Is dit waar dat mens ophou lewe wanneer jy nie meer kan praat nie? Ek wens ek kon jou dit nadoen. In skrywe was jy altyd bondig: toe jy my breedsprakighede moes vertaal het jy op meesterlike wyse geïllustreer hoe mens met minder woorde oor die weg kan kom. Ek het ook probeer, maar my minder is nie altyd meer nie, en jy weet mos ek kan myself nie help nie. Vandat jy weg is praat en praat ek met jou, so asof ek jou dood wil praat. Terwyl ek wat sou wil gee om jou dood wég te kan praat.
Ek wil voorgee jy sou wil weet wat hier aangaan waar daar niks aangaan nie sedert jy die hasepad gekies het. Daar is niks om op terug te val nie, my ou maat. Hier en daar soms die opflikkering van ‘n sinnelose te ver gaan wat nou moet instaan vir die vorige ‘normaal’, en dan word dit ook geblus in vloede van selfvernietiging. En ons word stadiger figure in groepies van drie of vier wat deur mensverlate of mensvernielde landskappe dwaal op soek na gode of na kos. Ons sal van voor-af moet leer lewe. Dit gaan ons nie baat om enigiets te onthou van vroeër nie. Die dooies is nie dood nie. En die lewendes – jy wat miskien hier lees wat ek elders en binne ‘n ander tyd moeisaam skrywe – vir wie? vir wat? – lewe lankal nie meer nie. Ons speel die leë gebare ritualisties uit met rukke en stote, al is dit slegs in die verbeelde interaksie wat soos asemhaling is: jy wie ek my verbeel, en verbeel dat jy lees, en ek wat my verbeel die gedagtes bly beweeg, die hart klop nog, die vlerke sal aanhou tril terwyl die hand heen en weer loop oor die landskap wat soos papier is om te soek na spore van lewe of tekens waar wat gelewe het versaak is. En dat ons nog sou weet wat dit beteken om ons te skaam.
Want dit sal wees waartoe ons immer soekende spesie, so tragies misluk in ons gewaande ‘menslikheid’, gekom het : by die verbreking van die laaste taboe – dat ons weet dis nie meer nodig, en in ieder geval nie sou weet hoé om die dooie en lewende lyk te bedek nie.
Miskien dan juis dit: dat die aaneenskakeling van momente, die oorgange van ‘n verlede na sy hede, miskien die besinging van die momentele omhede, die enigste monument is wat ons kan oprig vir jou.
Dan weet ons ook die reis was nie om enigiets te ontdek nie – hoe sou ‘n landskap ooit ‘ontdek’ kon word? – en ook nie om nuwe waarhede te maak staan nie. Maar om dit wat nog altyd hier was na te gaan soos mens ‘n horlosie nagaan vir die tyd in jouself. En daardie tyd sal vir altyd gaan. Al is dit net ‘n bietjie verder. Ook al is die ‘jouself’ wat die ervaring gaan vergeet om dit opnuut te belewe – oplaas die finale na-gaan van daardie jy of ek wat slegs bewuswording is, en, as dit nie anders kan nie, ‘n konstruk – aan die Grootvergeet toevertrou.
Ons lewe asof ons siek is. Die wakkerword was swaar. Soos dié van iemand wat nie asem kan kry nie. Ek het gaan kyk na die boodskappe in die bobbejaanspieëltjie – daardie organiese verlengstuk van ons interaksie, die dwelmmiddel en kougom vir die bewussyn. Dit gee mens die illusie dat jy nog lewe terwyl ons eintlik al dood is.
Anne-Ghrett het drie keer probeer bel in die nag terwyl ons in die agterste kamer die dooimensslaap geslaap het. ‘n Dag of wat vantevore het ons nog nuus van haar gehad, jy sou jou kragte herwin, wou opstaan uit die hospitaalbed om huis toe te gaan – ’’kom, kom,’’ het jy deur die plastiekpyp in jou gorrel probeer artikuleer, jy wou kerriekos by die huis gaan kook, al die bestanddele was tog daar. Jy kon slegs met moeite praat – maar dit was nie ‘n doodsroggel nie. ’’Nee,’’ het Grietjie geantwoord na ‘n lang stilte toe ek vra. ’’Nee, ons is nog nie daar nie… Die hospitaal is so netjies skoon, daar is so baie lig,’’ het sy herhaal asof sy haarself wou beskerm teen die ondenkbare. En daar was hoop dat jy beter sou word.
Maar jy het reeds jou hart by die huis gelos met die verskoning van vergeetagtigheid, die kluitjie in die riet, waarskynlik iewers tussen jou boeke in die studeerkamer bo-aan die steil trap wat te moeilik geword het om uit te klim.
Ampie, broer – soos die haan-stér het jy weggeglip agter die donker homp van Groenberg nog voor die dag ons hartseer kon erken in ‘n hand vol vere. Ons weet hoe draai die uitspansel bo ons, so ver en so digby. Het jy oop-oog in die nag daarna lê en kyk om die tekste te lees en die metafore af te lag wanneer die vuurtjie suutjies brand en vonke teen die hemel knetter? Sien? Nou is dit van begin tot einder helder omdat die donker alles omvat, omdat die donker jou van ons weggevat het. Daar kan geen onderskeid meer wees nie : jy is weg en nou oral aanwesig. Daar is hiér.
Die pyn is ons s’n. Daar is geen Ampie om oor te treur nie. Dit is wat jou dood soos ‘n skerp mes in ons drome en skrywe kom lê het, en ek weet ek is bang om daardie mes met die snykant teen die lippe te hou : die verganklikheid, die brewwe moment van lewe, en dan die niks-meer. Wanneer ons voor jou afwesigheid buig, Ampie, is dit ook voor die aanvaarding dat elke ‘ek’ die ander is.
Maar eers moes daar die onthegting wees. Ons het onder in die vallei gaan eet saam met die langpad lorriedrywers. Ek het dronk geword en toe terug bult-op geloop met my dronkverriet terwyl ek met jou praat. Die nuus van jou afsterwe, die stilte, was nou swaarder as ‘n doodgebore droom in my buik. Maar ek het op my eentjie probeer dans, die landskappe vir jou probeer identifiseer. Het jy die silwer lig in die wolke gesien?
Die herfs voel nog nie na jaareinde nie. Is dit die verpligtende binding van smoellappies wat ons so doof maak vir omvorming? Die laatvrugte is ryp maar niemand gaan meer mark toe nie. Mens weet nie wat lekkerder ruik – die werf of die kliphuis nie. Jy was al hier by ons op Voëlplaas, onthou jy nog? Dit moes daardie tyd toe jy in Duitsland klas gegee het wees. Later die middag het ons van die nuwe wyn gaan aankoop in die kelder teen die hang van die berg om die vate tuis vol te maak vir die donker maande en jare wat kom, dat dit ryp en goudkleurig mag word soos herfs – ‘n versnit, grotendeels van die garnatx druif, ‘n kultivar hier in die Emporda-streek. Die Katalane is trots op hulle wyne, veral dié uit die Priorat. Ek kon nie vir ons twee vriende, Jordi en Lourdes, vertel van die wegskeur nie. Hulle sou begrip hê, dis ‘n wêreld dié wat lankal met die dood saamleef, en miskien het hulle dit aangevoel. Jordi, die ruwe bosbouer, was byna teer toe hy my touwys maak oor hoe om na die vate om te sien. Maar hulle kon nie weet van die verskriklike verlies, van jou weggaan nie, en hulle sou nie kon weet dis ‘n land wat in my sterf nie.
En toe al die ander foto’s van en mét jou – jy jonk, middeljarig, saam met ons op Gorée met jou Zapata snor, oud maar stewig geanker in die onomstootlikheid dat dit miskien ‘n baastid is om méns te wees maar ‘n hond kry nie eers ‘n bietjie wyn nie. Ewig jonk. Ek weet ek is kwaad omdat jy skielik haastig geword het om oor te gaan – na wat? waar? na watter stryd? Om opgewonde te raak oor nuwe digters waar woord en taal ‘n eie lewe het?
Was dit so vreeslik om mens te wees? Ons kyk terug op wat onherwinbaar is in ‘n waas van nostalgie en dis goed om so te verlang na wie nooit weer terugkom nie. Dit verseker die voortbestaan van die spesie: ons weet nie wat die alternatief sou wees nie. Ons is, sover ons weet en gekom het as swerwers, ‘n eenmalige lewensvorm. Vandat ons op die agterpote regop gekom het wou ons weet wat agter die hemellyn lê, en moes ons onthou wat agter ons verdwyn. Ook reeds net om die rede vir voortbestaan aan die lewe te hou. Dis ons heentoe en ons vandaan en tussen die twee het ons geleer van die nêrens en die niet. Dit help ons niks. Ons projekteer en bou lugkastele vorentoe en ont-hou waaraan ons niks kan verander nie – behalwe dat ons dit ook anders maak in die onthou. En toe word ons ons bewus van ‘n syn, van ‘n innerlike ruimte, dat ons onsself en die kontoere van die wêreld verbeel, die ritme van lewe en dood, die droom, die afgryslike van goed en kwaad, die ewigheid van ‘n enkele lewe, die doodmaak vir ‘n appel en ‘n ei veral as dit die ander se eie is, die liefde, die skoonheid van ontluiking en verlies, die afstand en die eenwees, die onderdrukking en die bevryding, die een-saamheid (ek skryf dit met ‘n koppelteken) en die gedeelde medeskaplikeid, die vrees en die geborgenheid.
Hoe sal ons weet van gisters as dit nie was vir hierdie bastermoeder van ons nie? Dis tog ons oopmaak vir ‘n moontlike vorentoe! Dis net die hede wat so neuk : die ontkenning van hulle wat van geen verlede of toekoms weet en wil weghardloop van ons gesamentlike aandadigheid, dié wat te fênsie geword het vir hulle eie fênbelts. Om die moedertaal te versaak is om jouself in die rug te steek. Jy kan maar smaail en hoop niemand sien jou verrotte tande raak nie, jy kan maar die vreemdeling se hemp aantrek asof dit jou eie is, maar die wond is daar. Jy sê: ’’Vir wat wil jy nou vir ‘n dooie preek?’’
Die ervaringsruimte van die selfverbystekende behoort tot die menslike bestaan, is die essens van ons uitasem totdat al die woorde gesê is, al dra ons geen kennis daarvan nie. Die afwesigwees van ‘n geliefde mens, vriend of vader of lewensmaat, word ‘n gedeelde ruimte van die hart vir ons wat agterbly. En niks meer nie. Ons praat almal met jou asof jy nog lewe, nog kan opvang, en ons sou kon troos. Wat ‘n vreemde lewende oorgang : jy is nie meer hier nie, ons probeer onsself moed en aanvaarding inpraat, en tog is jy nie heeltemal weg nie. Iets wat nie net jy en joune is nie kleef aan ons sonder dat ons dit eksklusief ons s’n kan maak. Dis waar, my Kleinboet – jy het dit dikwels aan my uitgewys : teen die tyd dat ek aan die einde van ‘n frase kom, langs die allemensbesit kronkelpad van die lewensreis, is alle betekenis daarmee heen. En dan is dit die mens se tyd om stil te word.
Hierdie eeu van uitspattige verryking toe die vernederde armes die klippe moes wees waaruit bloed getap word wat in olie sou verander, en ten spyte van die verslawing aan bobbejaanspieël kommunikasieverblinding, ’’let them eat shit in the belief it is cake,’’ is die eeu van verbanning. En tog, jy wou nie die belofte van die groot profeet Marx – soos teenoor profyt – laat vaar nie : dat die vervanging van die skuilte of die geborgenheid van ‘n tuiste, ‘n Boland, nie slegs ons name soos geskryf in die stof en die as sal wees nie, maar ons kollektiewe bewuswordende aanwesigheid in die geskiedenis, sodat ons weer in die hart van die werklike kan vertoef. Tot in lengte van dae. In die hartjie van verbeelding. Mag dit dan hierdie keer ‘n etiese verbeelding wees, soos jy dit wou hê.
Jy moet ons laat gaan, Ampie. Dis laat. Nag vir nag, brok vir brok, asem vir asem moes dit uit, hoe gebrekkig dit ook mag wees, om die leemte te kan vul. Ook om die ritme van die dans met die ewige neer te lê. Ons troos ons aan jou dood omdat jou lewe wat jy aan ander opgedra het so mooi en so kosbaar was.
Ons gaan dood in die nou en die hier, gedig vir gedig. Wat ook ons offer is aan die volheid van lewe, klein kewers, enklawes van die lig. Hoe weeg mens die gewig van ‘n gesig behalwe in gedigte?