De Jure - Volume 44, Issue 1, January 2011
Volume 44, Issue 1, January 2011
Source: De Jure 44, pp iii –iv (2011)
Hierdie is 'n geskiedkundige uitgawe van De Jure - om verskeie redes. Eerstens is dit die eerste uitgawe wat deur die Fakulteit Regsgeleerdheid se eie uitgewers, PULP, uitgegee word. LexisNexis, of Butterworths, soos hulle vroeër bekendgestaan het, het oor baie jare 'n lang pad saam met die Fakulteit geloop en tesame diep spore in die regslandskap van Suid-Afrika gelaat. Die toenemende druk op kommersiële uitgewers om wins te toon in moeilike ekonomiese toestande en die lae sirkulasie syfers van akademiese tydskrifte en veral regstydskrifte, het onvermydelik beteken dat die status quo nie meer volhoubaar was nie. Die skeiding was onvermydelik, maar dit was vriendskaplik en beide partye sal nog lank op ander vlakke saamwerk.
Soewereiniteit van kerklike organisasies - die geval van die Moreletaparkse gemeente van die NG Kerk
Source: De Jure 44, pp 1 –17 (2011)
Molao wa tšhireletso ya leago ka mo go ditšhaba tšeo di hlabologago tša borwa bja Afrika
Source: De Jure 44, pp 18 –31 (2011)
Source: De Jure 44, pp 32 –48 (2011)
Die regsgeldigheid van 'n gebeurlikheidsweiering van mediese behandeling in die Suid-Afrikaanse reg
Mediese tegnologie het sodanig ontwikkel dat dit vandag moontlik is om die lewe van 'n persoon byna onbepaald te verleng in omstandighede waarin hy of sy andersins 'n natuurlike dood sou sterf. Sommige mense verkies om sodanige behandeling te vermy, onder meer omdat hulle met waardigheid wil sterf.
Mediese gebeurlikheidsaanwysings stel persone in staat om mediese behandeling in die toekoms, wanneer hulle nie meer in staat is om wilsbesluite te neem nie, te weier. 'n Mediese gebeurlikheidsaanwysing is 'n lewende testament waarin die outeur weier om mediese behandeling in bepaalde omstandighede in die toekoms te ondergaan. Dit kan ook bestaan uit 'n volmag waarin die outeur 'n ander persoon aanstel om namens hom of haar in die toekoms mediese behandeling te weier. In Suid-Afrika is die regsgeldigheid van sodanige gebeurlikheidsaanwysing onseker. 'n Oorweging van grondwetlike kernwaardes dui egter daarop dat mediese gebeurlikheidsaanwysings in beginsel as regtens afdwingbare wilsbesluite erken behoort te word. In die eerste gedeelte van hierdie bydrae word die huidige regsposisie en die etiese norme wat in die mediese beroep geld, bespreek. Die toepaslike grondwetlike kernwaardes word dan ontleed en teen bepaalde belange van die gemeenskap opgeweeg. In die tweede gedeelte van hierdie bydrae word aandag geskenk aan die etiese oorwegings wat 'n rol behoort te speel by beantwoording van die vraag of 'n gebeurlikheidsaanwysing in bepaalde omstandighede as regtens afdwingbaar beskou behoort te word. Die ontwikkeling in buitelandse regstelsels word dan oorweeg en empiriese navorsing wat aldaar onderneem is om die doeltreffendheid van gebeurlikheidsaanwysings in die praktyk te evalueer, word krities ontleed. Die studie lei tot die gevolgtrekking dat die Suid-Afrikaanse parlement oorweging moet skenk aan die destydse voorstelle van die Suid-Afrikaanse Regskommissie in hierdie verband, en dat statutêre erkenning aan die regsgeldigheid van gebeurlikheidsaanwysings verleen moet word. Die ondervinding in buitelandse regstelsels dui egter daarop dat blote statutêre erkenning van die regsgeldigheid van gebeurlikheidsaanwysings nie enige noemenswaardige verandering in die praktyk teweeg bring nie. Daar dus word aan die hand gedoen dat 'n holistiese benadering gevolg moet word wat beteken dat die staat self betrokke moet raak by die implementering van doeltreffende strategieë om groter bewuswording van die reg op selfbeskikking van pasiënte by gesondheidsorg-werkers sowel as die breë publiek te bewerkstelling.
Source: De Jure 44, pp 49 –73 (2011)
Hoe word 'n billike sanksie bepaal? Ontslag as gepaste sanksie in gevalle van ontslag weens (wan)gedrag
Elke werknemer in Suid Afrika het die reg om nie onbillik ontslaan te word nie. Die Wet op Arbeidsverhoudinge 66 van 1995 bepaal dat 'n werkgewer 'n werknemer billik mag ontslaan op grond van gedrag, vermoë op bedryfsvereistes. Die werkgewer moet egter ook 'n billike prosedure voor ontslag volg. Die Kode van Goeie Praktyk: Onbillike Ontslag (bylae 8 by die Wet) bepaal dat die vraag of 'n rede vir ontslag billik is of nie, word deur die feite van elke saak asook die gepastheid van ontslag as sanksie beantwoord (in besonder item 7(b)(iv)). Dit is egter nie maklik om te bepaal of ontslag die gepaste sanksie in 'n bepaalde geval is nie. Hierdie bydrae oorweeg hierdie vraag sonder om na prosedurele billikheid te verwys. In die saak van Edcon Ltd v Pillemer NO (Reddy) is beklemtoon dat 'n werkgewer getuienis moet voorlê om die bewering dat ontslag in werklikheid die gepaste sanksie was, te ondersteun. Sodanige getuienis kan insluit dat die vertrouensverhouding onherstelbare skade gely het. Die werkgewer moet dus kan aandui dat die werknemer skuldig is aan wangedrag en dat die aard sowel as die impak of uitwerking daarvan sodanig is dat ontslag die gepaste sanksie is. Die bydrae ondersoek 'n aantal sake in die lig van hierdie oorweging, naamlik: (i) die bewyslas in ontslaggeskille; (ii) wanneer ontslag 'n gepaste sanksie kan wees; (iii) die finale besluitnemer rakende of ontslag billik was of nie (maw was dit in die bepaaalde geval wel die gepaste sanksie); en (iv) hoe moet 'n werkgewer die besluit om ontslag as sanksie te gebruik of nie benader. Hierdie vrae word telkens bespreek met verwysing na beginsels wat reeds in regspraak gevestig is.
Student/learner allegations of teacher sexual misconduct : a teacher's right to privacy and due process
Authors: Elda De Waal and Ralph D. Mawdsley
Source: De Jure 44, pp 74 –100 (2011)
Student/leerder bewerings van seksuele wangedrag deur onderwysers : 'n onderwyser se reg op privaatheid en administratiewe geregtigheid
Veel is op die spel wat betref die seksuele wangedrag van opvoeders in die VSA en Suid-Afrika. Albei lande verwag van veral opvoeders om die misbruik van kinders by die onderskeie maatskaplike dienste en wetstoepassers aan te meld: die versuim hiervan kan in die VSA lei tot die herroeping van onderriglisensies. Hierdie artikel fokus op (i) die mate waartoe lede van die publiek daarop geregtig is om die name van aangeklaagde opvoeders te ken, (ii) wie seksuele klagte behoort te ondersoek, en (iii) op watter privaatheid opvoeders tydens die ondersoek aanspraak kan maak. Hierdie saak word vanuit 'n VSA en RSA regsvergelykende perspektief aangespreek, met spesifieke verwysing na die feiteondersoek-proses en Skoolbeheerliggame se beheeruitoefeningsrol in die Suid-Afrikaanse openbare onderwyssektor, en skool amptenare se rol in die VSA. Uit die bespreking van hoe die VSA tot onlangs hierdie dilemma aangespreek het, blyk dit dat opvoeders geregtig behoort te wees op beskerming teen die skade wat ongestaafde bewerings van seksuele wangedrag hulle reputasies kan aandoen. Van die aanbevelings wat gemaak word om die Suid-Afrikaanse situasie te remedieer is dat die feiteondersoek-proses na aanleiding van 'n klag van seksuele wangedrag onberispelik bestuur moet word, en dat regsprekers in laer howe een of ander bewusmaking moet ondergaan ten opsigte van basiese feite-ondersoek flaters wat hulle op hierdie vlak begaan.
Source: De Jure 44, pp 101 –110 (2011)
Die onderhawige artikel bevat die voorlegging wat insake stilswyende regskeuse aan die werkgroep gemoeid met die opstel van die Hague Principles on Choice of Law in International Contracts gemaak is. Aandag word aan die verskillende kriteria vir stilwyende regskeuse in verskeie internasionale instrumente en nasionale regstelsels bestee. Daar word aangevoer dat relatief streng vereistes vir 'n stilwyende regskeuse gestel moet word om regsonsekerheid en die omseiling van die objektiewe internasionaal-privaatregtelike norme te voorkom. Die prosedurele element wat in hierdie verband in sekere kodes gevind word, moet vermy word in die tersaaklike aanwysingsregtelike konteks. Die moontlike bronne vir 'n stilswyende regskeuse word bespreek en dit blyk dat die kontraktuele bedinge asook die omstandighede van die geval in hierdie verband 'n rol mag speel. Die outeurs doen aan die hand dat die keuse van 'n forum nie as sodanig 'n stilwyende regskeuse daarstel nie. Met inagneming van die voorafgaande ontleding, is sekere voorstelle oor 'n juiste formulering van die toets vir 'n stilwyende regskeuse gemaak. Daar word aangedui welke wysigings deur die werksgroep aangebring en op welke formulering voorlopig ooreengekom is. Die voorgestelde reël kan soos volg vertaal word: "'n Kontrak word beheers deur die regstelsel of regsreëls wat deur die partye gekies is. Die keuse of enige wysiging daarvan moet uitdruklik gemaak word of duidelik blyk uit die bedinge van die kontrak of uit die omstandighede. 'n Ooreenkoms tussen die partye om jurisdiksie aan 'n hof of arbitrasietribunaal in 'n sekere staat te verleen, kom nie as sodanig op 'n keuse van die reg van daardie staat neer nie."
Judicial notice : discrimination and disadvantage in the context of affirmative action in South African workplaces
Source: De Jure 44, pp 111 –125 (2011)
Geregtelike kennisname : diskriminasie en benadeling in die konteks van regstellende aksie
Die artikel ondersoek die vraag of onbillike diskriminasie en die gepaardgaande benadeling van sekere groepe in Suid-Afrika, bewys moet word en of die leerstuk van geregtelike kennisname voldoende is in die konteks van regstellende aksie. Die begrippe en terminologie in die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996, sowel as gewone wetgewing wat die Grondwet aanvul - die Wet op Gelyke Indiensneming 55 van 1998 en die Wet op die Bevordering van Gelykheid en Voorkoming van Onbillike Diskriminasie 4 van 2000 - word ontleed en uitgelê. Die artikel stel voor dat die land se geskiedenis van onbillike sistemiese diskriminasie gegrond op kolonialisme, apartheid en patriargale praktyke, so welbekend en berug is dat die leerstuk van geregtelike kennisname van toepassing is op regstellende aksie. Voorts, omdat sodanige geskiedenis, die tradisionele oorsake daarvan en uitwerking op swart persone en vroue breedvoerig en volledig gedokumenteer is, word aan die hand gedoen dat die toepassing van die leerstuk kan meehelp om sodanige persone te integreer in die Suid-Afrikaanse werkplek en breër samelewing. Hierdie benadering neem die huidige aspirasies en verwagtinge van die Suid-Afrikaanse bevolking in ag en maak 'n bydrae om die verlede te genees. So 'n benadering ondersteun verder die begrip van substantiewe gelykheid ('n groeps-gebaseerde begrip) en voldoen aan die Grondwet se waarde-gebasseerde metodologie van uitleg. Dit sal ook bydra tot die langtermyn doelwit om 'n nie-rassige en nie-seksistiese samelewing daar te stel. Dit is dus nie nodig om historiese diskriminasie en benadeling te bewys nie omdat sodanige diskriminasie en benadeling nie kontensieus is as 'n sosiale feit nie; dit is inteendeel 'n vraag van kennisname van die geskiedenis omdat dit wyd en volledig gedokumenteer is. Die saak van Minister of Finance v Van Heerden 2004 6 SA 121 (CC) wat verg dat benadeling in die konteks van regstellende aksie "aangetoon" moet word, word ondersteun slegs in soverre inligting voor die hof geplaas word by wyse van byvoorbeeld boeke en verslae. Indien dit nie gedoen word nie, kan die hof uit eie beweging geregtelik kennis neem van onbillike historiese diskriminasie en benadeling. Ten laaste, sou die opvoedkundige, sosiale en ander ekonomiese werklikhede met betrekking tot ras en geslag verander in Suid-Afrika, sal die toepassing van die leerstuk van geregtelike kennisname heroorweeg moet word. Dit sal ook die geval wees waar nuwe diskriminasie en benadeling voorkom en nie goed gedokumenteerd is nie.
Authors: P.J. Badenhorst, P.J. Badenhorst and N.J.J. Olivier
Source: De Jure 44, pp 126 –148 (2011)
Die verskillende bepalings van die "Mineral and Petroleum Resources Development Act" 28 of 2002 ("die wet") omtrent die toekenning van gewone prospekteerregte of 'n preferente regte om te prospekeer word in hierdie bydrae bespreek. 'n Gewone prospekteerreg word deur die Minister, by aansoek aan 'n applikant, toegeken indien aan die vereistes van artikel 17 van die Wet voldoen word. Artikel 104(1) van die Wet daarenteen maak voorsiening vir die aansoek deur en toekenning van 'n preferente propekteerreg aan 'n tradisionele gemeenskap (soos omskryf in die wet) om op gemeenskapgrond te prospekteer. Hierdie bepalings het die grondslag gevorm van 'n ongeraporteerde beslissing van die Transvaalse Afdeling van die Hooggeregshof in Bengwenyama Minerals (Pty) Ltd v Genorah Resources (Pty) Ltd (39808/2007 (TPD) (18-11-2008). Die beslissing het gehandel het oor die bepaling van regsvoorkeur by mededingende prospekteeraansoeke wat na mekaar ten aansien van die Bengwenyama tradisionele gemeenskapsgrond ingedien is. 'n Poging is in die saak aangewend om ex post facto die een prospekteeraansoek in te klee as 'n aansoek vir 'n preferente prospekteerreg deur die tradisionele gemeneenskap. Daar word geargumeenteer dat die hof se beslissing rakende die verskil en verhouding tussen die twee soorte prospekteerregte en die toepassing van die "first come, first served principle" ingevolge artikel 9(1)(b) Wet juis was. Daar word voorts aangevoer dat die feite van die Bengwenyama Minerals beslissing die tekortkoming van die huidige artikel 104 van die Wet, om die belange van 'n tradisionele gemeenskap te beskerm, aantoon indien iemand anders aansoek doen vir 'n gewone propekteerreg. Daar word ook uitgewys dat die voorgestelde 2008 wysigings van die Wet ook nie ver genoeg strek om deelname in prospektering en benutting van mineraalbronne deur 'n tradisionele gemeenskap te verseker nie. Die slotsom word bereik dat die huidige wetgewing dringend gewysig behoort te word om die belange van tradisionele gemeenskappe te beskerm.
Nelson Mandela Bay Metropolitan Municipality v Nobumba 2010 1 SA 579 (ECG) : onlangse regspraak
Source: De Jure 44, pp 149 –161 (2011)
Munisipaliteite (wat hulleself deesdae dikwels stadsrade noem) speel 'n belangrike rol in die lewens van die burgery. Jy kan nie 'n dak oor jou kop bou sonder dat die stadsraad die huisplanne goed gekeur het nie. Wanneer jy die dag die huis verkoop en oordrag wil gee, moet jy by die munisipale kantore 'n draai gaan maak om 'n klaringsertifikaat te bekom wat sertifiseer dat jou rekeninge op datum is. Wanneer 'n mens 'n geliefde ter ruste moet lê, is jou hoop gevestig op die plaaslike regering om 'n stukkie grond te verskaf. Hondeliefhebbers is afhanklik van die stadsvaders se besluite om oop areas vir parke beskikbaar te stel en in 'n wandelbare toestand te onderhou. Toegewyde onderdane sal mettertyd nie werk toe kan ry - selfs met 'n perd - indien sekere plaaslike owerhede in verskeie dele van die land nie spoedig begin om die slaggate in die paaie te herstel nie. Dit is net 'n handjievol stedelinge wat uit 'n boorgat lewe, sonder elektrisiteit klaarkom en self hulle afval iewers by 'n stortingsterrein besorg. Die res maak staat op die munisipaliteit om hierdie dienste te verskaf.
Jacobs v Chairman, Governing Body, Rhodes High School 2011 1 SA 160 (WKK) : onlangse regspraak
Source: De Jure 44, pp 162 –171 (2011)
In die Hawekwa-saak het 'n seun (M) van bykans nege jaar oud 'n skoolgroep onder beheer van sy onderwysers na 'n jeugkamp vergesel waar hulle in huthuise gehuisves is. Gedurende die vroeë ure van die eerste oggend is M bewusteloos op die sementvloer van sy huthuis aangetref en dit het voorgekom of hy stuiptrekkings het. Hy is hospitaal toe geneem waar dit geblyk het dat hy 'n skedelfraktuur met onderliggende breinbeserings opgedoen het wat tot 'n mate van permanente breinskade gelei het. Die eiser (respondent), M se vader, slaag in die hof a quo teen die verweerders (appellante) vir die skade wat die verweerders se werknemers (die onderwysers in beheer van M se groep) na bewering op onregmatige en nalatige wyse aan M en die eiser veroorsaak het.
The Citizen v McBride 2010 (4) SA 148 (SCA) : recent case law
Source: De Jure 44, pp 172 –181 (2011)
MEC for Economic Affairs, Environment and Tourism, Eastern Cape v Kruizenga 2008 6 SA 264 (Ck)
MEC for Economic Affairs, Environment and Tourism, Eastern Cape v Kruizenga 2010 4 SA 122 (SCA) : recent case law
Source: De Jure 44, pp 182 –196 (2011)
Estoppel by representation is a flexible doctrine capable of application in a variety of circumstances, including the question of contractual liability. The courts have recognised that this doctrine may be employed to hold a party bound to the impression created of assenting to a contract, despite an absence of true agreement between the parties (Van Ryn Wine & Spirit Co v Chandos Bar 1928 TPD 417 422-424; Peri-Urban Areas Health Board v Breet 1958 3 SA 783 (T) 790; cf Benjamin v Gurewitz 1973 1 SA 418 (A) 425; Saambou-Nasionale Bouvereniging v Friedman 1979 3 SA 978 (A) 1002ff).