‘Dit was heerlike gestoei met woorde’ | Netwerk24
‘Dit was heerlike gestoei met woorde’
Deur Thys Human 15 September 2019 00:00
Oudregter Andries Buys, wat sy veelbekroonde debuutroman, ‘Die dao van Daan van der Walt’ (Tafelberg), onder die skrywers- naam Lodewyk G. du Plessis gepubliseer het, het die kykNET-Rapport-fiksieprys ter waarde
van R250 000 gewen.
Hoe sien jy skrywerskap – die vakmanskap van skryf – en hoe en hoekom wou jy hierdie “talent” spesifiek in Afrikaans slyp?Die bouer bou met stene, die skrywer bou met woorde. Die vakmanskap van die skrywer berus op die korrekte begrip van die betekenis en gebruik van woorde.
Die regsberoep is by uitstek een wat hom besig hou met woorde. ’n Advokaat skryf regsmenings, stel beëdigde verklarings op, sit sy/haar saak in pleitstukke uiteen, handig geskrewe betooghoofde in by die hof. Al hierdie handelinge sowel as die gebeure in die hof vind plaas in woorde in die standaardweergawe van ’n amptelike taal, wat gedurende my tyd Afrikaans en Engels was. Keurig gekose woorde in sinne het die krag om ’n regter te oortuig van die regverdigheid van ’n kliënt se saak.
Die prokureur, die advokaat en die regter moet ook dikwels woorde en sinne uitlê in ’n wetsbepaling, testament of ooreenkoms om die sin en betekenis daarvan te bepaal.
Die gebruik van die korrekte woord lei tot duidelikheid van betekenis in sowel die regswêreld as op enige ander plek waar die spreker of skrywer met sy medemens kommunikeer.
Dit was onvermydelik dat die regsberoep gedurende die 42 jaar wat ek daarby betrokke was, my taalvermoë en taalgevoel geslyp het. Ek het egter gou uitgevind, toe ek Die dao van Daan van der Walt begin skryf het, daar is ’n wesenlike verskil tussen die formele taal waarin ’n regter ’n uitspraak skryf en die uitdagings en moontlikhede wat woorde aan ’n fiksieskrywer bied.
Woorde het nie net ’n letterlike betekenis nie, maar ook ’n gevoelswaarde. Die sorgvuldige keuse van woorde maak assosiatiewe resonansies met dieselfde en ander tekste moontlik. Die gestoei met woorde in die roman was vir my ’n heerlike uitdaging, die herhaaldelike oorskryf en verbetering van die teks ’n verkenningstog in my taal.
Wat was jou vroegste kreatiewe invloede en hoe manifesteer dit steeds in jou skryfwerk? Ek het gedurende die oorlogsjare van die vorige eeu grootgeword: Witbrood, speelgoed en storieboeke was daar nie, maar die Bybel en boekevat saans wel. Die verhale en die taal van die Ou Testament het ’n onuitwisbare en onblusbare lewenslange liefde daarvoor in my kindergemoed gelaat – ’n liefde wat ek glo neerslag gevind het in Die dao van Daan van der Walt met sy talle Bybelse verwysings en woorde en pragtig beskrywende, soms argaïese uitdrukkings.
In 1953 in st. 8 het ons Latynonderwyser, mnr. Mentz, ’n kwartaal lank vir ons Afrikaans gegee. Dié onderwyser en ons voorgeskrewe boek, Die grenslose deur W.A. de Klerk, het my laat besef daar lê ’n yslike groot wêreld vir my en wag buite die grense van my klein bestaan.
In die “Nabetragting” agterin Die dao van Daan van der Walt noem ek ’n aantal boeke wat Daan herlees het ná sy besluit om weer te gaan vlerksleep en om later sy historia te skryf. Die boeke wat ek daar noem, is natuurlik werke en skrywers wat ’n invloed op my benadering tot die lewe en die skryfkuns gehad het en steeds het. As ek vandag een boek moet uitsonder (môre kan dit dalk ’n ander een wees), is dit Marguerite Yourcenar se Memoirs of Hadrian, ’n boek waaraan sy ongeveer 30 jaar lank aan en af gewerk het.
Waaraan werk jy tans, of wat is jou volgende skryfprojek? Ek is hard besig met interessante navorsing vir my volgende boek.
Die dao van Daan van der Walt is een van daardie uitsonderlike romans wat ’n mens intellektueel uitdaag, met aktuele vraagstukke konfronteer én uiteindelik ook emosioneel aangryp. Te oordeel na die literêre pryse en akkolades wat dié roman reeds verower het, wil dit voorkom asof Frederik de Jager se woorde op die agterblad – “Hierdie boek behoort ’n golf deur die Afrikaanse letterkunde te stoot” – inderdaad profeties was. En hééltemal verdiend.
’n Belangrike deel van Daan se moeisame pad na insig (sy dao), is om te leer hoe om saam met én deur ander mense te lewe. Hiervoor benodig hy ’n nuwe woordeskat (en hoe pragtig kreatief draai Du Plessis nie die krane in die roman oop nie!) wat hom in staat sal stel om vry te raak van sy innerlike spanning en om uit te druk wat hy nooit met sy gebrekkige Dopper-, volks- en regstaal gesê kon kry nie.
Al speel die aflegging van dinge, die wegwerping van bagasie en die losraak van aardse drange so ’n deurslaggewende rol in Daan se relaas, is Die dao van Daan van der Walt in die eerste plek ’n lewenswerk: Dit asem wysheid en ervaring waaraan ’n leeftyd versamel is; dit gooi byna halsstarrig (maar ook hartgrypend mooi) wal teen verlies; én dit huldig die komplekse verhoudings wat ons ondermaanse staning so kosbaar (en kostelik) maak. Dit is ’n roman wat ’n onuitwisbare indruk op die leser maak.– Thys Human