Tien teen een het jy ook al hierdie waarskuwing gehoor, maar dis natuurlik ’n yslike wolhaarstorie wat al geslagte lank die rondte doen. Die waarheid is dat die duisendpoot se kake heeltemal te swak is om jou vel te deurboor, wat nog te sê dat sy gewaande "gif" jou arme, willose lagspiere met noodlottige gevolge sal prikkel. Wat wel ’n bewese feit is, is dat duisendpote’n nuttige funksie in die natuur kan vervul deur die grond met humus te verryk, soos erdwurms ook doen. En geweet dat hierdie suksesvolle blinkdop-skepseltjies tot sewe jaar lank kan lewe?
Dis die grootste onsin. Duisendpote is plantvretend en daar is geen sprake daarvan dat hulle met betreklik klein kake deur ’n mens se vel sal kan boor nie. Hulle het boonop geen gifkake nie.
Weliswaar het die eerste paar segmente net een paar pote elk, terwyl die segment tweede van agter af geen pote het nie. Die laaste segment word die anale segment genoem; dit is waar die uitwerpsels die liggaam verlaat. Maar ’n mens kan ten minste naastenby bereken hoeveel pote ’n duisendpoot het bloot deur sy ringe te tel en dit met vier te vermenigvuldig.
’n Mens kan jou kwalik indink hoe hierdie skepseltjie dit regkry om met so baie pote te loop. Ek en jy sou immers hopeloos deurmekaar geraak het met soveel ledemate of hoe? Dalk of dalk nie. Loop is mos darem ’n instinktiewe handeling, en die duisendpoot "dink" net so min aan hoe om dit te doen as wat ons eers sou dink voordat ons ons hand van ’n warm stoofplaat af wegruk.
Wanneer ’n mens ’n lopende duisendpoot van die kant af bekyk, is dit duidelik dat sy pote nie almal tegelyk vorentoe beweeg nie. Daar is klompies pote was saam en tegelyk voorwaarts aanskuif—gelyke bewegings wat heel gepas met golwe vergelyk kan word.
Daar is inderdaad ’n duidelik waarnemende, egalige golfbeweging wat aan elke kant van die liggaam skynbaar van agter na voor gaan. Trouens, een kenner vertel grafies dat die pote van duisendpote op dieselfde manier beweeg as die hamers van ’n klavier wanneer jy jou vinger vinnig oor die klawerbord trek—met dié verskil dat elke poot ’n treetjie vorentoe neergesit word.
DIE kop van die duisendpoot is, soos dié van ’n insek, nie met die borsstuk verenig nie. Die liggaam is in twee dele verdeel, te wete die kop en die gesegmenteerde romp.
Aan die kop is ’n bolip, ’n paar getande kake en ’n groot plaat wat die bodem van die mond vorm. Ook twee kort voelhorings pryk aan die kop—die vernaamste sintuiglike organe van hierdie diertjie. Hiermee betas die duisendpoot sy omgewing asook sy kos.
In dié opsig vervul hulle ’n nuttige funksie deur, soos erdwurms, vrugbare humus en teelaarde in die vorm van uitwerpsels tot die grondbodem by te dra.
En praat van sindelik! Telkens is hulle maar weer besig om hulself te reinig. Die voelhorings en pote word netjies deur die mond geryg om dit met speeksel skoon te was. Amper soos ’n kat wat homself gedurig skoonlek. Dit is moontlik dat hierdie spoeg selfs ’n ontsmettingsfunksie het deur skadelike bakterieë en swamme te dood wat die duisendpoot in sy omswerwinge op die lyf geloop het.
Weens die betreklike slakkegang waarmee die duisendpoot beweeg, kan hy nie vir sy roofvyande weghardloop nie, maar om te vergoed is hy met ’n paar ander nuttige verdedigingsmeganismes toegerus.
Op die koop toe is daar by die meeste duisendpote ’n piepklein gaatjie naby die agterrand van byna al die rompsegmente, waardeur hulle ’n baie onaangename vloeistof kan uitskei. Hierdie uitskeiding, hidrosiaansuur, word deur stinkkliere verskaf en ruik werklik waglik. Dit kan die mens se vingers vlek en brand erg as dit in die mond of oë van ’n roofvyand beland.
BAIE van ons ken die toneel van groot duisendpote wat die wêreld vol ronddwaal nadat dit goed gereën het. Nou is hulle in hul element, want die wêreld is vogtig en klam.
Al is hulle ook in die gewone gang van sake geswore kluisenaars, kan die mannetjies en wyfies hulle nou selfs ’n paar uur se samesyn veroorloof vir die paringsdaad. Die bruidegom krul hom om sy bruid en hou haar met sy voorpote vas. Bevrugting vind binne die wyfie se liggaam plaas.
Ná die paring gaan elk weer sy en haar eie gang. Die verwagtende mammatjie soek nou ’n plekkie om stoksielalleen nes te maak en die voortbestaan van haar spesie te verseker deur eiers te lê.
Verskeie honderde piepklein eiertjies, elk omtrent so groot as ’n speldekop, word op ’n slag deur die wyfie voortgebring, maar nie sommerso onbeskermd nie. Die wyfies van baie soorte maak naamlik kapsels of nessies waarin hulle hul eiertjies deponeer. Hierdie eierkapsels word in die reël van klam grond of klei gemaak wat eers deur die duisendpootwyfie gevreet en toe weer uitgeskei is.
Twee eiertjies word op een slag in die klein bakkie gelê, waarna die kante van die bakkie eers hoër gemaak en nog meer klei bygevoeg word voordat sy nogmaals twee eiertjies lê. Wanneer die eiertjies in die eierkapsel voltallig is, is die nessie naastenby koepelvormig en is daar ’n gaatjie bo in, waardeur lug kan inkom.
BO: Die lewensiklus van die duisendpoot soos in die artikel hiernaas beskryf—met voorstellings van die eier, eierkapsel, kleintjie en volwasse duisendpoot. By a is ’n effense vergroting van die eiertjie, wat in werklikheid weinig groter as ’n speld se kop is, indien enigsins. By b1 sien ons die eierkapseltjie van voor, by b2 van die kant en by b3 van agter. Die klein diertjie by c is ’n pas uitgebroeide klein duisendpootjie. Die kleintjies van alle duisendpote lyk baie na insekte en het aanvanklik slegs ses pootjies. Ná elke vervelling word hulle groter en ontwikkel ál meer pootjies en liggaamsegmente. Uiteindelik is hulle volwasse—soos by d.
Sekere Suid-Afrikaanse soorte maak egter nie kleikapsels nie, maar maak hol plekkies in verrotte hout waarin hulle hul eiertjies lê. Sommige duisendpoot-soorte omhul hulle eiertjies met voedselstowwe wat uit ’n pap van fyngekoude blare of hout bestaan en wat deur die kleintjies gevreet word nadat hulle uitgebroei het. Soos die misballetjie van die miskruier is hierdie omhulsel nie net ’n bron van kos vir die kleintjie nie, maar dit beskerm hom ook.
WANNEER ’n duisendpootjie sy opwagting uit die eier maak, lyk hy baie soos ’n klein insekkie. Trouens, as jy nie weet waarna jy kyk nie, sal so nooit as te nimmer besef dat hierdie goggatjie ’n duisendpoot in wording is nie. Hy het dan net drie pare pootjies, presies soos ’n insek.
In die reël vreet so ’n klein goggabie glad nie. En gou-gou begin hy vervel en ná elke vervelling het die kleintjie meer pootjies en meer rompsegmente. Hy raak aktiewer, ontwikkel ’n lus vir kos en begin vreet. Hierna is die groei nie meer heeltemal so vinnig nie, maar hy vervel steeds gereeld van tyd tot tyd.
Interessant genoeg hou die vervelling ook nie op nadat die duisendpoot volwasse geraak het nie, en selfs in sy ryper jare sal hy af en toe nog sy ou harnas afskud om met ’n blinkvars een te pronk.
Blink van dop en aanskoulik, baiemaal nuttig (al is daar ook die skadelikes wat byvoorbeeld knolgroente soos aartappels kan verrinneweer)—die duisendpoot het wyd en syd ’n stewige vasstrapplek in die ekologie gekry en skop vas met al die baie pote tot sy beskikking.
Ja-nee, hier is nou werklik ’n diertjie duisend… suksesvol, stewig op sy pote en glad nie in sy dop gekruip nie!
REGS: En dié? ’n Mens sou hierdie veelpoot maklik vir ’n nabye familielid van die duisendpoot kon aansien, of dan ten minste van die honderdpoot of oorkruiper. Maar hy is glad nie eens ’n landdier nie. Hy is êrens in die see afgeneem en word ’n skaalwurm genoem.