As ’n mens die woorde “forensiese linguistiek” hoor, sien ’n mens soms die prentjie van bebrilde taalkundiges wat skelms probeer vastrek. Dit klink amper soos die sexy linguistiese weergawe van CSI. Dit is egter nie die prentjie wat jy moet optower as jy “Forensic Linguistics Colloquium” lees nie. Hierdie kollokwium, wat vanjaar op 19 Oktober 2018 by Rhodes-universiteit se Skool vir Tale en Letterkunde gehou is, het veel meer om die lyf as net die metodes om skelms uit te vang.
Artikel 6 van die Grondwet van Suid-Afrika verleen aan 11 tale amptelike status en is al telkens in gesprekke oor taalregte aangehaal. Soos die bekende taalregte-aktivis en prokureur Cerneels Lourens dit egter stel, is dit net ’n raamwerk en moet ons as Suid-Afrikaners inhoud daaraan gee. Lourens het die agtergrond geskets van die hofsake wat hy gevoer het om diversiteit in die konteks van artikel 6 te laat realiseer en om daardie taalbepalings van die Grondwet in ander wetgewing – soos die Wet op die Gebruik van Amptelike Tale – te laat neerslag vind. Dit was in hierdie hofsake vir hom belangrik dat die waardigheid van tale herstel word en dit was sy poging “to decolonise the mind”. Hy en ander sprekers het op die mite gewys dat meertaligheid kwansuis te duur is.
Volgens artikel 35 van die Grondwet het elke beskuldige persoon die reg om verhoor te word in die taal wat hy of sy verstaan. Jy mag op ’n tolk aandring. Dit is ook belangrik dat jy reeds wanneer jy ’n saak by die Suid-Afrikaanse Polisiediens aanmeld, jou verklaring in jou eie taal aflê, omdat jy daarop kruisverhoor kan word. Dit is dan ook die saak waarby Monwabisi Ralarala stilgestaan het. Sy deeglike navorsing het uitgewys hoe verklarings in Xhosa deur polisiebeamptes in Engels vertaal word en hoe sake op grond van hierdie gebrekkige verklarings ’n verkeerde loop neem. Hy bepleit ’n tegnologiese stelsel wat mense in staat stel om hulle verklarings in hulle moedertale af te lê.
Annelise de Vries se bevindinge uit haar longitudinale studie oor taalhoudings van regspraktisyns was baie insiggewend. Prokureurs voel hulle moet Engels gebruik, maar hulle ken nie hulle kliënte se taalbehoeftes of swak begrip van Engels nie. Daar is ’n behoefte aan ’n boodskap van die waarde van meertaligheid vir hierdie regspraktisyns wat ’n kardinale rol speel in die toegang tot reg en geregtigheid.
My persoonlike hoogtepunt was egter om na die honneursstudente in die nuwe Afrikataalmodule “Language and law” te luister. Sandisiwe Mafalala het gevra of apartheid ’n nuwe naam gekry het – naamlik “demokrasie”. Sy het in haar aanbieding na die Lovedale TVET College se Engelse eentalige taalbeleid verwys. Hierdie taalbeleid verwys na die Afrikatale as “ander tale” en Xhosa kan as “addisionele taal” gebruik word om materiaal te verduidelik. En dit by ’n kollege waar 98% van die studente moedertaalsprekers van Xhosa is.
Ek het in my eie aanbieding gekyk na die rol wat nieregeringsorganisasies (NGO’s) en organisasies sonder winsbejag (NPO’s) – soos die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) – speel om taalregte te bevorder. Die opneem van taalregte en die bevordering van meertaligheid is in die hande van die burgerlike samelewing.
Hierdie kort verslag is ’n poging om iets van die kollokwium weer te gee. Daar is soveel belangrike punte en opmerkings wat in die slag gebly het en ek vra sommer by voorbaat al verskoning! Ek kan net die hoop uitspreek dat hierdie kollokwium ’n jaarlikse instelling by Rhodes-universiteit sal word.