Is die Westerse demokrasie dan uitgedien?(Argieffoto) Die stand van die demokrasie wêreldwyd – en in Suid-Afrika – is onder druk. Pas weer het pres. Wladimir Poetin van Rusland die Westerse liberalisme (en daarmee eintlik saam die hele Westerse demokrasie) “verouder” genoem. ’n Deel van die bedreiging vir die demokrasie kom inderdaad van buite, veral van Rusland en China. Maar die Westerse demokrasie moet ook hand in eie boesem kan steek en homself eerlik bekyk. Deel van die kern van die demokrasie is dat dit ’n meganisme skep om verskille só te bestuur dat dit nie handuit ruk nie. Verskille in enige samelewing (veral in ’n intens verdeelde land soos Suid-Afrika) is natuurlik. Mense is geneig om hul politieke oortuigings deur die prisma van hul eie ekonomiese en kulturele belange te beskou. Dié verskille is nie net natúúrlik nie; dis ook wénslik. Die enigste manier waarop jy kan sorg dat almal dieselfde dink, is om dit af te dwing – en dan bevind jy jou blitsvinnig in Poetin se Rusland, Xi Jinping se China, Adolf Hitler se Duitsland, of selfs Robert Mugabe se Zimbabwe. Ook diegene wat skepties is oor die toekoms van die demokrasie in Afrika, wil nie onder ’n diktatuur leef nie. (Dit val my altyd op dat mense byvoorbeeld vryheid van spraak vir ánder wil beperk, maar self die vrugte daarvan wil bly pluk.) In ’n demokrasie sal mense noodwendig verskil. Die een standpunt word naas die ander op die oop markplein van idees te koop aangebied, en almal is vry om self te kies. Maar dan moet almal wel toegang tot die markplein hê. Dan moet jy nie gaan skreeu dat X se idees só verkeerd is dat hy ’n vyand van die volk is en dat hy dus geen reg het om op die markplein te kom nie. Die punt is dat ’n sekere polarisasie goed is. Maar daar kom ’n – toegegee, onduidelike – punt waar die polarisasie só groot word dat dit die demokrasie beskadig. Dis interessant om die verskil tussen die Europese vasteland en die Angel-Saksiese wêreld te bekyk. In Europa maak die politieke stelsels dit feitlik onmoontlik dat één party ooit ’n volstrekte meerderheid in die parlement kry. Koalisies is byna altyd aan die orde van die dag. Dit beteken dat die felheid waarmee partye mekaar tydens verkiesingsveldtogte bestry, nie te groot moet wees nie. Straks moet hulle saam in ’n koalisie gaan regeer, wat beteken dat hulle mekaar minstens op hooflyne moet kan vind. As die polarisasie te groot is, kan ’n land dus onregeerbaar word. In Brittanje gebeur dit slegs by wyse van uitsondering dat koalisies nodig word; meestal is dit óf die Konserwatiewe óf die Arbeidersparty wat alleen regeer. Maar omdat die kiesers hulle dikwels afwissel en hulle slegs tydelik aan die bewind is, kan hulle hul stempel slegs in beperkte mate op die samelewing afdruk. Tog, die feit dat die Britse politiek deur twee groot partye oorheers word, bevorder polarisasie. En daarmee (soos die Brexit-debakel wys) kan die demokrasie mettertyd beskadig word. Amerika het sy eie manier van dinge doen. Die skrywers van die grondwet (1787) het met opset ’n struktuur gekies wat samewerking beloon en die straf vir polarisasie vergroot. In teenstelling met die meeste ander demokrasieë is die drie regeringsmagte in Washington – die wetgewende, uitvoerende en regterlike mag – gelyk in status. Die verkiesings vir die huis van verteenwoordigers, die senaat en die president vind apart plaas, wat dikwels ’n situasie meebring dat die een in die hande van die een party en ’n ander in die hande van ’n ander party is. Tans word die presidensie byvoorbeeld deur ’n Republikein (Donald Trump) beklee, in die senaat het die Republikeine ’n klein meerderheid, maar die huis word deur Demokrate oorheers. ’n Dergelike situasie is skering en inslag; geen uitsondering nie. Daarnaas hou die regterlike mag toesig oor die ander twee magte om te sorg dat hulle nie die bevoegdhede wat die grondwet aan hulle toestaan, oorskry nie. Dié struktuur moedig dus partye aan om saam te werk. As ’n president iets gedoen wil kry, maar een of albei huise van die kongres is in die ander party se hande, moet hy sy trots in sy sak steek en kompromisse aangaan. In die kongres is dit ook so: As die volksverteenwoordigers iets wil regkry, moet hulle saamwerk met die ander party. Die probleem in talle demokrasieë is dat die polarisasie te groot geraak het. In te veel lande word diegene aan die ander kant as vyande, selfs as verraaiers, gesien, pleks van mense wat bloot anders oor sake dink en wat trouens gerégtig is om anders te dink. In ’n land soos Suid-Afrika, waar ’n diep etniese en welvaartskloof deur die middel van die bevolking loop, is die probleem des te groter. Ek is nie polities korrek nie as ek die nugtere feit stel dat apartheid die menswaardigheid van die grootste deel van die bevolking ontken en intens beledig het. As historikus kan ek die ontstaan en ontwikkeling van die beleid onemosioneel rasionaliseer. Ek moet ewe onemosioneel die negatiewe gevolge vir die huidige Suid-Afrika analiseer. Dié situasie, wat al klaar uiters moeilik is, word verder vererger deur onverantwoordelike politici soos Ace Magashule en Julius Malema, wat net in stemmewins op kort termyn belangstel en geen oog vir die breër landsbelang het nie. Dit word ook gekompliseer deur die skrikwekkende voorkoms van korrupsie en staatskaping (wat steeds voortduur), die ANC se ongelooflike onbekwaamheid en die grootskaalse voorkoms van misdaad. Dit alles maak ’n mens skoon moedeloos oor die oorlewing van die demokrasie in ons land. Tog kan ’n mens nie jou skouers ophaal en in ’n hoekie gaan sit nie. Jy kan ook nie in ’n woedende geskel bly vassteek of ’n volstrek onrealistiese ideaal van ’n lelieblank Afrikaner-volkstaat bly najaag nie. Die Nederlanders het ’n mooi spreekwoord: Jy roei met die spane wat jy het. Uiteindelik, as jy al jou woede uitgeskreeu het, sit jy steeds met dieselfde spane. Daardie spane is onsself. Al klink dit ook hoe moeilik, sal ons buite-om die staat moet werk om tog ’n toekoms uit te kerf. En teen daardie agtergrond sal organisasies in die burgerlike samelewing, soos Solidariteit, ’n sentrale rol speel.