Die einde van eiendomsreg in Suid-Afrika?Deur Stefan Pieterse Een swaeltjie maak nie ŉ somer nie, maar waar ŉ rokie trek, is daar gewoonlik ŉ vuurtjie. Hierdie gesegde is wel beide kante toe waar, maar het die nagenoeg 8,6 miljoen swart en 1,1 miljoen wit huiseienaars werklik rede om te vrees hul eiendom kan onteien word, of is hul vrese ongegrond? Meer spesifiek: Staan die wetsontwerp op onteiening in isolasie, of is daar ander wette en hofuitsprake wat reeds privaat eiendomsreg in Suid-Afrika aftakel? Indien wel, hoe word dit gedoen? AfriSake het vyf onlangse wette/ontwikkelings in die reg oor die laaste drie jaar bestudeer om die algemene tendens van eiendomsreg in Suid-Afrika te bepaal. (Lesers moet asseblief kennis neem daar is tans meer as ŉ dosyn verwikkelinge, wat ongelukkig weens lengtebeperking nie almal bespreek kan word nie.) Huidige status: Is in Maart 2016 aan die Nasionale Raad van Provinsies vir goedkeuring voorgelê. Gevare: ŉ Wye verskeidenheid staatsorgane kan enige eiendom onteien solank dit in openbare belang iis of ŉ openbare doel het. Die breë definisie van eiendom word aanvaar en eienaars sal hul bates op eie koste moet beskerm. Onteiening kan voor betaling plaasvind. Markwaarde van eiendom is slegs een van vyf faktore wat gebruik word om eiendom se waarde te bepaal. Huidige status: Uitspraak is op 18 April 2013 deur die hoogste hof in Suid-Afrika (Konstitusionele Hof) gelewer. Hierdie uitspraak is bindend op elke ander hof in die land. Gevare: Die hof het bevind dat ontneming deur die staat, anders as onteiening, nie vergoeding deur die staat vereis nie, omdat die staat bloot as sogenaamde “bewaarder” optree en nie as nuwe eienaar nie. Die staat kan hierdie kaart dus meer gereeld in die toekoms speel. Huidige status: Bekragtig op 15 Desember 2015. Gevare: Staatsregulering word vergroot. Die wet is nie onderworpe aan die algemeen internasionale praktyk van billike en regverdige vergoeding nie. Die effek hiervan is dat buitelandse beleggers eerder (en met goeie rede) veiliger beleggingsgeleenthede buite Suid-Afrika soek. Huidige status: Bekragtig op 1 Julie 2014. Gevare: Die doel van die wet is om ŉ waardeerder-generaal in die lewe te roep om waardasiedienste aan die staat te lewer om die tempo van grondhervorming te versnel. Die onafhanklikheid van die persoon kan betwis word omdat hy/sy deur die staat aangestel en betaal word. Huidige status: Bekragtig op 1 Julie 2014. Gevare: Die sperdatum waarbinne eise ingestel moet word, word herhaaldelik uitgestel, wat toenemende onsekerheid oor eiendomsreg uitbrei. Die huidige afsnydatum is 30 Junie 2019. Hierdie wette sluit mekaar nie uit nie, maar ondersteun mekaar en moet saam met die regerende party se Nasionale Ontwikkelingsplan en verskeie ander wette/wetsontwerpe gelees word. Dan is dit eers duidelik die nuwe onteieningswetsontwerp is nie ŉ verlore swaeltjie nie, maar deel vorm van ŉ groot swerm. Dalk somer vir die staat, maar winter vir die res van Suid-Afrika.