Assessering, Energie, By OpenStax | Jobilize.com
[lu 2.2; lu 2.3; lu 2.4]
Energie is die vermoë om werk te verrig: om dinge te laat gebeur en om verandering te maak.
Vorms van energie:
Energie kom in verskeie vorme voor, soos klank, warmte, lig, chemiese verbindings en elektrisiteit.
Sommige voorwerpe beskik oor energie omdat hulle beweeg, of bloot as gevolg van hulle posisie. So het voorwerpe kinetiese energie (beweging) of potensiële energie (posisie).
Energie kan nie gesien of aangeraak word nie, maar dit is oral teenwoordig: in die lug om ons, in elke stuk materie en in elkeen van ons liggaamselle. Voor die groot knal wat tot die ontstaan van die heelal gelei het, was daar slegs energie!
Energie in ELEKTROMAGNETIESE vorm speel ’n groot rol in tegnologiese uitvindsels soos radio’s, uitsaaitorings, mikrogolfoonde en X-straalmasjiene.
Skandeerders (“scanners”) is masjiene wat beelde toon van iets wat andersins onsigbaar is, toon, byvoorbeeld inwendige dele van die liggaam. Dit stuur klankgolwe in die liggaam in en wanneer hierdie golwe ’n bepaalde verandering ondergaan, toon dit ’n beeld. Hierdie beelde stel medici in staat om diagnoses te maak. Die MRI, ook bekend as die “Magnetic Resonance Image”, is van onskatbare waarde op hierdie gebied.
Ons kan tussen drie belangrike bronne van energie onderskei, naamlik:
die aarde se beweging en sy swaartekrag, asook die invloed van ander planete op die aarde
Sonligenergie onstaan deurdat atome bots en saamsmelt (kernfusie). Die energie bereik ons in die vorm van lig en warmte. Die warmte-energie laat byvoorbeeld lugstrome ontstaan wat wind meebring wat ’n belangrike bron van energie kan wees. Die warmte-energie laat ook water verdamp, wat wolkvorming en reën meebring. Reën val in hoërliggende dele en riviere ontstaan: nog ‘n belangrike bron van energie.Sonligenergie word ook in voedsel vasgelê deurdat plante fotosintetiseer. Ons kos en brandstowwe (bv. petrol) kom hiervandaan.
Atoomkernenergie word deur die mens ontsluit met behulp van gevorderde tegnologie deurdat atome gesplit word. Groot aanlegte, genaamd kernkragsentrales, word vir dié doel opgerig.
Die aarde se beweging, sy swaartekrag en die invloed van ander planete bring byvoorbeeld mee dat seestrome ontstaan en dat riviere na laerliggende dele vloei. Hierdie energie kan op verskeie maniere benut word, byvoorbeeld vir vervoer en die aandryf van masjiene soos turbines.
Probeer om die vorm van energie in elk van die volgende voorbeelde te identifiseer en verklaar telkens waar dit vandaan kom.
Voorbeeld van energie Vorm van energie Bron
Die wet oor die BEHOUD VAN ENERGIE is deur Herman Helmholtz (1821 – 1894) ontwikkel.
Volgens hierdie wet kan ENERGIE NIE GESKEP OF VERNIETIG WORD NIE . Dit kan slegs van een vorm na ’n ander oorgeskakel word.
Sê in elk van die volgende gevalle watter energie-omskakeling ter sprake is:
’n Bal rol van die bopunt van ’n heuwel af
’n Stuk hout brand
ESKOM se steenkoolkragsentrales
Jy pomp jou fietswiel op
’n Satelliet se sonpanele
’n Seuntjie eet ’n roomys
’n Flitslig wat brand
’n Moderne duikboot vaar langs ons kuslyn
Iemand wat op ys skaats
’n Elektriese gloeilampie wat brand
Bespreek die volgende stelling krities: ’n Stoomtrein werk met sonkrag .
Assessering van insig in energiebehoud. Kon jy
die wet van energiebehoud toelig? [LU 2.4]
Voorbeeld Vorm Bron
Kos het chemiese energie verskaf wat in kinetiese vorm (spieraksie) die boek na die tafel gelig het
Bal: potensieel na kineties en klank
Hout: chemies/potensieel na klank, lig, hitte
Eskom: chemies/potensieel na elektries
Fietswiel: chemies/potensieel na kineties/meganies
Satelliet: straling na elektries
Roomys: chemies/potensieel na chemies/potensieel (in liggaam gestoor) na kineties
Flitslig: chemies/potensieel na lig en hitte
Duikboot: atoom/kern/chemies na elektries na kineties
Skaats: chemies/potensieel na kineties
Waterwiel: kineties na elektries
Pistool: chemies/potensieel na kineties, hitte en klank
Gloeilamp: elektries na lig en hitte
Ja: stoom kom vanaf steenkool, wat dooie plantmateriaal is wat deur fotosintese met behulp van sonlig (stralingsenergie) gevorm is
Kragte en wrywing Online Chapter