Dolf van Niekerk se digbundel Portrette in my gang (Protea Boekhuis, 2015) is die jongste toevoeging tot sy produktiwiteit as digter oor die afgelope paar jaar en is ’n bundel wat verdien om wyd gelees te word. Die titel is al ’n aanduiding van die eenheidskeppende gegewe in die bundel wat feitlik deurgaans volgehou word. Die meeste gedigte is naamlik portrette van individue wat belangrik was in die vorming van die digter, maar daar is ook portrette van denkers, digters en merkwaardige figure uit die geskiedenis. Portrette in my gang is dus in ’n sekere mate die digterlike ekwivalent van Hennie Aucamp se Bly te kenne (2001), ’n bundel prosaportrette wat Aucamp geskryf het van figure wat vir hom op sy lewenspad betekenisvol was. Sommige van die portretgedigte in Van Niekerk se bundel speel egter in op werklike foto’s en skilderye en is as sodanig beeldgedigte oftewel ekfrastiese verse.
’n Sleutelgedig is “Mastos”, ’n ekfrastiese gedig na aanleiding van ’n foto van die digter se moeder wat kort ná die geboorte van haar seun in 1929 oorlede is. Die visuele indrukke van die portret van die moeder word dan gevolg deur ’n roerende samevatting van die durende invloed wat sy ondanks haar vroeë dood op die skryfwerk van haar seun uitgeoefen het:
Van Niekerk se gedigte oor “die onsterflike onvoltooid” sluit aan by die ambisie wat hy in sy bundel uitspreek om, met erkenning aan Fanie de Beer en Danie Goosen, “die heengaan van die gees” in “die nuwe eeu waar middelmatigheid / vir verstardes ego’s maatstaf word” (“Monsters”), teen te gaan. Hy mik naamlik na ’n herwaardering van en begrip vir die onsienlike, dit wat “diep verborge” (“Circa 1933”) in die geesteswêreld van die mens lê. Dolf van Niekerk gryp terug na Westerse denke wat in die negentiende eeu beslag gekry het met die werk van Hegel, Nietzsche en Dostojefski en in die twintigste eeu met die eksistensialisme van Sartre en Camus vir nuwe en invloedryke wendings gesorg het. In sy gedigte assosieer hy hom ruiterlik met die modernistiese gedagtegoed wat hierdie belangrike voorgangers aan hom bied “in die nou / se durende verlede” (“Vergange”). Die werk van hierdie groot denkers is die verwysingsraamwerk waarmee hy, soos ook sy mede-Sestigers in die tweede helfte van die vorige eeu, probeer om die hede in woorde vas te vang. Die eietydse filosofie en byderwetse ontwikkelinge in die literatuur word op ’n afstand gehou met die uitsondering van ’n waarderende gedig oor die digterlike oeuvre van Joan Hambidge (“JH”).
In gedigte soos “Prisma”, “Mutant” en “Visbaai” dig Dolf van Niekerk met ’n gewaarwording van ontheemding oor die plek van mense van Europese herkoms in Suid-Afrika. Die wit Suid-Afrikaner is ’n “mutant, eurobaster, afrosteg” en as mutasie is hy “bloot oorgang / van arbitrêr ontstaan na ondergang”. Hierdie pessimisme hou deels verband met die Europees-getinte bril waarmee die digter die wêreld beskou en die vrees dat Afrika min verdraagsaamheid het met mense en dinge van ’n vreemde herkoms.
Die kort, gedronge versreëls en die vermyding van enjambemente in ’n gedig soos “Grammatika” is soms verantwoordelik vir die hortende ritme in sommige verse in Portrette in my gang. In die beste gevalle is hierdie weerbarstige ritme juis besonder funksioneel. In “Slaap” sluit die gebrek aan ’n vloeiende ritme goed aan by die slapeloosheid van die “ek” wat so behep is met sien en ken dat hy sy oë nie wil sluit nie.
Dolf van Niekerk se Portrette in my gang is inhoudelik boeiend, as bundelkomposisie fyn afgerond en as toevoeging tot die digter-skrywer se oeuvre ’n opwindende en uitdagende leeservaring. Daar is talle hoogtepunte waaronder “Tel-Aviv 1987”, “Abstrakte ritme, Anna Vorster”, “Paradigma”, “Skêrsang” en “Amarillis” benewens die gedigte waaruit ek hierbo aangehaal het. Die bundel is nie soseer die werk van ’n digter wat nuwe eksperimente wil waag nie, maar is veel eerder die estetiese prestasie van ’n kunstenaar wat sy kleim reeds afgesteek het en met selfvertroue die woord verder plet en in ’n veredelde verband plaas.
In Dolf van Niekerk se sesde digbundel kyk hy terug op mense, dinge en gebeurtenisse wat ’n betekenisvolle rol in sy lewe gespeel het. Die digbundel word as ’t ware ’n klein galery van skilderye wat momente in die skrywer se lewe vasvang. Die openingsgedig “Vergange” bevat ’n sleutel: Die gedigte handel wesenlik oor daardie oomblikke wat huiwer tussen “aankoms en vertrek”, oomblikke waarin die tyd “saamvloei in die nou / se durende verlede.” Daarom dra die beroemdheid of uiterlike belangrikheid van die onderwerp nie gewig nie: Gedigte oor figure soos pous Julius II, Albert Schweitzer en Peter Blum staan naas gedigte oor die skrywer se moeder wat hy vroeg verloor het, oor sy vader, ’n stoere wildeseringboom en ’n gunsteling-posduif. Daar is ook gedigte oor magiese oomblikke, soos ’n besondere orkesuitvoering in Tel Aviv, ’n nag by die see en ’n oesdag in die Overberg wat herinner aan ’n Van Gogh-skildery.
Dit is ’n ontroerende bundel waarin die digter nie net sin uit sy eie lewe probeer maak nie, maar ook besin oor beskawing en by monde van Bartolomeus Dias “vermoed: / Afrika duld nie vreemde goed”.
Die oud-Griekse verhale oor Odusseus se gebeurtenisvolle reis na sy tuisstad Ithaka en na sy vrou Penelope, ná afloop van die slag om Troje, vorm die sentrale gegewe van die lang titelgedig aan die einde van die bundel. Dié mitiese vertellinge dien egter ook ‘n metaforiese funksie in die res van die bundel, naamlik om die “ek” se laat lewenspad, onderweg na die verlangde hereniging met die geliefde in die uiteindelike tuiste van die dood, aan te dui.
In wese gaan dit in die bundel oor die lewensfeit dat ons almal net “in onbepaalde tyd […] vertoef”. Kenmerkend verkeer die “ek” in hierdie gedigte meestal op die grense tussen, aan die een kant, droom, herinnering en verlange en, aan die ander kant, die werklikheid. Lewe en dood is geen duidelike teengesteldes meer nie. Wat oorbly, is eintlik net die begeerte “[o]m stil te wees, / die self in self te keer / en tuis te kom in tuistelose / ruimtes van die gees” (slotgedig). In ‘n sekere sin is die bundel opgebou om hierdie reis, algaande weg van die reële, aktuele wêreld af, te weerspieël.
Van fisiese reise is daar egter geen sprake meer nie. Trouens, die waarnemingswerklikheid is beperk tot ‘n wêreld agter glas (waarskynlik binnenshuis) en tot die daarbuite betragte tuin met sy seisoene (veral herfs en winter).
In die slotafdeling verdwyn die ek-as-digter en die aktuele werklikheid dan heeltemal. Odusseus word aan die woord gestel om oor sý wedervaringe van vanslewe te vertel.