Daar is kwalik enige ander musiekstyl wat so 'n kragtige assosiasie met 'n spesifieke volksgroep en taal het soos Boeremusiek. Boermusiek is 'n unieke vorm van instrumentele volksmusiek wat in Suid-Afrika hoofsaaklik deur Afrikaanssprekendes beoefen word. Dit datuur uit die era toe doe persone wat dit beoefen het internasionaal bekend gestaan het as "Die Boere" van Suid-Afrika. Dit is informele musiek wat op 'n kenmerkende manier gespeel word en is hoofsaaklik bedoel as begeleiding vir sosiale danse.
Daarom word die oorsprong van boeremusiek nie normaalweg bevraagteken nie: Uit wit Afrikaners en vir wit Afrikaners, word dié musiek min bestudeer; en die robuustheid van die genre steun op die streng beheer oor die geskiedenis daarvan deur wit Afrikaanse musikante en organisasies.
Dansritmes wat tipies is aan Boeremusiek is die settees, polka, wals, mazurka, asook die kwadriel en die vastrap. Daar is tans twee organisasies wat hul beywer vir Boeremusiek, naamlik die Tradisionele Boeremusiekklub en die Boeremusiekgilde. Min Boeremusieknommers is in musieknotasie beskikbaar en die musiek word maar op gehoor gespeel. Elke orkes het ook 'n unieke klank en 'n eie manier van speel.
Die webwerf van die Tradisionele Boeremusiekklub is vaag oor die oorsprong van die vastrap. Die verband met die riel word wel vermeld, maar daarvolgens het die vastrap eers later in die geskiedenis van boeremusiek sy opwagting gemaak en word aan die hand gedoen dat die musiek self sy oorsprong by die polka en Amerikaanse boeredanse het.
Die Tradisionele Boeremusiekklub gee ook nie erkenning aan 'n ander musiekvorm wat 'n blywende uitwerking op boeremusiek gehad het nie. Minstreelsangers met 'n swartgeverde gesig (blackface minstrels) was bykans 80 jaar lank die grootste vorm van vermaak in die koloniale Suid-Afrika. Die minstreel-treffer "Jump Jim Crow" - die gewildste liedjie in Amerika voor die Burgeroorlog - is in die 1840's in die Kaap bekend gestel, en daarna is minstreel-vertonings landwyd gehou.
Dit is insiggewend dat die term "boeremusiek" eers met die nabootsking van die Groot Trek tydens die eufeesviering daarvan in 1938 ontstaan het. Volgens Froneman het beskrywings van die musiek voorheen verband gehou met gekleurde mense, nie met Boer enie: óf "vastrapmusiek" óf Hotnotsmusiek." Die oorsprong hiervan is nie moeilik om te begryp nie. As 'n wit boer in die 18de of die 19de eeu in die Kaapkolonie 'n partytjie gehou het, spreek dit byna vanself dat 'n orkes bestaande uit slawe of bediendes met 'n donkerder velkleur as syne sy gaste sou vermaak. Daar sou walse en kadriele wees waaroor wit mense regoor Europa gaande was, maar dit sou gegeur wees met die musiektradisies en -estetika van die Khoi-San-, Indonesiese, Indiese, Malgassiese en moontlik Xhosa-slawe wat dit uitgevoer het.
Een van die nuwighede wat deur sulke musikante hierdie milieu binnegedring is, was 'n "boem-pa-da-boem-pa"-ritme bekend as die vastrap. Die vastrap is 'n eenvoudige transmusiek uit 'n Khoi-San-ritueel wat die hop-dans genoem is.
Kan ons 'n definisie vir boeremusiek saamstel? Nie so eenvoudig nie as gevolg van die aard van boeremusiek. Boeremusiek is by uitstek dansmusiek wat in die meeste gevalle by Afrikaner byeenkomste of by hulle huise gespeel is. So, stel jou nou voor: die mense wil dans en daar is nie 'n konsertina nie. Dan word die instrumente gebruik wat beskikbaar is. Solank die produk boeremusiek is, is dit boeremusiek. Soos Ollie Viljoen by die KKNK gesê het: "Jy HOOR onmiddellik as dit Boeremusiek is!" Met ander woorde Boeremusiek word geken aan 'n kenmerkende styl op die instrumente wat beskikbaar is wanneer die musiek gespeel word!
Die ander probleem en die groot rede vir die swak inligting wat oor Boeremusiek bestaan, is die swak beeld wat Boeremusiek nog deur die verloop van baie jare beleef. Die rede vir die swak persepsie van Boeremusiek kan deels voor die deur van die Calvinistiese Afrikaanse kerke gelê word aangesien die kerk vroeër sterk gekant was teen dans en omdat Boeremusiek in wese dansmusiek is. Dit is weliswaar so dat 'n dansparty gepaard kan gaan met onsedelike gedrag, maar dit is onredelik om die probleem aan die hals van Boeremusiek te hang. Dieselfde beginsel geld vir drankmisbruik. Drankmisbruik is 'n individuele siektetoestand wat geensins te make het met Boeremusiek nie. Met ander woorde 'n persoon wat drank wil en sal misbruik het nie 'n Boermusiekbyeenkoms nodig vir sy of haar verslawing nie.
Boeremusiek het ook 'n groot vyand onder sy eie mense – die Afrikaner. Dit was vir die vroeëre Vryburger meer van belang om met die elite van die Kaap en sy uitheemse musiek te assosieer as met sy eie mense met hulle eie musiek. Daar is vandag nog Afrikaners wat glo dat dit waardiger is om na klassieke musiek te luister as na Boeremusiek. So is Boeremusiek afgedruk en het hy 'n stryd van die vroegste jare vir erkenning — let wel — erkenning as 'n besondere musiekstyl wat spontaan onder die Afrikaner ontstaan het, en nie as 'n teenvoeter vir ander musiek genré nie! Dit is al wat Boeremusiek vra: 'n plek onder die son. Gelukkig is daar tans 'n oplewing en waardering vir enige vorm van Afrikaanse musiek en sodoende word Boeremusiek weer herontdek en reeds 'n ereplek toegeken deur verskeie Afrikaanse musikante en sekere kunstenaars wat ligte Afrikaanse musiek beoefen. Die feit dat meer en meer jongmense Boeremusiek begin beoefen en dat die populêre Afrikaanse sanger, Dozi ingewillig het om as beskermheer van die Boeremusiekgilde op te tree is 'n klinkklare bewys dat Boeremusiek tog besig is om tot sy reg te kom.
Vroeg in die sestiende eeu het dans 'n oplewing gehad en 'n groot invloed op musiek gehad. Allerhande nuwe passies het die lig gesien en pare het begin om teen mekaar te dans. Aan die Kaap is danse soos die kwadriel, die minuet en die gewilde kontradans ingevoer wat baie populêr was. Dat daar baie musiek gemaak is in die Kaap van 1652 tot 1800 is verseker. Tot op hierdie stadium word Boeremusiek nêrens vermeld nie maar, soos reeds genoem, was kommunikasie soos ons dit vandag ken, nie beskikbaar nie.
Na die bewindsoorname van die Kaap deur Brittanje vroeg in die 19de eeu het baie Britse orkeste die Kaap besoek. Musiekinstrumente het toe ook makliker bekombaar geraak.
Alhoewel die grootste agting die eerste musikante wat plate gemaak het toekom, kan ons nie goedsmoeds die komposisies van die nommers wat hulle gespeel het aan hulle toedig nie. Die rede hiervoor is dat baie van die nommers wat hulle gespeel het reeds in die negentiende eeu deur andere gespeel was. Kalie de Jager bevestig hierdie beskouing en meld dat hy 'n konsertinaspeler geken het wat vroeg in die 20ste eeu leer konsertina speel het en negentig persent van die nommers wat die betrokke persoon gespeel het, het hy by sy pa gehoor wat mondfluitjie gespeel het! Dié het dit weer by sy pa geleer wat konsertina gespeel het! Nou is ons al terug by 1860! Inligting wat verder terug strek as hierdie kon ongelukkig nie bekom word nie.
Kom ons kyk weer na die aard van Boeremusiekbyeenkomste in die 19de eeu. Boeremusiek is in die sitkamer of waenhuis gespeel met die instrumente wat beskikbaar was. Veral die viool en serfyntjie was baie populêr. In elk geval was die Boere reeds vroeg in die 19de eeu aan die trek. Verbeel jou om al jou besittings en kos vir 'n onbekende aantal maande, alles op die ossewa te laai! Weens hulle grootte was die viool en later die konsertina, so gewild want dit het bitter min plek gevat. Verder is Boeremusiek by sosiale geleenthede gespeel soos verjaardae en troues en kon dié instrumente maklik saamgeneem word na sulke byeenkomste. Omdat die Boere so ver uitmekaar gewoon het, is daar groot ophef van dié byeenkomste gemaak en het die vrolikheid dikwels sommer vir 'n week aangehou!
Hoewel die eerste vrolike klanke van Boeremusiek soos ons dit later leer ken het, reeds in hierdie tydperk aan die orde van die dag was, was die jare tussen 1800 en 1840 vol onrus en probleme — veral vir die Boere in die Ooskaap. Soveel so dat dit uiteindelik gelei het tot die Groot Trek. Tydens hierdie trek het die Boere natuurlik ook hulle musiekinstrumente saamge-neem en is Boeremusiek sodoende saam die binneland in.
Noodwendig ontstaan die vraag nou waaroor die groot geskarrel om die oorsprong van Boeremusiek na te vors? Dit gaan oor erkenning en tantieme. In die eerste plek word daarna gestreef om erkenning te verleen aan die musikant wat sy talente ingespan het om die nommer te komponeer. Tweedens is tantieme ter sprake om die musikant verder te vergoed vir sy bydrae. In hierdie opsig het die musikant ook 'n spesifieke verantwoordelikheid, naamlik om sy komposisie by die Suid-Afrikaanse Musiekregte Organi-sasie (SAMRO) te registreer.
Die organisasie is oorspronklik in Engeland gestig om musikante te beskerm. Oorlede Nic Potgieter het by hulle aangesluit voordat hulle Suid-Afrika toe gekom het en was ook 'n pensioentrekker by hulle. Registrasie van nommers het 'n tweeledige doel: die musikant ontvang in die eerste plek vergoeding wanneer sy nommer in die openbaar gespeel word en tweedens word verdere vergoeding betaal wanneer die nommer — hetsy op 'n album of by 'n openbare byeenkoms — gebruik word.
Sodra 'n plaat gemaak word kry dit 'n matrysnommer. Sodra iemand anders dieselfde nommer op plaat wil sit moet dieselfde matrysnommer gebruik word met 'n /1 of /A agtervoegsel. Op die manier word die belange van die oorspronklike komponis beskerm. Die gewoonte is om die nommers wat nie aan 'n komponis toegeken kan word nie,tradisioneel te noem. Hierdie gebruik is egter ook nie sonder haakplekke nie en lei tot velerlei misdrywe wat nie regverdig teenoor die komponis is nie.
Flip verduidelik: By hierdie instrument word wind deur die longe verskaf. Dit word deur die mond geblaas en fingers word as kleppe gebruik om gaatjies in die bamboespypies, wat resonerende klankkamers is, af te sluit en oop te maak. Die klank word geproduseer deur 'n metaaltongetjie waarvan die punt vry in beweging vibreer.
Teen die einde van die 18de eeu en vroeg in die negetiende eeu is 'n hele reeks nuwe musiekinstrumente ontwikkel waarvan heelwat op die lees van die Sheng geskoei was. Hieronder val die Aura of Mundaeoline (Die woord Mundaeoline is 'n samestellng van mond, Griekse windgod en viool d.w.s. 'n windviool wat met die mond gespeel word) — 'n voorloper van die harmonica of mondfluitjie. Volgens verkoopstatistiek was die mondfluitjie die gewildste vrytongetjie instrument ooit! Meer nuwe instrumente het die lig gesien en binne die volgende 50 jaar sou instrumente soos die akkordeon, mondfluitjie, traporreljie, konsertina en bandoneon en al hulle variasies, die lug vul met nuwe klanke.
Terwyl Sir Charles Wheatstone in Engeland besig was, het Carl Friedrich Uhlig in Chemnitz Duitsland sy konzertina ontwikkel. Wat veral belangrik is, is die feit dat hy van die begin af 'n diatoniese konsertina gebou het m.a.w. die in en uit van 'n noot het verskil.
Dit is belangrik om daarop te let dat Wheatstone op hierdie stadium (1840), op sy Engelse Vierry konsertina met die 48 knoppies gekonsentreer het. Ene Rigondi was destyds 'n virtuoos van hierdie konsertina. 'n Ander konsertinaspeler van hierdie tydperk was Alexander Prince wie se musiek in 1898 op 'n Edison silinder — no. 23081 — opgeneem is. Nog 'n kenmerk van die Engelse Vierry konsertina was sy koppe met meer rye waarvan die bandjies in die duime gepas het en nie oor die hele hand soos ons dit vandag ken nie. Die sogenaamde Engelse konsertina was nog nie vervaardig nie!
Hierdie was ONS konsertinas en nou kon die Boere ernstig begin speel! Die groot probleem was prys wat meegebring het dat die Tweery aanvanklik die populêrste konsertina was. Tweedens was die musiek nie gekomponeer vir die baie knoppies nie en die 3¾ ry konsertina sou eers in die tweede helfte van die 20ste eeu tot sy reg kom.
Aangesien so min bekend is oor die vroegste jare van Boeremusiek moes meeste skrywers wat reeds publikasies die lig laat sien het hulle ook maar verlaat op die inligting wat op grammofoonplate beskikbaar is. Skrywers soos Piet Bester het vir sy boek Tradisionele Boeremusiek — 'n Gedenkalbum ook van grammofoonplate gebruik gemaak om inligting te boek te stel. Wilhelm Schultz het in sy boek — Die Ontstaan en Ontwikkeling van Boeremusiek —wat 'n reuse taak moes gewees het — baie inligting oor danse in die hande gekry maar bitter min inligting oor Boeremusiek per se.
Die eeu het nou gedraai en ons staan in die vroeë 20ste eeu. Met die vernederende Anglo Boereoorlog pas agter die rug was die Afrikaner finansieël en in getalle geknak. Dit sou hom 'n halwe eeu neem om te herstel. Maar dis juis in hierdie tydperk dat Boeremusiek sy grootste opgang beleef het.
Boeremusiek het nie in 1930 opgehou nie soos baie kenners wil beweer nie, maar het in werklikheid toe eers begin blom! Met die koms van elektrisiteit in hierdie periode het die tegnologie met reuse spronge vooruit gegaan en so ook die lot van die Afrikaner en sy musiek. Name soos Hendrik Susan, Willie Welgens en 'n menigte ander Boeremusikante het nou opgeduik en platemaatskappye het oor hulle voete geval vir opnames. Toe raak dit stil vir 'n wyle.
In 1951 het Anton Hartman die programhoof van die SAUK geword. Hy was ook 'n lid van die Afrikaner-Broederbond en van die FAK. Danksy Hartman se beskermingsinstink jeens die kultuur het die SAUK in die 1950's 'n reuseveldtog onderneem om "ware" boeremusiek te vind.
In reaksie op dié beroep om tradisionele materiaal het 'n Nederlandse vrou, Jo Fourie, met 'n konsertina in haar har se bagasiebak die land vol getoer en meer as 300 liedjies by plattelandse Afrikaners versamel. Susan het 'n paar hiervan opgeneem, en die SAUK het 'n nuwe program met "ware" boeremusiek begin: Uit die Jaar Vroeg.
Dit was waarskynlik Alexander Demain van Parys wat in 1839 die eerste keer die woord, wat in Afrikaans bekendstaan as konsertina, gebruik het. (Hy verwys in 'n geskrif na vervaardigingsregte van 'n konsertina). Daarna vind ons dat die bekende komponis, Hector Berlioz, in 1844 onderskei het tussen le Concertina Anglais en le Concertina Allemand.Laasgenoemde verwysend na verskillende instrumente wat in Duitsland gebou is en eersgenoemde na die Wheatstone produk. Konsertina verwys dus eintlik na 'n familie van instrumente. Sir Charles Wheatstone het sy eerste konsertina eers in 1844 gepatenteer en teen hierdie tyd het hy self sy produk 'n Concertina genoem. Die woord Konsertina was teen hierdie tyd al vryelik in omloop. Dit is ook bekend dat 'n virtuoos van Wheatstone se instrument, Regondi, in 1840/41 sy Wheatstone instrument wat hy in 1837 bekom het, voorstel as 'n Mélophone maar in 1846 noem hy dieselfde instrument 'n konzertina.