Nuwe fase van Swart Ekonomiese BemagtigingPiet le Roux is die uitvoerende hoof en direkteur van die sakeregte-organisasie AfriSake. (Foto: Solidariteit Beweging) ŉ Nuwe en verskerpte fase van Swart Ekonomiese Bemagtiging (SEB) staar Suid-Afrika in die gesig indien die voorgestelde Mededingingswysigingswetsontwerp aanvaar word. Ingevolge die Wysigingswetsontwerp sal Suid-Afrika se mededingingsowerhede as’t ware in instrumente vir SEB omskep word. Die Wysigingswetsontwerp vergroot die omvang van mededingingsregulering aansienlik, wat op sigself jammer is. Maar selfs belangriker, dit vergroot mededingingsowerhede se vermoë om pryse, samesmeltings en ander markgedrag te reguleer op grond van kriteria soos dié wat tans toegepas word onder die Wet op Breëbasis Swart Ekonomiese Bemagtiging. In beginsel val alle markgedrag reeds onder die jurisdiksie van die Mededingingswet. Tans gebruik mededingingsowerhede kwansuis kliniese maatstawwe van markkrag, billikheid en openbare belang om pryse, samesmeltings en ander markgedrag te reguleer. Nou stel die Wysigingswetsontwerp voor dat mededingingsowerhede ook verplig moet wees om arbitrêre kriteria vir rasseverteenwoordiging toe te pas. Deur die rassetransformasie van eienaarskap by die kern van die mededingingsbeleid te voeg, word die Mededingingswet dus een van die kragtigste stukke SEB-wetgewing in die land. In beginsel, en sonder dat ‘n grondwetwysiging nodig is, kan mededingingsowerhede dan enige ekonomiese rolspeler intimideer of opdrag gee om aan daardie owerheid se arbitrêre visie vir rassetransformasie te voldoen. Groot maatskappye sal in die grootste gevaar wees, maar geen markgedrag sal buite die wet se bestek wees nie. Twee voorbeelde van die wetsontwerp se mees problematiese wysigings rakende rassetransformasie kan uitgewys word: Eerstens kan dit sogenaamde onmededingende gedrag verbied, straf of toelaat, afhangende van ras. Onder artikel 10 van die gewysigde wet kan die Mededingingskommissie byvoorbeeld vrystelling verleen vir ooreenkomste en praktyke wat andersins verbied sou word, afhangende van die betrokke maatskappye se verspreiding van eienaarskap volgens ras. Tweedens word ras bepalend by die goedkeuring of verwerping van samesmeltings. Byvoorbeeld, onder artikel 12 van die gewysigde wet, word samesmeltings beoordeel op grond van hoe dit ŉ groter rasgebaseerde verspreiding van eienaarskap bevorder, of nie. Nou, daar sou beweer kon word dat bogenoemde klousules nie in so ŉ ernstige lig beskou moet word nie. Die wet moet immers welwillend en sonder ekonomiese skade geïmplementeer word. Sulke optimisme is egter nie geregverdig nie. Eerstens word dit in die agtergrondnota van die Wysigingswetsontwerp duidelik gemaak dat dit die bedoeling is om rasgebaseerde eienaarskapsveranderinge nougeset deur te voer. Tweedens word die ideale maatstaf, aan die hand waarvan mededingingsowerhede moet poog om rassetransformasie te bevorder, geheel en al aan die betrokke owerhede se goeddunke oorgelaat. Dit hou ŉ beduidende risiko in. Derdens moet die nuwe bepalings verstaan word as dat dit ANC-beleid verteenwoordig en wil volbring. Oproepe tot radikale ekonomiese transformasie word dan juis voortdurend op die hoogste vlakke van openbare ampsbekleding in Suid-Afrika gemaak. Selfs die nuwe staatshoof, president Cyril Ramaphosa, verwys by name na mededingingsbeleid wanneer hy in sy toesprake oor ekonomiese transformasie praat. En vierdens sal die bepalings die aandag van politici en aspirant-begunstigdes van bemagtigingstransaksies trek, wat sal lei tot aansienlike druk op mededingingsowerhede om die bepalings te interpreteer met ŉ vooroordeel ten opsigte van eiendomsoordrag. Die mededingingswysigingswet is tans nog net onder oorweging, maar regverdig veel meer debat as wat dit tans ontlok.