Psigoanalitiese literatuurbeskouings gaan uit van die standpunt dat die dissipline van psigoanalise verhelderend en informatief kan funksioneer in die bestudering van die literatuur – dat die psigoanalise m.a.w. die sleutel kan verskaf tot 'n ingeligte interpretasie van literêre tekste. Die verhouding tussen die psigoanalise en literatuur is nie enkelvoudig nie, maar word gekenmerk deur verskillende fases en afsonderlike modelle. Bal (1984: 288) onderskei bv. in die ontwikkeling vanaf 'n klassiek-Freudiaanse fase tot 'n POST-STRUKTURALISTIESE Lacaniaanse instelling, modelle soos 'n analogiese, 'n spesifiserende, 'n mediese en 'n HERMENEUTIESE vir die verhouding tussen die psigoanalitiese dissipline en literêre objek. (Vgl. POST-FREUDIAANSE PSIGOANALISE EN LITERATUUR.)
'n Volgende variant van die analogiese model is die mediese model, waar die informasierelasie omgedraai word: die psigoanalise is nie soseer die informant nie maar wel die geinformeerde dissipline. Met ander woorde: die literêre teks word gebruik as 'n dokument vir psigoanaliste. Indien die probleem van die kloof tussen onbewuste diskoers en geskrewe tekste uitgeskakel kan word, kan die manier waarop die literatuur inligting oor die psigoanalise kan verskaf, interessant wees. Hierdie model word egter problematies wanneer psigokritici probeer aantoon dat 'n bepaalde skrywer, karakter of selfs teks bepaalde psigiese afwykinge toon; die literêre kritikus probeer om 'n so volledig moontlike beeld van 'n bepaalde afwyking te skets m.b.v. gegewens wat uit die teks verkry word. Die hoofbeswaar teen hierdie model is dat 'n samehangende mediese gevallestudie op 'n arbitrêre manier opgebou word uit uiteenlopende en gedetailleerde kenmerke sonder om hulle relevansie in die oorkoepelende literêre studieobjek te bepaal. Dit is bv. teoreties moontlik om 'n sa­mehangende beeld van 'n neurose op te bou uit los drade en willekeurig gekose woorde. Weens hierdie lukraak aard van die gegewens is die mediese model irrelevant vir die literatuurstudie.
Die psigoanalise kan 'n bydrae lewer tot die verstaan van die literatuur en die kunste, omdat dieselfde meganismes wat bepalend is vir normale en abnormale gedrag ook volgens Freud 'n rol speel in estetiese aktiwiteite. In hierdie verband is Freud se teorie van die onbewuste en die maniere waarop dit die produksie en resepsie of ervaring van die kunste kan beïnvloed van deurslaggewende belang vir 'n begrip van die psigoanalitiese benaderings tot die literatuur. Die basiese konsepte van die Freudiaanse psigoanalitiese teorie kan kortliks beskryf word in terme van psigiese modelle, die konsep onderdrukking, die rol van seksuele instinkte of drifte en verskynsels van oordrag.
Psigiese modelle – die menslike gees word vanuit drie gesigspunte bestudeer: die "dinamiese", die "ekonomiese" en die "topografiese", en in al drie hierdie gesigspunte word die bepalende rol wat die liggaamlike behoeftes speel in die konstituering van die onbewuste, belig. In die dinamiese uitgangspunt beklemtoon Freud die wisselwerking van kragte in die gees – 'n wisselwerking en botsing wat ontwikkel wanneer die instinktiewe dryfkragte van die liggaam in aanraking kom met die eise van die eksterne werklikheid. Die bewussyn ontwikkel uit die liggaam, en liggaamlike behoeftes. is op hulle beurt onafskeidbaar verbind aan gevoelens van plesier of genot en pyn. Vanuit 'n ekonomiese perspektief gesien, word plesier of genot aangepas by die eise van die realiteit, sodat die liggaam moet leer om genot uit te stel ten einde te kan voldoen aan sosiale eise. In die topografiese uitgangs­punt word die gees eerstens beskryf as bestaande uit drie subsisteme, nl. die bewuste, die voorbewuste (preconscious) en die onbewuste. Bewustheid word gelykgestel aan die vermoë om die eksterne werklikheid waar te neem en te orden; die voorbewuste bevat elemente van die ervaring wat gemaklik tot die bewuste vlak opgeroep kan word; die onbewuste bestaan uit alles wat uit die bewuste en voorbewuste geweer is. In 'n tweede weergawe van die topografiese uitgangspunt val die gees in die volgende dele uiteen: die id, wat verwys na die instinktiewe drifte voortspruitende uit die behoeftes van die liggaam; die ego, wat uit die id ontwikkel en wat die drifte reguleer en opponeer; en die superego, wat die ouerlike en sosiale invloede op die drifte verteenwoordig.
Freud se teorie van die instinktiewe drifte (Dts.: Trieben; Eng.: drives) was dwarsdeur sy werk dualisties, deurdat twee verskillende drifte altyd teenoor mekaar gestel word, soos bv. ge­sien kan word uit die opposisie tussen seksuele en selfbehoudende drifte in sy vroeëre teorie. Die wisselwerking tussen enersyds die Oidipuskompleks (wat die biologiese begeerte van die kind verteenwoordig) en andersyds die kastrasiekompleks (wat dui op sy ervaring van outoriteit) illustreer nie net die botsing tussen seksuele drange en selfbehoudende kragte nie, maar tipeer ook die kind se ontwikkeling tot volwasse seksualiteit. Vir 'n bereiking van sy seksuele identiteit is die kind se verhouding met sy ouers van kritieke belang. Die probleme begin by die kind se volkome afhanklikheid van sy moeder as 'n suigeling en ook gedurende sy vormingsjare. In 'n verduideliking van die Oidipuskompleks stel Freud dat dit onvermydelik is dat 'n seuntjie sy vader sal sien as 'n mededinger om die liefde van sy moeder en dat hy daarom fantasieë sal koester oor die doodmaak van sy vader en die besit van sy moeder. 'n Oorwinning oor die Oidi­puskompleks word bereik deur die seun se vrees vir kastrasie, wat hom uiteindelik daartoe lei om met sy vader te identifiseer en aldus sy biologiese seksualiteit te versoen met sy sosiale rol.
Drome ontstaan volgens Freud weens die druk van 'n onbewuste impuls of begeerte wat nie in 'n wakende toestand vervul is nie. Selfs in die droom word die onderdrukte gedagtes egter nie presies weergegee nie, maar verander – die droomwerking transformeer die latente verbode droomgedagtes tot werklike of gemanifesteerde droomstories wat deur die dromer onthou word. Hierdie werking van die droom word deur Freud die taal van begeerte genoem en word gekenmerk deur meganismes soos verdigting (condensation) en verplasing (of verskuiwing, displace­ment) wat ook in literêre werke baie voorkom.
Soos reeds hierbo gesien, neem die *Oidipuskompleks 'n sentrale plek in Freud se teorie oor die onbewuste in. 'n Antieke literêre TRAGEDIE, Sophokles se Oidipus Rex en die mite waarom die dramatiese gebeure gebou is, funksioneer dus vir Freud as 'n middel tot die ontdekking van bepaalde psigiese prosesse in die seksuele ontwikkeling van kinders, en gevolglik tot die verklaring van sekere tipes neurotiese gedrag by volwassenes. Alhoewel Oidipus Rex vir Freud 'n bron vir psigoanalitiese teorie was, het hyself nooit die Sophokles-drama geanaliseer nie, maar slegs die basiese gegewens van die mitiese verhaal gebruik om in ander literêre tekste die onbewuste dryfvere agter die optrede van skrywers en karakters te verklaar. In Shakespeare se Hamlet sou die leser normaalweg van die held verwag dat hy hom sonder versuim op die moordenaar van sy vader (sy oom Claudius) sou wreek en self koning word. Hamlet se onverklaarbare besluiteloosheid en uitstel om te doen wat almal van hom verwag, word deur Freud toegeskryf aan sy Oidipuskompleks. Claudius, deurdat hy Hamlet se vader vermoor en met sy moeder getrou het, het in werklikheid Hamlet se onbewuste begeerte vervul. Hamlet kan Claudius gevolglik nie doodmaak nie, omdat dit sou neerkom op selfvernietiging. In hierdie Freudiaanse analise van Hamlet word psigoanalitiese inligting dus gebruik om 'n deurslaggewende aspek van die dramatiese handeling te verklaar; die Oidipuskompleks funksioneer as 'n middel tot die interpretasie van literêre tekste. Hierdie Freudiaanse lesing van Hamlet het talle psigoanalitiese interpretasies van Shakespeare se dramas tot gevolg gehad waarin psigiese afwykings by sowel Shakespeare as die karakters in sy dramas uitgewys is.
Ook die beswaar dat Hamlet nie 'n mens van vlees en bloed is nie maar 'n taalskepping in 'n literêre werk, is volgens Verhoeff (1984) problematies. Alhoewel dit waar is dat Hamlet 'n fiksionele karakter in 'n drama is, is dit terselfdertyd so dat 'n toneelstuk nie slegs 'n outonome bestaan het nie maar ook geskryf is vir toeskouers. Die effek van suiwering wat deur katarsis in 'n tragedie teweeggebring word, vereis egter 'n element van identifikasie met die tragiese held, wat dan inhou dat daar ten minste bepaalde ooreenkomste tussen literêre karakters en werklike mense sal moet wees: "It is ... impossible to identify oneself with an abstract structure or with elements of this structure; the process of identification involves real human beings ..." (Verhoeff, 1984: 262). 'n Psigoanalitiese interpretasie van literêre tekste kan volgens die bostaande beredenering sowel vanuit die literêre teks as vanuit die leser se ervaring daarvan geregverdig word. Hierdie genuanseerde opvatting van die waarde van die psigoanalise vir literêre interpretasie reflekteer latere ontwikkelinge in psigoanalitiese benaderings; dit antisipeer die aksentverskuiwing vanaf 'n Freudiaanse konsentrasie op die psige van die skrywer en karakter tot 'n Lacaniaanse fokus op die aandeel van die leser in die ontsluiting van betekenis in die teks. (Vgl. POST-FREUDIAANSE PSIGOANALISE EN LITERATUUR.)
Verhoeff toon trouens aan dat 'n psigoanalitiese interpretasie nie beperk hoef te word tot die psige van die held soos in 'n klassieke Freudiaanse benadering nie. Literêre elemente word ook gedek deurdat die posisie van die toeskouers, die duplisering van karakters en dramatiese situasies en die tematiese struktuur van die hele drama betrek word. In Hamlet vind duplisering van karakters en dramatiese situasies in die eerste plek plaas deurdat daar 'n toneelstuk binne 'n toneelstuk voorkom wanneer Hamlet die moord op sy vader laat opvoer met die hooffigure in die eintlike drama as toeskouers: Hamlet se oom Claudius, die huidige koning en moordenaar van sy vader, Hamlet se moeder en Hamlet self beleef die omstandighede rondom die moord en identifiseer hulle met die onderskeie karakters volgens hulle eie rolle in die drama. Duplisering vind egter ook plaas binne die Oidipale driehoek wat 'n abstrakte struktuur is en daarom nie gebonde is aan konkrete karakters in enige drama nie.
Die bg. dupliserings is die resultaat van die twee psigoanalitiese meganismes van verplasing en verdigting. Die meganisme van verplasing word geïllustreer deur Hamlet se projeksie van sy eie skuld – sy onbewuste begeerte om sy vader te dood en met sy moeder te trou – op sy oom Claudius wat Hamlet se onbewuste begeerte werklik uitgevoer het. 'n Voorbeeld van verdigting word gevind in die posisie van die vader in die Oidipale driehoek, waar sowel Hamlet se eie vader as sy oom die rol van vader vertolk.
Verhoeff (1984) se uitbreiding van Freudiaanse beginsels om ook strukturele aspekte van die teks en leserreaksies in te sluit (vgl. LESERROL), is verteenwoordigend van 'n latere genuanseerder gebruik van die psigoanalise as 'n interpretatiewe meganisme by die bestudering van die literatuur. Die tipiese klassieke Freu­diaanse psigokritiek is gebaseer op die opvatting dat 'n kunswerk die geheime beliggaming van die outeur se onbewuste begeerte is. Die literêre werk word verbind aan die outeur se psige, wat o.m. bestudeer word via 'n analise van sy vroegste jeugervarings, die karakters in sy boeke of ook deur die nagaan van "tipiese simbole" (vulgêre Freudianisme). 'n Voorbeeld van hierdie tipe klassieke psigokritiek word gevind in Bonaparte (1949) se studie van Edgar Allan Poe. Op grond van gebeure uit Poe se kinderjare – veral die vroeë dood van sy moeder aan tering — sien Bonaparte die vrouekarakters in Poe se verhale as prototipes van sy sieklike moeder. Weens Poe se fiksering op sy moeder (Oidipuskompleks) wend hy hom nooit werklik tot ander vroue nie maar bly ewig getrou aan sy moeder en ontwikkel bowendien in 'n nekrofilis, aangesien lyke volgens haar vir hom 'n erotiese aantrekkingskrag het. Poe se onderdrukte begeerte na sy moeder word dus deur die meganisme van verplasing geprojekteer op die karakters in sy verhale.