Nuuskommentaar: Kan ANC nog reggeruk word of á-la-apartheid net vernietig word?President Jacob Zuma. Foto: SAPA Ongeveer ŉ kwart eeu nadat die vorige regering die laaste apartheidswet uit die wetboek verwyder het, is die vraag nou weer: Kan die ANC hervorm word, of net vernietig word? Vir baie mense was die minister van polisie se amateuragtige verslag oor Nkandla die laaste strooi. Dit is ongetwyfeld waar dat daar individue in die ANC is wat oor die potensiaal beskik om, sou hulle tot leiersposisies verkies word, die ANC tot ŉ groot mate op ŉ ander koers kan plaas. Maar hoe lank nog voordat die ANC onder sy huidige leierskap onomkeerbaar op die teenswoordige koers(loosheid) gelanseer word? En intussen is dit duidelik dat die wyse waarop Zuma die mag behou, daarop neerkom dat Zuma = die ANC is. As iemand twyfel, kyk maar hoe konsolideer die ANC selfs om die mees bedenklike saak agter Zuma in die parlement – ook mense wie se lojaliteit teenoor Zuma onder verdenking is, doen lustig mee aan hierdie Zuma-gedirigeerde koor en orkes. Die Wêreldbank het pas Suid-Afrika se groeivooruitsigte ten spyte van die positiewe impak van laer oliepryse maar bedroewend geskat weens die land se kragtekorte en beleidsonsekerhede. Soos wat oorle apartheid gerieflik soos ŉ kombers oor alles getrek word wat haper, so kan pres. Jacob Zuma se regeerwyse nou ook as ŉ gerieflike deken oor dinge wat verkeerd loop, getrek word. Zuma, op sy beurt, lê soms vindingrykheid aan die dag om heel onpresidensieel die blaam weg van homself te keer vir dit wat verkeerd is. Van Jan van Riebeeck, “Westerse konsepte” tot “die ander” kry die blaam en natuurlik apartheid en kolonialisme ook. Tydens die Zuma-bewind het die land skouspelagtig op die korrupsiepersepsie-indeks agteruitgeboer, soos op talle ander indekse waaronder die persvryheidsindeks en veral die persvryheidsindeks van Freedom House. Na berig word, is daar nou ook planne om die berugte snoerwet na ŉ stilswye van 18 maande te teken – ŉ stap wat tot ŉ kettingreaksie van agteruitboerdery op bykans enige indeks sal lei. Dit is so dat die ANC selfs na die uittrede van oud-pres. Nelson Mandela nog ŉ ruim “vakansietyd” van oorsese sentimente beleef het en die ANC meen dat dit nog bestaan. Diplomatieke en protokol-hoflikheid (en selfs ŉ trippie saam met die kwien op haar koets) word net te maklik verwar as aktiewe steun vir rampspoedige politieke manewales. Maar beleggers wil geld maak en terwyl korttermyn-strooptogte op die ekonomie in tye van warboel lonend kan wees, is langtermyn-belegging en stabiliteit dan nie gewaarborg nie. En die land betaal ŉ prys hiervoor. Is daar egter ŉ “regering in ballingskap” binne die ANC wat gereed is om dinge reg te ruk wanneer Zuma die toneel verlaat? En as daar is, wanneer gaan die Zuma-spook verdryf wees? By baie bestaan die hoop dat adjunk-pres. Cyril Ramaphosa die man is wat die ANC en die land terug op die regte pad sal lei. Ramaphosa is in ŉ moeilike posisie. Hy is beslis nie Zuma se eerste keuse as opvolger nie en word nou met die een “hospitaal-pass” na die ander onder druk geplaas. Die Lesotho-krisis is min of meer opgelos (voorlopig altans), maar Eskom en die e-tol is ander kwessies wat hom onder enorme druk plaas en aan sy voete van klei wegbeitel. En tot watter mate gaan hy die sondebok gemaak word met die Marikana-verslag? ŉ Verdere probleem is dat Zuma wel nou in sy laaste termyn as president is, maar nie noodwendig sy laaste termyn as president van die ANC nie. Zuma het reeds van die parlement ŉ verlengstuk van Luthuli-huis gemaak en daar is bitter baie en moontlik selfs ŉ tronksel, vir Zuma op die spel sou hy sy magsgreep op die regering verloor. Dit is teen hierdie agtergrond wat Paul Mashatile, voorsitter van die ANC in Gauteng, se “rebellie” teen die minister van polisie se omstrede Nkandla-verslag, met groot belangstelling gevolg gaan word. Kom Zuma en sy kornuite hard op Mashatile neer, vergroot dit die kanse dat die ANC met Zuma se swanesang Gauteng kwyt kan wees. ŉ Makliker uitweg is dalk om Mashatile gewoon te “kanaliseer” om die saak tot in die ANC se uitvoerende komitee te laat vorder en hom hier in ŉ Zuma-see te laat verdrink. Daar was immers tevore rebellies teen Zuma, soos die ontstaan van Cope wat ná ŉ belowende begin, nou ook tot die 1%-partytjies gereduseer is. Oor Agang se belowende begin wat nie eens tot die verkiesing gehou het nie, moet liefs min gesê word. Oor die volgende paar dae sal egter ook geoordeel kan word of Mashatile se rebellie die sluise laat oopgaan het. Of is Zuma se beergreep op die ANC so sterk dat hy steeds die latente kragte teen hom deeglik onder die duim hou? Zuma is ŉ meester van teer op kwessies. ŉ Onrusbarende aspek is die uitbuit van wat as “swart woede” bekend staan. Prof Jonathan Jansen het pas daarna verwys en Netwerk24 berig so daaroor: “Wanneer ŉ ‘verstommende aantal’ swart mense vir hom sê hy moet “die betekenis van woede in hul kultuur verstaan, sê hy: ‘Wel, ek sê te hel daarmee’.” Hy “bestuur eenvoudig hierdie tendense deur “die ander” te blameer, ongeag die gevolge en te hel met die ampseed en grondwet. En die gevolglike polarisasie in die land. So lank as wat die ANC hierdie soort “leierskap” duld, so lank kan die ANC nie van Zuma losgemaak word nie en moet dit nie verbaas wees as die houding daarbuite bestaan dat daar geen salf aan die ANC te smeer is nie en dat dit met alle mag gelooi moet word nie. Die alternatiewe leiers in die ANC het nou al soveel geleenthede verpas om te laat blyk “ons is nie ook so nie”, maar daar word eerder in die koor saamgesing. Intussen word die vreemde konsepte wat Zuma omarm, in die ANC ingebed wat ook die vraag laat ontstaan – kan Zuma se opvolger nog met die beste wil ter wêreld die ANC regruk? Hieroor is daar verskeie scenario’s. Hy kan dalk slaag, of hy kan gedeeltelik slaag en hierdie negatiewe kragte na die EFF afvoer, of hy kan oorweldig en ge-Mbeki word.