In hierdie artikel word twee Krog-tekste waarin daar na Duitse musiek verwys word, ondersoek, te wete ’n Schubertlied en Wagner se Tristan und Isolde. Naas die intertekstuele gesprek met die oorspronklike Duitse tekste is daar by Krog ook ’n sterk beliggaming van haar musiekbelewenis. Met “beliggaming” en “belewenis” betree die leser die terrein van die affekteorie, waarop ek mettertyd sal fokus. Verwante vrae wat ontstaan en ondersoek kan word, sluit in: in watter mate inspireer die Duitse musiek haar tot kreatiewe skepping? Of evokeer die Duitse kultuur ’n sterk gevoel van selfanalise en selfbewustheid by die subjek wanneer sy haar eie kultuur daarteenoor stel?
Die probleem met hierdie tipe ondersoek is dat dit noodwending gaan lei tot verwarrende uitsprake: Die digter Antjie Krog ervaar teenoor die outobiografiese subjek beleef die musiek ensovoorts. Dit moet gelees word teen die konteks wat Viljoen (2009:169) soos volg aan die orde stel: “[Krog se] poësie kan gelees word as ’n outobiografiese rekord van die verskillende fases in haar lewe, van adolessensie deur moederskap tot die middeljare en menopouse.”
Soos ek mettertyd sal aantoon in die bespreking van die gedig wat handel oor Goethe en Schubert, is die Duitse woorde en musiek ’n stimulus vir kreatiewe ontvlugting by Krog. Reeds as skolier dien Duits as ouditiewe prikkel vir ’n verbeeldingsvlug ver weg van die stowwerige Vrystaatse klaskamer.
In Begging to be black word die beskrywing van die gedeelde belewing van die opera afgesluit met verwysing na ’n langspeelplaat van die opera wat haar ma (die skrywer Dot Serfontein) op Kroonstad gekoop het. Die dogter noem teenoor die ma:
Daar is in die loop van Krog se oeuvre etlike bewyse van die manier waarop sy by die tradisie van haar ma Dot Serfontein aansluit ten spyte van die feit dat Serfontein haar literêre werk lewer in genres soos die essay en populêre fiksie en haar dogter aanvanklik slegs poësie skryf.
Beide moeder en dogter deel ’n voorliefde vir die Duitse letterkunde en musiek, maar terwyl die moeder, wat ’n “supporter of apartheid” genoem word, ’n tipe verering koester vir Wagner en sy oënskynlike Nazi-ingesteldheid, geld die teenoorgestelde vir die dogter – soos ek sal aantoon.
Volgens affekteorie is affek dus ’n pre-kognitiewe, outomatiese liggaamlike reaksie, ’n respons of resonansie wat voorbewustelik plaasvind (Leys, 2011:443). Volgens hierdie definisie is daar ’n gaping tussen die subjek se affekte en sy kognitiewe bewuswording en interpretasie van enige gegewe situasie.
Erlkönig handel oor ’n vader en sy seun wat te perd deur die nag jaag. Die seun word voortdurend gepla deur die bose Erlkönig wat hom lok om saam met hom te gaan. Die pa sien hom nie en die gedig is ’n interessante gesprek tussen vader en seun. Tussendeur kom die uitlokkende stem van die koning – die twee gedeeltes wat Krog as intertekste aanhaal, is trouens ook sy direkte woorde.
Die kursiewe tweede en derde reëls van “visioen van ’n sanger” bevat die uitnodiging van die koning om saam met hom te kom en hy belowe om “schöne Spiele” saam met die kind te speel. In die twee reëls aan die einde van die derde strofe wys hy op die kind se skoonheid (“schöne Gestalt”) en sou die kind nie ingee nie, sal hy hom met geweld van sy pa wegneem. Feuerlicht (1959:73) vergelyk Goethe se gedig met Henry James se The turn of the screw en meen dat die aantrekkingskrag van die beeldskone kind ’n element van pederastie suggereer.
In Krog se oeuvre word telkens verwys na die gesinsverpligtinge wat haar digterskap bedreig en belemmer. ’n Goeie voorbeeld van waar die opposisie tussen skryf en huishoudelike plig verwoord word, is “[weer eens / voor ’n leë bladsy lynloos A4]” uit Lady Anne (1989:14). Die indring van die gesin op die skeppingsproses word in die kursiewe gedeeltes in dié gedig soos volg beskryf: “ ’n kind roep verrerig / ’n deur klap / voetstappe kom af in die gang”, asook in die slotreël: “ ’n kind kom versigtig die kamer binne / is mamma besig? / sy oë grys en gehawend”.
’n Soortgelyke lyflike belewenis van Schubert se toonsetting word ook aangetref in Krog se hibridiese teks ’n Ander tongval (2005:257-261). Die pre-kognitiewe aanloop tot die luister na die musiek beskryf sy soos volg:
Om haar ekstatiese opgewondenheid verder te kontekstualiseer, lees sy op die plaatomslag dat Goethe sy oorspronklike ballade geskryf het tydens ’n plaasverblyf en hy die gejaag van ’n perd op ’n stormagtige nag gehoor het. Krog bevind haar eweneens op die plaas ná middernag en speel die plaat oor en oor totdat iemand die krag afskakel. Sy betree dus die wêreld van die musiek en in haar verbeelding jaag sy ook deur die donker onbekende.
Sy sit baie regop op die mat van aanmekaargewerkte springbokvelle. Sy voel hoe haar hele lyf langer word, asof sy uit haar heupe opskiet. Sy ervaar dit alles op haar eie. Sy herken die gesaghebbende toon, die verleiding. Haar asemhaling word vlak terwyl sy met haar oor teen die radiogram rus […] Sy kry
Dié beskrywing illustreer vir ons wat Gibbs (2010:192) “[conscripting] affects into signification” noem. Die verstomming van die spreker gee aanleiding tot ’n neurobiologiese vergestalting van die ritmiese kontoere van die musiek en selfs ’n meelewing met die lot van die sterwende Ander in die teks.
Wanneer die Duitser opmerk dat “the authoritarian state” die enigste behoorlike stelsel is vir die Duitsers, laat dit Krog onteenseglik dink aan die Afrikanerkultuur met sy pseudo-Germaanse nagebootste kultuuruitinge. As vooorbeeld van die outoritêre staat en sy immorele houding jeens die kunste verwys sy ook na Verwoerd en sy aanval op Van Wyk Louw (Krog, 2009:247).
Krog se ekstatiese beliggaming van die opera gee aanleiding tot ’n inwaartse keer en poging tot selfrefleksie, soos dit kenmerkend in haar oeuvre is. Rodrigues (2014:735) omskryf dit soos volg:
By Krog is daar ’n beliggaming van wit weerlooosheid, sonder om die posisie van slagofferskap voorop te stel soos wat witmense geneig is om te doen. By Krog is daar ’n voortdurende soeke na ’n ander tipe behoort, sonder om vanuit ’n eksplisiet bevoorregte posisie te praat. Slagofferskap kan egter ook gefetisjeer word, as ’n moontlike poging om nie tot die diskoers oor bevoorregting toe te tree nie. Krog se volgehoue preokkupasie met die relasie tussen self en ander illustreer wat Guattari (1995:6) as “sharable” and “non-sharable affects” bestempel. Deur die grens tussen subjek/samelewing uit te daag en tot ’n andersoortige interafhankliheid van mekaar te kom, is ’n voorbeeld van “sharable affects”.
Haar verknogtheid aan die Duitse kultuur laat die outobiografiese subjek aan die einde vra of die feit dat sy die woorde ken van ’n Mahlerlied of mense op straat se taal kan verstaan, haar as “enriched
or a misfit” (Krog, 2009:274) tipeer. Die lees van poësie het haar geleer “how to live a lived life”, maar haar liefde vir die Duitse kultuur beskou sy as ’n onbewustelike versugting na koherensie tussen die wêreld en die tekste wat sy lees. Sy bestempel haar voorliefde vir Duits eerder as verruimend en verrykend en beskryf haar somatiese beliggaming in sintuiglike taal:
Affekteorie ondermyn nie net ’n tradisionele idee van die liggaam en die onderskeid tussen die liggaam en denke nie, maar ook die onderskeid tussen self en ander. As ’n pre-subjektiewe mag wat die self-