis waarin die veldtog op 14 Augustus 1875 sy beslag gekry het om Afrikaans uiteindelik as volwaardige letterkundige, wetenskaplike en teologiese taal erken te kry. Byna presies ’n eeu daarna is die Afrikaanse Taalmonument onthul. Die onthulling was ook ’n halfeeu ná die amptelike erkenning van die Afrikaanse taal in Suid-Afrika in 1925.
C.J. Langenhoven het naamlik in 1914 reeds die opgang van Afrikaans as skryftaal vergelyk met ’n ry pale wat ’n snelstygende boog beskryf. Vir N.P. van Wyk Louw was Afrikaans weer onder meer “die taal wat vir Wes-Europa en Afrika verbind; dit suig sy krag uit die twee bronne; dit vorm ’n brug tussen die groot helder Weste en die magiese Afrika...”
Die monument bestaan gevolglik uit groter wordende suile en holvormige en bolvormige strukture wat die verskillende invloede op Afrikaans versinnebeeld. Die Europese oorsprong, die Afrika-invloede en die Maleise taal en kultuur word betrek, terwyl die Republiekwording van Suid-Afrika in 1961 en die Afrikaanse taal self ook in die simboliek verteenwoordig word. Die argitek het destyds in sy openingstoespraak gesê: “Hierdie is nie ’n monument vir mense nie, hierdie is ’n lewende simbool vir ’n lewende taal, Afrikaans.”
Dr. Ben Ngubane, gewese minister van kuns, kultuur, wetenskap en tegnologie, het die monument in September 1994 in die geselskap van die argitek, Jan van Wijk, besoek. Nadat Van Wijk die inklusiewe simboliek daarvan aan Ngubane verduidelik het, het dié gesê hy hoop dat dit eendag die Taalmonument vir alle Suid-Afrikaners sal word. Dit spreek boekdele van ’n struktuur wat in die verlede al so neerhalend ’n monument vir die Afrikaner-nasionalisme genoem is eerder as ’n monument vir die Afrikaanse taal.
LINKS BO: Die 1820-Setlaarsmonument met die standbeeld van ’n setlaarsgesin (REGS BO) wat by die ingang tot die monument aangebring is.
DIT moes geen gedenkheiligdom wees nie. Ook nie ’n monument wat groepsbelange sou bevorder of vyandskap laat voortbestaan nie. Só is besluit toe besin is oor die oprigting van ’n monument ter ere van die sowat 4000 setlaars van Brittanje wat hulle in 1820 in die Oos-Kaap kom vestig het en wie se nasate deur die jare so ’n groot rol in Suid-Afrika gespeel het.
In hierdie doel het 1820 Foundation, die liggaam wat vir die 1820-Setlaarsmonument verantwoordelik is, kennelik geslaag, want sedert sy opening op 13 Julie 1974 is dit ’n vergaderplek vir baie soorte aanbiedings en opvoerings.