Moedertaalgebaseerde tweetalige onderwys: ’n moontlike oplossing vir Suid-Afrika se geletterdheids- en syfervaardigheidsprobleme | LitNet
0 Moedertaalgebaseerde tweetalige onderwys: ’n moontlike oplossing vir Suid-Afrika se geletterdheids- en syfervaardigheidsprobleme Michael le Cordeur, Fakulteit Opvoedkunde, Universiteit Stellenbosch
Opsomming Sistemiese evaluering en grondlyn-assessering van geletterdheid en syfervaardigheid vir graad 3 en graad 6 wat deur die Departement van Basiese Onderwys (DvBO) onderneem is, toon dat leerders in Suid-Afrika se geletterdheid en syfervaardigheid veel laer is as wat nodig is om hulle doeltreffend te laat leer en ontwikkel. Volgens die uitslae van die sistemiese evaluering het slegs nege persent van alle leerders in graad 3 en graad 6 die vereiste 50 persent behaal in die toetse wat in Februarie 2011 geskryf is. Kenners meen die probleem begin in die grondslagfase, waar leerders nie die basiese vaardighede bemeester nie, omdat baie min kinders onderrig in hul moedertaal ontvang. Dit het ’n groot uitwerking op leerders se vermoë om te leer lees en reken. Hierdie artikel ondersoek eerstens die waarde van moedertaalonderrig vir leerderprestasie teen die agtergrond van die lae vlak van geletterdheid en syfervaardigheid. Tweedens word die moontlikheid van moedertaalgebaseerde tweetalige onderwys (MTGTO) ondersoek as oplossing vir Suid-Afrika se lae geletterdheids- en syfervaardigheidsvlakke. Daar word kortliks gefokus op die waarde van Afrikatale vir geletterdheid en syfervaardigheid in die lig daarvan dat min vordering gemaak is om die status van dié tale te bevorder. Daarna volg ’n oorsig oor die huidige taal-in-onderwys-beleid (TiOB) en die tekortkominge daarvan wat bygedra het tot die hersiening van die Uitkomsgebaseerde Onderrig- (UGO-) skoolkurrikulum(wat nou vervang gaan word met CAPS). Dan volg ’n bespreking van die terugvoering op ’n vraelys wat deur ’n aantal kenners op die gebied van taalbeleid en -onderrig voltooi is. Op grond van die uitkomste van die empiriese ondersoek, en ondersteun deur die literatuurstudie, word MTGTO voorgestel as ’n moontlike oplossing vir die huidige lae vlakke van geletterdheid en syfervaardigheid.
Keywords: mother tongue education, bilingual education, language in education policy, literacy, numeracy, indigenous languages, language of learning and teaching. 1. Inleiding Sistemiese evaluering en grondlyn-assessering van geletterdheid en syfervaardigheid vir graad 3 en graad 6 wat deur die Departement van Basiese Onderwys onderneem is, dui daarop dat leerders1 se geletterdheid en syfervaardigheid veel laer is as wat nodig is om hulle doeltreffend te laat leer en ontwikkel. Volgens die uitslae van die sistemiese evaluering en grondlyn-assessering van Februarie 2011 het slegs nege persent van alle leerders in graad 3 en graad 6 die vereiste 50 persent vir geletterdheid en syfervaardigheid behaal (DvBO 2011a en DvBO 2011b). Volgens verskeie opvoedkundiges (soos Jansen 2008:11, Ramphele 2008:174, 2009:11 en Bloch 2009:12) begin die probleem in die grondslagfase, waar leerders nie daarin slaag om basiese geletterdheid en syfervaardigheid te bemeester nie.
Syfervaardigheid word nie in die WAT of HAT gedefinieer nie. In die onderrig en verwerwing van syfervaardigheid is die konstruksie van kennis beide ’n empiriese aktiwiteit en ’n abstrakte besinning (WKOD 2006:18). Vir die doel van hierdie artikel verwys syfervaardigheid na ’n basiese syfervermoë, soos om te kan tel en optel, aftrek, vermenigvuldig en deel. Moedertaalonderrig: In hierdie artikel word by die volgende definisie van moedertaalonderrig aangesluit: “[E]ducation which uses as its medium of instruction a person’s mother tongue, that is, the language which a person has acquired in early years and which normally has become his natural instrument of thought and communication” (UNESCO 1974:698).
2.3 Opvoedkundige oorwegings vir moedertaalonderrig Dit is ’n betreklik algemene siening dat ’n groot persentasie Suid-Afrikaners se kennis, vaardighede, waardes en houdings onvoldoende ontwikkel is vir die eise van die moderne arbeidsmark en dat hierdie situasie ernstige gevolge het, soos oneffektiewe bestuur en swak dienslewering in staatsdiensinstellings, asook onbevredigende vlakke van produktiwiteit en mededingendheid in die privaatsektor. Daar is sekerlik etlike redes vir hierdie ontoereikende kennis en vaardighede, maar een daarvan is ongetwyfeld die gebruik van Engels as onderrigmedium onder veral swart leerders, terwyl hul vaardigheid in Engels nie voldoende is vir die doel van formele opleiding nie. Die ontoereikende vaardigheid in Engels kom veral voor in die mees weerlose gemeenskappe, naamlik die onderklasse en township- en plattelandse gemeenskappe. Die keuse van onderrigtaal is van fundamentele belang, omdat dit in wese gaan om die lewensgehalte van Suid-Afrikaners, hul toegang tot basiese regte en voorregte, die stryd teen die ongelyke verdeling van skaars hulpbronne, armoede en ongelykheid (Webb 2006:37).
2.6 Taal en die Grondwet Die Grondwet (RSA 1996) hanteer die onderwerp van taal in besonderhede. Vir die doel van hierdie artikel word twee aspekte uitgelig, naamlik die amptelike status van tale in die land en die reg van almal om in openbare skole onderwys in die amptelike taal van hul keuse te ontvang.
1. Die rede vir Suid-Afrika se swak prestasie in geletterdheid en syfervaardigheid begin in die grondslagfase, waar leerders nie daarin slaag om die basiese geletterdheids- en syfervaardighede te bemeester nie. Stem u saam? Al die deelnemers het bevestigend geantwoord. Heugh wys daarop dat haar navorsing in die Wes-Kaap en Limpopo op dieselfde gevolgtrekking dui. Die deelnemers is dit eens dat die gevolge hiervan skrikwekkend is: leerders word in hulle volwasse lewens toegang tot ekonomiese, opvoedkundige, politieke en sosiale geleenthede ontneem (Alexander), en daarom sal Suid-Afrika ’n onderontwikkelde land bly (Webb). Al die deelnemers is van mening dat moedertaalonderrig vir alle Suid-Afrikaners ononderhandelbaar is. Die onlangse verklaring deur die Minister van Basiese Onderwys om onderrig deur medium van die moedertaal in die laerskole uit te brei na Graad 6, is daarom meer as verblydend. 2. Die gebrek aan moedertaalonderrig is ’n moontlike oorsaak van die agteruitgang in geletterdheid en syfervaardigheid ten spyte van departementele pogings om die situasie te verbeter. Wat is u mening hieromtrent? Die deelnemers stem saam dat die moedertaal die basis van onderwys in die meeste lande in die wêreld is. Die onvermoë om effektiewe moedertaalonderrig te implementeer (Van der Elst), is die vernaamste rede vir die lae vlakke van geletterdheid en syfervaardigheid in die land (Carstens, Heugh). Die sluiting van onderwyskolleges word volgens Gxilishe as een van die vernaamste redes vir die agteruitgang in geletterdheid en syfervaardigheidaangevoer. Hy sê universiteite kan nie dieselfde kwaliteit en aantal onderwysers waarborg nie. Volgens hom word minder onderwysers gelewer wat boonop nie opgelei is vir moedertaalonderrig nie. Dit word aanvaar dat leerders nie kan leer lees en skryf in ’n taal wat hulle nie ken nie. Die Departement van Onderwys se TiOB van 1997 en verwagtinge is “absurd” en dit behoort die minister hoofbrekens te besorg. Daar word te dikwels politiek bedryf en te min aandag aan leerders se werklike behoeftes gegee (Carstens). Die situasie moet omgekeer word: leerders moet geletterd en syfervaardig raak in ’n taal waarmee hulle vertroud is (Webb).
3. Stem u saam dat die regering se onwilligheid om ‘n effektiewe TiOB, gebaseer op moedertaalonderrig, te implementeer, verantwoordelik is vir die swak prestasie in geletterdheid en syfervaardigheid? Heugh meld dat daar op internasionale vlak groot teleurstelling heers omdat die Suid-Afrikaanse regering nie die moed van sy oortuiging het om een van die mees demokratiese taal-in-onderwys-beleide in die wêreld te implementeer nie. Die Ethiopiese regering het daarin geslaag om dit in ’n betreklik kort tydperk (1994–2000) met 22 tale reg te kry. As dit in een van die armste lande ter wêreld gedoen kan word, moet dit ook in die ekonomies sterkste land op die vasteland van Afrika moontlik wees. Wat kortkom, sê Gxilishe, is politieke wil deur die regering om die TiOB só aan te pas dat dit vir moedertaalonderrig tot op die hoogste skoolvlak voorsiening maak. Carstens voel die regering laat ons kinders in die steek. Hy sê die Suid-Afrikaanse Grondwet bied die geleentheid vir onderrig deur medium van amptelike tale, maar daar word volhard om ’n groot deel van die onderrig in Engels te verskaf, waarskynlik omdat die regering, volgens Alexander, slegs ’n vae idee het van wat ’n veeltalige en multikulturele samelewing aan die begin van die 21ste eeu behels. Die regering se rasgedrewe begrip van ’n demokratiese bestel is die eintlike rede vir die frustrasie van die mees toegeeflike mense en die “beduiweling” van ’n saak wat, as dit opreg aangepak sou word, eintlik ’n baie eenvoudige trajek sou hê (Alexander). Die skade wat intussen deur ’n “kortsigtige, stiksienige, louter politiek gedrewe” TiOB aangerig is, is onberekenbaar (Van der Elst).
5. Dit blyk dat daar ’n toenemende tendens is om die belangrikheid van Afrikatale in Suid-Afrika af te skaal. Stem u met hierdie stelling saam? Kan u ’n oplossing voorstel? Afgesien van Du Plessis, wat die vraag stel of Afrikatale geskik is vir hoër funksies, is die ander kenners dit eens dat dit die patroon skyn te wees. Carstens beskou hierdie afskaling as ’n direkte aanklag teen die wyse waarop taal in onderwysverband bestuur word; volgens hom het ons 'n reeks ministers gehad wat bloot politiek bedryf het. Dit is volgens Heugh ironies dat in ’n land waar die Grondwet diversiteit en veral linguistiese diversiteit voorstaan, daardie grondwetbeginsels in die praktyk geheel en al geïgnoreer word. Die moedswillige miskenning van die belang van moedertaalonderrig kom neer op onverdraagsaamheid en selfs ondermyning van die Grondwet, waarin die reg op moedertaalonderrig gewaarborg word (Van der Elst). Webb maak melding van positiewe tekens in Limpopo, maar wys daarop dat die uiteindelike oplossing is dat die Afrikatale ekonomiese en sosiale waarde verwerf. So ’n proses is egter ’n langtermynkwessie, want hoe meer die Afrikatale geïgnoreer word, hoe minder ekonomiese kapitaal het die tale tot hulle beskikking. Die sprekers moet volgens Webb aktivisties optree en die regering dwing om te reageer. Verder behoort elke Suid-Afrikaanse kind minstens drie Suid-Afrikaanse tale magtig te word, waarvan een ’n (ander) Afrikataal moet wees, aldus Alexander.
8. Taalontwikkeling vereis dat die burgerregtelike samelewing rondom taalregte en die praktiese voordele daarvan mobiliseer. Wat is u mening hieromtrent? Die meeste van die deelnemers stem saam dat groter mobilisasie oor taalregte die saak van moedertaalonderrig sal bevorder. Carstens stel die punt dat solank die sprekers van Afrikatale nie protesteer teen die miskenning van hul taalregte nie, hul tale nie die erkenning sal kry wat dit verdien nie. Die vraag is volgens Webb hoe dit gaan gebeur dat die burgerregtelike gemeenskap mobiliseer – watter veranderlikes en voorwaardes bepaal so ’n proses? Du Plessis waarsku dat taalregte-bewegings dikwels verdeeldheid bring. Volgens hom moet daar eerder gekyk word na konvensionaliserende taalbeleidsvorming, met ander woorde dit wat mense self opwaarts (bottom-up) doen om taalprobleme te oorbrug, iets waarmee Alexander en Webb saamstem. Die belangrikste uitdaging is die ontbrekende of die gebrekkige visie van die regering en leiersfigure (Alexander). Afgesien van die basiese menseregte, etiese beginsels soos goeie regering, en ’n verantwoordelikheid teenoor die samelewing, is dit volgens Heugh “selfmoord” om ’n onderwysstelsel te onderhou wat ontwerp is om sukses vir slegs die bevoorregtes te bied terwyl die meerderheid van die bevolking tot mislukking gedoem word. So ’n stelsel is ekonomies nie volhoubaar nie; dit strem ekonomiese en ander ontwikkeling en verseker dat die land nie mededingend in die globaliserende ekonomie is nie. 9. Is litigasie soos wat Cornelius Lourens (2010) onlangs gedoen het, die oplossing? Wat is u mening hieroor? Daar is heelwat meningsverskil oor hierdie aangeleentheid by die deelnemers. Heugh is van mening dat ’n waterskeidinghofsaak soos die een waarna in die vraag verwys word, dalk die enigste weg kan wees, veral omdat dit blyk dat “nugtere denke steeds afwesig is” terwyl die regering hulle nie steur aan die data van wêreldwye navorsing nie. Heugh word deur Carstens ondersteun: “As dit moet en ’n effek het, dan moet dit gebeur. Die belangrikste is die sprekers van die Afrikatale moet aktiviste vir hulle tale word.” Du Plessis en Gxilishe stem nie saam nie. Eersgenoemde voer aan dat litigasie in bepaalde lande en gemeenskappe as ’n sterk vorm van aktivisme beskou word en alhoewel dit regtegedrewe is, lei dit tot verdeeldheid. Gxilishe is onseker of litigasie hier iets reggekry het en beklemtoon dat beleidmakers op oplossings wat reeds op grondvlak bestaan, moet voortbou. Uiteindelik is die taalhoudings in die gemeenskap van sentrale belang (Webb). 10. Enige ander inset wat u wil lewer ten opsigte van moedertaalonderrig en/of taal-in-onderwys-wetgewing? Volgens Van der Elst is dit onwaar dat kinders wat in Engels opgelei is, beter in hul loopbane sal vaar as ander wat byvoorbeeld moedertaalonderrig in Afrikaans ontvang het. Moedertaalonderrig is die belangrikste aspek wat die gehalte van onderwys bepaal. Carstens sluit by hom aan: voordat die regering dit nie besef nie en nie in hierdie saak investeer nie, sal die huidige stand van verlamming onder die sprekers van die Afrikatale voortduur en sal die land tot die huidige vlak van middelmatigheid gedoem bly. Heugh is van mening dat alles daarvan afhang of die regering iets wil doen of nie. Sy verwys weer na Ethiopië wat getoon het wat in ’n relatief kort tydperk gedoen kan word. Sy sê wetgewing kan tot sy reg kom slegs as die politieke wil aanwesig is. Laasgenoemde ontbreek egter hier en die onderwysowerhede wat steeds die swak vertoning van Suid-Afrika se onderwys oor die afgelope 16 jaar en wat dit aan die land gedoen het, ignoreer, moes “in die eerste plek nooit in hierdie posisies gewees het nie”.
4. Aanbevelings Die regering het reeds in 2003 'n wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale voorgelê wat in die breë aan die vereistes van Artikel 6 van die Grondwet sou voldoen het. Die regering het egter sy verpligtinge ingevolge die taalvereistes in die Grondwet versuim. As gevolg hiervan het Cornelius Lourens ’n hofsaak aanhangig gemaak wat daartoe gelei het dat die hof 'n bevel gegee het waarvolgens die regering binne twee jaar wetgewing en ander maatreëls moet aanvaar om die gebruik van amptelike tale te monitor en reguleer. Die wetsontwerp wat die Departement van Kuns en Kultuur op 17 en 18 Januarie 2012 aan die parlement sal voorlê as 'n nuwe Wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale, voldoen slegs aan die minimumvereistes van die genoemde hofbevel en die Grondwet – en maak minder voorsiening vir die bevordering van egte veeltaligheid as die 2003-wetsontwerp. Dit skep egter ’n gulde geleentheid vir belanghebbendes om voorstelle aan die parlement te maak wat beslag kan gee aan die taalvisie in Artikel 6 van die Grondwet. In hierdie artikel het dit duidelik geword dat die TiOB enersyds die onbepaalde tweetaal-vereiste van Artikel 6 (3) ondersteun. Andersyds kompliseer die vermyding van voorskriftelikheid die belyning daarvan met die daaglikse praktyk binne regeringsverband. Du Plessis (2009:5) stel dit duidelik dat dit sonder ’n gespesifiseerde tweetaligheidsvereiste byna onmoontlik lyk om die toepassing van Artikel 6 (3) (kyk 2.8) te laat realiseer.
5. Slotopmerking Op grond van die inligting ingewin deur die literatuurstudie, en ondersteun deur die empiriese ondersoek, word MTGTO as ’n oplossing voorgestel. Volgens die literatuur wat ondersoek is, en die terugvoering van die kenners wat aan die opname deelgeneem het, sal so ’n stelsel: moedertaalonderrig bevorder, veral deur die medium van Afrikatale; toegang tot opleiding ’n tweede taal verleen; en tot verbeterde geletterdheid en syfervaardigheid bydra.
Bibliografie Boeke, artikels en verslae
Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ). 2003. Universal primary education in multilingual societies. Supporting its implementation in sub-Saharan Africa beyond 25 years of experience in German technical co-operation. Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung. De Varennes, F. 2010. Language rights in South Africa: All are equal, but some are more equal than others? Referaat gelewer by die simposium van die Fakulteit Regte, Universiteit van Pretoria, Pretoria, 10 Februarie.