Die plek van litigasie in inter-gemeenskapsgeskilleIn die lig van die besondere belang van die soos verwoord in die opskrif hierbo en met waardering vir onder andere drie jong regslui, Péter Wassenaar, Cilliers Brink en Willem van der Schyff wie se menings in hierdie ruimte weergegee is, neem ek graag die geleentheid te baat om verder breedvoerig die kwessie toe te lig. Die onmiddellike aanleiding van die huidige gesprek oor die rol en plak van litigasie ten aansien van die belange die belange van ŉ gemeenskap – in die geval die Afrikaners – is die Malema “haatspraaksaak.” Ofskoon hierdie bydrae na die saak verwys, is die bedoeling daarvan om ŉ meer algemeen geldende uitklaring van die rol van litigasie met betrekking tot inter-gemeenskapsgeskille en die politiek te bied. Aanvaar asseblief my verskoning vir die feit dat hierdie bydrae ietwat lank is. ________________ ŉ Prima facie erg beledigende slagspreuk teen Afrikaners wat onder andere insluit dat Afrikaners (Boere) geskiet moet word, kan nie ligtelik opgeneem word nie veral gedagtig aan die volgende faktore: Teen hierdie agtergrond spreek dit vanself dat Afrikaners sal probeer verseker dat die slagspreuk hulle nie benadeel nie. Daarom is dit te begrype dat organisasies soos Afriforum en TLUSA besluit het om Malema daarvoor voor die hof te daag. Die saak is egter gekompliseer vanweë die feit dat die African National Congress hom met Malema vereenselwig het en as tweede respondent tot die saak toegetree het. Die ANC voer aan dat het by die saak betrokke geraak omdat sy erfenis is op die spel, want sê hulle, ŉ liedjie in Zoeloe waarin die woorde “Skiet die Boer” voorkom en wat tot hulle strydgeskiedenis teen die eertydse blanke bewind behoort, kom hierdeur in die gedrang. Hulle wil hulle stryderfenis bewaar en wil gevolglik ŉ verbod teen die liedjie verhoed. Hierby aansluitend voer die ANC aan dat “Boer” in die liedjie nie op Afrikaners betrekking het nie maar op die eertydse blanke bewind. Afrikaners en die applikante in die saak se vertolking van die slagspreuk as ŉ aanstigting van geweld teen hulle is derhalwe verkeerd. In die lig hiervan is dit duidelik dat waarmee ons in hier te doen het wesenlik ŉ geskil tussen gemeenskappe is naamlik tussen Afrikaners en (ŉ deel van) die swart meerderheid (soos verteenwoordig deur die ANC). Die aard van die geskil kan nouliks oorbeklemtoon word. Dit beteken dat dit verkeerd is om dit bloot te sien as ŉ geskil rondom Malema as individu. In die betoog van die amicus curiae in die Hooggeregshof is die onderhawige kwessie juis ook as so ŉ inter-gemeenskapsgeskil tipeer en is die vraag gevra of daar regsbeginsels bestaan wat inter-gemeenskapsbetrekkinge reël, en indien wel, wat dit behels. In wese behoort ŉ reg van inter-gemeenskapsbetrekkinge te bestaan in die onderlinge vergelyk tussen gemeenskappe waardeur die betrokke gemeenskappe erkenning aan mekaar verleen en in die besonder aan elkeen se veiligheid, kultuur, belange, historiese belewenis, toekomsverwagting en dat elke gemeenskap sal toesien dat hyself (kollektief) en sy lede op ŉ wyse sal optree wat nougeset by die vergelyk hou. Die staat, in die besonder ŉ plurale staat kan juis beskou word as die vergestalting van die openbare vrede wat op so ŉ vergelyk berus. Die noodsaak vir gesonde verhoudings tussen gemeenskappe word beklemtoon deur die feit dat die konflik tussen gemeenskappe veel groter verwoesting meebring as stryd tussen individue. Hierdie waarheid word onderstreep deur die volksmoorde en misdade teen die mensdom ook in die onlangse verlede waar mense juis vanweë die feit dat hulle tot ŉ bepaalde groep behoort uitgewis is en nie vanweë hulle individuele identiteit nie. Ongelukkig word inter-gemeenskapsgeskille nie geëien word vir wat hulle werklik is nie en verkeerdelik benader asof hulle wesenlik geskille tussen individue is. Gevolglik word sodanige geskille benader op ŉ grondslag soortgelyk as privaatregtelike geskille tussen individue en met behulp van die mees geykte middele wat die staatlike reg verskaf naamlik die howe. Howe is by uitnemendheid geskik om geskille van ŉ private, individuele aard te bereg. ‘n Individu teen wie ‘n bevel deur die hof verleen word, het nouliks ‘n ander keuse as om dit te gehoorsaam en is eenvoudig te swak om hom/haarself te verweer teen die uitvoerende gesag wat die hof in die afdwing van bevele bystaan. Sedert die aanbreek van die era van die oppermagtige grondwet in 1994 sien ons egter toenemend hoe litigante op grond van veral die grondwet tot die howe neem om ook geskille wat die belange van gemeenskappe raak te bereg op wesenlik dieselfde manier as geskille tussen individue. Hier onder tel geskille oor naamsverandering, die onderrigtaal van skole, en nou pas die veel besproke sogenaamde haatspraaksaak teen Malema en die ANC, ens. Die toevlug na die howe vir die beregting van hierdie geskille is gebaseer op ŉ bykans afgoddelike vertroue in die grondwet en die howe. Die grondwet is per slot van sake oppermagtig en bevat, so word blykbaar geglo, die volledige pakket van “verskanste” regte (en wetgewing kragtens die grondwet) om ook in die geval van inter-gemeenskapsgeskille heil vir die betrokke gemeenskap/pe te waarborg. Grondwetlike regte word objektief deur die howe toegepas, word geglo. Sodanige toepassing van die grondwet en sy regte lewer wesenlik net een korrekte uitspraak op, naamlik ŉ uitspraak wat reg en geregtigheid beliggaam. Daar is natuurlik nie so ŉ enkele korrekte uitspraak nie. Die blote feit dat die applikante en die respondente in die onderhawige (haatspraak)saak radikaal van mekaar verskil, is per slot van sake die duidelikte bewys daarvan. Terselfdertyd moet daar ook nie te breedsprakig verklaar word dat die huidige uitspraak van regte Lamont reg is nie. Daar was al vroeëre uitsprake wat net so reg gelyk het en ook die bron van blydskap was maar spoedig verkeerd geblyk het te wees. Die uitsprake is spoedig op appèl omgekeer en daarmee is die eertydse vreugde ook met teleurstelling vervang. Dink maar aan die saak van Ermelo Hoërskool toe die Appèlhof se uitspraak wat na baie se mening ook so reg was, ook met groot vreugde begroet is, net om spoedig daarna deur die Konstitusionele Hof (op baie oortuigende gronde) omgekeer te word. Volgens die geloof dat die howe inter-gemeenskapsgeskille net so goed as individuele geskille kan bereg, moet gemeenskappe wanneer hulle benadeel word, net so maak soos wat individue altyd gemaak het: nader ŉ prokureur, stel ŉ advokaat aan en prosedeer! Daarna sal die reg soos vervat in die grondwet in die howe objektief “sy loop neem”. Die hof sal ŉ uitspraak en bevel gee – ŉ voorspelbare en die enigste korrekte uitspraak, want die reg is per slot van sake duidelik. Die respondent teen wie die uitspraak gegee is, net soos altyd by individuele geskille, sal die bevel gehoorsaam of andersins met die dwingende mag van die uitvoerende gesag te doen kry. Die oortuiging dat die reg, in die besonder die grondwet deur bemiddeling van die howe net so geskik en doeltreffend is om inter-gemeenskapsgeskille bevredigend by te lê, is egter onrealisties, ongeldig en boonop nadelig. Wanneer dit kom by die bylê van geskille tussen gemeenskappe kan beregting deur die howe op grond van die grondwet en verbandhoudende reg hoogstens ŉ geringe komponent van ŉ veel breër strategie wees om tot ŉ meer gunstige vergelyk te kom. Die grondwetlik gebaseerde weg van litigasie vir die bylê van inter-gemeenskapsgeskille het verskeie wesenlike swakhede. Eerstens is dit onmoontlik om hofbevele teen ŉ hele gemeenskap af te dwing. Indien ŉ hele gemeenskap, byvoorbeeld diegene wat in en rondom die ANC versamel is, van mening is dat ŉ bevel verkeerd is en besluit om dit te verontagsaam, is dit onmoontlik om dit deur normale regsinstrumente en -kanale af te dwing. Die regstelsel met inbegrip van die howe en die meganismes wat die reg en hofbevele moet afdwing, is nie opgewasse om dit te doen nie. Trouens, hierdie meganismes kan nie ontwerp wees en is ook nie ontwerp om grootskaalse of algemene verwerping van die reg en verontagsaming van hofbevele te hanteer nie. Vir sodanige algemene of breë verontagsaming van die reg is daar net te min howe, aanklaers polisiemanne, balju’s ens om al die gevalle van regsverontagsaming die hoof te bied. Dit is inherent aan alle regstelsels dat hulle geanker is in die uitganspunt dat die reg algemeen gehoorsaam word en dat verontagsaming van die reg slegs by hoogste uitsondering voorkom. Dit is slegs daardie uitsonderings wat die howe en ander dienaars van die reg kan hanteer. Anders gestel, regstelsels is in die eerste plek gebou op instemming van die oorgrote meerderheid van diegene waarop die stelsel van toepassing is. Die reg is nie in die eerste plek op dwang gebaseer nie. Dwang is ook ŉ inherente element van ŉ regsorde maar vervul bloot ŉ sekondêre en aanvullende rol tot die primêre grondslag van instemming. Dwang word net gebruik om die klein getal – die uitsonderings – van delikplegers en misdadigers in gelid te kry. ŉ Regsorde en hofbevele wat nie algemene instemming en ondersteuning geniet nie, is illegitiem en kragteloos. Dit stort noodwendig onder die gewig van grootskaalse verontagsaming in duie. Sommiges mag aanvoer dat die betrokke reël of bevel wat algemeen verwerp en verontagsaam word tog reg en goed is. Daardie vermeende goedheid is egter irrelevant; in die besonder is dit juridies irrelevant, want reg (of ŉ bevel) wat algemeen verontagsaam word en nie afgedwing (kan) word nie, is per definisie nie meer geldende (positiewe) reg nie. Sodanige verontagsaamde “reg” is nie meer geldende reg nie en verkry eerder die karakter van onafdwingbare (en omstrede) moraliteit vir die deel van die bevolking wat daarmee saamstem. Vir die deel wat dit verwerp – in die onderhawige geval die ANC – het dit natuurlik nie eens die karakter moraliteit nie. Dit is presies hier waar die knoop lê met die hofbevel in die Malema haatspraaksaak. Malema kom dit na omdat hy besonder in die skyf is maar daarbenewens word dit algemeen verwerp. Dit is basies kragteloos en gevolglik nie werklik deel van die geldende positiewe reg nie. Die hof se bevinding dat die gewraakte woorde haatspraak uitmaak asook sy voortspruitende bevel is in die lig hiervan juridies kragteloos. Hierdie toedrag van sake bring aan die lig dat regsreëls, hofuitsprake en -bevele – en die meganismes waardeur die reg afgedwing moet word allermins die totaliteit van ŉ regsorde behels. Daar is talle bykomende kragte wat deel van die regsorde uitmaak en wat beslissend daarvoor is. Die wyse waarop die publiek of ten minste beduidende sektore van die publiek op die regsvoorskrifte en hofuitsprake reageer is net so ŉ belangrike, of meer korrek ŉ beslissende komponent van die regsorde. Daar heers ŉ betreklike algemene dog eng en verkeerde leke-beskouing van die reg wat nalaat om die beslissende relevansie van hierdie sosio-politieke kragter as inherente en beslissende faktor vir die regsorde te begryp en wat uitsluitlik op die regsvoorskrifte van die grondwet en wetgewing en op hofbevele gefikseer asof dié dinge die totaliteit van die reg verteenwoordig. Diegene wat hierdie eng beskouing van die onderskryf en wat versuim om gemeenskapsreaksies op regsvoorskrifte as beslissende deel van die regsorde te verreken, koester naïewe en onrealistiese verwagtings oor die winste wat met die regsvoorskrifte en hofbevele behaal kan word. Tweedens: Litigasie met die oog op die beskerming van ŉ gemeenskapsbelang, mobiliseer lede van die gemeenskap om hulle vertroue op die reg te plaas en letterlik in die regsproses te belê, wat hulle glo ŉ oplossing vir hulle probleme sal bied. Dit was by uitnemendheid die geval in die Malema-saak waar derduisende Afrikaners in vaste vertroue op die reg, die hof en hulle regsverteenwoordigers die saak gevolg het en finansieel daartoe bygedra het. Wesenlik dieselfde, weliswaar tot ŉ mindere mate het in die saak van Ermelo Hoërskool gebeur. Laasgenoemde het op teleurstelling uitgeloop. Die hof kon die skool nie enkelmedium Afrikaans hou nie want die skool was nie vol nie. Die Afrikaanse gemeenskap self het nie ŉ strategie van selfstandige optrede gehad om die skool te vul en dit sodoende Afrikaans te hou nie. Vanweë ŉ sosiale faktor – die feit dat die skool net halfvol was – kon die reg en die hof waarop soveel vertroue geplaas is, nie die hulp verleen wat geglo is dat dit sou verleen nie. Die opgewonde vertroue in die reg wat daar met die uitspraak van die Appèlhof ten gunste van die skool geheers het, het spoedig plek gemaak vir teleurstelling en hulpeloosheid met die uitspraak van die Konstitusionele Hof. Vandag is die skool lank reeds parallelmedium. Met die haatspraaksaak is daar ongeëwenaarde geloof (en bedrae geld) in die reg gemobiliseer. Die hof moes ter uitvoering van regsvoorskrifte ŉ slagspreuk met die strekking dat Afrikaners geskiet moet word, stopsit. Die hof gelas toe inderdaad tot vreugde van baie dat dit gestop moet word. Nogtans duur die verbode dreunsang steeds voort en is daar tot dusver geen teken van ŉ poging van wie ook al om die bevel af te dwing nie. Die voortgesette gebruik van die verbode slagspreuk en die verstaanbare dog magtelose passiwiteit waarmee dit begroet word, toon grafies die juridiese leegheid van hierdie hof-oorwinning aan. Wat dus nou gemaak na die Pyrrhus-oorwinning – hierdie skynsege? Die vlietende vreugde maak terstond plek vir verbystering en radeloosheid en laat die oorwinnaars sonder uitweg. Net soos na die Ermelo-saak is daar naas teleurstelling, en in die afwesigheid van ander strategieë, geen ander uitweg nie. In die afwesigheid van ŉ ander strategie naas ŉ beroep op die reg en die hof bring die skyn-regsoorwinning die risiko mee dat die ondersteuning wat vir die regstrategie gemobiliseer is, gaan taan aangesien die ondersteuners voor hulle oë sien dat die regstrategie nie vrugte afwerp nie. Dit is natuurlik goed dat ondersteuning gemonster word – ook deur ŉ hofsaak – maar om die ondersteuners te behou moet die litigasie deel vorm van ŉ breër strategie en in die eerste plek vir so ŉ breër strategie gemobiliseer word. Derdens, is aan my persoonlik probeer verduidelik dat Afrikaners die voorbeeld moet volg van die swart Amerikaners wat sedert die 1950’s suksesvol van die howe gebruik gemaak het om rassediskriminasie teen hulle te beëindig en hulle burgerregte af te dwing. AfriForum is ŉ burgerregte-organisasie, wat ook deur die howe in die belang van ŉ minderheid burgerregte probeer opeis. Teen hierdie agtergrond is die versoeking groot om die Afro-Amerikaners se hof-optrede as ŉ voorbeeld te sien vir wat Afrikaners te doen staan. Die voorbeeld van die litigasie-strategie van Afro-Amerikaners is egter geheel en al onvanpas. Dit is gebaseer op drie ineengeweefde dwalings: Die Amerikaanse howe se gunstige regspraak vir die Afro-Amerikaners dien ter illustrasie hiervan. Hierdie uitsprake is gegee te midde van die groeiende oortuigings in die VSA oor rasse-gelykheid en gelyke behandeling van alle persone ongeag ras (of geslag) asook van ŉ toenemende afkeur in enige vorm rasse-segregasie en rasse-diskriminasie teen Afro-Amerikaners. Die howe was nie uit pas met die toongewende opvatting sonder Amerikaners nie. Inteendeel, die howe het aan die toonaangewende opvattings uitdrukking gegee. Indien howe uitsprake gee wat indruis teen die dominante opvattings, vind dit eenvoudig nie aanklank nie. Die uitsprake word geïgnoreer en nie uitgevoer nie. Al wat die howe daardeur bereik is om hulle geloofwaardigheid in die oë van die dominante politieke kragte in die gedrang te bring en hulle eie kwesbare posisie teenoor die politieke vertakkings van staatsgesag (die wetgewer en die uitvoerende gesag) te verswak. Vandaar die verskynsel van die versigtigheid van howe in hulle verhouding met die ander vertakkings van staatsgesag – die verskynsel van regterlike terughoudendheid oftewel judicial deference. Die regterlike werk van die howe soos dit in hulle uitsprake neerslag vind, word derhalwe allermins net deur die werking van regsvoorskrifte bepaal. Hoe meer politiek-gevoelig ŉ saak is, des te meer deurslaggewend is die impak van die heersende politieke opvattings en kragte. Daar bestaan ŉ betreklike algemene leke-opvatting, gedeel deur baie regslui, wat dikwels geen begrip het van die deurslaggewende rol van die politieke kragte in die reg nie. Dis heel verstaanbaar. Regslui word per slot van sake opgelei in regsvoorskrifte. Op die meeste kry hulle vlietend in ŉ voorgraadse kursus in regsfilosofie ŉ bietjie te doen met die rol van die politiek in die reg. Wanneer hulle begin praktiseer is die oorgrote meerderheid sake ook politiek-ongevoelig en word die indruk ingeprent dat die uitslag van sake suiwer deur die regsreëls bepaal word. Gevolglik is hulle gewoonlik onkundig oor die rol van die politiek in die reg en totaal uit hulle diepte wanneer dit kom by politiek-gevoelige sake, soos geskille van die aard van ŉ inter-gemeenskapsdispuut wat by uitstek polities is. Hulle beskik gewoonlik eenvoudig nie oor die intellektuele gereedskap om geskille van die aard te begryp nie. Daarvoor is ŉ begrip nodig van die komplekse interaksie tussen die reg en die politiek. Kennis oor en vertroue in regsreëls en die grondwet is eenvoudig nie genoeg nie. In Suid-Afrika word van die regbank verwag om toenemend in pas met die dominante politieke kragte te kom. Die verskynsel is nie vreemd aan die politiek nie. Inteendeel, dit is eie aan alle politieke ordes om al drie die takke van staatsgesag nagenoeg met mekaar in gelid te kry en te sorg dat hulle dieselfde uitgangspunte deel. Hier te lande geskied dit kragtens die proses van transformasie en verteenwoordigendheid. Die proses is dalk meer opvallend as elders maar dit is wesenlik ŉ natuurlike verskynsel van die politiek wat homself oral voltrek soos wat (nuwe) dominante elites hulle op alle terreine van staatsgesag ingrawe. Om dus te dink dat die Afro-Amerikaners se hofstrategie as ŉ soort norm vir Afrikaners moet dien, is geheel onvanpas. Hulle het gery op die golf van die groeiende dominante opvattings tot hulle voordeel soos wat dit ook in die howe neerslag gevind het, terwyl Afrikaners te kampe het met groeiende dominante opvattings tot hulle nadeel, soos wat dit ook toenemend in die howe neerslag vind. Wat hierdie kwessie betref, is die posisie van die Afro-Amerikaners dus nie dieselfde nie maar juis die teenoorgestelde van die posisie van Afrikaners. Hierdie verduideliking bring aan die lig dat ŉ strategie vir die belang van ŉ gemeenskap, in die besonder ŉ minderheidsgemeenskap, wat totaal of hoofsaaklik op ŉ beroep op die reg en die voer van litigasie berus, wesenlik onvanpas is. Dit berus op: Daar is weliswaar plek vir litigasie maar dan alleen as ŉ betreklik geringe komponent van ŉ breër strategie vir ŉ gemeenskap gemik op: Litigasie as ŉ substrategie van beperkte omvang is alleenlik sinvol indien dit inpas by, en strook met ŉ breër politieke strategie wat op die bogenoemde boustene rus. Die haatspraaksaak behoort ook in hierdie terme gesien te word. Trouens, dit is juis die soort saak wat hom in die besonder daartoe leen om juis so ŉ plek in ŉ breë strategie van inter-gemeenskapsvergelyk te speel. Tans word daar egter met al die nadelige gevolge wat hierbo verduidelik is buitensporige vertroue op die reg in die besonder die grondwet en die hof geplaas. Dit spruit voort uit die grondwetlike heilsleer wat ek in die vorige bydrae verduidelik het. Daarvolgens het litigasie saam met die grondwet ŉ soort afgoddelike status verwerf, waarop ons, ons maar net telkens moet beroep. Ons word egter hard getref met die skyn van die hof-oorwinnings wat die heilsleer vir ons bring. Dit is noodsaaklik om die buitensporige vertroue op die grondwet, die reg en die howe drasties in te kort en te beryp dat litigasie bloot ŉ geringe plek inneem in ŉ breër politieke strategie waarna hierbo verwys is. Dit is hierdie strategie wat in plek gekry moet word en in ooreenstemming waarmee die grondwet en litigasie hulle regmatige dog geringe plek moet inneem.