2024-verkiesing: kan ŉ ANC-EFF-koalisie die land bestuur?Deur prof. Dirk Kotze, Unisa (Argieffoto: Michele Spatari/AFP) Suid-Afrika se 2024 nasionale en provinsiale verkiesings word geag as ŉ realistiese geleentheid vir koalisieregerings om in sommige provinsies, en ook op nasionale vlak, gevorm te word. Dit sal ŉ drastiese verandering van die huidige situasie, waarin koalisieregerings slegs op plaaslike regeringsvlak bestaan, teweegbring. Verkiesingsneigings sedert 2016 benadruk hierdie verwagtinge. Die ANC het sy meerderhede in metrorade van Gauteng en Nelson Mandelabaai verloor. Die party se meerderheid in die nasionale en provinsiale wetgewers het ook verklein. Tog het steun vir opposisiepartye nie terselfdertyd verhoog nie. Die stempersentasie in verkiesings het ook sy dalende neiging voortgesit. In die koalisiedebat gaan ŉ belangrike permutasie oor watter partye in die koalisie is. Een moontlikheid waaroor met toenemende intensiteit gepraat word, is ŉ koalisie tussen die ANC en die EFF. Wat ondervinding betref, bestuur die ANC die nasionale regering sedert 1994. Die party regeer ook agt van Suid-Afrika se nege provinsies en die meeste van die 257 metropolitaanse, distriks- en plaaslike munisipaliteite. (In die verlede was die ANC ook betrokke by provinsiale koalisies in KwaZulu-Natal en die Wes-Kaap.) Die EFF het egter nie ervaring in enige regeringsvorm nie. Die moontlikheid van ŉ ANC-EFF-koalisie het al groot debat opgelewer. Maar so ŉ alliansie sou moeilik wees om saam te stel én om te laat werk. Dit is om twee redes: ideologie en beleid. Hierdie twee faktore is elders in die wêreld bewys om die sleutelbepalers van suksesvolle koalisies te wees. Die EFF Die meeste van die EFF se leiers is voormalige ANC-jeugligafigure wat in 2013 geskors is. Hulle het op ideologiese gronde verskil van die ANC se seniorleierskap oor die onteiening en nasionalisering van grond, myne en banke. Die EFF beskryf homself as ŉ Marxisties-Leninistiese party wat deur die gedagtes van Frantz Fanon beïnvloed is. Die ANC, aan die ander kant, beskou homself steeds as ŉ bevrydingsbeweging in ŉ sosiaal-demokratiese tradisie. In die 2016 plaaslike regeringsverkiesing het die ANC sy volstrekte meerderheid in die stadsrade van Johannesburg, Tshwane, Ekurhuleni en Nelson Mandelabaai verloor. ŉ Koalisieregering was vir hulle die enigste opsie. In Ekurhuleni het die ANC ŉ koalisie met die African Independent Congress gevorm, maar in die ander drie rade was ŉ meer uitgebreide koalisie nodig om te kan regeer. In dié drie gevalle was ŉ ANC-EFF-koalisie ŉ besliste moontlikheid. Maar die EFF het ŉ informele samewerkingsverstandhouding met die DA, die land se grootste opposisieparty, en sy formele koalisievennote verkies. Die EFF se samewerking was noodsaaklik vir die DA-groepering omdat hulle op hul eie ŉ minderheidsregering sou wees. Teen die einde van die termyn, naby aan 2021, het die EFF sy samewerking aan die DA-koalisie onttrek. Dit het gelei tot regimeveranderings na suksesvolle mosies van wantroue deur die ANC-alliansie. Dit het die EFF se koningmakereienskappe en politieke pragmatisme gedemonstreer, maar het die publiek se geloof in koalisies seergemaak. ŉ Soortgelyke neiging het onlangs in KwaZulu-Natal na vore gekom waar die EFF en die IVP mag in sowat 25 plaaslike regerings gedeel het – in sommige gevalle reeds sedert die 2016-verkiesing. Die EFF het onlangs aangekondig dat hulle van hierdie koalisieregerings sal onttrek en met die ANC sal saamwerk om nuwe regerings te vorm. Hulle vroeëre samewerking met die IVP was direk teen die ANC gemik. Die EFF se koalisiestrategie Die EFF se strategie was tot dusver meestal onvoorspelbaar. Ten tyde van die 2021-plaaslike regeringsverkiesing het die party se hoofonderhandelaar, Floyd Shivambu, die volgende strategie verwoord: die EFF wou nie mag in ŉ plaaslike regering deel nie, maar eerder ŉ sogenaamde pakketooreenkoms bereik om al die uitvoerende gesag te beheer in Ekurhuleni. Die ANC sou dieselfde doen in Johannesburg, en die DA beheer al die posisies in Tshwane. Shivambu het misluk om die ander partye te oortuig. Die finale uitkoms was konvensionele, magsdelende koalisies met die DA aan die kern, en die ANC en EFF wat uitgesluit is. Albei partye het egter daarin geslaag om kleiner partye in die DA-groepering te lok, samewerking te verbreek en die DA-geleide regerings in wantrouemosies te verwyder. Nuwe speakers en burgemeesters in die Gautengse metrorade is verkies uit kleiner partye soos die COPE, al Jama-ah en die ATM, en nie uit die ANC of die EFF nie. Die jongste ANC-EFF-benadering Aan die kern van munisipale mag – die burgemeesterskomitee – word werklike magsdeling tussen die ANC en EFF hoofsaaklik in Ekurhuleni en in ŉ mindere mate in Johannesburg geïmplementeer. Wat sê die jongste ANC-EFF-benadering vir ons? Daar word wyd bespiegel dat dit hoofsaaklik beperk is tot Gauteng, die land se ekonomiese middelpunt, en dat die ANC se provinsiale leiers, insluitend premier Panyaza Lesufi, so ŉ benadering voorstaan. Die meeste van die party se nasionale leiers toon egter nie dieselfde aptyt daarvoor nie. Die ANC-veteraneliga en sy leier, Snuki Zikalala, het onlangs byvoorbeeld ŉ voorkeur uitgespreek vir die DA bo die EFF as ŉ moontlike koalisievennoot. In die Gautengse provinsiale verkiesing in 2019 het die ANC ŉ klein meerderheid van slegs 50,12% gekry. Daarom is ŉ ANC-EFF provinsiale koalisie in 2024 nie ondenkbaar nie. ŉ Soortgelyke nasionale koalisie sal egter ŉ ander spul wees. ŉ Nasionale koalisieregering Nasionale regering is hoofsaaklik verantwoordelik vir nasionale beleid. Die vraag is of die ANC en EFF mekaar in beleidsterme sal kan vind. Neem as voorbeeld grondeienaarskap wat ŉ beleidsprioriteit vir die EFF is. Die party verkies die onteiening van grond in wit besit vir herverdeling aan die hoofsaaklik grondlose swart meerderheid, sonder vergoeding en dat alle grond wat deur grondhervorming verkry word, in staatsbesit moet wees. Aan die ander kant wissel die ANC se onteieningsbeleid van nul tot uitgebreide vergoeding vir spesifieke eiendomskenmerke met eienaarskap wat nie beperk is tot die staat nie. Vir meer as twee jaar het ŉ parlementêre komitee verskillende voorstelle vir die wysiging van artikel 25 van grondwetlike eiendomsreg oorweeg. Die feit dat die ANC en EFF mekaar nie op so ŉ wysiging kon vind nie, het die proses in duie laat stort. Indien die twee partye mekaar nie kan vind oor so ŉ belangrike en simboliese beleidsaangeleentheid nie, hoe kan hulle oor ander beleidsake saamstem? Die uitdaging van magsdeling Die finale toets van enige koalisie is of die partye kan saamstem oor hoe om mag te deel? Tot dusver het die EFF en ANC dit vermy in die geval van topposisies. In Johannesburg en Tshwane het hulle meer onlangs nie hul eie lede vir die posisies van burgemeester en speaker benoem nie, maar dit aan baie klein partytjies gegee. In November 2022 het die EFF probeer om sy kandidaat as Ekurhuleni-burgemeester te benoem, maar misluk. Die DA se kandidaat is herkies. Dit beteken dat die ANC en EFF nog nie kan besluit hoe om hierdie posisies te deel nie. In ŉ nasionale regering sal daar nog meer op die spel vir al die partye wees. ŉ Minister se posisie sluit in baie persoonlike winste, ŉ hoë status en die mag om patronaatskapnetwerke te beloon. Dit bemoeilik magsdeling as ŉ strategiese meganisme om wedersydse lojaliteite te kweek wat die mosaïek van belange in ŉ koalisie behoort te stabiliseer. Dit is die groot toets vir die ANC en EFF. Hulle was nog nie in ŉ situasie waar hulle mag tot bevrediging van beide kante deel nie. Oorspronklik gepubliseer op The Conversation