Versindaba admin, Author at Versindaba
Jacobus van der Riet. Die Kitsch-gedig?
– Jan F.E. Cilliers
Die begrip Kitsch word mos gewoonlik met die populêre grafiese kuns en binnenshuise versiering geassosieer, veral dekoratiewe snuisterye. Die term word gebruik om 'n oordeel te fel oor die"bedenklike smaak van die sg. "laer" klasse. Kitsch kan dui op goedkoop, sentimenteel, plastiek, uiters kleurvol, fraai, oordadig e.d.m. 'n Mens dink aan die skilderye van Tretsjikof of die baaiende nimfe van J.H. Lynch (Tanya, Tara, Tina et al), keramiekware wat koninklike gebeure herdenk, porseleinkatte met lang nekke, tuinkabouters, kunsblomme van plastiek, keramiekkaktusse en ganse in vlug, Elvis memorabilia, Stille Oseaan-tonele met palmbome en sakkende sonne in skel kleure, religieuse standbeeltjies, gekleurde liggies, Lava lampe, Flamenco poppe, Liberace se badkamer, tier- en luiperdvelpatrone, langhaar matte, growwe saagmasjiengekerfde houtmeubels, nagemaakte primitiewe maskers, bronshorlosies met wilde diere, en ander derglike dinge. Kitsch word geken aan oordaad en die kitssentiment wat dit moet ontlok, bv. die herrinering aan of droom van 'n eksotiese bestemming, die oppervlakkige skoonheid wat dit uitbeeld, die traan wat dit ontlok, of die moederlike instink wat dit moet aktiveer.
Uiteraard word Kitsch dan ook dikwels eers later as sodanig herken, in die immeropeenvolgende wisseling van smaak of mode. Waaroor mense vandag opgewonde gil, sal hulle dalk later met afgryse gril: "Hoe kon ons gedink het dis mooi?"
Dit is ook deesdae, by nabetragting, moontlik om 'n ironiese, humoristiese waardering vir Kitsch te ontwikkel, en dit te versamel of liefdevol uit te stal, juis omdat dit Kitsch is – dit word dan bewonder juis omdat dit so goedkoop en smaakloos is. Jy moet dan raai of die ry ganse teen my muur of die Tretsjikof-afdruk in my voorpotaal my werklike smaak verteenwoordig en of dit bloot 'n ironiese tang-in-die-kies stelling is. Daar is natuurlik ook die element van nostalgie by betrokke, die heimweë na vroeëre minder gekompliseerde dekades van relatiewe onskuld.
In 'n lieflike boek, getiteld Kitsch Deluxe, gee die skrywer daarvan, Lesley Gillilan, dan talle fotografiese voorbeelde van sulke Kitsch-versamelings, telkens in die milieu van die sitkamer of kombuis of slaapkamer. Die meeste tablo's bestaan bloot uit 'n bonte mengelmoes van items wat geensins by mekaar pas nie, en tog is daar voorbeelde van die harmonieuse kombinasie van ongetwyfelde Kitsch-items wat 'n aangename geheelindruk laat. Dit wil gedoen wees, ja, maar dit lyk my dis wel moontlik.
Boonop moet ek bely dat sekere Kitsch-objekte as sodanig vir my mooi kan wees. Ek sou met opregtheid kon plek maak vir 'n ry gansies in vlug, indien nou nie vir 'n brons muurhorlosie met 'n aanstormende olifant-met-verhewe-slurp nie. Die smaak vir die skone moet tog iewers begin, en as dit vir party mense begin by die geborduurde gebed
of die porseleinkat met die lang skewe nek, so what? As kind het ek van die Radetsky-mars gehou, maar nou sal ek die radio se volume heelwat laer stel by die aanhoor daarvan.
Nou is die vraag of daar ook Kitsch letterkunde en digkuns is? Kan 'n mens die begrip effe uitbrei om voorsieninge te maak vir die Kitsch-gedig? Moet die digter hom afvra of hy sopas 'n Kitsch-gedig geskryf het? En indien wel, is dit in orde so, of moet die innerlike sensor sy plig kom doen en die skêr inlê?
'n Voorbeeld van skryfwerk wat dié tergende vraag 'n onheilspellende dimensie gee, is die lirieke van Bernie Taupin wat hy vir die begrafnis van Prinses Diana geskryf het en wat deur Elton John in die katedraal met klavier en sang voorgedra is. Hy het, soos ons sal onthou, die woorde van sy lied Candle in the Wind, wat op Marilyn Monroe betrekking had, inderhaas aangepas om nou na die pasgestorwe prinses te verwys. Die woorde het die populêre sentiment rondom die prinses se oorlye akkuraat saamgevat en deeglik versuikerd aangebied. Die opname daarvan se verkope het alle rekords tot in ewigheid der ewigheid oortref.
Om Elton John te laat klavierspeel en sing in 'n Katedraal en dit tydens 'n begrafnis is al klaar ietwat gewaagd, vanweë die onwaarskynlike jukstaposisies (klavier – katedraal, ballade – koorsang, sekulêr – gewyd, ens.) en dan is daar die woorde wat naas die soetsappigheid daarvan ook noodwendig die oorspronklike ietwat omstrede aangesprokene oproep. Monroe was 'n talentvolle aktrise, op haar manier, maar nou nie juis skugter soos die sprokiesprinses nie. En tog was die lied waarin hul lotgevalle versmelt het vir die meegevoerde miljoene al wat hulle van die diens sal onthou, en reg in die populêre kol. Taupin en John se poging was nie gemik op die literêre tydskrif nie, en ons word mos gewaarsku om nie lirieke met gedigte te verwar nie en volgens gedigte se maatstawwe te beoordeel nie. Nietemin dien hul poging wel om te bewys dat 'n woordproduk wel aan sekere kenmerke van Kitsch kan voldoen: uiters populêr, die sentimentele kitsgevoel wat dit opwek, onvanpas, twyfelagtige smaak, oordaad, onwaar.
So waarvoor moet die digter oppas en watter soort gedig is moontlik veral vatbaar vir Kitsch-status, selfs al sal gewone gedigte nooit massa-populariteit geniet nie? Ons mag miskien dink dis bloot die rympies in beterskap- en leedwesekaartjies wat tersake is, maar ons kan tog verder kyk. Gedigte en veral sonnette met doelbewus treffende slotkoeplette oor godsdienstige temas, beweeg op dun ys, veral as dit oor Kersfees of die Kruisgebeure handel, vanweë die gevaar van goedkoop sentiment en doelbewuste tranetrekkery; so ook gedigte aan die moeder- of vaderfiguur gerig, of aan die verraderlike verlore geliefde, of gedigte oor ander tragiese gebeure, soos vliegrampe, volksmoorde en verwoestende watervloede. Geleentheids- of opdraggedigte is eweneens aan gevaar blootgestel, omdat die inhoud hom nie innerlik aan die skrywer opdring nie, maar van buite gegee word. Die poging om aan die opdrag gehoor te gee, kan dan maklik in kunsmatigheid ontaard wanneer daar te hard probeer word. Gedigte oor bekende of bewonderenswaardige persone wat in die hitte van die oomblik onstaan, kan ewe maklik in die dryfsand van sentiment verval. Veral inspirerende retoriese gedigte waarin die Self se oneindige moontlikhede om uit te styg bo die alledaagse en die lewe se uitdagings te oorwin, aangeprys en aangemoedig word, is gewoonlik suiwer Kitsch. Lg. retories-inspirerende genre is besonder gewild, nie waar nie, en wie weet, dalk dien dit ook 'n doel? Selfs die mees afgetrokke stem wat een of ander saak koudbloedig klinies in afgemete taal beskryf, soos ons dikwels in Afrikaanse gedigte kry, kan tot 'n blote truuk verval en ook die ontredderde eindmoment van algehele ontgogeling kan 'n Kitsch-ervaring wees, want dié dame kom in vele gedaantes. Al voorwaarde is dat iets oppervlakkig mooi, maar nie waar nie, moet wees, en daar maak Frau Kitsch haar verskyning. Sy is beide berese en belese, en daag dus op waar 'n mens haar nie verwag nie. En sy is nie so maklik herkenbaar in haar woordgestaltes as in haar grafiese of dekoratiewe gestaltes nie. 'n Kitsch-skildery is gewoonlik mos onmiddellik as sodanig herkenbaar, maar die Kitsch-gedig lyk natuurlik uiterlik nes enige ander gedig, en jy moet tot aan die einde lees om te sien wat gaan vir wat.
Nou wil ek nie Kitsch-gedigte in die Afrikaanse corpus van gedigte probeer identifiseer nie, want te veel vingers wys moontlik terug in die verkeerde rigting, na eie boesem. Dalk kan diegene wat op veiliger voet verkeer, dit wel waag. En nee, ek dink nie Jan F Cilliers se Dis al is Kitsch nie (hoewel dit nogal melodramaties is), omdat hy oënskynlik wel diep geraak is deur die Oorlog en die gevolge daarvan. Hy het nie, sover ek kan oordeel, 'n kunsmatige sentiment in homself ontwikkel bloot om 'n gedig te produseer nie. Indien hy sou voortgaan en oor elke ander denkbare menslike ramp met ewe veel patos begin skryf het, sou ek wel my bedenkinge gehad. As ek Auschwitz of Treblinka besoek om inspirasie vir gedigte te vind, beweeg ek op uiters gevaarlike terrein. Of as ek die biografieë van heiliges of onheiliges lees op soek na materiaal, of my in by-voorbaat-gedoemde verhoudinge begewe wat moontlik genoeg ellende sal oplewer om 'n bundel te baar, kan ek maar weet dat ek tien teen een Kitsch sal produseer. Maar dan weer, dalk sal iemand se kunswaardering juis by daardie Kitsch-gedig van my begin.
Jacobus van der Riet. 'n Nuwe naam vir Stellenbosch?
O Aldarin! o name, o versugting!
Op Pelgrimsrus in die Transvaal
wil ek weer hoor hoe klink my taal
skoner, welluidender as Provencal.
(Is Afrikaans welluidender as Provencal? Maar dit daar gelaat…)
Die eerste of selfs enigste Afrikaanse gedig waarvan ek op skool gehou het, was Uys Krige se Tram-ode, deels omdat hy die verrukking wat hy by die aanskoue van die Aldarin ervaar het so goed kon verwoord – ek het as kind graag in die Kaapse dokke rondgedwaal en met verlange na die slanke skepe met hul eksotiese name en hawens van registrasie gekyk – en deels natuurlik oor hy al die wonderlike plekname so vaardig kon opstapel. Die wanhoop en verdriet waaroor hy dit ten diepste had, kon ek destyds nog nie begryp nie.
Die plekname wat Krige gekies het, was meestal besonder welluidend en evokatief. Onder die Afrikaanse plekname tel dan Dwaal, Ruitersbospas, Baardskeerdersbos, Pelgrimsrus, Putsonderwater, Waenhuiskrans, Bontebokskloof, Leeukop, Tamboerskloof en Swellendam. Van al hierdie name kan gesê word dat hulle sag op die oor val. Die name is oorwegend beskrywend en verbeeldingryk: dit roep telkens 'n prentjie of 'n gevoel op, behalwe Swellendam wat maar 'n sameflansing van vanne is.
Dis trouens 'n kenmerk van die beste Afrikaanse naamgewing, die beskrywende aard daarvan. Dikwels is dit dan ook welluidend. Die Afrikaanse dorpsname wat na mense vernoem is, is daarenteen bra niksseggend, bv. Humansdorp, Groblersdal, Delportshoop, Ventersdorp en Ventersburg – beslis nie name wat 'n mens in Tram-ode sou verwag nie. Bg. dorpsname het wel 'n sekere ritme, maar dis ook al.
Nou is my voorstel dat die twee kenmerke, t.w. beskrywendheid en welluidendheid, eintlik deur die Plekname Kommissie in gedagte gehou moet word wanneer naamsverandering oorweeg word, naas ander oorwegings, soos om vroeëre inheemse name te heraktiveer en die behoefte om aan name met koloniale assosiasies te ontkom. 'n Mooi naam is sielsverkwikkend, maar 'n lelike naam is sieldodend. Vra maar vir enige kind wat swaar dra aan sy of haar naam.
In 'n land met so 'n klomp uiteenlopende nasionalismes is dit dalk wys om plekname wat aan persoonsname gekoppel is, te vermy, veral die name van politici en koloniale amptenare. Dit sou wel die doodsklok kon lui vir Tulbagh, Graaff-Reinet, Stellenbosch en Swellendam met hul VOC assosiasies, maar ook vir Wellington, Montague, Caledon, Durbanville, Carnarvon, Worcester, Somerset-Wes en -Oos ens. wat die Britse tydperk verteenwoordig. Sal 'n mens bg. name mis? Mense raak immers geheg aan name al is die name eintlik verspot, bv. Carnarvon in die middel van dieKaroo! Dalk sal die gebrekkige kennis van die geskiedenis die meeste van hierdie dorpsname tog wel red.
Plekname wat aan Voortrekkerleiers gekoppel is, is, soos ons reeds weet, bra omstrede, so daar gaan Pretoria, Pietermaritzburg, Potchefstroom, Piet Retief en Louis Trichardt, indien nie sonder 'n veldslag by Vegkop nie. Die pleknaamPretoria is boonop nie juis welluidend nie, veral nie met die meer harde Cisvaalse uitspraak nie. Dan word dit bykans onuitstaanbaar. Tshwane is wel eufonies, maar dis ook 'n persoonsnaam en daar bestaan skynbaar onsekerheid oor of die man werklik geleef het, en dit laat ons dus met die moontlikheid van Apies, n.a.v. die rivierstroom wat by tye daardeur vloei. Desnoods, indien Apies as bedenklik beskou sou word, kan die voorstad Rietfontein sy naam aan die stad self verleen, 'n voorstel wat ek om begryplike redes sal ondersteun.
Schweizer-Reneke is vernoem na twee offisiere van die ZAR wat in 'n skermutseling met die Korannas omgekom het. Voor die oorlog, wat die lewe van 150 Korannas en 9 ZAR soldate geeis het, het die plek Mamusa geheet, toe dit nog die kraal van wyle Dawid Massou, die Korannaleier, was. Watter een van hierdie twee name, Mamusa of Schweizer-Reneke, sal 'n mens in 'n wiegelied wil gebruik, afgesien van die vraag oor wie die held in hierdie stryd was?
Vir die Kaapse dorpe sal 'n mens telkens moet gaan kyk of daar nie welluidende Khwe-Khwe name (oftewel Khoi-Khoi name) is wat die VOC of Britse assosiasies kan vervang nie. Wat is bv. die Khwe-Khwe naam vir Stellenbosch? Die Tweeling Pieke moes tog die Khwe-Khwe se verbeelding geprikkel het, en so ook die soms vinnigvloeiende Eersterivier. Skynbaar het die plek ook destyds as Wilde Bosch bekend gestaan, vandaar die Bosch wat deur Van der Stel aan sy eie van geheg is om die ietwat simpel naam te vorm. Die Universiteit van Wildebosch en die Wildebosse Woordfees dus? Die Fynproewersgilde sal dan ook die naam van hul boek verander na "So eet ons in Wildebosch".
Tulbagh sou kon terugkeer na Roodezand, of, indien die Nederlands as aanstootlik ervaar word, na Rooisand, hoewel die ontwikkelaars van leefstyllandgoedere ongetwyfeld die meer "verhewe" Roodezand sal verkies.WorcesterkanRoodewal of Rooiwal oorweeg (soos een woonbuurt aldaar reeds heet), dog hopelik kan die Khwe-Khwe erfenis ons hier te hulp snel met iets fraaier. Wellingtonval sag op die oor, maar Wagenmakersvallei is meer evokatief. Durbanville kan met vrug terugkeer na die oorspronklike Pampoenkraal, Caledon na Zwartebergbad of Zwartberg, Colesberg na Toverberg, Napier na Klippedrift, Williston na Amandelboom, Laingsburg na Vischkuil (aan de Buffels Rivier) of sommer net Viskuil, Carnavon na Schietfontein, Upington na Olijvenhoutsdrift of Kharaes, die Khwe-Khwenaam, en Victoria-Wes na Zeekoegat. Besoekers aan lg. sou dan kon bespiegel oor die waarkynlikheid al dan nie van seekoeie se aanwesigheid in daardie geweste. Maar hoe sal die Beaufort-Wessers voel om die naam Hooyvlakte te herwin?
Die dorpe wat na dominees vernoem is, is nie so omstrede soos dié met politieke assosiasies nie. Robertson is nie evokatief nie, maar darem ook nie juis hard op die oor nie. Merweville daarnteen is nòg verbeeldingprikkelend, nòg soetklinkend. Fraserburg is maar so-so. McGregor het voorheen Lady Grey geheet, so dis om't ewe. Calvinia se voormalige naam was Hantam. Diegene wat van die naam Calvinia hou, sal seker frons oor Sint Helenabaai en Paternoster. Vir my is Hantam wel effens mooier as Calvinia, maar ek is vermoedelik bevooroordeeld teenoor die streng ikonoklas wat aldaar onthou word.
Die Sendingstasiename is oor die algemeen heel melodieus met velerlei assosiasies van 'n woestyntrek of 'n voorvaderlike avontuur om die verbeelding te stimuleer, hetsy Elim, Salem, Bethel, Mamre, Saron, Pniel of Zoar. Dan moet 'n mens egter nog Bybel lees in 'n eeu van afvalligheid en ongeletterheid, om dié name te kanwaardeer.
Die name van Meiringspoort se driwwe is veral baie mooi: Eerste/Laaste Drif, Opmetingsdrif, Wasgatdrif, Bloupuntdrif, Pereboomdrif, Rooiuitspanningsdrif, Derde Tol-drif, Ontploffingsdrif, Watervaldrif, Uitspanningsdrif, Witfonteindrif, Wadrif, Ou Toldrif, Witperde, Herriedrif, Sanddrif, Perskeboomdrif, Dubbele drif, Nooiensboomdrif, Aalwyndrif, Skelmkloofdrif, Boesmansdrif, Damdrif, Skansdrif en Spookdrif. Kan Oudtshoorn en Plettenbergbaai nie hul VOC assosiasies afskud en uit bg. name inspirasie put vir iets nuuts nie? Die skrywer Pauline Smith se skuilnaam vir Oudtshoorn was Platkop. Dalk verwys dit na die volstruis se gebrek aan 'n imposante voorhoof, wie sal weet? Of is dit 'n toespeling op die naam Langenhoven? Indien Ashton moet voortbestaan, wat nie noodwendig bewysbaar is nie, kan dit die naam Ontploffingsdrif leen by Meiringspoort se driwwe, as erkentenis van wat die argitektuur aldaar verdien en selfs om smeek.
Anders as die driwwe se lieflike name, is name soos Sasolburg, Westonaria, Carltonville, Evander, Germiston, Rawsonville, Ohrigstad e.d.m. bykans onuitstaanbaar en moet dit noodwendig die inwoners psigies knou of knak. En dan swyg ons maar oor Parow. Of verwar ek nou die naam met die ding self? Terloops, Germiston was oorspronklik Elandsfontein. Kan daar enige argument wees oor watter een van die twee name die hart verbly?
En dit bring ons dan by Kaapstad. Die Khwe-Khwe se naam vir die berg is Hoerikwaggo en vir die plek self is dit glo //Hui-!geis. 'n Mens moet sekerlik die tong klik of hik om dit uit te spreek. Die naam Kaapstad is maar bra prosaïes, en hoewel dit in Tram-ode voorkom, is dit nie een van die name wat Krige in vervoering het nie. Dis bloot nog 'n plek waar die hart sy verdriet ken, iets waarvan ek wel kan getuig. Hoerikwaggo het heelwat meer allure. Maar Snoektown sou ook kon deug, omdat dit die essensie van die dorp so goed raakvat. So nie, Drieankerbaai wat 'n lieflike naam is.
As ek moet kies tussen Durban en eThekwini, kies ek sondermeer lg. Veral in Afrikaans uitgespreek, is Durban haas ondraaglik. Tlokwe is ook vir my mooier op die oor as Potchefstroom. Polokwane is effens welluidender as Pietersburg, hoewel Pieter 'n besonder mooi naam is. Net so is Johannes aangenaam op die oor en kan dit in Johannesburg se guns tel. Die mooiste naam is natuurlik Witwatersrand en dit sou as naam vir die stad kon dien, indien Afrikaans 'n lingua grata in die huidige bedeling was. Maar helaas. Dan maar Kliptown, om 'n tweeluik met Snoektown te vorm.
O wakker mars van name deur my gees van stede, dorpe, plase –
plekke waar ek eens gewees het,
waar ek verlang het om nog eendag te wees,
toe ek as seun, verruk, onder die lamplig saans van hulle gelees het.
Maar geen seun sou saans by lamplig met verrukking kon verlang om eendag nog in Sasolburg te wees nie. Dis net nie moontlik nie.