Met die verskyning van Melanie Grobler se debuutbundel: Tye en swye in die lewe van Hester H het die indertydse boekredakteur Elfra Erasmus die volgende te sê gehad: “Dis moeilik om Melanie Grobler te peil. Nie oor sy vóórgee om akademies goed onderlê of ‘n ingewikkelde mens te wees nie, maar omdat sy in haar eie wêreld leef, ‘n wêreld afgesonder van mense … ‘n Mens sukkel om die meeste dinge wat sy sê aan die werklikheid van die alledaagse bestaan te knoop. Dit sweef rond op vlakke waar die deursnee mens net soms ‘n draai maak.”
‘n Onderhoud van Izak de Vries en Coenraad Walters met die digter, ná die verskyning van haar tweede bundel: Die waterbreker, begin só: “Ons daag by haar huis op en reg aan die begin waarsku Melanie dat sy, soos Breytenbach, spieëls skep vir die leser.” Later verduidelik sy egter die digbundel het organies uit drome ontvou en nie rasioneel nie, wat vir my moeilik rym met “spieëls skep vir die leser”, veral nie as sy die “boegvrou” in die bundel as ‘n alter ego wat op haar heup sit, voorhou nie. Die onderhoudvoerders lewer dan soos volg kommentaar: “Juis hierdie wil van haar om die skrywende ‘ek’ te projekteer op die vertellende instansie het ons ‘n paar keer vir haar laat sê dat haar gedigte nie sê wat sy sê nie. Maar Melanie is slim.” Later in die onderhoud maak hul dié sobere taksering: “Melanie is egter iemand wat baie anders is as dié boegvrou; sy is ‘n geweldig gelykmatige mens. Sy beskryf haarself as ‘n goeie ma, ‘n goeie vrou en ‘n goeie huisvrou.”
Noodwendig begin die poëtiese voortvloeisels van hierdie geskryfde lewe voel na ‘n “pied-à-terre”, om die titel van ‘n bundelafdeling te gebruik, letterlik bloot ‘n voet op die grond. Binne hierdie vooropgestelde bestaanskontinuum van die digter is dit derhalwe moeilik vir die leser om ‘n aanhegtingspunt te kry in die strome van poëtiese malinge.
· “die gedig is die geskarrel / van hoenders in die hok, die plek bewerk deur erdwurms /wat ons leer om die toekoms agteruit in te gaan” (p. 8)
· “lang ure sit ek op die kaartstoel tot die ruimte / oorgeneem word deur die ritseling van die siel / … / Is dít alleenheid / hierdie oopbloei van gedagtes? (p. 16)
Met die verskyning van die onlangse opstuur-rugbyriller Kaapstad Karma-polisie ontmoet die Bokke, skryf Rachelle Greeff ŉ heerlike profielartikel oor die skrywer, Louis de Villiers, seun van die bekende en geliefde dominee-ikoon Izak de Villiers. In die onderhoud haal sy enkele dinge aan wat Louis sê sy pa kwytgeraak het. Hierdie uitpraat uit die pastorie was vir die meeste lesers ŉ onverwagte skop in die krop van die maag. In ŉ stortvloed briewe oor die onderwerp reageer hul met erge skok daarop. Een leser ervaar, totaal gebroke, die ikonoklasme van haar geliefde domineefiguur met absolute afgryse, en neem die seun ernstig kwalik dat hy die aaklige waarhede oor sy pa so nonchalant uitgeflap het. As dit dan werklik waar is, kon hy dit nie maar vir homself gehou het nie?
As Vos, soos Crito hom op LitNet getakseer het, ŉ “tipies versigtige Afrikaanse teoloog” is, is hy dit verseker nie in sy poësie nie. Die sekulêre binnevoering van sy teologiese toga is sy poësie ter wille, want dit skep ŉ ruimheid van denke en dialektiek wat meermale opwindend digterlik beslag kry.
Die buitestaanderskap en vreemdelingskap van hom wat “manalleen tuis” bly, blyk hierbo mooi uit die gebruik van die woordjie “hulle”, in plaas van “ons”. (Ook vroeër in die gedig ‘Hulle is eensaam’.) Buitestanderskap en vreemdelingskap word derhalwe ook ŉ belangrike tema in die bundel, wat reeds deur die solitêre figuur op die voorblad gesuggereer word. Die voorbladfigurant loop alleen in die ontsettende ruimte (in die oorspronklike sin van die woord “ontset”). Ons weet teen die tyd al, soos Johann de Lange dit gesê het, dat Vos se voorblaaie besonder meesprekend is ten opsigte van sy bundels.(Met enkele baie knap gedigte weer eens gebaseer op die visuele werk van Diane Victor, word sy, byvoorbeeld, ŉ intieme afwesige in sy oeuvre, en laai die nuwe gedigte die oues, en die Victor-voorblaaie, met nuwe betekenis.)
So gebruik die abstrakte outeur die oerskeppingsverhaal van Génesis as stramien in afdeling 1 (getiteld: ‘Uit chaos’) en word die gedigte volgens oerpatroon in die strofes van die aanvangsgedig én in die ontvouing van gedigte in die afdeling ordelik ontvou. Tog bly daar vele vraagtekens (ook as leesteken vooropgestel), en word die “volg sonder vind” algaande ŉ lesersfrustrasie, want daar kom nie klaarheid uit die digterlike perspektief nie. Dis asof die swaar filosofiese en teologiese onderbou nie deur die soms ylerige versies gedra kan word nie. Weliswaar “die beginverhaal / is aan oosterse oewers/ veilig vasgemeer”, maar dit word nooit ŉ vasmeerplek vir die poësie nie. Daar is dikwels “spore van sinlose samehang”, soos dit teen die einde in die gedig ‘in die begin’ uitgespel word.
Maar dan is daar juwele, wat Cas Vos se onbetwiste digterskap keurig en afgerond vertoon, soos die gedig vir sy vrou Lida, wat ek graag in die geheel wil aanhaal:
As een van die vroeë digterlike vaders in Cas Vos se digterslyping sien ek met groeiende bewondering sy vermoëns tot gloeiender vrug kom, en bly my vrymoedige snoei aan sy poëtiese hebbelikhede ingebed in die hoop dat dit heerlike groei sal meebring. Soos die reënperd (in ŉ gelyknamige gedig) kán hy “lighoef / en vlugtig uit die donker bly droom”, ons almal ter wille.