Arbeidsmarkliberalisering is noodsaaklik vir indiensneming en groeiDeur Martin van Staden Martin van Staden (Foto: Verskaf) Die Suid-Afrikaanse arbeidsregstelsel maak dit vir kleinsakeondernemings moeilik, indien nie onmoontlik nie, om aan arbeidswette te voldoen. Dit plaas ook ŉ relatief hoër kostelas op hulle as op groter ondernemings. Dit lei daartoe dat minder mense in kleinsakeondernemings in diens geneem word en bring dikwels mee dat klein besighede nie geformaliseer word nie en daarom sekerlik nie aan die wetgewing voldoen nie. Kleinsakeondernemings is nietemin die land se grootste indiensnemers. In hulle lê ŉ geleentheid om die werkloosheidskrisis op te los, as die landswette dienooreenkomstig aangepas word. Só sê die skrywers van Laws Affecting Small Business: Labour, wat deel is van ŉ reeks boekies wat die Vryemarkstigting uitgee. Die navorsing in die LASB-boekies dek agt terreine van staatswetgewing en -regulering wat die vestiging en groei van kleinsakeondernemings in Suid-Afrika belemmer en benadeel. Die skrywers voer aan – die sogenaamde “beskerming” in Suid-Afrikaanse arbeidswetgewing mag miskien van pas wees in die konteks van groot besighede en hul werknemers wat aan groot vakbonde behoort. Dit is verseker in die konteks van klein besighede onvanpas. Suid-Afrika se arbeidswetgewing plaas ŉ ondraaglike las op klein besighede, veral as hul eienaars ongeletterd is of minstens nie geletterd is in die taal van die reg nie. Klein besighede is die grootste werkgewer in die land vir jong, ongeskoolde en agtergeblewe persone, wat beteken daar is ŉ bogemiddelde omset van arbeid in dié ondernemings. Hiervoor is daar verskeie redes, onder meer dat die luuksheid om vooraf te bepaal of die werksaansoeker goed by die besigheid sal inpas, nie vir kleinsakeondernemings beskikbaar is nie. Ook omdat werknemers kleinsakeondernemings as toetsgronde sien, waar hulle ervaring kan opdoen voordat hulle na groter ondernemings aanbeweeg. Beter geskoolde werksoekers beweeg na groter ondernemings aan waar hulle groter voordele kan ontvang, terwyl minder geskoolde en ongeskoolde werksoekers na kleinsakeondernemings neig. By groot besighede gaan kandidate na verskeie onderhoude en moet hulle verwysings en gedetailleerde CV’s aan menslikehulpbrondepartemente voorlê. Dit verseker dat ŉ kandidaat die regte persoon is vir ŉ pos en by die maatskappykultuur inpas. Kleinsakeondernemings, aan die ander kant, het dikwels nie dié geriewe nie en neem dus ŉ risiko aan wanneer hulle nuwe aansoekers aanstel. Werkgewers gebruik hul instink om nuwe werknemers te keur en werk op ŉ grondslag van probeer-en-tref in die hoop dat die nuwe persoon wel uiteindelik goed by die onderneming sal inpas. As dit nooit gebeur nie, moet die kleinsakeonderneming in staat wees om die werknemer te laat gaan, sonder om in die proses ŉ groot hoeveelheid tyd en geld te bestee – twee luukshede wat talle kleinsakeondernemings in Suid-Afrika nie vandag het nie. Gegewe die risiko wat kleinsakeondernemings moet aangaan (en bereidwillig en gretig is om aan te gaan) om onervare personeel met swak of geen geskiedenis van vorige indiensneming nie aan te stel, behoort hulle as Suid-Afrika se “arbeidslaboratoriums” beskou te word. Hulle kan dié funksie egter nie in die huidige omgewing van knellende arbeidswetgewing verrig nie. Dit is meesal kleinsakeondernemings, nie groot ondernemings nie, wat by CCMA-geskille betrek word. Is dit dan verbasend dat klein besighede toenemend skepties raak oor die risiko om mense aan te stel wat miskien later blyk nie goed by hul onderneming in te pas nie? Hulle raak toenemend afkerig van risiko (ŉ gevaarlike verskynsel in ŉ land met ŉ hoë werkloosheidskoers) aangesien hulle nie teen groot vakbonde se regspraktisyns te staan wil kom wanneer hulle self waarskynlik geen regskennis het nie. Vakbonde se regsverteenwoordigers slyp hul vaardighede in geskille met die regsverteenwoordigers van groot korporatiewe instellings en gebruik hierdie vaardighede dan later teen kleiner werkgewers wat nooit naastenby met ŉ regshandboek kennis gemaak het nie. Dit is intimiderend, veral wanneer stakings ook nog dreig. Met dié soort ontmoediging van werkskepping moet onmiddellik weggedoen word. Suid-Afrika se werkloosheidskoers staan op 44.1% (volgens die uitgebreide definisie). Dis byna die helfte van die bevolking van werkende ouderdom, wat beteken drastiese ingryping – van die regte soort – is dringend noodsaaklik. ŉ Vraag na arbeid onder kleinsakeondernemings is die beste geleentheid om van die land se werkloosheidsprobleem ontslae te raak. Kleinsakeondernemings moet gevolglik van onvanpaste arbeidswette en -regulasies vrygeskeld word. In die teorie bestaan streng arbeidswetgewing natuurlik om kwesbare werknemers te beskerm. Die emosionele aantrekkingskrag van dié teorie sal natuurlik maak dat mense onmiddellik woedend reageer op die voorstel dat arbeidswetgewing verslap moet word. In werklikheid is kwesbare Suid-Afrikaners egter die grootste slagoffers van eietydse arbeidswetgewing, want dié wette en regulasies verdoem hulle tot ewigdurende werkloosheid. Die LASB-skrywers voer in die besonder aan dat werknemers toegelaat moet word om kontrakte te sluit wat hulle toelaat om afstand te doen van bepaalde aansprake wat hulle ingevolge Suid-Afrikaanse arbeidswetgewing het. Dit kan hulle doen wanneer hulle ŉ kwytskeldingsertifikaat vir werksoekers (jobseekers’ exemption certificate (JSEC)) van die toepaslike arbeidsdepartement of munisipale owerheid verkry het. Hulle moet natuurlik bereidwillig wees en die implikasies van dié besluit verstaan. Kleinsake-eienaars se grondwetlike reg op vryheid van assosiasie moet ook gerespekteer word. Die Wet op Arbeidsverhoudinge maak in verskeie opsigte inbreuk op daardie reg, byvoorbeeld deur kleinsakeondernemings te dwing om kollektiewe ooreenkomste wat in bedingingsrade gesluit is (tussen groot maatskappye wat die koste kan dra, en groot arbeidsvakbonde) na te kom, terwyl daardie partye nie self aan die onderhandelings deelgeneem het nie. Kleinsakeondernemings moet ook vrygestel word van ministers se sektorale bepalings, wat byna altyd geformuleer word met ryk, sigaarrokende kapitaliste in gedagte en nie sukkelende kleinsake-eienaars nie. Die knellende bepalings vir stakings en uitsluitings moenie op klein besighede van toepassing wees nie, en werknemers wat vir kleinsakeondernemings werk, moenie wetlik daarop geregtig wees om in solidariteit met werkers van ander ondernemings te staak nie. Laastens, en miskien die verstandigste van als, is dat kleinsakeondernemings vrygestel moet word van die nasionale minimumloon en enige ander sektorale minimumlone. Om mense uit die arbeidsmark te prys is een van die onverstandigste beleidsbesluite wat die Suid-Afrikaanse regering ooit kon neem. Hierdie aanbevelings, hoewel omstrede, sou ŉ groot duik in Suid-Afrika se werkloosheidsyfer maak indien dit in werking gestel sou word. Die LASB-boekies maak ŉ derde uit van die Vryemarkstigting se boek Radical Economic Transformation: The Legal Route to Economic Freedom, wat ŉ omvattende hervormingspakket aan die hand doen om die Suid-Afrikaanse ekonomie te laat groei en floreer. Die volledig boekie oor arbeid kan hier gelees word.