Die Burger, Saterdag 27 September 2014 Hoe kan ’n mens Breyten Breytenbach of Antjie Krog verstaan as jy nie die Bybel ken nie, vra Joan Hambidge tereg. Dan praat ons nie eens van Van Wyk Louw of Opperman nie, sê sy – en sou ewe goed vele ander kon byvoeg. Trouens, hoe verstaan ons die wysheid opgesluit in ons alledaagse tale en idiome, die grondslae van ons kulture en tradisies, die verwysings van eeue se kuns, musiek en letterkunde, dít wat ons beskou as deugde en waardes – sonder die Bybel? Dan praat ons nie eens van waardigheid en regte, vryheid en demokrasie, ekonomie en wetenskap nie. Hoe verrassend dié herinnering ook mag wees, hoe omstrede sulke aansprake, hoe aanstootlik dié gedagtes vir vele, slegs kollektiewe geheueverlies kan dié blywende erfenis ontken.
Die debat oor die afskaffing van godsdiens aan skole ten gunste van ‘n meer sekulêre of godsdiensvrye onderrig, maak mense tereg ontevrede. Ateïste – soos agnostici – het inderdaad ook regte. Geloof is immers soos ‘n politieke oortuiging dikwels uiters persoonlik en vriendskappe is al beeïndig oor verskille. Maar om godsdiens te verban, klink vir my oordrewe en onsinnig. Ons kalender het ‘n Christelike basis. Ons vier Kersfees en selfs in lande waar daar geen erkenning gegee word aan die Christendom nie, word die dag aangeteken. Hoe wenslik is dit om die Christelike etos te verwyder uit skole as daar byvoorbeeld gedigte of boeke voorgeskryf word wat ook oor hierdie kwessie handel? Hoe kan jy Breyten Breytenbach of Antjie Krog verstaan as jy nie Die Bybel ken nie? Dan praat ons nie eens van NP van Wyk Louw of Opperman nie … Daar is verder vele digters en skrywers – ook in ander tale – wat onbegrypbaar sou wees.
“God is not a celestial super-object or divine UFO, about whose existence we must remain agnostic until all the evidence is in. Theologians do not believe that he is either inside or outside the universe, as Dawkins thinks they do.” Gaan lees gerus hierdie uitstaande resensie van The God delusion en Eagleton se argumente oor die komplekse geskiedenis van die kerk en teologie.
Opperman die kanoniseerder, Opperman die
digter, Opperman die eerste postmodernis met Kuns-mis, Opperman die kreatiewe begeleier in sy letterkundige
laboratorium waar ek indertyd bygesit het, nie as digter nie, maar as jong
Opperman het my lewe gered. Hy het my
'n assistentskap aangebied, anders sou ek in 'n sielkundige rigting studeer
Ek word sy sy assistente. Dit is
1978. Ek neem vir hom boeke uit in die Carnegie en neem dit laatmiddag na sy
huis. Hy is in sy pajamas en knorrig, omdat ek laat is.
“Waarheen gaan ons? Kombuis toe?”,
vra ek senuagtig, want hy is omgekrap.
“Wat? Dink jy dit is die teater van
die absurde? Ons gaan studeerkamer toe.” Hy trap my uit oor ek vir hom –
volgens hom – ‘n verkeerde datum deurgegee het van die sekretaresse.
Hy gaan sit. Ek gee vir hom Invisible cities. Hy raak rustig. Eendag
gaan ek nog die tekste opteken wat ek moes uitneem vir hom.
Hy tel Penseel op. Daar is 'n kortverhaal in van my (“Van vier tot ses”)
“Dit moet jy ontgin,” seg hy.”Skryf
dit oop.” Hy vertel van Hemingway se ontsteltenis toe hy eenkeer 'n rusie –
per ongeluk – aanhoor tussen die lesbiese Gertrude Stein en Alice B. Toklas in
Parys. Hy wis nie hulle was minnaresse nie.
“Hy was natuurlik 'n bietjie verlief
op haar,” lag hy. Hy gesels oor Erica Jong. “Ja, Lina en Antjie hou baie haar
... vir my is die gedigte te 'chatty'.”
Ek begin gedigte skryf. Ek is op
besoek in Stellenbosch en bel mevrou Opperman.
“Ja kom gerus.” Ek is geskok om hom
te sien. Dit is kort voor sy dood.
“Ja, dis my assistent.” Hy lag met
die bekende skewe mondhoek. “Doen jou pliggie ou niggie.”
Ek wens ek kon met hom nou gesels oor
Komas uit 'n bamboesstok en hoe hy lank voor die postmodernisme ‘n
modewoord was, postmodernisties gedig het.
En hom bedank dat hy my bekend gestel
het aan Wallace Stevens in sy huis, in my Honneursjaar, toe hy J.C. Steyn se
Die grammatika van liefhê met ons behandel
My bydrae die dag toe hy ons vir tee
genooi het, was oor hoekom die naam van die busdrywer waarin die kinders
noodlottig gesterf het, meneer Koekemoer, nie in die gedig oor Henley-on-klip
“Skryf dit neer”, roep hy uit. ”‘n Gedig
mag nie die banale oorvertel nie.” 'n Groot digter, dit is hy. En sal hy
altyd bly. Opperman se grootste teoretiese werk vir my is Digters van dertig. Opperman het my liefde vir die
Ooskus-Amerikaanse digters aangewakker en my kritiese denke opgeskerp.
hul opwagting maak, die nuwe Edms.
in die Afrikaanse taal se vele
Deesdae kap ons slote op die
FaceBook en 'n kollektiewe
Hier is dikwels 'n gezoem om 'n
soms word stilte opgeskort; ander
Daar is draaisae en gille van
Daar word steeds valse syfers
selfs van 'n eggenoot oor 'n
of 'n Joernaal van Jorik kon
óm en óm … die dun spil van die siel. D.J. Opperman & "Niggie", sy assistent Joan Hambidge
The very activity of taking pictures
is soothing, and assuages general feelings of disorientation that are likely to
be exacerbated by travel. Most tourists feel compelled to put the camera
between themselves and whatever is remarkable that they encounter. Unsure of
other responses, they take a picture. This gives shape to experience: stop,
take a photograph, and move on. The method especially appeals to people
handicapped by a ruthless work ethic — Germans, Japanese, and Americans. Using
a camera appeases the anxiety which the work-driven feel about not working when
they are on vacation and supposed to be having fun. They have something to do
that is like a friendly imitation of work: they can take pictures.
My reis na Slowenië en Kroasië was ‘n
blaaskans. Reis as werklike wegkomkans. ‘n Pouse voor die laaste kwartaal dawerend
aanbreek. Ek bederf myself, na ‘n meevaller, op ‘n Lufthansa-besigheidsklas-kaartjie
vanaf Johannesburg tot in Frankfurt en dan tot in Slowenië.
Ek verkies egter kleiner vliegtuie.
Lufthansa se besigheidsklas is te groot en die diens is stadig. Gee my Turkish
Airlines: adret, vinnig, min mense aan boord.
Reis het altyd sy curve balls. Of dit
nou die muurprop is wat nie pas by jou rekenaar nie of die frustrasie van foto’s
wat nie wil aflaai nie, omdat jou nuwe laptop nie met die ou kameraprogram wil
praat nie. Of ‘n jong sekuriteitesbeampte wat jou Zippo wil skaai en eis dat jy
dit buite toe moet neem en vernietig, so is die so.
“Benzien, nein. Benzien.” En jy pleit
dat jy dit in New York gekoop het en hy oorhandig dit weer terug met ‘n ligte
Dit is Frankfurt-lughawe waar jy
sopas jou Internasionale vlug verlaat het en seweuur in die oggend etlike
kilometers moet stap om jou vlug te kry na Ljubljana. Presies 24 uur later is
jy in jou eerste stad. Ek word afgehaal by die lughawe en tjekkereer in by die
Antiq Palace hotel. Dit is langs die musiekskool geleë en daagliks word jy
vergas met die mooiste stemme wat oefen aan bekende en minder bekende arias. So
is dit dan met reis – die ewige spanning tussen die bekende en die onbekende.
Die binnetuin van die Antiq Palace
Reis is harde werk. Die eerste dag in
Ljubljana moet ek die toergroep om 10 vm ontmoet voor die stadsaal. Van die
Antiq Palace is dit ‘n hondegaloppie tot daar. Helaas. Geen groep nie. Ek gaan
sit op die trappies en wag. Vra vir ‘n gids of ek tot sy groep behoort, maar hy
seg ferm nee. Ek wag. Dis twintig oor tien. Dan besluit ek: die toeristeburo
moet my help. Net om daar uit te vind dat dit wel my groep is wat deur die
stadsaal stap. Die gawe vrou bel hom op sy sel en ek sluit dan by hulle aan. En
so besigtig ons die stad met al sy besienswaardighede. Ek neem foto’s en
laatmiddag is daar ‘n bootvaart.
Die draakbrug – wat mag simboliseer –
is een van ons belangrike besoekpunte. In die Griekse mitologie het Jason glo
die draak verslaan. Ons sien ook die monument van die digter France Prešeren
met die muse wat oor hom die wag hou. Hy het die Sloweense nasionale epos geskryf. Sy lewe was
gekenmerk deur die onvervulde liefde vir sy muse Julija Primic. Hy het volgens
die inwoners van die stad ook ‘n liefde vir drank gehad en het tweekeer probeer
om sy eie lewe te neem.
Die ou kasteel – waar vele
burgerlikes op Saterdae hul troues hou – is ‘n volgende baken. Die kabeltrem
tot bo is flink en slegs diegene wat besonder fiks is, sou die trappe tot bo
kan waag. Ons groep bestaan uit Amerikaners wat vir die Duitse weermag in
Bavarië werk. Op die een man se kuit is daar aanskoulike tatoeërmerk van
Afganistan. Orals bulder koerante en TV dat Christine Lagarde in diep
moeilikheid is oor die beweerde bedrog rondom ‘n transaksie vir Sarkozy tydens
dié se bedenklike regime. Op televisie lyk sy uitgeput en afwerend.
Ek neem foto’s en is amper laat vir
die bootvaart. Gelukkig sien die kaptein my en bring die boot terug sodat ek
Op ons bootvaart is daar ‘n New
Yorker saam met my op die boot. Ons gesels oor die jongste samesweringsteorie
oor 9/11. Dalk was dit nie vliegtuie nie, maar eerder bomme wat die twee
Toringblokke afgebring het. Hy verwerp dit. Hy was daardie dag in die
nuuskantoor in Manhattan en hy het self die twee vliegtuie gesien.
Ons gids neem ons na ‘n restaurant
waar ons peusel aan varkworsies. Dit is egte vark met bietjies spek wat gekook
word. Lieflik, lieflik bedien met mosterd. Slavoj Žižek is immers in 1949 hier
gebore. Hy word deur Terry Eagleton beskou as die briljantste filosoof van ons
In die nag naby die Antiq Palace
hotel hoor ek die Dom se slae in die stil nag. Hoe geluidloos, stil is die nag
My obsessie met deure - ‘n simbool
van liminaliteit – word bevredig in hierdie stad.
Vroegoggend is ek in die brekfiskamer
en hoor Afrikaans. Ek gesels met twee gawe Suid-Afrikaners uit Stellenbosch. Op
die oggendnuus wat ek via my rekenaar lees, verneem ek ‘n Stellenbosse student
is verkrag. Dié slegte nuus uit Suid-Afrika verdring ek met ‘n dag-uitstappie
na Bled en Bohinj. My private gids kom haal my met ’n nuwe Citroën, en orals
sien ‘n mens die nuutste modelle van BMW’s en Mini’s. Motors is ‘n
statussimbool, verduidelik my gids. Dit reën en die kasteel in Bled - met sy
omliggende meer - is vol toeriste. Dan vertrek ons na Bohinj en onderneem ‘n
boortvaart. Die eienaars is wel ter tale, bied my Schnapps aan en ons kyk na
die visse in die deurskynende water.
Ek vra hom uit oor Slavoj. Hy
korrigeer my uitspraak.
“Hy is nie hier so belangrik as
Forel is hier van die beste ter
wêreld, word ek vertel. Dit lyk nes Magoebaskloof en skielik onthou ek die
heerlike forel van Haenertsburg en omstreke.
Ons vertrek na ‘n restaurant - duur!
- waar jy jou eie forel kan kies.
Die vis is uit die boonste rakke. Ek
stiek my gids vir ‘n biefstukslaai wat hy opsmul.
Ons skuif oor die groen landskap. Die
taai moegheid van die afgelope kwartaal begin uit my vloei. My gids babbel
onophoudelik en vertel staaltjies oor die politiek van sy stad. Geen motors
word in die sentrum van die stad toegelaat nie. Dus is alles veilig vir
toeriste. Die locals is egter minder gelukkig hieroor, want hulle moet hulle
motors buite die middestad los en inkopies moet dus per voet gedoen word. Laatmiddag sit ek in die Ljubljanski
Dvor. Hulle maak pizzas so groot soos wawiele waaraan ses mense met vreugde
smul. Ek dink aan die Sloweense digter se standbeeld met sy muse wat oor hom
die wag hou. Ek waag my hand aan ‘n paar puntdigte:
Dit stuifreën en ek moet ‘n taxi neem
na die Grand Hotel vir my reis na die Postonoja-grotte en Bledjama-kasteel. Die
tyd vir oppik is presies om twaalf. Ek wag in die klein Aperitiv-bar, maar geen
reisgeselskap nie. Ek vra die hotel om te bel, maar helaas, dit blyk later te
wees weens die reën. Ek drink ‘n espresso en lees e-posse.
Waar was ons voor e-posse?, wonder ek. Hoe het ons bestaan sonder smse,
selfone, e-posse, ensomeer? Hier sit ek ver van my kantoor, maar ek kan etlike besluite
neem oor departementele aangeleenthede; vir studente e-posse met leeswerk
aanstuur; met vriende kommunikeer; Die
Burger lees; Litnet; Versindaba. Met
moderne tegnologie verlaat jy dus nooit jou huis nie. Jy is met ‘n enkele kliek
of konneksie terug in die milieu waar leef. Dalk is die aanhaling van Susan
Sontag oor fotografie dan tersaaklik. Hierdie aanhaling – versend deur Johann
de Lange na my – plaas die vinger op die pols. Die hardwerkende persoon verlaat
nooit regtig haar huis of kantoor nie.
Die dag in die grotte is ‘n belewenis.
‘n Treintjie (so amper van kinderformaat) neem jou deur die grotte met die
stalagtiete. Die water drup op ‘n mens se kop en ná die klein treinreis, moet
jy vir 40 minute stap agter ‘n gids wat so vinnig wikkel dat jy nie ‘n woord
kan hoor nie. Dit is ‘n primordiale ervaring wat my terugneem na my jeug toe ek
deur die Kango-grotte moes waad en uiteindelik deur ‘n klein tonneltjie kruip.
Hierom besluit ek toe die treintjie stop, om af te klim net vir ingeval ek weer
deur so ‘n hellevaart moet gaan.
Hierna is dit na die kasteel waarop
ek sweer Disney hulle logo gebaseer het. Asemsnakkend mooi.
Vir die digter van die jukstaposisie
verby. Nog ‘n dag: treinrit Die trein van Ljubljana na Zagreb is
net so onder die drie ure. My groot doodskis-reistas word deur ‘n galante jong
man wat saam met sy ma op vakansie gaan op die trein gelaai. Ons gesels te
lekker oor sy land en sy mense. In ons kompartement sit ‘n ex-Hong Kongolees
wat tans in Kanada woon. Sy het Hong Kong verlaat, omdat sy die stad as te
benoud ervaar het en Kanada bied vir haar die landskap en natuurskoon wat sy
waardeer. Ek kyk na die lieflike Sloweense landskap. Bruisende rivierwaters en
by die Kroasiese grens is daar twee polisiemanne wat my paspoort bekyk. Ek kry
twee stempels. Een vir Slowenië en een vir Kroasië. Goddank die Duitse
Konsulaat in Kaapstad het my gedwing om beide visums te kry! Ek sien hier hoe
ek afgesmyt word van die trein en moet terug duimgooi Ljubljana toe na die
Antiq Palace-hotel in motreën.
Ek word by die stasie ingewag met ‘n
plakkaat: ”Mrs Joan Hambidge” vir my reis van ‘n paar dae deur Kroasië:
Kroatian Highlights. Ons moet om 7 nm in die hotel se portaal ontmoet vir ons
gesprek oor hoe laat, waar en wanneer. Dan die eerste ete saam met die
toergroep, weliswaar kleinerig.
Hierdie soort toere neem jou vinnig
en sekuur na die sentrum van alles, die hoogtepunte, met gidse wat jou kan
meedeel wat jy behoort te weet. Die downside is uiteraard dat jy vreemde mense
moet kan hanteer en gesprekkies moet maak.
“O, reis jy ook alleen?”, vra ‘n vrou
meesmuilend. Ek gaan sit dadelik alleen by ‘n ander tafel. Die volgende oggend na ‘n besoek aan
die kerkhof en katedraal hou ek my eenkant.
Sit alleen heel agter in die bus en
die gids kry die boodskap. Ons het drie ure om die stad te verken en ek doen
dit op my eentjie. In ‘n wifi-kafee drink ek koffie. Bekyk die locals.
in Zagreb se stuifreën bekyk op my reisplan. Aljander aljander
vir haar huis waarheen sy waarskynlik sal terugkeer
Dan na die beroemde watervalle. Maar
dit reën so erg dat ons nie watervalle en eilandjies kan besoek nie. Ons kyk na
‘n dokkie oor die verskillende eilande. Dit heet die Plitvicka Jezera Nasionale
Park wat deur Unesco bewaar word. Vir die meeste toergangers is dit ‘n groot
teleurstelling, want dit is waarom hulle hierdie reis aangepak het.
Die aand gaan ons tuis in ‘n
hotelletjie: die Hotel Degenija. Die aand het ons ‘n keuse tussen vark en
forel. Ek kies die vark wat uit die boonste rakke is. Langs die pad kan ‘n mens
telkens sien hoe mense by oop braaiers vark gaarmaak. Die wyn en bier vloei. Ek
hou by die bier en vind die Karlovaċko lieflik. Die toergroep is gemoedeliker
as aan die begin van die reis. Bruce uit Nieu-Seeland verduidelik alles wat te
wete is oor hoe ‘n mens forel vang en dat dit nie net ‘n varswatervis is nie.
Hy wys op die verskillende kleure en die vis se vlees moet pienk wees. Anders
is dit nie forel nie.
Trogir langs die Adriatiese kus.
Hierna beweeg ons na Split. Na die stormweer van die afgelope tyd is Split
Ons land laatmiddag in die Hotel
Katarina, gebou in 2009 en dus modern. Ek verkies ouer hotelle op my reise. Selfs
al is dit net driester. Hierdie een is vierster: uiters modern, netjies, state
of the art. Maar sonder siel. En hier kan ek bely dat ek waarskynlik die
slegste kos van my lewe geëet het. ‘n Koue buffet met hoender, tjips, vis en
seekosse. En ou slaai. My reisgenote knor ook, maar ek vra dat dit opgewarm
moet word. Marginaal beter, maar steeds smaakloos. Met een kelner wat tussen
dertig gaste rondhardloop om aan die drankbehoeftes te voorsien. Die ontbyt,
helaas, is nie veel beter nie. Koue eier, koue spek, koue worsies en ou brood
Ek stoot my bord terug. “Cutting
corners”, mor die Australiese vrou uit Brisbane. ‘n Goeie hotel, maar weens
suinigheid is alles maar raap en skraap. Orals sien ‘n mens die letsels van
die onlangse oorlog op die klein plattelandse dorpies. Ek lees oor die Eerste
Wêreldoorlog en oor die komplekse stryd van die sogenaamde Bosniese oorlog. My
gids verduidelik. Ek maak aantekeninge – vir verdere navorsing. Later sit ek my
notaboek neer en vir etlike dae maak ek geen aantekeninge nie ten einde te rus.
Hierdie hawestad is werklik
beeldskoon met sy Romeinse mure wat die stad omsirkel.
daar glo altyd footage op die vloer
tot die volmaakte foto die oomblik perfek vasvang.
dieselfde indrukke, wat nooit verder as herinnering
op ‘n ander kontinent, in ‘n vreemde tydsone
Sal ons die lier langs die paspoort
So breek die laaste dag aan. Ek neem ‘n
foto vanuit my kamer en voor my lê die wonderskone Dubrovnik, een van die
mooiste stede op aarde. Ek swem ‘n uur voor my vertrek in die hotelswembad
sodat die lang vlug van 24 uur beter kan trotseer.
By my terugkeer dink ek oor Sontag
na. Dalk vertel foto’s meer as ‘n teks? Word dit ‘n kortpad, som dit op wat
woorde nie kan vasvang nie?