’n Oud taalonderwyseres laat weet my ’n bietjie meer as maand gelede dat sy besig is om te trek na ’n kleiner plek en dat sy ’n paar ou digbundels het wat ek by haar kan kry as ek sou belangstel. By my aankoms vra sy uit na my kinders en vertel my van haar kleinkinders. Ons bespreek wat dit verg om ’n gebalanseerde klein mens op te voed. Daar was natuurlik die blootstelling aan akademie, sport en kultuur.
Ek kon haar vertel van die kitaarlesse en die onlangse toneelstuk waarheen ons die kinders geneem het. Ek kon haar vertel van die kersopvoering waarin ons kinders deelneem. Ek het egter nie een van daardie dinge genoem nie en het, sonder om ’n oog te verroer, na die volgende onderwerp gespring.
Daar is ‘n stel ongeskrewe reëls wat uitspeel in die kultuuromgewing. Die boublokkies het ook gewoonlik ’n instruksieboek wat wys hoe die Hogworths-skool of die Batmobile gebou moet word. Dit leer natuurlik die kinders ruimtelike insig en hoe om instruksies te volg. Die natuurlike kreatiwiteit kom dan ook tot die oppervlak wanneer die kind nie meer die instruksie volg nie en sy eie geboue en ruimtetuie begin bou.
Daar is natuurlik ’n stukkie kuns in die goeie uitvoering van ‘n taak. Die kuns lê in die interpretasie van die verbeeldingsvlug. Die boublokkies is in ’n sekere sin eintlik sommige kinders se eerste kennismaking met die praktiese sy van verbeelding. Nuwe wêrelde word in die verstand van die kind geskep.
Ek het gaan soek na die maniere waarop die Lego handelsmerk aan kinders en die groter mark oorgedra word. Ek kon nie ’n Ronald Macdonald of Kolonel Saunders kry wat Lego bemark nie.
Ek sien net oral die klein glimlaggende geel mannetjie sonder ’n naam. Die mannetjie word Harry Potter of Batman. Die geel mannetjie word ’n ruimtereisiger of ’n loodgieter. Lego verteenwoordig daarom die kultuur van ons tyd, maar op ’n sekere vlak word die kind self ook die Lego-mannetjie. Die verteenwoordiger van die handelsmerk word die kind wat daaraan deelneem.
Die verteenwoordiger van die kultuur is Jan, Piet, Koos en Jakob, soos die titel van Loftus Marais se nuwe digbundel dit stel. Lego is seker nie al kultuur wat my kinders nodig het nie, maar miskien is dit juis so bedoel dat kultuur, sport en akademie soos blokkies opmekaar pas. Ek het besef dat kultuur nie noodwendig die dinge is wat jy van kindsbeen af as kultuur beskou nie. Daar moet sekerlik ’n strewe na die mooi en mooier wees – hoekom sou ons dit dan anders navolg? Die plek, die tyd waarin ons leef of miskien iewers en iets waarheen ons streef. Die verteenwoordigers van kultuur is nie slegs die mense wat daarna kyk omdat dit mooi is nie. Dit is ook die mense wat daaraan deelneem.
Deel 1. Sy finansieel-verstandige voertuig, ’n afbetaalde Suzuki SX4, gee die gees naby Opraap. Die purper digter klim uit. Shostakovich op die CD-speler (hy glo nog vas in physical media.). Hy dra nie jeans nie, hy is klam in sy beige broek, ’n snit polities regs van cargo pants. Hy sug en is duidelik gespanne. Hy dink:
Deel 2. Later, buite ’n garage in Klerksdorp, staan die purper digter en wag vir ’n mechanic om klaar te maak. Hy kyk na die landskap om hom. Nou en dan stoot hy sy cuticles senuweeagtig terug, ’n gewoonte wat hy doelbewus gekweek het teen naelbytery. Hy dink:
“Beskou die leë plaassementdam net hieranderkant. Die skurfte van die wal so skokkend pokkerig absurd soos perlemoendop en die skadu wat dit gooi so swaar dit skyn die droë aardkors in te sink. Die motorwerktuigkundige, die petroljoggie, die kafee – ek sien hul nie as draers van die platteland nie, nee, die kapitaal selfs hier skuif stil tektonies onder alles. Die besete woer: Getalletjies daar op die petrolpomp blits digitaal. Die reuk van brandstof, ingewikkeld en beskryfbaar ja soos wyn, en ek besnuif oktaanboekette! Denke en die dekadensie. Dit is hierdie afgeskilferde klein tempeltjie van groot ekonomie, die afdak oop na eerste amber in die noorde skielik soos ’n basnoot vir tereggestelde Stepan Razin. Ek dwaal af, verskoning. Petrolstasie as die transmutasie van balansstaat – nommers omgesit hier voor my oë in konkrete maar beheerste plas en spatte. Kyk hoe staan die pompe, kierts die skildwagte van soewereine syfering. Saluut. Die akoliete of verraaiers of masjinerie, dit weet ek nie. Ek wend myself dan eerder tot die landskap. Smeersels smeersels wolke, grond wat deurslaan uit verweer, en vetplantskadus, en die takkies houtjies fyngebasde lootskiet wat so wiebelkruiselings bly wag vir vuurmaak in ’n herd geswart van roet en nag. Daar, ’n windpomp. Al die heuwels diakronies maar sy kolkkop tob sinchronies, inderdaad! Merk die opgerigte hierheid – of bedoel ek inderwaarheid dáárheid – van sy staan, tog met die soort gelatenheid wat mens kan sien in die gesig van elke oorlogveteraan. Windpomp, spreek my aan! Kerf die lugstroom, diep die oerkoel waters op, ons neem ons neem ons neem, of wydsbeen jy as gas hier op ’n byna ongetraakte horison? Jy tol jou Dada-blom.”
Deel 3. Die purper digter is ingeboek in ’n plattelandse gastehuis. Daar is ’n Wedgewood-nougatjie op sy kopkussing en die eerste donkerte van die nag buite sy vensters. Hy is moeg na die dag se gebeure. Hy dink:
“Soveel vertikale in die dorp, die skoorstene en stoeppilare, pale vir die telefoon se drade, straatligte en parkieswaaie, tekens vir verkeer, en stééds is daar net een beginsel hier: Die leë straat. Wat doen die ougeteerde dorpstraat – nooi of tart of niks-nie hy verwoed? En wat van grondpaaie wat tussendeur die skemerbosse doer en ongesiens vertak? Verstaan, die oog word sagter êrens heen gelei deur sand as deur verbousel, maar ek wil beklemtoon hierdie is geen liefdesbrief vir die natuur se windgeskonsekreerde rigtings nie. Dalk eerder wil ek dreig. Ja ek beny die mense hier hul ánderse soort tyd. Die vensterbank as tyd, en sifdeure as tyd, en bekerlappies as ’n mate wat nie meet nie, ook ’n grasspriet in ’n krakie in plaveisel in die ure van die dag, die monsteragtig-heiligheid van beeste, die buiteband waarin die kinders van ’n boomtak swaai, enorme nul waarin hul net so in kan klim. Daarenteen tel ek. Ek jambe soos ’n stadsjaap. Ek kan nie arriveer nie, want ek kan nie hierdie leegtes dekodeer nie. Môre sal ek verder ry. Die werktuigkundige se oë was heel jonk maar waterig, sy hande vuil maar oop. Sy rekeningbedrag was min en op sy oorpak was sy naam, hy heet toe “Maans van Huyssteen”. Bid jou aan, ’n agsteman, ’n KP-naam! ’n Begeleier van fossielverbranding met ’n skewe oogtand en vergrote neusporieë, Maans, begryp en respondeer dan: Hoekom skik die wêreld soms homself asof hy juis presies dan só gesien wil word? Die frons van gewels en die wip van blare en die son wat as belediging op glas of wit kan val. Dit ís nie ek of jy wat projekteer nie, daar is selfbewustheid, heer ek sweer, in landskap wat homself so aanbied as die waarheid. Van eensaamheid weet dié land niks, hy is ’n rofverslete strekking van ’n stelling van ’n ding wat in homself berús. L’envoi, en goeienaand groet ek vir u meneer Van Huyssteen hiermee dan: ’n Mens van watter orde rig sy blik op landskappe en word dan nét gesus?”
Die verkeer het ‘n persoonlikhied van sy eie. Dit het ritme, pouses en plekke om stil te hou. Ek dink dit klink soos ‘n konsertina wanneer dit by verkeerligte saampers en dan ooptrek soos wat almal dink dat hul een minuut vinniger by hul bestemming kan uitkom. Ek sal nie verbaas wees as daar iewers in die wêreld ‘n televisie-kanaal is wat net die hele dag verkeer wys nie. Die kanaal sal goed werk saam met die stasie wat ‘n kaggel vertoon wat nooit ophou brand nie. Die regisseur van die stasie kan ‘Verkeersman’ of ‘Vuurvreter’ as moontlike alternatiewe titels weergee op sy besigheidskaartjie. Hy loop egter die gevaar dat hy sou voel dat hy moontlik in beheer van die verkeer is, want niemand is werklik in beheer van die verkeer nie.
Ek kan mense inlaat in my baan en tot tien tel as iemand my ‘afsny’ of sy neus in my baan druk. Die passasiers is gewoonlik eerste om uit te wys dat die ander baan vinniger beweeg as die een waarin ons onsself nou bevind. As jy ‘n pad daagliks ry, begin jy later agterkom wanneer jy na ‘n sekere baan moet beweeg. Dis ‘n fyn speletjie tussen spoed en tydsberekening. ‘n Verhaal wat aan Fanus Rautenbach toegedig word, kom by my op: Hy vertel dat jy eendag van Pretoria na Johannesburg toe ry. Hy sien die motor langs hom se flikkerlig flikker en hy maak plek sodat die persoon in kan kom alhoewel hy een karlengte terugskuif in die verkeer. Soos wat hy aanhou ry gee hy plek vir meer en meer mense en voordat hy hom kon kry is hy terug in Pretoria. Ek kan byna sy stem hoor terwyl hy dit vertel.
‘I Know a Man’ deur Robert Creeley het vele vlakke waarin dit jou gedagtes laat parkeer. Een van die vlakke gaan oor die kortsigtige besluite en langtermyn uitwerking daarvan. Die vraag word gestel of jy met die verkeer praat en of die verkeer moontlik met jou praat.
Ek onthou goed toe ek die dag my K53-leerlinglisensie geskryf het. Daar was ‘n prentjie van ‘n ‘RY/GO’-padteken en die vraag was: “Watter padteken sal aan die agterkant van hierdie teken wees. Eers wonder ek of hulle dink ‘n mens is met die spreekwoordelike helm (of ‘helmet’ ter wille van die tema) gebore, maar toe ek weer daaroor dink, maak dit vir my sin. Daar sal ‘n STOP-teken agterop wees! Party padtekens het ook dinge agterop, maar dit het nie veel met die wette van die pad te doen nie. Dit gee meer inligting van wat in jou omgewing aangaan. Sien foto’s:
Dit het my so gepla (miskien pla dit my steeds). Ek wonder steeds of daar ‘n ander taxi rondry met die ‘When days are dark’ gedeelte. As ek daardie taxi sou kry, sal dit seker gaan soos met die hond wat die wiel jaag – as hy dit eers gekry het, sal hy nie weet wat om met die wiel te maak nie. Ek dink ek sal beter voel.
Ek wonder wat sal gebeur as jy een van die belangrikste werke in die Afrikaanse letterkunde agteruit sou lees. As jy dit vanuit die tru-spieël besigtig en miskien nuwe betekenis daarby inlees om dit nuut te maak en moontlik alternatiewe betekenisse daaraan te gee.
Veronderstel jy is alleen op die grootpad. Jy lig jou hand om die ligskakelaar aan te skakel. Jy is bang, maar jy vertrou jou kennis van die verkeer. Jy dobbel met die verkeer. In die uniform van ‘n verkeersman volg jy die verkeer, jy lig jou hand van die stuurwiel af, en met volkome vertroue wag jy op die oomblik om die sein te sien wat jou laat voel jy is onder beheer van die verkeer.