Te min veeartse stuur af op krisisOp kort termyn moet Suid-Afrika bemarkbaar gemaak word sodat meer veeartse hier kan en wil kom werk. Een manier is om die beroep weer op die lys van skaars vaardighede te plaas. (Argieffoto: pixabay) Suid-Afrika se toenemende tekort aan veeartse – sonder behoorlike regeringsingryping – stuur af op ŉ krisis. Veral uit ŉ voedselveiligheid- en dierewelsynsoogpunt. Die Suid-Afrikaanse Veeartsenyvereniging (SAVA) het onlangs ŉ opname onder sowat 700 geregistreerde veeartse gedoen wat wys sowat die hefte van veeartse jonger as 39 jaar oud, het reeds met die emigrasieproses begin, of oorweeg dit ernstig om te emigreer. Suid-Afrika lei boonop heeltemal te min veeartse jaarliks op om aan die land se behoefte te voldoen. Die departement van binnelandse sake het veeartse in Februarie verlede jaar ook nog van die lys van skaars vaardighede verwyder; ŉ stap wat bydra tot die verergerende tekort aan kundigheid. Gert Steyn, besturende direkteur van SAVA, sê dié besluit maak dit al hoe moeiliker vir buitelandse veeartse om in Suid-Afrika te kom praktiseer. Só lyk getalle Sowat 3 500 veeartse is in Suid-Afrika geregistreer, maar almal praktiseer nie aktief nie, sê Steyn. Die land het sowat 75 miljoen produksiediere (wat beeste, skape, hoenders en bokke insluit), sowat 15 miljoen honde en katte as troeteldiere en nagenoeg 400 000 perde. In getalle beteken dit elke geregistreerde veearts is verantwoordelik vir die welstand van sowat 21 000 produksiediere. Sowat R62 miljard per jaar van die land se BBP word spesifiek aan die dierebedryf gekoppel. Dus: elke veearts is verantwoordelik vir ŉ BBP-bydrae van nagenoeg R17,8 miljoen per jaar. “Hierdie is nie veeartse se salarisse nie,” verduidelik Steyn. “Dit is die waarde wat die veearts tot die ekonomie bydra danksy die diere wat hy of sy diens. “Die regering moet mooi dink of hy bereid is om R18 miljoen per jaar op hierdie manier weg te gooi.” Die opname wys ook hoe moeilik dit is om beskikbare poste vir veeartse te vul en hoe vinnig diegene wat op soek is na werk, ŉ betrekking vind. Sowat tweederdes van poste in landelike gebiede is steeds vakant ŉ jaar nadat dit geadverteer is en 45% van poste in stedelike gebiede is ná ŉ jaar ook steeds vakant. Verseker voedselgehalte Steyn waarsku veeartse is by elke stap van die voedselwaardeketting – meer spesifiek die lewering van veilige diereproteïene – betrokke en dat die waarborg van veilige proteïene eerste in die hek gaan duik as die tekort aan veeartse voortduur. “Jy gaan nie meer seker wees wat jy eet nie. “Dierewelsyn en -gesondheid is ook in die gedrang.” Veeartse verseker gehaltebeheer op alles van plase en voerkrale, tot abattoirs, melkerye en wildboerderye, sê Steyn, en hulle rol strek veel wyer as net die versorging van gepamperlangde skoothonde en geliefde katte. Dit is dan op die platteland – waar die meeste voedsel geproduseer word – waar die tekort aan veeartse die beduidendste is. Steyn sê dié veeartse sukkel veral om tydelike plaasvervangers te vind, of moet byvoorbeeld hul 24-uur-dienste staak omdat daar nie genoeg beskikbare veeartse is om die praktyk volhoubaar te beman nie. Nog ŉ fakulteit? Die Universiteit van Pretoria se fakulteit vir veeartsenykunde word wêreldwyd uiters hoog aangeskryf. (Argieffoto ter illustrasie: UP/Facebook) UP het die enigste fakulteit vir veeartsenykunde in die land (die Onderstepoort-kampus) en uit die 200 studente wat jaarliks die taai keuringsproses slaag, voltooi nagenoeg 150 van hulle, ná ses jaar se studie, jaarliks hul studies. Nagenoeg 10% van dié studente is buitelanders, maar weens die staat se visumvereistes (en gebrek aan poste) voer hulle ŉ opdraande stryd om eindelik hier te praktiseer. SAVA se opname wys die meeste veeartse meen boonop dat Suid-Afrika nie tans genoeg veeartse oplei nie (akademici wat aan die peiling deelgeneem het, het ietwat hiervan verskil) en dat ŉ tweede fakulteit kan help om die tekort te pak. Onderstepoort het wêreldwyd ŉ uitstekende reputasie en Suid-Afrikaanse veeartse is uiters gesog en word wêreldwyd opgeraap. Steyn sê die meningspeiling het gewys daar bestaan vrese dat ŉ tweede fakulteit dalk nie dieselfde aansien as sy eweknie by Onderstepoort sal geniet nie. Uit die opname het dit ook geblyk daar is heelwat kommer oor die beskikbaarheid van voldoende akademiese personeel wat nog ŉ fakulteit sal moet beman. Sou daar voortgegaan word om wél nog ŉ veeartsenykundefakulteit op die been te bring, is dit ŉ proses wat waarskynlik tussen agt en tien jaar sal duur en honderde miljoene rande gaan kos. Pad vorentoe Van die gespesialiseerde toerusting by die Onderstepoort-kampus. (Foto: Verskaf) Steyn sê op kort termyn moet Suid-Afrika bemarkbaar gemaak word sodat meer veeartse hier kan en wil kom werk. Een manier is om die beroep weer op die lys van skaars vaardighede te plaas. “Die verpligte gemeenskapsdiens vir oorsese veeartse moet ook geskrap word,” sê Steyn. “Suid-Afrika is en bly ŉ fantastiese land, veral vir jong veeartse. As hulle selfs net vir ŉ paar jaar hier kom werk, kry Suid-Afrika steeds die voordeel daarvan.” Die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling is vir hierdie plasings verantwoordelik, maar weinig poste vir gemeenskapsdiensjaar-veeartse is beskikbaar – en die jong veeartse kry dus nie hul verpligte diensjaar gedoen nie. Daar moet ook prakties gewerk word om veeartse – dié wat reeds jare lank werk en dié wat pas afgestudeer het – te behou. Die meeste jong veeartse sit waarskynlik met berge studieskuld wat gedelg moet word. Dit is ook peperduur om ŉ nuwe praktyk op die been te bring – enigiets van R5 miljoen en meer vir net die mees basiese praktyk – terwyl dit net so duur is om ŉ bestaande praktyk te koop, sê Steyn. Instellings soos die Nasionale Ontwikkelingsagentskap kan hier ingryp en veeartse help om praktyke landwyd te open of te bekom. “Die regering gaan ook moet begin luister, sê hy. SAVA het sowat 18 maande gelede met die minister van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling vergader en daar is ooreengekom dat ŉ ministeriële advieskomitee vir veeartsenykunde op die been gebring sal word. Binne dae het die vereniging met die verwysingsraamwerk hiervoor vorendag gekom, maar tot vandag het daar dadels van die plan gekom. “Die regering sal beter met sy belanghebbendes moet begin beraadslaag. Hy sal meer moet doen as om net boksies te tiek.”