NG gemeente Graaff-Reinet - Wikipedia
Die Murray-gesin. Al sestien kinders is op Graaff-Reinet gebore en al vyf seuns wat volwassenheid bereik het, John, Andrew, William, George en Charles, het predikant in die NG Kerk geword. Hulle moeder, gebore Maria Stegmann, was die suster van die Lutherse en later NG predikant ds. Georg Stegmann.
Die kerkgebou, opgerig van 1885 tot 1887 volgens die plan van die Kaapse argitek en siviele ingenieur James Bisset.
Die NG gemeente Graaff-Reinet, ook bekend as die NG Grootkerk, is op 11 November 1792 gestig as sesde gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk aan die Kaap en is vandag die oudste gemeente in die Sinode van Oos-Kaapland asook die provinsie Oos-Kaap. In 2016 het die gemeente 835 belydende en 218 dooplidmate gehad.
3 Ds. Andrew Murray sr.
4 Ds. Charles Murray
5 Die huidige kerkgebou opgerig
6 Afgelope 60 jaar
9 Galery van predikante
In die 18de eeu het die boere se perdekommando's, wat van die Kaap af ooswaarts getrek het, die gebied van die Kamdeboovlakte en die Sneeuberg bereik. Die eerste plase aan die voet van die Sneeuberge is in die dekade ná 1770 aangelê. Onrus, wetteloosheid en talle botsings met die Xhosas het die vroeë geskiedenis van Graaff-Reinet gekenmerk. Eers met die aanstelling van 'n landdros, wat wet en orde moes handhaaf, het die vreedsame ontwikkeling van die dorp begin.
Mauritz Woeke, die eerste landdros, is op 13 Desember 1785 na die destydse grensgebied gestuur. Hy het die distrik en woonplek, wat hy vir homself uitgesoek het, na die goewerneur van die Kaap, Cornelis Jacob van de Graaff, en sy vrou Cornelia, gebore Reinet, genoem. Die grense van die nuwe landdrosdistrik, die vierde in die land naas Kaapstad, Stellenbosch en Swellendam, is op 19 Julie 1786 in 'n kennisgewing van die regering, 'n sogenaamde "plakkaat", geproklameer. Die Kaapse goewerneur het die dokument op 30 Augustus 1786 onderteken en dit so amptelik bekrag.
Reinet-huis is in die tyd van ds. Kicherer (1806–1815) as pastorie voltooi.
Ds. Andrew Murray sr.[wysig | wysig bron]
Ds. Andrew Murray sr. (1822–1866) het dan ook 10 maande in Nederland deurgebring om die taal aan leer voor hy hierheen gekom het. Saam met hom op die skip uit Skotland was die dr. William Robertson wat as onderwyser ook na Graaff-Reinet gestuur is. Hy bly vyf jaar hier en vertrek daarna na sy vaderland om hom as leraar te bekwaam, waarna hy in 1831 die eerste leraar van die NG gemeente op Clanwilliam word. Buiten sy jare lange diens as voorsitter van die Ring van Graaff-Reinet, is ds. Murray in 1834 tot skriba en in in 1837 moderator van die Kaapse Kerk verkies. Hy het as vrygesel in Suid-Afrika aangekom en is in 1825 met die toe 16-jarige Maria Susanna Stegman getroud. Sestien kinders is uit dié huwelik gebore van wie 11 volwassenheid bereik het. Vyf van die seuns het bekende predikante geword – John (15 September 1826 – 27 Desember 1882), Andrew (9 Mei 1828 – 18 Januarie 1917), William (29 Oktober 1829 – 16 Junie 1899), Charles (26 Februarie 1833 – 31 Oktober 1904) en George (7 Augustus 1845 – 18 Mei 1921) – en vier van die dogters is met bekende predikante getroud. Een van ds. Charles Murray se dogters, Amelia Asher, het getuig dat daar sekerlik nie ’n gelukkiger gesin as hulle was nie. Volgens haar het die kinders en vriende gedurig in die groot tuin met sy oorvloed vrugte gespeel.
Ná die aankoms van ds. Andrew Murray is dadelik begin met die oprigting van die derde kerkgebou. Die tweede kerk is geheel en al gesloop en dienste is in die opelug en op plase gehou. Die derde kerkgebou, met sy strooidak, statige gewels, kloktoring en ringmuur, het die gemeenskap van Graaff-Reinet 60 jaar lank gedien. Jare later, toe die kerk te klein vir die gemeente geword het, is daarna na dié gebou as die "Klein Kerkie" verwys.
Ds. Charles Murray[wysig | wysig bron]
Die huidige kerkgebou opgerig[wysig | wysig bron]
Die inwyding van Graaff-Reinet se vierde en huidige kerkgebou op 10/11 September 1887.
Die binneruimte van die kerk wat sitplek kan bied aan 1 500 kerkgangers.
Graaff-Reinet se Grootkerk bevat stylelemente van die Salisbury-katedraal, opgerig van 1220–1380.
Die vierde en huidige gebou is in die Neogotiese boustyl opgerig. Die gebou is deur die Kaapse argitek James Bisset ontwerp met aspekte van die Salisbury-katedraal in Engeland in gedagte; die derde oudste gemeente in die Oos-Kaap, NG gemeente Cradock, se besonderse kerkgebou is in 1868 opgerig en ook gegrond op 'n Britse kerk, in sy geval 'n redelike getroue weergawe van die Anglikaanse kerk St. Martin in the Fields in Londen. Die bouaannemers van Graaff-Reinet se kerk was Grant & Downie. Bronne verskil oor die argitek en in sommige word die naam van Charles Freeman genoem as sou hy die argitek van dié laat-Victoriaanse meesterstuk wees. Die gemeente self, in 'n uitstalling wat in die kerkgebou te sien is, voer aan Bisset is die argitek.
Dit was tydens die dienstyd van ds. Charles Murray dat die vierde kerk (die derde op dieselfde perseel) opgerig is. Omstreeks 1880 het ’n tydperk van voorspoed op die dorp en in die distrik geheers en het die kerk dan ook besluit om met die bou van ’n nuwe kerk te begin. Die eerste bydrae van £25 is op 29 September 1880 deur die firma Cleghorn & Harris gelewer. Tydens die Tamboekie-oorlog het ouderling H.J. Minnaar £60 ingesamel. Die koste van die boumateriaal is so laag moontlik gehou; die gemeenskap het byvoorbeeld die klippe en die vervoer na die kerk voorsien. Die klip vir die kerk het uit ’n steengroef op Kriekbult naby Adendorp gekom. Al die bouklip vir die kerk en die ringmuur is deur die eienaar van die grond, A. Neser, gratis aan die kerk voorsien. Die klip is reeds by die steengroef in die verlangde vorms gekap en dan na die bouperseel vervoer. Die vensters is van loodglas en die deure van soliede kiaathout vervaardig. Die banke in die kerk is van Amerikaanse greinhout gemaak. Tot 1941 moes gemeentelede hulle sitplekke huur teen ongeveer 50 – 75 sent per jaar. Die kerk bied sitplek aan ongeveer 1 500 mense.
Daar het reuse kandelare van die dakgewelf gehang in wat bekend is as die groot skip (middelste gedeelte van ’n kerk). Jare later, met die koms van elektrisiteit, is dit deur verskuilde elektriese ligte vervang. Tot in 1875 is daar tydens aanddienste van kerse gebruik gemaak. Daarna is die kerse deur olielampe vervang. Vandag nog bestaan van die olielampe wat teen die mure vasgesit is. Al die olielampe is met ’n geelkoper-aansteker in die vorm van ’n pyp aangesteek.
Die hoeksteen is deur ds. Andrew Murray se weduwee gelê en daar is uit 1 Petrus 2:5 voorgelees. Muntstukke en geskiedenis van die vorige kerkgeboue is onder die hoeksteen vasgemessel. ’n Reuse skare het die inwyding van die huidige kerkgebou bygewoon op 10 en 11 September 1887. Die inwydingsdiens is begin met die sing van Psalm 66. Ds. Charles Murray het die kerkdeur oopgesluit. Vroue moes die kerk van die sykant binnekom en geen kinders is toegelaat nie. Daar was ongeveer 2 000 mense teenwoordig. Veertien predikante is uitgenooi en agt preke is gelewer. Daar was ’n pragtige koorprogram onder leiding van Fraülein Bau, die eerste orreliste. Werke van onder andere Haydn, Mendelssohn en Spöhr is aangebied. Die inwydingsrede is deur prof. P.J.G. de Vos van die Kweekskool op Stellenbosch gelewer.
Met die inwyding van die vierde kerkgebou het die kerk op 11 September 1887 het die kerk nog nie ’n orrel gehad nie. Die boufonds kon nie ook nog ’n orrel bekostig nie. Dit sou sewe jaar later eers moontlik wees om ’n orrel te laat installeer. Die eerste orreliste, Fraülein Bau, het heel moontlik op ’n harmonium gespeel. Die koster, J.S. Dippenaar, moes ook as voorsinger optree. Daarvoor het hy ’n maandelikse betaling ontvang.
Vanaf September 1891 tot 17 Maart 1892 het die kerkraad ’n Amerikaanse orrel van Viner & Seun gehuur teen £3.10.0 per maand.
Die toring is nagenoeg 45,72 m hoog en die klok daarin weeg ’n ontsaglike 1720 pong. Die klok het lank vir die Graaff-Reineters as amptelik tydaanwyser gedien. Die timmerwerk van die gewelf en die res van die gebou is in Port Elizabeth gemaak. Die panele is gedeeltelik aanmekaargesit en toe per ossewa Graaff-Reinet toe gebring. Hier is dit aanmekaargesit en gemonteer. Nogtans het dit perfek in die gebou gepas. Die ysterhekke om die kerk is deur C.E. Beard teen ’n koste van £200 voorsien. Die plaatjie van die verkoper is nog aan die hekke te sien. Die Grootkerk is op 21 Maart 1975 tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Die bordjie om dit te bewys is aan die ysterhekke in die ringmuur aangebring.
Afgelope 60 jaar[wysig | wysig bron]
Omstreeks 1950 is die hele kerkgebou opgeknap en tydens die 300-jarige feesvierings van 1952 opnuut aan die Here toegewy. Kort na die kerk opgeknap is, het Reinet-huis aan die beurt gekom.
'n Latere leraar, ds. J.F. Naudé, het 'n groot stryd ter wille van die Afrikaanse taal en kultuur gestry en dit was deur sy toedoen dat Afrikaans sy regmatige plek as plaaslike opvoedingstaal ingeneem het met die stigting van die Hoër Volkskool in 1922, die eerste Afrikaansmedium hoërskool in die destydse Kaapprovinsie (en die tweede in Suid-Afrika). Nog 'n leraar, dr. D.F. Malan het in 1915 sy bediening hier neergelê om redakteur van Die Burger te word, later leier van die Nasionale Party en uiteindelik in 1948 eerste minister toe NP die bewind by die Verenigde Party oorneem.
'n Minder gelukkige episode in die gemeente se bestaan is die stigting in 1927 van die Nieuwe Kerk op 4 September 1927. Dit was, aldus Ons gemeentelike feesalbum, vanweë "groot, ingrypende en blykbaar onoplosbare probleme in die boesem van die gemeente Graaff-Reinet" wat tot "veel onenigheid" gelei het, wat hoofsaaklik gewentel het rondom kanseltaal en ds Naudé se gebruik van Afrikaans in plaas van Engels of Nederlands. Herhaalde pogings tot versoening het misluk, waarna 'n groot aantal gemeentelede besluit het om 'n afsonderlike gemeente te stig, aanvanklik om Engels as kanseltaal te gebruik (wat toe nooit in die praktyk gebeur het nie). Ses jaar later was daar in die moedergemeente 1 411 en in die Nuwe Kerk 800 lidmate. In 1985 was die getalle onderskeidelik 1 120 en 797, waarna die ontvolking van die platteland sy tol met mening geëis het, sodat die onderskeie getalle teen 2010 694 en 653 was, 'n afname van amper 30% (hoofsaaklik nadat die Graaff-Reinet Onderwyskollege gesluit het). Binne die volgende drie jaar het die Nuwe Kerk se lidmaattaal met amper die helfte afgeneem, terwyl die moedergemeente s'n bestendig gebly het.
Graaff-Reinet se moedergemeente en Nuwekerk se gesamentlike getal belydende NG lidmate was die afgelope 80 jaar nog altyd die onder die topdrie van die groot dorpe in die Oos-Kaapse binneland. Die onderstaande tabel toon die afname in die lidmaattal van NG gemeentes op dié agt dorpe. In gevalle waar 'n gemeente by 'n ander ingelyf is of twee gemeentes saamgesmelt het, word hulle syfers deurgaans saam aangedui. Dit geld Middelburg en Middelburg-Uitsig, Grahamstad, Grahamstad-Grenspos en Albanie, Somerset-Oos en Kookhuis asook Queenstown, Queenstown-Oos en Queenstown-Noord (laasgenoemde twee 'n ruk lank as Queenstown-Tuine). Elke dorp of gemeente se hoogste lidmaattal word in vet skrif aangedui. Hieruit blyk dat al die dorpe hul hoogtepunt ná die middel van die 20ste eeu bereik het, behalwe Burgersdorp wat sedert 1933 'n afname in sy lidmaattal ervaar. Teen 2010 het nog net Graaff-Reinet (twee) en Cradock (drie) meer as een gemeente gehad. Queenstown het die onderskeiding dat dit die eerste dorp is wat eers drie gemeentes gehad het, maar waar net 'n enkele gemeente oorgebly het. (Hennenman in die Vrystaat sou heelwat later dieselfde weg volg toe albei dogtergemeentes tegelykertyd by die moedergemeente ingelyf is.) Die gemeentes van Aliwal-Noord, Cradock, Grahamstad en Queenstown is al met meer belydende lidmate in 2014 as sowat 'n eeu vantevore.
Die gesamentlike lidmaattal van dié dorpe het reeds in 1952 'n hoogtepunt van 14 743 bereik, waarna dit teen 1995 teruggesak het tot 11 373, minder as die totaal in 1933 van 11 548. Tussen 1990 en 2000 het die totaal met net 1 381 afgeneem tot 10 572, maar in die daaropvolgende 15 jaar het die afname versnel toe die gemeentes 2 932 lidmate verloor en te staan gekom het op 'n totaal van slegs 7 640 einde 2014. Dis 'n verlies van meer as 'n kwart van die lidmate.
Ds. J.H. von Manger, van 1792 tot 1792 Graaff-Reinet se eerste leraar.
Ds. H.W. Ballot was van 1798 tot 1800 die tweede leraar hier, van 1802 tot 1803 van Swellendam en tot sy dood in 1814 van Tulbagh.
Ná 'n sowat ses jaar lange vakature was ds. J.J. Kicherer leraar van 1806 tot 1815.
Ds. Abraham Faure was leraar van 1818–1822.
Ds. Andrew Murray sr. was van 1822 tot 1866 leraar van Graaff-Reinet.
Ds. Charles Murray, leraar van 1866 tot 1904.
Ds. A.F. Louw., leraar van 1897 tot 1903, en 1908 tot 1912.
Ds. P.G.J. Meiring, leraar van 1904 tot 1907.
Ds. P.K. Albertyn, leraar van 1906 tot 1921.
Dr. D.F. Malan, leraar van 1913 tot 1915.
Prof. dr. B.B. Keet, leraar van 1916 tot 1919.
Ds. J.F. Naudé, leraar van 1921 tot 27 Augustus 1948, toe hy in die amp oorlede is. Hy was 75 jaar oud.
Ds. A.G.E. van Velden, leraar van 1921 tot 1922.
Ds. J.F. Mentz, leraar van 1922 tot 1925.
Ds. Pieter van der Merwe, leraar van Maart 1929 tot hy emeriteer op 1 Junie 1931.
Ds. Jacobus Johannes Fick, leraar van 1947 tot 1950.
Ds. Maarten Kruger was medeleraar van die gemeente van 1949 tot 1953.
Ds. Stephanus Salomon Weyers, leraar van 1953 tot 1958, voorheen van 1935 tot 1938 leraar van die NG gemeente Venterstad en van 1938 tot 1942 van die Greykerk.
Ds. J.C. du Plessis, leraar van 1958 tot 1963.
NG gemeente Graaff-Reinet (kategorie)
Die gemeente se amptelike webtuiste.
Gegewens oor gemeente op webwerf van Oos-Kaaplandse Sinode.
Nog 'n foto van die kerkgebou.
Toerisme Graaff-Reinet se geskiedenisblad.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=NG_gemeente_Graaff-Reinet&oldid=1494207"	Kategorie: Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika	Navigasie-keuseskerm
Zeêuws	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 10 Oktober 2016 om 11:09 bygewerk.