Herman Lategan: Vat plase wat mense magteloos maak . . . | Netwerk24
Herman Lategan: Vat plase wat mense magteloos maak . . .
Deur Herman Lategan 26 Augustus 2018 00:03
magtelose, s.nw. Iemand wat magteloos is: Omdat die armes, die weduwees, die wese, die vreemdelinge gewoonlik ook die magteloses was, was hulle by uitstek die prooi van uitbuiting en verdrukking (Kerk en Samelewing, 1986, 28). – Woordeboek van die Afrikaanse Taal (A – SKOOI). Hoofredakteur: W.F. Botha.
So 30 jaar gelede was daar 'n gesiene boer wat 'n druiweplaas, Dassieshoek, in Lutzville, Namakwaland, besit het. Sy wingerde was vrugbaar. Die Olifantsrivier het langs sy grond gevloei.
Snags het hy dronk geword en sy vrou geslaan. Later het hierdie vrou 'n spook van haar vroeëre kleurvolle self geword. Die vrou se seun het skoolvakansies vir haar kom kuier. Hy is deur die boer 'n hoerkind genoem. Die kind is buite die eg gebore. Die boer het die kind geklap. As hy dronk was, het hy hom 'n moffie-
Sy ma het 'n mastektomie gehad. Haar man het haar gereeld met sy vuis op haar af bors geslaan.
Deur die dag as hy in die dorp gaan kuier het, was hy pure jintelman. Min het die dorpsmense geweet hoe ma en kind saans in vrees moes lewe. Deure waaragter hulle moes skuil, is met 'n byl afgekap. 'n Geweer is gereeld op hulle gerig.
Dan het ma en seun die koppie uit na die werkershuisies gevlug. Die boer was te dronk om hulle agterna te sit.
Die werkers was saggeaarde mense. Oor vele geslagte heen is hulle deur liefdeloosheid, vernederende armoede en die dopstelsel verrinneweer.
Hierdie einste mense se taalgebruik het later 'n groot invloed op die kind se liefde vir Afrikaans gehad.
Hulle was goeie mense wat die boervrou en haar "hoerkind" skuiling gegee het. Daar is laatnag stories in Namakwalandse Afrikaans om 'n vuur vertel. Hulle het roosterkoek oor die vlamme gemaak.
Anna-John en haar man, John Meerkat, was veral groot elegiese storievertellers wat onder ander omstandighede skrywers kon geword het.
Hulle, soos die ander werkers op die bult, het gereeld in die wingerde waar hulle gewerk het onder die boer se sambok deurgeloop. Hy het hulle pak gegee totdat hulle hard soos kinders gehuil het.
Op dieselfde plaas is hierdie nou ontslape boer se susterskind, Martin Visser, die nuwe baas van die plaas. Hy is deur regter Nathan Erasmus lewenslank tronk toe gestuur vir die moord op 'n seisoenwerker wat hom geld geskuld het.
Adam Pieterse ("Mannetjies Diktoon") is deur Visser met 'n graaf in sy werkershuisie doodgeslaan. Hy het sy lyk deur 'n venster gedruk, hom agter sy motorfiets vasgemaak en op die pad na sy pa se naburige spogplaas, De Hoek, gesleep.
Daar het hy vir twee van Pieterse se vriende gesê: "Julle twee hoerkinders, maak hom toe."
Hulle moes hom begrawe onder harde rooi sand, langs die Olifantsrivier, daar waar hulle gewoonlik skaapvelle en ou dooie honde begrawe het. Later toe hulle sy ontbindende liggaam gevind het, is ontdek sy geslagsdele en sy perineum was vermink, sy brein papgeslaan.
Daardie vrou en haar "hoerkind" wat jare gelede op dié plaas gebly het, was ek en my oorlede ma, Maria. Nou wonder ek: Moet so 'n plaas nie onteien word nie?