Die Slag van Cuito Cuanavale, albei kante het daar in ’n afgrond gekykDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Op Vrydag 23 Maart is ’n konferensie oor die Slag van Cuito Cuanavale 30 jaar gelede aangebied in Chatham House, tuiste van die Royal Institute of International Affairs. Die datum, 23 Maart 1988, was naamlik die dag van die derde en finale (mislukte) poging van die SA Weermag om die laaste brughoof wat die Angolese weermag beset het oos van die Cuitorivier – net oorkant die dorp Cuito Cuanavale – te verower. Sedertdien is dié onbetwiste terugslag, wat op ’n lang reeks taktiese oorwinnings gevolg het, in die Kubaanse en Angolese propaganda verhef tot iets soortgelyk aan Hitler se nederlaag by Stalingrad. Aangesien die konferensie deur die Angolese regering geborg is, het maklik 80% van die bydraes dieselfde gees geadem. Die egte waarheid (altans soos ek dit sien) is wel uitgedra deur genl.maj. (afg.) Roland de Vries, die Britse skrywer Fred Bridgland (skrywer van ’n boek oor die laaste fase van die SAW-betrokkenheid by die oorlog in Angola), prof. Chester Crocker (die Reagan-administrasie se hoofonderhandelaar), en – hopelik – myself. Joernalistieke etiek verhinder my om sowel verslaggewer as deelnemer aan die konferensie te wees. Dus word dié artikel aan my bydrae gewy. Ek het begin deur te stel dat 80%-90% van die skrywers oor Cuito Cuanavale en alles wat daarmee saamhang, bloot ánder skrywers se bydraes oorskryf. Hulle doen nie self behoorlike navorsing nie. As jy jou gesaghebbend oor die veldtog wil uitlaat, moet jy die argiewe raadpleeg. Daar is uitsonderings, soos die Italiaans-Amerikaanse historikus prof. Piero Gleijeses en die Rus prof. Wladimir Sjoebin, wat baie gedoen het om die Kubaanse en Russiese argiewe te ontsluit. Maar, ofskoon veral Gleijeses se video-boodskap op die konferensie akademies bekwaam was, is hul vooroordeel tog só duidelik dat hul skrywes baie versigtig benader moet word. ’n Tweede punt, wat ook deur Bridgland beklemtoon is, is dat daar om politieke redes veel te veel klem op Cuito Cuanavale geplaas word. Veral Fidel Castro het die SAW-terugslag hier verhef tot ’n epiese stryd tussen Dawid en Goliat, tussen goed en sleg, waar laasgenoemdes sleg sou verloor het. Daar is ’n goeie saak voor uit te maak dat die gevegte aan die Lomba, waar Fapla (die Angolese leër) sleg op sy baadjie gekry het, die toneel was waar die Sowjet-imperialisme in Suider-Afrika gestuit is. Albei plekke is dus van belang as jy ’n akkurate, genuanseerde vertolking van die veldtog wil weergee. Bly weg van politieke agendas as jy geskiedenis skryf; gaan waar die bronne jou lei, nie waar ideologies-politieke oorwegings jou beweeg nie. Die bronne wys dat dié oorlog, soos byna elke konflik in die verlede, gelei het tot ’n skewe begrip van die ander kant se doelstellings en motiverings. Byvoorbeeld: Die Kubane en Angolese het opreg gemeen die SAW se teiken is die verowering van Cuito Cuanavale self en om daarna deur te stoot in die rigting van Luanda en die vervanging van die MPLA-regering met ’n bewind van Unita. Ja, die Suid-Afrikaanse regering sou ’n vriendelike Unita-bewind beslis verwelkom het, en agter die skerms is druk daaroor gedebatteer. Maar realisme het elke keer die deurslag gegee – daar is besef dit sou die oorlog laat eskaleer tot ’n punt waar Suid-Afrika met sy beperkte vermoëns nie die pyp sou rook nie; en bowendien sou dit te veel ongevalle verg. Die argivale bronne wys dat daar in ’n stadium ’n behoorlike debat op topvlak in die SAW oor Cuito Cuanavale as doelwit was. Maar dit was in die konteks van die roete waarlangs die SAW-teenoffensief in die tweede fase moes geskied – wes of oos van die Cuitorivier. Indien daar wes van die rivier in ’n noordwaartse rigting opgeruk sou word, sou die dorp as ’t ware deur die agterdeur ingeneem kon word – nie om hom te beset nie, maar om die vloei van voorrade na die vyf Fapla-brigades oos van die rivier af te sny. Dit sou ’n doodskoot vir die Angolese offensief gewees het. In die dokumente is daar wel ’n paar terloopse opmerkings oor die inname van Cuito Cuanavale – as die dorp sonder ’n geveg in die SAW se hande val, kan dit gedoen word. Punt uit. Verder was die opdrag in al die dokumente dat Fapla oos van die Cuito vernietig of weswaarts oor die rivier gedryf moet word. Dan moet die rivier met mynvelde gefortifiseer word, Unita moet die verdediging oorneem en die Suid-Afrikaners kan vir ’n welverdiende bier huis toe gaan. Ek het vertel dat ek binnekort weer die SANW-dokumentasiesentrum in Centurion vir verdere navorsing gaan besoek. Dit sal waarskynlik weer op ’n boek uitloop. Ek het ook verwys na die Kubaanse suidwaartse offensief ver na die weste van Angola begin 1988 na die Suidwes-grens en dit ’n briljante skuif genoem. Daarmee het hulle die illusie van ’n bedreiging vir Suidwes gevorm, al het die SAW se waardering dit duidelik gestel dat die Kubane die grens waarskynlik nie sal oorsteek nie. Jy kan baie van Castro se ideologie en staatstelsel sê – ek het dit duidelik gestel dat ek dit nie bewonder nie – maar ook dat ek my hoed afhaal vir sy politieke en militêre talente. Sy doel met dié eskalasie, soos Crocker dit tereg gestel het, was nie om dieper in die oorlog ingesuig te word nie, maar juis om ’n opening te skep waardeur hy kon ontsnap. Hy het dit besonder vernuftig reggekry. Hy het terselfdertyd ’n mite geskep dat die SAW ’n verpletterende neerlaag toegedien is en dat sý kant ’n glorieuse en heldhaftige oorwinning behaal het. Maar albei kante het daar in ’n afgrond gekyk. Geeneen het gehou van wat hulle gesien het nie en albei het teruggedeins. Die keuse was: eskaleer ons die oorlog tot op ’n punt waar geeneen die konflik kan volhou nie en albei gaan verloor? Of stop ons die malligheid nou en gaan huis toe vir daardie bier? Dus: Uiteindelik was die ooreenkoms wat geteken is, ’n kompromis waarmee albei kante kon saamleef. Ek wou eintlik nog meer gesê het, maar die sprekers is slegs 10 minute elk gegee, en ek is kortgeknip. Ek wou nog vertel het hoe die veldtog ’n beskeie bydrae gelewer het tot die ineenstorting van die Sowjetunie en die einde van apartheid, dog die tyd was op. Alles in ag genome, was dit ’n waardevolle byeenkoms.