Ja, lag maar lekker
Oor “die sin van die lewe” is al baie geskerts – byvoorbeeld in die klassieke Monty Python-prent The Meaning of Life. In die film Zelig vertel die naamkarakter (gespeel deur die regisseur, Woody Allen) hoe hy hom na die sinagoge gehaas het om die rabbi na die sin van die lewe te vra. Die rabbi antwoord, maar in Hebreeus – en wil toe $600 vir Hebreeus-lesse vra!
Humor werk net as dit oor iets herkenbaars gaan. Dit laat ons die lekkerste lag as die onderwerp ons raak, en dis die heel snaakse, meen Kurt Vonnegut, as dit eintlik tragies is. Oor die sin van die lewe word dan ook altyd weer ernstig besin. Einste Vonnegut vra sy seun ‘n keer waarvoor hy dink ons hier is. Die wyse seun antwoord: “Father, we are here to help each other get through this thing whatever it is.” Skreeusnaaks.
‘n Sinvolle lewe, meen Marcel Sarot, is ‘n goeie lewe – een wat die moeite werd is. In Het goede leven laat hy verskillende modelle van ‘n goeie lewe teen die tragiek van die kwaad “bots” om te kyk of dit die toets deurstaan. Sy voorkeur gaan uit na ‘n model wat “intersubjektief” is, eerder as suiwer “objektief” (die sin van die lewe is ‘n gegewe) of “subjektief” (ons besluit self wat sinvol is). Intersubjektiwiteit verwys na verhoudings – vir Sarot ‘n persoonlike liefdesverhouding met God en ons medemens. As dít ‘n goeie lewe is, is ons lewensin teen die kwaad bestand, want ook in situasies van lyding kan liefde blom (“we are here to help each other …”).
Sin kan ook op betekenis dui, op sin máák. As ons die lewe verstaan, het dit vir ons sin. Dit gaan hier nie oor ‘n vryblywende, teoretiese verstaan nie, maar oor ons vertolking van ervarings. Ons lewe het sin, verduidelik Vincent Brümmer, as ons weet hoe om konkrete uitdagings te lees. Hoe beoordeel ek ‘n stand van sake? Hoe moet ek daarop reageer? Om sulke vrae te kan beantwoord moet ek ‘n ideaal hê, iets waarna ek streef.
Ook vir Brümmer is die hoogste lewensideaal die liefde van God en mens. Ons streef dan daarna om te weet wat God wil (naasteliefde), om dit te kán doen, en om die soort mense te word wat dit wíl doen. In die lig van hierdie strewe kan ons in verskillende situasies verstaan watter houding om in te neem en hoe om op te tree, die sin of betekenis van ‘n situasie begryp. In hierdie lewe sal ons die ideaal van volmaakte liefde tussen God en mens nie bereik nie. Ons kan daarna streef, maar ons sal steeds soms God se wil misverstaan, daarin faal om dit te gehoorsaam of dit teensinnig eerder as met vreugde doen. Juis die “reikhalsende verlange” (Rom. 8:19) na die ideaal maak ons lewe sinvol.
En as die ideaal in ‘n hiernamaals wel verwesenlik word? Sal daar dan geen ideaal meer oor wees nie? Geen sin nie? Is die strewe na volmaakte liefde versoenbaar met geloof in ‘n ewige lewe? Dit is ‘n vraag wat Brümmer self ook stel. Maar is liefde as ideaal slegs gemik op die herstel van ‘n gebroke verhouding? Kan daar in ‘n herstelde verhouding nie verdere, ryker oogmerke wees nie – soos om die geliefde steeds beter te leer ken?
Ons kan ‘n ander (en onsself) nooit volledig verstaan nie, en in die Christelike tradisie word onder meer van die Gans Andere se onuitputlike rykdom en heerlikheid gepraat. Die Westminsterse Kategismusse sê mos ‘n mens se “chief end” (die sin van ons lewe) is om God te verheerlik en vir altyd te geniet.
Die jongste miniseminaar, waaraan Danny Titus en Cornelius Thomas tot dusver deelgeneem het, gaan oor die gelykheidshoef-uitspraak waardeur Julius Malema en kie. verbied word om hardop in die openbaar oor rassemoord te fantaseer. Oor “Skiet die K**!” of “Juden raus!” sou die hof seker dieselfde besluit het, maar omdat wit Afrikaners hier die teiken is, en nie swartes of Jode nie, is die uitspraak omstrede. Polities korrektes vind dit nog steeds grillerig om aan Afrikaners as mense met regte te dink.
Die suggestie dat die lied “Skiet die Boer!” deel van die ANC se trotse vryheidstryd-erfenis is, is nie juis vlyend teenoor daardie erfenis nie, want dit suggereer dat dit rassisties, moorddadig en terroristies was. Dis nie ek wat so sê nie, maar die apologete vir die lied. Ook die argument (selfs deur die regter aangevoer) dat liedere soos hierdie een in die konteks van die vryheidstryd aanvaarbaar was, maar dit nou, in ‘n demokratiese samelewing, nie meer is nie, is problematies. Kan dit ooit in orde wees om mense tot die doodmaak van ‘n etniese groep aan te spoor, of daardie groep nou die “vyand” is of nie?
Dan is daar die lagwekkende suggestie dat die lied geensins deur die massas verstaan word as aanhitsing tot geweld nie. Die reële effek van sulke “struggle-liedjies” het relatief onlangs al duidelik geblyk toe die skuldiges in die xenofobiese townshipgeweld hulself met Jacob Zuma se “Bring my masjiengeweer!” aangepor het (iets wat terloops nooit deur Zuma afgekeur is nie). Die Malema-lied weerklink in ‘n konteks waar boere gereeld aangeval en vermoor word. ‘n Paar jaar gelede is groot gewag gemaak van ‘n studie wat bevind het dat swart boere net so gereeld soos wit boere op hul plaas aangeval word, maar minder aandag is gegee aan dieselfde studie se bevinding dat aanvalle op wit boere geneig is om meer gewelddadig te wees. “Boer” met ‘n hoofletter en “boer” met ‘n kleinletter is kennelik tog met mekaar verstrengel. Dis dan ook nie net in die lied “Skiet die Boer!” dat Boere honde en diewe genoem word nie; Malema verwys ook in sy toesprake na wittes as diewe.
Malema, Mantashe en andere se argument dat die Grondwet en die howe die meerderheid in hul strewes strem, verraai baie oor hul gebrek aan insig in die konsep van menseregte. Die hele punt van ‘n Menseregte-handeves is om burgers, ook minderhede, teen die massa se grille te beskerm! Die meerderheid mag besluit hoe ‘n land bestuur word, maar daar is perke: Hulle mag nie basiese regte aantas nie, en dit sluit in dat hulle nie haatspraak mag beoefen nie – of dit nou hul “strewe” is of nie. Daarom is die Freedom of Expression Institute ook verkeerd om die hofuitspraak as gevaarlik vir spraakvryheid te beoordeel. Spraakvryheid kan nooit die reg op haatspraak insluit nie, nes die reg op godsdiensvryheid nooit steniging of huishoudelike geweld kan insluit nie.
In vergelyking met Duitsland, waar ontkenning van die Jodemoord strafbaar is, is ons Grondwet baie verdraagsaam. Selfs die Britte se uitwissingsveldtog op die Xhosas of die volksmoord op wit én swart slagoffers van die konsentrasiekampe kan ontken, afgewater of bespot word sonder dat daar enige geregtelike gevolge is. Die enigste beperking is haatspraak, en dit word eng gedefinieer – eksplisiete aanhitsing tot haat en geweld. Dat Malema dááraan skuldig bevind word, is ‘n aanduiding van hoe verwerplik sy optrede is, en selfs al sou die Grondwetlike hof later anders bevind, sou dié verwerplikheid nie verminder nie. Ek sou ook steeds volhou: As “Skiet die Boer!” (of “Skiet die K**!” of “Juden raus!”) nie as haatspraak kwalifiseer nie, dan bestaan haatspraak nie.
Die mees kommerwekkende soort reaksie op die hofuitspraak is dat dit jammer is omdat dit tot groter oproer onder Malema se volgelinge kan lei. Dit is onder andere Max du Preez se siening. AfrikForum word dan verwyt dat hulle rassespanning stook deur so ‘n saak na die hof te bring. Dink ‘n bietjie daaroor na: Dis verkeerd om ‘n menseregte-vergryp deur die howe te beveg, want dit kan die vergrypers kwaad maak en tot nog groter vergrype lei. Dit laat ‘n mens aan Mussolini se Swart Hemde dink, of aan antisimitiese jeugdiges gedurende die opkoms van Hitler as Duitse leier. Selfs binne die ANC word stappe teen die onbeheerde Malema versigtig aangepak uit vrees vir massa-geweld – ‘n tendens wat veral momentum gekry het toe Malema (wat onlangs die “for” uit “I will kill for Zuma” verwyder het) saam met ander ANC-leiers die howe en die media met geweld en ‘n onregeerbare land gedreig het sou hulle die reg sy loop in die geval Zuma laat neem. Dat daardie openbare intimidasie van ons regbank suksesvol was, was ‘n slegte keerpunt in ons geskiedenis. Moet ons aan dié soort intimidasie toegee?
Siek en sat vir Dettol se kiem-propaganda
Ek het pas die brief hieronder aan Dettol gerig en die Facebook-groep Dettol products and germs – fact or fiction? begin waar dit deur die publiek gelees en bekommentarieer kan word. As die antwoorde nie bevredigend is nie is die Advertensie-klagtekommisie die volgende stap.
Based on a current series of advertisements of Dettol products on South African television please provide the following information:
– Is it true that the vast majority of germs people are exposed to in their everyday lives are harmless? If not, what is the scientific basis of this claim?
– Is there any scientific proof that regular use of Dettol products (or similar products) decrease the likelihood of disease caused by germs?
– What is the scientific basis of the claim that Dettol kills 99% of germs?
– Is the actual amount of germ types in the world known?
– Of what can consumers of Dettol be sure in the phrase “Be 100% sure” in Dettol advertisements, and how does this phrase relate to the claimed ability of Dettol products to kill 99% of germs?
– Do you agree that obsessive compulsive disorder is a serious psychological condition that often involves constant washing due to an irrational fear of germs, and that continual reminders of the presence of countless germs in the environment can worsen or even cause this condition?
– Can an increase in the prevalence of obsessive compulsive disorder focused on the fear of germs hold financial benefits for your company?
Please take note that this letter will be publically distributed, as will your reply if forthcoming.
Is kapitalisme se dae getel? Indien wel, wat dan?
Is kapitalisme se dae getel? Indien wel, wat dan? In die jongste miniseminaar antwoord vier kundiges op hierdie vraag. Die aanleiding tot Hans Pienaar, Christi van der Westhuizen, Sampie Terreblanche en Cornelius Jansen van Rensburg se gedagtes hieroor is die waarneming dat, veral sedert die onlangse wêreldwye ekonomiese krisis, selfs “ortodokse”, konserwatiewe ekonome al by geleentheid begin wonder het of kapitalisme werklik die antwoord is.
As dit so is (en uit die bydraers se kommentaar is dit duidelik dat dit geen uitgemaakte saak is nie), wat is dan die alternatief? Tot so 20 jaar gelede sou baie kritici van die kapitalisme nog glo dat sosialisme die antwoord is. Dit is ‘n vae begrip, maar baie voorstanders het daaronder verstaan ‘n kommunistiese model waarin private besit beëindig word, die ekonomie in detail beplan word en ‘n eenparty-staat gevolglik die septer swaai. In Kuba bestaan nog so iets; so ook in Noord-Korea. In China het die eenparty-staat oorgebly, maar egter kommunisme het lankal reeds gegroet. Egte kommunisme is in Suid-Afrika so goed soos dood – ook in die sogenaamde Kommunistiese Party. Speel-speel-kommuniste soos Julius Malema is ‘n grap.
Aan die ander kant praat ek onlangs by ‘n internasionale akademiese kongres met ‘n man uit Bulgarye. Hy is ongelukkig met die Europese Unie, reken dit hou geen voordele vir sy land in nie. Ja, hierdie soort ontevredenheid word deesdae al hoe meer gehoor, sê ek toe, maar was dit nie ten minste aan die begin goed om deel van die groter Europese ekonomie te word nie? Is Bulgarye nie daardeur ekonomies gelig nie?
“Nee,” reken my gespreksgenoot, “Bulgarye was ekonomies sterker voor die tyd. Dinge was veel beter onder kommunisme, ook ekonomies. Die lewenstandaard was beter; die staat het vir mense gesorg; nou neem armoede en werkloosheid hand oor hand toe.”
En die inperking van individuele regte soos spraakvryheid? wonder ek.
“Nee wat, antwoord hy, ons kon in daardie jare vryelik ons mening lug, ook in die openbaar, en het dit die heeltyd gedoen; ons sogenaamde diktator het ons nie ingeperk nie.”
Of die Sowjet-unie die heeltyd dreigend geloer het? “Glad nie, ons het ons nie aan hulle gesteur nie.”
Hulle was dan so autoritêr! Het byvoorbeeld Tjegoslowakye ingeval toe daardie weerstand teen growwe kommunisme ontstaan het. En wat van al die gruwels in Oos-Duitsland?
“Ja, maar Tjegoslowakye is in die middel van Europa; dit was ‘n status-ding vir die Russe. En wat Duitsland betref: wat verwag jy van Duitsers?”
Nou ja, die Israelite in die woestyn het ook na die vleispotte van Egipte verlang. Is dit wat hier aan die gang is? Ek sal nie kan sê nie; ek was nooit in Bulgarye nie.
Maar nogmaals: hoe dit ook al was; niemand pleit meer vir ‘n terugkeer na Sowjets-styl-kommunisme nie. Die versorgingstaat, ja, maar nie meer ‘n gesentraliseerde soort sosialisme nie. Wat is die alternatief? Gedesentraliseerde ekonomieë? Plaaslike geldeenhede vir klein gemeenskappies, “talent exchanges”, kiboetse?
Ek weet nie, maar dis vrae wat nog lank oordink sal moet word. Lees die bydraes en lug julle mening hier.
Lees Petrus Pap se kommentaar op hierdie miniseminaar.
Better Never to have Been is die titel van ’n boek deur David Benatar. Dit sou beter wees as ons nooit bestaan het nie, dink hy. Meer nog, dis altyd verkeerd om kinders in die wêreld te bring, ’n morele plig om alle swangerskappe vroegtydig te beëindig.
Hoe kom Benatar tot dié gevolgtrekking? Deur ’n gangbare etiese teorie toe te pas: die sogenaamde negatiewe utilitarisme. Die woord “utilitarisme” kom van “utiliteit” oftewel nut, wenslikheid, goedheid. Volgens die vader van die utilitarisme, Jeremy Bentham, moet ons gedrag gerig word deur die beginsel van die grootste geluk vir die grootste aantal mense. Veral in debatte oor wetgewing en beleidmaking is dit steeds ’n invloedryke meetsnoer: Hoeveel mense sal hoeveel voordeel trek?
Mettertyd het die gedagte in ’n ander rigting ontwikkel: Ons moenie vra hoe die meeste mense die gelukkigste gemaak kan word nie, maar hoe die ergste swaarkry van so veel moontlik lydendes verlig kan word. Dis belangriker om hongersnood, siekte en onveiligheid te bestry as om geluk te vermeerder.
Dink aan die debatte oor die nuwe stadions vir verlede jaar se Wêreldbeker-sokkertoernooi. Moes die geld nie eerder vir ’n “goeie doel” gegaan het nie – die versorging van weeskinders of veldtogte teen huishoudelike geweld? Of sal die ekonomiese inspuiting van die toernooi tog op die lang duur ook armes se las verlig? Albei argumente gaan daarvan uit dat dit belangriker is om lyding te verlig as om pret te hê. Om miljarde aan vermaak te bestee sonder dat dit ook ten bate van minder bevoorregtes in ons samelewing is, voel nie reg nie.
Wat van ons persoonlike lewe? Hier gaan dit nie oor wetgewing en beleid nie, maar oor hoe ons elke dag leef – ons doelwitte, ideale, waardes en lojaliteite. Streef ek na geluk, na sin en lewensvreugde vir my en andere? Of is my grootste sorg om so min moontlik te ly? Benatar meen mense se lewe is slegter is as wat hulle dink; hulle beoordeel dit positiewer as wat dit is – ’n argument wat herinner aan die grap oor die psigiater wat haar pasiënt ná ’n breintoets inlig dat hy depressief is, waarop hy geskok antwoord: “En ek dog al die tyd ek is gelukkig!” Oor een ding is Benatar reg: die strewe na geluk hou risiko’s in. As ek liefhet, kan die wederliefde uitbly; as ek vir mense omgee, maak dit seer as hulle iets oorkom.
In die Christelike tradisie word liefdesgemeenskap met God, wat naasteliefde insluit, as die hoogste waarde beskou, verduidelik die godsdiensfilosoof Vincent Brümmer, maar liefde word in vryheid gegee. Die vryheid wat ons het om lief te hê, kan misbruik word; mense kan mekaar seermaak. Hoe verrukliker die liefde wat moontlik is, hoe duiselingwekkender die vryheid wat gegee is en hoe groter die risiko. Wanneer die hoogste val, val dit die diepste, sê CS Lewis.
As ons geskape is, beteken dit hierdie risiko, met al die moontlikhede van lyding wat dit inhou, word deur God die moeite werd geag. Christene bely nie net dat die skepping uit die hoogte vir God goed is nie (“God is watching us from a distance,” sing Bette Midler). Nee, in Christus kom dra God self ons weerlose bestaan. Ondanks alles bly die Skepper glo dis die moeite werd.
Maar ís dit – ook vir ons? As dit ons hoogste sorg is om so min moontlik te ly, sal ons met die Boeddha moet sê: Die lewe is lyding en die antwoord onthegting: die geheim is om bevry te word van die verknogtheid aan die lewe met sy verleidelike aanloklikhede. Dan sal ons uit die hart bely: Better Never to have Been.
Die teensinnige nuwe Wetsontwerp op SA Tale
Die jongste miniseminaar gaan oor die onlangs bekendgestelde Wetsontwerp op SA Tale. Wic Webb en Jacques van der Elst gee hul mening daaroor. Jason Lloyd het ook al vroeër van hom laat hoor, en die FW de Klerk-stigting het ‘n verklaring oor die saak uitgeryk. Jacques du Preez (‘n advokaat) kyk verder na die regsaspekte daarvan. Die Afrikaanse Taalraad het reeds in 2009 hieroor besin en is tans met kundiges uit verskillende oorde oor die nuwe wetsontwerp in gesprek.
Maar was daar nie al so ‘n wetsontwerp nie? Inderdaad. Dit is al byna 10 jaar gelede. Die wetsontwerp is vir openbare oorweging uitgeryk, die voorleggings en besprekings (onder meer ‘n regsmening wat deur die Taalsekretariaat bekom is) het plaasgevind … maar die wetsontwerp het nooit voor die parlement gedien nie. Daardeur is die Grondwet oortree – ‘n feit waarop sekere veeltaligheidsaktiviste al jare wys, maar wat onlangs, danksy die optrede van Cerneels Lourens (‘n prokureur), deur die hog bevestig is. Die regering is dus gedwing om sulke wetgewing te ontwikkel, maar die wetsontwerp wat nou opgestel is, sien heel anders daar uit as die een wat destyds op die tafel was. Hoekom?
Van ‘n betroubare bron het ek destyds verneem dat die kabinet besluit het om nie die talewet aan te neem nie uit vrees vir ‘n “stroom van regstappe” – dit ten spyte daarvan dat die voorgestelde wet presies in ooreenstemming was met die taalbeleid wat reeds voorheen deur dieselfde kabinet aangeneem is. Die regering het dus reeds onderneem om nie die Grondwet te gehoorsaam deur ‘n talewet wat aan die grondwetlike vereistes voldoen te gehoorsaam nie. Miskien verklaar dit hoekom die nuwe wetsontwerp volgens verskeie kenners ‘n erg afgewaterde weergawe is?
Lees maar die bydraes en besluit self.
Kom ons boikot die “amptelike” Springbok-ondersteunersdrag
Vanoggend praat mense op Cape Talk oor die feit dat Springbok-ondersteunersdrag so duur is. Die amptelike klere word in China vervaardig, maar die plaaslike “namaaksels” (sic), wat presies dieselfde is, is sommer baie goedkoper. Moes ‘n Suid-Afrikaanse vervaardiger nie eerder die kontrak gekry het nie?
Nee! Wat moet gebeur, is dat SA burgers die “amptelike” kleding moet boikot – en nie in die eerste plek omdat dit duur is en in die buiteland vervaardig word nie. Fundamenteler is die onding dat die Springbok-embleem as SA Rugby se handelsmerk beskou word, en dat hulle geag word seggenskap daaroor te hê. Van wanneer af?
Kan ek die protea of die landsvlag as my onderneming se handelsmerk registreer? Wat van die ou SA vlag of die Rasta-haarstyl? Of jazz? Dis mos twak (kan ek dalk daarop ook eiendomsreg bekom?). Die Springbok as simbool vir die nasionale rugbyspan het aanvanklik informeel gefunksioneer – as deel van die volkstaal – voordat dit die nasionale sportembleem geword het. Die Springbok as spesie was weer die nasionale dier, nes die protea die nasionale blom was, en die bloukraanvoël die nasionale voël. Hoe kan dit aan iemand behoort, hul privaatbesit wees?
Eintlik wens ek iemand wil die saak hoef toe vat. Die vakbonde het pas teen die hoë koste van die Springbok-drag protesteer. Wat nog beter sal wees, is om SA Rugby se aanspraak op die besit van die sogenaamde “handelsmerk” in die hof te bestry.
En die boikot? Moet dit insluit dat almal doelbewus “onwettige” Springbok-drag aanskaf? Die vraag is natuurlik: ís dit onwettig?
As jy die voorgestelde boikot ondersteun, klik hier en sluit aan by die Facebook-groep.
Laat ons weer oor die UDF besin
UDF-nostalgie is aan die orde van die dag. Verstaanbaar ook, want voormalige strydrosse teen apartheid is oor die algemeen diep teleurgestel deur die regerende party se rekord sedert sy bewindsoorname in 1994:
– Armoede en werkloosheid het toegeneem;
– landsburgers is weens misdaad onveiliger as ooit tevore;
– die gehalte van onderwys het verswak eerder as verbeter;
– meertaligheid het minder eerder as meer geword;
– belastinggeld word vermors en ondoeltreffend gebruik;
– regeringslui en staatsamptenare leef in uitspattige weelde;
– rassistiese taal en houdings is weer aan die opvlam;
– die regering is openlik teen mediavryheid en ‘n onafhanklike regbank gekant;
– korrupsie het ‘n integrale deel van die nasionale kultuur geword;
– politieke konflikte, ook in die regerende party, is op persoonlikehede eerder as beleidskwessies gebaseer;
– deelnemers aan alle kante van sulke konflikte gebruik intimidasie-tegnieke om hul sin te kry;
– immigrasie word wanbestuur terwyl geweld teen (swart) buitelanders kort-kort uitbreek …
So sou ‘n mens kan aanhou. Dit alles laat mense wat in die jare tagtig by die United Democratic Front betrokke was, wonder hoekom hulle ooit besluit het om te ontbind en die land in die hande van die ANC te plaas. Ek self moet ook hierdie nostalgie bely.
Tog moet die UDF ook nie romantiseer word nie. Ons moet byvoorbeeld nie vergeet van halsnoermoorde nie. Nietemin was daar sterk leiers wat wanpraktyke aan die kaak gestel en beveg het, en was die UDF ‘n gemeenskaplike aksie van ‘n groot verskeidenheid burgerlike groeperings. En dit was nierassig in die ware sin van die woord: die beginsel dat ras geen rol moet speel nie. Terugskouend kan ‘n mens wonder: Wie het nou eintlik die stryd teen apartheid gewen? Het die UDF met sy in beginsel geweldlose stryd nie meer reggekry nie as die ANC met sy sogenaamde gewapende stryd wat nooit kon slaag nie en dikwels die vorm van immorele aanvalle op weerlose burgerlikes behels het? Was die gees van die UDF nie demokratieser as die ANC se verbintenis tot ‘n eenpartystaat nie? Wat van ander politieke bewegings, veral die Swartbewustheidsbeweging, wat byvoorbeeld op die Soweto-opstand uitgeloop het?
Baie van hierdie vrae word aan die orde gestel in ‘n onlangse lesing deur Allan Boesak, ‘n leiersfiguur in die UDF se destydse stryd, wat nou hier op LitNet gelees kan word. Lees dit en kom neem hier deel aan die gesprek.