Oom Ches en die BoereDeur prof. Alwyn Swanepoel GK Chesterton “Ek is ŉ proBoer genoem en, anders as sommige pro-Boere, was ek baie trots op die titel.” – GK Chesterton. Dit is moontlik al voorheen aangetoon, maar ek kon dit nog nie vind in internet-Afrikaans nie. Afrikaners kan mekaar daarmee bemoedig dat die Anglo-Boereoorlog ŉ besonder rigtinggewende invloed op die Britse joernalis, GK Chesterton (1874-1936), se lewe gehad het. Dít alleen behoort sy leserstal alreeds by ons te laat styg. Ek het Chesterton voorheen vanuit hoorsê ŉ proBoer genoem, min wetende dat hy dit behoorlik was én dat dit inderdaad die standaard-uitdrukking in Engeland was om die Britte te beskryf wat gekant was teen die oorlog met die Boere. Volgens oom Ches was daar soms selfs dinees gehou vir proBoer-gesindes. Dit alles vind ŉ mens uit wanneer jy Chesterton se outobiografie lees. Oom Ches se vertelling hieroor is egter vir Afrikaners soveel te meer merkwaardig, aangesien hy die gebeure rondom die besetting van Suid-Afrika verbind aan sy eie ontwaking in identiteit asook ontluiking in die openbare arena van Brittanje. Chesterton verduidelik in sy outobiografie dat hy wel gekwalifiseerde simpatie gehad het met bepaalde doelstellings van die sosialiste en imperialiste, maar dat hy ook ŉ bepaalde teësin daarin gehad het: “Maar niks van my hart of my verbeelding het met hierdie wye veralgemenings saamgegaan nie; en iets binne my het altyd onbewus in die teenoorgestelde rigting gegrawe. Ek het in hierdie vae, maar nie heeltemal ongesonde gemoedstoestand nie, gebly. Daar het ek gehang… totdat iets in die uiterlike wêreld gebeur het wat my nie net uit my drome wakker gemaak het soos ŉ donderslag nie, maar soos ŉ weerlig my aan myself geopenbaar het. In 1895 het die Jameson-inval gekom en ŉ jaar of twee daarna die oorlog met die twee Republieke van Suid-Afrika.” Oom Ches vertel dan hoe gretig al die Britte was vir die oorlog, selfs gretiger as later vir die Eerste Wêreldoorlog. Chesterton was van mening dat die Eerste Wêreldoorlog baie belangriker en regverdiger was, maar dat dit nie dieselfde applous ontlok het as die Boereoorlog nie: “Menigtes sou ongetwyfeld teen Kruger en Kaiser uitroep; maar die keiser met sy snorre het nooit so ŉ gewilde karikatuur geword soos die president met sy bokbaard nie.” Oom Ches merk ook later op dat dit maar onthou kan word dat daar politici was wat vír die Anglo-Boereoorlog was, maar wat later gedurende die oorlog van 1914 beskuldig is van beskeidenheid of selfs anti-patriotisme. Hierdie sentimente van Chesterton is alreeds insiggewend, maar sy vertelling daarna neem sy verbondenheid aan die Boere se saak destyds, na ŉ volgende vlak. Oom Ches vertel op boeiende wyse iets oor die massamedia en massahisterie van sy tyd. Hy wys daarop dat dieselfde gees teen die Boere-republieke in die Daily Mail, maar ook in ander blaaie, werksaam was. Daar was dalk variasie in aanslag, maar oom Ches onderskei allitererend die dieper gees wat telkens deurgekom het: “indien nie in maniere nie, tog wel in moraal”. Chesterton vertel dat hy oral ŉ skynbare eenheid oor hierdie oorlog waargeneem het, selfs onder vriende en familie, en wat dit laat klink het of die oorlog en die oorwinning daarvan onvermydelik, wetenskaplik en seker was. Dan vertel oom Ches van sy ontwaking: “En ek het skielik besef dat ek dit haat; dat ek die hele ding gehaat het soos ek nog nooit iets vantevore gehaat het nie. Wat ek daarvan gehaat het, was dit waarvan baie mense gehou het. Dit was so ŉ baie vrolike oorlog. Ek het die selfvertroue, die gelukwensende verwagtinge, en die optimisme van die aandelebeurs gehaat. Ek het die afskuwelike versekering van oorwinning gehaat. Dit was deur baie beskou as ŉ byna outomatiese proses soos die werking van ŉ natuurwet; en ek het nog altyd daardie soort heidense idee van ŉ natuurwet gehaat… die noot wat van die begin af ingeslaan is, was die noot van die onvermydelike; iets wat vir Christene en liefhebbers van vryheid afskuwelik is.” Chesterton wys dan daarop dat die seges van die Boerenasie en die blitsige en skitterende ontwykings van De Wet, en die gevangeneming van ŉ Britse generaal aan die einde van die oorlog, telkens die teenoorgestelde toon laat klink het. Hy het selfs in een van sy eerste artikels geskryf dat die Britte “die voortekens verontagsaam en die sterre minag”. Oom Ches vertel verder dat hy in sy geestesoog eerder beelde van ŉ moderne verrysing van die minderhede by Marathon of Thermopylae tydens die Grieks-Persiese oorloë gesien het. Chesterton reken dat dit wat hom aanvanklik begin afstoot het van die atmosfeer van die beweging onder sy volk, was dat daar iets onopreg was aan die nasionale aanspraak. Dit sou hiervolgens gaan oor die uitredding van die kommersiële burgers van Engeland in Johannesburg. Hulle is deur die mense van Transvaal “die Uitlanders” genoem. Oom Ches stel dan dat dit ŉ baie geloofwaardige pleidooi sou gewees het as die sogenaamde redding eg was. Dan sou daar ten minste gesê kon word dat die Boere vir hul land veg, en die Britte vir hul landgenote. Maar hy voeg ook by dat dit juis daarom des te meer afstootlik sou wees indien dit skynheilig was. En Chesterton reken wel dat dit vol skyn was omdat die name van die wat omgekom het en wat deurgegee is, geblyk het nie landgenote te wees nie, maar mense van ander volke. Sy gevolgtrekking was dat hulle wat die Boere as uitlanders (Outlanders) bestempel het, ook maar buitestaanders (Outsiders) genoem sou word deur eerlike Britte, maar nie landgenote nie. Oom Ches is daarom in sy sentiment teen die imperialisme versterk: “Ek is ŉ proBoer genoem en, anders as sommige pro-Boere, was ek baie trots op die titel. Dit het presies uitgedruk wat ek bedoel het, baie beter as sy idealistiese sinonieme. Sommige intellektuele het die term verontwaardig verwerp, en gesê hulle is nie pro-Boere nie, maar net liefhebbers van vrede of pasifiste. Maar ek was nadruklik ŉ proBoer, en ek was uitdruklik nie ŉ pasifis nie. My punt was dat die Boere reg was om te veg; nie dat enigiemand verkeerd moet wees om te veg nie. Ek het gedink dat Boere heeltemal geregtig was om perd en geweer te neem ter verdediging van hul plase en klein boerdery-gemenebes, toe dit binnegeval is deur ŉ meer kosmopolitiese ryk op bevel van baie kosmopolitiese finansiers.” Oom Ches wys dan op ŉ belangrike saak oor onderskeide wat mens moet onthou by die naamgewery van destyds. Hy het eintlik ŉ minderheid binne ŉ minderheid van pro-Boere verteenwoordig, aangesien die meerderheid pro-Boere se motiewe nie die van ŉ ware patriot was nie. Nee, heelwat pro-Boere was eerder anti-militariste. Chesterton het hom dus enersyds verset teen jingoïsme (dweepsieke lawaaierige patriotisme of Engelse chauvinisme) en andersyds pasifisme (of dan anti-militarisme). Hierdie baie spesifieke posisie wat hy ingeneem het, het sy hele lewe in ŉ bepaalde rigting begin neem en sy identiteit in die openbare arena téén onwaardige Engelse optrede help vestig. Dit behoort sekerlik menige Boer se aandag te trek. Langenhoven het by geleentheid opgemerk dat jy nie sy vriend kan wees as jy nie kan wys wie jou vyand is nie. En dit waarvan oom Ches die vyand was en wat hy gehaat het, was die skynheiligheid en triomfalisme van ŉ soort heidendom wat hy onder sy eie mense beleef het. Dit behoort aan Boere te wys wie hul vriend is en rede te gee waarom ons volkie hom gerus maar kan lees. Tog kon Chesterton ook lief vir sy eie volk bly, iets wat ons ook kan waardeer en waarby ons weer sal terugkom. Maar hy het definitief ook die moed gehad om sy volk se sondes by die naam te noem toe ŉ gewaande euforie skynbaar oor die hele volk gekom het tydens die Boereoorlog. En nou die vingers wat terugwys: Wanneer ons as Afrikaners oom Ches hieroor met genoegdoening lees, moet ons ook raaksien watter spieël hy in die proses voor ons ophang. Sou ons ook vanuit egte Christenskap, egte vryheidsopvattings, en egte patriotskap in staat wees om die valse weergawes hiervan onder ons eie mense uit te ken? Ook wanneer gewaande, meesleurende strome oor ons volk kom? Want dit is duidelik dat Chesterton juis sy sieninge aan iets hoër as blote volksliefde gekoppel het. Daarom was dit vir hom moontlik om dit vír sy volk teenóór sy volk op te neem. Maar juis daarom kan beide Boer en Brit vandag steeds na oom Ches luister. Klik hier vir die oorspronklike artikel en toepaslike bronverwysings.