KGAOLO YA BONE
hlatholla le ge mokgwa wo o dirišwa ka boripana, gagolo mo kgaolong ya
4.2 MOKGWA WA GO HLALOŠA
Mo nyakišišong ye, go hlaloša, ke go bolela selo ka bosona gore se
tšwelele gabotse. Gape go hlaloša, ke go bolela go tšweletša ka mantšu,
4.3 MOKGWA WA GO HLOPHA
tiragatšo, le tlo bolelwa mo kgaolong ya seswai, mo dikokwane tša
nepišwe ka tshwanelo. Borateori ba bogologolo bona, ba be ba lebelela
itiša, le gore sengwalo sa go itiša, ga se na mohola wo mogolo, ka gobane
mmadi o kgona go bona ka mo mongwadi a tlogo fetša ditaba ka gona.
kgone go lemoga tharollo ya mathata ka bjako. Ka go realo, dithekniki
mongwe, e lego Spearman (1966:103) o bolela go re:
yona, ke go re seipone se a bolelago ka sona, se bonegela ditiragalo tša
nako ya go feta. Ke ka tsela yeo, bangwadi ba dingwalo ge ba ngwala ka
tšweletša seswantšho seo se nyalanego le nnete go ya ka fao nnete e
lemogwago ka gona goba go feta ka fao nnete e lemogwago ka gona. Ke
bja swanela go nyankurollwa. Ka tsela yeo, Ryan le ba bangwe (1982:16)
selo. Le go gatelela phapano gare ga boitemogelo bja babadi, go ka se
sengwalo, e lego: diteng le thulaganyo ge ba fatišiša. Ke ka moo Wellek
bopilwe ka matlalo a mararo, e lego la (a) diteng, (b) thulaganyo le (c)
mararo a sebopego a swanetše go hlalošwa ka tshwanelo.
Diteng ke letlalo la mathomo la ka gare le bohlokwa la sengwalo.
Chatman (1978: 19-20) o hlaloša letlalo leo la diteng ka go no re, ke
kanegelo. Ke sehlopha sa ditiragalo seo se tlemagantšwego le go
nogo re, le ge e le gore kanegelo (‘story’) ke motheo wa sengwalo fela ke
therešo, gore ke senaganwa sa nnete, ka gobane ka sona mongwadi o
ikaroganya le therešo. Ke ka moo, mabapi le diteng Strachan (1988: 5) a
tša matlalo a mangwe bjalo ka thulaganyo le mongwalelo. Ke ka fao
Serudu (1987: 43) a rego, diteng ke seo mongwadi a ngwalago ka ga
Ge a hlaloša ka letlalo la diteng Marggraff (1994: 61) o bolela gore, ge
sererwa sa kanegelo. Ke ka fao Groenewald (1993: 4) a bolelago gore
mongwadi o ikgethela mo ditaba di thomago gona le mo di felelago gona.
Sephetho seo, se laolwa ke sererwa, ka ge se amantšha se sengwe le se
sengwe sa diteng. Ka tsela yeo go ka thwe, diteng ke ditaba tšeo e lego
molomo o tee, mabapi le thulaganyo ka go dio re, ke peakanyo ya
ditiragalo di laodišwago ka gona, le (b) mabaka ao a hlolago ditiragalo
tšeo. Ka lebaka leo malebana le thulaganyo Potter (1967: 24) a nogo re:
Ge tlhalošo ya borateori ba e hlokomedišišwa, go lemogwa gore go na le
thulaganyo ka gona, ka gobane o re ke peakanyo ya ditiragalo tše
mongwadi, Mojalefa (1995: 81) o bolela gore moko wa ditaba ke lenaneo
Mabapi le mongwalelo, Cuddon (1982: 663) o hlaloša gore, ke mokgwa
wa phapantšho mo go tlhagišo ya sengwalo, ke go re ke ka mokgwa woo
mongwadi a bolelago dilo ka gona. Ke go re ke polelo ya mongwadi.
re, mongwadi o kgona go kgetha mantšu le go a beakanya: ke mantšu a
mogolo go ya ka Ohman (1972: 47) malebana le mongwalelo, ga se fela
mabapi le seo a ngwalago ka sona. Ke go re, o tšweletša maikutlo a
boletšwego ka go no re:
mongwalelo le maikutlo a mongwadi. O bolela ka boleng (‘quality’) bjoo
tebelelo (‘visie’) le maikutlo ao a bontšhago moko wa ditaba.
hlaošago sebopego sa sengwalo ka go re se na le matlalo a mararo, e lego
matlalo a mararo. Le ge go le bjalo, go ya go šomišwa letlalo la diteng le
la thulaganyo fela mo nyakišišong ye, ka gobane kgolo ya tiragatšo ya
Sepedi ga e ame letlalo la mongwalelo.
sa terama ya bogologolo. Gape go boletšwe ka sebopego sa terama ya
Kgaolong ya bobedi go tsinketšwe motheo wa tlhophokgolo le tlhopho ya
Kgaolong ya boraro go fetlekilwe sebopego sa terama ge e le sengwalo le
bolelwa ka wa go hlaloša, wa go hlopha le wa go bapetša gore ke mareo
sebopego sa sengwalo, ge se na le matlalo a mararo e lego diteng,
ka botlalo. Nyakišišo ye, e ya go hlokomedišiša matlalo a mabedi fela a
le ona mo dikgaolong tše di latelago.
terama, nako ya go e diragatša, poledišano le pitlaganyo ya sefala,
Kgaolo ya lesome e tlo ba thumo, mo go tlogo tswalelwago nyakišišo ye
tlhopho ya terama ya Sepedi.
KGAOLO YA BOHLANO
tšwetšopele ya dingwalo ka go e nepiša le mabaka. Groenewald (1983) le
bona ba re, mabaka ao a laolwa ke leina la kgoši ye e dutšego setulo sa
Bothata ke gore Serudu (1983) le Groenewald (1983) ga ba fe mabaka a
tlhopho e lego ya diteng le ya thulaganyo, ka ge ya mongwalelo e se ya
Ge tlhopho ya lengwalonyakišišo le e lebane le diteng, go tlo gatelelwa
byo Bokxetwa (1939) (mongwadi ga a tsebje). Diterama tše di bolela ka
Mo terameng ya Di papadi tše kopana (1965), ya Kgatle le gona go
Kgatle o re:
Tlholegong ya yona, papadi ye, ke be ke e
Afrika-Borwa (SABC) (Radio Bantu). Ka kgonthe
ruma ka go bolela go re: 'Awake, Advance, Achieve!' (letl.4). Go ka thwe,
Ka polelo ená ke le gopotša gore botlhe ba
tshwaranwa ka diatla. Tshwanelo ya rena ke go
(1983) di lebane le politiki. Mo go papadi ya Naga ga di etelane (1977)
gatelela gore legae la bomotho ga le na le bosehlanyana. Serudu o
bangwadi ba ba gatelela mathata a bophelo ao a amanago le a dipolitiki
Bibele tša Simisone le Delila. O dirile gore Bafilisita ba emelwe ke
ditiragalo tšeo di sa lebane le batho ba mmakgonthe le ditiragalo tša
Makgaleng, Tswala e a ja (1964), Phatudi, Kgoši Mmutle III (1966)
lebanego le bogoši. Mo go Tswala e a ja nepo ya Makgaleng ke go
hlatholla gore Mogašwa e be e se ngwana wa Matlebjane II, e le wa
Matlebjane II ba fetša seatla. Se se makatšago se bohlokwa ke tsela ya
yo mogolo. Ka tsela yeo, banyakišiši ba dipapadi tša histori ba tlo hlaloša
ke Maaberone (1940) ya Franz. Go yona o laetša thulano gare ga melao
mathomo a leago le mathata a batswadi le ngwana. Lesang Bana (1982)
dingwe ge a bolela ka fao batswadi ba ratago go ikgodiša ka gona, ka go
kgole, ka gore e gare ga batswadi le bana go ya ka fao e hlalošitšwego ke
Serudu ka go Šaka la pelo ga le tlale (1990). Mathata ao a lego gare ga
tšweletša mathata a mabjalo gape mo go Joo! Ke Morwaka! (1993), moo
itira o ka re ga a tsebe.
Mathata a mangwe ke ao a lego mabapi le thulano gare ga setšo le
(ba gabo) tshepedišo ya ditaba ka kgorong ya tsheko ya Sekgowa.
Nchabeleng le yena mo go Sealogana (1971) le Leobu (1977) o gatelela
thulano/mathata ya bophelo yeo e amanago le setšo le Sekriste. Ka tsela
ke Maredi mo go Mo go fetileng kgomo (1968).
mathata a malapa, lehufa, bjalobjalo, mo go A mo swina ngwanana’
thakana (1991). Puleng le yena, mo go Thellenyane Batlabolela (1991) o
makoko a batho ka gona. Ga ešita le Bopape go Mmagampone ga o lewe
tiragatšong ya Sello sa Tonki le Pere (1947). Tonki le pere di lla ka go re
Matuba! (1966) o hlaloša kotsi ya lebake mo bathong.
bogoši go swana le Bopape, Makgale (1978) le Dikeledi (1985), Go senya
Bathobaso, yeo e thomilego ge ba kopana le Makgowa. Ke nnete kopano
Malebana le bophelo mengwageng yela ya kgale ke therešo, gore
e sekwa le go ahlolwa kgorong. Mabapi le manyalo gona ba be ba
Makgowa a tsena nageng ya Bathobaso.
kudu ge ba thoma go apara Sekgowa, ba aga ka mokgwa wa Sekgowa, ba
eja dijo tša Sekgowa, ebile ba bolela polelo ya ona Makgowa gape le go
lokologa fela mekgwa ya bophelo bjoo ya se hlokomelwe ka tshwanelo.
latelago: (a) kgethologanyo ya merafe, (b) melao ya sekgowa, (c) phetogo
Taba ye ya kgethologanyo ya merafe e tšweletšwa le mo dingwalong.
bogologolo le ya sebjalebjale. Ke ka fao bangwadi ba lwantšhago
dira bjalo, go ka thwe bangwadi ba thulana le kgethologanyo go ya ka
morafe. Ka lebaka la ‘apartheid’ go be go na le mafelo a kgethollo moo
Babaso bona ba fiwa maemo a bohlanka.
Ka lehlakoreng le lengwe melao ya ‘apartheid’ e lebane le go laola
maphelo a Basotho. Ke ka tsela yeo Babaso ba ilego ba thulana le yona ka
mokgwa wa kgwabo ka diboka, fela ba bangwe ba fetoga bokelelagobedi.
Melao ya Sekgowa e hlotše phetogo ya bophelo bja Bathobaso ka
thoma go thulana le mekgwa ya bogologolo, ka ge ba gatelelwa ke melao
go hlaloša mathata a batho bao.
ya batho e laolwa ke melao ya 'tlhompho' e lego, lehufa, megabaru le go
rata go iphediša ka tša ba bangwe. Dingwalo tše go ka thwe, di gatelela
thuto goba boitshwaro le tlhompho mola ebile di nyakile go swana le
yeo bangwadi ba nyaka gore melao ya tlhompho e se ke ya beelwa thoko.
lona. Lesogana lona ge le godile le tseba gabotse gore le iša mahlo kae.
Ge le ka foša go lebelela mo batswadi ba gopotšego bona (batswadi) ba
Batswadi ba tseba gore ge ngwana a belegwe o ya go nyala goba go
Lenyalo ka setšo le rerwa ka lapeng go tloga fao la fetela kgorong ya
fase ba ba galalela (phophela). Ka morago ga go galala go hlabja kgomo
go laetša tlemagano ya leloko. Banna ba kgoro ke bomakgetle bao ba
yoo a nyetšwego ga se wa monna wa gagwe fela, eupša ke mosadi wa
mohlologadi o tlo tsenelwa ke mang. Sepedi se re, lebitla la mosadi ke
bogadi. Ke ka tsela yeo ge monna a hlokagetše mosadi a dulago bogadi ka
dumelelwe go nyalwa gape, ka go realo bana ke ba kgoro ya gabobona.
Monna yo a swanetšego go tukiša mollo ka lapeng leo ke yoo a le
lebanego. Ke yena a rwalago maikarabelo a lapa la mohu. Ka go dira
(dipilo). Kilelo ke ya ngwaga ka moka. Ka kgwedi ya boselela ge mohu a
gopolwa, ka gobane go tsebja gore ba bagolo (baloi) ba na le go phelea
motho kgopolo. Ke go re ba šira kgopolo le pelo ya motho gore a se be le
Sebjalebjale se thulana le segologolo, ka ge sona se re mmapelo o ja
serati, senyakelwa ga a se rate. Bafsa ba nyala/nyalwa moo ba ratago.
Bona ba ikgethela molekani. Ba laola manyalo le malapa a bona. Ge a
hwetšwe ke monna/mosadi ke la mahlo le a iphalalela. Sebjalebjale ga se
sebjalebjale. Ka sefsa batswadi ba kgethela bana ba bona balekani bao ba
ratwago ke bona. Batswadi ba lebeletše maemo a batswadi ba bangwe
gotee le maemo a bana ba bona e ka ba dithoto tša batswadi, dithuto le tše
dingwe tšeo ba di hlokometšego. Mola batswadi ba bangwe bona ba rata
go tsenatsena tša lerato la bana ba bona.
merero ya bogologolo. Bona ba thoma go lemoga ge Babaso ba thoma go
timela le go lebala segagabona. Bjale bangwadi ba thoma go ngwala ka ga
go loka le go se loke ga bophelo bjoo. Ke ka fao go ya ka tlhopho ya
Groenewald (1987) go bolelwago ka ‘periode van nostalgie’ ke go re, ke
paka ya tlhologelo. Ka tsela yeo ba godiša tlhompho le histori go
go gopola gae.
Serogole (1948) yeo e lebanego le politiki ya bogologolo. Le ge go le
lego Naga ga di etelane (1977), Kelelagobedi (1983) le Joo! Ke
kwešišega ga kakaretšo ya diteng. Ka tsela yeo sengwalo ke seipone sa
5.4.1 Kakaretšo ya diteng tša tiragatšo ya Serogole (1948)
('Crown Mines'). Makgoba o na le pelaelo mabapi le Makgowa, ka ge a ba
tshepedišo ya melao ya Sekgowa. Motlhaba o bolela gore melao ya
a bolela le bona. Ka tsela yeo Serogole o tšweletša sello go banna ba gabo
ka ge a bona ba šoma boima, eupša ba sa lefše selo. Lebôgô o lla ka
kamogo ya naga ke 'Molao wa Ngwaga wa Sello Sa Temo' ('Land Act of
belaetšwa ke go rutega ga Mothomoso. Kgethollo ya merafe ke modu wa
mathata. Batho ka moka go Modimo ba a lekana. Taba ye e lebeletšwego
Go yo hlokomedišišwa kakaretšo ya ka godimo ka go hlokomela ditaba
Kua meepong boSerogole ba kopana le mathata a melao ya pušo ya naga
ye. Mathata ao ke a kgethollo, a thuto, a dipasa, a tlhokego ya mešomo, a
e lebane le mengwageng ya pele ga 1948 le ka morago.
Kgethollo ya merafe e ngwaletšwe Molaotheo wa 1910. Makgowa
meepong a be a kgetholla batho go ya ka merafe. A ile a hlokomologa le
kgolegong ka lebaka la dipasa. Pasa e be e ba thibela go phela bophelo
a kopana le yena tseleng o botšišwa pasa. Ge e se gona o a swarwa.
Makgoba o bolela gore Babaso ba bolaetšwe fela go nyaka go tseba
bohlokwa bja motšhelo. Ka lebaka lona leo ba ile ba swarwa ba kgaolwa
re: "Ba bolaile Kgoši Makgoba …. Jôbêrê wee, tsoša Makgoba" (letl. 26).
mellwane ya mosepelo. Ke go re ba se hlwe ba dumelelwa go sepela ka
batho mešomo go ya ka mmala.
Mešomo meepong e be e le gona, fela e fiwa go ya ka mmala. Mmušo o
be o efa Bathobašweu taolo meepong. Ke go re Makgowa a a bego a
hlahletšwego. Babaso ba be ba šoma ka bothata, le ge ba be ba sa lefiwe
Bengmešomo ba be ba segela bašomedi ba bona mellwane. Ka lebaka leo
la go hloka tokologo mesepelong, Senthumule o a tshwenyega ebile o re:
"sefifi pelo e ribariba, ke tlhobaetšo boroko…" (letl. 102).
thibela yo mongwe go tsena ka go lela. Taba yeo ya go tswalelwa e
tshwenya Lebogo, ebile o botša banna ba gabo. Taba ye ga se ya Lebogo
a nnoši, eupša Serogole le yena o tlabja ke yo mongwe wa banna ba gabo,
Tlhokego ya madulo ke tlhobaboroko. Sehlare sa yona ke go tloša
Thuto e ile ya beakanywa go kgotsofatša Makgowa ka lebaka la
‘apartheid’. Seemo sa thuto se be se hlobaetša kudu ge thuto ya
Bathobaso e le mogwapa, ebile e laolwa ke Bathobašweu bao ba sa e
beego felo, ka gobane ba (Makgowa) ba na le pelaelo ka go rutega ga
Mosotho. Mantšu a Morena Brink wa Christiana (1945) ka ga thuto ya
ka pefelo gore thuto ya Mosotho e swanetše go fapana le ya Mošweu ge a
Makgowa a a tlhabologileng, gare ga diphera
Go falola ka moya wa bonatla le pofano
Goba ‘lefifing go tshwaranwa ka diatla.’
le ona meepong le dipolaseng. Thuto ya Bathobaso le yona ke ya maemo
a tlase ka lebaka la kgethologanyo go ya ka merafe. Go ka thwe Matlala o
Mphaka o na le mathata a kgethollo ya merafe ka lebaka leo o duma go
boela gae Bonwatau. O lorile toro ya gore bana ba tlišwe gae. Ga a botše
go bouta le go ipuša nageng ya Bonwatau. Hunadi o boifa Mbari, ka ge e
pušo. Mphaka o kgotsišwa ke go hloka ponelopele ya go betlela bana ba
mabapi le thuto. O nyaka go tloga Takone, ka ge bophelo dinageng di šele
bo le kobo ya dilomi. Yena o gopola go khudugela Letsheng la
kgolegong. Mphaka o boditše mookamedi wa thuto gore thuto ya bona ga
Modiredi, Akitse, o na le pelaelo mabapi le baeng, ka gobane a nyaka
kokeletšo ya moputso mafelelong a kgwedi. O botša Hunadi ka go ba
mofaladi le gore a tsebe ka ga lekgotla la bašomedi ba baapei mo nageng
emela Mphaka ka maoto, ka gobane a botšwa gore mošomo o fedile. O
fetša ka go boela gae.
'National Party' e gapeletša kgethollo ya merafe le go bopa dinagamagae.
maemo a makaone mešomong. Mphaka o na le mathata a kgethollo gare
ga merafe ka gobane a lebanwe ke kgetho yeo e phaelwago thoko. Neng
bolaodi e fiwa bona. Pele ga 1977, ‘apartheid’ (NP) e be e gateletše
Mphaka a ka tsoge a boetše gae. Go tsena sekolo e be e le go boima. Ke
gore Mphaka o phethile kae dithuto tša gagwe. BoKala ba nyaka go tseba
gore na ga gaboMphaka go na le yunibesithi. Thuto ye kaone e be e
(Takone) ba lokologile. Ka lebaka la mathata a tokologo Mphaka o tloga
mabapi le thuto di sa amogelwe.
Thuto ya Babaso nakong ya 'National Party' e be e le ya maemo a fase.
Ka lebaka la go hlokomologa thuto yeo ya Bathobaso, Mokgatlo wa ANC
šomiša kgapeletšo ba ile ba swarwa gomme ba bangwe ba ile ba lahlelwa
kgolegolong. Fela ba bangwe ba ile ba kgona go tšhaba ba tšwa ka difata.
Mookamedi wa thuto, eupša la se hlokomelwe, ka gobane karolo ya ka
le go thekga karolo ye nngwe go feta ye nngwe.
Le pele ga 1977, Bathobaso ba ile ba lemoga gore thuto ya bona e
go realo o swanetše go e obamela. Ka Naga ga di etelane (1977) Serudu o
5.6 KAKARETŠO YA TIRAGATŠO YA KELELAGOBEDI (1983)
bogoši , ka gobane mmagwe e le wa boraro lapeng la bogoši. Baradia bao
Lenkwe. Kelelagobedi o fa maele a go nyaka go tseba tshepedišo ya
ditšhelete. Mo sekhung sa boNoko, Kelelagobedi, o kwele gore Lenkwe o
BoLenkwe ba akanya gore ba Moruleng ba tle ba sware boNoko. BoNoko
Tlhapetsane. Bjale Kelelagobedi o golofetše ka lebaka la modiro wa
Bjale go yo lekolwa gore lenaneo le, le latelago le amana bjang le
Serudu, o bolela ka mathata a politiki ao a amago pušo ya naga. Mokgatlo
pušo ya Makgowa e be e theilwe godimo ga kgatelelo. Mokgatlo wa ANC
kgwabo ka seboka. Basotho ba bangwe bona ba ile ba fetoga
Kgoši Lenkwe o na le mathata pušong ya gagwe. O nyaka gore
nyake go tseba ka tshepedišo ya ditaba motseng.
5.6.4 Megabaru ya batho
bangwe ba bona ba bolawa ka go thuntšhwa le go tšhungwa ka thaere, go
thwe go apešwa ‘necklace’. Lenkwe o bolela gore ga go selo seo ba llago
ka sona, eupša ba tshwenywa ke megabaru. Kelelagobedi mo sekhung sa
bona o kwele ba re, ‘re mo lemelang re sa mo tšhumelele ka kua
motho wa madi le nama. Bona ba rata go ikhumiša ka go ba tsebe ya
mmušo wa temokrasi wa mohlakanelwa. Ke ka tsela yeo Mokgatlo wa
na le mathata. Tshelabeile o tshwenywa ke mekgwa ya barutiši le baithuti
batho ba bangwe.
Makata o tlo mo thapisa, ka ge a sa iše felo ka mošomo wa sekolo, a o
dira sekolong fela. Bjale Ramakgafela o nyaka go tseba ge e ba o badile
kgakanego dikolong ka modiro wa ‘to make the school ungovernable’.
Kholetšheng bana ba gana go tsena diphapošiborutelo ka lebaka la bao ba
sekolo malebana le lenaneo la dingongorego. Lefadi o bone e se toka go
raka maloko a komitiphethišo ya ‘SRC’ ntle le mabaka ao a kwalago.
fela Tshelabeile o gana maele a mosadi le tsholo ya Thibela mabapi le
Pele ga 1993, Kgoro ya Thuto e be e gateletše Babaso ka lebaka la
‘apartheid’. Serudu mo go Joo! Ke Morwa’ ka! (1993) o ngwadile ka ga
Basotho ba ganwa ka maemo a bona a tshwanelo, ka lebaka la
thuto ya mohuta woo.
5.7.2 Kgethollo ya thuto go ya ka merafe
tša thuto ntle le tefo/ka go thuša go tsentšha letsogo, fela ge e le Kgoro ya
Thuto ya Babaso yona ke la mahlo le a iphalalela malebana le thuto ya
bana ba bona. Thuto ya bana ke ya mohuhwane, ya maemo a fase.
Mokgatlo wa ANC o bone go hloka mohola ga thuto yeo. Moraba o
bolela gore mo lenaneong la baithuti la dingongorego ga go bolelwe selo
hloka mafolofolo le phišegelo dithutong, ka gobane thuto e se selo go
Kgoro ya Thuto le Tlhahlo e swara bana ba Makgowa gabotse dikolong,
phepo. Mabapi le dipapadi Makgowa a rutwa go bapala dipapadi ka
bolela ka kopano yeo baithuti ba bego ba na le yona, ya gore ba nyaka go
ba lla mabapi le go rakwa ga baithuti ba bangwe. Tshelabeile o hlaloša
gore botagwa, go hlephiša lekgeswa, go hloka maitshwaro le go tshela
melao ya kholetšhe, di ka se tsoge di dumeletšwe mo kholetšheng ya
Baithuti ba lla ka mokgwa woo ba swarwago ka gona. Le dijo ga di weše
Lamorena. Moraba o bolela go re ba taolo ya sekolo ba ja tšhelete ya
ga maatlakgogedi ga thuto ya Babaso. NP e hloka taolo ye kaone ya thuto,
letsogo ka gona kgahlanong le NP.
thulaganyo. Taba ye e gatelela gore diterama tša Sepedi di ka ba le
Naga ga di etelane (1977), Kelelagobedi (1983) le Joo! Ke Morwa’ka!
ya merafe (1910), mathata a dipasa, tlhokego ya mešomo (1945), tshwaro
ya bašomedi ke bengmešomo le thuto (1948).
‘apartheid’, kgatelelo go Basotho, le tlhokomologo ya thuto ya
Bathobaso. Ge e le go Kelelagobedi (1983) go lekodišitšwe thulano gare
ya motse le megabaru ya batho.
Ge e le malebana le Joo! Ke Morwa’ka! (1993), go hlokometšwe seemo
sa thuto le tshwaro ya bana dikolong gammogo le tokologo ya bona
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’
KGAOLO YA PELE 1.1 MATSENO