Die kontekstualisering van die orale "teks" wat deur middel van Van Vuuren se vergelykende benadering plaasvind, is veral belangrik omdat, soos Van Vuuren aanvoer, daar in die geval van 'n orale werk nie sprake van 'n "oorspronklike teks" is nie-elke keer wanneer 'n verhaal of lied voorgedra word, kan dit verander. Die opgetekende weergawes van /Xam verhale en liedere wat vandag aan lesers beskikbaar is, is slegs spesifieke weergawes wat in ongewone omstandighede aan skrywers en navorsers oorgedra is. Die optekenings is naamlik in die laat neëntiende en vroeë twintigste eeu gedoen, toe die meeste Boesmantale, -gemeenskappe en -leefwyses reeds uitgesterf het.
Va n Vu u r e n s e o n d e r s o e k n a die omstandighede waarin hierdie optekenings plaasgevind het, en die bemiddeling en vertaling wat daarmee saamgegaan het, lewer 'n belangrike bydra tot die ondersoek van orale literatuur in Suid-Afrika. Ook hier is haar fokus op Von Wielligh se werk vernuwend. In Die sterre sê 'Tsau' beweer Antjie Krog dat dit dikwels uit (veral die sintaksis van) die Bleek en Lloyd-argief duidelik is dat die gesprekke oorspronklik in 'n mengsel van /Xam-tale en Afrikaans plaasgevind het en deur die Duitse Bleek en Lloyd in Engels neergeskryf is. Daarteenoor is Von Wielligh se werk neergeskryf in die Afrikaans van sy informante en het die verhale en poësie dus 'n nuanse en onmiddellikheid wat soms in Bleek en Lloyd se argief ontbreek.
Dit behoort duidelik te wees dat Van Vuuren, ten spyte van die boek se subtitel (/Xam orality and South African literature) fokus op die verhouding tussen /Xam oraliteit en spesifiek die Afrikaanse literatuur. Die verwysing na Suid-Afrikaanse literatuur is moontlik 'n poging om 'n wyer lesersgehoor te lok. Van Vuuren verskaf egter soms te min kontekstuele inligting vir lesers wat nie bekend is met die Afrikaanse literatuur nie. Verwysings na, byvoorbeeld, N. P van Wyk Louw se "Groot Ode" op bladsy 135 en na die grensliteratuur op bladsy 146 kan moontlik verwarring veroorsaak. In 'n kort hoofstuk oor //Kabbo en Rooizak se vertellings verwys Van Vuuren wel na Suid-Afrikaanse literatuur wat nie in Afrikaans geskryf is nie, deurdat sy hulle lewensverhale in verband bring met die verbannings- en gevangenismotiewe in die Suid-Afrikaanse literatuur. Sy brei egter nie daaroor uit nie en noem nie spesifieke voorbeelde van hierdie motiewe nie.
'n Verdere swakpunt is dat A Necklace of Springbok Ears soms meer lees soos 'n bundel losstaande opstelle as 'n koherente boek. Dit word aan die leser oorgelaat om die gesprek tussen die verskillende opstelle in te vul. Dit is veral steurend wanneer dieselfde inligting (soms woordeliks) in verskillende hoofstukke (en soms selfs binne dieselfde hoofstuk) herhaal word. Besonderhede oor Von Wielligh se lewensverhaal en die omstandighede rondom sy optekening van verhale word byvoorbeeld op bladsye 44, 49, 50, 62, 69, 108, 142, 156 en 160 herhaal, terwyl daar net terugverwys kon word na die vorige hoofstukke.
Deur hul skryfkuns laat skrywers vir ons 'n stukkie van hulself na en sodoende bly hulle voortleef. Met die huldigingsbundel aan Hennie Aucamp, wat deur skrywer Danie Botha saamgestel is, word hierdie nalatenskap van herinnering op genuanseerde wyse verryk deur familie, vriende en akademici. Hierdie boek laat die indruk van 'n Hennie Aucamp-geskenk, iets waarvoor Aucamp as die gewer van geskenke om sy dank en waardering te betoon, alombekend was.
Dit is toevallig ook een van die eerste indrukke wat opval van hierdie bundel- die deurlopende tema van 'n vrygewige siel, nie net met materiële dinge soos 'n digbundel of 'n boek nie, maar ook met sy kennis, sy tyd en sy menslikheid. Ook het hy gereeld vriende en kennisse bedank met 'n briefie of poskaart van waardering, wat met liefde deur die ontvanger bewaar is. Soos Andries Visagie, onder andere, ook noem in sy huldeblyk aan Hennie Aucamp wat in 2015 in Tydskrif vir letterkunde verskyn het, word Aucamp se dokumente in die J. S. Gerickebiblioteek van die Universiteit Stellenbosch bewaar en is daar nog baie stof waarmee navorsers sal kan werk. Hier het ons egter te make met addisionele stemme van diegene wat Aucamp op 'n meer persoonlike vlak geken het. En dit is juis hierdie, meer objektiewe profiele, foto's, gedigte, poskaarte en briewe aan en deur familie en vriende wat van waarde is en 'n meer intieme perspektief op die skrywer bied.
Die bydraes is 'n nostalgiese reis in Aucamp se lewe en verlede in. As leser voel mens by tye 'n bietjie soos 'n voyeur wat 'n blik op private oomblikke tussen mense gegee is. Deur hierdie persoonlike verhale en anekdotes word die mens, seun, broer, neef, oom en vriend aan die leser bekendgestel en by tye ook blootgestel. Daar is verhale van sy kinderdae op die familieplaas in die Oos-Kaap, Rust-mijn-ziel, en dan die latere, nostalgiese besoek saam met Amanda Botha, wat mens laat met 'n soort heimwee van vergange dae en 'n lewe wat was as sy Aucamp se woorde weergee: "Ek weet nie wat ons kan verwag nie. Die plaas is nie meer die plaas van my kleintyd nie." Hierbenewens bevat die bundel lighartige stories van herinnering en veral kos en lekker eet en kuier saam met familie.
Die bydraes wat egter uitstaan en wat ek met die meeste belangstelling gelees het, is die stukke van van sy neef en joernalis Marius Bakkes, van akademikus en digter Lina Spies en van Abraham de Vries met sy treffende essayistiese herinnering, "Die verhaal van 'n boekrak en 'n kierie", wat die bydraes van ander afsluit voordat enkele tekste deur Hennie Aucamp self in die bundel geplaas word. Dit is die bydraes deur Bakkes, Spies en De Vries wat vir my die literêre "grootheid" van die mens en sy werk belig deur sy persoonlike verhoudings. Die bydraes van familie en ander vriende kleur die mens in en bied skakerings.
Al lei nie al die bydraes tot ewe veel leesgenot nie, is dit egter belangrik dat elke stem bydra tot die geheelbeeld van 'n groot stem in Afrikaans wat nooit stil sal wees nie. Daniel Hugo, ook bydraer tot die bundel in digvorm, stel dit soos volg met die Nederlandse spreuk: "Wie schrijft, die blijft." Ook skryf hy dat 'n skrywer meer is as net 'n woordverwerker en Aucamp se lewe so nou met sy werk verbind is dat dit belangrik is "dat so 'n skrywer se persoonlike geskiedenis opgeteken word."
Die samesteller stel die probleem van die seleksie van gedigte soos volg as 'n retoriese vraag in die voorwoord tot die bloemlesing: "Hoe verwoord jy ooit jou keuse en hoe verdedig jy jou teen diegene (digters en lesers) wat ongelukkig voel oor gedigte wat weggelaat is?" Die antwoord hierop is nie voor die hand liggend nie, maar 'n deegliker verantwoording sou verhelderend gewees het. Joan Hambidge argumenteer in haar resensie dat so 'n verantwoording onder andere studente sal help om die literêre tradisie beter te verstaan, dat daar oor die belang van versvorme uitgewei kan word, en 'n aanduiding gegee kan word van intertekstuele skakels.
Die waarde van die bundel is dat dit ook as trekpleister kan dien vir diegene wat nie bekend is met die Afrikaanse poësie nie. Gunstelinge soos C. Louis Leipoldt se "Wys my die plek waar ons saam gestaan het" (25) en Breyten Breytenbach se "Allerliefste, ek stuur vir jou 'n rooiborsduif" (agterblad), is gedigte wat aan die meeste lesers in Afrikaans bekend is, maar die reikwydte van die bloemlesing is van so 'n aard dat dit 'n groot aantal liefdesgedigte van heelwat digters in die Afrikaanse poësie aan die lesers bekend sal stel.
'n Ander groot bate van die bloemlesing is dat dit die evolusie van Afrikaanse liefdesgedigte oor meer as 'n eeu aandui. Die eerste gedig in die bloemlesing is van Pulvermacher, getiteld "Dopper Joris en sy seiltje" en dateer uit 1873. Nuwe digters word ook dan in die bloemlesing opgeneem en nuwe werk van reeds bekende digters word opnuut aan die leserspubliek bekend gestel. Interessant genoeg is die gedigte wat gekies is uit die tydperk 1873-2009 steeds dieselfde; daar is dus slegs nuwe gedigte wat sedert 2010 gepubliseer is, bygevoeg. Die vraag ontstaan wel of dit dan die moeite werd is vir diegene wat die vorige bloemlesing gekoop het om die nuwe weergawe aan te skaf? Die eerste van die nuwe gedigte verskyn in 2010 en is "paspoort" van T. T. Cloete:
Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte bied toegang tot 'n wye versameling liefdesgedigte in Afrikaans en strek oor meer as 'n eeu. Die bloemlesing sal veral nuttig wees vir die beginnerleser of student om hom of haar met van die mooiste gedigte wat Afrikaans bied in kontak te bring, maar die bloemlesing gee ook insig in die mees resente werk van Afrikaanse digters en sou as barometer kon dien van wat tans in die Afrikaanse poësie aan die gebeur is.
Soos te verwagte, in ons onstuimige tye, skryf hulle oor die politiek en spesifiek die rassepolitiek; skryf oor die bedreiging vir Afrikaans aan die Universiteit van Stellenbosch (dié vier dalk sy eeufees in 2018 in Engels) en twyfel oor geloof en tree intertekstueel in gesprek met veral Antjie Krog en Breyten Breytenbach. Dis Krog wat myns insiens die digters aangespoor het om openhartiger te skryf oor die "europeester" en "die millenialistiese fuckboy". Krog se gekanoniseerde gedig "Ma" word selfs herdig in 'n eietydse idioom. Enkele gedigte is ook in Kaaps geskryf. Ewe verfrissend is hoe Stellenbosch uitgebeeld word in 'n hele paar gedigte en die hedendaagse Stellenbosse student skryf anders oor die liefde as sy of haar voorgangers ("Extremely fuckable, clearly not dateable").
In sy nota oor die voorbladontwerp skryf die redakteur Zian V. Blignaut oor die voorbladontwerp soos volg: "In 2016 het die VER(r)AS-komitee "vertrekke", die kamers van 'n huis, as tema gekies. Op die voorblad van Penseel MMXVI funksioneer die woord "vertrek" as 'n werkwoord, en "vertrek" die meisie na 'n onbekende bestemming. Verder verwys haar beendere na die vertrekke in haar lyf, want dit is tog waar die skrywer se kuns vandaan kom, van binne af." Dit is 'n goed gekose tema, want in die meeste gedigte word "vertrek" vanuit 'n bekende ruimte of bestaande opvatting na iets nuuts.
Benn kontekstualiseer Trantraal se skryfwerk en wys hoe hy aansluit by Adam Small ("Ankil Adam") en Vincent Oliphant ("oompie Vincent"). Die invloed van die swart Afrikaanse digters laat die digter in 'n ander tipe taal skryf en praat as die gebrandmerkte "moedertaal van die wittes" waarna Marguerite Wolfaardt in "Oog" verwys.
Elzanne Coetzee herdig 'n ander Krogteks ("ek staan op 'n moerse rots") soos volg - nes by Krog slaan die woede deur:
Hoe hanteer die Stellenbossers die ta-alkwessie in hulle gedigte? Verval hulle in die bekende retoriek of is daar sprake van kritiese nabetragting? In "Taalangue" maak Jacobus du Plooy gebruik van 'n uitgebreide metafoor en vergelyk die taal met "'n klimplant" en kom tot die slotsom dat taal ten nouste verweef is met selfidentiteit. André van der Hoven se "Afrikaans is nie dood nie" word in Londen gesitueer en by die spreker is daar sterk selftwyfel oor sy bevoorregte posisie as wit man. Wat Afrikaans betref ("hierdie taal wat almal so haat"), skryf hy:
Giselle Botha se "Stellimbos" wys op die geskiedenis van die dorp en die diversiteit en sluit af met die volgende reël: "Want daar's nou g'n plek meer vir Afrikaans."
Ook Marguerite Wolfaardt se "Oog" neem die taalkwessie as onderwerp en speel onder meer in op die uitdrukking van 'n oog vir 'n oog. Die spreker in die gedig se "uitkyk [is] rassisties gebrandmerk / want Afrikaans is [haar] moedertaal."
Digterlik word hier nie antwoorde gegee nie. Dit bly maar 'n reaksionêre besinning. Miskien is die taalkwessie van minder belang vir studente wie se uitkyk gekenskets word deur die volgende stelling:
Penseel MMXVI bevat heelwat bewyse dat ons in die toekoms meer van hierdie stemme gaan hoor. Vir my is die groot vonds van hierdie gedigte dat die digters nie skroom om hulle woede te verwoord nie, wat trouens die onderliggend tema van die meeste verse is. (Naskrif: Die redaksie moet oorweeg om die gedigte in 'n groter font te druk in die toekoms, want dié een verg nogal inspanning.)
Dit is ook die geval met Juanita Louw se debuutbundel In die grot van die sibille wat getuig van 'n sterk liriese en evokatiewe inslag. Verder val die effektiewe herhalingspatrone, assosiatiewe beelde en samesnoering tussen vorm en inhoud op. Haar poëtiese taalvernuf en verstegniese behendigheid bied 'n nodige alternatief tot die ondermynende strategieë van 'n aantal resente Afrikaanse digters.
Juanita Louw wil niemand en niks ondergrawe nie en voer nie nuttelose eksperimente uit nie. Sy skree nie, sy praat in stilte. Dit is goed so, want poësie kom óók neer op delikate taalontginning, intieme segging en intelligente vakmanskap wat al eeuelank merkers van goeie poësie is. Dit is 'n gawe wat ontwikkel, maar nie geskep kan word nie. In haar insiggewende artikel "Wat is poësie?: die misterie van 'n ondefinieerbare genre" som die bekroonde Afrikaanse digter, Lina Spies (106) dit uitstekend op: "Die vermoë om te kan dig, is in die laaste instansie 'n gawe. Juis omdat die materiaal van die digter algemeen menslike besit is, nl. die taal, kan elke mens onder dwang of deur blote wilskrag soms 'n 'gedig' maak, maar hy sal nie daarin slaag om sy maaksel asem in te blaas nie."
Die spreker in Louw se bundel beskou haarself as 'n mitiese sibille wat verborgenhede openbaar en profesieë maak. Op die voorplat is 'n uitbeelding van geskeurde karton waaragter 'n dynserige kolonnade verskuil is. Dié beeld beklemtoon een van die sleutelaspekte in die bundel, naamlik die digter se taak om geraamtes uit die kas te pluk. Die deurlopende spel tussen ontbloting en verskuiling word ook deur die uitbeelding ingelei.
Die eerste afdeling bestaan uit 'n aantal liefdesgedigte waarin verwonding en ontnugtering verwoord word. Nie al die liefdesgedigte is ewe geslaagd nie veral weens 'n opeenstapeling en ooraanbod van metafore. Hiervan is "Die hart is... " 'n goeie voorbeeld, alhoewel die kwistige gebruik van beelde nie voorkom in "naweek" en "Sehnsucht" nie. In dié gedigte slaag die digter daarin om met 'n enkele beeld tot die essensie van spesifieke liefdeservarings deur te dring.
In die gedigreeks "Gif" handel dit oor die meerduidige en veranderlike aard van die liefde. Die spreker se vaarte op die vyf riviere van die Griekse onderwereld is 'n metafoor vir die helingsproses ná 'n liefdesteleurstelling. In dié opsig funksioneer die vyf riviere as emosionele navigasiepunte (smart, rou, vuur, vergetelheid en haat) in die vaart na heling.
In die derde afdeling is die gedig "Sirkel" bewys van Louw se verstegniese vaar-dighede. In die gedig verwoord die spreker haar nadoodse metamorfose van as tot suiwer materie op 'n oorrompelende wyse. 'n Inkanterende effek word bereik deur die funksionele herhaling en ver-skuiwing van versreëls waaruit 'n pan-toen ontstaan: die tweede versreël van elke strofe word die eerste versreël van die volgende strofe én die laaste versreël van elke strofe, word die derde versreël van die daaropvolgende strofe. Dit is egter nie so maklik om dié versvorm by die gedigtema te laat inskakel nie. Louw slaag wel, want die digvorm sluit aan by die spreker se sikliese eenwording met materie.
Dit is 'n boeiende ervaring om die voorgeskiedenis van Louw se debuutbundel na te gaan. Die aanvanklike titel was Toorlelies en die bundelstruktuur het heelwat anders gelyk. Miskien is hierdie ontwikkeling 'n onderwerp wat studente in die uitgewerswese kan ondersoek.
In die grot van die sibille is 'n goeie debuutbundel en Louw se gawe is duidelik sigbaar. Dit is goed vir die Afrikaanse digkuns om 'n nuwe stem te hê wat steun op klassieke tegnieke, vormdissipline en woordsensitiwiteit.
In Hilda Smits se debuutbundel verwys die titel die bome reusagtig soos ons was na die reuse bome wat die meeste mense uit 'n herinnering in hulle kindertyd herken. Kom jy as volwassene jare later weer voor so 'n boom te staan, is dit 'n skok. Dieselfde boom is dan nou so klein? Dit is 'n universeel herkenbare gewaarwording. Op die bundelomslag troon 'n menslike figuur reusagtig uit bo die bome op die agtergrond. Joan Hambidge betrek in dié verband die Bee Gees se woorde in haar resensie "Om die dag oop te breek soos 'n eier" in Beeld (28 Maart 2016): "When I was small, and Chrismas trees were tall" waarop later ook volg "Now we are tall, and Chrismas trees are small". Smits vergroot haar eie herinneringe uit soos drome en ondergrawe daarna dikwels dieselfde droomervarings op 'n melankoliese manier. Behalwe vir haar persoonlike ervarings, bly sy ook digby haar eie emosies en intuïtiewe kreati-witeit. Met 'n unieke stem giet sy dit in romantiese gedigte. Daarmee sluit Smits aan by die Romantiek as poësiebeskouing wat die negentiende eeu oorheers het in reaksie op die Industriële Rewolusie. Dit is téén die Modernisme van die afgelope twintigste eeu. Tegelykertyd bly sy ook digby haar Afrikaanse lesers, want sy voldoen aan hulle verwagting dat sy as expat-digter heimwee na haar eie land en haar eie mense sal hê.
Maar beskryf Smits nie dat sy van kindsbeen af al 'n buitestander in haar eie gesin was op soek na daardie nesgevoel van terug-by-die-huis nie? Wanneer sy in "een keer verdwaal ek was 6" (30) alleen in die park agterbly en uiteindelik weer die huis kry, kyk sy byna afstandelik en asof in 'n droom na haar boeties en sussies wat "kaalbas oor die gras" deur die sproeier hardloop.
Ook op bl. 41 word 'n gewone wandeling tydens skemertyd in "ons stap in die pad af" in haar vertroude Suid-Afrikaanse omgewing 'n vreemde droomagtige ervaring wat vergelyk kan word met "een keer verdwaal ek was 6". Hierdie gedig loop egter nie uit op erkenning nie. In die slot van die gedig ondergrawe die digter haar droomagtige gegewe met die vooruitskouing na 'n volgende droom van 'n mot wat soos 'n klein Ikarus fataal uitreik na die lig:
Smits se skryfstyl behels 'n opstapeling van vergelykings in paragraafagtige gedigte sonder leestekens en meestal sonder strofes. Tel daarby die Nederlandse digteres Emma Crebolder se aandagtige opmerking in 'n skrywe aan my: "een niet afmaken van zinnen die het gedicht open laat staan en de lezer een kans geeft zelf af te ronden of in te vullen" plus 'n herhaling van frases en die leser herken 'n liriese toon soos by die digtersanger Gert Vlok Nel. Hy kan ook as romantiese digter beskou word en is 'n buitestaanderfiguur in die Afrikaanse letterkunde. 'n Voorbeeld van intertekstualiteit tussen Vlok Nel en Smits lê opgesluit in Vlok Nel se gedig "landskap" (waarin hy die verdrinking van Kosie April aankondig) wat weerklink in Smits se gedig "in die dam geswem by Welverdiend" (27, waarin sy die verdrinking van Kobus beskryf). Die openingsreël van dié gedig suggereer skuld. Tipies romanties trek Smits hierdie tragiese herinnering in haar lewe ín asof daar 'n onderlinge verband en 'n éénheid bestaan tussen "sy hande / op my heupe gesit toe swaai ons oor die dam" en ""sy hande / agter sy rug vasgebind op die bodem uitgevis".
na aanleiding van 'n e-posnavraag op 5 Augustus 2016. Roux merk op: "Die verandering is nie hinderlik nie, en die reputasie van die gedig word nie hierdeur skade berokken nie." Smits was nie gelukkig met haar aanvanklike woord nie. Sy verstewig eerder haar reputasie as digter met 'n persoonlike, romantiese styl, wat lynreg ingaan teen die klem op die niepersoonlike in die literatuur sedert die aanvang van die Modernisme.
Indien dit so is dat ons tans 'n tegnologiese rewolusie beleef met ewe verreikende gevolge as die Industriële Rewolusie van destyds, hoe groot is die kans dat 'n neo-Romantiek kan posvat waarin digters soos Smits en Vlok Nel na persoonlike houvas soek? Hierdie vraag maak van Smits 'n belangrike Afrikaanse debutant.
Uit alleen die titels van sy digoeuvre kan reeds veel van hierdie digter se bemoeienisse, wat in Portrette in my gang verder gevoer word, gesien word. Daar is 'n gemoeidheid met die skending van die natuur, wat spruit uit die digter se aanvanklike landelike geworteldheid en ook sy werk as landboukundige.
Hierdie opmerkings van my is bedoel om die leser se aandag daarop te vestig dat ons in Dolf van Niekerk 'n digter het wat ten nouste omgaan met bepaalde "groot" temas, wat ook reeds deur 'n digter soos N. P. Van Wyk Louw in Afrikaans gevestig is.
In "Tablet" (35) mymer die digter oor die verdwyning van Gondwanaland, en in "Oestyd" is daar 'n verwysing na Atlantis, die mitiese stad van die een of ander Oudheid, wat na bewering onder die see verdwyn het. Hierdie verganings het implikasies vir die ouerwordende digter self, soos sy bewoë oproep van gestorwernes, en sy herinneringe aan die dinge wat vir hom verbygegaan het, wys. ("Selfportret", 62; "Jaargety", 42; "Krui", 39; en "Swartberg", 30).
Een van die effekte wat die bundel op hierdie leser gehad het, was op die metafisiese vlak-'n vlak waaroor sommige van die verse pertinent handel, of dit nou gaan oor die filosofie, of die primordiale (die voorafgaande en agterliggende) geskiedenis, of oor die implisiete betekenis van ervarings soos in die genoemde "Venster". Hierdie leser is dikwels, veral by die herlees, herinner aan die kreatiewe spanning al dan nie, wat die gedigte met die outeur se digterlike of filosofiese ewekniëe of tydgenote in Afrikaans het.
" Venster " begin met dié reëls : "agter brandglas van twaalf kleure / roer onbekende blaarpatrone". Dis 'n mooi toespeling, waarin brandglas die religieuse kerkbelewenis betrek, en die blare na die wilde natuur daar buite verwys. Ek het reeds gepraat van die bundel se spanning tussen denke en instink, en in hierdie gedig kom 'n soortgelyke spanning, 'n iterasie op dieselfde tema, voor, naamlik die spanning tussen die natuur en die geloof.
Die genoemde gedig ("Venster") los nie die spanning op, soos byvoorbeeld gevind word by T. T. Cloete in die deurtrek by laasgenoemde van patrone of motiewe in die lewe na "groter patrone" en motiewe in die natuur en in die evolusie, om na bewering die groot samehang in die Skepping van die "Onbekende Kunstenaar" (Van Niekerk se term vir God) te toon. By Van Niekerk is daar nie 'n samehang of sluiting van teenstellings nie soos Cloete dikwels verdig en dikwels baie goed; die spanning word nie opgelos nie; dit word gelate aanvaar in wat lyk na 'n nederige, agnostiese oorgawe ("Visbaai", 59, my kursivering).
En in "Paradigma": "En elke geslag / sal telkens 'n kopskuif maak / tot metafoor vir die groot verlange." (Daar is vele agnostiese benaderings, dis nie alles dieselfde nie. Ek verwys met dié woord na 'n geloof wat homself weerhou daarvan om enige vorm toe te dig aan God, of vormgewing by 'n minimum hou.) In "Steppenwolf" staan daar gewoon: "godheid [is] tuiste vir die uithuisige enkeling" (15)
"Visbaai" eindig met 'n beskrywing van Bartolomeu Dias, hy wat soms 'n padräo (klipkruis ter ere van God) aan die kuste geplant het en soms nie, en wat sal terugkeer na "die Taag", waar hy "net nuwe name kan noem / op sy vaart na êrens" (my kursivering).
Trouens, hierdie "agnostisiese" aspek is vir my by Van Niekerk juis 'n spieëlbeeld van sy eksistensialisme as skrywer. In "Selfportret" (62) beskryf die digter die vormgewing van sy eie gesig by die maak van 'n selfportret as 'n eksistensialistiese "enigma", en homself as iets wat nie eintlik kan ken nie. In "Circa 1933" (55) staan daar verder: "die eintlike gebeure lê diep verborge / deur almal beleef, deur niemand waargeneem" (my kursivering).
Nog 'n meta-aspek wat deur die bundel gekommunikeer word, is die tema van betekenis en betekenisgewing, wat afgelees kan word uit gedigte soos die genoemde " Visbaai", "Langs die see"; en "laaste woord", onder andere.
Die toon van die gedigte is dikwels "toonloos", of eentonig. Toonaard en "stem" is een van die belangriker elemente van 'n geslaagde gedig, en daar is te min van 'n "stem" in die gedigte. Soms is die beelding ook verward. Sommige van die titels verskyn sonder enige rede alles in klein letters, terwyl dit nie die oorwegende styl van die bundel is nie.
Daar is min van Dolf van Niekerk, die eksperimentele vernuwer in die prosa, in hierdie bundel gedigte te sien. Wat styl betref skep die bundel oor die algemeen 'n verslete, konvensionele indruk.
In "Skêrsang" (52) word 'n skaapskeerdery beskryf waarin die geskeerde ooitjie "haelwit in die kraaltjie spring" en die skaapskeerder word besonder treffend beskryf as 'n "Michelangelo van die marmerskaap". Dis 'n pragtige gedig, wat ongelukkig ook ontsier word deure enkele oortollige reëls in die eerste gedeelte.
'n Ongeïdentifiseerde vrou wat sterf aan 'n oordosis dwelms plaas die speurders op die spoor van 'n sindikaat wat vroue uit die buiteland in Suid-Afrika insmokkel om as sekswerkers te werk. Gigi Gerber, 'n aktivis vir bewusmaking oor mensehandel is noodsaaklik vir die aanvanklike vordering van die ondersoek. Sy is 'n uitgesproke feminis wat mans soos Nicci se kollega Blackie Swart ongemaklik en verdedigend maak wanneer sy die ruimte van die polisiestasie binnedring. Teen die agtergrond van die ondersoek oor vroue wat deur mans verontmenslik en mishandel word, konfronteer Gigi manlike speurders soos Blackie én 'n vrou soos Nicci met die alledaagse manifestasies van geweld teen vroue-al is dit dalk nie op 'n besonder gesofistikeerde manier nie. Wanneer sy nie te velde trek teen diskriminasie nie, laat haar flirtasies Nicci ongemaklik én onseker oor die standvastigheid van haar verhouding met Sally.
Behalwe vir die speurders wie se lewens op verskillende stadiums in gevaar is, word Gigi in die loop van die ondersoek 'n teiken en word deur die misdaadsindikaat ontvoer, en Nicci se lewensmaat Sally se lewe word ook kortstondig bedreig. As daar 'n punt van kritiek teen die roman moet wees, is dit dat daar buitengewoon baie tyd in die hospitaal deurgebring word. Die pas van die boek is gelukkig vinnig en al die onderskeie insidente vou netjies bymekaar in.
'n Subtema in die roman wat nou vervleg is met mensehandel is die van polisiekorrupsie, 'n verskynsel wat Nicci en haar kollegas veel nader leer ken as wat hulle ooit sou wou gehad het. Aanvanklik handel Slaafs dus oënskynlik oor buitelandse misdadigers wat toevallig in Suid-Afrika werksaam is (en hul buitelandse slagoffers), maar uiteindelik is die ondersoek direk relevant vir al die Khayelitsha-speurders.
Bettina Wyngaard se huidige fiksie sou beskryf kon word as Kaapse police procedurals met 'n verskil. Die span speurders word knap ondersteun deur forensiese kenners, patoloë en tegnologies-behendige kuberkrakers. In toekomstige romans sou een van hierdie aspekte 'n nog sentraler rol in die identifisering van die misdadigers kon speel. Op opvallende wyse is daar nooit 'n tydstip waar Nicci de Wee eiehandig 'n leidraad opvolg of op grond van sterk intuïsie die misdaad oplos nie. Dit is enduit 'n spanpoging met al die vertragings, misverstande en politiek wat dit meebring.
Ook die tema van mensehandel voeg 'n nuwe dimensie tot Suid-Afrikaanse misdaadfiksie toe. Anzil Kulsen het hierdie tema in haar jeugroman 'n Hart vol sand (2015) aangeroer, weliswaar binne 'n ander konteks.
Die strukturering van die intrige en die taalversorging in Slaafs is beduidend beter as in Vuilspel, 'n roman waarteen daar ongelukkig kritiek was in hierdie opsig. Dit is verblydend dat die outeur en uitgewer erns gemaak het met die kritiek en 'n netjies afgeronde produk die lig laat sien het. Slaafs is 'n baie geslaagde toevoeging tot die boekrak van enigeen wat verslaaf is aan Afrikaanse misdaadromans, en voeg tegelykertyd elemente tot die Afrikaanse letterkunde in die breë toe wat nie onderskat moet word nie.
Met die uitsondering van "Helena se kortverhaal", is hulle ook almal liefdesverhale. Daar is onder meer 'n depressiewe skilderkunstenaar, 'n passielose operasanger en 'n aspirantdigter wat verlief raak ("Bottervisse in die jêm", "Die laaste uitweg" en "Die wildbewaarder"), polisielede en privaat speurders wat liefde vind ("Magriet se krokodilletjie", "Om 'n man te vang" en "Die Daniëlla-dossier"), kalwerliefde tussen 'n boer en 'n stadsmeisie ("Donkerberg se nuwe dokter" en "Die ongewenste indringer") en selfs 'n romanse in 'n aftreeoord ("Die laaste oujongkêrel").
Hoewel geloofwaardigheid met tye getoets word, en 'n idealistiese beeld van die liefde soms tot die uiterste gevoer word in hierdie "lekkerleesverhale"- soos hulle in die flapteks van die boek beskryf word-kan 'n mens nie anders as om daardeur ontroer te word nie.
Wanneer Christine egter die herkoms van die kunswerk naspeur, ontdek sy dat die goedige Van Veldens nóg heeltemal eerlik, nóg heeltemal onskuldig is. (En sy het skynbaar ook 'n agenda van haar eie.) Die titel van die fiktiewe skildery, Gierigheid deur Francis Bacon (204), is dus 'n toespeling op die bedrog van die aartskelm, Dale Simmons, maar ook op die knoeiery wat Christine en die Van Veldens in die vooruitsig stel.
"In die bloed", die daaropvolgende verhaal, handel eweneens oor 'n moordsaak wat soos 'n ongeluk voorkom: 'n vrou se lyk word naas 'n oliekol in haar kombuis aangetref, asof sy gegly en haar kop noodlottig gestamp het. Mbali weet egter dat so 'n scenario onmoontlik is omrede die slagoffer Crocs aangehad het: "Ek het ook 'n paar, Fronsman [sic]. En hulle gly nie. Nie eens in olyfolie nie. Ongeluk? Ek sê nóú vir julle, dit was moord." (290)
Op twintigjarige ouderdom is die jong Robbie de Wee 'n Afrikaanse sangsensasie, en sy sukkelende musiekpromotor, Len Lategan, het 'n gulde geleentheid om daaruit munt te slaan (330). Dinge loop egter lelik skeef wanneer 'n sogenaamde "groupie" in Robbie se hotelkamer sterf. Gevolglik moet Len, die eerstepersoonsverteller, skarrel om van die lyk ontslae te raak, en die leser word teen wil en dank 'n medepligtige in hierdie makabere opruimingstaak.
In die proses ontdek Len egter 'n donker geheim (334) en die verhaal se skokkende slot is vervolgens 'n kragtoer: nie alleen word daar gesinspeel op die verskynsel
Met so 'n verskeidenheid "lekkerlees-verhale" én boeiende speurverhale, is Die ballade van Robbie de Wee en ander verhale 'n bundel wat ongetwyfeld "die gewildste skrywer in Afrikaans"-soos Deon Meyer op die voorblad voorgestel word-se naam gestand doen.
Die resep: misdaadfiksie. Die bestanddele: 'n welbekende mediapersoonlikheid, rojale publisiteit en mediadekking, 'n knippie ekologie en aktuele kwessies na smaak. Die resultaat: 'n halfgebakte (moord)vis koek, wat tog lekker kan smaak, afhangend van hoe jy daaraan proe.
In Julie 2016 publiseer Penguin Rondom House die speurdebuut van Irna van Zyl, 'n deurwinterde swaargewig in die media, wat met dié eerste roman 'n groen hand op die skryf van misdaadfiksie lê. Die roman bied 'n lekkerleeservaring, alhoewel Marita van der Vyver se beskrywing daarvan as "meesleurend"-op die roman se voorblad-dalk 'n effense oordrywing is.
Moordvis speel grootliks af in die denkbeeldige kusdorpie, genaamd Grootbaai. Dié dorp is 'n groot toeristeaantreklikheid ten opsigte van haaihokduik, maar agter die skerms (of onder die water) is perlemoenstropery net so 'n groot (en lewensbedreigende) kommoditeit in Grootbaai en omgewing. Daar is ook verwysings na bekende vakansiedorpe soos Hermanus en Gansbaai wat dit moontlik maak vir die leser om die milieu te koppel aan 'n realistiese en toeganklike belewing van die ruimte-iets wat belangrik is in die skryf van 'n misdaadroman.
Tradisioneel open misdaadfiksie met 'n misdaadtoneel of dalk 'n lyk, maar Van Zyl se romanaanvang lyk meer op 'n karrejaag-toneel waarin estrogeen en testosteroon teen mekaar gemeet word. Dié toneel werk wel karakteriserend, veral in terme van die hoofkarakter, Storm van der Merwe. Storm word hier voorgestel as 'n vrou wat nie sommer vir iemand terugstaan nie, maar terselfdertyd 'n groot liefde vir honde het en ook gekoppel is aan die watermotief wat deurlopend in die roman 'n belangrike rol speel (vandaar die naam Storm).
Op die amptelike webwerf van die skrywer voer Elmari Rautenbach 'n onderhoud met van Zyl waarin sy vra waar die karakter van Storm vandaan kom en hoekom sy juis 'n vroulike speurder gebruik het. Hierop is die skrywer se antwoord dat Storm vroulik is, want dit is hoe die demografie van die polisie deesdae lyk-vol vroulike offisiere, en sy is ook 'n adjudant-offisier omdat hulle meestal die mense is wat al die harde werk in 'n ondersoek doen.
Dit kom egter voor asof Van Zyl meer wou bereik met Storm as 'n vroulike hoofkarakter van 'n misdaadroman as wat sy hier te kenne gee. Deur die karakterisering van Storm word daar deurgaans rondgeplas in die feminismepoeletjie, alhoewel dit te doelbewus en ongenuanseerd aangewend word. Storm dink byvoorbeeld in die openingstoneel van die roman dat 'n man haar nie soos 'n vrou moet behandel "wat niks vir haarself kan doen nie. En dit terwyl dit glad nie is hoe sy is nie" (11). Die feit dat sy 'n vrou is, is ook gedeeltelik die bron van die konflik wat die begin van haar en Moerdyk se verhouding gevorm het: "Toe sy sewe jaar gelede uit Johannesburg in Kaapstad gearriveer het, was sy 'n groentjie wat die see betref en was dit dikwels die rede vir 'n groot spotterny. Veral van Moerdyk. Toe nog sersant Moerdyk. Wat nou eenmaal nie gelukkig was dat hy 'n vrou as partner gekry het nie. Veral nie 'n bruine nie, het sy gou afgelei." (43).
Enkele karakteronthullings, nie altyd ewe verrassend nie, hou ook verband met karakterverhoudings en blyk 'n poging te wees om realistiese en multidimensionele karakters te skep. Oor die algemeen skiet die karakterontwikkeling in die roman egter tekort. Ná die lees van die roman kan ek steeds nie 'n duidelike prentjie van Storm vorm nie. Die karakters is meestal steurend gestereotipeer. Moerdyk is dalk die klinkklaarste voorbeeld hiervan-'n wit man in die polisiediens wat nou maar eenmaal sukkel om nie te diep in die bottel te kyk nie.
Wat die opbou van die narratief betref, is daar te veel los seewierdrade wat nie genoegsaam geïntegreer word nie. Vir 'n fynproewer wat op soek is na literêre pitkos, sal Moordvis dalk nie veel bied nie, maar vir diegene wat tone in die sand wil ontspan met 'n lekker misdaadstorie sal dié roman heel lekker smaak.
Die eerste verhaallyn handel oor die karakter Kytie Rooi. Kytie is 'n skoonmaker by 'n gastehuis. Sy betrap 'n professor met 'n jong straatkind in sy slaapkamer en red die kind van 'n verskriklike lot. Die moord wat Kytie met 'n leeukop-ornament op die professor pleeg, veroorsaak dat sy Kgalagadi se kant toe vlug met die kind aan haar sy. In die tweede verhaal tref die leser vir Beeslaar, die bekende ou kaptein wat ook in Brynard se vorige boeke figureer, aan. Hy is eintlik op pad om 'n nuwe begin in Johannesburg te maak waar 'n nuwe werk en 'n babadogtertjie vir hom wag. Mogale, die hoofbevelvoerder, wil egter nie Beeslaar se bedanking dadelik aanvaar nie en stuur hom Kgalagadi toe om 'n raaiselagtige moord te gaan oplos. Die vraag is of dié moord iets te doen het met die onlangse aanval op 'n Duitser in die omgewing. In die tweede verhaallyn tref die leser ook vir Koekoes Mentoor, die nuwe bevelvoerder aan. Sy word gestuur om met die ondersoek te help nadat nóg 'n moord gepleeg word en sy later ook deur die aanvaller met telefoonoproepe geteister word. Intussen is Kytie met die kind op pad na Kgalagadi waar sy deel word van die drama wat in die Kalahari afspeel. Die derde verhaal handel oor Seko, die Boesman wat sy storie oor die verlies van kultuur en menswaardigheid vertel en die leser kom vinnig agter hoe dié karakter en sy mense by die verhaal aansluit.
Brynard se liriese woordgebruik en sinskonstruksies is opvallend en die gebruik van die woorde en frases het 'n noemenswaardige effek op die uitbeelding van die karakters in die roman. Kytie Rooi is byvoorbeeld 'n karakter wat beskryf word as iemand wat altyd "uitverkore vir kak" was (24). Te midde van die situasie waarin Kytie haarself bevind, hou beskrywings soos dié die leeservaring lig en verteerbaar. Koekoes Mentoor is ook een van die karakters wat komies beskryf word as 'n vrou wat "korter as ['n] tuindwerg in haar ma se dahliabeddings [is]", maar tog is sy 'n vuurvreter (32). Of is haar rateltaaihouding slegs 'n skerm vir wat met haar en De Vos in die verlede gebeur het? Nóg 'n karakter,Yskas, se dialektiese taalgebruik dra weer tot sý karakteruitbeelding by, byvoorbeeld "Dis sommet net hier naby, maar antie Lena-goed is nie hier nie" (my kursivering, 165).
Te midde van die misterie en die moorde wat opgelos moet word, is daar ook iets wat jou as leser opvoed oor kulturele herkoms, die verlies daarvan en die politiek wat daarmee saamkom. Die boek bied steeds 'n lekkerleeservaring te midde van die ernstige en soms donker temas wat voorkom. Dit sal geensins verbasend wees indien hierdie roman eweneens met 'n prys of twee bekroon word nie.
Die flapteks van Marius Ackermann se roman Die Chacma-ekspedisie skep reeds die indruk dat 'n mens nie hierdie sati-riese verhaal oor 'n bobbejaan wat burgemeester word te ernstig moet opneem nie. Ackermann se uitgangspunt word naamlik verklaar as 'n onbeskaamd humoristiese een: aktuele Suid-Afrikaanse gebeure is vir hom "'n onuitputbare bron van inspirasie" en "die onbedoelde oorsaak van heelwat vreugde." As leser kom 'n mens ook gou agter dat jy nie hier te doen gaan hê met die bytende kritiek van 'n satiriese werk soos George Orwell se Animal Farm, of met die tragikomiese reikwydte van 'n satiriese roman soos Etienne Leroux se Magersfon-tein, O Magersfontein! nie (alhoewel Ackermann se boek duidelik sterk aanklank vind by laasgenoemde). Die Chacma-ekspedisie is eerder 'n grappige, somtyds banale draak-stekery met die beroerde stand van sake in die plaaslike politiek, en ook 'n lighartige terugvoering na die dae toe die stryd tussen Boer en Brit handelswaarde geniet het as 'n bron van satiriese kommentaar.
Die tweede verhaallyn volg die weë van 'n ekspedisie, befonds deur die Britse Chacma Trust en onder leiding van die gesoute Suid-Afrikaanse bobbejaanspesialis prof. Cees van den Burg, op 'n soektog na pratende lede van die spesie Papio ursinus. Ander ekspedisielede sluit in die rooigebrande, safaripak-draende Britse fotograaf Sir Geoffrey Foxtrot-'n karikatuuragtige skepping wat almal rondom hom aanspreek as "old chap"-en die jong ekspedisiesekretaris Mejuffrou Babette Venter, 'n "lenige boereblondine" (13) met 'n vroom hart en sterk aspirasies om 'n model te word. Benewens hul gedurige wedywering oor watter nasie-Boer of Brit-mekaar die hardste laat les opsê het tydens die Anglo-Boereoorlog, kom die leser ook weldra agter dat prof. Cees en Sir Geoffrey gewikkel is in 'n romantiese stryd vir Babette se guns. Hierdie verwikkeling betrap die leser (of hierdie leser, in elk geval) onkant, aangesien prof. Cees op die oog af 'n sterk vaderlike rol teenoor sy ekspedisiesekretaresse inneem.
In altwee verhaallyne dien die figuur van die pratende bobbejaan as 'n satiriese uitgangspunt wat 'n spieël voorhou vir die doen en late van die mensdom. Grootraad en sy Schurweberg-bobbejaantrop verskyn in hierdie opsig as 'n suggestiewe verbeelding van Suid-Afrika se politieke leiersklas. Met 'n nuwe ampswoning waar sy menigtal vroue woon, en 'n ondeunde probleemkind "Junior" (die naam "Julius" word aanvanklik geopper, maar dan eerder van die hand gewys, 18) word Grootraad geskets as 'n tipe bobbejaanweergawe van president Zuma. Op maniere wat moeilik is om vas te pen-dalk die erns waarmee die gereelde kabinetsvergaderings benader word, of iets in die spraak wat herinner aan 'n ouderwetse Afrikanerdom-sou hierdie karakter egter ook gesien kon word as 'n bobbejaaninkarnasie van staatsfigure uit die vorige regime ('n gebeurlikheid wat moontlik verband hou met die skrywer se ervarings as regsadviseur in die personeel van oudstaatspresident F. W. de Klerk).
By die Chacma-ekspedisie kom die satiriese vertroebeling van die grens tussen mens en bobbejaan op twee maniere na vore. Prof. Cees (hierdie suggestiewe naam is 'n verkorting van "Cornelius") se passie vir sy studierigting, tesame met sy "lang, grys maanhare" (13), lei tot die ontstaan van "gegoede anekdotes" op kampus wat sy gedrag met die van bobbejane vergelyk: een keer tydens 'n akademiese prosessie sou hy klaarblyklik "handeviervoet" die verhoog bestyg by
'n ander geleentheid, word daar vertel, het hy "met 'n sierlike sprong dwaarsoor die kateder die hele derdejaarklas se toejuiging ontlok" (24). Sy reaksie op hierdie gerugte is, doodeenvoudig: "Bog"-oftewel 'n halwe böggom.
Buiten hierdie speelse vergelyking tussen Cees en kees, sou 'n mens ook die uitgangspunt van die ekspedisie-die soektog na pratende bobbejane-as 'n tipe metafiksionele ondersoek na die betekenis van die bobbejaan as 'n satiriese verskynsel kon verstaan. Wat beteken dit om die bobbejaan-figuur aan die woord te stel as 'n literêre spreekbuis vir die doen en late van die mensdom? Kan 'n mens enigiets sinvols daaruit wys raak? Of is dit, soos prof. Cees se ekspedisie dreig om te word, 'n mistastende soektog, 'n vermaaklike afleiding terwyl die waarheid elders rondloop?
Dit is dalk nie regverdig om sulke diepsinnige vrae oor Ackermann se grappige verhaal te vra nie. Alhoewel daar hier en daar 'n effens meer afgemete oomblik plaasvind-Pulitzer Smit, fotograaf en joernalis by Kwenang se plaaslike koerant, is een karakter wat nou en dan 'n oomblik van melankoliese betragting toegelaat word-word die boek hoofsaaklik gekarakteriseer deur 'n veelheid van humor en woordspeling. Ackermann se oog is inderdaad fyn ingestel op die komiese in elke situasie. Miskien in daardie opsig is die bobbejaan die ideale inwoner van sy satiriese wêreld.