Lewenswetenskappe Maart 2009 Graad 11 Tyd: 2 uur Totaal: PDF
Download "Lewenswetenskappe Maart 2009 Graad 11 Tyd: 2 uur Totaal: 150"
1 Lewenswetenskappe Maart 2009 Graad 11 Tyd: 2 uur Totaal: 150 AFDELING A: Vraag 1A: Verskeie moontlike antwoorde word vir elke vraag verskaf. Dui die korrekte antwoord aan deur die korrekte letter langs die vraagnommer neer te skryf. 1. Saprofitiese bakterieë is bakterieë wat... A. op lewende organismes voed B. voedsel vanaf dooie materiaal verkry C. altyd siektes veroorsaak D. in noue verwantskap met ander organismes leef Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae: 2 tot 5 2. Die klas- en genus-name van hierdie fungus is: A. Mycophyta Rhizopus B. Protista stolonifer C. Rhizopus stolonifer D. Zygomycestes Rhizopus 3. Watter nommer dui die dwarswand aan wat tydens ongeslagtelike voortplanting gevorm word? A. 1 B. 2 C. 3 D Gee die nommers van die vegetatiewe deel van die fungus. A. 3, 5, 6, 7 B. 2, 5, 6 C. 5, 6 D. 6, 7
2 5. Die gedeelte wat chitien bestaan. A. 1 B. 2 C. 3 D Die vorm waarin koolhidrate deur Fungi gestoor word. A. Stysel B. Glukose C. Glikogeen D. Sellulose 7. n Obligate intrasellulêre parasiet verwys na n organisme... A. wat verplig is om outotrofies binne-in n ander organisme te leef. B. wat verplig is om heterotrofies binne-in n ander organisme te leef. C. wat moontlik binne-in n ander organisme, gedurende ongunstige toestande, gevind word. D. met n primitiewe nukleus. 8. n Bakteriofaag... A. besit n ware kern. B. gebruik DNA van n virus sel om nuwe bakteriofage te vorm. C. se kop is n kristalvorm. D. besit geen vesels nie. 9. Aansteeklike siektes wat deur bakterieë veroorsaak word. A. Masels en Longontsteking B. Polio en Pampoentjies C. Meningitis en Tuberkulose D. Pampoentjies en Builepes 10. Die gedeelte van die lig-mikroskoop wat voorwerpe heeltemal in fokus bring. A. Buis B. Okulêr C. Kondensor D. Fynstelskroef (10)
3 Vraag 1B: Skryf die letter van die TERM in kolom B wat die beste pas by die nommer in Kolom A. KOLOM A KOLOM B 1. Protista wat disenterie veroorsaak. A. Artemisia annua 2. Bakteriële siekte van die longe. B. Builepes 3. Bakteriële siekte wat deur vlooie oorgedra word. C. Roes 4. Bakteriële siekte wat die brein en rugmurg aantas. D. Bacillus anthracis 5. Virale siekte wat die senuweestelsel aantas. E. Trypanosoma 6. Die dodelike bakterieë wat plaasdiere wat hoewe het, F. Meningitis kan besmet. 7. Die fungus wat al sy voedingstowwe uit die blare van G. Polio plante ontvang. 8. Protista wat Afrika-slaapsiekte veroorsaak. H. Candida sis 9. Gebruik vir behandeling teen malaria. I. Longontsteking 10. Fungi wat sproei in die mond veroorsaak. J. Entamoeba Vraag 1C: Gee die regte biologiese term vir elk van die volgende stellings: 1. Meerkernige protoplasmiese massa sonder septa wat die nukleusse van mekaar skei. 2. Plant wat nie in ware wortels, stingels en blare verdeel is nie. 3. Organisme wat geen kern, ribosome, mitochondria of bewegingsorgane besit nie. 4. Selle met definitiewe kerne. 5. Organismes wat op dooie organiese materiaal lewe. 6. Bakterieë wat suurstof nodig het om te respireer. 7. Parasitiese organismes wat siektes veroorsaak. 8. Die beskermende wand van n virus. 9. Staafvormige bakterieë. 10. Organismes wat nie self koolhidrate kan vervaardig nie en op ander organismes voed. (10) (10) Vraag 1D: Lees die volgende stelling en beantwoord die vrae: Nadat n soldaat vir 3 dae in nat toestande geveg het sonder om skoon sokkies aan te trek, het hy n jeukerige, rooi uitslag tussen sy tone waargeneem. 1. Watter siekte het die soldaat? (1) 2. Watter mikro-organisme veroorsaak hierdie siekte? (1) 3. Hoekom is hierdie organisme n parasiet? (1) 4. Hoe kan hierdie infeksie versprei? (2) 5. Noem 3 metodes om die siekte te behandel. (3) 6. Hoe kan die siekte voorkom word? (2) 7. Wat is die simptome van die siekte? (2) (12)
4 Vraag 1E: Bestudeer die diagramme en beantwoord die vrae oor die lewensiklus van die verkoue virus. 1. Wat is bakteriofaag? (2) 2. Skryf die nommer van elke diagram neer en verduidelik kortliks wat by elke diagram gebeur. (6) Afdeling A: 50 AFDELING B: Vraag 2: Lees die volgende berig en beantwoord die vrae: Dorpies in Limpopo sonder water Verskeie dorpies in die distrik Sambandou, oos van Thohoyandou in Limpopo, is sonder skoon water. Die inwoners skep water uit besmette strome. Vroeër vandeesweek is 180 dorpsbewoners by n plaaslike kliniek behandel na die uitbreek van E. Coli. (bacilli). Meer as dorpsbewoners maak op een fontein vir water staat. Munasi Tshipuliso is een van die inwoners wat siek geraak het. Ons het oor die radio gehoor en op TV gesien hoe mense in ander gebiede dood-gaan weens besmette water soos ons s n. Ons kan sê dat ons bang is vir siektes, want sommer hier in ons dorp is daar mense wat by aan diarree en hoofpyn, maar ons ht geen keuse nie, sê sy. n Opgaartenk van amper R is vyf jaar gelede opgerig. Dit is egter nooit gebruik nie, want dit het onklaar geraak en gelek. Daar is wel n paar ander tenks wat deur die Departement van Waterwese en bosbou verskaf word, maar hulle is dikwels leeg. n Monster van die water is in Polokwane getoets. Ons het die uitslag gekry en dit toon dat daar E. Coli in die water is n teken van besmette water en gevolglik doen ons gesondheids-bevordering, sê Phuthi Seloba, n woordvoerder van Limpopo se Departement van Gesondheid. Dit is nog nie duidelik wanneer die inwoners lopende water sal hê nie.
5 2.1.1 Watter soort organisme het die uitbreek van die siekte veroorsaak? (1) Hoe word hierdie organisme in die spysverteringskanaal van die mens beskerm? (1) Teken n skets met byskrifte om die bou van n tipiese voorbeeld van die organisme in genoem, aan te toon. (9) Noem die simptome van die siekte. (2) Wat kan die dorpsbewoners doen om te keer dat meer mense siek raak? (2) Wat moet die plaaslike regering doen om die situasie te verbeter? (2) 2.2 Beskryf kortliks van watter ekonomiese belang bakterieë vir die mens is. (4) 2.3 Bestudeer die statistiek en beantwoord die vrae: Die Nelson Mandela/Menslike Hulpbron Raad Studie van VIGS/MIV het mense van verskillende ouderdomme vir VIGS/HIV in 2006 getoets. Die resultate word in die onderstaande tabel uiteengesit. MIV voorkoms volgens ouderdomsgroepe, Suid-Afrika, 2006 Ouderdomme Aantal (N) MIV Positief (%) Manlik Vroulik Gemiddeld Totaal Kinders (2 14) Jeug (15 24) Volwassenes (25%) Teken n kolom grafiek wat die persentasie MIV + mans en vroue van verskillende ouderdomme voorstel. (12) Watter ouderdomsgroep toon die hoogste aantal MIV positiewe mense? (1) Teken en benoem die Menslike Immuniteitsgebreksindroom Virus. (5) 2.4. Verduidelik kortliks hoe aansteeklike virussiektes voorkom kan word. (4) Vraag 3: 3.1 Bestudeer die volgende mikrograaf van n saprofitiese organisme wat jy bestudeer het en beantwoord die vrae:
6 3.1.1 Wat is die volledige klassifikasie van hierdie organisme? (4) Teken n tabel met die volgende inligting oor hifes: * verskillende soorte * plek van voorkoms (8) Hierdie organisme verkry koolhidrate vanaf die substraat waarop hy lewe. Gee n kort beskrywing van hierdie proses. (6) 3.2 Gebruik Amoeba as n voorbeeld van Protista en verduidelik TWEE maniere van voedsel inname. Maak ook gebruik van diagramme met byskrifte. (10) 3.3 Bestudeer die volgende diagramme en beantwoord die vrae: Waarom maak hierdie organismes deel uit van die Filum Protozoa? (1) Watter organisme, naam en diagram nommer, voed outotrofies? Motiveer jou antwoord. (3) Identifiseer byskrifte 3, 4, 6, 7 en 8 (5) Gee die genusnaam van die organisme wat twee kerne het. (1) Watter parasiet, (gee slegs die genusnaam), veroorsaak Afrika-slaapsiekte. (3)
7 AFDELING C: Lees die volgende uittreksel en skryf n opstel oor die siekte Tuberkulose onder die volgende punte: * Oorsake * Voorkoming * TB en MIV * Wat in Suid-Afrika gedoen word om die siekte te beheer. (15) Vlugteling en TB In 2003 was daar n geskatte 20 miljoen vlugtelinge sonder heenkome in die wêreld. Baie vlugteling kom van lande met n hoë voorkoms van TB. Wanvoeding en swak gesondheid beteken dat vlugteling baie meer vatbaar is vir die opdoen van TB. Onbehandelde TB versprei vinnig in oorbevolkte vlugtelingekampe. Dit is moeilik om mense te behandel wat voortdurend rondtrek, omdat behandeling ten minste ses maande duur en dit voortdurend vir effektiwiteit gemonitor moet word. Memo nie beskikbaar! Totaal: 150