Historiese NG Kerk - NG Kerk Somerset-Wes
Die vroeë geskiedenis van die Helderbergkom
Stigting van die gemeente
Die Historiese kerk in 2019
Twintig jaar nadat Jan van Riebeeck in 1652 die halfwegstasie aan die Kaap kom vestig het, is die eerste buitepos aan die oewer van die Tweederivier (later herdoop as die Lourensrivier) gevestig, in die streek wat toe reeds bekend was as Hotentotsholland (tans die Helderbergkom).
Die aanvanklike ontwikkeling in die kom was stadig, aangesien Simon van der Stel besluit het om die gebied langs die Eersterivier vir die eerste “kolonie” in die binneland te ontwikkel. Maar in 1700 is die plaas Vergelegen aan Goewerneur Willem Adriaan van der Stel toegeken, en het hy ‘n heel suksesvolle boerdery gevestig. Na sy terugkeer Holland toe is die plaas onderverdeel in vier dele en verkoop.
Een deel, vandag nog bekend as Vergelegen, het in 1798 die eiendom geword van M.W.Theunissen, van wie ons later weer sal hoor. ‘n Tweede deel is deesdae bekend as Lourensford en Erinvale, en die derde die huidige Morgenster en Land-en-Zeezicht wat aan Jacques Malan, die Hugenote stamvader van die Malans, verkoop is. Na ‘n aantal verskillende eienaars gedurende die 18’e eeu, het P.H. Morkel in 1807 die eienaar van Morgenster geword. Die vierde deel was die plaas Cloetenburg.
Twee ander plase gaan hier uitgesonder word. Onverwacht het verskeie eienaars gehad voordat dit in 1718 die eiendom geword het van Philip Morkel, wat in 1709 uit Duitsland in die Kaap aangekom het. ‘n Deel van hierdie plaas, tans bekend as Die Bos, is na drie eeue steeds ononderbroke in die besit van die Morkels. Voorburg, die huidige Bridgewater, was ook in sy besit, en hierdie twee plase is na sy dood oorgedra aan sy enigste seun, Willem.
‘n Ou voorstelling van Vergelegen.
‘n Moderne foto van Die Bos plaasopstal.
Teen die begin van die 19’e eeu het daar ‘n behoefte ontstaan vir ‘n eie gemeente in die Helderberg, en het vier vooraanstaande boere die leiding geneem. Hulle was M.W. Theunissen (Vergelegen), en drie Morkel broers, kleinseuns van die stamvader, nl. Philip Hendrik (Morgenster), Willem (Voorburg) en Daniel Johannes (Onverwacht).
Hulle het ‘n gedeelte van die plaas Cloetenburg aangekoop by Douw Gerhard Steyn, en toestemming gekry by Lord Charles Somerset, toe goewerneur aan die Kaap, om ‘n kerk te bou en erwe te verkoop. Op 25 en 26 Julie 2017 het daar ‘n veiling van 100 erwe rondom die beplande kerkterrein plaasgevind, en die opbrengs van hierdie veiling het bygedra tot die oprigting van die kerk.
Terselfdertyd het Lord Charles toestemming verleen dat die nuwe dorp “Somerset” genoem word.
Die eerste Nederduits Gereformeerde gemeente, die Groote Kerk in Kaapstad, is reeds in 1665 gestig, en die Moedergemeente van Stellenbosch 21 jaar later. Daarna het gevolg Paarl (1691), Tulbagh (1743), Swartland (1745), Graaf-Reinet (1792), Swellendam (1798), Caledon (1811), George (1813) en Uitenhage (1817). Die elfde gemeente was Cradock (1818).
Die stigtingsdatum vir die gemeente Somerset-Wes word geneem as 10 Augustus 1819, aangesien dit die datum is waarop goewerneur Somerset goedkeuring gegee het vir die aanstel van ‘n kerkraad en ander amptenare. Teen hierdie tyd was die kerkgebou voltooi, maar die beplande inwyding in Oktober moes uitgestel word as gevolg van ernstige skade na ‘n besonder swaar reënbui in September.
Die amptelike inwyding is op 13 Februarie 1820 waargeneem deur Ds. Meent Borcherds van Stellenbosch, waar hy vanaf 1786 tot 1830 leraar was. Hy het die Helderbergkom en selfs die Overberg van tyd tot tyd besoek, en ook die dienste in die Somerset kerk waargeneem totdat die eerste leraar, Ds. Johannes Spyker, in 1823 vanaf Swellendam oorgeplaas is. Na 6 jaar is hy verplaas na die Swartland gemeente.
In hierdie jare is die tekort aan predikante aangevul deur ‘n aantal jong Skotte, wat eers ‘n tydjie in Utrecht moes spandeer om ‘n bietjie Hollands te leer. In Januarie 1830 begin Ds. James Edgar sy bediening van 18 jaar in Somerset. Sy graf, sowel as die grafte van sy Skotse vrou Elizabeth en sy 2’e vrou, Susanna Malan, lê vandag nog teen die ringmuur om die kerk.
Die eerste dopeling was Pieter Gerhard Myburg, gebore op 15 Maart 1820 en gedoop op 9 April 1820. Die eerste inskrywing in die huweliksregister is dié van Hercules Morkel en Gertruida Woutrina de Vos, op 11 Junie 1820.
Na Ds. Edgar was daar slegs 3 leraars wat die gemeente vir die volgende byna 100 jaar uit hierdie kerk bedien het, nl. Dr. J.F. Reitz (1848-1890), Ds. P.J. Pienaar (1891-1936), en Ds. A.G.E. van Velden (1936 – 46).
Die kerk het van die begin af ‘n orrel gehad. Dit is uit Engeland ingevoer en reeds in Junie 1819 geïnstaleer. Dit is in Mei 1879 vervang deur ‘n 2’e orrel, wat egter nie aan die verwagtinge voldoen het nie, en die 3’e orrel is in September 1904 ingewy. Dit is in 1941 oorgebou in die nuwe kerk, waar dit tans nog in gebruik is.
Die orrel in die historiese kerk, en in die huidige kerk. –>
‘n Silwer doopbak met koperstaander is in Augustus 1818 deur Hendrik Cloete snr. geskenk, en is steeds in gebruik (foto links).
‘n State-Generale Bybel met die inskrywing: PHILIP HENDRIK MORKEL,13 Feb 1820 (die inwydingsdatum) het behoue gebly in die gemeente se argief.
Op 16 Julie 1933 is die erediens vir die 1’e keer in Afrikaans gelei, en is ‘n Afrikaanse Bybel aan Ds. Pienaar oorhandig.
Hierdie eerste kerkgebou is gedurende 1963 deur die destydse RNG tot ‘n nasionale gedenkwaardigheid verklaar, en word tans bestuur deur ‘n nutsmaatskappy. Dit is ‘n paar jaar gelede baie netjies opgeknap deur die Nuwe Apostoliese Kerk en word tans deur hulle gebruik.
Die begraafplaas om die kerk bevat ‘n aantal interessante en geskiedkundige grafte, o.a. dié van die tweede predikant van die gemeente, Ds James Edgar (1830-1848).
Hy is in Skotland gebore, en het met sy vrou Elizabeth Smith Suid-Afrika toe gekom. Na haar dood is hy met Susanna Justina Malan getroud. Al drie se grafte is teen die ringmuur bokant Victoriastraat geleë.
Nog twee bekende figure wie se grafte hier geleë is, is Onze Jan Hofmeyer en die rugby speler Boy Morkel.
Ds James Edgar se grafsteen (1848)
Susanna Malan se grafsteen
Grafsteen van William Morkel
Grafsteen van Jan Hendrik Hofmeyr
Hierdie inligting is verkry uit:
1. The Story of Hottentots Holland. Peggy Heap 3rd ed. 1993.
2. Nederduitse Gereformeerde Gemeente Somerset-Wes 1819-1969. H.C. Hopkins. 1969.
3. NEDERDUITSE GEREFORMEERDE GEMEENTE SOMERSET-WES. Die eerste 150 jaar. Opsomming deur J P du Plessis (2005)
Lees gerus ook meer in Afrikaanse Wikipedia.