Net ŉ wrak van die Suid-Afrikaanse vloot is oorLede van die Suid-Afrikaanse Vloot tydens vanjaar se vieringe van Gewapende Magte-dag (Foto: Verskaf) Die gesamentlike militêre oefeninge van Suid-Afrika, China en Rusland wat Vrydag ŉ aanvang langs die KwaZulu-Natalse kus geneem het, het opnuut aan die lig gebring in watter benarde toestand die Suid-Afrikaanse Vloot is. Kenners meen die vloot kan op byna geen vlak van funksionering nog sy rol vervul nie en dat hierdie ŉ sekuriteitsgaping laat. “Dit is eintlik skokkend hoe uitgelewer ons is indien enigiets sou gebeur,” sê Kobus Marais, die DA se woordvoerder vir verdediging. Te min vaartuie Dit wat volgens die Suid-Afrikaanse Vloot op sy bateregister is en dit wat in ŉ bruikbare toestand is, verskil wêrelde van mekaar, sê Marais. Die vloot kon net-net daarin slaag om twee vaartuie na die huidige militêre oefening te stuur. Dit is vir alle praktiese doeleindes die enigste twee funksionerende vaartuie wat die Suid-Afrikaanse vloot op die oomblik het. Die toestand waarin dié vaartuie is, is boonop bedenklik. Al drie Suid-Afrika se duikbote – die SAS Charlotte Maxeke, SAS Manthatsi en SAS Queen Modjadji l – is volgens Marais nie dienswaardig nie. Dit beteken onder meer dat instandhouding en middellewevervangings so afgeskeep is, dat hulle nie eintlik meer bruikbaar is nie. “Opgraderings vir die duikbote kom neer op ŉ bedrag van R400 miljoen tot R450 miljoen elk,” sê Marais. Verder het ons net-net een funksionerende fregat (oorlogskip), SAS Mendi wat tans die militêre oefening in Natal bywoon. “Die ander drie fregatte, SAS Amatola, SAS Isandlwana en SAS Spioenkop, is so te sê gekannibaliseer vir parte om SAS Mendi seewaardig te kry om aan die oefening deel te neem,” verduidelik Marais. Al vier Lynx-helikopters wat die fregatte vergesel kan ook nie meer vlieg nie weens voortslepende probleme met die bevestiging van onderhoudskontrakte. Wat aanvullingsvaartuie betref, is SAS Drakensberg deel van die militêre oefening, hoewel daar baie vrae is oor haar vermoë om dié rol werklik te vervul. SAS Protea, die vloot se navorsingskip, word na verwagting ook volgende jaar vervang, siende dat dié vaartuig ook lank reeds verby haar leeftyd is. Al drie kuspatrollievaartuie wat tans nog op die bateregister is, moes eintlik reeds uit diens gestel word. Hierdie drie vaartuie word vervang met die splinternuwe veeldoelige patrollievaartuig SAS King Sekhukhune I – ŉ goeie vaartuig, maar nog in haar seeproeftydperk, wat beteken dat sy eintlik nog nie funksioneel kan wees nie. Marais meen die vaartuie waarmee ons buite ons maritieme gebied gepatrolleer, is ook lank reeds te oud om te funksioneer – die regering kan egter nie bekostig om dit uit diens te stel en vervang nie. Dit geld ook vir die mynoorlogvoeringvaartuie. Die Suid-Afrikaanse Vloot het onlangs sy teiken vir voltooide seeure weens begrotingstekorte drasties verlaag na 8 000 uur per jaar. Die departement van verdediging het egter verlede Woensdag in sy prestasieverslag vir die tweede en derde kwartaal van die huidige boekjaar bevestig dat hy nog net 26% hiervan voltooi het – met slegs een kwartaal vir die jaar oor. “Die departement sê dit is omdat hy nie genoeg beskikbare funksionerende vaartuie het nie. Hierdie vlakke van onbeskikbaarheid dui aan hoe groot die probleme werklik is,” sê Marais. Onderbefonds en onderpresterend “Die geld is op,” meen prof. Theo Neethling, hoof van politiek en regeerkunde aan die Universiteit van die Vrystaat. Volgens Neethling het Suid-Afrika se begroting vir verdediging ná 1994 geleidelik afgeneem. “Tans word net 0,7% van die BBP aan verdediging bestee, wat beteken die vloot kry ontsettend swaar. Die vloot sukkel nie net om sy vaartuie in die water te hou nie, maar ook met die nodige opleiding om dié vaartuie te kan bedryf.” Hierdie is boonop ŉ veel kleiner persentasie van BBP as wat lande soos Algerië, Uganda, Botswana en selfs Namibië aan hul verdediging toeken. Volgens Neethling is begrotingstoewydings vir verdediging net nie meer ŉ prioriteit vir die Suid-Afrikaanse regering nie. Prof. Francois Vreÿ, emeritus professor in krygskunde aan die Universiteit Stellenbosch, stem saam: “Die oorlogvoeringrol is waar die vloot tans regtig sukkel. Om daardie rol te vervul, het jy bepaalde insette nodig wat insluit geld, kundigheid en die bedryfinsette van die krygstuigbedryf. Dit is geweldig duur en baie beperk – en die vloot kan bloot nie daarby uitkom nie.” Neethling meen die vloot is net nóg ŉ slagoffer van wanbesteding en korrupsie. “Die huidige regering kry twee goed nie reg nie: Om die geld behoorlik en netjies aan te wend sonder dat daar korrupsie is en om die ekonomie te laat groei. Die vloot betaal maar die prys van die agteruitgang van die Suid-Afrikaanse ekonomie.” Vreÿ sê die vloot sal nie gou reggeruk kan word nie: “Om ŉ hoogs gespesialiseerde omgewing soos die vloot met hoë tegnologiese platforms en bemanning te herstel, moet jou begrotingstoekenning eksponensieel groei. In Suid-Afrika gaan verdediging nie hierdie groei in begroting sien nie.” Noodsaaklike rol onvervuld Beide Neethling en Vreÿ is van mening dat ŉ vloot onontbeerlik is vir die behoorlike funksionering van ŉ weermag. “Die vloot is een van die afdelings in die weermag wat die wydste rolle moet vervul. Vanaf offensiewe -en defensiewe oorlogsvoering, tot polisiëring en selfs die vervul van diplomatieke rolle,” sê Vreÿ. “Die Suid-Afrikaanse Vloot is kwalik daartoe in staat om die offensiewe en defensiewe rolle te kan vervul, wat eintlik die bestaansreg van die vloot behoort te wees.” Volgens Vreÿ is dit veral die gevegsrol wat op die oomblik ernstig geknou word. Dit beteken egter nie dat Suid-Afrika op die oorlogspad is of moet wees nie – gevegsgereedheid spreek bloot van ŉ land se vermoë om homself veilig te hou. Vreÿ sê weens Suid-Afrika se geopolitieke posisionering en politieke invloed in Afrika, behoort hy ŉ streeksrol op die vasteland te vervul. Dit sluit in die handhawing van plaaslike sowel as streeksveiligheid. Neethling stem saam. “Ons sit met ŉ geweldige probleem in die noorde van Mosambiek. Ons besef dit nie altyd nie, maar die insurgensie wat daar plaasvind is die naaste wat ons nog aan groot onstabiliteit gekom het in Suider-Afrika die afgelope tyd. “As ŉ mens kyk wat rondom Mosambiek aangaan, sal jy sien daar is geweldige handelsroetes vir al die verkeerde dinge, soos enorme dwelmhandel.” Die inploffing van die Suid-Afrikaanse vloot laat ŉ groot leemte in dié verband.