Vroue is ook bedrywig in ou uitdrukkings | Netwerk24
Vroue is ook bedrywig in ou uitdrukkings
Deur Jana Luther 16 Augustus 2019 00:00
In ’n vorige rubriek (“Oor ‘Daantjie Donderbos’ en ‘Gits Frits’ ”, 19 Oktober 2018) skryf ek oor Gawies, Japies, Janne en Hendrikke: Afrikaanse mansname wat in ou uitdrukkings mense in die algemeen, en ook diere en gepersonifieerde dinge aandui. Op Vrouedag kom iemand daarop af en vra: Waar is die vroue dan?
Hulle is minder, maar ek kry vir Antjie, Bella, Bertha en Margriet, Martha, Saartjie, Sannie . . .
Van Anna kom die verkleiningsvorme Annatjie en Antjie: Antjie Somers, die “skaduwee van kinderbangmaak” (D.F. Malherbe), en Antjie Taterat, wat skinder.
“Tant Bella (of tant Bellie) staan op die stoep.” Dit hoor verkoue kinders sonder sakdoek.
Na Bertha Krupp, van die Duitse Krupp-dinastie, eens die grootste staal- en wapenbedryf in Europa, noem soldate tydens die Eerste Wêreldoorlog hulle nuwe houwitser: Dik Bertha, ’n swaarkaliberwapen tussen ’n lang kanon en ’n mortier. Vir Bertha het die Voortrekkers nie geken nie; hulle het ou Grietjie laat praat, en as pangeweer die blitsende Sanna.
Van Margaret(h)a kom ma(r)griet(jie), die naam van verskeie blommetjiestruike: bergmargriet, bloumargriet, geelmargriet, witmargriet. Ook Griet. Om verbasing, verwondering, skrik uit te druk, is korter beter: O (my) Griet! Grote/Goeie Griet(jie)!
By Humansdorp is Grietjie een van vele name vir die mierleeu.
By Humansdorp is Grietjie een van vele name vir die mierleeu. Met sy knyperagtige monddele maak dié vlerkinsek in los sand ’n tregterholte waar hy op sy prooi, miere en ander klein insekte, wag. “Grietjie, gee my koffie,” sê kinders glo wanneer hulle hom met ’n grasspriet uit sy gaatjie lok. Grietjie en Plietjie, niggies van Jan Rap en sy maat, is ek en jy, ons, ’n ieder en ’n elk. Wie swart Griet(jie) soen – of haar suster, Kaatjie Langnek, Langnekkaatjie – suip.
Van Dolly Varden, ’n modieuse flerrie in Charles Dickens se Barnaby Rudge, kom Oumagrootjie se “dolliwarie”, ’n hoed met ’n breë rand wat smaller loop na agter, kwistig met blomme versier. Nie die soort hoed wat ’n mens in ’n Dorkas se boks sal kry nie. Dié is, soos haar Bybelse suster, eerder bekend om haar goeie werke.
’n Leentjie is traak-my-nieagtig. Martjie Louw is volksetimologie vir martial law. ’n Sannie (van die plaas), word kwetsend gesê, is ongesofistikeerd, naïef.
In die Overberg is daar Mart(h)a, die son: Waar bly Marta vanmôre? Marta sit nog hoog. Marta sit al op die berg. Marta trek water. Marta trek haar kop weg.
Saartjie se saak het niks met jou te doen nie: “Man, dis Saartjie se saak. Skoert hier. Gaan weg.”
Catharina se Kaatjie is ’n kekkelbek. Kaatjie van die baan is ’n bok(kie) vir sports.
Vanaand kaatjie van die baan, môre dooi bobbejaan,” het die oumense gesê van ’n kind wat tot laat wakker bly, die volgende oggend vaak-vaak opstaan: Saans gousblom, smôrens molshoop. Koes, Kaatjie! Pasop! Maak jou reg vir gevaar. As alles reg is, is die kind se naam Kaatjie. Is alles gedoen, is dit Kaatjie en klaar.
Luther werk vir die Virtuele Instituut vir Afrikaans.
Meer oor: Jana Luther | Woorde | Taal | Afrikaans
Jantjies het hul al oral in die taal ingewurm
Komplekse woorde bewaar taalrelikwieë
’n Pampoen is veel meer as ronde vrug