Pholisi ya Naha ya Metsi ya 1997 le molao wa naha wa metsi di thehilwe hodima maikemisetso a mmuso a hore motho e mong le e mong a be le monyetla wa ho phela bophelo bo hlomphehang le bo hlwekileng le ho nka karolo moruong.
Kgatiso ya pele ya Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi (National Water Resource Strategy NWRS) le hlakisa kamoo mehlodi ya metsi ya Afrika Borwa e tlang ho sireletswa kateng, ho sebediswa, ho hlabollwa, ho bolokwa, ho tsamaiswa le ho hulwa ho ya ka Pholisi le molao. Tabatabelo e kgolo ya ho tsamaisa mehlodi ya metsi ke ho etsa bonnete ba hore metsi a sebediswa bakeng sa ho tshehetsa diphetoho le tlhabollo ya toka, tswelopele ya setjhaba le moruo?
Hobane metsi a le bohlokwa bophelong ba motho, ho bohlokwa ho etsa hore tsamaiso ya mehlodi e tshehetse dipehelo tsa metsi metsi a nowang le a tsamaisang dikgwerekgwere, bakeng sa batho kaofela, haholo ba futsanehileng le ho ba sa kang ba thola menyetla pele?
Empa metsi a ka sebediswa haholo ho feta ho iphedisa ka ona. Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi (NWRS National Water Resource Strategy) le tsitlallela ho hlwaya menyetla moo metsi a ka fumanehang bakeng sa ho ka iphedisa ka ona, le ho ka fana ka tshehetso le thuso kamoo metsi a ka sebediswang ha molemo kateng?
Metsi a bohlokwa moruong. NWRS e fana ka monyetla hore ho be le tshebedisano mmoho mafapheng a mmuso a nang le seabo ntshetsong pele ya moruo. Ke tlhahiso ya bohlokwa ho moralo wa naha wa tlhabollo ya sebaka o thusang ka ho fana ka kutlwisiso kamoo metsi a ka fanang ka tswelopele tsamaisong ya mafapha?
Molao wa naha wa metsi o fetotse ka moo metsi a ka laolwang ho tloha mokgweng wa ditokelo tsa ho ba le mobu ho ya ho mokgwa wa phepelo e radilweng wa ho fana ka metsi ho ya ka tekano ya ditabatabelo tsa batho. Ho nehelana ka metsi hape ho tswetseng pele bathong ba ileng ba tingwa phumaneho ya metsi ho ka thusa ho hlaola ho se tshwane moruong, ha ka lehlakoreng le leng tshebediso e teng ya metsi e ka nna ya tswelapele le ho kgothaletsa ho sebedisa metsi ka hloko dibakeng tse ommeng tsa naha.
Hona ho tlamehile ho etswa ka tsela e tla etsa hore ho fihlellwe tekano e amohelehang pakeng tsa tshebediso ya mehlodi ya rona ya metsi le tshireletso ya dibaka tse fapaneng tsa metsi. NWRS ka hona e tsitlallela paballong ya metsi e phethahetseng le mekgwa ya ho phahamisa tshebediso ya metsi e ntle, le ho hlalosa tshebetso le thuso e tlang ho nehelwana ka yona ha e kena tshebetsong. Leha ho beha theko bakeng sa metsi e le se sebediswa sa bohlokwa ho kgothaletseng paballo ya metsi, ditlhoko tsa setjhaba di tlameha ho lekolwa, ka hona NWRS e kenyeleditse tshehetso ka ditjhelete bakeng sa basebedisi ba metsi ba ileng ba tingwa menyetla pele?
Karolo e nngwe ya bohlokwa ya NWRS ke ho arolelana boikarabelo le matla ho batsamaisi ba ikemetseng ba dibaka tse fepelang metsi, le boemong ba lehae ba mekgatlo ya metsi. Mafapha a na, baemedi ba basebedisi ba metsi le banang le seabo metsing ba tla kgothaletsa hore ho nkwe karolo tsamaisong ya mehlodi ya metsi dibakeng tseo. Hona ho tla kgontsha lefapha la tsa metsi le meru ho tlohela ho ba le karolo tse ngata tsa ho ba motsamaisi, mothehi, le ho ba molaodi le mohlokomedi?
Ho tla ba bohlokwa ho tswelapele ho aha matamo a matjha, dibaka tse fepelang metsi le dipeipi ho fihlella ditlhoko tse phahameng tsa metsi bakeng sa ho phahamisa maphelo a batho le ho kenya letsoho moruong. Matamo a matjha a tla phahamisa maemo a tshireletso kgahlanong le tlhokeho ya metsi nakong ya komello ka tshebediso e batsi, a ka sebetsa jwalo ka dithibelli kgahlano le merwallo bakeng sa dibaka tse motheong. Ho ya ka boitlamo ba mmuso ho ntshetseng pele matsete moruong, lenane la tshehetso ka ditjhelete le se le radilwe, moo boholo bo tlang ho ntshuwa ke basebedisi ka bo bona. Ho tsetela setjhabeng ke mmuso ho tla nne ho hlokehe haholo dibakeng tsa mahae, bakeng sa ho lwantsha bohloki ba ka nako e telele.
Tlhahiso e ntshitswe ho theha lekala le ikemetseng ho hlabolla le ho tsamaisa meaho ya bohlokwa haholo, empa ho tla tlohelwa tsamaiso ya tlhabollo ya meaho ya mahae ho batho ba mahae.
NWRS e tlamehile ho nehelana ka moralo ho ba tsamaiso ya mehlodi ya metsi, empa hona ha ho a tlameha ho nkwa jwalo ka leano le phethahetseng. Ho lekolwa hang kamora lemo tse hlano ho tla fana ka monyetla ho lekola hape dihlahlobo tikolohong tsa setjhaba le moruo le ho amahanya mekgwa ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi le ho fetoha ha maemo le ditlhoko?
Balaodi ba mehlodi ya metsi ba tobane le diteko tsa ho etsa bonnete ba hore metsi a tshehetsa diphetoho tsa setjhaba le moruo, ha ho mohlodi kapa nako e ka sebediswang ho ka lokisa hona e ka kgellwang fatshe. Empa ho tswelapele ho mothehong o ntshitsweng ke molao wa naha wa metsi, NWRS e tla etella pele phihlello ya sepheo sa setjhaba se nang le toka le tswelopele?
Selelekela ka Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi ho tswa ho Letona la tsa Metsi le Meru.
Selelekeleng sa hae letona le hlahitse, hara tse ding, bohlokwa ba metsi bakeng sa ntshetsopele ya moruo wa setjhaba le ho fana ka tekolo ya maemo a ha jwale a metsi a Afrika Borwa.
Kgaolo ya 1 - Pholisi ya metsi, molao wa metsi le tsamaiso ya mehlodi ya metsi.
Dikamano pakeng tsa Molao wa Motheo, Pholisi ya metsi le molao wa metsi di hlaloswa karolong ena mmoho le maikemisetso a NWRS?
Moralo wa naha bakeng sa ho laola mehlodi ya metsi.
Moralo wa boitokisetso ba maano a tsamaiso ya dibaka tsa metsi.
Ho hlwaya menyetla ya ntshetsopele le ditshitiso tse ka bang teng.
Ho nehelanwa ka tlhaloso e kgutswane ya tlhokeho ya ho laola mehlodi ya metsi ka tsela e momahaneng, le ka tshebedisano mmoho le makala a mmuso, basebedisi ba metsi le batho ba nang le seabe ba amehang, le ka moo tsamaiso e momahaneng ya mehlodi ya metsi e fedisang bofuma le ho se lekane ntlheng tsa botona le botshehadi.
Kgaolo ya 2?
Karolo ena e fana ka tekanyo ya ho ba teng ha metsi le ditlhokeho tsa metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi, e bontsha kamoo ho ka lebellwang diphetoho ho phumaneho le tlhokeho tsa metsi nakong e tlang, le ho hlalosa maano le mekgwa ya ho fumana tekano pakeng tsa phumaneho ya metsi le ditlhokeho. Dintlha tse itseng ka tse amanang le tsamaiso ya mehlodi ya metsi di hlalositswe. Sheba sehlomathiso sa D Dintlha ka maano a dibaka tsa tsamaiso ya metsi di hlalosa ka botlalo maemo a metsi Afrika Borwa ka ho fana ka maemo a ha jwale le a nako e tlang a palo ya metsi le tsepamiso tsa keno mahareng bakeng sa dikarolwana tse 19 tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi?
Kgaolo ya 3 Maano bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi?
Maano, ditabatabelo, meralo, tataiso le tsela tse hlokahalang bakeng sa ho ka kenngwa tshebetsong ha dipehelo tsa molao wa naha wa metsi di a hlaloswa karolong ena. Ho fanwa ka tlhaloso bakeng sa tlhokeho ya molao bakeng sa ho kenya moelelo ho maano. Dikarolo tse latelang tsa kgaolo ena di fana ka lesedi ka maano a tshireletso ya mehlodi ya metsi, tshebediso ya metsi, paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi, peho ya theko ya metsi, makala a tsamaiso ya metsi, marangrang a masedi le tekolo ya mehlodi ya metsi le tsamaiso ya dikoduwa. Karolo tse pedi tsa ho qetela tsa kgaolo ena di bontsha mesebetsi e meholo e kentsweng tshebetsong le ditlamorao tsa ho kenngwa tshebetsong ha mesebetsi ena.
Kgaolo ya 4?
Kgaolo ena e kenyeleditse ka botlalo tsela tseo ho ka kgonahalang ho ka theha tsamaiso ya metsi ho ditsebi tsa metsi lefapheng la metsi Afrika Borwa, e hlalosa mokgwa wa lafapha ho theheng tlhokomediso le kutlwisiso ya dintlha tsa metsi hara basebedisi ba metsi le ho ba nang le seabo, mme e hlalosa maano a Khomishene ya Dipatlisiso tsa Metsi.
Kgaolo ya 5 Moralo wa naha le kgokahanyo, le tshebedisano mmoho ya matjhaba ka ha tsamaiso ya metsi?
Dikamano tse ka sehlohong pakeng tsa maano a tsamaiso ya mehlodi ya metsi, melao le Pholisi di hlaloswa kgaolong ena. Tshebedisano mmoho pakeng tsa mafapha mmusong ke e bohlokwa ho fihlella ntshetsopele. Karolo ya ho qetela ya kgaolo ena e ka tshebedisano ya matjhaba ka ntlha tsa metsi.
Jwalo ka ha metsi a theoha le naha, a tlisa dikuno tse fapafapaneng ho basebedisi. A re thusa hammoho le malapa a rona; a nosetsa masimo a borapolasi; a hodisa dijalo le mehlape ya batho ba mahaeng; a fana ka boikgathollo bakeng sa bana; a tshehetsa fehlo ya motlakase, merafo le diindasteri; le ho nontsha dimela le diphoofolo..
Metsi a fana ka bophelo. Bongata le mofuta wa metsi bo hlalosa mokgwa le mofuta wa bophelo ba moo, mme bo fana ka lesedi moo tlhabollo e tlamehang ho ba teng. Metsi a Afrika Borwa ke a baahi ba yona, empa ke mosebetsi wa mmuso ho hlokomela metsi ana, ho phahlalatsa metsi ka toka le ho kgothaletsa tshebediso e bohlale, le bakeng sa phetoho le tlhabollo setjhabeng le moruong. Ntshetsopele ena e bohlokwa hore re kgone ho lwantsha bofuma. Ka tlasa kgethollo, tswelopele e ne e unwa ke batho ba basweu fela, ha metse ya batho batsho le mahae e ile ya se natswe le hona ho ntshetswapele. Tsena ke dibaka tseo ho ntseng hona le bofuma le ha jwale.
Nakong eo mmuso wa pele wa demokerasi o neng o nka puso ka lemo sa 1994 o ile wa beha jwalo ka moralo wa ona lenane la kaho botjha le tswelopele (RDP). Boikitlaetso bona bo ile ba thehwa hodima motheho wa hore batho ba ileng ba ameha ba nke karolo ke hona, mme ho ile ha hlaloswa ntlha tse hlano tse latelang : ho fihlella ditlhoko tsa bohlokwa; ho ntshetsa pele bokgoni ba batho; ho matlafatsa naha le setjhaba; Ho aha moruo; le ho kenya tshebetsong RDP (lenane la kaho botjha le tswelopele). Metsi ke karolo ya bohlokwa ho manane a seng a boletswe?
Molao wa Motheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa o na le ditokelo tsa botho le moralo. Dipehelo tse pedi tsa ditokelo tsa botho di na le moelelo haholo ho tsamaiso ya mehlodi ya metsi.
Motho e mong le e mong o na le tokelo ya ho fumana hara tse ding dijo le metsi, mme ka hona mmuso o tlamehile ho nka mehato kamoo o ka kgonang ho phethisa ditokelo tsena.
Motho e mong le e mong o na le tokelo ya ho dula sebakeng se hlwekileng se seng kotsi, mme sebaka sena e be se tshireletsehileng bakeng sa kuno ya moloko wa ha jwale le o tlang ka ho theha melao le mekgwa e ka thibellang tshilafatso ya sebaka, ho ntshetsapele polokeho, le ho tswellisa tswelopele ka ho sebedisa mehlodi ya tlhaho ka ho ntshetsapele moruo le tswelopele ya setjhaba.
Ditokomane tsena tse pedi RDP le Molao wa Motheo di nehelana ka monyetla wa ho tadimisisa le ho lekola Pholisi le molao o amanang le metsi a lebisitseng ho ralweng ha Pholisi ya Naha ya Metsi Afrika Borwa le molao wa metsi . Melao ena e thehilwe hodima toka, tshehetso e tsepameng le ka mabaka a fapaneng?
Molao wa pele wa metsi wa Afrika Borwa wa 1956 o ne o sa kgese jwalo ka wa lefatshe wa 1913. Leha ho le jwalo phumaneho ya metsi bakeng sa tlhahiso e ne e hokahantswe le lefatshe. Mokgwa ona kentsweng molaong wa pele o ne o fumantsha fela bao ba neng ba le maloka le moo metsi a phallang teng. Jwalo ka ha ho fumana lefatshe ho etswa ka kgethollo ya mmala, phihlello ya metsi le yona e ne e etswa ka mmala.
Hona ke teko e kgolo ho batsamaise ba metsi, ke ka hoo ho hlokahlang toka phahlalatsong ya mehlodi. Batho ba rona ba bangata ba futsanehile. Ka hona ntlha tsa tswelopele di ka se kgaohanywe le maikarabelo a ma-Afrika Borwa ho arolelana metsi le ho a sebedisa hantle. Hajwale re se re ena le matla a ho nehelana ka metsi ho bao ba ileng ba kgeswa ho tswa ho bao ba ileng nehwa monyetla pele.
Empa re tlameha ho lekola dikgokahanyo tse tshopodi tse teng tse ka bang molemo setjhabeng, maemo a tikoloho le ditlhloko tsa moruo. Bophelo ba naha bo tlameha ho tswelapele. Metsi ke e nngwe ya disebediswa tsa ho lwantsha bofuma, ka ho nehelana ka tsela ya ho phedisa ba futsanehileng, e leng bothata bo mahetleng a basadi. Ke boikarabelo ba lefapha la metsi le moruo ho etsa bonnete ba hore ma-Afrika Borwa a sebedisa mehlodi ya metsi hantle ka toka. Ditlhoko tse hlodisanang tsa diindasteri, temo, ditoropo le batho di tlameha ho fihlellwa. Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi le re kenya tseleng ena.
Ha nyane Afrika Borwa e tlosa mokgwa o o banna e neng e le bona fela ba neng ba le ka sehlohong, basadi ba kgothalletswa ho nka karolo jwalo ka banna. Molao wa metsi o qobella mmuso ho lokisa ho se lekane pakeng tsa basadi le banna metsing le ho sa lekalekane ho bakwang ke merabe kapa ho se itekanele.
Lemong tsa ho feta re ile ra hlokomela le ho utlwisisa tshebedisano mmoho pakeng tsa batho le tlhaho, le hore mesebetsi ya rona e setisa boleng le boteng ba metsi. Re ananetse boitlamo ba rona ba ho sireletsa sebaka sa tlhaho, ka ho kgotsofatsa ditlhoko tsa moloko wa ha jwale le wa nako e tlang.
Afrika Borwa ke naha e hlokang metsi. Pula ya rona ka selemo e batla e etsa halofo ya palo e lebeletsweng lefatsheng ka bophara bakeng sa naha ka nngwe, mme le karolo tsa naha ya rona di omme. Naheng ka bophara moafalo o batla o le hodimo ho feta pula. Fatshe la rona le hlotjwa ke merwallo le dikomello, mme kaofela re bone metsi a merwallo a nka batho, matlo le ditsela. Re arolelane ho se be le pula le bo-rapolasi le batho ba rona ba mahaeng. Mehlodi ya rona ya metsi ha e a lekana mme ho bohlokwa ho e sebedisa ka hloko ho ya ka ditabatabelo tsa batho.
Tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi.
Dintlha tse tharo e leng toka, bokgoni, tshehetso di kopana kaofela ka tlasa lekala la tsamaiso ya mehlodi ya metsi ho fihlella tsamaiso e hokahantsweng ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi e re kgontshang ho sebedisa metsi ho fihlella ditlhoko tsa batho ba rona tsa metsi, mesebetsi le kgolo ya moruo ho ya ka molao wa metsi, le ka tsela eo a tlang ho re kgontsha ho sireletsa le ho hlabolla mehlodi ya metsi. Hodima tseo tsohle, tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi e tla re thusa ho sebedisa metsi ho lwantsha bofuma le ho sebe le toka Afrika Borwa.
Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi le hlalosa tsela tseo ka tsona re lekang ho fihlella tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa. Le hlalosa Pholisi, maano, meralo le ditsamaiso tseo ka tsona di tlang ho etswa. Ke tokomane e ikgethileng ya pele ya mofuta wa yona Afrika Borwa. Ho lebelletswe hore e be tokomane e tla dula e hola le ho fetoha ho ya ka ditlhoko, bokgoni le kutlwisiso ya batho.
Maemo a mehlodi ya metsi a naha.
Kutlwisiso ya rona ya mehlodi ya metsi e ntse e hola. Mafapha a fapaneng a kenya letsoho tsebong ena. Re tla hatisa raporoto ka maemo a mehlodi ya metsi hang fela ha dintlha di se di kgobokantswe, empa ha jwale ho se be teng ha dintlha tsena ho baka bothata hore Afrika Borwa e tsebe hore e maemong a feng. Re bala masedinyaneng ka ha ho se hlweke ha dinoka, matamo a tlalang haholo, merero ya tlhwekiso le maano a paballo. Re utlwa le ka kgahello ya metsi, ka ha dimela tsa melata tse bakang kommello. Mohlomong re a makala hore na seo se bolelang.
Taba ya pele, rena le metsi a lekanag ho kgotsofatsa ditlhoko tsa setjhaba bakeng sa nako e tlang. Empa re tlameha ho sebedisa metsi ka tlhoko, mme re tlameha ho theola le ho qoba tshilafatso ya metsi. Re tlameha ho hlokomela hore re phele naheng e hlokang metsi. Re tlameha ho hlokomela hore re maemong a tlhokeho ya metsi a mangata, mme batho ba futsanehileng ke bona ba thefulehang haholo. Leha metsi a ka ba teng, ho boima ho bona ho a thola ka baka la ho hloka meaho. Ha re maemong a ho fellwa ke metsi, empa re tlameha ho sebedisa metsi ka tsela e nepahetseng.
Tshebediso ya metsi Afrika Borwa e laolwa haholo ke nosetso, e nka dipersente tse 62 tsa metsi ohle a sebediswang naheng. Malapeng le metseng e meholo ho sebediswa dipersente tse 27, ha merafo, diindasteri tse kgolo le fehlo ya motlakase di nka dipersente tse 8. Dimela tsa moru tsona di sebedisa dipersente tse tlasa 3 mme di theola phallo ho dinoka le melapo.
Dinoka tsa Afrika Borwa di nyane ha di bapiswa le tsa dinaha tse ding. Noka ya Orange e jara dipersente tse ka bang 10 tsa mothamo wa metsi ha ho bapiswa le noka ya Zambezi le persente e le ngwe e phallang ya noka ya Congo. Palo ya didiba ka selemo e ka ba ka hodimo ha 49 000 million cubic metres e leng palo kaofela ya dinoka, ena ke palo e tlase ha ho bapiswa le Zambezi. Ho feta moo, bongata ba dinoka tsa rona tse kgolo jwalo ka Orange/Senqu le Limpopo re di arolelana le dinaha tse ding?
Tabakgolo ha jwale lefapheng laka ke ho bontsha dipatlisiso tsa selemo sa 2000, tse bontshang hore dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse 10 ho tse 19 ka hara naha di tobane le tlhokeho ya metsi. Dibakeng tsena tsa metsi, metsi a sebediswa haholo ho feta tekano mme hona ho beha basebedisi ba bang ka mosing bakeng sa ho ka fumana karolo ya bona ya metsi. Re tla tlameha ho nka kgato ho etsa hore tshebediso ya metsi dibakeng tsena e tliswa maemong a amohelehang. Disebediswa tse ka sehlohong di kenyeleditse ho eketswa ha tshebediso ya metsi hantle, le ho hlaola dimela tsa melata, (jwalo ka keketso ya moru le tsona di theola didiba), kaho ya meaho e meng jwalo ka matamo le marangrang a diphithiso tsa metsi ka mokgwa wa mabopo. Re tla tlameha ho sebetsana le ntlha ya dibaka tse tlasa kgatello ya ho hloka metsi mahaeng le dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse nang le metsi a mangata.
Ha re sheba pele ho selemo sa 2025, leha re ka eketsa meaho ya metsi, re fumana hore dibaka tse itseng tsa tsamaiso ya metsi di tla haellwa ke metsi. Tlhabollo ya meaho ke tsela e theko e boima, kahoo tshebediso e ntlafetseng ya mehlodi e teng ya metsi ke kgetho e ka sebediswang.
Ditlhabollo dibakeng tseo tsa metsi di tlamehile ho kgothalletswa moo ho nang le phumaneho ya metsi bakeng sa tshebediso, mme lefapha le hatisitse ditumello kakaretso ho kgontsha hore tshebediso ya metsi e be teng ka tlasa maemo a itseng, ntle le ho ntshwa ha laesense.
Jwalo ka ha moralo le tsamaiso di hlokahala bakeng sa ho eketsa metsi dibakeng tse hlokang metsi, di sebediswa le bakeng sa ho hlabolla boleng ba metsi di a hlokeha. Mohlala ke metsi a nosetso dibakeng tse nonneng tsa Kapa-Botjhabela tseo bokgoni ba tsona ba temo bo leng bonyenyane, mme di le letswai haholo. Ho lokisa seo, lefapha ho tloha ka 1976 le ne le romela metsi ho tswa Orange River le ho ya Kapa- Botjhabela ka peipi ho haola le Orange Fish. Ho eketswa ha metsi a boleng bo hodimo le phokotso ya letswai metsing ho bile le kuno e kgolo kgolong ya moruo le tlhahisong ya mosebetsi sebakeng seo.
Dibakeng tse ding tsa naha boleng ba metsi bo baka mathata a ke keng a rarollwa ha bonolo. Mohlala, leha fela persente tse 2 tsa metsi tse fihlang Vaal Dam di tswa phepelong ya Waterval ya Highveld, sebaka se tletseng merafo, diindasteri, fehlo ya motlakase le ditshebediso tse ding, persente e nyane ena e na le seabo ho silafatseng letamo ka dipersente tse 12. Letamo la Vaal le fana ka metsi bakeng sa malapa bakeng sa batho ba dimillione tse 10 mme ka baka la tshilafatso ya metsi ditjeho tsa tlhwekiso di hodimo.
Ka tsela e tshwanang, letsatsi le letsatsi ho laola le naha, mekgatlo le batho ba sitisa boleng ba metsi dinokeng le melatswaneg, metsi a ka tlase ho lefatshe le dibaka tse metsi.
Merafo le nosetso di na le tshwaetso ho letswai la mehlodi ya metsi a rona, mme di theola boleng ba metsi (bongata ba letswai bo qhibidisetswang metsing). Dinoka tsa Vaal le Harts di angwa ke nosetso ya temo empa ho ba letswai haholo ho ka bakwa ke majwe a sebakeng sa metsi, jwalo ka nokeng ya Fish mane Kapa-Botjhabela, e phallang ho laola le lebatowa le tletseng letswai le Karoo, kapa nokeng ya Breede mane Kapa -Bophirima.
Boleng ba metsi bo angwa ke dimela tse bolayang diphoofolo ka ho di tima moya (Eutrophication), matlafatso a metsi, haholo matamong le dinokeng ke dimatlafatsi tse jwalo ka Phosphates le Nutrates. Bongata ba sematlafatsi ha se kopana le lesedi mmoho le mofuthu di baka kgolo ya bolele. Mofuta o mong wa bolele e leng Cynobacteria kapa blue-green algae bo baka ho nyoloha ha ditjeho tsa ho hlwekisa metsi mme di sitisa dimela ho fumana metsi hobane di kwala dipeipi tsa metsi. Hangata dimatlafatsi di bakwa ke menontsha e sebediswang temong le mekgwa e putlameng ya ho tsamaisa dikgwerekgwere. Ho ka nka dilemo ho lokisa eutrophication matamong, jwalo ka phosphate e tebang e dule matlakaleng mme kgutlele ha maemo a dumela, hona ho etsa hore algal e qale. Uetrophication e ama noka ya Middle Vaal le matamo a Hartebeespoort, Inanda, Laing mmoho le Bridlesdrift?
Tshwaetso ya dikokwanahloko ha e bakwe fela ke tsamaiso e tlase ya dikgwerekgwere, empa le boloko ba mehlape bo kenang dinokeng le melapong e fumanehang hara naha. Tshebediso ya metsi a sa hlwekang ke yona sesosa se ka sehlohong se bakang mahloko Afrika Borwa.
Tshilafatso ya metsi e etsahala metseng e meholo le dibakeng tse nang le diindaseteri. Ditshilafatso di kaba tse tshwanang le paballo ya dimenerale (matswai a sallang ka metsing hobane a sa qhibidiha), dimetale le menontsha.
Teko eo re shebaneng le yona jwalo ka mmuso ke ho hlabolla moruo le setjhaba le ho hlokomela hore boleng ba metsi bo lokile bakeng sa hoka sebediswa ka nako tsohle. Teko e nngwe ke ho sireletsa dibaka tsa metsi.
Lenane la ho phela hantle la dinoka, le bokella le ho hlalosa dintlha tsa maemo le polokelo ya metsi ka mokgwa o kgonang ho laoleha. Mokgwa ona o etsa hore hobe bobebe ho lekanya boemo ba noka ho noka e nngwe.
Ha noka e hlaloswa hore ke ya tlhaho ho bolelwa hore ha eso ka e angwa ke ditshebetso tsa motho, melatswaneng ya yona, ho diphoofolo le dimela le dintho tse phelang metsing tse ka bontshang ho fetoha hanyane. Mekgwa ena ya tlhaho e bohlokwa bakeng sa ho boloka maphelo a fapaneng le ho fana ka letshawao le bontshang hore tlhaho e tlamehile ho shebahala jwang. Noka e boemong bo tlase e bakwa ke diketso tse phahameng tsa ditlamorao tsa tshebetso ya motho. Hona ho etsa hore palo ya dintho tse phelang metsing e wele tlase ho sale fela tse kgonanag ho mamella. Mefuta ena e kgonang ho phela ha ngata e ba le mahloko mme maphelo a tsona a fetohe. Ha disa kgona ho tswala kapa mefuta e meng ya kantle ho sebaka seo e hape tulo ya tsona. Boemo bo tlase ba noka bo ka nkwa e le bosa amoheleheng mme ho hlokahala ho kena mahareng ha tsamaiso ho kgutlisa boemo ba mekgwa ya phallo, dintho tse phelang metsing le boemo ba metsi. Noka tsa palo e tlase Afrika Borwa di kgona ho bitswa tsa tlhaho hobane bongata ba tsona bo tulong tse tshireletsong jwalo ka dirapa tsa naha le provense le dibaka tsa diphoofolo tse hlaha?
Ka kgwedi ya Phato 2002 mefuta e tsheletseng ya dinoka e emetseng dinoka di ile tsa hlahlojwa diprovenseng tse nne ka tlasa lenane la boemo ba dinoka (River Health Programme). Sepheto sa hlahlobo tsena se bontsha boemo ba noka tsa Afrika Borwa, ke sena; dipersente tse 11 tsa dinoka di sale maemong a tlhaho; persente tse 26 di maemong a matle; persente 32 di boemong bo amohelehang ha persente tse 31 di le maemong a a mabe. Ho phatlalla ha di karolo tsa boemo ba metsi bo fapana haholo. Mohlala ke noka ya Sabie-Sand moo dipersente tse 50 dileng maemong a tlhaho ho isa ho a matle (Provenseng ya Limpopo le Mpumalanga), empa dipersente tse 13 tsa noka ya Modder di le maemong a tlaho ho isa ho a matle (Provenseng ya Foreistata)?
Tsebo ya ha jwale e bontsha mabaka a latelang e le ona a behang boemo ba dinoka tsietsing.
Ho sebediswa haholo ha dibaka tsa tshebediso ya metsi. Hona ho etsa hore ho se ke ha kgoneha ho sefa dintho tse kenang nokeng tse hodisang dimela, le ho se kgonahale ho fana ka bodulo kapa monyetla wa ho falla bakeng sa mefuta e meng, ho lokisa mabopo a dinoka le mekgwa ya ho laola merwallo.
Mefuta e sa tlwaelehang ya dimela (fauna) le flora (dimela). Ho kenyeleditse le mefuta e phelang metsing jwalo ka Trout (Mofuta wa tlhapi) le mofuta wa difate wa Wattle?
Tsamaiso ya phallo le ho hulwa ha metsi. Mabota a letamo le dithibelli di sebetsa jwalo ka ditshitiso metsamayong ya ditlhapi le mefuteng e phelang metsing. Taolo ya phallo e sa bontsheng phapang nakong tsa selemo e na le kgahlamelo bokgoning ba ho kgutlisetsa metsi boemong ba ona. Boemo bo theohilweng ba metsi bo theola mefuta le dibaka tsa bodulo.
Dinoka ha di hlomphe meedi ya dinaha. Bongata bo kgaola meedi ha tse ding di etsa meedi pakeng tsa dinaha. Afrika Borwa e arolelana mefuta ya dinoka le naha tsa bohaelane?
Poeletso ya Molao wa Metsi a Kopanelwang naheng tsa SADC Southern African Development Community e fana ka moralo wa tsamaiso ya dinoka tsena, ha ka nqeng e nngwe National Water Act Molao wa Naha wa Metsi o beha ditlhoko tsa matjhaba ka sehlohong ka tlase fela ha ditlhoko tsa botho?
Lefapha la tsa meru le metsi ke motshireletsi wa mehlodi ya metsi naheng. Phepetso e re tobileng ke ho laola mehlodi ena ka mokgwa o kgothaletsang ho hloka leeme, hore a dule a le teng le ho a sebedisa hantle. Hantlentle re tlamehile ho sebedisa mehlodi ya rona ya metsi ntweng ya ho se lekane, bofuma le ho se thole menyetla bakeng sa ho tswelag pele ho aparetseng setjhaba sa rona. NWRS e se e radile leano ho kgona tsena. Ke tokomane e nang le maikemisetso ho shebaneng le projeke ya maikemisetso?
Molao wa mmuso ho tloha ka 1994 o itshetlehile hodima merero e sa yeng ka leeme ya matlafatso ya moruo bakeng sa batho kaofela ba Afrika Borwa. Empa melao e mengata e teng jwalo ka e amanang le metsi, e neng e sa kgone ho fihlella ditabatabelo tsena. Pholisi ya Naha ya Metsi ya Afrika Borwa e ileng ya amohelwa ke kabinete ka 1997, e ile ya hlahiswa ka baka la tsela tse ntjha tseo mmuso lebileng, hape jwalo ka karolo e shebisitsweng ka hloko ya molao o teng wa metsi.
Molao wa naha wa metsi o latela mekgwa ya bohlokwa ya 28 le ditabatabelo bakeng sa molao o motjha wa Afrika Borwa wa naha wa metsi o hatisitsweng ka botlalo ho sehlomathiso A. Ntlha ya 7 e bohlokwa haholo, e re?
Maikemisetso a ho laola mothamo, boleng le ho tsepama ha mehlodi ya naha ya metsia naha ke ho fumana kuno bakeng sa setjhaba tshedisong ya metsi.
Ditabatabelo tse tharo tsa bohlokwa tsa ho laola mehlodi ya metsi Afrika Borwa, tse leng teng ho molao wa ditokelo tsa batho tse Molao wa Motheo wa Afrika Borwa, 1996 No.
Ho fihlella toka phumanehong ya metsi, ke hore tekano phumanahong ya ditshebeletso tsa metsi, ho sebediseng mehlodi ya metsi le ho uneng ho tswa tshebedisong ya mehlodi.
Ho fihlella ntshetsopele tshebedisong ya metsi ka ditokiso tshebedisong ya metsi ka maikemisetso a ho lekanya phumaneho ya metsi le tlhokeho ya metsi le ho kenya tshebetsong ditsela tsa ho sireletsa mehlodi ya metsi.
Ho fihlella tshebediso e phethahetseng ya metsi bakeng kuno ya moruo le setjhaba.
Metsi a tla nkwa e le se sebediswa sa bohlokwa sa naha. Mmuso o tla ba mmaballi wa mehlodi ya metsi ya setjhaba mme matla a mmuso a tla nkuwa le ho sebediswa jwalo ka tshepo ya batho.
Boikarabelo le taolo ya mehlodi ya metsi matla tla nehelwa makala a mabatowa le a mahae. Ho tla ba le kemedi ho ya botona le botshehadi, morabe le setjhaba ho etsa hore bohle ba nke karolo.
Maikemisetso a molao wa metsi, e kentseng ditabatabelo tsa Pholisi ya Naha ya Metsi bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi a fannwe karolong ya 2 ya molao.
Molao wa metsi wa 1998 (No 36 of 1998) o fana hantle ka mekgwa ya motheo le maikemeisetso bakeng sa molao wa metsi wa Afrika Borwa e ntjha le ditlhahiso tsa Pholisi ya Naha ya Metsi bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi. Molao ke se sebediswa se ka sehlohong se molaong ka ha tsamaiso ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa mme o na le dipehelo tse batsi bakeng sa tshireletso, tshebediso, ntshetsopele, paballo, tsamaiso le tsamaiso ya mehlodi ya metsi ya Afrika Borwa. Ke dipehelo tsena tsa semolao tse kgontshang hore ditlhahiso tsa Pholisi ya Naha ya Metsi e ke nngwe tshebetsong.
Molao ha se ona fela o ka etsang hore maikemisetso a Pholisi ya Naha ya Metsi a fihlellwe. Jwalo ka ha metsi a le bohlokwa bakeng sa bophelo, ho na le Pholisi le melao e sebediswang ke mafapha a mmuso, e laolang mesebetsi e itshetlehileng ka metsi kapa e amang mehlodi ya metsi. Tokomane ya ditshisinyo tsa tsamaiso ya dikgwerekgwe le phepelo ya metsi wa 1994 le molao wa ditshebeletso tsa naha tsa metsi wa 1997 di sebetsana le metsi a nowang le dikgwerekgwere, di amana haholo le molao 1994.
Tsamaiso ya metsi jwalo ka mohlodi wa tlhaho o ka ntjhafatswang e tlamehile ho sebediswa ho ya ka molao wa sebaka. Ke hore molao wa tsamaiso ya sebaka wa 1998 (No 107 0f 1998) mme dikarolo tseo tsa molao wa paballo ya sebaka wa 1989 (N0 73 of 1989) tse sa kang di hlakolwa ke molao wa ha jwale.
Katleho ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi e itshetlehile hodima tshebedisano pakeng tsa mekgwa ya mmuso le ho nka karolo ha basebedi ba metsi, le mekgatlo le ba nang le seabo. Bohlokwa bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi e tla lekolwa karolong e latelang, ha kamano pakeng tsa Pholisi ya metsi le molao le Pholisi le melao e meng e tla lekolwa karolong ya 5.
Dipehelo tse ngata tsa molao di a hlaloswa ha kgutswanyane tokomaneng hore ho fumanwe moelelo bakeng sa tlhaloso ya tshebediso ya ona. Pehelo ya bohlokwa, eo e leng e ka sehlohong ho fihlella maikemisetso a Pholisi, ke ho thehwa ha molao wa mmuso ho ya ka letona la metsi le moru jwalo ka moemedi wa setjhaba wa mehlodi ya metsi. (Moemedi wa setjhaba o hlaloswa karolwaneng ya 3 ya molao sheba sehlomathiso B). Tekanyo ena e rarolla bothata ba molao wa metsi wa 1956 (No 54 of 1956) o thehilweng haholo hodima mokgwa wa ditokelo tsa metsi mo o ho ke keng ha eba le mokgatlo ofe kapa ofe o nang le matla metsing a Afrika Borwa. Ho tshepala ha setjhaba ha ho bolele hore metsi ke a mmuso, molao o ananela taba ya hore metsi ke mohlodi wa tlhaho le hore ke boikarabelo ba letona hore metsi a fumaneha hohle naheng. Boikarabelo bona bo kenya ho etsa bonnete ba hore metsi a ajwa ho ya ka toka le hore sebaka se a hlonetjhwa?
Molao o hloka hore leano naha la mohlodi wa metsi ho ho etsa maano, maikemisetso, meralo, le tsamaiso ho ka ditlhopiso tsa letona tsa tshireletso, tshebediso, ntshetsopele, paballo, tsamaiso le tsamaiso ya mehlodi ya metsi ?
Ditlhoko tsa molao di hlaloswa karolong ya 5, 6 le 7 tse hlahisitsweng ka botlalo ho sehlomathiso sa C?
Molao o hloka hore letona le thehe leano la naha la tsamaiso ya metsi (NWRS) le ho hatisa ho lesedi la tsebo la Government Gazzette?
NWRS e tlameha ho fana ka dintlha ka ha ditsela tseo mehlodi ya metsi e tlang ho laolwa ka teng le ho thehwa ha makala. O tlamehile le ho fana ka dipalopalo tsa dintlha ka ha boteng ba ditlhoko tsa ha jwale le nako e tlang bakeng sa metsi tse 19 (sheba karolo 2, Setshwantsho sa 2.2 karolong ya 5 Kgaolong ya 3 le sehlomathiso sa E). Le ho etsa ditlhahiso ka ha mokgwa o o di ka hlahlojwang. NWRS e tlamehile le ho lekanya dikarolwana tsa metsi a fumanehang dibakeng tsa tsamaiso ya metsi tse tlasa tsamaiso ya letona ho ya ka bokarabelo ba hae?
Merero ya leano la naha mehlodi ya metsi.
Moralo wa leano la naha bakeng sa ho tsamaisa mehlodi ya metsi.
Kamorao ha hore NWRS e thehwe e tla nehelana ka moralo oo ka ona mehlodi ya metsi e tlang ho laolwa ka teng naheng, hobane karolo ya 5 ya molao o hlalosa hore mehlodi ya metsi ya Afrika Borwa e tlamehile ho sireletswa, ho sebediswa, ho e ntshetswapele, ho baballwe le tsamaiswa ho latela NWRS?
Leha NWRS e tla ba moralo o boima bakeng sa tsamaiso ya dibaka tsa mehlodi ya metsi, o ka nna wa fetolwa mane le mane ho tsamaisana le maemo. Ditokiso tseo di tla etswa ho ya ka kopano le setjhaba le batho ba nang le seabo. Ditekolo di tla etswa hang dilemong tse hlano?
Leano la tsamaiso ya sebaka sa metsi ke moralo wa tsamaiso ya mehlodi ya metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi. NWRS e fana ka moralo maanong a tsamaiso ya metsi a tlang ho kenngwa tshebetsong ka tsela e tshwanang naheng, ho ya ka karolo ya 9(b), leano la tsamaiso ya metsi le tlameha ho tshwana le NWRS. Ho lebelletswe hore lesedi le dintlha tse kgobokantsweng nakong ya ntshetsopele ya leano la tsamaiso ya phepelo ya metsi le nehelane ka moelelo tekolong ya NWRS, hore e dule e na le moelelo maemong a selehae?
Ka hona karolo ya bohlokwa ya NWRS ke dintlha le lesedi tse ho nehelanweng ka tsona kgaolong ya 2 le ho sehlomathiso sa D, e hlalosang ho ba teng ha metsi le ditlhokeho tsa metsi sebakeng se seng le se seng sa tsamaiso ya metsi. Ho tlamehile ho elwa hloko dintlha ka ha boikarabelo ba letona bo kgontshang hore mothamo wa metsi bakeng sa tsamaiso ya phepelo o tlang ho ba ka teng?
Ho ya ka tlhokeho bakeng sa tsamaiso ya setjhaba e nang le boikarabelo mafapheng ohle a mmuso, molao o hloka hore letona le netefatse dintlha tsohle tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi tse tlang ho amana le ditho tse ding tsa mmuso, le ho hlokomedisa basebedisi ba metsi le setjhaba ka kakaretso. NWRS ke sebediswa seo e leng hore setjhaba sa Afrika Borwa se a bolellwa ka ha maikemisetso a letona mabapi le tsamaiso ya mehlodi ya metsi. Tlatselletso efe kapa efe ho NWRS e tlamehile ho phatlalatswa bakeng sa fumaneha?
Ttlatselletso ho NWRS e ka thehwa ha fela letona le kgotsofetse hore e mong le e mong ya labalabelang ho sisinya ka leano le seng le boletswe o fumana monyetla ho etsa jwalo, hore ditlhahiso di loketswe ka hloko mme diphethoho tse tlang ho ba teng di kenyelleditswa leanong?
Lesedi le teng le o ho nehelanweng ka lona ho NWRS bakeng sa tsamaiso ya metsi karolong ya 2 le ho dikarolwana tsa sehlomathiso sa D le kgontsha ho hlwaya dibaka ka hara naha moo mehlodi ya metsi e leng teng bakeng sa ho tshehetsa leano la ntshetsopele le moruo, le dibaka tseo ho tsona mehlodi ya metsi e ka bang le tshitiso tswelopeleng?
Sehlomathiso sa D se fana ka leano le batsi bakeng sa sebaka sa tsamaiso ya metsi se ka sebediswang ka teng. Hona ha ho bolele hore ho hlakile le hore ke ditshitiso tse feng tse tlang ho batlisiswa ka botlalo ha ho ntse ho ntshetswapele le ho hlakisa maano a tsamaiso ya phepelo ya metsi?
Ho tlamehile ho hlakiswa hore maikemisetso a NWRS ke ho tsamaisa sebaka sa tsamaiso ya metsi ho ya ka tsela ya naha. Lesedi leo ha le a lokela kapa hona ho sebediswa bakeng sa ho rala diprojeke. Hona ho tlamehile ho batlisiswa ka ho sebedisa dintlha tse hlakileng jwalo ka ntlha ya kamoo molao wa sebaka o tlamehileng ho ba ka teng?
Tlhoko tsa tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi e hlaloswa ho Pholisi ya Naha ya Metsi. Ho ananetswe molao o hlalosang kamoo metsi a nang le dibopeho tse ngata kateng.
Ho na le kutlwisiso matjhabemg hore mehlodi ya metsi e ka tsamaiswa ka katleho ha fela maemo a tlhaho, setjhaba, moruo, le a politiki a tsotellwa.
Tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi (IWRM) e ka hlaloswa jwalo ka mokgwa o bakang ntshetsopele le tsamaiso ya metsi, naha le mehlodi, le tlhokomelo ya setjhaba ho ya ka toka ntle le ho sa senye tlhaho. Tsamaiso ya mehlodi ya metsi e leka ho fumana tekano pakeng tsa tshebediso ya metsi bakeng sa ho iphedisa le paballo ya mohlodi bakeng sa ntshetsopele ya mesebetsi e latelang, kgolo ya meloko e tlang ho hodisa moruo. Hobane mehlodi e sena ho tsamaiswa ntle le tshebedisano mmoho le setjhaba ho tla shejwa mekgwa e ka etswang ho fihlella tsamaiso e tsepameng.
Metsi a hlwekileng a na le mekgwa e mengata e tshepodi ya tlhaho. Metsi a ka hodimo, metsi a ka mobung, bongata le boleng, a hokahantswe le pula le didiba bakeng sa kenella mobung le moafalo. Karolo ka nngwe e ka ama dikarolo tse ding mme di tlameha ho laolwa ho ya ka dikamano tsa tsona.
Metsi ke motjha o kopanang le metjha e meng. Tshebediso ya naha, tshenyo ya metsi le tshilafatso ya moya di ka ba le tshwaetso e kgolo ho boteng le boleng ba metsi bakeng sa ho sebediswa ke batho, ha kgulo le poloko ya metsi le tshollo ya dikgwerekgwere ho ya mehloding ya metsi e ka bakang tshenyo ho boleng ba sebaka sa tlhaho. Dikamano tseo di tlameha ho lekolwa le ho lokiswa ke balaodi ba mehlodi ya metsi.
Ha re shebisisa, metsi a tlameha ho laolwa ho ya ka kutlwisiso ya bohlokwa ba ona bakeng sa ntshetsopele ya setjhaba le moruo.
Ho tlameha ho hopolwa hore Afrika Borwa e arolelana dibaka tse nne tse kgolo tsa metsi, tseo mmoho e ka bang dipersente tse 60 tsa sebaka sa didiba. Pholisi ya naha e fa dinaha tsa bohaelane dikamano tsa maemo a hodimo bakeng sa karolelano le dinaha tsa matjhaba, Pholisi ya naha e etsa hore ho tsamaisanwe le melao ya matjhaba. Moralo ona ikahamanya le wa matjhaba..
Moralo wa tshebedisano mmoho le tsamaiso ya mehlodi ya metsi.
Bothata ba ho laola metsi jwalo ka motjha le kopano ya ona le metjha e meng e kopantswe ke makala le mekgatlo e meholo. Matjhaba le lehae a rarollwa tsamaisong ya metjha e fapaneng.
Lefapha la metsi le moru ha jwale le ikarabella tsamaisong ya mehlodi ya metsi maemong a naha. Molao o hloka hara lefapha ho etsa bonnete ba hore mananeo a ona ho ya ka Pholisi ya mmuso a hokahanngwe mmoho le mananae bakeng sa mafapha a mang a mmuso (sheba karolo ya 5). Ho le jwalo, mafapha a mang a na le boikarabelo ho etsa hore mo ho hlokahalang mananeo ho elwa hloko maemo a metsi Afrika Borwa. Hona ho bohlokwa haholo ha ho ralwa dintshetsopele tse itshetlehileng ka metsi bakeng sa katleho. Nakong ena boteng ba metsi bo tlamehile ho hlahiswa meralong ho qaleng ha ntshetsopele. E ngwe ya maikemisetso a NWRS ke ho nehelana ka dintlha tse lekanang ka ha mehlodi ya metsi ho thusa moralong le ho theha motheho bakeng kgokahanyo pakeng tsa balaodi ba mohlodi wa metsi le banthsetsipele dikarolong tse ding?
Ho ya ka molao le NWRS lefapha le maemong a ho theha mafapha a 19 a phepelo ya tsamaiso a metsi, tse tlang ho sebetsa bakeng tsa tsamaiso ya metsi, ho laola mehlodi ya metsi lebatoweng. Mafapha a na a tla ba le boikarabelo, hara tse ding ho etsa bonnete ba hore ho na le tumellano pakeng tsa meralo ya metsi le mananeo mme mananeo le meralo a tsamaiso ya phepelo ya metsi a laolwa ka tshwanelo. Mafapha a tlameha ho theha dikamano tsa tshebedisano mmoho le ba nang le seabe, ho kenyelleditswe makala a mang a tsamaisang metsi, ditshebeletso tsa metsi, balekgotla ba provense le ba mmuso wa selehae, setjhaba, basebedisi ba metsi ho tswa diindasetering tse kgolo ho ya banosetsing ba ikemetseng le ba bang?
Katleho ya mehlodi ya tsamaiso ya metsi e itshetlehile ke hona haholo hodima ntshetsopele ya moralo ya tshebediso mmoho pakeng tsa makala, mekgatlo le ba bang. Moralo wa tshebedisano mmoho o tlamehile ho kgothaletsa diprojeke tse kang tsa matjhaba ho ya mesebetsing ya kgwebo tse nyane.
Tsamaiso ya mehlodi ya metsi e hokahantsweng, bofuma le botona le botshehadi.
Tsamaiso ya mehlodi ya metsi e hokahantsweng, bofuma le botona le botshehadi ha di fane ka tharollo ka botlalo mekgweng kaofela ya bofuma, empa ha ho leano bakeng sa bofuma le ka atlehang ha fela le sa kenyelletsa maano bakeng sa ho laola metsi. Phepelo ya metsi le ditshebeletso tsa dikgwerekgwere ke karolo ya bohlokwa bakeng sa ho ka kenya letsoho ho fediseng bofuma hobane e rarolla dintlha ka ha maphelo, le bohlweki, le boikitlaetso bo hlokahalang ho fumaneng le ho rwala metsi mahaeng hangata ho tswa mehloding e silafetseng ya metsi. Ho nehelaneng ka ditshebeletso tse sa lefellweng ho kgontsha hore theko ya metsi e be fatshe bakeng sa bafumanehi. Ditshebeletso tsa metsi ha di etse hore batho ba kgone ho iphedisa.
Bafumanehi ba mahaeng, bao bongata ba bona bo senang phepelo ya metsi le ditshebeletso tsa tsamaiso ya dikgwerekgwere e tsititseng, mme hangata ba tshepile ho iphedisa ka ho jala dijo, ho thonaka dihlahiswa tsa hlaho le mesebetsi e itshetlehileng ka metsi. Empa mehlodi ya bona ya metsi hangata ha e ya tsitsa le hona ho lekana, mme e hlotjhwa ke komello le dikgohola, mme e hoholwa ke ditswelopele tseo e seng tsamaiso ho tsona.
Afrika Borwa metsi a nkuwa a le molemo bakeng sa setjhaba, sebaka le moruo. Leha ho le jwalo, kamorao hore ditlhoko tsa batho le ditlhoko tsa ho boloka tlhaho di kgotsofatswe, ho tla ba le diphehisano tsa ho fumana metsi a teng. Ho bohlokwa hore Pholisi ya metsi e ke nngwe tshebetsong ka ditsela tse nehelanang ka ho etsa hore bafumanehi ba kgone ho fihlella ditlhoko tsa bona le ho hore ba nehwe sebaka sa ho ba le seabo diqetong tse ba amang.
Hore dintlha tsa toka di rarollwe ka katleho tsamaiso ya mehlodi ya metsi e hokahantsweng le bofuma e tlameha le ho shebana le banna le basadi ke hore, ho bolela hore banna le basadi ba lekgotla, molao, le mekgwa e hlokahalang ho ba kgontsha ho nka karolo tsamaisong ya mehlodi ya metsi ka ho lekana. Ho bonahetse ho tswa matjhabeng le thutong ya selehae hore maano a ho tlosa bofuma a tswella ke ho nka karolo ha basadi maemong a mangata a tsamaiso ya metsi?
Banna le basadi ba tlisa ponelopele le ditlhahiso tsamaisong ya metsi, mme ba bapala karolo tse fapaneng tse bohlokwa. Leha ho le jwalo hona le ho se lekaneng ho teng pakeng tsa banna le basadi maemong a bona a thuto le tshusumetso eo ba nang le yona mme ho se lekane hona ho tlameha ho lokiswa maanong ho kgontsha dihlopha tse pedi ho nka karolo ho nkweng diqeto. Basadi ba batho ba batsho ke bona sehlopha se sehollwang Afrika Borwa. Ho tlameha ke hona ho etswe hore basadi ba be le seabo tsamaisong ya mehlodi ya metsi ho etsa bonnete ba hore tsamaiso ya metsi e phethisa ditlhoko tsa bona.
Kelo hloko e a batlahala bakeng sa tlhabollo tse amanang le metsi, e ka ba kahong ya meaho kapa tsamaisong ya ditlhoko, ho tlamehile ho elwa ditjeho le kuno ho banna le basadi, le ho etsa bonnete hore sehlopha se seng ha se une ka se seng. Ho tlameha ho toboketswa hore ho teng basadi dibakeng tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi le ho ntshetsopele ya Pholisi. Ha ho bonolo ho arola dintlha tsa bofuma, morabe le botona le botshehadi, empa ho bohlokwa ho utlwisisa kamoo ba ka sebedisanang ka teng. Tsela ya kgokahanyo ya ho laola mehlodi ya metsi e tla thusa ho aha setjhaba se senang bofuma le ho kgeswa.
Tikoloho e bolela: Tikoloho ke moo batho ba phelang, mme e etswa ke i Naha, metsi le moya lefatsheng ii Dikokwana tse nyane, dimela le diphoofolo iii Karolo efe kapa efe kapa kopano ya i le ii le ho itshetleha hara le pakeng tsa tsona le iv Dikhemikale, Aesthetic, le dikaho tsa tlhaho le maemo a tshusumetsang bohlweki ba motho Molao wa Naha wa tsamaiso ya Tikoloho, 1998, Dithlaloso, Karolo 1 xi?
Tlhaloso ya molao wa tshebediso ya metsi (karolo ya 21) e tshopodi. Molao oo o ka ha ho lekangwa ho itseng ha tshebediso ya metsi, le tshebediso e amang le boleng ba metsi le boleng ba mohlodi ka bo ona. Ha le hantle, tshebediso ya metsi e kenyelletsa kgulo le poloko, le mekgwa kaofela ya tshollo ya dikgwerekgwere ho ya mehloding ya metsi e etsa diphetoho sebopehong sa dinoka le melapo, le bakeng sa tshebediso ya metsi e kenyelletsang mehlodi e itshetlehileng ka mobu e ka amang boleng le boteng ba metsi mehloding. (Ho fokotsa ha ho phalla ha melapo, le ho laolwa jwalo ka fehlo ya motlakase ka metsi le tsamaiso ya dikgwerekgwere naheng). Tshebediso ya metsi e hlaloswa haholo ka botlalo karolong ya 2 ya kgaolong ya 3.
Ho ya ka NWRS ho tsamaiswa ho sebediswa ha kgutswane bakeng sa melao e le ho sireletsa; ho sebediswa; ho ntshetswapele, ho bolokwa, ho tsamaiswa le ho laolwa?
Tokomaneng ena mantswe a kang ho kenya tshebetsong molao, ho kenya tshebetsong dipehelo tsa molaoa sebediswa ha kgutswane bakeng sa ho kenya tshebetsong Pholisi ya metsi ka dipehelo tsa molao wa metsi.?
Pholisi ya 1994 wa phehelo le tsamaiso ya dikgwerekgwere wa metsi o shebaneng haholo le seabo sa lefapha ho faneng ka ditshebeletso tsa setjhaba bakeng sa malapa, e shebisitswe ho arabela bakeng sa ho qetwa ha diphetoho tsa mmuso wa lehae le ho thehwa ha moralo wa molao wa mmuso le lehae. Mmuso wa lehae o ka nka boikarabelo ba tshebetso ba matla a Molao wa Motheo bakeng sa metsi le tshebeletso ya dikgwerekgwere, mme le lefapha le tlameha ho fetoha ho ba monehelani wa ditshebeletso ho ba moetellipele wa karolo, molaodi le ho ba motshehedi. Leano la moralo wa ditshebeletso tsa metsi o ile wa dumellwa ke kabinete ka Lwetse 2003. E behile tsela e batsi ya ho nehelana ya ditshebeletso tsa metsi ho lwantsha sepha ho nehelaneng ditshebetso tsa metsi le hlabolla maemo a tshebeletso ho ya ka maikemisetso a Leano la kahobotjha le ntshetsopele. E shebane le ntshetsopeleng ya moralo o tshehetsang wa boikarabelo ba mmuso wa lehae. Tokomane kaha tsamaiso ya dikgwerekgwere e tla fetolwa ho etsa hore e dumellana le moralo wa leano?
Tsela ya noka: bao ba nang le naha pela dinoka le melapo ba na le ditokelo (empa e seng ho beng le karolwana ya metsi e theohelang ka yona). Bao ba neng ba ena le lefatshe le neng le hula metsi ka tlase ho lefatshe ba ba ena le tshebediso e ikgethileng ya metsi. Hona ho e le metsi a poraefete, moo e leng hore mmuso o ne o ena kapa o sena tsamaiso.
Molao o nehelana ka mesebetsi le bikarabelo ho letona, empa le dumellwa hore a nehelane ka matla ho ba bang. Sheba karolo ya 5 ya kgaolo ya 3.
Boikarabelo ba letona bo kenyellets polokelo, metsi ho phethisa ditlhoko tsa nako e tlang (Tse ka, hlokang ho dithommelo tsa metsi pakeng tsa tsamaiso ya dibaka tsa metsi) le tshebediso ya metsi ya bohlokwa.
Ho phahamisa basadi le ho tswellisa tekano pakeng tsa basadi le banna.
Ho fokotsa ho shwa ha bana ba ka tlasa lemo tse hlano ka pedi tharong.
Ho fokotsa ho shwa ha bana ba sa tswa tswala ka koto tse tharo.
Ho lwantsha tshwaetso ya mahloko a bolayang haholo jwalo ka HIV/AIDS (Phamokate) le lefu la malaria?
Ho etsa bonnete ba hore sebaka se hlwekile. Theha setswalle le matjhaba bakeng sa ntshetsopele, le maikemisetso a thuso, kgwebo le tlhakolo ya molato wa ditjhelete.
Moralo wa leano la tshebetso la Johannesburg (JPOI) e tjhaetse monwana Millenium Development Goals (maikemisetso a tlhabollo a mongwaha kgolo) bakeng sa metsi mme le dumela ho rala maano a tsamaiso e hokahantsweng ya mehlodi ya metsi ka kgato tse latelang?
Ho kenya tshebetsong le ho ntshetsapele maano a lebatowa, meralo le manane ho ya ka mabopo a hokantsweng a dinoka le tsamaiso ya metsi a mobung ho hlahisa mekgwa ya ntlafatso ya tshebediso ya metsi.
Maikemisetso a Pholisi ya NEPAD ka ha metsi le tsamaiso ya dikgwerekgwere?
Ho etsa bonnete ba hore ho na le mokgwa o motjha wa ho nosetsa temong ho hlabolla tlhahiso le poloko ya dijo.
Maikemisetso a Afrika e Borwa kaha metsi, bophelo le maemo ka ngwaha kgolo ya 21st century?
Afrika e Borwa e nang le tekano, ntshetsopele ya moralo, tshebediso, ntshetsopele le tsamaiso ya mehlodi ya metsi bakeng sa twantsho ya bofuma, ntshetsopele ya moruo le ya se lehae le naha, tshebedisano ya lebatowa le kgokahanyo, le maemo.
Afrika Borwa boholo ba yona ke sebake se batlang se omme lefatsheng. Maemo a boemo ba lehodimo bo fapana ho tswa ho beng lehwatata ho ya ho beng lehwatata hanyane ka bophirimela ho ithatika le sebaka se lebopong le ka botjhabela ba naha ka pula e etsang 450mm (mm/a) tlase ha ho bapiswa le naha ka nngwe lefatsheng e ka bang 860mm ka selemo (mm/a), ha moyafalo o le hodimo. Ka hona, mehlodi ya metsi Afrika Borwa ho ya ka boemo ba lefatshe e a hlokeha, ka ha e le menyenyane. Naha ha e na dinoka tse kgolo mme ha mehlodi kaofela e kopangwa e lekana le 49 000 million ya dikotara tse tharo ka selemo (m3/a), halofo e ka etsang noka ya Zambezi, e haufi le Afrika Borwa. Metsi a mobung a bapala karolo ya bohlokwa haholo phepelong ya metsi mahaeng. Hobane ho tletse majwe Afrika Borwa, ke fela dipersente tse 20 tsa metsi a mobung tse teng diphehlelong tsa metsi a ka sebediswang ka bongata?
Ka baka la maemo a tlase a phepelo ya metsi a jwalo ka ha ho bontshitswe setshwantshong sa 2.1 boteng ba metsi ho haola le naha ha bo a lekane. Maemo ao a bakwa ke ho lobokana ha nako tsa dipula naha ka bophara. Ka hona didiba di a fapana. Phallo ya melapo dinokeng tsa Afrika Borwa e tlase ka dinako tsohle. Phallo e tlang kgafetsa e fokotsa ho phalla ho lekaneng ha molapo o ka sebediswang. Diketsahalo tsena kaofela di na le seabo ho dikoduwa tse etsahalang tse bakwang ke mets, i tse kang merwallo le komello (sheba karolwana ya 7 ya karolo ya 3). Hona ho senya maemo ho ya pele, ntshetsopele ya metse meholo le diindasteri, le dibaka tsa baipehi tsa mahaeng moo ho subuhlelanweng, tse thehilweng dibakeng tse maemo a tlase ho tswa metsweding e meholo, ka baka la diminerale kapa maemo a sepolotiki a kgale. Ka hona metsi mabopong a dinoka tse itseng a feta ditlhoko tsa metsi a fumanehang tlhahong, ho phahlalatswa le ho romelwa ha metsi dibakeng, ho kentswe tshebetsong dilemong tse leshome tse fetileng.
Dinoka tse nne tsa Afrika Borwa di arolelanwa le dinaha tse ding. Tsona ke Limpopo, Inkomati, Pongola (Maputo) le Orange (Senqu), tsena kaofela di hula dipersente tse 60 tsa sebaka sa naha mme se kenye letsoho ho didiba ka dipersente tse 40. Dipersente tse ka bang 70 tsa tlhahiso ya (GDP) metsi naheng di tshehetswa ke dinoka tsena, ka hoo dinoka tsena ke tsa bohlokwa ho Afrika Borwa.
Ho theha tsamaiso ya mehlodi ya metsi, naha e arotswe ka dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse 19 tse hlaloswang ka botlalo karolong ya 5 tsa kgaolo ya 3.
Ho se lekane pakeng tsa ho hlahella le ditlhoko tsa metsi di hlakile ha ho bapiswa le palo tse hlahiswang kgaolong ena bakeng sa tsamaiso tse fapaneng tsa metsi. Ho tse 19 tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi ke fela tsamaiso ya Mzimvubu ho ya ka Keiskama se sa hokahangwang le dibaka tse ding tsa diphitiso tsa metsi. Ho kopangwa ha phepelo tsa metsi ho fana ka moelelo ho molao wa metsi, o etsang metsi kapa o qollang metsi e le mohlodi o moholo naheng. Dibaka tse 11 ho tse 19 tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi di arolelana dinoka tsa matjhaba.
Sebaka le madiboho a fapaneng a dibaka tsa tsamaiso ya metsi, hammoho le phepelo tsa metsi tsa dibaka tsa tsamaiso di bontshwa ho setshwantsho sa 2.2. Dipalopalo tse ka sehlohong bakeng sa se seng le seng sa dibaka tsa tsamaiso ya metsi, le tlhaloso e batsi ya leano la tsela tsa meralo di a latela kgaolong ya 6 ya molao. Tlhaloso ka botlalo ka ha seo e ka fumaneha ho sehlomathiso sa D, moo dikamano pakeng tsa National Water Resource Strategy (NWRS) le leano la tsamaiso ya phepelo ya metsi di hlaloswang?
Setshwantsho sa 2.2.
Ho ile ha qojwa diphoso ha ho ne ho kopangwa dintlha le nehelano ya dipalopalo tsa ho ba teng ha metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi, le ho nehelano ho ya ka ditlhoko tsa metsi tsa mafapha a basebedisi. Ho bohlokwa ho ela hloko hore dintlha tseo ho nehelwaneng ka tsona ho NWRS di ile tsa sebediswa ho hlwaya dibaka moo ho nang le ho se lekaneng ho teng ha metsi le ho hlokahala ha metsi le ho thusa jwalo ka motheho bakeng sa ho rala maano a qaqileng ho lekola maemo dibakeng tsa tsamaiso ya metsi. Dintlha ha di a fella hakalo ho lekanya metsi dibakeng tse nyane, kapa hona ho lokisa ditlhoko tsa basebedisi ba metsi dibakeng tseo. Mosebetsi o maemong a hodimo o tlamehile ho etswa ke makala a ikemetseng a tsamaiso ya metsi ho raleng maano bakeng sa ho aba mehlodi ho basebedisi. Ka hona maano a o ho fannweng ka ona kgaolong ena a tshopodi, ha a ho sehlomathiso sa D e le a ditlhokeho tsa dibaka tse 19 tsa tsamaiso ya metsi. Sehlomathiso D se sebetsa jwalo ka motheo mosebetsing wa ntshetsopele ya maano a tsamaiso ya metsi?
Ho ba teng ha dintlha ka ha sebaka sa tsamaiso ya metsi ha a ho bolele metsi a abelwng makala a ikemetseng a tsamaiso ya metsi a o ho buuwang ka yona karolong ya 23 ya molao.
Papiso ya diketsahalo tsa tlhaho tsa metsi a setjhaba le diketsahalo tsa moruo maemong a sebaka sa tsamaiso ya metsi a hlahiswa ho setshwantshong sa 2.3 se bontshang hantle maemo hara dibaka tsa tsamaiso ya metsi. Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Crocodile West le Marico ke mehlala e kenyang letsoho haholo tlhahisong ya naha ya metsi selemong ka seng hape e le sebaka se nang le palo e tlase ya didiba ka selemo. Empa sebaka sa Mzimbuvu ho ya Keiskamma se hlahisa palo e tlase leha e le sebaka sa tsamaiso se nang le didiba tse ngata naheng.
Ntshetsopele ya mohlodi ya metsi le tsamaiso Afrika Borwa e tswelletse ka dilemo ho fihlella ditlhoko tsa tjhaba se holang le moruo o phetseng hantle. Leha tlhaho e sitisa, tlhabollo tsena di etsahetse ka baka la ho amohela hore metsi ke phahlo ya setjhaba e dumellang ho ka fetisetswa moo e hlokahalang teng bakeng sa kuno. Afrika Borwa ha jwale e hlwauwa ke matjhaba e le pele ka leano la yona la molao wa metsi le tsela eo e tsamaisang mehlodi ya metsi ka teng.
Mehlodi e lekaneng ya metsi e ntsheditswepele ho etsa bonnete ba hore ditlhoko tsa setjhaba di a fihlellwa ntle le tshitiso ya tswelopele ya moruo wa naha. Mabaka a mathata a itseng a akareditswe kgaolong ena le ho sehlomathiso sa D?
Molao wa pele o neng o hokahanya ho fumanwa ha metsi le ho ba le lefatshe, ke bona bothata ba ho se lekane tshebedisong ya metsi setjhabeng. Ho nne ho etsahala hore ho se be metsi a nowang ho tswa mehloding. Hona ke ka ho se be teng ha maemo a lokileng le ditjelete bakeng sa ho fana ka tshebeletso, leha hona le mehlodi e lekanang haholo metsing a mobung dibakeng tsa mahaeng. Ho lokiseng maemo ho ka sehlohong ho lefapha la metsi le moru ka tshebedisano mmoho le mafapha a mang a mmuso le makala. (Sheba karolo ya 5).
Ho fihlella ditlhoko tse holang tsa naha tsa metsi, mehlodi ya metsi e tswetsweng pele e a sebediswa dibakeng tse kgolo tsa naha. Ka baka la mekgatlo e mengata e laolang matamo le melatshwana, ho hulwa ha metsi le phallo ho ya dinokeng ha mmoho le ho angwa ke tshebediso ya lefatshe, phallo phallo e dinokeng di fetohile.
Setshwamtsho 2.3 Papiso ka didiba selemong, lenane la setjhaba le diketsahalo moruong ho ya ka sebaka ka seng sa tsamaiso ya metsi.
Maemong a mang a bakile ho putlama ha boleng ba metsi le maemo a bophelo hara dinoka. Ho fetoha ha moruo le tswelopele ya setjhaba ho baka ho ya tlase ha maemo a dinoka, ha fela maemo ana a sa lokiswe ka nako. Ho a bonala hore lemo tse fetileng tshebediso ya metsi a mobung bakeng sa ho nosetsa e eketsehile dibakeng tse ding (sheba ntlha ya 3, setshwantsho sa 2.2 tlase). Ho beng teng ha merafo ho amme mehlodi ya metsi a mobung, e diha boleng ba metsi. Leano la NWRS ke ho sebedisa mehlodi ka tsela e lokileng. Maikemisetso a NWRS ke ho etsa bonnete ba hore ho na le phepelo e lekaneng ya metsi molemong wa setjhaba le naha. Hona ho tlameha ho fihlellwa moralong o sireletsang mehlodi ya metsi jwalo ka ha ho hlalositswe karolo ya 1 ya kgaolong ya 3?
Metsi a boleng bo tlase ka tlhaho, a fokotsang tshebediso ya ona, a hlahella dibakeng tse itseng. Hona ho etsahala ho metsi a ka hodimo le a mobung. Moo ho kgonahalang tsela tsa tsamaiso di ka sebediswa ho ntlafatsa boleng ba metsi ho ba maemong a lokileng bakeng sa ho sebediswa.
Hobane ho ile ha tadingwa fela le ntshetsopele ya mehlodi e metjha ha tlhokeho e eketseha, ka ha metsi a mangata a sa sebetsang a ne a fumaneha, tshebediso ya metsi ha e soka e fetoha ho ba maemong a loketseng jwalo ka ka tsamaiso ya mehlodi. Tshebediso ya metsi e tlameha ho hlabollwa kaha ho ena le maemo a hodimo a mohlodi wa metsi. Lefapha le ntse le rala lenane la paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi eo e leng karolong ya NWRS. Kahoo meralo e tla hlahiswa ho etsa hore tshebediso ya metsi naheng e lokileng e be teng. Meralo ena e tla kenyelletsa phepelo ya metsi ho tswa kunong e tlase ya tshebediso ho ya ho e hodimo?
Ha fela mehlodi ya metsi Afrika Borwa e tsamaiswa hantle mme e ajwa hantle, metsi a lekaneng a boleng bo lokileng a tla ba teng bakeng sa moruo, maemo a lokileng le tlhaho le bakeng sa moloko o tlang. Maikemisetso a NWRS ke ho kgothalletsa le ho hlabolla tsela tsa ho etsa hore tshebediso ya mehlodi ya metsi ya naha e tswelle pele nako e telele?
Afrika Borwa e itshetlehile haholo mehloding e ka hodimo bakeng sa metse ya ditoropong, diindasteri le ho nosetsa ka kakaretso, mme mehlodi ya metsi a ka hodimo e hlabollotswe ka hara naha. Matamo a ka bang 320, le leng le le leng lena le bokgoni ba phepelo bo fetang 1 million cubic metres, a na le le 32 400 million cubic metres tsa metsi (sheba setshwantsho sa 2.1), a lekanang le dipersente tse 66 tsa didiba ka selemo. Leha metsi a mobung a sebediswa haholo mahaeng le dibakeng tse ding tse omeletseng, palo ya teng e ba tlase ka baka la ka ho tlala ha majwe ao a leng thata. Dipeipi tse kgolo tse fehlang metsi di dibakeng tse seng kae?
Ho dibaka tse leboya tsa naha (dibaka tsa tsamaiso tsa metsi ho tloha ho 1 ho ya ho 5 le ho tloha ho 8 ho ya ho 10), mehlodi ya metsi a ka hodimo le e mobung e se e tla phethelwa ho hlabollwa le ho sebediswa. Tshebediso e bohlaswa e etsahala bakeng tse ding. Ha ka dibakeng tse borwa-botjhabela tsa metsi tsa naha (Dibaka tsa tsamaiso ya metsi ke 11; 12 le 13) hona le ho se tswelepele le tshebediso e tlase ya mehlodi.
Palo ya didiba ka selemo ya Afrika Borwa e ka tlasa maemo a tlhaho (Ho sena ntshetsopele), e lekanngwa le 49 000 million m3/a, e kentseng 4 800 million m3/a le 700 million m3/a ya metsi a hlahang ho tswa Lesotho le Swaziland, a phallelang ho Afrika Borwa. Phallelo ho tswa naheng tsa boahelani ho ya dinokeng tse Afrika Borwa di beilwe ka thoko, mme palo ya metsi a didiba ka selemo e bontsha maemo a metsi a hlwekileng nakong e tlang a mehlodi ka hara naha. Karolwana eo e hloka hoba dinokeng ka baka la dithloko tsa tlhaho tsa polokelo, (sheba karolwana ya 1 ya karolo ya 3) ha karolwana fela e setseng e bolela ho sebediswa ka tsela e lokileng. (Sheba lebokoso la 2.1 bakeng sa tlhaloso ya tlhahiso)?
Lebokoso la 2.
Tlahiso ho tswa mohloding wa metsi ke mothamo o ka hulwang ka tsela e itseng nakong e itseng (e hlahiswa ka million m3/a bakeng sa NWRS). Bakeng sa lehae, diindasteri le merafo tshebediso ya metsi e ya hlokahala selemo ho pota, ha nosetso yona e sebedisa metsi a mangata ho ya ka nako tsa selemo. Ka baka la ho se tsepame ha ho phalla ha melapo Afrika Borwa, jwalo ka ha ho bontshitswe ka kgwedi tse 12 setshwantshong se tlase, tlhahiso e ka hulwang ho tswa nokeng e seng tlasa tsamaiso e lekana le phallo e tlase ho ya nokeng. Ka ho tsamaisa phallo ya molapo ka mokgwa wa matamo, metsi a ka bolokwa nakong tsa phallo e hodimo bakeng sa ho lokollwa nakong ya phallo e tlase jwalo ka ho bontshitswe setshwantshong. Hona ho eketsa tsela eo metsi a ka hulwang ke yona. Metsi a mangata a bolokwang a bolela metsi a mangata a ka hulwang nakong tse itseng?
Setshwantsho se bontshang phallo ya molapo le poloko.
Hobane pula, didiba le phallo ya melapo di fapane lemo le selemo, phallo tse tlase ha di tshwane. Metsi a ka hulwang ntle le bothata (tlhahiso) a fapane lemo le selemo. Metsi a ka hulwang bakeng sa 98 ho tswa ho lemo tse 100 e hlalositswa jwalo ka tlhahiso ya persente tse 98 ya tiisetso ya phepelo. Ho hlakile hore ka mora lemo tse ding le tse ding tse pedi ho tse lekgolo ho tla etsahala hore ho se be le phepelo ya tlhahiso. Bakeng sa maemo a noka le mohlodi wa metsi, ho ba teng ha phepelo ya metsi (kapa ho ba teng ha ho hloleha hona ho ka mammellwa). Ho ba teng tlhahiso e nyane e ka hulwang. Methamo kaofela e lekantswe ho ya dipersenteng tse 98 bakeng sa NWRS hore ho be le papiso. Hona ho bohlokwa hobane ditlhahiso kapa tlhoko ha di lokela ho bapiswa ka nako tse fapaneng tsa phepelo, empa maemo a tlameha ho ba hantle?
Metsi a teng, ho bolelwa metsi a ka bang teng bakeng sa tshebediso. Tlhahiso e teng e kenyelleditse mehlodi ya metsi a ka hodimo le a mobung mmoho le diphehiso ho hlahisa phallo tse ka sebediswang ho tswa melapong e sa sebedisweng. Metsi a teng a kenyelleditse tlhahiso ya lehae le metsi a tswang dibakeng tse ding?
Khutsufatso ya didiba selemong le ho lekanngwa ha ditlhokeho bakeng sa karolo ya dikamano bophelong tsamaisong ya polokelo ya metsi e fumaneha setshwantsho 2.1 hammoho le bokgoni ba matamo a maholo a phepelo e sa tloleng milione ya cubic metres sebakeng ka nngwe. Ha ho lekanngwa metsi a fumanehang bakeng sa ho hulwa ho ile ha nahanwa hore ho boloka metsi a phalla ka nako tsa komello ho tla ba le seabo tlhahisong ya metsi polokelong (Reserve). Tsena ke dipalo fela tsa sebaka ka seng sa tsamaiso ya metsi, ka mantswe a mang di bontsha metsi a hlahang sebakeng seo?
Ho tloha dilemong tsa bo 1920 ho ile ha etswa mekotu e mengata ya ditlhatlhobo ho lekola bokgoni ba mehlodi ya metsi naheng. Mekgwa e mengata le mehlodi e fapaneng ya tsebo di ile tsa sebediswa mme sephetho sa ngolwa diraporotong tse ngata tsa lefapha. Kahoo dipalopalo tseo ho fannweng ka tsona mabapi le tlhahiso le ho fumaneha ha metsi di ka amohelwa ele tse tshepahalang haholo. Empa dipalopalo tsena di tlamihile ho shebisiswa e le mabaka a bakang phetoho nakong e tlang, le ho bonahala nakong ha boemo-kakaretso bo botjha ba lehodimo. Hape hona le bopaki ba hore mokgwa wa metsi wa tatellano (cycle) o ka nna wa fetoha ka lebaka la phetoho ya boemo ba lehodimo. Ka mokgwa ona pokello ya tsebo e a eketseha ho fana ka bohlahlobi ba mehlodi ya metsi bo tsepameng. Ke ka lebaka lena dipalopalo tsa didiba selemong ho setshwantsho 2.1 di fapaneng hanyane le dintlha tse hatisitsweng pejana (sheba karolo ya 2.4?
Palo ya tlhokeho ya metsi bakeng sa bophelo ba polokelo e itshetlehile hodima kutlwisiso esa fellang ya tshebetso ya mekgwa ya bophelo le ditlhokeho tsa moo ho phelwang teng. Dipalopalo tsena di tla ntlafala ka lebaka la ponelo pele e ntjhafetseng e fumanehang ka ho beha maemo leihlo, ho bala le mekgwa ya tlhatlhobo e ntjhafetseng. Jwalo ka ha ho bontshitswe setshwantshong sa 2.1, maemo aha jwale a pehelo ya hlahlobo a bontsha hore naheng dipersente tse ka bang 20 tsa metsi ohle a phallang a noka a ya hlokahala e le bophelo ba polokelo, dipersente tsena di tlamehile ho dula di le teng dinokeng hore ho bolokwe sebaka sele maemong a ntlafetseng. Leha ho le jwalo palo ena e fapane haholo naheng, ho tloheng dipersenteng tse 12 karolong tse ommeng ho isa ho tse 30 ho tse metsi. Ka baka la ho hloka ntlha tse felletseng ho ile ha lekanngwa hore dipehelopele tsa tlhokeho ya metsi boteng bo tlase ba noka botla lekana.
Karolo ya polokelo e hlokahalang bakeng sa ditlhoko tsa batho e hulwa ho tswa mehloding ya metsi e fumanehang ho ditlhoko tsa metsi ho karolo ya 2.
Ho molemo hore ha ho kenyeletswa dipalo tsa metsi a fumanehang hore e be a boleng bo amohelehang bakeng sa tshebediso e itseng, e kaba bakeng sa batho, merero ya moruo kapa ho bolokeng naha e le boemong bo botle. Tshilafatso ya metsi a ka hodimo ho mobu e ba teng ha ho lahlelwa dintho tse sa batleheng kapa tse tjhefo, hona ho etsa hore bokgoni ba mohlodi bo tlolwe, mme bo etse hore metsi a be boemong ba ho se sebediswe. Ho wa ha boleng ha mehlodi ya metsi a ka hodimo ho mobu ke e nngwe ya dintho tse behang bokgoni ba Afrika Borwa tsietsing e kgolo ho nehelaneng ka metsi a lekaneng, a boleng bo nepahetseng bakeng sa ditlhoko le tswelopele ya sebaka. Tshilafatso ya metsi a mobung e ba teng ha hoba le dintho tse tjhefo tse kgonang ho kenella mobung mme di kopane le metsi a ka tlasa mobu. Tshilafatso ya mofuta ona ke e hlokolotsi hobane ho boima ebile ho sebediswa tjhelete e ngata le nako e ngata ho kgutlisetsa metsi a ka tlasa mobu boemong bo lokileng (lekola lebokoso 2.2 la boleng ba metsi). Kahoo tsamaiso ya boleng ba metsi e theha karolo ya bohlokwa leanong la tsamaiso ya mehlodi ya metsi jwalo ka ha ho hlalositswe ka botlalo karolong ya 2 kgaolong ya 3.
Disosa tse kgolo sa tshilafatso ya metsi a ka hodimo ke dikgwerekgwere temong le metsi a qhalaneng (metsi a kgutlang ho nosetsa, menontsha, tjhefo ya dijalo le ho qhaleha moo ho fepelwang teng), qhaleho metseng ya ditoropo le metsi a phallang a sebeditseng (ho tshwaetswa ke dikokwanahloko, matswai le menontsha kapa disebediswa tse etsang hore dimela le diphoofolo di hole), diindasteri (dikhemikale), merafo (diesete le matswai) le dibaka tseo tlhwekiso e sa etsweng ka botlalo (tshwaetso ka kokwanahloko tse sa bonahaleng).
Ho kenya letsoho ha dikarolo tse fapaneng (metsi a ka hodima mobu, metsi a mobung le a kgutlelang didibeng) ho fumaneheng ha tlhahiso sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi di bontshwa setshwantshong sa 2.2. Ho tlamehile ho elwa hloko hore metsi a mangata a kgutlisetswang melapong a fumaneha bakeng sa ho sebediswa hape, ha fela boleng ba metsi a kgutlileng a le boleng bo kgotsofatsang ho mosebedisi. Hantle-ntle palo kaofela ya metsi a kgutlelang melatswaneng e atametse ho atisa tlhahiso ya jwale habedi ho tswa metsing a mobung. Tlhahiso esa kgotsofatseng metsing a ka hodimo ho mobu dibakeng tsa tsamaiso ya metsi bohareng ba Lekwa, Lekwa le tlase le Mohokare o tlase e bontsha hore noka di lahlehelwa haholo ka baka la moyafalo le ho tswa ha metsi ho feta metsi a kenang ho yona ho tswa mahaeng.
Ho ya ka ditekanyo tsa bokgoni ba mehlodi eso hlabollweng, tlhahiso e ka eketswa ka 5 400 m3/a ha ho hlabollwa mehlodi. Ditekanyo tsena ha di kenye dintlafatso tse ka etswang empa ditjeho di le hodimo kapa di bonahala di sa kgonehe. Hape palo e hodimo ya metsi eka fumaneha ka ho eketsa hape tshebediso ya metsi a sebeditseng. Hona ho ka kgonahala ditoropong tse pela lewatle moo metsi a silafetseng a iswang lewatleng. Bokgoni bo ntse bo le teng ba ho hlabolla metsi a mobung, empa hona ho etsahala hanyane-hanyane kgahlanong le metjha e meng. Ha ngata ho hulwa ha metsi a mobung ho ba le tshwaetso ho fumaneheng ha metsi a hodima mobu?
Ho ntsha letswai metsing ho fana ka menyetla e itseng bakeng sa batho ba dulang haufi le lewatle. Leha hole theko e boima ho feta ho hlabolla (le ho fetisetsa) mehlodi e ka hodimo, mahlale a se kgona ho fana ka phepetso ka baka la tswelopele e entsweng lekaleng lena haholo ka ho hlahisa mokgwa wa ditjeho tse tlase wa mahlale a lera. Ho ntsha metsi letswai ho etswa haholo ke dinaha tse ngata tsa Botjhabela-hare le dibakeng tse ding Afrika Borwa moo ho ntshwa ha metsi letswai dibakeng tse nyane ho bontshitseng ho boloka ditjeho ho feta ho tsamaisa metsi a boemong bo hantle ho a isa dibakeng tse hole.
Pele hone ho tsotellwa ditsela tse ding le mehlodi emeng esa sebetseng hantle ho phahamisa phepelo ya metsi Afrika Borwa. Hona ho kenyeleditse ho romellwa metsi, mohlala ho tswa nokeng ya Zambezi, ho etsa hore ho ne dipula ka ho etsa hore ho be maru, ho tlisa metsi ka dikepe le ho hula leqhwa ho tla Afrika Borwa. Leha ho bonahala hore hona ho ka kgoneha, hona le dintho tse tlamehileng ho elwa hloko jwalo ka ka boemo ba sebaka, dipolotiki le tsa se melao. Ho ya ka mahlale a ha jwale ha ho bonahale hore e nngwe ya ditsela tsena eka sebetsa ha ho bapiswa le ditsela tse ding tse hlalositsweng ka tlasa karolo ya 2.5, haholoholo nakong e beilweng kgatisong ya pele ya NWRS?
Setshwantsho 2.1: Palo ya tlhaho ya didiba selemong le poloko tikolohong ?
Dipalopalo di bontsha tsamaiso ya metsi ya sebaka seo fela, hantle-ntle metsi a tswang tsamaisong ya metsi ya sebaka seo.
Ho kenyeleditse matamo a ahilweng mafelong a 2003 a kgonang ho tlola milione wa cubec metres, ho sa kenyeletswa matamo a ahilweng bakeng sa merwallo Qedusizi ho sebaka sa tsamaiso ya metsi sa 7 le Beervlei ho sebaka sa tsamaiso ya metsi sa 15?
Ho iswa le ho lata metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi ha di a kenyeletswa ka hodimo, empa di a fumaneha ho setshwantsho 2.4.
Tekanyo ya tshebediso ho tswa meepong ya metsi le diphula. Ka baka la ntjhafatso ya metsi a mobung bakeng sa ho nosetsa ho tloha ha hone ho kgobokanywa lenane- tsebo bakeng sa NWRS, palo ya metsi a mobung e ka nna ya ba ese e tlotse tekanyo ya ka nako eo. Ho phahama ka baka la kgolo ya ho nosetsa ho ke ke ha ama metsi a teng ho ya ka NWRS?
Dipalopalo tse sa kgotsofatseng tsa metsi a ka hodimo ho mobu di bakwa ke ho lahlehelwa ha noka ho feta ho eketseha ha metsi a lahlehang ka hara sebaka sa tsamaiso ya metsi.
Mabaka a bang le tshusumetso ho boleng ba metsi e kaba a tlhaho kapa diketso tsa batho. Lebaka le leholo le bakang tshusumetso ya boleng ba metsi ke mokgwa oo majwe a bopilweng kapa a theilweng kateng moo ho phallang metsi kapa moo a rothelang mme hona ho etsa hore morwalo o eketsehe le ho etsa hore metsi a be sebopehong sa diminerale. Dimela, hose lekane ha lefatshe le lebelo la phallo dika nna tsa ba le tshusumetso ho boleng ba metsi. Ditlamorao tsa diketso tsa batho ho boleng ba metsi di fapane hape di thata ho utlwisiseha. Ho ngatafala ha tshilafatso hoba teng ka lebaka la tshebediso tse fapaneng tsa mobu; haholoholo bakeng sa temo le ho dula ha batho le tshilafatso esa lebellwang ho tswa moyeng. Mehlodi ya tshilafatso ke moo ditoropo, diindasteri le merafo di isang metsi a tsona a silafetseng melatswaneng le moo ho amohelwang metsi teng. Ho kena hare ha tsamaiso ya mehlodi ya metsi jwalo ka ho kgelosa metsi ho a boloka, leho sebeletsana ha dibaka tsa metsi bakeng sa phetisetsano hona le ditlamorao ho boleng ba metsi.
Dintho tse bonahalang (haholo motjheso, morwalo tlase le seretse) dina le ditlamorao dinthong tse amanang le bophelo ba metsi, tshebediso boithabisong le tlhwekiso ya metsi bakeng sa mesebetsi emeng. Ditlamorao tsa khemikale metsing ka ho kenya letswai metsing ho etsang hore metsi a be boemong bo sa lokang bakeng sa ho sebediswa kapa a be theko e boima ha a hlwekiswa bakeng sa ho nwesetsa kapa ho sebediswa ka tlung. Eutrophication, e leng matlafatso ya metsi ka dintho tse hodisang dimela, e etsa hore macrophytes le dimela tse nyane tse jwalo ka ka tse melang ka metsing le cyanobacteria (semela se tjhefo) di hole ka potlako. Cyanobacteria ke tjhefo mme eka etsa hore metsi a be boemong bosa lokang bakeng sa boithabiso, nosetso le ho sebediswa hae?
Tshilafatso ka ditshepe le dintho tse sebediswang jwalo ka ka tjhefo ya dimela le dikokonyana ke e nngwe ya mathata a ntseng a ngatafala Afrika Borwa ka baka la diindasteri, mme hona ho beha maphelo a batho le diphoofola tsietsing. Hoba le dikokwanahloko ho etswang haholo ke dikgwerekgwere tse sa hlwekiswang tse kenang mehloding ya metsi ka baka laho se fane ka tshebeletso e felletseng, mme hona ho fana ka mathata a maholo Afrika Borwa hobane hona ho na le mahloko a ka bakang letshollo le kholera.
Dintho tse ka bang le seabo tekanyong ya boleng ba metsi ke merafo (esete le ditshepe): ntlafatso ya ditoropo (letswai, ntho tse etsang hore dimela di hole): diindasteri (dikhemikale, tjhefo), temo (ntho tse dulang fatshe metsing, ntho hodisang dimela, dikhemikale tsa temo, hoba le letswai ha metsi a kgutlelang matamong). Tshilafatso ya metsi a ka hodimo e tlwaelehile le ho bonahala haholo ho feta tshilafatso ya metsi a mobung. Tshilafatso ya metsi a mobung hase hangata e bonahalang, hape ho boima, ho tjeho tse phahameng, ho nka nako e ngata ho lokisa hona. Dintlha ka botlalo tsa tsamaiso ya boleng ba metsi di fumaneha karolong ya 3.2.
Mokgwa o nammeng wa dibaka tsa tsamaiso ya metsi moo dikhemikale ho boleng ba metsi di sa tholahaleng di ho setshwantsho se latelang.
ho tswa leqepheng la 20 Lebokoso 2?
Tshebediso ka lapeng: X e bontsha hore boleng ba metsi bo ka ntle ho kamoo bo tlamehileng ho ba ka teng ho ya ka tshebediso ya lapeng dibakeng tse ding ho ya ka tsamaiso ya metsi.
Tshebediso ho nosetsa: Letshwao le bontsha boleng ba metsi bo ka ntle ho maemo a boleng ba metsi bakeng sa ho nosetsa dibakeng tse ding tsa tsamaiso ya metsi moo L, M, and H di bolelang a kotsi a tlase, mahareng kapa a hodimo, (+) = alkaline and (-) = acidic.?
Tshebediso ya boithabiso: X e bontsha hore boleng ba metsi bo ka thoko hanyane ho maemo a loketseng bakeng sa ho boithabiso dibakeng tse ding hobane ho fumanwe cyanabacteria.?
Metsi a mobung le metsi a ka hodimo a hlahella a fapane empa a tswa ho mohlodi o le mong. Tshehetsano ya tse pedi tsena, moo metsi a mang a sebedisang a mang le ho utlwisisa kamoo metsi a mobung a tshehetsang tlhaho. Leha ho jwalo dintlha ka kakaretso ka tlholeho le seabo sa metsi a mobung di ka thusa ho hlalosa boemo bona.
Hosa kenyelletswa metsi a kwalletsweng ka hara maqwa (polar ice caps), metsi a mobung e ka ba 97% ya metsi a hlwekileng lefatsheng. A setseng a didibeng, dinokeng le meferong. Leha metsi a mobung a se mangata Afrika Borwa hobane ho tletse majwe a mangata, a fumaneha ha bonolo mme a sebediswa haholo. Metsi a mobung a sebediswa haholo mahaeng, diphoofolong, le ho fepela metsana le ditorotshwana le dibaka tse ikgethileng. Ka kakaretso metsi a mobung a ka fumaneha haufi ho tloha moo a hlokwang ho haola le Afrika Borwa, ka hona a ba mohlodi o moholo ka hara naha.
Metsi a mobung a etswa ke pula, empa a ba teng ka ho qhitsa ho tswa metsweding e meng. Ho tswa fela tlhabollong, maemo a metsi a mobung a eba ka tsela e tsitsitseng, ho teba ka mora nako e telele ho tswa mokgweng.
Setshwantsho se bontsha maemo a ho monyela lekukeng, (Setshwantsho ya metsi) e bontsha ho hlabollwa le ho lokollwa ha metsi.
Tshollo ya tlhaho ka tsela ya botebo ba noka, seepage le moafalo ho tswa dimeleng di ka amanngwa le tshehetso ya metsi a mobung. Tekanyo le poloko ya metsi a mobung ke ya bohlokwa bakeng sa tlhaho le tsamaiso ya mehlodi ya metsi, haholo moo e kopanang le tshehetso ya metsi a mobung. Ho iswa tlase ha metsi a mobung ka ho fepela ho feta maemo a tlhaho e tla ama maemo a tshebeletso tsa tlhaho tse kang estuaries, wetlands le melapo?
Bokgoni ba kotulo selemo le selemo, e ntshitsweng ho tswa tlhabollong ya metsi a mobung e lekantsweng bakeng sa komello, e supa le ho nehelana ka mothamo wa metsi a mobung a ka hulwang ntle le senya didiba, leha diphepelo tsa tlhaho di ka ameha. Bokgoni ba kotulo bakeng sa Afrika Borwa bo ballwa ho 19000million ka selemo Mm3/a. Ho moo 6000 Mm3/a e bolokilweng ho hlabolla e ka hulwa ntle le ho sitisa mehlodi ya metsi. Leha boholo ba metsi a mobung bo bonahala bo ka sebediswa a baka tshenyo ya makuka a mang. Ke fela karolo e bonahalang e ka e lokile ho ka sebediswa le ho hlokwa moo tshebediso ya ona e ka kgoneha a tla hulwa. Tekanyo ya tshebediso ya metsi a mobung tsamaisong e nngwe le e nngwe ya metsi e Setshwantsho 2.2. Ha ho sebaka se entsweng setshwantshong 2.5 and 2.6 bakeng sa bokgoni ba ntshetsopele ya metsi a mobung nakong e tlang. Empa tekanyo eo ho fannweng ka yona bakeng sa ntlafatso ke ya sekgale-kgale ya metsi a kopaneng a ka hodimo ho mobu le a mobung, e itshetlehile haholo ho bokgoni ba mehlodi e ka hodimo. Ho tlamehile ho elwa hloko boleng ba metsi a mobung leka moo a tsamaisanang le mosebedisi wa ona. Metsi a mobung ana le dimenerale tse ngata bakeng sa ho sebediswa ntle le ho hlwekiswa, haholo dikarolong tse ommeng tsa naha. Empa ho sebedisa mmoho metsi a ka hodima ho mobu le a mobung ho fana ka molemo o moholo hobane motswako ona o fana ka dintho tse batlahalang bobeding ba mefuta ena Tsamaiso e maemong a hodimo le tshebediso ya mehlodi ya metsi di tla hloka maemo a ntlafetseng ho hlahloba bokgoni ba metsi a mobung le ho lekola diphetoho, le ho utlwisisa ka botlalo tshebetso ya phuduho ya metsi, dikamano pakeng tsa metsi a ka hodimo le a mobung le seabo sa tshebediso ya metsi a mobung sebakeng seo ho phelwang ho sona?
Bakeng sa tsamaiso e tsepameng ya metsi, tsebo e keneletseng le kutlwisiso ya ditlhokeho tsa metsi e a hlokeha le tsebo ya mohlodi ka bo ona. Ntlha e thatafatsang boemo ba mehlodi ya metsi ke palo e kgolo e fapaneng ya ditlhokeho tsa metsi e tshwanang naheng le ya phapano e teng ya phumaneho ya mehlodi ya metsi. Hodima ha di phapang ditlhokehong tsa tshebediso ya metsi bakeng tse fapaneng, ho tlamehilwe ho elwa hloko palo, boleng, ho arola mobu, tshepiso ya phepelo le bokgoni ba ho lefa. Hape mabaka a fapaneng a ka thoko a ka ba le tshwaetso kgolong. Ditsela tse itseng mabapi le kabo ya metsi di tlamehile ho hlokomelwa haholo dikamanong le karolong e bapalwang ke metsi ho bolokeng bophelo le matlafatsong ya moruo.
Dintlha le dipalopalo tsa merero ya NWRS di a fumaneha mona bakeng sa basebedisi karolong tsena. Metsi bakeng sa ho lekana tebello ya matjhaba e fumaneha karolong ya 2.7.2. Ha ea kenngwa jwalo ka karolo ya basebedisi kaha ha ena seabo tshebedisong ya metsi a se lehae Afrika Borwa empa e sebediswa ho setshwantsho (Setshwantsho 2.4, 2.5 le 2.6)?
Fehlo ya motlakase sheba tshebediso ya metsi ya bohlokwa ho karolo ya 2.7.
Phitiso ya metsi ho tswa sebakeng se itseng, e nkwang jwalo ka tlhoko ya sebaka seo. Tsena ha di bontshwe e le tlhoko ho setshwantsho sa 2.
Motheo wa pokello-tsebo wa tlhokeho ya metsi o fumanwe ka ho etsa dihlahlobo naheng ka bophara.
Ditekanyo tsa tlhokeho ya metsi selemong sa 2000 bakeng sa tshebediso ya metsi karolong tse fapaneng e fumaneha ho setshwantsho 2.3 (sheba lebokoso 2.1 bakeng sa tlhaloso ya phepelo). Hangata, jwalo ka mekgwa emeng ya nosetso, metsi a mangata ho feta a bontshitswe a hulwa ha a fumaneha, empa hona ho hlalosetswa mosebedisi hore hona ho beha tsietsing phumaneho ya metsi bakeng sa dilemo tse tlang. Leha dipalopalo di amoheleha bakeng sa merero ya NWRS, ho nepahala ha tsona ho fapane ho ya ka karolo ya basebedisi le dibaka. Ho sebe le bonnete ha dipalopalo ho teng haholo ho metsi a hulwang bakeng sa ho nosetsa, kaha karolo ena enka halofo ya metsi a naha a sebediswang, empa hona ho tla shebisiswa mananeng a lefapha?
Dipalopalo tseo ho fannweng ka tsona ke tsa tlhahiso fela, ho eketseha ha tshebediso ya metsi ho lekangwa hore ho tla feta ka 1 460 million m3/a.
Papiso ya dipalopalo tse teng ho tokomane ena le dintlha tse hatisitsweng ke lefapha pejana di bontsha ho se tshwane phumanehong ya metsi le ditlhokehong tsa metsi. Hona ho entswe ke ho fapana ha tekanyo, tlhaloso e ntjha, ditlhokeho tsa phepelo le ho fumaneha ha mehlodi e metjha ya ditaba. Ho kopantsha ditaba tse teng ho NWRS le tse hatisitsweng ho tjhadimo ya phumaneho le tshebediso ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa e fumaneha ho lebokoso 2.4?
Lebokoso 2.4: Ho kopantsha ditaba tse ho NWRS?
Phapang e kgolo e bonahala e le teng ha papiso di etswa pakeng tsa dintlha tse ho NWRS le tse hatisitsweng ka 1997 ho tjhadimo ya phumaneho le tshebediso ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa?
Ho ya ka phumaneho ya kgatiso tsa nako e telele le phallo ya melatshwana e ntlafetseng ho ile ha fetolwa dipalo hanyenyane, ho tloha ho 50 150 million m3/a ho raporoto ya kakaretso ho ya 49 040 million m3/a ho NWRS.tekanyo e ne e ka ba 43 500 million m3/a?
Palo kaofela ya tlhokeho ya metsi Afrika Borwa ene e beilwe ho 20 045 million m3/a ho raporoto ya kakaretso (ka maemo a ntlafatso a 1996) papisong le 12 871 million m3/a ho NWRS(ho sebediswa 2000 jwalo ka motheo). Dipalopalo tsena ha se tseka bapiswang, ka baka la ho fapana ha metjha le ditlhaloso. Raporotong ya kakaretso tlhokeho ya metsi bakeng sa dibaka e ile ya kenyeletswa le tshebediso ya metsi ke dikarolo tse ding. Ho NWRS ho hlaloswa hore metsi bakeng sa merero ya sebaka a tlamehile ho dula ka dinokeng moo a hlokahalang.NWRSe bona ditlhoko tsa sebaka jwalo ka phokotso ya tlhahiso ho mohlodi wa metsi e seng e le moo ho hulwang metsi bakeng sa tshebediso ya metsi ke karolo tse ding. Hape tlhokeho tsa metsi tse ho raporoto ya kakaretso di bontsha kopano ya tekanyo e tsepameng ya ditlhokeho ke dihlopha tse fapaneng (ka karolo le sebaka) ntle le ho etswa ha ditokiso ho tshepahaleng ha phepelo, empa NWRS e ile ya beha phepelo ho persente tse 98. Ho a makatsa hore palo e kgolo ya metsi e ka sebediswa ho nosetsa ha e fumaneha le ha phepelo e le e tlase. Dibakeng tse ding tse kgolo tsa naha ho a lengwa ha metsi a fumaneha, ha ka nako e nngwe karolo ya dibaka tsena e ka dula e sa lengwa bakeng sa dilemo tse itseng ka nako tsa komello. Ha hone ho balwa ke NWRS?
Kamora ho etswa ditokiso tse ka hodimo ho paka papiso le ho letlella kgolo tlhokehong pakeng 1996 le 2000, ditlhoko tsa metsi raporotong ya kakaretso e ne e tla fihla ho 13 700 million m3/a?
Leha palo ena batla e tshwana le ya 12 871 million m3/a ya NWRS, phapang entse e hlahella karolong le dibakeng?
Ho raporoto ya kakaretso, tlhahiso e kana ka 33 000 million m3/a e a fumanwa papisong le 20 000 million m3/a ho NWRS. Ho tshwana le boemo ba tlhokeho ya metsi, ditokiso di tlamehile ho etswa ho ditlhoko tsa sebaka le tshepahalo ya phepelo tse tlo theolang tekanyo ho raporoto ya kakaretso ho ya ho 26 000 million m3/a?
Papiso ya ditlhoko e ho setshwantsho 2.3 le kgutlo ya metsi ho setshwantsho 2.2 e bontsha tsela ya tshebediso ya metsi bakeng sa dijo le ho nowa. Hantle-ntle metsi a ka sebedisehang ho tswa mahaeng, ditoropong le merafong a ka ballwa ho persente tse 0,9,33 ho ya ho 34. Karolo eitseng ya metsi a sebedisitsweng (e seng bakeng sa ho nowa le dijo) ea fumaneha bakeng sa ho sebediswa hape. Palo e kgolo ya metsi a silafetseng a kgutlang tshebetsong, haholo ho tswa ditoropong le diindasteri tse pela lewatle, a hlatsetswa ka lewatleng?
Setshwantsho sa 2.4 se bontsha seabo sa mafapha a fapaneng a moruo moruong wa naha. Leha mafapha a moruo a sa tsamaisane ka botlalo le mafapha a tshebediso ya metsi, dintlha tsa bohlokwa di tholwa papisong ena. Haholo ha ho shejwa hore mehlodi ya metsi e etsa persente tse 4.5 tsa kuno moruong (gross domestic product-GDP). Palong ena persente tse ka ballwang ho 25 ho ya 30 ke tsa moo ho nosetswang temong. Leha nosetso e nka persente tse 60 tsa tshebediso ya metsi, seabo sa yona seka tlase ho persente tse 1.5 tsa kuno ya moruo (GDP).
Ho bohlokwa hore diabo tsa sehlopha ho GDP ha di nkwe ele tsona fela tse ka fanang ka lesedi ka baka la dikamano tse matla tse teng hara dihlopha tsa moruo. Lekala la temo lena le dikamano tse matla ka ho romella dintho kapa dijo tse so fetolwe boemo ho makala a tlase le phamaheng (primary and secondary sectors). Ka selemo sa 1985 dipersente tse bang 58 tsa tlhahiso temong di ile tsa romellwa bakeng sa ho fetolwa boemo difemeng, hona ho ile ha kenya letsoho tlhahisong diindastering ka persente tse 8.5. Temo yona e hloke menotsha, metjhini le ditsheletso tsa ditjhelete. Temo e ne e tlamile ho tshehetsa persente tse 25 tseo lekala la meralo kapa tlhahiso (manufacturing) le kenyang ho GDP. Dibakeng tse ding halofo ya dintho tse ka sehlohong tse ikatisang temong di na le tshwaetso dibakeng tse hole ho tsa temo. Mabaka a ka reng a na a teng le merafong, le ho boleng bo hodimo kapa bo tlase karolong tsa moruo?
Tsela eo ho bonwang kateng, ke hore tsela eo moruo o bang kateng bakeng sa metsi a sebedisitsweng ho nosetsong e tlase haholo ha e bapiswa le ya dikarolo tse ding. Ho tla ba bohlokwa ho fumana dintlha tse ding tse tsepameng tabeng ena, hape ho nketswe hloko motheo wa mekgwa ya tsamaiso ya sebaka moo ho labalabelwang ho sebedisa metsi ka tsela e molemo.
Tsela e nngwe e tholahala ha ho bapiswa palo ya batho ba sebetsang lekaleng le itseng la moruo, jwalo ka ha ho bontshitswe ho setshwantsho sa 2.5, le palo ya batho baneng ba sebetsa ka 1994. Palo ya batho ba sebetsang mapolasing (moo ho nosetswang le moo pula dinang teng) e etsa persente tse 11 tsa batho bohle ba sebetsang naheng, ena ke palo e ngata ho feta seo ba se hlahisang. Hona ho etsahala le ho mmuso, makala a setjhaba le dikonterakeng?
Bakeng sa temo eo ho nosetswang, mesebetsi e ka hodimo ho persente tse 1.5 palong kaofela ya naha (ena ke persente tse 10 ho ya ho 15 tsa mesebetsi kaofela ya temo), mme e tshwana leya seabo sa yona ho GDP. Mesebetsi ho ya ka tlhahiso e ikemetseng moruong mabapi le nosetso temong e batla e lekana maemong a mesebetsi kaofela ya naha empa e tlase haho bapiswa le temo ka kakaretso. Hona ho fumaneha le ho menyetla ya mesebetsi ho ya ka tjhelete e tsetetsweng. Leha palo ya mesebetsi kgahlanong le tjhelete e le kgolo ho palo kaofela temong, nosetso ha e tlole maemo a lebeletsweng a theho ya menyetla ya mesebetsi. Hona ho bontsha bontsha mokgwa wa ditjhelete temong ya sejwalejwale ya nosetso?
Hona le mabaka a mangata a susumetsang ditlhoko tsa metsi Afrka Borwa. Hona ho kentse boemo kakaretso ba lehodimo, mofuta wa moruo (mohlala ke temo ya nosetso le diindasteri) le maemo a bophelo. Ho tsena, maemo a lehodimo (climate) ha esale a sa fane ka mathata (sheba lebokoso 2.4 bakeng sa ditlhakiso ditleng moraong tsa ho fetoha ha boemo ba lehodimo lefatsheng) leha ha ngata ho tlamilwe ho laolwa ditlhoko tsa ho nwesetsa. Leha ho le jwalo, lenane la batho, mekgwa ya ho phela le diketsahalo moruong dina le tsela e o di holang ka teng, mme e nngwe le e nngwe e itshetlehile ho tshusumetso tse ngata tse nammeng.
Ditekanyo tsa ho hola ha palo ya batho, ho phatlalla ha batho dipakeng tsa ditoropo le mahaeng le ho dibaka tse ding hase ntlha e bonolo. Diphetoho tsamaisong ya naha ho tloha ka 1994 le tshusumetso ho tswa ho moruo o kopaneng ho Afrika Borwa ho phahamisitse ho falla ho ya dibakeng tse ding le ho theoha ha lenane la batho bakeng tse ding. Haholo batho ba fallelang ditoropong le ditlamorao tse sa kgotsofatseng tsa HIV/AIDS. Hobane bophelo e se ntshetsopele e bonolo ya sekgalekgale, dipatlisiso di ile tsa etswa ho lepa lenane la batho le diphetoho moruong le ditlamorao ha ditlhoko tsa metsi, patlisiso tsena di ile tsa sebediswa jwalo ka ka kgakollo ke NWRS. Hone ho lebeletswe kgolo e tlase ho feta pele ya lenane la batho ka baka la HIV/AIDS, hape le tlhahiso e theohileng ditoropong le kgolo ya moruo. Dinako tseo palo ya batho e yang hodimo le fatshe e neng e ntlafatswa e ho setshwantshong (diagram) sa 2.6?
Ditekanyo tsa lenane la batho le ne le entswe pele bakeng sa naha kaofela, yaba le arolwa ka dikotwana tse nyane tsa dibaka ho etsetsea hore ho tle ho kgonahale ho lepa ditlhoko tsa metsi ho ya ka dibaka. Ka baka la ho fallela ditoropong le kgolo e matla ya moruo ditoropong tse kgolo le dibakeng tsa diindasteri, ho batla ho nka nako e telele hore ho tsejwe hantle ditlhoko tsa metsi bakeng sa dihlopha tseo ho builweng ka tsona nakong e tlang. Tsepamiso e kgolo ya maikutlo e ile ya bewa dibakeng tsa ditoropo tse kgolo bakeng tse qaqolohileng tsa batho le moo palo e tlase e lebelletsweng bakeng tse nyenyane le bakeng tse ding tsa mahae. Bolepi bakeng tsena bo tlamile ho hlahlojwa ka botlalo nakong eo ho hlabollwang mekgwa ya tsamaiso ya dibaka.
Karolo tsena di ile tsa hlabollwa bakeng sa kgolo ya moruo le bakeng sa tshusumetso ya kgolo ya moruo ditlhokong tsa metsi bakeng sa nako e tlang, e le ho leka ho theola hose tsebahale ha nako tse tlang. Ho ile ha fanwa ka mabaka ha hone ho hlabollwa karolo tsena bakeng sa ho ka ba teng ha palo e tlase le e hodimo kgolong ya moruo dibakeng tse fapaneng tsa naha. Tlhahiso ho ya ka mabatowa (GGP- Gross Geographic Product) e ile ya nkwa e le sebontshi sa moruo mererong ya NWRS ka baka la dikamano tse ka etswang tshebedisong ya metsi. Sepheto e ile yaba sa kgolo ya persente tse 4 ka selemo ho fihlela selemong sa 2025 le e tlase ya persente tse 1.5 ka selemo. Kakaretso ho lebelletswe hore moruo o tla hola haholo ditoropong tse kgolo le dibakeng tsa diindasteri le ho tse haufi le mehlodi le mekgwa ya tsamaiso (ditsela, boemafofane le boemakepe) ho feta tse mahaeng. Ho ile ha elwa hloko mokgwa wa kgolo ditshebeletsong le ho diindastering tsa tlhahiso le kamoo mekgwa ya kgwebisano e tlang hoba kateng tlhahisong, dipalangweng le dithomelo-ntle?
Ho ya ka dipontsho tsena, tekanyo tsa pele dine di etseditswe ditlhoko tsa metsi bakeng sa nako e tlang ho fihlela ka selemo sa 2025. Tekanyo tsa ho hlokwa ha metsi bakeng sa nako e tlang tse entsweng ke ESKOM bakeng sa ho fehla motlakase di kenyeleditswe. Pehelo-thoko e ile ya etswa bakeng sa ditlhabollo tse tsejwang le tsa nako e tlang bakeng sa nosetso, merafo le moo metsi a sebediswang ka bongata bo boholo, jwalo ka ha ho hlalositswe ho dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse ho sehlomathiso sa A. (Dipalopalo tse ikgethileng di ile tsa letlellwa mafapheng ana, ha tlohellwa tsela tse akaretsang tsa kgolo selemo le selemo)?
Kantle ho tlhoko tsa metsi ho dibaka tse tswetseng pele moo dika balwang ha bonolo, metsi a mangata a hlokahalng bakeng sa ho tlisa tekatekano le phediso ya bofuma e tla itshetleha haholo ditlhokehong tse ikgethileng mekgweng ya tlhabollo ya mahae le dikarolo. Tlhokeho tsena tsa metsi di boima ho di lepa, ho amohelwa ha dipalopalo tsena ho ile etswa fela moo dintlha tse felletseng di neng di fumaneha. Ha hoka ha sebediswa mekgwa e kopantshitsweng e ho NWRS?
Ho ya ka tsela eo ho fallelwang ka yona ditoropong le tswelopele kgolong ya moruo, kgolo ya tlhokeho ya metsi e lebelletswe ho hlahella dibakeng tseo moruo wa teng o itshetlehileng dibakeng tsa ditoropo. (Ho hlokomediwa hore ho fallela ditoropong bakeng sa nako e kgutshwane ho tswa mahaeng ha ho a tlameha ho nkwa e le kgolo ya lenane la batho dibakeng tsena, ka ha hona e tlabe e le teko ho falleleng toropong tse kgolo). Kgolo e matlafetseng ea bonahala merafong, moo metsi a lebeletsweng ho sebediswa bakeng sa ho rafa dimenerale haholo karolong tse ka leboya tsa naha.
Dipontshong tsa lenane la batho la kgolo ya moruo, pontsho ena e ile ya kgethwa bakeng sa ho lekanya tlhokeho ya metsi nakong e tlang. Hona ho kentse kgolo ya lenane la batho le palo e hodimo ya tlhokeho ya metsi bakeng sa tshebediso ya ka lapeng ditoropong, ho bakwang ke kabo e lekanang ya moruo. Palo ya tshebediso ya ka lapeng ho ya ho ya kgwebo, metsi a sebediswang ke batho kaofela le a sebediswang diindastering bakeng sa dikarolo tsa ditoropo selemong sa 2000 e bolokilwe. Ketsahalo e ena e sisintswe. Hona ho itshetlehile hodima tekanyong e tshwanang le ya kgolo e phahameng ya lenane la batho le maemo a hodimo a ditshebeletso a hlahang tlhabollong ya moruo, hona ho ka nkwa ho kopantswe le maemo a matla a moruo moo tshebediso ya metsi kgwebong, kopanelong ke batho le diindastering e phahamang kgahlanong le kgolo ya GDP. Pontsho eka hodimo e reretswe ho thibela tlhokeho ya metsi esa lebellwang. Dipalo bakeng sa pontsho tsena tse pedi di fumaneha karolong ya 2.5. Ha ho ditokiso tse entsweng ho bontsha kamoo tshebediso e hantle ya metsi enang le seabo?
Tsepamiso ho metsi a fumanehang le tlhoko kaofela selemong sa 2000, ho kentswe le phepelano pakeng tsa dbaka tsa tsamaiso ya metsi le dinaha tsa bohaelane, e fumaneha ho setshwantsho 2.4. Phetisetso ya metsi ho tswa tsamaisong e qalang ya metsi a noka ya Orange ho ya tsamaisong e qalang ya metsi a noka ya Vaal ho tsamaya ka la projeke ya metsi a dihlaba Lesotho (Lesotho Highlands Water Project- LHWP) e bontshwa e hlaha ho tsamaisong e qalang ya noka ya Orange. Hantlentle papiso (setshwantsho) ha e bontshe hore metsi a romelwa Afrika Borwa ho tswa naheng e nngwe. Phetisetso ya 170 million m3/a Afrika Borwa ke metsi a rometsweng ho tswa dibakeng tsa tsamaiso ya metsi tsa noka tsa Crocodile e bophirima le Marico ho ya Gaborone Botshwana (7 million m3/a), ha phallo e tlase ya metsi e ntshitswe ho nokeng ya Inkomati ho ya Mozambique (109 million m3/a) le kgulo ya metsi ho tswa projekeng ya noka ya Orange ho ya Namibia (54 million m3/a). Palo e kgolo ya phetisetsano e ba pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi ka mokgwa wa tlhahiso dinokeng. (Sheba lebokoso 2.5?
Tlhahiso e nyane e teng e fetang halofo ho dibaka tsa tsamaiso ya metsi, tlhahiso e ngata haholo e ntse e le teng naheng. Hona ho bontsha phapang dibakeng tsa naha, hape ho bontsha kotsi ya ho akaretsa. Palo e tlase kapa e hodimo ya sebaka se itseng sa tsamaiso ya metsi ha e bolele hore e ka beha sebaka seo kaofela tsietsing. Dintho tse sa tlwaelehang di ka hlaha dibakeng tse nyane tsa tsamaiso ya metsi. Hape phumaneho ya metsi le palo ya metsi a teng di a tsamaisana le kamoo metsi a sebediswang kateng ha jwale le ho dula hole teng ha mehlodi, dikgulo le phallo e kgutlang. Ho batla hose molemong wa moruo ho nka metsi moo a le mangata teng ho a isa moo a leng manyane jwalo ka ha ho bontshitswe ho sehlomathiso D 2.3 ho noka tsa Crocodile e bophirma le ya Marico. Hose lekalekane ha dibakeng tsa tsamaiso ya metsi ho tla rarollwa ho ya ka mekgwa ya tsamaiso ya dibaka tse hlabollwang ke makala a ikemetseng a tsamaiso?
Hape ho tlamehilwe ho elwa hloko ntlheng tse ngata tsa metsi a manyane hore hona ha ho bolele hore tshebediso ya metsi ya ha jwale e tlola metsi a tlamehileng ho fumaneha, empa e bontsha hore tumello e entsweng bakeng sa ho kenya tshebetsong karolo ya tikoloho ya polokelo e keke ya fihlellwa ka botlalo ho ya ka maemo a jwale a tshebediso. Leha ditlhokeho tse ho polokelo di supentsha fela, di soka di sebediswa, ho hlokometswe haholo hore ditloko tse tsejwang le tse lekanngwang hore di a kenyeletswa ho NWRS. Hona ho thusa ho etsa bonnete ba tsamaiso e tsepameng ha polokelo e ba teng dibakeng tsa naha. Ho tla latelwa mokgwa o batsi wa tshebetso ho polokelo bakeng sa ho theola ditlamorao tse ka bang teng ho basebedisi?
Phetisetso ho tswa le ho ya dibakeng tsa tsamaiso ya metsi di ka kenyeletsa phetisetsano pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi le naha tsa bohaelane. Palo ya tlhahiso e fetiseditsweng ho tswa sebakeng sa tsamaiso ya metsi ho ya ho se seng e kese tshwane le ya moo metsi a hlahang le moo a yang teng lebokoso 2.5. Ka baka lena keketso ya diphitiso ho tswa le ho ya dibakeng tsa tsamaiso ya metsi hae tsamaisane le palo kaofela ya naha. Hona ho a tshwana le ho setshwantsho 2.5 le 2.6. Phitiso ya metsi ho tswa Lesotho ho ya Afrika Borwa e bile ho tswa sebakeng sa tsamaiso ya metsi se nokeng ya Upper Vaal?
Leha ho le jwalo dibakeng tse ngata tshebediso hae tsamaisane le tsela e lokileng ya ho boloka mehlodi, phetoho tse ngata di tla tlameha ho etswa ho kenya polokelo tshebetsong. Boemo bona ho sebetswane le bona ka botlalo sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi ho sehlomathiso D?
Metsi moo a leng mangata haholo a tla sebediswa bakeng sa kgolo ya ditlhokeho tse lebelletsweng nakong e tlang ka malapeng, diindastering le merafong. Dibakeng tse ding sehlomathiso D moo metsi a leng mangata teng a tla sebediswa molemong wa nosetso le meru?
Leha ho sa lekangwa hantle, tsepamiso ya boleng ba metsi e tlamehile ho elwa hloko dipuisanong tsena. Mohlala ke bongata bo bontshitsweng ho tswa sebakeng sa tsamaiso ya metsi sa noka ya Fish ho ya hosa Tsitsikama ho setshwantsho 2.4 ho bakwang ke boleng bo tlase ba metsi a kgutlang nosetsong?
Mekgwa ya phitiso dibakeng e bontsha palo e itseng ya metsi a kgonang ho baleha. Ditlamorao ho tlhahiso mohloding le dibakeng tse amohelang ka baka la metsi a tsamaisetsweng e itshetlehile ho dikamano tse nammeng, mme di ka fapana haholo ho boleng ba metsi a tsamaisitsweng.
Tlhahiso ya mokgwa wa mohlodi wa metsi (lebokoso 2.1) e tholahala kamoo ho tlamehileng ho etswa kateng, jwalo ka mekgwa ya metsi, boemo ba lehodimo, boholo le beha dintho ka lenane ha disebediswa tsa mohlodi wa metsi, mekgwa ya tshebediso ya metsi le tshebediso ya mobu, tseo di ikemetseng mabapi le mokgwa wa mohlodi wa metsi. Phetisitsano ya metsi ho tloha sebakeng se le seng ho ya ho se seng ho fetola phallo ya metsi ya dibaka tsena. Phitlello tsa kamoo hona ho ka amehang kateng e itshetlehile phallong ya mohloding wa tlhaho, moo ho hulwang le moo ho lokollwang, phetisitsano e fapaneng le bonnete ba kamoo metsi a tlang ho fetiswa kateng. Mekgwa ya phallo ke e nngwe ya dintho tseo ho kgonwang ho bala tlhahiso, hona ho kgonahala ka baka la tshebedisano mmoho e hlahellang mekgweng e fapaneng, kopano sebakeng sa mohlodi le sa kamohelo. Mohlala kamoo mabaka a ka hodimo a ka bang le seabo ditlemoraong tsa tlhahiso tse fapaneng ho boleng ba phetisitsano bo ho morero wa phetisitsano wa Thukela le Vaal. Mona palo e kana ka 530 million m3/a e tsamaiswa ho tloha Thukela River Basin (sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Thukela) ho ya Vaal River Basin (tsamaiso ya metsi sebaka sa metsi sa Upper Vaal) ke palo e pakeng tsa 0 ho ya ho 630 million m3/a. Ka baka la phitiso, tlhahiso e setseng hoThukela e theohile ka 377 milion m3/a. Marangrang a noka ya Vaal (Vaal River System) a eketseha ka 736 million m3/a. Phetoho ho tsena, jwalo ka ka kaho ya letamo le letjha, ho ka ama tlhahiso Mohlala ona o bontsha hantle o mong ya melemo ya phetisitsano ya metsi e le sebediswa sa mehlodi ya metsi, hore palo e ka lekantshwa ho fihlella tlhahiso e ngata le tshebediso ho tswa mehloding ya metsi. Dipalo tsa tlhahiso tse ho setshwantsho 2.4, 2.5 le 2.5 le tse ho sehlomathiso D, di bontsha tshwaetso ho phetisetso tse itseng. Hobane tshwaetso ya phitiso tlhahisong e ka nna ya fapana bakeng tsa mohlodi le tsa kamohelo, kopantso ya dipalo phetisetsanong ho ya le ho tswa, hona ha hona ho fana ka palo e fellentseng. Dipalo tsa metsi a behetsweng ka thoko bakeng sa ho fetiswa ke tsa metsi a ka nnang a fetiswa (ntle le hae kaba hoka hlaloswa), empa di ka nna fapana ka baka la tshwaetso?
Palong kaofela ya tlhokeho ya metsi ya 12 871 million m3/a, 9 500 million m3/a e hulwa ho tswa mehloding ya metsi e ka hodimo ho mobu. Palo e setseng e tswa ho metsi a mobung, tshebediso hape ya metsi a kgutlang, le metsi a morung. Palo ya tlhokeho e ba persente tse 20 tsa 49 040 million m3/a. Persente tse ding tse 8 di lahleha ka baka la moafalo dipolokelong le tsamaiso dinokeng, persente tse 6 ka baka la tshebediso ya mobu. Persente tse 66 naheng kaofela phallong ya metsi a tlhaho di fumaneha dinokeng. Kabo ya phallo ena ya metsi a setseng e ile ya fetolwa ka baka la melwana e kganong le phallo le tshebediso, mme ha e sa bontsha phallo ya tlhaho ya melatshwana. Hona ho thusa ho fihlella ditlhoko tsa polokelo le ho hlompha tumellano tsa matjhaba. Monyetla o teng bakeng sa ho hula karolo ya metsi a setseng bakeng sa ho sebediswa, ha fela disebediswa di le teng mme di ka hlabollwa. Ha bokgoni ba tlhabollo ya mehlodi e ka hodimo boka bonahala bo kgoneha, persente tse 50 metsi di tla dula di le dinokeng?
Setshwantsho sa 2.5 le 2.6 di fana ka tjhebeho ya ho ka hlokahala ha metsi nakong e tlang le bokgoni ba phumaneho ya metsi. Dintlha tsena di sebetsa jwalo ka motheo tlhabollong ya mekgwa ya naha, mme hape e fana mekgwa e hlakileng bakeng sa dibaka tsa tsamaiso ya metsi. Motheo wa moralo ha o bontshe maemo a yang fatshe a metsi selemong sa 2000. Ho lebelletswe hore motheo le moralo wa palo ya metsi o tla ya fatshe mme metsi a mangata a fokotsehe. (Kgolo ya metsi a fetang tekano ho dibaka tsa tsamaiso ya metsi tsa noka tsa Crocodile West le Marico di bakwa ke metsi a silafetseng a kgutlang a sebaka seo- sheba hape ka tlase)?
Kgolo e bonahalang e lebelletswe dibakeng tsa ditoropo tse kgolo tse ka tlasa sehlopha sa kgolo e hodimo, tse sebediswang ho leka ho bona hore dibaka di ka kgutlisetswa maemong a tsona ka ho leka ho kenya mekgwa ya lenane la tshebetso. Hwa bohlokwa ke tlhahiso mahaeng selemong sa 2025, ha ho lekangwa le selemo sa 2000. Hona ke ka lebaka la ho eketseha ho lebelletsweng metsing a kgutlang ho tswa dibakeng tsa ditoropo le diindasteri. Hwa bohlokwa ke bokgoni ba ho hlabolla mehlodi ka ho aha matamo a matjha a polokelo, le ha hangata metsi a hlokahalang a se moo a batlahalang teng. Bokgoni boteng bakeng sa ho hlabolla mehlodi ya metsi a mobung. Kakaretso palo ya metsi a kgonang ho tholahala e tlase haholo ho feta ya metsi a ka hodimo. Ho feta moo, tshehetsano e teng pakeng tsa metsi a ka hodimo le a mobung, mme tlhabollo ya a mobung ho kaba le ditlamora ho fumaneheng ha metsi a ka hodimo (lebokoso 2.3 le ketellopele e ho sehlomathiso D). Bokgoni ba ho hlabolla mohlodi bo ho setshwantsho 2.5 le 2.6 bo tlamehile ho nkwa bo emetse palo kaofela ya mehlodi e sokang e hlabollwa ya metsi a ka hodimo le a mobung. Monyetla o moholo wa ho hlabolla metsi a mobung o hlaloswa ho dibaka tsa tsamaiso ya metsi ho sehlomathiso D?
Bakeng sa ditekatekanyo tsa palo ya batho ba hlahang le ba hlokahalang, tse bontshang balaodi ba moruo, ho lebeleletswe hore kgolo e phahameng ya metsi e tla ba haholo ho bo masepala ba baholo (metropolitan). Kantle ho dibaka tsa metsi tseo di seng di le ka tlasa kgatello, ho tla tsepamiswa maikutlo ho etseng hore metsi a lekaneng a fumaneha dibakeng tsena le ho etsa bonnete ba hore phepelo ea fumaneha.
Ho ya ka meaho e teng le entseng e hahwa selemong sa 2000.
Ho ya ka ho lepa ho teng ho serapana sa 2.4.2. Kgolo e lepuwang ya ditlhoko tsa metsi ditoropong le mahaeng e bakwa ke kgolo e lebelletsweng ya lenane la batho le tsela ya tshebediso ka lapeng, setjhabeng le kgwebong. Menyetla e entswe bakeng sa tlhabollo tse tsejwang fela ditoropong, diindastering le merafong.
Dintlha tse ding ka sebaka se seng le se seng sa tsamaiso ya metsi di fumaneha setshwantshong se tshwanang le sena ho sehlomathiso D?
Ka ha ditlha tsa bohlokwa di se di qollotswe bakeng sa dibaka tsa tsamaiso ya metsi, dibaka tse latelang ke tsa bohlokwa ho tswa tjhebong ya naha (sheba sehlomathiso D)?
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Crocodile West le Marico: Phitiso e kgolo e okeditsweng ya metsi ho ya sebakeng sa Pretoria-Johanneburg se fepelwang ke Crocodile, se tla fepelwa ke Upper Vaal nakong e tlang. Hona ho tla etsa hore palo ya metsi a kgutlang a fumanehe dibakeng tsena, ho tlamehile ho elwa hloko tekano pakeng tsa metsi a fetiswang le tshebediso hape ya metsi a kgutlang?
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Olifants: Palo e tlase ya metsi e tla etsahala ka baka la ho kenngwa tshebetsong ha polokelo, pehelo ka thoko ya phepelo bakeng sa ho fehla motlakase, merafo sebakeng sa Olifants, hape le tshehetso ya merafo sebakeng sa tsamaiso ya Limpopo ho tlamehile ho lokiswa.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Inkomati: Palo e tlase le ditlamorao tse amahangwang le ho kengwa tshebetsong ha polokelo di tla tlameha ho lokiswa. Tsamaiso e kopanetsweng ya noka ya Komati le Swaziland e tla ba bohlokwa haholo. Ditlamorao di tlamehile ho elwa hloko ho Mozambique.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi ya Upper Vaal: Sebaka sena sa tsamaiso ya metsi, se sebetsa jwalo ka mohlodi bakeng sa lebatowa la Gauteng, se tlameha ho dula sena le metsi ho fihlela 2025, ho latela ditekanyetso tse entsweng. Diphetisetso bakeng sa nako e tlang di ka nna tsa hlokahala ho ya bofelong ba nako e badilweng ka baka la kgolo dibakeng tsa tsamaiso tsa Johannesburg le tse mabapi. Metsi a setseng a teng kamora hore a mang a sebediswe a tla behellwa ka thoko bakeng tlhabollo ya ditoropo, diindasteri le merafo, e seng bakeng sa nosetso.
Leha ho bonahala hore sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Upper Vaal se tla kgona ho fepela metsi ho fihlela ka selemo sa 2025, hona le kgonahalo ya hore metsi a mang a ka hlokwa pele ho nako e badilweng ka baka la kgolo e sa lebellwang. Ka baka tshwaetso moruong wa naha le ho kengwa tshebetsong bakeng sa nako e telele ha mekgwa ya phitiso ya metsi a mangata, ho tla ba bohlokwa ho tswelapele ka motjha wa maano ntlheng ena. Tumellano e kenetsweng ho projeke ya metsi a dihlaba Lesotho (Lesotho Highlands Water Project), e tekennweng ka selemo sa 1986, e hlalosa hore ho tla ahwa dikarolo tse ding kamora phetelo ya karolo ya pele. Leha ho le jwalo ditlhoko tsa ha jwale tse phahameng tsa tsamaiso ya noka ya Vaal (Vaal River System) di fapane le tse fumanehang tumellanong, mme ditekanyo tsa ha jwale bakeng sa tlhokeho ya metsi nakong e tlang di tlase haholo ho tsa dilemo tsa bo 1980. Leha tlhabollo ya karolo ya 2 (letamo la Mashai) ya projeke ya metsi a dihlaba Lesotho (Lesotho Highlands Water Project e leng LHWP ka bokgutshwane) e bonahala hore e ka etswa, metjha e meng e jwalo ka ka projeke ya metsi ya Thukela (Thukela Water Project) le phitiso ya metsi ho tswa sebakeng sa tsamaiso ya metsi sa Upper Orange ho ya ho sa Upper Vaal di etswe hloko le tsona.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi Mvoti ho ya Umzimkulu: Ho tlamehile ho tswa bonnete hore phepelo e lekaneng ya metsi e ba teng bakeng sa tulo ya bohlokwa ya Durban-Pietermaritzburg.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Berg: Pehelo di tlamehile ho etswa bakeng sa ditlhoko tsa metsi bakeng sa nako e tlang sebakeng sa Cape Town. Ho kanna ha ba le maemo a sa jeseng ditheohelang ha kgolo ya tlhoko ya metsi e ka phahama sebakeng sena kapa ho fetoha ha maemo a lehodimo naheng jwalo ka ka ha dikarolo tse ding di bontsha sheba karolo ya 2.6.2 le lebokoso 2.10?
Ka kakaretso metsi a lekaneng a ka kgona ho fumaneha dibakeng tsohle tsa ditoropo le kgolong ya diindasteri naheng, metsi ha a tlameha hoba lebaka le emisang matlafalo ya moruo. Ka ha ho nka nako e telele ho aha baka tse ntjha tsa phepelo, leano le kopanetsweng le tla hlokahala ho ralwa ke basebedisi ba metsi le mafapha a tsamaiso ya metsi ho etsa bonnete ba hore metsi a fumaneha nakong eo a hlokwang ka yona.
Menyetla e nyolohileng ya tshebediso ya metsi, kantle ho kgolo e hlahellang ditoropong, diindastering le merafong, e lokisitswe le yona jwalo ka ka karolo ya tlhaloso ya dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse ho sehlomathiso D. Menyetla ena e kenyeleditse?
Ho eketseha ha nosetso karolong ya profense ya Limpopo e ka leboya-botjhabela ho tswa letamong la Nandoni nokeng ya Luvhuvhu.
Ho bohlokwa hore maano a amohetsweng e be a tsepameng mme a kgone ho mamella ha maemo a ka fetoha. Maano le tharollo (ho thusa ka ho kena mahareng) ho tlamehile ho sebetsana le ho selekane ha jwale le ba nako kgutswane e tlang, empa a ntse a dumellana le ditabatabelo tsa NWRS tse akareleditseng phihlellong ya ho lekana, ho tsitsa bakeng sa nako e telele ya phepelo le tsamaiso ya boemo bo hodimo ya mehlodi ya metsi. Maano a tlamehile ho ka kgona ho fetoha empa a tsitse nakong eo ditlhoko tsa metsi di yang hodimo le fatshe nakong e tlang. Ditokiso bakeng sa ho sebetsana le maemo fetohileng ho tlamehile ho etswa nakong e hlwauweng le tatellanong ya dikarolo tse fapaneng tsa leano. Kahoo NWRS e dumella diphetoho ntlheng tsa bohlokwa tsa hlahlobo hape ya manane tshebetso ha kgolo ya ditlhabollo e ba teng, masedi a ntlafetseng a ya unwa?
Tharollo tse ka sehlohong tsa kamoo tekano e ka tholwang ka teng pakeng tsa phumaneho le ditlhoko tsa metsi e fumaneha ka tlase. Kelohloko e kgolo moralong wa tsepamiso ya tharollo o hlaloswa ho lebokoso 2.6, mme ntlha tse ding tsa ditharollo di fumaneha kgaolong ya 3 ho maano a tsamaiso ya mehlode ya metsi?
Dilemong tse fetileng hone ho tlwaetswe ho ahwa matamo a mang nakong eo tlhoko e fetang phepelo. Ha tshebediso ya metsi e phahama haholo, ditjeho tsa ho hlabolla mehlodi di a phahama, mme ditlamorao tikolohong di a bonahala. Tsamaiso ya tlhokeho ya metsi ke tsela e bobebe bakeng sa ho tsepamisa ho se lekane pakeng tsa tlhokeho le phumaneho, mme e se e ile ya kengwa tshebetsong ka katleho e kgolo ke basebedisi ba bang. Mohlala ke ho setshwantsho 2.4, moo dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse 10 dinang le kgaello ya metsi, tse 4 di ka kgona ho ba le metsi a salang kamora tshebediso ha poloko e lekanang le persente tse 10 e ka fihlellwa ke basebedisi. Ntlha tse ding ka sebaka ka seng sa tsamaiso ya metsi di ka fumaneha ho sehlomathiso D?
Ha ho bapiswa le lehlakore la tsamaiso ya phepelo, tsamaiso ya tlhoko tsa metsi Afrika Borwa e maemong a tlase, leha hona le mehlala ya maemo a hodimo a tshebediso e batsi ya metsi dibakeng tse ding tsa diindasteri le temo, mme di ka nkwa jwalo ka ka matshwao. Ntlha tse ding tsa poloko ya metsi di a fumaneha ka baka la manane a tsamaiso ya tlhokeho ya metsi, haholo dibakeng tse ding tsa ditoropo tse kgolo-kgolo (metropolitan) le ho bo masepala ba baholo, kakaretso dintlha tsena ha di a fella bakeng sa ho etsa tekanyo tse tsepameng tsa poloko ya metsi sebakeng ka ngwe sa tsamaiso ya metsi.
Dintlha tse ding di tla fumaneha hang ha lenane la lefapha la tsamaiso ya tlhoko tsa metsi le se le hlakile (sheba karolo ya 3 ya kgaolo ya 3), hona ho tla dula ho le teng ho masedi a phumaneho le ditlhoko tsa metsi tsa kgatiso ya nako e tlang ya NWRS. Ha jwale ntlafalo ho matsete a mekgwa ya tshebetso, mahlale a tswelopele bakeng sa tsamaiso ya tlhoko tsa metsi ke tsa bohlokwa ho NWRS?
Ha ho latelwa ditabatabelo tsa toka, tshehetso setjhabeng le tlhabollo ya moruo, mmuso o sebedisitse mokgwa o nammeng hape o akaretsang ho raleng leano bakeng sa ho se fumanehe ha metsi a lekaneng.
Hangata ha hona le tlhoko ya metsi, mekgwa e mengata ya ditharollo tse ka fumanwang e a shebisiswa, ho ntse ho nahannwe phumaneho ya metsi a ka hodimo le a mobung le dikamano pakeng tsa ona ka bobedi, le ho kopanya dintlha tsa boleng le bongata ba metsi. Tsela tse latelang di tla kenyeletsa?
Kaho ya matamo le meaho le meng, ho kenyeleditse le dibaka tsa phepelo. Moo kaho e bontshwang e le qeto e ka sehlohong, ho tla bonthswa tsela tse ding tsa tlhabollo, ho kenyeleditse le ho se hlabollwe.
Bohlokwa ba ditlamorao ho tsela tsohle tsa tlhabollo bo tla hlahlojwa mme ho tla elwa hloko ntlha tsa setjhaba le tikoloho, di fuwe tsotello e tshwanang le ya mefuta ya botekgeniki, ditjhelete le moruo. Tsela tsohle tsa tlhabollo ya setjhaba, tikoloho le moruo di tla hlahlojwa ho etsa bonnete ba hore kuno tse fumanwang di tlola ditjeho, le hore kuno le ditjeho di ajwa ka toka, le hore boemo ba botona le botshehadi bo elwa hloko. Ho tla tsepamiswa maikutlo ho ntlafatseng maphelo a batho ba futsanehileng le ho etsa hore ditlamorao tse sa kgotsofatseng di a theolwa ho etsa hore setjhaba se angweng ha se be maemong a mabe ho feta pele.
Ho latela molao (Act) dihlahlobo tse nammeng tsa ditlamorao di ka nna tsa hlokahala ho lekanya tshwaetso e nahannweng ya tshebediso ya metsi ho mehlodi ya metsi, mme di tla sebediswa pele mosebetsi o moholo wa mmuso wa metsi o qala.
Mmuso o amohela bohlokwa ba tlhahiso ya maikutlo ke setjhaba ho hlahlobeng tsela tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ho kenyeleditse tlhabollo ya meaho. Basebedisi ba metsi, batho ba nang le seabo le setjhaba ba tla ba le karolo tsamaisong ya diprojeke tsa tlhabollo.
Ela hloko: komishini ya lefatshe ya raporoto ya Pudungwana 2000 Matamo le tlhabollo: Tsela e ntjha ya ho etsa diqeto- ke mokgwa wa moraorao o batsi wa ho etsa diqeto bakeng sa tlhabollo ya matamo. Lefapha le ntse le sebetsa le South African Multi-Stakeholders Initiative ho Khomishene ya matamo ya lefatshe ho lekoleng metjha e tlamehileng ho latelwa ya Khomishene boemong ba Afrika Borwa. Sepheo ke ho bopa tumellano naheng dintlheng tse ngata tse potapotileng ditlhabollo tse kgolo tsa tsamaiso ya metsi, le ho etella pele tsela tsa tsamaiso le tshebetso. Hara dintlha tse ding, taba ya ho etsa bonnete ba hore ditjhaba tse neng di sa tshwareha hantle ka baka la matamo nakong e fetileng di ba le tokelo e tshwanang ya kuno ya metsi e motjheng?
Tlhalosong ya teng e nammeng, tsamaiso ya mohlodi wa metsi e tlamehile ho kenyeletsa tsepamiso tsohle tse hlalositsweng mona ka botlalo kgaolong ya 3. Moelelo wa puo ena mona o bolela tsamaiso ya phallo ya molapo hara polokelo, le tsamaiso ya dikgulo le tokollo ya metsi bakeng sa ho fana ka palo e lekaneng ya metsi ka nako e itseng le bakeng se itseng, le boleng le tshepahalo e ka kgotsofatsang mosebedise.
Mehlodi ya metsi bakeng tse ngata tsa Afrika Borwa e hokahantswe ka tshehetsano ya dibaka tsa phepelano ya metsi, mme di laolwa jwalo ka mekgwa e meholo e kopantshitsweng. Ka tsela ena metsi a ka fetiswa ho tswa bakeng tseo a leng mangata teng ho ya moo a hlokahalang teng, hona ho theole menyetla ya ho hloleha ka tshebediso e kopanetsweng ya mehlodi bakeng tse kgolo tsa tikoloho. Ho se ho fihletswe boemo bo hodimo tabeng ena, mme tshebediso e kgolo ea fumaneha ho tswa mehloding ya metsi ya Afrika Borwa ho feta ha di sebetsa jwalo ka karolo tse fapaneng. Hona le monyetla wa ho phahamisa tsamaiso ya projeke tse nyane kapa tsa selehae tsa mehlodi ya metsi, tekolo kgafetsa ya maano a tshebetso bakeng sa mehlodi e meholo ya metsi ea hlokahala bakeng sa ho tseba kgolo le diphetoho tse ka bang teng.
Mokgwa wa ho sebetsana le metsi a mobung o ne o sa kgathallwe nakong e fetileng ka baka la boemo ba ona bo ikgethileng ka tlasa molao o fetileng, mme tjhelete e nyane e ile ya tsetelwa hlahlobong e batsi ya mehlodi. Ka baka la dipatlisiso le tsetelo e entsweng tlhabollong dilemong tse hlano ho isa ho tse leshome, ho ile ha hlaka hore palo ya metsi a sebediswang a mobung e ka fumaneha hohle, le bakeng tse nkwang di futsanehile. Botebo ba ho epa ho bontshitse bokgoni ba ho ka hlabolla baka tse kgolo tsa metsi a mobung dibakeng tse ding jwalo ka tse hlwauweng ke setshwantsho Mountain Group tulong ya borwa-botjhabela ba Kapa. Ka ho behwa ha maikutlo karolong ya tlhabollo ya mehlodi ya selehae ho amahanyeng tlhoko le phepelo tse phahamang haholo, le ho fihlella ditlhoko tsa metsi a manyane ho tswa mobung, e ka ba taba e kgotsofatsang?
Bongata ba metsi a sebedisitsweng bakeng tse hare tsa naha, e seng bakeng sa dijo le ho nohwa, a ya hlwekiswa hape bakeng sa ho ka sebediswa hape kapa a ya hlwekiswa mme a kgutliswe dinokeng, kahoo a sebediswe hape. Dibakeng tsa ditoropo le diindasteri tse jwalo ka Pretoria le Johannesburg persente tse ka bang 50 di fumaneha ho tswa metsing a kgutlang tshebetsong mme a sebediswe hape. Phallo tsa mofuta ona di a fumaneha ditoropong tse kgolo tse mabopong tse kang kang Cape Town le sebakeng sa Durban/Pietermaritzburg, empa ke persente tse ka bang 5 ho isa ho tse 15 tse sebediswang hape tsa metsi ditoropong tsena. Ha ho bapiswa le metjha e meng, tshebediso hape e ka ba mohlodi o moholo wa metsi haholo ditoropong tse mabong a lewatle.
Ha ngata metsi a kgutlang a na le tshwaetso ho boleng ba metsi a amohelang a na a kgutlang, mme ntlha ena tlameha ho elwa hloko. Moo metsi a kgutlang a sebediswang hape, motjha o tswelletseng pele le tsamaiso e hlwahlwa di tlamehile ho ba teng, empa hona ho tla itshetleha ho boleng ba metsi ana le kamoo a tlang ho sebediswa kateng.
Tekanyo tse so kang di netefatswa di bontsha hore ka selemo ke sebaka se ka bang 1 400 million m3 se nkwang ke dimela tsa melata. Ho nama hona ha ho sa laolwe tshwaetso e tla eketseha?
Ka baka la tshehetsano ya mafapha a mmuso ho lenane la tshebetso bakeng sa metsi (Working for Water Programme) sheba karolo ya 3 kgaolong ya 3- dibaka tse kgolo di hlaolwa dimela tsena. Ho tloswa le ho laola ha dimela tsena, moo ho hlokahalang, ho bopa karolo ya metjha ya tsamaiso ya dibaka?
Dikuno tse fapaneng tse fumanwang ho tswa tshebedisong ya metsi ke mafapha a fapaneng a basebedisi le dibakeng tse fapaneng tsa basebedisi naheng. Metsi a tlamehilwe ho sebediswa ho fihlella kuno e phahameng setjhabeng, moruong le tikolohong. Ho ajwa hape ha metsi pakeng tsa mafapha a bosebedisi ke tsela e matla ya ho fihlella sepheo sena. Sheba lebokoso 2.7 ntlheng tsa kabo ya metsi le lebokoso 2.8?
Ho qoba tshetiso e sa hlokahaleng, molao wa naha wa metsi o etsa hore kabo hape ya metsi e be e tsamayang butle empa ka hloko ho ya ka ho phahama ha ditlhoko dibakeng tse fapaneng tsa naha.
Khwebo le ho ajwa hape ha metsi ho ka kenngwa tshebetsong moo mohlodi wa metsi o lekaneng le meaho e hlokahalang e fumanehang, hona ho ka etswa fela ha tshwaetso ya kgwebisano e amoheleha. Ho bonahala ho sena ho kgonahala ho hweba ka dibaka tsa tshebediso ya metsi pakeng tsa dibaka tse fapaneng. Hape kgwebisano pakeng tsa mafapha a fapaneng a basebedisi ba metsi bona le tshwaetso bongateng le ho boleng ba metsi a kgutlang, mme ka baka leo metsi a hlokahalang phepelong tse fapaneng, a tlamehile ho balellwa.
Ho latela setshwantsho 2.5 le 2.6 ho a bonahala hore bokgoni bo boholo bo teng bakeng sa ho hlabolla ho ya pele ha mehlodi ya metsi a ka hodimo dikarolong tse itseng tsa naha. Dibaka tseo ho ka hlabollwang mehlodi ho tsona di fumaneha ho setshwantsho 3.8.2 le 3.8.3?
Lebaka le theolang bokgoni ba ho ka ahwa ha ditshebeletso tsa tlhabollo ya mehlodi ya metsi ke kgolo e tlase e lebelletsweng ho feta pele, ditlhoko tsa metsi dibakeng tse ngata tsa naha. Hona ho etsa hore nako ya ho lefa e be telele bakeng sa ho thola tjhelete, hona ho ka theola bokgoni ba matsete moruong. Hape ho ka theola menyetla ya ho ka etsa tlhabollo tse ntjha tsa mehlodi ka ho susumeletsa diphetoho mekgweng ya tshebediso ya metsi le kabo hape ya metsi ho basebedisi.
Ka baka la ho qadikana phumanong le ditlhokong tsa metsi naheng, jwalo ka ho bontshitswe pele le dipalopalong, tshehetsano ya dibaka tsa phepelano ke ntho e hlokahalang haholo Afrika Borwa.
Ho ya ka setshwantsho 2.4 ho ka nkwa qeto ya hore phitiso ya tlhahiso pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi e ka tlola 6 000 million m3/a. Tse ding tsa diphitiso tsena ke tsa dikarolo tse hodimo ho ya ho tse tlase tsa tsamaiso ya metsi ka ho lokollwa dinokeng, jwalo ka nokeng tsa Vaal le Orange, le ha tse ding di angwa ke tshehetsano ya dibaka tsa phitiso. Palo ya metsi a fetisiswang ho tswa sebakeng se le seng ho ya ho se seng ka selemo sa 2000 e lekanyetswa ho 3 000 million m3/a, mme ho a bonahala hore metsi a mangata tla fetiswa nakong e tlang. Ha ho bapiswa palo kaofela ya tlhahiso ya metsi a ka hodimo ka selemo sa 2000 e ile ya lekanyetswa ho 11 000 million m3/a?
Metsi ke e nngwe ya dintho tse bohlokwa mehloding ya tlhaho, hape ke e nngwe ya dintlha tsa bohlokwa tsa molao wa naha wa metsi, e leng hore mehlodi ya metsi ya naha e tlamehile ho tsamaiswa ka tsela tseo ho tla kgonwang ho fihlellwa kuno ya nako e telele setjhabeng le moruong bakeng sa batho kaofela. Metsi hape ke mohlodi o felang, hape ho a amohelwa hore kabo ya metsi e ka nna ya fetoha nakong e tlang ho fihlella ditabatabelo tsena nako le nako.
Molao wa naha wa metsi o beha ka sehlohong metsi bakeng sa polokelo, ho kenyeleditswe ditlhoko tsa bohlokwa tsa metsi bakeng sa batho le tikoloho. Kamorao e be tlhompho le tlotla bakeng sa dipehelo tsa matjhaba jwalo ka ha ho dumellanwe le naha tsa bohaelane.
Ho feta mona metsi a tlamehile ho ajwa ho fihlella kuno tse phetahetseng setjhabeng le moruong. Empa ha ho a tlamehwa ho tadingwe fela sepheo sena sa bohlokwa, ho tlamehile le ho tadingwa kamoo metsi a se nang ho ba le molemo setjhabeng, moo metsi a sebediswang bakeng sa ho hlodisana. Hona ho fumaneha kabong ya metsi bakeng sa tshebediso nakong e telele le e kgutswane, moo ho theolwang phepelo ka nako tsa dikomello le ka nako eo palo ya metsi e leng tlase. Moo honang le metsi a setseng ha hona ho sebediswa mokgwa wa ditlhoko tsa bohlokwa, empa hona ha ho bolele hore metsi a tlamehilwe ho sengwa.
Ho kgothaletsa tshebediso e nang le kuno ya metsi, tataiso e ka sehlohong ya tshebediso ya metsi e fumaneha ka tlase. Dintlha tsena tse ka sehlohong di behwa ho ya ka tatellano ya tsona ya bohlokwa, tatellano ena e ka fetoha ho ya ka boemo bo itseng.
Tshebediso tsa metsi tse bohlokwa haholo moruong wa setjhaba.
Tshebediso e akareditseng ya metsi moruong, e kenyeleditseng kgwebisano ka nosetso le moru. Lekaleng lena kabo e laolwa ke tshebediso e batsi moruong.
Ditshebediso tsa metsi tse sa kgoneng ho lekangwa ka tsela ya moruo.
Ho molemo ho elellwa hore tshebediso ya metsi e ka sehlohog ke sehlopha se itseng ha e na ho tshwana le ya sehlopha se seng. Metsi bakeng sa ho tswellisa mesebetsi e ka sehlohong, e tla ba molemo haholo ho feta metsi a mang a hlokahalang bakeng sa tshebediso kgwebong eo. Hona ho amana le tshebediso e hantle ya metsi, ho ka phahamisang boleng ba metsi.
Tshireletso ya dijo ha ngata e behwa ka sehlohong ha ho ajwa metsi bakeng sa nosetso temong. E ngwe ya dintlha tsa bohlokwa tsa NWRS ke ho kgothaletsa tshebediso e hlwahlwa ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa ke dihlopha tsohle tsa basebedisi. Empa ka ha temo e nosetsong e le yona e sebedisang metsi a mangata naheng, ho molemo ho boloka sepheo sena ka baka la hore ho be le kutlwano ka hara dihlopheng tsohle tse nang le seabo ntlheng tsa tshireletso ya dijo le ho itlhahisetsa dijo?
Tshireletso ya dijo e hlaloswa bonnete ba hore dijo tse lekaneng di tla dula di le teng ka nako tsohle, ha ho itlhahisetsa ha dijo hona ho hlaloswa e le bokgoni ba ho itlhahisetsa dijo ka bo wena. Mekgwa ena ka bobedi e ka kgona ho sebediswa ke mang le mang ho fihlela boemong ba naha.
Leha bo itlhahisetso ba dijo bo ka nna ba bale seabo se seholo tshireletsong ya dijo, bokgoni ba ho itlhahisetsa dijo bo itshetlehile mabakeng a thoko ntle le mobu, metsi le boemo ba lehodimo. Moruong wa ha jwale karolo tse kareng phumaneho ya metjhini le petorolo (le disele le tse ding) e lekaneng, ho kgona ho fihlela mahlale a tsebo, ditjhelete le tsebo ya tsamaiso di bohlokwa ho lekanyeng bokgoni ba naha ho hlahiseng dijo tse lekaneng ho fihlella ditlhoko tsa yona, ka ho fihlella tshireletso ka ho itlhahisetsa dijo. Moruo o matla, o nang le dikarolo tse fapaneng hape o ikamahantse le moruo o kopanetsweng wa matjhaba, o nang le palo e hodimo ya mesebetsi o ka kgona ho fana ka tshireletso ya dijo hona le ho tsekella ho itlhahisetsa.
Afrika Borwa ha jwale e itlhahisetsa dijo bakeng sa ditlhoko tsa yona tsa dijo, bongata ba tsona bo hlahiswa moo temo ya teng e itshetlehileng dipuleng. Leha temo ya nosetso e na le karolo e kgolo tlhahisong ya dijo, haholo meroho, palo e kgolo e romellwa kantle (jwalo ka tswekere, morara le tse ding) le tlhahiso e eseng ya dijo (veine le kwae). Kgwebo ka nosetso ya dijalo ena le seabo tshireletsong ya dijo ka baka la kamano tsa kgwebo, ho fumaneng tjhelete tsa kantle le ho theha mesebetsi, hona ho tshwana le dihlopha tse ding, empa hona ha ho wela ka tlasa boitlhahisetso ba dijo.
Ka ha bongata ba dijalo tse ka tlasa kgwebisano nosetsong di emela tshebediso ya metsi moruong, nosetso le yona e tlamehile ho abelwa metsi a lekaneng jwalo ka basebedisi ba bang moruong, ho nketswe hloko dikamano, moo kuno ya setjhaba e tlang pele ho dintho tse ding.
Kelo-hloko tse fapaneng di a sebediswa nosetsong ho fihlella ditlhoko tse ka sehlohong tsa batho, jwalo ka nosetso e lekaneng dirapaneng tsa setjhaba. Hona le batho ba bangata ba sa sebetseng le ba futsanehileng ba sa kgoneng ho reka dijo, tharollo ya bona e leng ho itemela dijo. Kamora ho fihlella ditlhoko tsa polokelo le ho latela ditumello tsa matjhaba, NWRS e beha phediso ya bofuma le ditlhoko tse amanang le bofuma setjhabeng ka sehlohong. Ho kenyeleditse ho itlhahisetsa dijo le ho theha dikgwebo tse nyane. Metsi a palo e tlase (ha a sebediswa hantle) a tshehetsa tlhahiso e lekaneng ya dijo ka ho hlabolla maphelo a batho ba futsanehileng haholo?
Lefapha le etse hloko bohlokwa ba ho boloka moruo wa mahaeng o le motjheng hape o le maemong a matle, le ho boloka tekatekano pakeng tsa moruo wa ditoropong le mahaeng le lenane la batho. Ha se boikarabelo ba lefapha ho etsa hona, empa le ka sebedisana le mafapha a mang ho fihlella tsela ya ditabatabelo tsa mmuso.
National Water Act (molao wa metsi wa naha) o etse hloko ho hlokahala ha metsi Afrika Borwa le ho selekalekane le maemo a sa kgotsofatseng a kabo ya mehlodi ya metsi nakong le sebaka. Mmuso o fuwe boikarabelo ba ho lekantsha kabo e se nang leeme ya kuno ya tshebediso ya metsi le ho etsa bonnete ba hore metsi a lekaneng a ya fumaneha kgolong le boleng ba setjhaba.
Kuno ya naha ya ho hokahanya mehlodi ya naha ya metsi ho sebaka se seholo sa tikoloho, e ka nna ya thusa ho laola ditlamorao tsa ho fetoha ha boemo ba lehodimo ka ho fetisa phepelo ya metsi ho tswa dibakeng tseo maemo a tsona a seng hlokolotsi ho ya dibakeng tse anngweng ke komello haholo.
Tsela tse tshwanang tsa setekgeniki, tikoloho, moruo di a fumaneha ho kaho botjha ya mohlodi o mong le o mong wa metsi le tshebedisong ya metsi tshehetsanong ya dibaka tsa phitiso ya metsi.
Dintlha tse ka sehlohong tsa tshebediso ya metsi di hlaloswa ho molao wa naha wa metsi mme hape di teng ho NWRS. Ntlha e kgolo e ka sehlohong ya sebaka sa metsi ke pehelo ya metsi bakeng sa polokelo le ho hlompha ditokelo tsa matjhaba?
Ho ajwa ha metsi ho tswa sebakeng sa metsi ha fela hona le kuno ho tswa lehlakoreng la setjhaba. Tshwaetso tse sa lokang kapa ho lahlehelwa ke monyetla ka baka la phitiso, ho tlamehilwe ho hlolwa ke melemo e hlahisweng.
Ho boloka boleng ba tikoloho ke hwa bohlokwa kahong botjha ha mehlodi ya metsi. Tshehetsano tsa dibaka tsa phitiso ya metsi ho ka le ditshwaetso tse sa tlwaelehang tlhahong tse fetang tse amahangwang le kaho botjha ya dibaka tsa metsi, mme hona ho tlamehile ho elwa hloko. Ka hodimo ha dihlahlobo tsa tshwaetso tikolohong ho mohloding le bakeng tse amohelang metsi, ho tlamehile ho elwa hloko phitiso ya dintho tse dulang metsing le diphetoho maemong a bodulo.
Phitiso e etswang mabopong e tla dumellwa ha ho baballwa metsi le tsamaiso ya ditlhoko ke ba tsamaiso le dihlopha tsa basebedisi bakeng tse amohelang metsi ho tsamaisaneng le melao e teng. Ho se sebedise metsi hantle mabopong a mohlodi ho ke se ho nkwe jwalo ka lebaka le etsang hore metsi a se ke a fetiswa.
Metsi ha a tlameha ho bolokwa nako e telele bakeng sa tshebediso nakong e tlang ka hare le kantle ho sebaka sa metsi.
Ha ho lekangwa mothamo wa metsi o tlamehileng ho fetiswa ho tswa bakeng se le seng ho ya ho se seng, ho tlamehilwe ho tsotellwe metsi a so kang a sebediswa le bokgoni ba kaho botjha ya mohlodi wa metsi.
Ditjeho tse amahangwang le phitiso ya metsi di tla nkwa ke basebedisi ba metsi a fetiswang.
Boleng ba metsi ke karolo ya bohlokwa ya tsamaiso ya mohlodi wa metsi mme e tlamehilwe ho elwa hloko dikgethong tsohle tsa tsepamiso ya ditlhoko le phumaneho ya metsi. Ka hodimo ha ho etsa hore palo e lekaneng ya metsi ea fumaneha bakeng sa tshebediso bakeng tse itseng ka nako e itseng, ho molemo hore a be ho boleng bo lokileng bakeng sa tshebediso e rerilweng, e kaba ho hulwa kapa bakeng sa morero wa tikoloho wa polokelo, Dikgetho tsohle tse kenella di tla ba le tshwaetso ho boleng ba metsi ka tsela e itseng. Ditshwaetso tsena di ka itlhahisa ho boleng ba metsi moo a iswang ho basebedisi, tlhwekiso kapa ho tswakanya ditlhoko bakeng sa ho fana ka metsi a lokileng bakeng sa morero o rerilweng, boleng ba phallo e kgutlang, le boholo ba ho mongwa ke melapo ho tswa moo ho hulwang metsi kapa moo metsi a lokollwa teng. Ho laolwa ha mehlodi ya metsi ke matamo ho ka thusa ho laoleng boleng ba metsi ka baka la ho tswakanya le ho laola ditlamorao tsa poloko le ho di tshwaetsa, mohlala ke ho eketsa letswai ka baka la moafalo dipolokelong tsa metsi a ka hodimo.
Ho bohlokwa ho lokisa dintlha tsa dikhemikale, ntlha tsa bophelo ba metsi nakong eo ho lekolwang dikgetho tsa tsamaiso ya mohlodi wa metsi.
Ho tshwana le boleng ba metsi, tikoloho e bohlokwa haholo ho tsepamiso e kenelletseng, Ditshwaetso ho setjhaba le tikoloho ya naha di tlamehile ho nkelwa hloko, mme di hlahlojwe le mabaka a botekgenike, moruo le a mang.
Tshwaetso setjhabeng e bolela kamoo maphelo a batho le kamoo batho ba iphedisang kateng bo ka angwang kateng, mme di amana le marangrang a setjhaba le tsela tsa bophelo, diketsahalo moruong, botona le botshehadi le dintlha tsa botjhaba le bodumedi. Tlhabollo e ka kgonang ho tswellisa batho ba bang pele e ka ba le tshwaetso e sa lokang ho batho ba bang.
Tlhabollo tsohle tsa mehlodi ya metsi di na le tshwaetso tshebetsong ya tikoloho, ka ho fetola maemo a bophelo ba dimela le diphoofolo ka baka la ho fetoha ha phallo ya metsi le boleng ba metsi.
Ho ikenya hare bakeng sa ho tsepamisa ditlhoko tsa metsi le ho fumaneha ha metsi ho ka ba le ditshwaetso e itseng, tse hlokahalang hore di qollwe le ho hlahlojwa le mabaka a mang a etsang hore ho fihlellwe qeto e hlakileng.
Kopantso tse fapaneng bakeng sa dikgetho tse ka hodimo di ka kengwa tshebetsong ha fela di kgona ho tshwanela baka tsa tsona tsa tsamaiso ya metsi kapa tulong tse nyane. Boitshunyo hape bo tataiswa ke boleng ba metsi.
Ho bohlokwa hore kgolo ditlhokong tsa metsi hammoho le mabaka a susumetsang ditlhoko tsa metsi le phumaneho di lekolwe le ho hlahlobiswa hape kgafetsa, le ho etswa ha ditokiso maanong a tsamaiso. Tlhoko e sa tlamehang ho tlolwa ke ya ho lekodisiswa dilemong tse ding le tse ding tse hlano ha NWRS?
Bobedi phumaneho le ditlhoko tsa metsi di itshetlehile ho kamano tse nammeng le mabakeng a kantle, a sa kgoneng ho lokiswa ke NWRS. Lenane la batho le nkwa jwalo ka ka lebaka le leholo la ho hlokwa ha metsi jwalo ka ha ho hlalositswe ho karolo ya 2.4.2. Le ha hole jwalo ditlhoko tse ka sehlohong tsa batho di tlase, di kgona ho etsa persente tse ka tlase ho 5 tsa ditlhoko tsohle tsa ha jwale tsa naha. Dintho tse etsang hore tlhokeho ya metsi e eketsehe ke diketsahalo moruong le boemo ba bophelo, boemo ba bophelo bo amana le diketsahalo tsa moruo?
Molao o tsotella bokgoni ba tshusumetso ya tshebediso ya lefatshe palong ya pula e fihlellang melapo kapa e kenang ho metsi a mobung. Ho jalwa ha difate morung ke hona fela ho theolang phallo ya melapo mme hona ho tlamehilwe ho nkwa e le tshebediso ya metsi, leha ditshebediso tse ding tsa lefatshe di ntse dihlahlojwa. Mabaka a mang a susumetsang ho fumaneha ha metsi ke a o ho ileng ha kopanwa le ona ho lenane tsebo la NWRS, ke ho nkwa ha sebaka ke dimela tsa melata, tse ding tsa dijalo tse tholang pula, le ho ba thata ha mobu metseng ya ditoropong. Ho molemo hore ho tsotellwe maano a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, tshireletso ya dibaka tsa metsi merung moo palo e kgolo ya metsi e hlahang teng?
Dikarolong tse itseng tsa naha, ho fula haholo le mobu o se nang letho ka hodimo ho ekeditse palo ya dintho tse fihlellang dinoka, hona ho etsa hore ho se be le sebaka se lekaneng dipolokelong tsa metsi, le diphetoho thutong ya bophelo ba dinoka tse ding. Ho lekantswe hore ditjeho tsa ho lahlehelwa ha melapo ho bakwang ke ho lahlelwa ha dintho melapong etswa ho feta ho tsetelo ya ditjhelete ho paballong ya mobu. Tsamaiso ya mobu e tlamehile ho ba ntlha e ka sehlohong ya tshebedisano ho mafapha a mmuso a ikarabellang ho laoleng tshebediso ya mobu.
Hona le bopaki hore motjheso wa lefatshe o a phahama. Balepi ba bang ba nahana hore hona ho ka eketsa ho se tshwane ha lehodimo mme ho theole palo ya dipula Afrika Borwa. Ho ya ka balepi bana phallo ya melapo e ka theoha ka persente tse ka bang 10 ka selemo sa 2015 dikarolong tse ngata tsa Kapa Bophirima. Balepi ba nahana hore palo e tlase ya metsi a mathang e tla tswelapele ho tloha mabopong a bophirima ho ya ho a ka botjhabela dilemong tsa bo 2060. Ditlamorao bakeng sa ho etsa hore metsi a mobung a be boemong bo amohelehang ha di bonahale empa di ka ba kgolo. Ho eketseha ho se tshwaneng ha phallo ya melapo ho tla bolela hore, le ha dipula di ka se phahame kapa ho theoha, tlhahiso ya naha le botsitso di tla theoha mme ditjeho tsa metsi di phahame ho tswa matamong. Ditlhoko tsa metsi bakeng sa dimela, le tsa nosetso, di tla phahama ha ho futhumala ha maemo a lehodimo ho iponahatsa. Ho theoha ha phumaneho ya metsi ho tla ba le tshwaetso ho boleng ba metsi, hona ho ngotlafatse tsela tseo metsi a ka sebediswang le ho hlabollwa kateng sheba lebokoso 2.10?
Leha hona ho se ho elelletswe ke matjhaba hore mekgwa ya ho fetoha ha boemo ba lehodimo e ka ba teng, hona le bopaki bo tlase hore hona ho ka tla ka tsela e kgolo e potlakileng le bakeng sa nako e telele boemong ba lehodimo Afrika Borwa. Ho bohlokwa ho lebella ho kgonahala ha ho fetoha ha boemo ba lehodimo, le ho ela hloko tlhabollo ya maano a tsamaiso ya dibaka tsa tsamaiso ya metsi. Tekatekano e tlamehilwe ho fumanwa pakeng tsa boitokiso le ho sebetsana le hona haholo, ho thibela mehlodi ya bohlokwa ho senyeheng. Ka hoo boemo bona bo a lekolwa, ho elwe hloko haholo tekolo e kgethilweng, baka tse so kang di ba letshwaetso, mme di tlamehile ho hlahlojwa hang dilemong tse hlano ho NWRS?
Patlisiso tsa mahlale di bontshitse hore palo ya motjheso wa moya e nyolohetse pakeng tsa 0.30C ho ya ho 0.60C dilemong tse fetileng tse 100.
Leha ho fetoha ha boemo ba lehodimo bo lebelletswe ho ama dikarolo tse ngata tsa tikoloho tsa tlhaho le tse ahilweng, metsi ho bonahala e le ona a hlokolotsing. Afrika Borwa ka baka la ho oma le ho na ha dipula ho yang hodimo le tlase ka nako e itseng le sebaka se itseng, e boemong bo o e ka angwang ke diphetoho tsa phumaheho ya metsi, le ditlamorao tsa tlhabollo ya setjhaba le moruo.
Dipatlisiso di se di entswe ho hlahloba ditlamorao tsa phetoho ya boemo ba lehodimo lefatsheng ho Afrika Borwa, Lesotho le Swaziland, le ho hlwaya dihlopha le dibaka tse kotsing ke hona, le ho hlahisa mekgwa e ka etsang hona ho se be le ditlamorao tse mpe. Ditsebi tse 4 (global circulation models- GCM) di ile tsa sebediswa ho lekanya diphetoho tse ka bang teng ho motjheso le potlako e o hona ho ka etsahalang ka yona.
Ho ile ha dumellanwa ke GCM ka ntlha ya kamoo ho lekantsweng boemo ba lehodimo kateng. Hoba ho lelele ha lehlabula ho ile ha qollwa, ho futhumala kontinenteng ho tla phahama ka 10C ho ya ho 30C, hona ho hlahella haholo ho baka tse ommeng haholo le hanyane ho tse dibakeng tsa mabopo a mawatle. Ha ho ka ha dumellanwa ka ho felletseng ka potlako ya ho etsahala ha hona, empa ka kakaretso ho ilwe ha angwa ntlha ya ho theoha ha dipula ka persente tse 5 ho ya ho tse 10. Tekanyo tse entsweng ka ho sebedisa GCMs ho fumaneng dintlha tsa boemo ba lehodimo di bontshitse ho ka ba teng ha ho nyoloha ha nako ya ho oma dibakeng tse bohareng le borwa botjhabela ba naha. Ho latelwang ke ho tjhesa haholo ha dipula le kgonahalo kgafetsa ha merwallo e kotsi?
Ho ba mongobo ho ile ha hlahlojwa ka dikarolo tsa GCM tse tjhesang le tse ommeng. Didiba ho bonahetse e le tsona ho kgonang ho ameha ha bonolo ka baka la diphetoho tsa potlako ya ho nyoloha ha motjheso, ka baka la hobane ke palo e tlase ya pula e fetolelwang ho didiba. Ho bonahetse hore metsi a mobung a ka ameha haholo ke hona. Qeto e ileng ya fihlellwa dipatlisisong tsena ke hore nako e o ho tjhesang hape ho bile ho omme, Afrika Borwa e ka labella ho theoha ha didiba bakeng tse ding ka persente tse 10. Dipatlisiso tsa ho ka etsahala ha hona di bontsha hore ho theoha ha mokgwa ona wa didiba ho tla hlahella dikarolong tse ka bophirimela tsa naha dilemong tsa 2015. Ho theoha ha didiba ho tla tswellapele ho tsamaya ho tswa bophirima ho ya botjhabela, ho ka lebellwa ho fihla mabopong a ka botjhabela ka selemo sa 2060. Ho ntjhafatswa ha metsi a mobung ho bontsha mokgwa o sa tsitsang, o bile o sa ralwang ka bohlale?
Ho tlamehile ho hlakisiswe hore diqeto tsena ha se ditekanyo tsa nako e tlang (projections). Ke tsa mokgwa o o boemo ba lehodimo lefatsheng bo tlang ho ba ka teng, le kamoo diphetoho tsena di ka amang boemo ba lehodimo Afrika Borwa. Batho ba ralang maano a mehlodi ya metsi ba tla sebedisa ditekanyo ho fumana nako eo phumaneho ya metsi e ba teng ka yona, empa ho tlamehile ho ba le tshebedisano mmoho pakeng tsa dihlopha tsohle tse itshetlehileng ka metsi ho etsa bonnete ba hore mekgwa e teng e elwa hloko bakeng sa ho ikamahanya le ho fetoha ha maemo le ho theola ho ka ba teng ha maemo ana. Leha ho le jwalo ho molemo hore ha ho diqeto tse tla etswa tsa ho tsetela kapa tsa tlhabollo ka ho behella ka thoko ditlamorao tse ka bang teng tsa boemo ba lehodimo ho mehlodi ya metsi.
Karolo e itseng ya metsi a fumanehang, ho kenyeleditse boleng le bongata, bakeng se seng le se seng sa tsamaiso ya metsi se tlasa tsamaiso e otlolohileng ya letona ho ya ka boikarabelo ba hae setjhabeng. Hona ho kenyeditse polokelo, metsi ho fihlella melao ya matjhaba, pehelo ka thoko bakeng sa tlhokahalo ya nako e tlang, phapanyetsano pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi le ho sebediswa ho bohlokwa haholo ha metsi. Metsi a beheletsweng ka thoko bakeng sa merero e itseng e hlaloswang ho sehlomathiso D?
Palo e kgolo ya metsi e behetswe ka thoko bakeng sa merero ya polokelo. Tabatabelo ya pele ke ho etsa bonnete ba hore palo e lekaneng e boleng bo amohelehang ya metsi e dula e fumaneha ka nako tsohle bakeng sa tlhoko tsa bohlokwa tsa motho. Ho ya ka molao wa ha jwale palo e lekanang le 25 ya dilitara tsa metsi bakeng sa motho a le mong ka letsatsi e kenyeleditswe bakeng sa morero ona ka tlasa ditlhoko tsa ditoropong le mahaeng ho setshwantsho 2.3. Ha palo ena e ka eketseha, polokelo e tlamehile ho hlahlojwa hape?
Ntlha ya bobedi e bohlokwa haholo ke ya ho sireletsa le ho boloka tlhaho, ho kentse diphoofolo le dimela. Ho ya ka tshehetsano e tshopodi ya pakeng tsa ntho tse phelang lefatsheng le tsebo ya rona e nyane ka dibaka le ditlhoko tsa metsi, ke ditekanyo tse ka lokiswang tsa dibaka tsa tlhokeho ya metsi tseo ho fanwang ka tsona kgatisong ena ya NWRS. Le ha e itshetlehile ho hlahlobo ya naha kaofela ya paballo ya boleng ba dinoka le moo noka di kopanang le lewatle le tekanyo ka mahlale ya tlhokeho tsa metsi, mosebetsi o mongata o ntse o hlokahala. Lenane-tsamaiso bakeng sa ntlafatso ya polokelole se le tjhaetswe monwana, mme ditokiso di tla dula di etswa dikgatisong tsa nako e tlang ho NWRS?
Afrika Borwa e ikamahantse le tsamaiso e kopanetsweng le tshebediso e sa yeng ka leeme ya metsi a matjhaba ao Afrika Borwa e arolelanang le naha tsa bohaelane, jwalo ka ha ho buisanwa nako le nako diforamong tsa naha tse pedi le tsa naha tse ngata. Afrika Borwa ha e ka ke ya kenya tshebetsong ditlhabollo tsa mehlodi ya metsi tse bang le tshwaetso tse sa lokang mabopong a arolelanwang le naha tse ding ntle le ho buisana le naha tsena. Hona ho hlaloswa ho Revised Protocol on Shared Watercourses e ho South African Development Community?
Moo ditumellano di leng teng ho dipalo tsa metsi tse fumanehang bakeng sa naha e itseng, hona ho hlaloswa ho dibaka tsa tsamaiso ya metsi ho sehlomathiso D?
Jwalo ka ho tshwana mane le mane le bohlokwa ba metsi ka ho ba mohlodi o bolokang bophelo, motlakase o bohlokwa haholo tshebetsong ya setjhaba sa ha jwale. Hape ke hwa bohlokwa bo boholo tshebedisong ya metsi. Boholo ba diketsahalo tsa moruo naheng, le botsitso ba setjhaba, bo itshetlehile ho phepelo e lekaneng, e tsitsitseng ya motlakase. Ho hulwa ha le ho bolokwa ha metsi bakeng sa ho sebediswa diteisheneng tsa motlakase tse laolwang ke Eskom, jwalo ka mokgatlo o nehilweng toka ya fehla motlakase o mongata wa naha, ho nkwa e le tshebediso ya metsi ya bohlokwa haholo. Metsi ohle a nkwang mehloding ya metsi kapa a bolokwang ditsheletsong tsa ho fehla motlakase tsa Eskom a tlamehile ho dumellwa ke letona (sheba karolo ya 3 ya kgaolo ya 3). Tshebediso ya metsi e nkwang e le ya bohlokwa maanong e tlamehile ho ba e boemong bo hantle, bo amohelehang jwalo ka ka ho tshwana le ho amang. Ho phodiswa diteishene tsa motlakase moo ho hlokahalang ha ho ahwa sebaka se setjha sa ho fehla motlakase.
Ditebello tsa tlhokeho ya metsi bakeng sa nako e tlang di bontshwa ho setshwantsho 2.5 le 2.6 bakeng sa sebaka se seng le se seng le mehlodi e ka hlabollwang. Maano a lokileng bakeng sa ho ka tsepamisa ditlhokeho le phumaneho ya metsi bakeng sa nako e tlang e tla ba ho kopanya mekgwa e fapaneng jwalo ka ho bontshitswe ho karolo ya 2.5.4. E tla ba ka tlasa maemo a itseng moo tlhabollo tsa mehlodi le phitiso ya mets dii etswang?
Ho batla ho se bohlokwa ho behella palo e itseng ka thoko ya metsi bakeng sa kgolo ya nako e tlang. Empa hona le nako e o ho tlamehilweng hore ho behellwe ka thoko palo e itseng ya metsi bakeng sa nako e tlang. Hona ho hlaloswa ka botlalo ho sehlomathiso D?
Palo e tsejwang e tlamehilweng ho behelwa tshebediso tse itseng kapaho fetiswa ho itseng.
Hona ho tla etsa hore dikgetho tsa ho hlabolla ha di lahlwe le hore ditlhabollo ha di etswe sebakeng se seng ka ho kgetholla tse ding.
Dipehelo ka thoko bakeng sa diphitiso pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi di nkwa le tsona di le bohlokwa haholo jwalo ka ka ho hlahisitswe ke letona ho NWRS. Dipalopalo ka hona di fumaneha ho raporoto ya baka tsa tsamaiso ya metsi ho sehlomathiso D?
Dintlha tsa phumaneho ya ditlhokeho tsa metsi di hlaloswa ho kgaolo ena ho sehlomathiso D eo e bontshang diphetoho tse nyane tse entsweng ho meedi ya dibaka tse ding tsa tsamaiso ya metsi sheba karolo ya 5 kgaolo ya 5 sehlomathiso sa E. Diphetoho tsena di na le tshwaetso e kgolo ho dipalopalo tse ntshitsweng mme ha di ka fosahala di tla lokiswa hape ya ho kgatiso ya pele ho NWRS?
Karolo ya 23 Boikemisetso ba ho ka fana ka palo e itseng ya metsi ke ba ka sehlohong (sheba karolo ya 5 ya kgaolo ya 3 bakeng sa tlhaloso ya ba ka sehlohong): - Ho ya ka leano la mohlodi wa metsi wa setjhaba letona le ka lekanya palo ya metsi a o ba tsamaiso ba ka fanang ka yona le tokelo (licence) ya mohlodi wa metsi ho tswa ho sebaka sa tsamaiso ya metsi. Ho fihlela NWRS e ba teng letona le ka etsa tshisinyo tsa palo ya metsi eo ba tsamaiso ba ka fanang ka yona le laesense. Tshisinyo e tla nkelwa sebaka ke boikemisetso bo ka tlasa molwana wa 1 ha fela NWRS e se e kene tshebetsong. Ba ka sehlohong ba tlamehile ho latela maikemisetso a ka tlasa le?
Karolo ya 1 (i) e hlalosa polokelo e le: palo le boleng ba metsi a hlokahalang (a) bakeng sa ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bohlokwa tsa motho ka ho fumana phepelo e tsitsitseng ya metsi, jwalo ka ha ho hlalositswe ho molao wa naha wa metsi, 1997 (Act no, 108 of 1997), bakeng sa batho ba hlokang le ba tlang ho, nakong e kgutshwane e tlang, (a) ho itshetleheng ho ona; (b) ho nka metsi ho tswa; kapa (c) ho fepelwa ka metsi ho tswa mohloding; le (d) ho sireletsa dintho tse dulang metsing le tlhaboloho le tshebediso ya mohlodi wa metsi. Polokelo ke lehokahanyi la bohlokwa pakeng tsa molao wa naha wa metsi le molao wa ditshebeletso tsa naha tsa metsi?
Dipalopalo tse ileng tsa kgobokangwa pele ho phatlalatswa sepheto sa palo ya batho (National Census) ka 1996 di a fumaneha. Lenane-tsebo lena le ile la amohelwa bakeng sa ho tsepamisa lona le sepheto sa National Census ka ho etsa diphetoho moo census (palo ya batho) e fanang ka lesedi le boleng bo hodimo. Sepheto sa palo ya batho sa 2001 ha se a ntshwa jwalo ka sa palo ya batho ba ditoropong le ba mahaeng, empa e ile ya fana ka palo ya dimilione tse 44.82. Ditebello tse entsweng ke ba dipalopalo ba Afrika Borwa (Statistics SA) ho tswa ho palo ya batho ya 2001 (palo e mahareng a 2003 e ho dimilione tse 46.43) e ntswe ke lefapha ho tswa ho palo ya batho ya 1996 (palo ka Mmesa 2005 e tlang ho ba dimilione tse 48.43 milione tse 26 bakeng sa ditoropo le tse 22?
Mmuso o ikemiseditse ho theola tshallo morao ditshebelotsong tsa bohlokwa tsa metsi le ho ntlafatsa ditshebeletso nako e tlang?
Kgaolo ena e hlalosa mekgwa, ditabatabelo, maano, tataiso le tsela ya tshebetso le tlhophiso bakeng sa tshireletso, tshebediso, tlhabollo, paballo, tsamaiso le tsamaiso ya mehlodi ya metsi ya Afrika Borwa.
Kgaolo ena e arotswe ka karolo tse latelang?
Ho etswe hloko kgaolong ya 1 hore ditabatabelo tsa ho tsamaisa mehlodi ya metsi Afrika Borwa ke ho fumana tokelo e lekanang ho mehlodi ya metsi le polokong le tshebedisong e hantle.
Tokelo e tshwanang, ena le karolo tse pedi e leng tsa nako e kgutshwane le e telele.
Ho etsa hore dtabatabelo tsa poloko le toka di sebetse, mokgwa wa ho tsamaisa mehlodi ya metsi o se o amohetwe o hlahisang mekgwa ya ho sireletsa mehlodi ya metsi, ka ho beha ditabatabelo tsa maemo a hlokahalang a mehlodi, ho kenya tshebetsong mekgwa ya tsamaiso ya tshebediso ya metsi bakeng sa ho theola ditshwaetso ho ya boemong bo amohelehang. Mokgwa ona o na le maano a mabedi a latelang?
Mekgwa e lebisitsweng mehloding: Mekgwa ena e shebane haholo le boleng ba mohlodi wa metsi ka bo ona. Boleng ba mohlodi bo bontsha maemo a o boleng ba metsi bo leng kateng le ho sheba maemo a teng tikolohong. Boleng ba mohlodi bo kentse bongata le boemo ba metsi, mekgwa le boemo ba melapo le dintho tse phelang metsing. Ditabatabelo tsa boleng ba metsi di tla hlaloswa bakeng sa mohlodi o mong le o mong le bakeng sa boleng ba mohlodi ka mong le tshireletso e hlokahalang bakeng sa mohlodi ka mong. (Sheba ntlha ya 3 kgaolo ya 1 le karolo ya 2 ya kgaolo ena bakeng sa tlhaloso ya metsi).
Tsamaiso e lebisitsweng mohloding: Mekgwa ena e na le seabo ho hlaloseng ngotlafatso le ditshitiso tse beilweng hodima tshebediso ya mohlodi wa metsi ho fihlella tsela eo mohlodi o tlamehileng ho sireletswa ka ona. Di etseditswe ho laola diketsahalo tsa tshebediso ya metsi ho tswa mohloding wa tshwaetso ka tsela tsa tshebetso le maemo a itseng a fumanehang ho ditumellano tsa tshebediso ya metsi. Tsamaiso tse lebisitsweng mohloding di bohlokwa bakeng sa ho hokahanya tshireletso ya mehlodi ya metsi le tsamaiso ya tshebediso ya metsi. (Mabaka a tshebediso a hlaloswa ho karolo ya 2 ya kgaolo ena).
Le ha molao (Act) o nkela hodimo tshireletso ya mehlodi bakeng sa tshebediso ya nako e telele le tlhabollo, mehlodi ya metsi ka nako e nngwe e a silafatswa kapa e sengwe ka tsela tse seng tsa maikemisetso, ho hloka tsotello le mabaka a mang.
Mekgwa ena e ke ke ya etswa ka ho sebedisa NWRS, hobane molao o hloka dintlha tse latelang?
Mokgwa ho hlopha mehlodi ya metsi o tla thehwa ho latela melawana eo ho karolo ya 12 ya molao (Act) kamora ho kopana le setjhaba le ho shebisiswa ke mmuso.
Boikemisetso ba ditabatabelo tsa boemo, polokelo le boleng ba mohlodi bakeng sa mehlodi ya metsi bo tla thehwa ke masedi a mmuso ho latela dikarolo tsa 13 le 16 tsa molao, kamora ho kopana le setjhaba.
Ho lebelletswe hore lefapha le tla kopa ditshwaelo ditshisinyong tsena, ho latela molao bakeng sa kopano (puisano le setjhaba), ho ya mafelong a 2004.
Dintlha tsa mekgwa e ka kgonehang ho tshireletso ya mehlodi di fumaneha ho NWRS bakeng sa ho hlahisa maikemisetso a lefapha bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi?
Ntlha ya bohlokwa tlhabollong ya mekgwa e lebesitsweng mehloding ke hore e tlamehile hore e utlwahale, e dumellane le mahlale, e etsahale ebile e kgonehe ka tjhelete.
Mokgwa wa ho hlopha mehlodi ya metsi o ntse o ntlafatswa bakeng sa ho fana ka moralo o sa fetoheng o o ka ona mehlodi ya metsi e ka hlotjhwang kateng, sehlopha se seng le se seng se emetse boemo bo fapaneng ba tshireletso. Boemo bo batlahalang ba tshireletso bo tla nkwa bo fihleletswe haeba maemo a hodimo a sehlopha a fihleletswe. Mokgwa ona o tla fana palo e hlakileng e o diqeto tsa tsamaiso di ka etswang kateng ka tlhaho le tsela e o mohlodi o ka sebediswang ka yona. Ho eketsa ho theola tshebediso ya metsi ho tla kengwa tshebetsong ha boemo ba tshireletso bo phahama. Basebedisi ba metsi le ba nang le seabo metsing ba tla ba le karolo ntlafatsong ya mokgwa wa tlhophiso, mokgwa ona o tla fana ka tataiso karolong e bapalwang ke basebedisi ba metsi le ho ba nang le seabo nakong eo ho hlophiswang mehlodi ya metsi.
Tlhophiso ya mehlodi ya metsi e entswe ho tshireletso ya dimela le diphoofolo tse dulang metsing le tshireletso ya mehlodi. Tlhophiso ya mehlodi ya metsi e tla thusa bakeng sa ho fihlella tekano pakeng bophelo ba nako e telele ba tikoloho le botsitso ba mehlodi kaofela ya metsi le tswelopele ya phumaneho ya metsi bakeng sa tlhabollo ya setjhaba le moruo.
Karolo tse tharo tsa tsamaiso tse emetseng mabaka a mararo a tshebediso a hlaloswa ka tlase.
Mokgwa o ntseng ho nahanwa ka ona ke wa hore mohlodi hore ho o bitswe a tlhaho o tlamehile hoba le tse latelang?
Mokga ona o emetse mehlodi e o maemo a ona a fetotsweng hanyane ho tswa ho ya tlhaho ka baka la diketso tsa motho le tshebediso ya metsi.
Sehlopha sena se emetse mehlodi eo maemo a ona a fetohileng ho tswa ho a tlhaho ka baka la diketso tsa motho le tshebediso ya metsi, empa ho ntse ho kgonahala ho ka phelwa ho tsona.
Ha ngata mehlodi ya metsi e tsamaiswa ho fihlella ditabatabelo tsa nako e telele tsa sehlopha sa tsamaiso. Ha hona le mabaka a petetsang a setjhaba le moruo bakeng sa ho dumella tshebediso ya palo ya metsi e theohe le howa boleng ha moruo, dintlha tsena di lekolwa ho ya ka maemo a tsona ho ya ka moralo wa tshireletso ya mohlodi bakeng sa nako e telele.
Ka baka la ho sebediswa haholo kapa ho fetolwa maemo haholo ho tswa sebopehong sa tlhaho, mehlodi e meng e boemong bo sa amoheleng tikolohong. Mona sehlopha sa tsamaiso se tlamehile ho etsa hore mohlodi ona o fetolelwe ho o sebeditseng haholo kapa o tshwaeditsweng haholo.
Pehelo tse itseng di ka etswa bakeng sa ho amohela dinoka tse fetotsweng boemo ka bo hohle-hohle (jwalo ka ka dinoka tsa ditoropong) ka ho beha maemo a tla etsa hore tsamaiso ya mehlodi ena e fihlella boemo bo amohelehang.
Ka nako tse ding palo ya boemo ba tshebediso ya mohlodi bo ka hloleha ho ikamahanya le ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi. Maemo ana a tlamehile ho tswelapele ho lokiswa ho etsetsa hore ba sebedisi ba kgone ho laola mekgwa ya bona, ka ho etsa hore maemo ana a hloke tumello (laesense-licence). Tekolo kgafetsa e tla hlokahala bakeng sa ho hlahloba diphetoho maemong a mohlodi, le ho lekanya kamoo tabatabelo tsa boleng ba mohlodi di ka fihlellwang kateng. (Karolo ya 6 ya kgaolo ena e fana ka botlalo ka tekolo le metjha ya tsebo e batlahalang). Ho ka fetola mohlodi hore o be maemong a amohelehang ho tla hloka tsamaiso e lebisitsweng mohloding, e teng dilaesenseng jwalo ka pehelo tsa tshebediso, e tataiswang ke ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi tse tswang ho maikemisetso a mekgwa e lebisitsweng mehloding. Ho kgutlisetsa boemong ba pele jwalo ka ka sebopeho sa qalong le ho tloswa ha dimela tsa melata ho a hlokahala?
Mokgwa wa tlhophiso o tla sebediswa mehloding kaofela e ka hodimo ho mobu Afrika Borwa, empa o tla sebediswa ka tsela tse fapaneng dinokeng, bakeng tse metsi, bakeng tse hapuweng le moo noka e kopanang le lewatle. Tlhophiso ya metsi a mobung e tla tshwana le ya metsi a ka hodimo ho metsi, empa ka baka la sebopeho sa metsi a mobung, a tla ba le karolo tse fapaneng (sheba 3.1.4 e latelang).
Ditsela tse tlang ho sebediswa bakeng sa ho hlophisa mehlodi ya metsi a ka hodimo ke tsa dikhemikale le mahlale a ha jwale a kang physicochemical, biological le hydro-geomorphology. Mabaka a setjhaba le a moruo a tla kenyeletswa motjheng ona wa tlhophiso bakeng sa ho etsa bonnete ba qeto e tla fana ka tekano pakeng tsa tshireletso le tshebediso?
Sehlopha ka seng sa tsamaiso se tla dumella tsela tse itseng tsa boleng sebakeng se itseng, le bakeng sa mefuta e fapaneng ya mehlodi. Meedi pakeng tsa dihlopha tsena e tla kgona ho fumaneha ka ho hlophisa dintlha tse kgethilweng tsa tsela tsa phetoho.
Ha ho kgonehe ho ka fana ka tshireletso ya maemo a hodimo mehloding kaofela ya naha ntle le ho nyehlisa tlhabollong ya setjhaba le moruo. Hape ha ho hlokahale ho hlopha mehlodi kafela hore ke e tlase bakeng sa ho dumella tshebediso e hodimo. Mokgwa wa nakwana wa tsamaiso ya tshireletso ya mehlodi, o ke ke wa lokisa ho fapafapana hara diphoofolo le dimela tse sa bonahaleng ka mahlo le moo di phelang teng tse hlokahalang bakeng sa ho emela dintlha tsohle tsa dimela le diphoofolo tse fapaneng. Mekgwa ya tlhophiso le maano a ntse a hlabollwa bakeng sa ho etsa bonnete ba hore paballo ya dimela le diphoofolo e a fihlellwa.
Polokelo (sheba ntlha ya 1 kgaolong ya 2) e kenyeleditse palo le boleng ba metsi ho fihlella ditlhoko tsa bohlokwa tsa motho le ho sireletsa dimela le diphoofolo tse phelang tikolohong.
Ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi di fana ka palo kapa tlhaloso ka dimela le diphoofolo tse phelang tikolohong le dikhemikale tse etsang hore maemo a tshireletso a hlaloswe e le a sehlopha sena. Kahoo ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi di ka bolela, hara dintho tse ding, bongata, mokgwa le nako eo molapo o phalla ka ona; boleng ba metsi: mokgwa le maemo a ya ka dibaka tsa moo ho phelwang le mekgwa le maemo a diphoofolo le dimela metsing.
Hantle-ntle maikemisetso a sehlopha sa tsamaiso ya mohlodi le polokelo le ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi di tla nkwa jwalo ka kgato e kopanetsweng. Hona ho tla etswa ha fela mokgwa wa tlhophiso ya mehlodi o se o entswe. Ha jwale, ho fihlela mokgwa wa tlhophiso ya mehlodi o ba teng, maikemisetso ohle a tla nkwa jwalo ka kgato ya pele ho ya ka molao (Act), sheba lebokoso 3.1?
Hobane ditumellano tsa tshebediso ya metsi di ka nna tsa tsotellwa pele ho ka lekangwa sehlopha le polokelo bakeng sa mohlodi o o, tsela tse tshwanetseng di tla kengwa tshebetsong ka nako tse kgutswane, ha ho hlokahala bakeng sa tshebediso ya metsi.
Mekgwa e lebisitsweng mehloding e ka lekangwa bakeng sa tulo ya lehae kapa bakeng se seholo se jwalo ka sebaka se seholo sa metsi. Sebakeng se seholo, karolo tsa mohlodi tse hlokang ho elwa hloko di tla qollwa ho ya ka mekgwa e fapaneng ya sebopeho sa ona.
Molao o bua ka maikemisetso a sehlopha le ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi karolo ya 13 1, le ya polokelo karolo ya 16 1, le tsa selelekela sa maikemisetso karolo 141 le ya 171.
Selelekela karolong ena se bolela maikemisetso a phetilweng pele ho temoso ho tswa ho mokgwa wa tlhophiso. Ona ke mokgwa o fetohang ho tloha ho o mong ho ya ho mong o etsang hore ho be bonolo ho etsa hore tshebediso ya metsi a fumanehe ka laesense (licence) nakong eo mokgwa wa tlhophiso o ntseng o ahwa le ho thehwa ho ya ka molao.
Selelekela ha se bolele mekgwa e sebeditsweng bakeng sa maikemisetso, tharollo ya maikemisetso kapa boemo ba boitshepo sephethong. Selelekela sa maikemisetso se ka etswa ka ho sebedisa mokgwa o mong le o mong le tharollo e feng kapa e feng.
Tumello ya ho sebedisa metsi e dula e itshetlehile ka selelekela sa maikemisetso, le ho elwa hloko mabaka a polokelo.
Tsamaiso tse lebisitsweng mohloding di ile tsa kengwa tshebetsong bakeng sa nako e kgutswane ka tlasa molao wa metsi wa 1956, ka baka la mokgwa wa tumello ya ho lahla metsi a silafetseng. Tsamaiso tse lebisitsweng mohloding di kenyeleditswe mabakeng a laesense ya tshebediso ya metsi le ditumellano ka kakaretso. Mabaka a behwang bakeng sa tshebediso ya metsi a hlaloswa ho karolo ya 29 ya molao, mme e fihlella dintlha tsohle tsa mefuta kaofela ya tshebediso ya metsi.
Tsamaiso tse lebesitsweng mohloding tsa tshebediso kaofela ya metsi di tla tswelapele ho sebetsa ha di laesense di ntshwa, mme di tla ba le seabo ho fihlella ditabatabelo bakeng sa tshireletso le tshebediso ya mohlodi ka baka la sehlopha sa sona. Ditsamaiso tse lebisitsweng mohloding di fana ka lesedi bakeng sa meralo ya tsamaiso ya tshebediso ya metsi ka tlasa karolo ya 26 ya molao.
Tsamaiso e lebisitsweng mohloding e ka arolwa ka tsela tse latelang?
Mekgwa e ikgethileng ya sebaka e amana le mekgwa e hlahellang ho tswa motjheng wa ho dumella tshebediso ya metsi. Di ela hloko ka kakaretso ditumellano tse entsweng boemong ba naha le ba provense.
Mehlodi ya metsi a mobung e fapana le mehlodi ya metsi a ka hodimo ho mobu, ka baka la hore ha a bonahale, tsela tsa ona ha di bonahale, a tsamaya butle, mme ha a amehe ha bonolo ke diketsahalo tse a potipotileng. Kantle le ho lekolwa ka hloko tshwaetso ya tsamaiso ya botho e kaba boima ho e tsotella. Ka ha ho kgutlisetsa sebaka se silafaditsweng kapa se tshwaeditsweng maemong a sona a pele ho le boima, ho nka nako e telele ho bile ho batla tjhelete e ngata, mokgwa o hlakileng bakeng sa ho tshireletsa metsi a mobung o a hlokahala.
Mekgwa e lebisitswng mohloding e tla tswelapele ho bapala karolo ya bohlokwa mehloding ya metsi a ka hodimo, haholoholo ho etseng bonnete hore tshebediso ya metsi a ka hodimo e dula e le teng. Tshireletso ya boleng ba metsi a ka hodimo e tla fihlellwa ka ho sebedisa tsamaiso e lebisitsweng mohloding, ka ho tsepamisa maikutlo ho diketsahalo tse mobung tse tshwaetsang metsi a mobung. Mehlala e kenyeleditse kaho ya dibaka tsa matlakala le tulo tsa tlhwekiso ya metsi. Ho tlalatlala ha ho hlahella le tshebediso ya mehlodi ya metsi ho etsa hore ho be theko e hodimo bakeng sa ho tshireletsa mehlodi ka tsela tse tshwanang. Tsela e sebetsang, e tsepameng ya keno-mahareng ya tshireletso, e tla kgothaletswa ka mokgwa o fapafapaneng, ho ya ka tlhophiso ya mehlodi e theilweng bakeng sa mehlodi ya metsi a mobung.
Ho tshwana le mohlodi wa metsi a ka hodimo ho mobu, mehlodi kaofela e bohlokwa ya metsi a mobung Afrika Borwa , ha nako e ntse e ya e tla hlophuwa ka tsela le mekgwa e tshwanang.
Ka baka la seabo sa metsi a mobung ka nako tse ding ho phallo ya metsi a ka hodimo, ho tlamehilwe ho lekangwa mothamo wa metsi a mobung o ka kgonwang ho hulwa kantle le ho tshwaetsa bokgoni ba metsi a mobung le ho phela nako e telele kapa ho kenya letsoho ho polokelo ya metsi a ka hodimo. Hona ho etswa ka ho lekanya ho ka kenya bophelo mehloding e meng ya metsi a ka hodimo, hlahlobo ya kabo ya metsi a mobung ho phallo ya mohlodi wa metsi a ka hodimo le ho lekanya ditlhoko tsa bohlokwa tsa batho tse tlamehilweng ho fihlellwa ho tswa phepelong ya metsi a mobung.
Ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi bakeng sa mehlodi ya metsi a mobung di nkwa di le hlokolotsi bakeng sa tshireletso e batsi ya metsi a mobung. Dipalo tsa mehlodi ya metsi a mobung di tla etswa ho tataisa tshebediso le tsamaiso.
Hona ho tla amana le?
Boemo ba palo ya metsi a mobung (nako le moo sebaka se leng teng).
Sekgahla (rates) tsa kgulo ya metsi.
Boleng ba metsi a mobung.
Mobu o metsi ke karolo ya bohlokwa ya metjha ya mehlodi ya metsi. Ha e tshireleditswe ka hloko e fana ka dikuno tse ngata tse kang ho theola bohale ba morwallo, ho fana ka bophelo ho metsi a mobung le ho laola merwalo ya dintho tse sa hlokahaleng metsing, mme e sebetsa jwalo ka sefe ho ntsha dintho tse silafatsang. Hape a sebedisa palo e ngata ya metsi a moafalo. A na le bokgoni ba ho ka hlahisa, mme a bohlokwa haholo ho maphelo a fapaneng a dimela le diphoofolo. Hape mobu o metsi o bohlokwa bakeng sa tshebediso ya motho, bakeng sa mahlaka le jwang. Dibaka tse ngata tsa mobu o metsing di fedisitswe ka hohle kapa di sentswe ka baka la ho hulwa bakeng sa dijalo. Dibaka tse ding tsa mobu o metsing di ngodisitswe jwalo ka tse tshireleditsweng ka tlasa ditumellano tsa World Natural Heritage le Ramsar. Tshireletso ya mobu o metsing ho tla kena tshebeletsong ka maano le tsela tse etseditsweng mekgwa e lebisitsweng mehloding le tshebedisanong mmoho le mafapha a naha le a provense a tsa tikoloho a nang le karolo e kgolo ho tshireletseng mefuta e fapaneng e phelang?
Mekgwa ya tsa tlhaho e kenyeleditse mothalo le ho fumaneha ka bongata ha dimela tsa metsi le benthic invertebrae fauna (diphoofolo tse dulang tlase metsing) mothalo le ho fumaneha ka bongata le sebopeho sa dilemo tsa tlhapi Mekgwa ya hydro-geomorphology e kentse mokga wa hydrology?
Ha ho shejwa tekatekano tsa ho fihlella metsi, molao o kene bakeng sa mokgwa wa kgale ditokelo tsa metsi tseo bongata ba tsona di neng di itshetlehile ka ho ba le lefatshe le nang le metsi, ka mokgwa wa tsamaiso, ditumellano tsa nakwana le tse nang le dipehelo tsa tshebediso ya metsi.
Mekgwa e mengata ya tshebediso ya nako e telele le e batsi di tla sebediswa ka ho beha mabaka a tshebediso ya metsi ha tumello ya tshebediso e ntshuwa. Mabaka a tshebediso a fana ka sebopeho ho tsamaiso tse lebisitsweng mohloding jwalo ka ha ho hlalositswe karolong ya 1 ya kgaolong ena, tseo di tswang ho mekgwa e lebisitsweng mohloding bakeng sa tshireletso ya mohlodi.
Ditumello tsa ho sebedisa metsi di tla kgothaletsa tsamaiso ya tsamaiso ya tshebediso ya metsi ke mafapha a tsamaiso ya metsi mme di etse moralo o o diphetoho tsa tshebediso ya metsi di ka etswang kateng.
Tlhaloso ya Molao (Act) ya tshebediso ya metsi ho karolwana ya 21 e namme haholo. E bolela ho nowa le ho sebediswa dijong, hape e bolela diketso tse ka amang boleng ba metsi le boemo ba mohlodi ka bo ona. Tshebediso ya metsi e kenyeleditse?
Dintlha tsohle tsa tsela tsa ho tsamaisa dintho tse silafetseng tse ka bang le tshwaetso ho mehlodi ya metsi, tse kang?
Ho tsamaisa dintho tse silafetseng kapa metsi a silafetseng a ho ya mohloding wa metsi ka peipi, kanale, dikgwerekgwere, molomong wa lewatle f.
Ho lahlela dintho tse silafetseng ka mokgwa o ka nnang wa le tshwaetso e ka senyang mohlodi wa metsi karolo ya 21 g.
Ho etsa diphetoho ho sebopeho sa sesosa sa metsi ho kenyeleditseng?
Tsela tse itseng tse ka amang bongata kapa boleng ba mohlodi wa metsi, jwalo ka?
Tshebediso ya mobu bakeng sa kgwebo ya ho jala difate morung ke yona fela tsela e teng ya ho theola phallo ya melapo e tsejwang ho fihlela ha jwale. Lefapha le tla hlahloba ketso tse ding ho mobu wa lehae, sebaka sa metsi kapa sebakeng sa lebatowa le moo tsena di etswang ho theola phallo ya molapo, mme lefapha le tla di tlaleha ka kopano le setjhaba jwalo ka diketso tsa theolo ya phallo ya molapo ho ya ka karolwana ya 36.
Ho kena diketsong tse laolehang jwalo ka ha ho hlalositswe ho karolwana ya 371, ka ho buisana le setjhaba ho ya ka karolwana ya 381 le ho karolwana ya 21e.
Tlhaloso ena e nammeng ya tshebediso ya metsi e sebediswa hohle ho NWRS. E sebetsa nakong e ngwe le e ngwe le mokgweng o mong le o mong wa metsi a ka hodimo ho mobu, le ho metsi a mobung moo tlhaloso ya karolo ya 21 e sebetsang teng?
Sehlomathiso sa 1 sa molao se dumella tshebediso ya metsi a phalo e tlase bakeng sa merero ya lapeng (e kentse tshebediso tsa nosetso ya dirapa le mehlape empa e seng bakeng sa kgwebo), empa e kenyeleditse tshebediso nakong tsa tshohanyetso le merero ya boithabiso.
Basebedisi ba tlamehile ho ba le tumello ya molao bakeng sa ho ka sebedisa metsi ho ya ka sehlomathiso sa 1. Tshebediso e ka hanelwa ho ya ka melao e ka behwang.
Molao ha o behe palo e itseng e ka sebediswang ho ya ka ditshebediso tse boletsweng ho sehlomathiso sa 1. Leha ho le jwalo ditshebediso tsena di tlamehile hoba tse utlwahalang kgahlanong le bokgoni ba mohlodi le ditlhoko tsa basebedisi ba bang. Lefapha le lekola kgafetsa tshebediso tsena ho ya ka sehlomathiso sa 1 ka sepheo sa ho fana ka palo e itseng e tlamehileng ho sebediswa ho ya ka ditshebediso tse fapaneng. Palo tsena tse lekantsweng di tla fapana dikarolong tse fapaneng tsa naha.
Ha ho hlokahale hore basebedisi ba ka ingodisa bakeng sa tshebediso e ho sehlomathiso sa 1.
Tumello kakaretso e dumella tshebediso e lekaneng ntle ho laesense, empa ena le dipehelo tse itseng.
Tekanyo di bewa ho tshebediso tsa metsi ka tlasa tumello kakaretso, hona ho ya ka mokgwa wa tshebediso le bokgoni ba mohlodi ho ka amohela tshebediso e ntle le ho isa tlase boleng ba mohlodi. Bakeng sa basebedisi ba bangata ba metsi, tsela ya tshebediso e fapane karolong tsa naha, ka ha palo ya metsi a fumanehang bakeng sa tshebediso le boleng ba ona bo fapane naheng. Dikarolo tse itseng tsa naha di ka nna tsa se kenyeletswe ho tshebediso kakaretso ka baka mehlodi ya metsi e seng e sebedisitswe haholo. Mohlala ke palo ya kgulo ya metsi a mobung ka tlasa tumello kakaretso sheba ka tlase?
Hodima ditekanyetso tse beilweng tshebedisong, pehelo tse ding di ka kengwa ho ditumello kakaretso ho ka karolo ya 29 ya molao. Ditumello kakaretso di ka hloka hore ditshebediso di ngodiswe ho ba ikarabellang tsamaisong, empa basebedisi ba bang ba ka behellwa ka thoko boingodisong bona.
Ditumello kakaretso di tlamehile ho fumaneha hohle bakeng sa ditshisinyo pele di ka kengwa ho lesedi la tsebiso ho Government Gazzette le ho etsa hore lesedi la tsebiso le fihlella basebedisi bohle le batho ba nang le kgahleho. Ditumello kakaretso di ka sebetsa bakeng sa nakwana, mme di ka lekolwa le ho lokiswa ka nako ena. Kamora hore nako ya tsona e fete di ka hlahlojwa bakeng sa ho ka tsamaisana le maemo a ha jwale, kapa nako ya tsona e ka eketswa?
Tswelopele ya ditumello kakaretso ke tse latelang?
Ho latela lenane la puisano le setjhaba, ditumello kakaretsi di ile tsa thehwa ke lesedi tsebiso la mmuso la 1191 kamohla la 08 Mphalane 1999?
Ho nkuwa ha metsi ho tswa mohloding karolo ya 21a le ho polokelo ya metsi. Hona ho tla sebetsa bakeng sa dilemo tse hlano ho tloha mohla la kgatiso le ho lekolwa hang dilemong tse pedi.
Ho kena ketsong tse laolehang karolo ya 21f, nosetso mobung o mong le o mong o silafetseng kapa metsi a silafetseng ho tswa diindastering kapa moo ho sebetswang ka metsi karolo ya 371a. E tla ba tshebetsong bakeng sa lemo tse tharo, mme e lekolwe hang ka selemong.
Ho tshollwa ha metsi kapa metsi a nang le tshilafalo ho ya mohloding wa metsi ka peipi, kanale, ka tsamaiso ya dikgwerekgwere kapa mokgwa o mong le o mong karolo ya 21f, le ho tsamaiswa ka mokgwa o feng kapa o feng wa metsi a nang le tshilafalo ho tswa, metsi a ileng a futhumatswa, diindastering kapa moo ho fehlwang motlakase karolo ya 21h. E tla sebetsa dilemo tse tharo kamora tsatsi la kgatiso mme e lekolwe hang dilemong tse pedi.
Ho tsamaiswa ha metsi ka mokgwa o mong le o mong o ka bang le tshwaetso tse mpe mohloding wa metsi. Hona ho tla sebetsa bakeng sa lemo tse hlano kamora tsatsi la kgatiso, mme o lekolwe hang kamora lemo tse pedi.
Ho latela lenane la puisano le setjhaba, ho lekolwa botjha ha ditumello kakaretso tse theilweng ke mmuso di ile tsa hatiswa ho Government Gazzette ka la 26 March 2003 ka tlasa lesedi tsebiso la nomoro 399?
Ho latela lenane la puisano le setjhaba, ditumello kakaretso di ile tsa thehwa ke lesedi tsebiso la mmuso ka la 26 March 2003 la nomoro ya 398 ka baka la ditshebediso tsa metsi tse latelang?
Ho lebisa phallo ya metsi nqeng e ngwe ho tswa mohloding karolo ya 21c.
Ho fetola tulo ya moo metsi a le teng, mabopo, mekgwa ya mohlodi wa metsi karolo ya 21i.
Ho tsamaisa metsi a fumanehang ka tlasa mobu karolo ya 21j.
Kwebo ya ho jala difate morung bakeng sa ho theola phallo ya melapo karolo ya 361a le 21d.
Tshebediso ya boithabiso karolo ya 21k.
Dipehelo tsa molao tsa tshebediso ho ya ka sehlomathiso sa 1 le tshebediso ka tlasa ditumello kakaretso, di etseditswe ho theola diteko tsa ba tsamaiso ho dumelleng tshebediso e ngwe le ngwe ya metsi.
Jwalo ka mokgwa wa tswellisopele, molao o dumella tshebediso tse ileng tsa etswa se molao pele ho e tswa molao, hona ho bitswa tshebediso tse teng tse molaong?
Tumello ya ho ka sebedila metsi.
E tla ntshuwa ke ba tsamaiso, moo motho ya sebedisang metsi a ka etsang kopo.
E kena bakeng sa ditokelo tsa ditshebediso tsa kgale ho ka sebedisa metsi tlasa morero o ho laesense.
E kgethetswe tshebediso e itseng kapa ditshebediso tse o e tlang ho di sebetsa.?
E balletswe nako e itseng , e sa tloleng dilemo tse 40.
E ka ba le mabaka a itseng a manahantsweng ho yona.
Maikemisetso a molao ke ho fihlella ditlhoko tsa batho tsa bohlokwa tsa moloko wa jwale le o tlang, ho phahamisa tokelo ya metsi, le ho lokisa kgethollo ya mmala le botona tsa nako e fetileng.
Leha ho hlotjhwa ha kabo ya metsi bakeng sa boramapolasi ba holang, balemi ba ba nyane ba meru, le ho tsosa mekgatlo ya nosetso e seng e sa sebetse bakeng sa ho ka phedisa batho ba bangata mahaeng, hona ha ho fihlelle ditlhoko tsa batho ba bangata ba batlang metsi bakeng sa ditshebediso tse nyane tse kang ho etsa ditene, ho hodisa dikgoho le ho hlahisa dijo bakeng sa thekiso setjhabeng. Palo ya metsi a batlehang e nyane haholo dipatlisiso tse entsweng metsaneng e menyane di bontshitse hore ho ka fumaneha ha dilitara tse 50 ho ya ho tse 100 ka letsatsi bakeng sa lapa ka leng ho ka phahamisa maemo a bophelo haholo?
Leha sehlomathiso sa 1 se fana ka tshebediso e tlase ya palo ya metsi ho sa hlokahale hore ho be le tumello ho tswa ho ba tsamaiso, tshebediso ena e dumelletswe fela bakeng tse jwalo ka dirapeng tsa dijo le bakeng sa mehlape. Jwalo ka ha molao o leng kateng, tshebediso ya metsi ka tlasa sehlomathiso sa 1 e tshehetsa diketso tse bolokang bophelo empa di sa dumelle metsi ho sebediswa bakeng sa ho ka etsa tjhelete.
Ditlhoko tsa metsi ha di a tlameha fela ho fihlellwa ka tsela tsa phepelo ya dipeipi, kapa metsi a hulwang dinokeng. Metsi a pula a fumanehang ho tswa marulelong ka ho sebedisa ditanka, matamo a manyenyane kapa dibaka tse nyane tsa metsi di ka phahamisa mohlodi wa phepelo, mme le tshebediso e ngata e ka fumaneha ho tswa metsing a mobung. Mookodi wa mobu o ka kgona ho bolokeha mobung, mme kenello hare e ka eketswa ka ho aha meaho e bolokang metsi, a tlang ho ba le tshwaetso e nyane ho mehlodi ya metsi.
Lefapha le tla sebetsa hammoho le ditho tse ikemetseng tsa mmuso, haholo ba ditshebeletso tsa temo, le ho kena selekaneng le mekgatlo eo e seng ya mmuso le mafapha a poraefete ho ka fumana ditharollo le ho etsa bonnete ba hore tsela tsa keno mahareng di a sebediswa.
Ho bohlokwa ho ela hloko hore polokelo (sheba karolo ya 1 ya kgaolo ena) e na le maikarabelo hodima ditshebediso tsohle tsa metsi, mme ditlhoko tsa polokelo di tlamehile ho nkelwa hlohong pele ho ka fanwa ka laesense bakeng sa tshebediso e feng kapa e feng. Tumello tsohle tsa tshebediso ya metsi di itshetlehile ka ho etswa ha maikemisetso a polokelo, le ho ela hloko ditlhoko tsa polokelo ha ho lekangwa phumaneho ya metsi bakeng sa ho ka ajwa. Empa moo metsi a seng a ntshitswe bakeng sa tshebediso, ditlhokahalo tsa tulo ya polokelo di ka nna tsa fihlellwa ha nako e ntse e tsamaya ka ho lokisa kabo.
E seng jwalo ka karolo ya polokelo e dutseng mohloding wa metsi, tlhoko tsa bohlokwa tsa batho ho polokelo di tla tlameha ho hulwa ho tswa mohloding bakeng sa ho sebediswa. Leha mafapha a ditshebeletso tsa metsi a hloka laesense bakeng sa palo kaofela ya metsi ao e a nkang mohloding bakeng sa ho fepela bareki, ba tsamaiso ka sehlohong ha ba na hana palo ya metsi e hlokahalang bakeng sa ho ka fihlella tlhoko tsa batho tsa bohlokwa tsa metsi, leha e ka hlwaya mohlodi o o ho tlamehilweng ho fumana metsi teng.
Dilaesense tsa tshebediso ya metsi di fana ka tumello ho basebedisi le ho ba batlang ho ba basebedisi ho ka sebedisa metsi, kapa ho ka ba le phihlello ho mehlodi ya metsi bakeng sa merero ya kuno. Dikopo di ka etswa ho ya ka bo mong kapa ka sehlopha jwalo ka karolo ya laesense e sa kgetheng, hona ho hlaloswa karolong e latelang.
Ka kakaretso dilaesense di tla kopuwa ka bo mong bakeng sa basebedisi ba batjha, bakeng sa basebedisi ba teng bakeng sa ho eketsa kapa ho fetola tshebediso ya bona (mohlala ke bakeng tseo laesense e sa kgetheng e sa tlo sebetsang bakeng sa nako e itseng, moo tshebediso ya metsi e so kang e nepahala hantle le moo honang le metsi a lekaneng) le basebedisi ba teng ba batlang ho tswelapele ka tshebediso e lekantsweng (mohlala ke tumello ya ho tshela metsi a silafetseng ka mohloding wa metsi).
Motho ya batlang ho sebedisa metsi o tlamehile ho etsa kopo ho ba tsamaiso. Dintlha ka botlalo bakeng sa ho etsa kopo di se di theilwe, di qala ka puisano le mokopi ka tshebediso e sisintsweng, hona ho etsa hore ho kgonehe ho dumella kapa ho hanyetsana le kopo. Bakopi ba ka kopa thuso ya setekgeniki ya tsamaiso le ya ditjhelete ho tswa ho ba tsamaiso bakeng sa ho etsa dikopo tsa bona. Ba tsamaiso ba ka beha tefo bakeng sa nako ya bona ya ho hlahloba dikopo, ba ka beha tefo ena ho ya ka ho rata ha bona.
Laesense e sa kgetheng bakeng sa basebedisi ba ha jwale le ba nakong e tlang e tla nkwa ho latela ditlhokeho tse ho kgaolo ya 4, karolong ya 8 ya molao. Karolwana ya 43 e fana ka tsela ya ho hlahloba tlhokahalo ya laesense ya bakeng sa mang le mang le bakeng sa ho fana ka moralo ona bakeng sa ho ka ntshetswapele ha nako e ntse e tsamaya dikarolong tsa naha ho ya ka maemo a renang dibakeng tseo kapa mehloding ya metsi. Ho ya ka baka la mefuta ya metsi e hlalositsweng ho karolwana ya 21 ho amana mona le mane, ho tla ba bohlokwa ho ela hloko ho fana ka dilaesense tsa metsi ka nako e le ngwe sebakeng se itseng bakeng sa ditshebediso kaofela ho feta ho sebetsana le mofuta o le mong ka thoko.
Laesense bakeng sa mang le mang e tla fanwa bakeng tse hlaloswang e le tsa metsi. Ke baka tse ka bang 100 tsa metsi a ka hodimo le a mobung tse hlwauweng tse nang le manane a selemo a amanang le ditlhoko tsa metsi tsa sebaka seo a bontshang tsela eo mmuso o tlang ho tsamaisa dilaesense tsa mang le mang.
Ba tsamaiso ba ntsha tsebiso bakeng sa ho ka etsa dikopo, mme e romellwe ho basebedisi ba nkileng karolo tsamaisong ya dikopo (sheba ka tlase). Ba tsamaiso ba ka hlwaya basebedisi ba nako e tlang, haholo ho tswa dihlopheng tse neng di tinngwe menyetla le ho ditjhaba tse neng di sena monyetla wa ho ka fihlella mehlodi ya metsi nakong e fetileng, empa ba batla ho ka fihlella metsi ha jwale, ka ho etsa hore metsi a arorelanwa ka ntle ho leeme.
Basebedisi le basebedisi ba nako e tlang ba tlamehile ho isa dikopo tsa dilaesense. Molao o hloka hore basebedisi ba ise dikopo tsa bona, ho hloleheng ho etsa jwalo ho tla baka tahlehelo ya tshebediso e neng e fumaneha molaong wa kgale.
Ba tsamaiso ba hlahloba dikopo tsohle.
Ba tsamaiso ba rala ditharollo bakeng sa ho tsepamisa ho se lekane pakeng tsa metsi a hlokahalang le metsi a fumanehang, le ho fihlella tlhoko tsa polokelo le boleng ba metsi (sheba lebokoso 3.2.2)?
Kamora ho lekola ditshinyo le mabaka a hanyetsang ba tsamaiso ba tlamehile rala le ho hatisa lenane le qalang la kabo. Mang le mang ya ileng a hanyetsana le hona mme a hloleha o na le tokelo ya ho ka ipeletsa ho lekgotla la metsi ho ya ka kgaolo ya 5 ya molao (sheba karolo ya 5 ya kgaolo ena). Ha eba boipiletso bo atlehile ho tla fetolwa ditshisinyo tsena.
Ba tsamaiso ba tla hatisa nako ya kabo ya ho qetela ho Government Gazzette?
Kamora ho hatiswa ba tsamaiso ba ka nna ba aba dilaesense ho basebedisi ba metsi ho ya ka dipehelo tsa bona.
Mekgwa ya ho kenya motjha ona tshebetsong o ntse o thehwa.
Sebakeng se seng le se seng sa metsi a ka hodimo le a mobung hona le bokgoni ba ho ka ba teng ditharollo tse itseng bakeng sa ho ka tsepamisa ditlhokeho le phumaneho ya metsi.
Boikemisetso ba phumaneho ya metsi bo tlamehile ho elwa hloko kgahlanong le ditlhoko tsa ditabatabelo tsa boleng ba mohlodi le polokelo tse tlang ho lekangwa ho ya ka sehlopha, metsi ho fihlelleng ditokelo tsa matjhaba, mabaka susumetsang ho fihlella ditebello tsa tlhokeho ya metsi bakeng sa nako e tlang ho kenyeleditse le phitiso ya metsi e ka bang teng ho ya ho sebaka se seng sa tsamaiso ya metsi, le tshebediso tse ding tsa maano a bohlokwa, tsena kaofela ke maikarabelo a letona.
Tlhokeho tsa metsi di kenyeleditse tshebediso tsa metsi tse dumelletsweng ho ya ka laesense e ntshitsweng ka tlasa molao, tshebediso tse teng tse molaong tse nkuwang di nepahetse tseo dikopo tsa tsona di amohetsweng le tshebediso tse ntjha tseo kopo tsa tsona di seng di amohetswe. Ho ka hlokahala ho behella metsi ka thoko bakeng sa ditlhoko tse ka eketsehang tsa metsi ka baka la ho fihlella tekano ho mehlodi ya metsi (ho ka tshehetsa ditlhabollo tsa mahaeng), ha eba ba tsamaiso ba na le mabaka a ho ka kgolwa hore dipehelo tse ka thoko ha di a lekana bakeng sa morero ona ho tswa basebedising ba etseng dikopo ka nako ya dikopo.
Tsela ena e tla ba tshopodi, mme ho tla ba bohlokwa ho ka theha mekgwa e ka sebetsang bakeng sa ho ka tsepamisa dikgetho le ditlamorao. Papiso tsena di tla hloka dintlha tse felletseng tsa tshebediso ya metsi le phumaneho ya metsi ka tsela e ka lekanang le ya sebaka sa metsi. Lefapha le tla theha tsela le mekgwa ya papiso bakeng sa ho etsa bonnete ba hore ho ba le mokgwa o tshwanang bakeng sa tsamaiso tsa metsi tse ikemetseng.
Tsela tsa ho lekanya tsepamiso ditharollong bakeng sa dilaesense tsa bakeng sa mang le mang di amahanywa le motjha wa ho kgobokanya leano la tsamaiso ya dibaka tsa metsi, ka hore dintlha tse hlokahalang bakeng sa lebaka la ho qetela di kgobokantswe le ho hlahlobiswa bakeng sa baka la pele. Lefapha le tla etsa bonnete ba hore tsela tsena tse pedi di hokahanywa.
Dikopo tsohle, e kaba tsa motho ka mong kapa tsa mang le mang, di tlamehile ho hlahlojwa kgahlanong le mabaka a ho karolo ya 27 ya molao. Ba tsamaiso ba tlamehile ho ela hloko mabaka bakeng sa ho ka lekanya hore tshebediso e amana ha kae le toka, poloko ya nako e telele le ho sebediswa ka hloko ho ya ka molao. Mokgwa o hlakileng o ntse o etswa bakeng sa ho phahamisa maemo a ho ka hlahloba dikopo.
Leha dikopo di batla di hloka hore basebedisi ba fane ka dintlha tsa tshebediso e lohothuweng, ho ka bonahala nakong eo ho hlahlojwang dikopo hore dintlha tse ding di a hlokahala. Ba tsamaiso ba ka hloka hore mokopi a fumane le ho fana ka dintlha tseo, kapa ba ka ipatlela ditlha tseo. Ka nako e ngwe mokopi a ka tshehetswa ka ditjhelete bakeng sa dipatlisiso tsena.
Nakong e ngwe le e ngwe, e ka ba ho hlahlojweng ha laesense ya bo mong kapa ya bakeng sa mang le mang, ba tsamaiso ba ka hloka hore mokopi a etse dintlha tsa kopo di tsejwe ho mafapha a mang a mmuso, bathong kaofela ba nang le kgahleho le ho setjhaba kakaretso, le ho mema dikganyetso tsa kopo. Hona ho reretswe ho ka lekanya tsela eo tshebediso e lohothuweng e ka se tsamaisaneng le diPholisi le melao ya mmuso, kapa kamoo e ka bang le kgahlamelo empe ho batho ba bang.
Karolo ya 28 le 29 ya molao e hlalosa ka dintlha tse tlamehileng ho ba teng laesenseng le maemo ao tshebediso ya metsi dumellwang kateng.
E ngwe ya dintlha tsa bohlokwa laesenseng ke bonnete ba nako ya yona. Dilaesense tsa nako e kgutswane di reretswe ho ka fana ka tshireletso e maemong a tshebediso ya metsi, ka lehlakoreng le leng e fana ka bokgoni ho ba ikarabelang ho ka sebetsana le diphetoho tse ka bang teng phumanehong ya metsi.
Leha hlahlobo ya dikopo ena le tataiso e nammeng bakeng sa ho lekanya nako ya laesense, tsela e ngwe le e ngwe ya tshebediso e fapane, ditataiso ha di a tlameha ho nkwa jwalo ka ka tsela e phethahetseng. Ho tlamehilwe ho elwa hloko tse latelang ha ho lekangwa nako ya laesense?
Bakeng sa tshebetso temong, mofuta wa dijalo tse lohothuweng, haholo hore ke tsa selemo kapa ke tse nako e telele.
Tsela tseo meaho e entsweng kateng bakeng sa ho sebetsana le phahlo tsa tsebediso ya metsi le tsela tseo tseo ho tswelapele ho fapana ho itshetlehileng ho tswellopele ya tshebediso ya metsi. Mohlala ke moo ho etswng patsi teng, moo ho etswang tswekere teng le difekteri tse etsang dijo tse ka makotikoting.
Kuno tsa setjhaba tsa tshebediso ya metsi, tse jwalo ka tsela tsa tshebediso tse thehang mesebetsi.
Ka tlasa maemo a itseng metsi a ka fumaneha a le mangata haholo ho feta tlhoko tsa nako eo, ba tsamaiso ba ka fana ka dilaesense tsa nakwana ho fihlella ditlhoko di phahama. Mohlala ke moo letamo le tlamehang ho phahamisa phepelo bakeng sa kgolo e lebeletsweng ho metse ya ditoropo le dibaka tsa diindasteri, metsi a ka fumaneha bakeng sa nako e kgutswane bakeng sa tshebediso ya temo ho fihlela kgolo ya ditlhoko e phahama.
Ka hodima ha nako ya laesense, metsi a feta ka tlasa maemo a mang a hlalositsweng ho karolo ya 29 ya molao. Kaofela tsena di reretswe ho etsa bonnete ba hore palo kaofela ya tshebediso ho tswa mohloding o itseng ha e senye seemo sa mohlodi, tshebediso tse itseng ha di senye seemo sa tshebediso tse itseng, le hore mehlodi ya metsi e tsamaiswa ka hloko.
Mabaka a itseng a beha palo e lekaneng ya tshebediso tse itseng tsa metsi, jwalo ka ka mothamo le nako ya dikgulo tsa metsi, mothamo o ka bolokwa kapa wa tsamaiswa. Maemo a mang a itshetlehile ho tshebediso tse itseng, mohlala ke mekgwa ya ho theola phallo ya molapo ka baka la ketso tse mobung. Tse ding di amana le tsamaiso ya mehlodi, mohlala ke ho ikamahanya le tsela tse itseng tsa tsamaiso, tlhokeho ya ho itokisa le ho latela leano la tsamaiso ya metsi kapa ho thehwa ha mekgwa e lekolang le dipehelo tsa dintlha.
Mabaka a tshebediso a tla buisanwa le ho dumellanwa le basebedisi. Taba e ngwe le e ngwe e tla nkelwa diqeto ho ya ka boleng ba yona. Mabaka a hlalositsweng ho karolo ya 29 a ka nna a kengwa ho ditumello kakaretso.
Basebedisi kaofela ba metsi ba tlamehile ho ikamahanya le mabaka a tshebediso ya metsi a kentsweng ho ditumello kakaretso le dilaesenseng, mme ba tsamaiso ba tlamehile ho etsa bonnete ba hore ba etsa jwalo.
Hona le palo e itseng ya dipehelo molaong e kgontshang ba tsamaiso ho fana ka melao e tlamehileng ho latelwa?
Ba tsamaiso, ha tlolo ya tshebediso ya metsi e ka fihla tsebeng tsa bona, ba ka fana ka tsebiso e laelang mosebedisi ho lokisa phoso ya hae.
Ha eba mosebedisi a hloleha ho ikobela tsebiso e o, ba tsamaiso ba ka emisa kapa ba nka tokelo ya ho sebedisa metsi. Mosebedisi o tla fuwa sebaka sa ho ntsha maikutlo a hae ka ho emiswa kapa ho nkwa ha tokelo ya hae ya ho sebedisa metsi.
Ho hloleha ho ikobela maemo a mang le a mang a tshebediso ho nkwa e le tlolo ya molao ka tlasa molao, mme ba tsamaiso ba ka kgetha ho bula nyewe kgahlanong le mosebedisi, mme ha a ka a ahlolwa o tla tlameha ho lefa kapa ho ya tjhankaneng.
Ho tla ba molemo bakeng sa basebedisi ho ikobela maemo a tshebediso, a radilweng le ho dumellanwa pakeng tsa basebedisi le ba tsamaiso. Ka tlasa maemo ho tla ba bohlokwa bakeng sa ba tsamaiso ho nka dikgato tsa se molao maemong a tshwanang le a na fela.
Leano le akaretsang la boikobelo ba tsamaiso le tla thehwa nakong eo ho qalwang ka diteko tsa dilaesense tsa mang le mang (sheba karolo ya 8 ya kgaolo ena), mme di kene tshebetsong ka nako eo ho seng ho ntshitsweng palo e itseng ya dilaesense ho ya ka molao.
Ho bohlokwa ho elellwa hore maemo a beilweng ho dilaesense ha a ke ke a dula a sa fetohe ka nako ya bophelo ba laesense. Boemo bo bong le bo bong, ka ntle ho ba nako ya laesense, bo ka fetolwa ha ho lekolwa botjha, haeba ditokiso tseo di hlokeha bakeng sa ho baballa seemo sa mohlodi wa metsi, le ho fihlella tekano pakeng tsa phumaneho le ditlhoko tsa metsi, kapa ho amohela diphetoho ditshebedisong tsa bohlokwa tsa metsi (karolo ya 49). Laesense e tlamehile ho lekolwa ka nako tse badilweng ho laesense, mme di ke se tlole lemo tse hlano.
Mabaka a laesense bakeng sa tshebediso tse tshwanang ho tswa mohloding o le mong wa metsi, di tlamehile ho arolwa ka mokgwa o lekanang. Ditekolo di tlamehile ho akaretsa, mme di tlamehile ho etswa ka kopano le basebedisi. Basebedisi ba o dilaesense tsa bona di fetotsweng ba tla fuwa nako ho ka itlwaetsa tshebediso e ntjha, nako tsa ho ka itlwaetsa di tla lekana mokgwa wa tshebediso le boholo ba phetoho.
Ha mosebedisi a bona hore theolo e teng ya tshebediso e molaong, ho hanelwa ka laesense ka nako tsa laesense tsa bakeng sa mang le mang, kapa ditokiso ho tshebediso ya hae di tla beha maemo a hae a moruo maemong a boima, ba ka kopa ho lefuwa ho tswa ho lekgotla la molao la metsi. Palo ya tjhelete eo e tla etswa ho latela karolo ya 25 ya Molao wa Motheo. Empa ha ho tefo e tlang ho etswa mabapi le diphetoho tsa tshebediso tse entsweng ka baka la ditlhoko tsa polokelo, le bakeng sa ho lokisa kabo e tlolang tekano mohloding wa metsi.
Tumello tsohle tsa ho sebedisa metsi naheng, tse batlang laesense ke mosebetsi o bohlokwa haholo, mme ho nka nako ho o pheta (sheba karolo ya 8 ya kgaolo ena). Jwalo ka ka kgato ya pele ya bohlokwa ho ya ho fumaneng laesense, le ho kgontsha ho beha theko ya metsi e ka kengwang tshebetsong, letsholo le se le nkilwe bakeng sa ho ngodisa ditshebediso. Ngodiso ena e tla ba ho fumana dintlha ka sebaka le tsela tsa tshebetso tsa karolo ya 21. Empa diphetoho tsa tshebediso ya metsi ha jwale ho leano la peho ya theko di ka kgonwa ho kgulo, poloko le ketso tsa theolo ya phallo ya molapo (ho jala difate morung bakeng sa kgwebo), boingodiso bo itshetlehile ho dibaka tsena tse tharo. Boingodiso ba ditshebediso tse ding bo tla etswa ha nako e ntse e tsamaya.
Nako ya boingodiso ba metsi e ile ya kwalwa mafelong a Phupu 2001. Ka baka la hobane dipersente tse ka bang 80 tsa mothamo wa ditshebediso tse tharo tsa metsi tseo diphetoho di ka nnang ya ba di ngodisitswe ka nako eo, lefapha le ne le kgotsofetse hore palo e kgolo ya basebedisi e kgonne ho ngodiswa ho ka kgontsha diphetoho tsa tshebediso ya metsi hore di seye ka leeme. Basebedisi ba sa ngodiswang ba ka lefiswa bakeng sa ho ingodisa kamora nako le ho beha tsietsing tetla ya bona ya ho sebedisa metsi. Dintlha tsohle tsa boingodiso di ntse di fetisetswa ho Water Authorisation and Registration Management System WARM mokgwa wa tsamaiso wa boingodiso le tumello tsa metsi sheba karolo ya 6 ya kgaolo ena. Lengolo la bopaki la boingodiso ha le fane ka tetla ya tshebediso e seng molaong?
Pele ho ka nkwa tsela ya dilaesense tsa bakeng sa mang le mang, ba tsamaiso ba tla netefatsa ho ba molaong ha tshebediso tse teng tsa metsi. Netefatso e tla etswa dibakeng tseo dintlha tsa boingodiso di bontshang hore tshebediso tse teng ha jwale di feta bokgoni ba mohlodi. Empa netefatso tsa nakwana bakeng sa bosebedisi ka bo ngwe bo ka nna ba etswa ha ebaneng ho hlokeha ho ka beha dintho ka mananeo, mohlala ke ho kgothaletsa ho fetiswa ha tumello ya tshebediso ya metsi (sheba ka tlase). Ha ho ka ha fumaneha hore tshebediso ya metsi e se molaong, kgato di tla nkwa ho lokisa boemo bona.
Tshebediso tse teng di tla netefatswa bakeng sa ho eketsa boingodiso ba basebedisi ba metsi.
Karolong ya 25 ya molao e fana ka maemo a mabedi a fapaneng a o ditumellano tsa tshebediso ya metsi di ka fetiswang teng.
Ya pele ke phitiso ya nakwana ya metsi a dumelletsweng bakeng sa nosetso, e kaba moahong o le mong bakeng sa tshebediso e fapaneng kapa ho ya moahong o mong bakeng sa tshebediso e tshwanang. Meaho ena e mmedi ha e a tlameha ho ba ya motho a le mong. Leha ntlha e ngwe le ngwe e tla lekolwa ho ya ka boleng ba yona, ka kakaretso diphitiso tsa nakwana di tla fanwa bakeng sa selemo fela, empa mosebedisi o na le monyetla wa ho ka etsa kopo ya kokeletso ya selemo. Dikopo tsa tumello ya ho etsa phitiso di tlamehile ho etswa ho lekala la tsamaiso ya metsi le ikarabellang ho sebaka seo.
Maemo a bobedi ke a phitiso ya nako tsohle, e ka etswang ke mosebedisi a le mong bakeng sa ho fana ka karolo kaofela kapa karolo e itseng ho etsa bobebe bakeng sa kopo ya mosebedisi e mong. Diphitiso tsa mofuta ona di nkwa jwalo ka kgwebo ditumellanong tsa tshebediso ya metsi, mme di hloka kopo ya dilaesense e ntjha, moo e tlamehang ho fihlella ditlhokeho tsohle tsa molao tse amanang le kopo ya laesense ho kenyeleditse le tlhoko tsa polokelo e bang ho sa ka ha fihlwa ho tsona. Phitiso ya nako kaofela e ba teng ha fela kopo ya laesense e se e ntshitswe. Di ka ntshwa fela ke ba tsamaiso, ntlha tse ding di ka hlomathiswa ho laesense e ntjha. Boemo bo jwalo e kaba ba ho lefa monga laesense ya pele.
Diphitiso, e kaba tsa nakwana kapa tsa nako tsohle, di tla dumellwa moo bobedi tshebediso ya moo metsi a tswang teng le moo a yang teng e le tsa mohlodi wa metsi o le mong. Ditsela di se di entswe ho sebetsana le diphitiso tsena, mme karolo ya Pholisi ya 26 e ka ngolwa ho ka fana ka motheo wa le botsitso ba diphitisetsano tsena.
Karolo ya 6 (b)(iv) ya molao e hloka NWRS ho etsa dipehelo tsa tshebediso ya metsi bakeng sa maano a bohlokwa?
Tshebediso e ngwe e tlamehileng ho dumellwa ke letona ke ya phitiso ya metsi ho tswa sebakeng sa tsamaiso ya metsi ho ya ho se seng. Letona le ka boloka metsi bakeng sa merero ena ha phalo ya metsi e se fumanehile, mona ke moo ba tsamaiso e ikemetseng ya sebaka sa metsi ba ka nnang ba, ha eba ba fuwe matla, fana ka ditumello tsa kakaretso le dilaesense sebakeng se o ba se laolang. Palo ya metsi bakeng sa ho abuwa bakeng se seng le se seng sa tsamaiso ya metsi e tla kengwa ho palo ya metsi a tlamehang ho fumaneha bakeng sa dibaka tse ding nokeng yona eo, mohlala ke dibaka tsa noka ya Vaal le Orange, di bontsha tshehetsano ho diphetisetsano tsa metsi ke baka tsa tsamaiso ya metsi bakeng sa nako e tlang, di fumaneha ho sehlomathiso D?
Ho tswelapele ha ho fumaneha ha motlakase naheng ho tswa ho moralo wa naha ho bohlokwa haholo bakeng sa ditlhabollo tsa setjhaba le moruo. Metsi kaofela a nkuwang bakeng sa ho fehla motlakase ho tswa mohloding wa metsi bakeng sa phepelo ya naha, kapa a bolokilwe ke Eskom dibakeng tsa yona tsa poloko moo di bang teng, a nkwa e le tshebediso ya leano la bohlokwa , mme e tla dumellwa ke letona kamora ho kopana le ba tsamaiso tse ikemetseng tsa dibaka tsa metsi le ba ka sehlohong.
Ho bohlokwa ho ela hloko hore tshebediso ena ya metsi e etswa fela bakeng sa ho nka metsi ho tswa ho mohlodi wa metsi le ho boloka metsi ao, e tla hlahlojwa kgahlanong le tshebediso e ngwe le ngwe e tlamehang ho ikamahanya le mabaka a tshebediso.
Dipehelo tsena ha di tlose maikarabelo ho Eskom bakeng sa ho ka ikamahanya le ditumello ho tswa ho ba tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi bakeng sa tshebediso ya diindasteri le phallo ho ya nokeng.
Tshebediso ya metsi bakeng sa merero ya boithabiso e hlaloswa jwalo ka ka tshebediso ya metsi ho molao sheba karolo ya 3.2.
Tshebediso bakeng sa boithabiso ho tswa ho mohlodi wa metsi e na le bokgoni ba ho Kenya letsoho ho tlhabollo ya setjhaba le moruo. Hona le mokgwa o ntseng o ralwa bakeng sa ho etsa bonnete ba hore tshebediso ha e tsamaye ka leeme, e ikamahanya le ditshebediso tse ding, le sebedisa metsi ho ka bokgoni ba mohlodi. Mokgwa o na o tla kenyeletsa tlhabollo ya tse latelang?
Lenane la tshebetso le kentseng tlhokomediso le thuto, theho ya baemedi ba makala a tsamaiso, ho rala tataiso ka ntlha tsa ditjhelete (ho kenyeletsa tefo bakeng sa phihlello le tshebediso) le kuno ya molapo, le tsamaiso e batsi, le tlhabollo ya tsela ya tsamaiso le mekgwa ya boikobelo.
Tsela ya moralo wa tshebediso e bolokehileng bakeng sa ho rala phihlello le tshebediso ya maano le makala a tsamaiso bakeng sa ho etsa bonnete ba hore batho bohle ba nang le seabo, ho kenyeleditse le metse e amehang, basebedisi le balaodi ba mehlodi ba ba le monyetla ho ka nka karolo ho raleng le ho kengwa tshebetsong.
Karolo ya 113 ya molao e fa letona matla a ho ka etsa metsi a tshebetso tsa mmuso le mobu o ka tlasa tsamaiso ya mmuso ho ka fumaneha bakeng sa merero ya boithabiso. Ho tlamehile ho elwa hloko haholo diPholisi tse tsamaisang phihlello ho tlhabollo le tshebediso ya metsi a ka hodimo le matamo a mmuso le bakeng tse potapotileng bakeng sa merero ya boithabiso.
Pholisi e ntse e ralwa ho latela karolo ya 116 ya molao e amanang le polokeho le tshireletso ya tshebetso tsa metsi tsa mmuso le polokeho ya batho ba sebedisang tshebetso tsena bakeng sa boithabiso.
Molao (act) ke moralo wa se molao bakeng sa tsamaiso ya mohlodi wa metsi, empa ho fana ka dintlha kaofela bakeng sa ho ka etsa hore ditlhokeho tsa ona di kene tshebetsong. Dintlha ka ho kena tshebetsong di fumanwa melawaneng, ha di se di thehilwe ke lesedi tsebiso la mmuso, e bang karolo ya molao. Molao ona o matlafatsa letona ho ka etsa Pholisi tse ngata ka ntlha tse fapaneng tse hlalositsweng ho molao.
Pholisi e ka etswang e amanang le tshebediso ya metsi e hlaloswa ho karolo ya 26. Tswelopele mona ke e latelang?
Lesedi la tsebiso la mmuso la nomoro ya 704 la di 04 Phupu 1999?
Lesedi la tsebiso la mmuso la nomoro ya 1352 la di 12 November 1999, molao wa naha wa metsi wa 1998 (nomoro 36 ya 1998): Pholisi e hlokang hore tshebediso tsa metsi di ngodiswe. (Tokomane: Ho arolelana matla le mesebetsi ho ya ka Pholisi ya R1352 ya di 12 Pudungwane 1999 e hlokang hore tshebediso ya metsi e ngodiswe ho ya ka molao wa setjhaba wa metsi wa 1998)?
Lesedi la tsebiso la mmuso la nomoro ya 1228 la mohla 29 Phato 2003, molao wa metsi a setjhaba wa 1998 (nomoro ya 36 selemong sa 1998) le kopile ditshisinyo tse ngotsweng ho ka tliswa bakeng sa Pholisi e latelang?
Ho kgelosa phallo ya metsi sesoseng sa metsi karolo ya 21?
Ho tlosa kapa ho tsamaiswa ha metsi a ka tlasa mobu e bang ho hlokahala bakeng sa polokeho ya batho karolo ya 12j.
Lohotho ya netefatso ya Pholisi e tla ba dilemo tse hlano kamora letsatsi la kgatiso la lesedi la tsebiso la mmuso, mme e tla lekolwa hang lemong tse tharo.
Ho kgutsufatsa morero wa mokgwa wa tshebediso ya metsi bakeng sa merero ya boithabiso.
Ditlamorao tsa tsela tsa tsamaiso bakeng sa tlhwekiso ya metsi, tse lebisitsweng ho kgothaletseng ho theoleng tshilafatso ho mohlodi, ho kenya tshebetsong hape (recycling) le ho ntsha tjhefo.
Ditlholeho tsa tshilafatso di ka hlotjhwa, jwalo ka ho tsholleha ho tswa mesebetsing ya tlhwekiso ya dikgwerekgwere, kapa dibakeng tsa diindasteri, le ho ikala ha disosa, mohlala ke dibaka tse se nang tsamaiso ya dikgwerekgwere le ho tswa phallong e tswang temong moo ho sebediswang menontsha. Ka baka la bokgoni ba tsona ho ka tshwaetseng mehlodi ya metsi a ka hodimo le a mobung, lefapha le (ho ya karolo ya 20 ya molao wa paballo ya tikoloho wa 1989 le tumellano le lefapha la tsa tikoloho le bohahlaudi) le ikarabela ho tsamaiseng tsamaiso ya dibaka moo tshilafatso e tshollelwang mobung. Leha ho le jwalo mmuso o dumetse ditokiso mane le mane ho molao wa paballo ya tikoloho o fetisetsang maikarabelo a na ho lefapha la tsa tikoloho le bohahlaudi. Phitiso ya mosebetsi e tla etsahala ho ya ka nako ya moralo o fihlelletsweng pakeng tsa mafapha ka sepheo sa ho ka Kena tshebetsong phitiso ka April 2005?
Tsela tse itseng ho ya ka mekgwa e lebisitsweng mohloding tse hlokang tsotello ho mmusong tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi di kentse tse latelang?
Moralo wa ditabatabelo tsa tsamaiso ya mehlodi e silafaditsweng ke ntlha e hlokolotsi.
Ho hlwaya dikotsi tse ka bang teng ho mehlodi ya metsi le ho beha tsela tsa tshebetso ka lenane.
Ho theha tsela tse amanang le tokiso ya mehlodi ya metsi.
Diqeto bakeng sa tlhaho le ka mokgwa o o ditshebediso tsa metsi le ditlhabollo di ka silafatsang mehlodi ya metsi ka teng di etellwa pele ke moralo wa ho nka diqeto o batsi o lekanyang tlhoko tsa ho sireletsa mehlodi ya metsi le tlhloko tsa tlhabollo ya setjhaba le moruo.
Mokgwa o sebediswang haholo ke wa ho thibella tshilafalo ho mehlodi wa metsi. Nakong eo tshilafalo ya mehlodi e senang ho thibelwa ho ka sebediswa tsela ya ho theola tshaetso tsa tshilafatso. Diqeto bakeng sa ho dumella ho tshollwa ho o di itshetlehile ho tshwaetso ho setjhaba, moruong le tikolohong. Moo tshilafatso e seng e isetse maemo a mohlodi wa metsi fatshe, kapa moo mobu o seng o tshwaeditswe o ka bang le kotsi bakeng sa boleng ba metsi, ditsela tsa ho lokisa di tla etswa bakeng sa ho kgutlisetsa mobu maemong.
Mokgwa o mong le o mong wa ho tshela tshilafatso ho mohlodi wa metsi o tla etellwa pele ke hlahlobo ya ho ka ba teng ha ditshwaetso ho mohlodi kapa ho basebedisi. Bakeng sa tshilafatso tse se nang kotsi tsela tsa ho ntsha kotsi kapa ditshwaetso tse tla dula di le tshebetsng. Mokgwa ona o lekanya hore tikoloho ya metsi o na le nako e o o felang ka yona le kamoo palo ya ona e sa tloleng bokgoni ba sebaka sa ona bakeng sa ho monya dintho tse se nang tjhefo tse tsholletsweng teng ntle le ho senya ditabatabelo tsa boleng ba metsi. Bokgoni ba ho ka monya bo tla fapana le ba mehlodi ya metsi e meng le wa hlopha tse ding tsa tsamaiso. Kamora ho ela hloko mabaka kaofela, mokgwa wa ho monya o tlamehile ho bolokwa bakeng sa ho ka arolelanwa le basebedisi ba bang.
Tsamaiso tse lebisitsweng mohloding di ka nna tsa sebediswa ho thibela kapa ho theola tshilafatso ka ho kengwa hape tshebetsong (recycling) kapa ka ho sebedisa metsi hape, ho etsa hore a kgutlele boemong ba ona, tlhwekiso, ho kenya tshebetsong mokgwa wa hlwekiso wa mahlale a ha jwale le ho kenya tshebetsong mekgwa e batsi ya tsamaiso.
Ho tsholla kapa ho lokolla metsi a nang le tshilafalo ho mohloding wa metsi ho tla dumellwa fela ka tlasa mabaka a latelang?
Moo tsela le mekgwa ya naha e kengwang tshebetsong. Tsela tse tlwaelehileng le tse ikgethileng bakeng sa ho tsholla tshilafalo kapa metsi a nang le tshilafalo le mekgwa ya ho tsholla kapa ho lahla tshilafalo, di tla tswelapele ho sebetsa ho fihlela mekgwa e metjha e thehwa mme e kena tshebetsong.
Ha eba mabaka a hlokahalang bakeng sa ho ka ikamahanya le tsela tsa ho etsa bonnete hore boleng ba metsi ke bo amohelehang ha di fihlelwe, di tla matlafatswa ka tse tlang ho etswa.
Tsela tsa ho tsholla di tla ngolwa molawaneneng. Tsela tsa ho hlephisa tshebetso di tla shejwa ka ihlo le ntjhontjho moo honang le mabaka a petetsang a setjhaba kapa a moruo, mme ho tla elwa hloko moo ho bonahalang hore?
Moo boleng ba mohlodi bo senang ho amoheleha ho hang.
Leha sepheo e le ho thibela ho tswelapele ha howa ha boleng ba mehlodi ya metsi ya naha le ho phahamisa maemo moo ho hlokahalang, ho ya fatshe ha maemo a boleng ba mehlodi ya metsi e itseng bo ka dumellwa bakeng sa nako e kgutswane ha ho ka bontshwa hore ho theolwa hona ha boleng ho etsa tshenyo e senang ho laoleha le hore ditjeho tsa tshilafalo ha di na ho fetitswa ho basebedisi ba bang ba mohlodi.
Tsela tsa tshebedisano di tlamehile ho sebediswa bakeng sa nako e itseng.
Maemo a tlhwekiso le maikemisetso, mekgwa le tsela tsa ho kgutlisetsa maemo setlwaeding, le ho hlopha tsepamiso ya ho kgutlisetsa maemo setlwaeding, di tla laolwa haholo. Empa mekgwa e tswileng tjaro ya tsamaiso e ka sebediswa le ho hlokahala ka nako tse ding. Ho kenya tshebetsong dipehelo tsa ditjhelete ho molao bakeng sa ho ka kgutisetsa maemo setlwaeding ho theha karolo ya leano la ho kgutlisetsa maemo setlwaeding.
Tsela ya metsi e bolela tsela eo metsi a noka dulang a e sebedisang bakeng sa ho phalla, kapa ho phalla ka nako e itseng le pokello ya metsi eo letona le ka e hlalosang, ka lesedi la tsebiso le ho Gazzette, e le tsela ya metsi. Karolo ya 1xxxiv?
Tshebediso ya mobu bakeng sa ho jala difate morung o seng o, kapa o ntseng o thehwa bakeng sa merero ya kgwebo, e hlalositswe jwalo ka ka sebaka seo ho theolwang phallo ya mohlodi ho ya ka molao bakeng sa ho ka kgutlisa tsamaiso tse amanang le metsi hodima kgwebo ya tjalo ya difate morung ka tlasa mokgwa wa tjalo ya difate o hlahisitsweng ka selemo sa 1971.
Sehlomathiso sa 1 Tshebetso tse dumelletsweng tsa metsi [karolo ya 4 le 22 (i) le ntlha ya 2 ya Sehlomathiso ya 3]: Motho a, ho ya ka molao, (a) ka nka metsi bakeng sa tshebediso ka lapeng ho tswa lehae la ena motho eo, ka kotloloho ho tswa mohloding o mong le o mong moo anang le tokelo ya ho o sebedisa; (b) ho nka metsi bakeng sa tshebediso tse latelang (i) tshebediso ya ka lapeng; (ii) dirapa tse nyane e seng bakeng sa kgwebo; le (iii) metsi bakeng sa diphoofolo tse fulang lefatsheng le o, ho tswa mohloding wa metsi o sebakeng seo haeba tshebediso e sa tlole bokgoni ba mohlodi bakeng sa tshebediso ya batho ba bang; (c) ho boloka le ho sebedisa metsi a tswang marulelong; (d) ho nka metsi ho mohloding o mong le o mong wa metsi ka nako tsa tshohanyetso bakeng sa ho nowa le ho sebediswa ka tlung le ho lwantsha mollo; (e) bakeng sa merero ya boithabiso (i) ho sebedisa metsi a o motho a nang le tokelo ya molao ho a sebedisa; (ii) ho sebedisa sekepana haufi le sebaka sa metsi seo motho eo a nang le tokelo ho sebaka seo sa metsi; le (f) ho lokollwa kapa ho tshollwa (i) metsi a silafetseng; kapa (ii) ho qhaleha ho tswa dibakeng tsa bodulo, tsa boithabiso, tsa kgwebo kapa tsa diindasteri ho ya kanaleng, lewatleng kapa ho ya sebakeng se laolwang ke motho ya nang le tumello ya ho hlwekisa metsi a silafetseng, ha eba motho eo a laola kanale le tsela tsa ho ya lewatleng. Ho dumellwa?
Dilasense tsa tshebediso ya metsi ha di a tlameha ho nkwa jwalo ka dilaesense tse batlahalang ho ka kgaolo ya 12 ya molao polokeho ya matamo, e amanang le kaho, katoloso le ho tlohelwa le ho lokiswa mane le mane ha matamo le ho emisa tshebetso tsa metsi pele letamo le ka sebetsa?
Ha ho lekodisiswa polokelo, ho dumelletswe tshebediso e kana ka dilitara tse 25 ka letsatsi bakeng sa motho a le mong ka ho tswa phepelong ya mohlodi bakeng sa karolo ya tlhoko tsa bohlokwa tsa motho, ho ya ka Pholisi e teng ya tshebediso ya metsi. Hona ho lekana le metsi a mahala a fanwang ke makala a ditshebeletso tsa metsi ho ya ka Pholisi ya molao, e leng dikilolitara tse 6 ka kgwedi bakeng sa lelapa la batho ba 7 ho ya ho 8.
Karolo ya 6 (b) ya molao- Dikahare tsa NWRS- di batla NWRS?
Karolo ya 43 Dikopo tsa dilaesense tsa bakeng sa mang le mang: haeba ho le bohlokwa bakeng sa tshebediso ya metsi ho ka ntshetswa laesense ho tswa mohloding o le mong kapa e mengata ya sebaka se le seng - (a) ho fihlella tekano ya kabo ya metsi ho tswa mohloding wa metsi ho ya ka karolo ya 45?
Mokgwa wa tshebediso ya metsi bakeng sa boithabiso o ntse o ralwa tshebedisanong mmoho le batho ba nang le seabe ho kenyeleditse mafapha a tsa tikoloho le bohahludi, tshebeletso tsa setjhaba, taba tsa mobu, kgwebo le diindasteri, la dipalangwa, la poloko ya ditjhelete tsa naha le la dipapadi le boikgathollo Afrika Borwa.
Ha hona karolo kapa karolwana ya molao wa metsi moo ho nang le dipehelo tse hlakileng bakeng sa paballo le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi.
Khetho tsa ho tlatselletsa phepelo ya metsi ka kaho ya meaho di nyane (sheba karolo ya 2), mme nako e tlang ho tlamehile ho tsepamiswa maikutlo ho tsamaiseng kgolo e eketsehang ya tlhoko tsa metsi bakeng sa ho ka fihlella tekano ya nako e telele pakeng tsa phumaneho le tlhokeho ya metsi. Le ha ho tla nne ho be le ho ahuwa ha matamo le ntho tse ding karolong tsa naha (sheba karolo ya 2 le sehlomathiso sa D), mathata a ho ba teng ha metsi nako e tlang a tla lokiswa ka ho sebedisa ho kopangwa ha lehlakore la phepelo le la tlhoko.
Paballo le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi di amana le tshebediso e ntle, ebile e lokile bakeng sa ho theola tahlehelo le tshenyo, mme ke dintlha tsa bohlokwa tsa mokgwa wa tshireletso ya mehlodi ya metsi.
Mekgwa ya ho sireletsa mehlodi (e hlalositse karolong ya 1 ya kgaolo ena).
Mabaka a tshebediso ya metsi ho ya ka ditumello kakaretso le dilaesense (karolo ya 2 ya kgaolo ena).
Theko ya metsi jwalo ka morokotso bakeng sa tshebediso e ntle (e hlalositswe karolong ya 4 ya kgaolo ena).
Tsamamasiso ya diketsahalo tse itshetlehileng mobung ho ya ka theolo ya phallo ya molapo le mesebetsi e laolwang (sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena).
Taolo ya dimela tsa melata (sheba karolo e tlang).
Lefapha le ntse le rala leano la naha la paballo ya metsi le tsamaiso ya ditlhoko le maano a mararo bakeng sa makala a tshebediso ya metso a latelang, ditshebeletso tsa metsi, temole diindasteri, merafo le fehlo ya motlakase. Maano ana a tla hlalosa mekgwa e kgothaletsang le ho tshehetsa makala a metsi le basebedisi ba metdsi bakeng sa ho eketsa tshebediso ya metsi e lokileng le ho theola tlhoko tsa bona tsa metsi. A itshetlehile hodima mabaka a hore bongata ba basedise ba metsi bo ka kgona ho hlokomela boleng ba bona ba bophelo, le ho ka fihlella ditabatabelo tsa bona ka tshebediso ya bona ya metsi ka ho sebedisa metsi a tlase le ho theola tshenyo ya metsi ka ho fetola mekgwa le ho sebedisa tekenoloji bakeng sa ho boloka metsi.
Maano ana a keke a fana ka dipehelo tse thata ho ho fetolweng bakeng sa makala a metsi le basebedisi. Tabatabelo e ka sehlohong maanong ana ke ho theha moetlo wa paballo ya metsi ka tsamaiso le ditlhoko tsa metsi makaleng ohle a tsamaiso ya metsi le a ditshebeletso tsa metsi jwalo ka ha ho hlalositswe ho molao wa naha wa metsi le ho molao wa ditshebeletso tsa metsi (makala a ikemetseng a tsamaiso a dibaka tsa metsi, mekgatlo ya basebedisi ba metsi ba tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi, le ba fanang ka ditshebeletso tsa metsi ka bongata le thekiso, jwalo ka diboto tsa metsi) le hara basebedisi ba metsi. Lefapha le tla tshehetsa makala a metsi le ho a thusa ho ka theha le ho kenya tshebetsong maano a tla tsamaelanang le maemo a ona a ka sebetsang hantle moruong, a bolokang ditjhelete le kuno ditshisinyong tsena. Karolo ya bohlokwa ya leano la naha la paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi ke lenane la puisano, thuto, tlhokomediso le kgothaletso, le tlhabollo ya marangrang a tshebetso.
Basebedisi ba metsi ba matlafaditswe bakeng sa ho ka utlwisisa boleng ba metsi jwalo ka mohlodi o sa funeheng ha bonolo le ho ba le boikarabelo tshebedisong ya ona (metsi).
Ho hlokahala ha matsete bakeng sa meaho e metjha ho ka nna ha kgutlisetswa morao mme ho eketswa ha ditjeho tsa metsi ho diehiswe.
Botsitso ba ditjhelete ba makala a metsi bo ka nna ba matlafatswa ka ho theola ditlhoko tse sa eketseng lekeno- hona ho ka bakwa ke metsi a sa sebediswang a bakilweng ke ho dutla ha marangrang a dipeipe tsa metsi le ho senngwa ke basebedisi ba sa lefeng.
Mafapha a metsi a ikarabelang bakeng sa ho fepela metsi a tlamehile ho nka dikgato ho theoleng ho dutla ho mekgwa ya bona ya phepelo ya metsi, le ho hlabolla le ho kenya tshebetsong mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi.
Basebedisi ba tlamehile ho boloka metsi le ho sebedisa ka tsela e phepa.
Metsi a senyehileng ke metsi a o ho sa tholwang kuno ho tswa ho ona. Ho se sebedise metsi ka tshwanelo ka ho tlola palo ya metsi bakeng sa morero o itseng.
Ka nako eo ho nang le tlhokeho ya metsi tharollo ya hlakore la ditlhoko e tla elwa hloko hammoho le ya phepelo bakeng sa ho ka eketsa dikgetho. Mekgwa ya ho nka karolo le ya dipuisano bakeng sa ho ka kenya tshebetsong mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi e tla eketsa moralo wa leano ho tloha ho phepelo ho ya ho mosebedise, ka ho etsa hore basebedisi le makala ba arolelane boikarabelo ba ho etsa bonnete hore ho ba le tshebediso e batsi ya metsi.
Lenane-tsamaiso la mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi bakeng sa lekala la phepelo ya metsi le ditshebeletso tsa dikgwerekgwere, ke la bohlokwa hobane, le ha le etsa persente tse 15 tsa tshebediso kaofela ya naha ntle le metsi a fepelwang diindasteri ke ba ka sehlohong ba tshebeletso tsa metsi, ke sehlopha se o ho lebelletsweng kgolo ya ditlhoko. Tshebediso e lokileng ya metsi e tla theola ditjeho tsa ho hlwekisa le ho isa metsi ho bareki le tlhwekiso ya metsi a silafetseng.
Makala a ditshebeletso tsa metsi a tla lebellwa ho ka rala ka bo ona maikemisetso a tsona le dipehelo tsa palo ya metsi a tlamehileng ho sebediswa bakeng sa tshebediso e lokileng ya metsi. Tsena di tla kenyeletswa ho maano a tlhabollo ya ditshebeletso tsa metsi, mme a tla lekolwa botjha ke ba tsamaiso (ke lefapha kapa ba tsamaiso e ikemetseng ya sebaka sa metsi sheba karolo ya 5 ya kgaolo ena) ka nako eo ho ajwang dilaesense?
Temo e nosetswang e nka persente tse 62 tsa metsi ohle a sebediswang Afrika Borwa. Leha hona le dibaka tse o metsi a sebediswang ka thloko, hona le tahlehelo e ngata ho mekgwa ya tsamaiso ya metsi le nosetsong, empa tshebediso e matlafatseng e ka kgonahala nqeng tse ding. Ho una ka baka la ho sebedisa metsi ka hloko makalaleng ho tla etsa hore metsi a fumanehe bakeng sa polokelo le ditshebediso tse ding.
Leano lena le tla fana ka moralo wa tshehetso le morokotso bakeng sa ho ka phahamisa maemo a nosetso. Le phahamisa tekano tshebedisong ya metsi makaleng bakeng sa ho phahamisa tlhahiso le ho kenya letsoho ho theoleng ho se lekalekane meputsong ya batho ba tshehetswang ke kgwebo ya dipolasi. Tsamaiso ya moralo e hlalositsweng leanong e hlaloswa ka botlalo ka tlase.
Mekgatlo ya basebedisi ba metsi le basebedisi ba metsi ba utlwisisa le ho ananela lebaka la ho ntjhafatsa mekgwa ya metsi le disebediswa tsa nosetso.
Ho kenya tshebetsong tsela tsa ho thibela le ho lokisa.
Makala a tsamaiso le ba fanang ka ditshebeletso tsa metsi ba kentse tshebetsong hlahlobo ya mesebetsi ho tswa ho mohlodi wa metsi ho ya basebedisi le ho feta moo.
Ho ka fihlella ditabatabelo, ho tlamehile ho elwe hloko basebedisi ba metsi ba sehlopheng sa temo ba kopang dilaesense tsa tshebediso ya metsi bakeng sa ho hlabolla le ho nehelana ka moralo wa tsamaiso ya metsi ho ba tsamaiso ho latela tsela tsa tshebetso bakeng sa paballo ya metsi le tsamaiso ya ditlhoko temong: Meralo ya tlhabollo le tsamaiso ya metsi.
Ho phela hantle ha sehlopha sena ho bohlokwa haholo tlhabollong ya moruo wa Afrika Borwa, mme e hloka phepelo ya bonnete e ngata. Sehlopha sena se nka persente tse 15 tsa tshebediso ya metsi a naha, ho kentse metsi a sebediswang ke diindasteri tse fepelwang ke ba tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi. Leha ho le jwalo ho ntse hona le sebaka bakeng sa tshebediso e phahameng e lokileng ya metsi ntle le ho ama hampe merero ya moruo. Sehlopha sena ke sona sesosa se seholo se tshollelang metsi a silafetseng mehloding ya metsi.
Ho tswelapele ho hlahloba tshebetso tsa metsi le metsi a setseng.
Palo e ntshitsweng ya tshebediso ya metsi bakeng sa tshebediso tse fapaneng le ho diindasteri.
Ho ka fihlella tsa ka hodimo, basebedisi diindastering ba batlang dilaesense tsa ho sebedisa metsi (basebedisi ba fumanang metsi ka kotloloho ho tswa mohloding wa metsi) ba ka kopuwa ho rala le ho nehelana ka moralo wa tsamaiso ya metsi ho ba tsamaiso ho latela tsela tsa tsamaiso tse tlang ho thehwa ke lefapha. Bakeng sa basebedisi ba o ba tlamehileng ho nehelana ka moralo o o jwalo ka karolo ya bona ya moralo wa tsamaiso ya tikoloho, lefapha le ka hanyetsa tlhokeho ena. Basebedisi ba baholo ba metsi ba fumanang metsi ho tswa ho phepelo ya masepala, mme ba sa tlameha ho fumana laesense ho tswa ho lekala la tsamaiso ya metsi, ha ba a tlameha ho nehelana ka moralo wa tsamaiso ya metsi empa ba ka etsa jwalo ha ho hlokahala ke ba tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi.
Lefapha lena le karolo e ikgethileng e o le e bapalang mananeng a thuto a ho hlabolla tlhahiso leseding setjhabeng le puisano bakeng sa mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi. Lefapha le tla tswelapele ho etsa diprojeke dibakeng tsena ho hlakisa bohlokwa ba ho nka karolo ha setjhaba ho fihlelleng ditabatabelo tsa mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi. Karolo ya tlhahiso leseding ha setjhaba ho phahamisa ho kutlwisiso le tshehetso ho mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhloko tsa metsi ka hara setjhaba, ho kentse metse le makala a thuto tse phahameng. Karolo ya thuto ya sekolong e tla phahamisa mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi haholo ho baithuti le mesuwe. Karolo ya puisano e tla hokanya ho thaota ho ikgethileng, mehlodi le diketsahalo tse potapotileng mekgwa ya paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhoko tsa metsi makaleng a fapaneng a metsi, ho kenyeleditse le tsamaiso ya metsi le makala a ditshebeletso tsa metsi.
Ditekanyo tsa ha jwale di bontsha hore dimilione tse 10 tsa dihektara tsa lefatshe di na le dimela tsa melata tse hlodisanang le ho nka sebaka sa dimela tsa tlhaho. Ha di batlehe hobane di na le tshwaetso ho dimela le diphoofolo tse dulang tikolohong le tshebetsong ya tikoloho le ho tshebetso ya tlhahiso ya mobu. Hona le bopaki ba hore di sebedisa metsi a mangata ho feta dimela tsa tlhaho. Hona ha dipula ho batla ho tshwana le ho jalwa ha difate bakeng sa kgwebo, e hlaloswang jwalo ka phallo e theotsweng ya molapo (sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena). Kgwebo ka meru e laolwa bakeng sa ho ka kgutsufatsa ho theoha ha metsi a fumanweng, ha dimela tsa melata di laolwa ke molao wa paballo ya mehlodi ya temo wa selemo sa 1983 (nomoro 1983), o sa lokiseng ka botlalo maemo a mmuso le mobu o kopanetsweng.
Tekanyo tse qalang, tse itshetlehileng ka sepheto sa diteko ho kgwebo ya sebaka tjalong ya difate morung, ke tsa hore tshebediso ya metsi ke dimela tsa melata e feta ya dimela tsa tlhaho, mme e ka theola palo ya metsi moo di hlahellang teng. Ho tlosa ditshwaetso ho ka eketsa phallo ya molapo. Empa hona le phapang pakeng tsa dibaka, le ho mefuta ya dimela le mokgwa wa kgolo wa dimela. Ho ntse ho tswelwapele ho ntlafatsa ho nepahala ha ditekanyo tsena tsa tshwaetso le ho theoheng ha metsi. Ditlamorao tsa metsi a mobung di tlamehile ho netefatswa bakeng sa ho ka fumana setshwantsho se feletseng ho thuto ya metsi a lefatshe. Empa ho se ho ntse ho bonahala hore mathata a teng mme a tla ata ha ho sa nkwe dikgato.
Kaha ho haptjwa ke dimela tsa melata ho ama tshebediso ya tlhahiso ya mobu, ena e ba ntlha ya tsamaiso ya mobu. Mokgwa o ka sebediswang o tla etswa ho kopanetswe ke lefapha la tsa tikoloho le bohahlaudi, lefapha la naha la temo le lefapha la tsa metsi le meru.
Ha jwale, ka tlasa lenane la tshebeletso ya metsi, ho mosebetsi wa ho tlosa dimela tsena o etswa mobung wa mmuso, jwalo ka dibakeng tsa paballo ya tlhaho, le ho dibaka tsa poraefete. Ho hlokwa ho kenwa ditumellanong le banga ba mobu ho etsa bonnete ba hore mobu o dula o sena dimela tsena kamora hore ditloswe. Moo banga ba mobu ba sa batleng ho kenela ditumellano tsena, ho tla sebediswa molao wa paballo ya mehlodi ya temo bakeng sa ho etsa hore ba hlaole dimela tsena. Pholisi ona o beha lenane la dimela tsa melata tse tlamehile ho tloswa mobung, le tse tlamehileng ho hodiswa ho ya ka tumello le tseo di sa tlamehang ho rekiswa. Ho kenngwa tshebetsong ho tla etswa ho kopanetswe ke makala a ikemetseng a mmuso.
Nakong e tlang banga ba mobu, bahlokomedi le batsamaisi ho tswa makaleng setjhaba le a poraefete ba tla nka boikarabelo ba ho laola kgolo ya dimela tsa melata dibakeng tsa bona. Hona ke kgato ya ho etsa hore batsamaise ba mobu, haholo ba mafapha a diprovense a paballo le temo, hammoho le banga ba mobu wa poraefete, ho nka tsamaiso ya dimela tsa melata jwalo ka e nngwe ya tshebetso tsa bona tsa bohlokwa, ka thuso ho tswa lenaneng la mmuso. E tla ba boikarabelo ba batsamaise ba makala a setjhaba hore mesebetsi ena e tshehetswa ka ditjhelete.
Ho tswa lehlakoreng la tsamaiso ya mehlodi ya metsi, tsamaiso ya dimela tsa melata dibakeng tse itseng tsa dibaka tsa metsi di behwa ka sehlohong maanong a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, ho tlamehilwe ho fumanwa tekano pakeng tsa phumaneho ya metsi le tlhoko tsa metsi, le ho ka eketseha ho metsi a phallang ka baka la ho tloswa ha dimela tsena. Moo ho hlaolwa ha dimela tsa melata ho etsang hore tshireletso ya metsi e ntlafale, ditjeho tsa di tla tshehetswa ke makala a tsamaiso ya metsi ka ho sebedisa diphetoho tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ho basebedisi ba metsi (sheba karolo ya 4 ya kgaolo ena). Hona ho tla etswa ka kopano le batsamaise ba mehlodi ya metsi, basebedisi ba metsi le batho ba nang le seabe.
Ditshitshinyo tse amanang le dipehelo tsa metsi le manane a mang a ditjhelete tsamaisong ya metsii di fumanwa karolong ya 5 ya molao wa naha wa metsi.
Molao wa naha wa metsi (Water Act) o fana ka matla ho letona ka puisano le letona la tsa ditjhelete, le ka mora ho buisana le setjhaba ho theha leano la theko mabapi le tshebediso ya metsi ho ya ka karolo ya 21.
Tshehetso ka ditjhelete tsamaisong ya metsi ditshebetsong tse jwalo ka phumantsho le pokeletso ya lesedi ho lekola metsi le tsamaiso le tshireletso ya ona (ho kenyeleditswe le dikgwerekgwere).
Tshehetso ya ditjhelete ntshetsopeleng ya tsamaiso ya metsi le tshebetso ya metsi. Ditjeho tsa dipatlisiso, moralo wa maano, dikaho, tsamaiso le tlhokomelo ya tshebetso tsa metsi, tshehetso ya ditjhelete ntshetsopeleng, pohelo dithotong le ditjeho tsa phano ya metsi.
Tsamaiso ya mehlodi le ntshetsopele ya mehlodi e nale ditjeho tsa ditjhelete tse amanang ka kotloloho le ditjeho tsa tsamaiso le phano ya metsi ho tswa makaleng.
Phihlello e lekanang le e potlakileng ya phumantsho ya metsi. Merokotso ya ditjhelete ho kgothalletsa tshebediso e lokileng ya metsi; paballo ya metsi le ho tloha boleng bo tlase ho ya ho bo hodimo ba tshebediso ya metsi.
Tsena ke ditjeho tse amanang le boleng ba metsi ho basebedisi ba ona.
Tabatabelo ya leana la ditheko ke ho kenya letsoho phihlellong ya ditekano le polokeho ditabeng tsa metsi ka ho ntshetsa pele polokeho ya ditjhelete le tshebeding ya metsi. Tabatabelo e nngwe ke ho netefatsa hore ditjeho tsa nnete tsamaisong ya mehlodi ya metsi le phano ya metsi, ho kenyeletswa le ditjeho ho tswa ho basebedisi, dipehelo di entswe bakeng sa dithuso tse fapaneng ho basebedisi ba metsi ba neng ba tinngwe menyetla nakong e fetileng ho ntshetsa pele phumaneho e lekaneng tshebedisong ya mehlodi ya metsi.
Ntlha ya bohlokwa: leano la ditheko le amanang le ditefo tsa tshebediso e ngwe le e ngwe ya metsi e theilwe ho ya ka motjha wa tshebetso, o hlalositswe karolong ya 56 ya molao empa e seng ho ya ka NWRS?
Lesedi la leano la ditheko le hlaha ho NWRS moo ho hlaloswang ka ho phetahala ka moo ho ka kgonahalang mabaka a lefapha a tsamaiso ya mehlodi ya metsi?
Karolo e nngwe ya leano la dipehelo e se e entswe (sheba 3.4.1.3 ka tlase). Ho latela dipehelo tsa molao tsa ho buisana, lefapha le tla mema ditshisinyo dikarolong tse ding tsa leano tsa theko tsa metsi.
Leano le felletseng la ditheko le tla sebetsa tshebedisong ya metsi e hlalositsweng karolong ya 21 ya molao (sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena) e reng, ho nka metsi ho tswa mohloding, ho tsamaisa dikgwerekgwere ka hara mohlodi, ho boloka metsi ditshebedisong tse ding tse jwalo ka tshebediso ya boithabiso. Ho feta moo, le lokisa ditheko mabapi le ditekanyetso tsa lekgetho tsa lefapha le dintho tsa tsamaiso ya metsi tse hlomamisitsweng ho latela molao. Ha e sebetsane le metsi a hlwekisitsweng a fanwang ka bongata ke diboto tsa metsi le ho abelwa malapa ho tswa ho batsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi. Hona ho se ho entswe ho latela molao wa ditshebeletso tsa metsi wa 1997. Le ha ho le jwalo, ho na le tlhoko tse hlakileng ka hara molao ho etseng bonnete ba hore leano la theko le tshehetsa theho ya lekgetho bakeng sa ditshebeletso tsa metsi ho ya ka molao wa ditshebetso tsa metsi.
Ditshebediso tsa metsi tse hlalositsweng karolong ya 21 di fapane mme di batla mekgwa e tjhatsi bakeng sa ho ka beha ditefo. Leano le phethahetseng la ditheko le tla kenya dikarolo tse latelang ka tlase.
Leano la ditheko bakeng sa kgulo le poloko ya metsi le ketso tsa ho fokotsa phallo ya melapo.
Ntlha ya bohlokwa: Ho latela kopano le setjhaba, karolo ena ya leano la ditheko le ile la thewa ho kgatiso ya lesedi la mmuso la nomoro ya 1553 ka la 15 Pudungwane 1999 mme ho tshisinyo di kwetswe.
Tekolo e kopanetsweng le ba amehang ya leano la ditheko le qadile mahareng a 2004 mme le tla tshehetsa tshebediso ya metsi bakeng sa ditefo tse latelang tsa kgulo, polokelo, mesebetsi ya ho theola phallo ya molapo le tsamaiso ya dikgwerekgwere.
Karolong ena ya leano la ditheko ditefiso di tla sebetsa fela mekgweng e meraro ya tshebediso ya metsi e ka hlaloswang ho ya ka methamo e sebedisitsweng selemong.
Poloko ya metsi karolo ya 21 b. Hona ho bolela kgulo ya metsi ho tswa polokelong kapa ho tswa matamong a ahilweng bakeng sa ho phahamisa boleng ba moaho kapa bakeng sa tshebediso ya boithabiso.
Ho beng le seabo phokotsong ya phallo ya mohlodi karolo ya 21 d. Lena ke lona lefatshe la tjalo ya difate morung le thehilweng bakeng sa merero ya kgwebo e boletsweng nkuwang jwalo ka phokotso ya phallo ya molapo.
Karolo ena ya leano la ditheko ke hona ke ntseng le ralwa. Le tla sebetsana le dintlha tsa ditefo kaofela tsa tsamaiso ya dikgwerekgwere ka tsela e latelang?
Ho kena ketsong tse laolehang karolo ya 21e karolo ya 371a le karolo ya d?
Ho tsamaisa metsi a silafetseng kapa metsi a nang le tshilafalo ho mohlodi wa metsi karolo ya 21f.
Ho tsholla tshilafalo ka mokgwa o ka bang le tshwaetso tse empe ho mohlodi wa metsi karolo ya 21(g).
Ho tsholla metsi a nang le tshilafalo ho tswa diindastering tse fehlang motlakase karolo ya 21h.
Dintlha tsa ho tloswa ha metsi a fumanwang ka tlasa lefatshe karolo ya 21j moo a ka bang le tshwaetso ho boleng ba metsi.
Mokgwa wa tefiso o tla itshetleha ho mokgwa wa o o mosilafatsi a lefang, mme o tlosa disosa tsa tshilafalo.
Ho etsa bonnete ba hore ditjeho tsa tshilafatso di nkwa ke mosilafatsi le hore ha di fetisetswe ho basebedisi ba bang ba ka bang ka mosing ka baka la tshwaetso tse empe ho mohlodi wa metsi kapa tikolohong.
Ditefiso tse entsweng ka mokgwa ona di entswe bakeng sa ho bontsha le ho thola ka kotloloho kapa ka tsela tse ding ditjeho tsa tsamaiso ya dikgwerekgwere. Ho ka kgonahala ho hlwaya basilafatsi le ditjeho tsa ho theola tshaetso ho ka mekgahlelo ya basilafatsi mme mekgwa ya ho beha ditjeho ka kotloloho le ka tsela tse ding e tla etswa.
Tefiso tse sa fetoheng ho latela mothamo wa tsamaiso ya dikgwerekgwere o sa amaneng le tshilafalo e entsweng ke mosilafatsi.
Tefiso e itshetlehileng ka karolo ya morwalo wa tshilafalo. Tefiso e tla amana le letswai le nthwana tse amanang le letswai.
Tefiso moo morwalo o tlolang boemo bo beilweng bakeng sa mohlodi o itseng.
Merokotso bakeng sa ho kgutlisetsa metsi mohloding a le boemong bo amohelehang jwalo ka ka ha a ne a hulwa.
Sebopeho sa ditefiso se tla tlameha ho tjhaelwa monwana ke letona.
Lekgetho ho tswa ditefong le tla sebediswa ho tshehetsa ka ditjhelete mesebetsi ya tsamaiso ya boleng ba metsi e amanang le dikgwerekgwere jwalo ka ho di lekola le ho theola, thuso bakeng sa basebedisi ho ka theola tshwaetso ya dikgwerekgwere le ha basebedisi ba motheong wa molapo bakeng sa ho ka sebetsana le metsi a theohang dibakeng tse hodimo le hlabolla dibaka tseo ho tshollelwang dikgwerekgwere ho sona.
Mokgwa o lohothuweng o ntse o tadimisiswa ka botlalo ke ba nang le seabe ntlheng tsa metsi. Ho lebeletswe hore le tla thehwa ho ya ka karolo ya 56 ya molao ka selemo sa 2006.
Mokgwa ona o tla thehwa bakeng sa ho etsa bonnete ba hore ha hore ha ho phethwe tefiso ha bedi bakeng sa tsamaiso ya dikgwerekgwere le tshebediso ya metsi bakeng sa ho tshehetsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ka ditjhelete (sheba ka tlase)..
Lefapha le ntse le lohotha bohlokwa ba ho ka hlahisa dikarolo tse ding tsa leano la ditheko bakeng sa ho kgeloso ya phallo ya metsi karolo ya 21 le fetola sebopeho sa mohlodi wa metsi karolo ya 21i le tshebediso ya metsi bakeng sa merero ya boithabiso karolo ya 21k. Tlhahiso tse ding le tse ding di tla hatiswa bakeng sa ditshisinyo ho ya ka karolo ya 56?
Ditheko di ka nna tsa fapana ho mosebedisi ka mong, ho ya ka ditjeho le dikuno ho tswa tsamaisong ya ditshebeletso tsa mohlodi wa metsi kapa ho tswa tshebedisong ya sekema se itseng.
Makala a tsamaiso ya metsi a tla hlomamiswa ho sebaka se seng le seng sa dibaka tsa tsamaiso ya metsi tse 19 (sheba karolo ya 5 kgaolong ena). Lekala ka leng le tla matlafatswa ho nka maikarabelo a tsamaiso ya mohlodi, le ho kenyeletswa le ho beha ditheko le ho bokella lekgetho la tshebediso ya metsi sebakeng se o se leng ka tlasa tsamaiso ya sona. Ka lebaka la maemo a setjhaba le moruo, bophelo le dikamano tsa sebaka ka seng dithekong di tla fapana pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi.
Leha ho le jwalo, ho fihlela makala a tsamaiso ya pokelo ya metsi a hlomamiswa, lefapha le tla tswela pele ho lekanya ditjeho le ho bokella lekgetho. Ha makala a se a hlomamisitswe lefapha le tla sebetsa le ona ho beha ditefo. Ditefo bakeng sa mesebetsi tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi tse ikemiseditseng ho fana ka tshehetso ya ditjhelete makaleng, lefapha le tla netefatsa hore lekgetho le arolwa ka tsela e tla fihlellang ditlhoko tsa makala le lefapha ka moo ho kgonahalang. Ka mora hore ditekanyetso di etswe le hore ditshisinyo tsa diphetoho di phetwe mme ditjeho di etswe, dipuisano di tla tshwarwa le ba nka karolo mme ka mora moo ditheko di tsebiswe basebedisi ba metsi pele ho qalo ya selemo sa ditjhelete moo ditheko di tla kenngwang tshebetsong.
Moralo le ho kenngwa tshebetsong ha maano a tsamaiso ya sebaka sa metsi.
Tekolo le hlahlobo ya phumaneho le tshebediso ya mehlodi ya metsi le boleng ba metsi.
Tsamaiso ya boleng ba metsi, ho kenyeletswa tsamaiso dikgwerekgwere le tshilafatso ho tswa merafong, dindaseteri, temo le bodulo bo teteaneng. Ditefo ha dina ho kenyeletsa ditjeho tse amanang le kgulo ya dikgwerekwere kapa ditjeho tsa tlhabollo ya merafo e seng e tlohetswe, ho fihlela mokgwa wa tefo ya tsamaiso ya dikgwerekwere o kenngwa tshebetsong.
Ho boloka metsi le tsamaiso ya ditlhkahalo, ho kenyeletswa le tsamaiso ya lehola, dithuto le tlhahisoleeseding ke lenane la dithuto tsa metsi, le tsamaiso ya dimela tsa metsing, moo ketso tsena di kenyeleditsweng ho leano la tsamaiso ya polokelo. Ditjeho tse amanang le ketso tsa phokotso ya bofuma tse sa thusing ka ho otloloha hlabollong ya phumantshong ya metsi, di ntshitsweditjrhong tsena.
Tsamaiso ya kabo ya metsi le tshebediso ya metsi.
Ditjeho tsa botsamaisi ba metsi bo amana le metsi ohle a sebeditsweng kapa theotseng diketso tsa phallo ya molapo ka hara sebaka sa tsamaiso ya metsi, ho sa kgathalatsehe hore metsi a nkilwe ka kotloloho ho tswa mohloding wa sekema sa mmuso. Ditjeho tsa tefo di ka etswa fela ha bongata ba metsi ao a na le laesense kapa a ngodisitwe.
Ditefo ka disente ho ya ka cubic metre(palo e sebediswang bakeng sa ho lekanya tshebediso ya metsi) di tla lekanngwa ho ya ka lekala ka leng le sebedisang metsi. Bakeng sa ditefo mokgwa ona wa ditefo o tla sebediswa ho tshebediso e ngodisetsweng selemo le selemo. Methamo e beuwe hodima ditshebediso tse telele tsa selemo (kapa phokotso ya metsi a mathang), mona ho netefefatswa phano ya metsi. Ditefo di tla itshetleha hodima ho fumana ditshenyehelo tsa ditjhelete tsamaisong ya methamo kaofela ya metsi a ka nnang a behellwa ka thoko bakeng sa tshebediso sebakeng sa tsamaiso ka nngwe. Hona ho fihlellwa ka ho theosa ditlhoko tsa polokelo, metsi a lokelang ho fihlella ditumelano tsa matjhaba, metsi a hlokwang bakeng sa tshebediso ke dibaka tsa tsamaiso ya phallo e tlase le metsi a mang le a mang a boloketsweng phitiso ho ya ka ditshebetso tse ntjha tsa metsi naheng tsa bohaelane ho tswa mothamong o fumanehang wa metsi a sebaka (sheba karolo ya 2 le Sehlomathiso sa D)?
Hobane ha ho ditlhokeho tsa ho ngodisa tshebediso ya metsi ho latela sehlomathisosa pele, mme tshebediso e jwalo e keke ya lefiswa.
Lekala la mebuso ya lehae le hohela ditefo kaofela tse amanang le tsamaiso ya mehlodi ya metsi.
Ntlha ya bohlokwa: Leano la ditheko bakeng sa tshebediso ya mets ile fana ka bonyane ba ditlhoko tsa mmuso wa selehae tsa selemo tsa metsi a sa hlwekiswang, tse kenyeletsang karolo ya ditlhoko tsa batho tsa metsi a polokelong ho ba sesolo. Haesale leano la ditheko bakeng sa diphetoho tsa tshebediso ya metsi le hlomamiswa, mmuso o ile wa qolla hore phumantsho e lekanang ya karolelano ya matlole e fumantshwe mebuso ya selehae ho ya ka molao wa lekala la lekgetho le hlomamiswang selemo le selemo, ho bebofaletsa baokamedi ba ditshebeletso tsa metsi ho fana ka tshehetso ya ditjhelete bakeng sa phumantsho ya metsi a hlokahalang haholo ya mahala.
Diindasteri, merafo le lekala la matla di tla nka boikarabelo ba ditjeho tse amanang le tsamaiso ya mehlodi ya metsi.
Lekala la temo bakeng sa kgwebo le tla nka boikarabelo ba ditjeho tsohle ka mora hore nako ya ho kenngwa tshetsong e fihle pheletsong.
Ditjeho bakeng sa balemi ba banyenyane ba sebedisang metsi ho tswa sekemeng sa mmuso sa metsi ba tla tshehetswa ka ditjhelete nakong ya dilemo tse hlano ka sekgahla se theolang.
Diketso tsa lekala tsa phokotso ya phallo melapo dihohela ditshenyehelo tsa diketso tsa batsamaisi ba metsi kaofela ka ntle ho tse amanang le tsamaiso ya poloko ya matamo. Moo ditshenyehelo di entsweng bakeng sa ho tlosa lehola ho ya ka maano a tsamaiso ya sebaka sa metsi, di keke tsa ama lekala la meru. Ditjeho bakeng 2002/3 tsa meru di beheltswe ho fihla ho R10.00 hektara e le nngwe mme keketso ya selemo le selemo, ka mora moo di tla ama fela dipehelo tsa bahlahisi. Lafapha le ntse le batlisisa kgonahalo ya ditshehetso tsa nako e kgutswane bakeng sa ba balemi ba banyenyane ba difate.
Dibakeng tsa tsamaiso ya metsi moo ho nang le pehelo thoko e ngata, ho bolelang hore tshebedisano e ngodisitswenng kaofela e feta bongata ba metsi a fumanehang a behelletsweng ka thoko, ditefo bakeng sa lekala ka leng di tla itshetleha hodima tshebediso ya lekala le ingodisitseng.
Basebedisi ba metsi ho tswa dikemang tsa mmuso ba tla lefa ditshenyehelo kaofela tse amanang le sekema le karolo e lekanang e sa ameng ka ho otloloha ha ditshenyehelo tseo e seng tsa sekema tse amang tsamaiso kaofela ya tshebetso ya metsi sebakeng. Karolo ya ditshenyehelo e etswa ho ya ka lekala ka leng, ha e le tabeng ya dikema tse sa sebediswang ka ho phethahala ditshenyehelo tsa tshebetso e kopanetsweng di arolwa ka ho lekana e methamong ya tshebediso.
Lebokoso la 3.4.
Phitiso ya metsi ho tswa sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi ho ya ho se seng e fokotsa boleng ba metsi moo ditefo di ka etswang moo metsi a tswang teng le dinyollelo moo a amohelwang teng. Tse ding tsa ditefo di etswa ho tswa moo metsi a amohelwang teng, di tswa ho makala a unang molemo phitisong ya metsi mme di fitisetswe ho moo a tswang bakeng sa tsamaiso. Lefapha le fihlelltse moralo bakeng sa dipalopalo le phano ya palo tse lokelang. Dipersente tsa ditekanyetso tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ya sebaka se fepelang tse tla lefiswa sebakeng se amohelang metsi di tla fihlellwa ka palo bohareng ya phaello e fitiswang ho ya ho phahello ya lehae la phepelo ya metsi. Ditjhelete tse fitisiswang pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi di tla hlahlojwa ke lefapha.
Dihlophiso tsena di tla etsahala fela ka phitiso ya metsi ya se enjenere (engineering) ho tloha nokeng ya Thukela ho ya phallong ya noka ya Vaal mme e seng ho tseo tse etsahalang ho pakeng tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi tsa Upper le Lower Vaal.
Ditefiso tse itseng di tla ama basebedisi ba metsi ho tswa sekemeng se itseng sa metsi sa mmuso le makala le dikemang tse tsheheditsweng ke tse ding tsa makala a tsamaiso ya metsi jwalo ka makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le mekgatlo ya basebedisi ba metsi ho lefa ditshenyehelo tsa dikema tse jwalo. Ditefo di tla itshetleha hodima methamo ya metsi a sebedisitsweng le diphapang tse sa fetoheng tsa ditefo tse ka nnang tsa kenngwa tshebetsong.
Ho latela metjha e amohelehang ya palo ya ditjhelete, ditefo tsa ntshetsopele ya mohlodi wa metsi dikemang tsa mmuso di tla itshetleha hodima mokgwa wa sekgahla sa dipoelo tsa dithoto ka tumello e entsweng bakeng sa ditheolelo ho boleng ba dithoto. Dipoelo dithotong di tla kgothaletsa ho boloka tjhelete le ho hlabolla tshehetso ya ditjhelete bakeng sa ntshetsopele tse ntjha, ha ditheolelo di tla kgothaletsa hlabollo ya meaho. Ditefo tsa ditjhelete dikemang tsa mmuso di tla kenyeletsa makala a mabedi. La pele ke, ditefo tse hodima dipersente tse 4 tsa dipoelo ho boleng ba lekeno la ditheolelo tsa dithoto le ditefo tse hodima theolelo ta ditheko tsa selemo.
Karolo ya boleng ba ditheolelo ya meaho dikemang tsa mmuso di tla theolwa ho mola o otlolohileng wa bophelo ba ditjeho bo setseng ba dithoto. Peho ya ditefo tsa lekeno la boleng, dikarolo tse ka theolwang le bophelo ba bohlokwa ba dithoto di fihleletswe ka mokgwa wa lenane la dithoto le entsweng ke lefapha ka hlahlobo e felletseng ya dithoto tse tla etswa ka nako e sa feteng selemo.
Karolo e wang boleng ya meaho ya dikema tsa metsi tsa mmuso e tla etswa ho ya ka tsela ya bophelo ba meaho eo. Bakeng sa merero ya ho beha theko ya peleng, ho se ho lekantswe ho phahamiswa ha boleng, ho wa ha boleng ha dikarolo, le phahlo tse molemo, ho entswe ka palo ya diphahlo ke lefapha. Ho hlahlojwa hape ha diphahlo ka tsela ya setekgeniki ho tla etswa nako le nako dilemong tse 10. Hlahlobo hape dikomporong e tla etswa selemo le selemo ka ho sebedisa lenane la ditheko la bahlahisi bakeng sa ho ka fumana boleng ba diphahlo le ho lokisa mane le mane boleng ba ditjhelete. Dikemang tse sebetsang mesebetsi e mengata tsa mmuso ditefo tsa ditjhelete di tla arolelanwa ke makala ho ya ka mokgwa o o metsi a abuweng kateng. Ditefo di ka fapana makaleng a fapaneng ho ya ka botsitso ba phepelo bo hlokahalang kapa nakong eo tlhoko di phahameng.
Ditefiso bakeng sa tshebediso ya tshebetso tsa metsi di tla itshetleha ho ya ka lenane la ditjeho tsa selemo le selemo la ho tsamaisa le ho hlokomela ditshebetso. Basebedisi ba metsi ho tswa dikemang tse itseng tsa mmuso ba tla lefa ditjeho tsohle tse amanang le dikema le karolo e itseng e sa amaneng le dikema ka kotloloho bakeng sa ho tsamaisa tshebediso ya metsi mabatoweng. Karolelano ya ditjeho ke makala e ikgethile, ha ka hlakoreng la dikema tse sa sebetseng haholo ditshebetso tse kopanetsweng di arolwa ho ya ka kabo ya mothamo wa tshebediso.
Ditefo tse beuweng ke lekala la tsamaiso ya sebaka sa metsi le mekgatlo ya basebedisi ba metsi ho latela leano la ditjeho di lokela ho itshetleha hodima tshebetso e lokileng, e amohelehileng ya lakala leo (le filweng matla le baikarabelo ho tsamaisa sebaka sa metsi le, ya mekgatlo ya basebedisi ba metsi, ho latela Molao wa Motheo wa bona). Ditjeho tsena di lokela ho etsa phumantsho bakeng sa ho kgutlisa ditshenyehelo tsohle tse sebedisitsweng tsa ditjhelete (ho kenyeletswa ditshenyehelo tsa dikadimo), theolelo ya dithoto, tsamasiso kaofela, tshebetso le tlhokomelo ya ditshenyehelo ho kenyeletswa le disebediswa tse ding le ditefo kapa dife tse kenngwang tshebetsong ke molao jwalo ka tsamaiso ya mohlodi wa metsi le ditefo tsa Khomishene ya dipatlisiso tsa metsi.
Kopo ya ntshetsopele ya mohlodi wa metsi le ditjeho tsa tshebediso ya metsi le tshebetso tsa metsi.
Lekala la bomasepala le indasteri, morafo le lakala la tsa matla: Ditefo tsa dikema tsa metsi tsa mmuso di tla kenyeletsa di theolelo le dipoelo dithotong, tshebetso le tlhokomelo. Dinyollo tsa selemo tsa lekgetho di tla ama fela lenane le bontshang theko tse fapaneng ho tswa ho bahlahisi le dipersente tse 10 ho fihlela maikemisetso a ho fumana ditshenyehelo a fihleletswe kamora moo dinyollo di tla ama fela ho phahama le ho theoha ha matla a ditjhelete ha fela ho se ho nale matsete a matjha kapa ditshenyehelo tse seng di entswe. Ditshenyehelo tsohle di lokela ho fumanwa ho tswa tshebetsong tsa metsi tse matleng a makala a botsamaisi.
Lekala la ho nosetsa: Ho dikema tsa metsi tsa mmusa tse seng di le tshebetsong bakeng sa borapolasi ba kgwebo, di kenyeletsa ditheolelo le tshebetso e felletseng le tlhokomelo. Ditumellano tsa lekgetho le borapolasi ba kgwebo di fihlile pheletsong mafelong a Hlakubele 2001, kamora moo ditumellano tse ntjha di ile tsa fihlellwa le mokgatlo wa balemi. Theolelo ya ditefo e ile ya hlahiswa mme ya kenngwa tshebetsong ho tloha ka kgwedi ya Mmesa 2001 mme e tla sebetsa ho fihlela ditjeho tsohle tsa ditheolelo, tshebetso le tlhokomelo.
Balemi ba ntseng ba hola: Ditefo tsa tshebetso le tlhokomelo bakeng sa phano ya metsi ho borapolasi ba ntseng ba hola ho tswa dikemang tsa mmuso ba tla tshehetswa ka nako e ntseng e nyenyefatswa nakong ya dilemo tse hlano. Ditheolelo tsa ditefo di tla kenngwa tshebetsong nakong e nngwe e lokelang ho e mong le e mong ho fihlela ditshenyehelo di fumanwe kaofela.
Lekala la phokotso ya phallo ya melopo: Ditefo tsena ha di ame lekala, ntle ho maemo a hlokang ntshetsopele, moo ditefo di tla buisanwang le basebedisi.
Ditefo bakeng sa ho fihlella tekano le tshebediso ya kabo ya metsi.
i Ditefo ho ka ya tsamaiso, thekiso ka phehisano setjhabeng.
Hang hoba ditefo tse ding di kengwe tshebetsong, ditefo tsa moruo di ka nna tsa fihlellwa ka mokgwa wa ho di beha hodima monyetla wa ditshenyehelo tsa metsi, jwalo ka ha ho hlahisitswe ditjehong tse lefilweng tsa metsi bakeng sa metsi tshebedisanong le basebesi.
Dibakeng moo lengolo la tumello le hlokwang ho mang le mang le seng le phethetswe, metsi a mang le amang a salang a kanna a behellwa ka thoko bakeng sa tshebediso ka phehisano ya thekiso ya setjhaba. Melao e potlakisang tekanyo ena e tla kenngwa tshebetsong tsamayong ya nako.
Tshebediso ya kgwebisano ka metsi e kgothaletsa phahamiso ho tloha boleng bo tlase ho ya ho boleng bo hodimo ba tshebediso ya metsi, hape e ka nna ya fedisa tlhokahalo pakeng tsa kopo tsa dipehelo tse fihlelletsweng ka mokgwa wa tsamaiso. Molao o dumella basebedisi ba metsi ho kena kgwebisanong e jwalo ho latela Pholisi e hlahisitsweng ka tlasa karolo ya 25 ya molao (sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena) ho ya ka tlhokomelo ya ditekatekanyo mahareng a ditabatabelo tsa setjhaba le tsa basebedisi ba metsi ba lakatsang ho kgwebisana. Phihlello ya tumello ya tshebediso ya metsi ho ya ka bongata le boleng le netefaletso ya phumantsho, e ka nnang ya hwebisanwa mahareng a makala a tshebediso ya metsi, e ntse shebisiswa ka hloko le ho hlaloswa pele kgwebisano e dumellwa. Melao e tla hlahiswa bakeng sa ho hlwaya mabaka ao kgwebisano e tlang ho dumellwa kateng kamora hore ho phethelwe dilaesense tsa bakeng sa mang le mang . Ha jwale dikopo bakeng sa kgwebisano pakeng tsa makala a basebedisi di tla shejwa ho latela dipehelo tse molaong.
Ho kenngwa tshebetsong ha ditefo bakeng sa fihlella kabo le tshebediso e sa tsamaeng ka leeme ya metsi.
Tefiso ena etla behwa ke letona le ho kenngwa tshebetsong hang fela ha ditlamorao tsa dipehelo tse felletseng tsa ditjhelete tshebedisong ya metsi di se di lekotswe.
Pholisi ya jwale e ere ditefo tsohle tsa metsi a fumanwang ho tswa dikemang tsa metsi tsa mmuso ho balemi ba ntseng ba hola di tla tshehetswa ka ho nyenyefatswa matlole nakong ya dilemo tse hlano le ditheolelo tsa ditefo tse tla kenngwa tshebetsong nakong e ekeditsweng e lokelang lekala ka tebg.
Ditjeho tsa ditshenyehelo bakeng sa kaho kapa hlabollo ya tshebetso tsa metsi tsa kopanelo di fumantshwa balemi ba ntseng ba hola ba o e leng maloko a mokgatlo wa basebedisi ba metsi. Ha jwale ditshehetso di fihlella fela R10 000.00 hektara ka nngwe, R50 000 motho ka mong kapa karolo ya motho ya ditshenyehelo ya sekema ha e ba e le tlase ho R50 000.
Ditshehetso tsa ditshebetso di fumantshwa mekgatlo ya basebedisi ba metsi e nkang boikarabelo ba ditshebetso le tlhokomelo ya dikema tsa metsi tsa mmuso.
Ditshehetso bakeng sa ho kenngwa tshebetsong ha lekgetho ho balemi ba ntseng ba hola nakong ya dilemo tse hlano.
Dipholisi tsena ha jwale di ntse di le tlasa tekolo ke mafapha a fapaneng.
Dintlha tsa kgaolo ya 3.
Ho fihlela makala a ikemetseng a nka boikarabelo ba ditefo tsena, lefapha le tla tswelapele ho etsa ditekanyetso le pokello ya lekgetho ka mokgwa o karolong ya tsamaiso e kopaneng ya dibaka tsa metsi ya akhaonto (account) ya dithekisetsano tsa metsi e etseditsweng mosebetsi ona?
Molemi ya ntseng a hola ke e mong wa dihlopha tsa batho ba neng a tinngwe menyetla nako e fetileng mme o nkwa jwalo ka motho ya hlokang disebediswa. Ha hona mokgwa oo ho dumellanwang ka ona wa ho hlalosa motho ya hlokang, empa e ka kenyeletsa ntho tse kang lekeno kaofela la lelapa le dithoto, le ho nka karolo ho arolelaneng ha lefatshe le mekgewa e meng ya ditokiso.
Ho theoha ha ditheko tsa lekeno ho tswa phitisong ha e lekane le lekeno sebakeng se amohelang mme ha a lekane le bongata ba methamo a fitisitsweng: sheba lebokoso la 2.5 bakeng sa tlholoso ya hore hobaneng hona ho le jwalo.
Ho fihlela tsamaiso ya dithoto e fetisetswa makaleng a mang, lefapha le tla tswela pele ho etsa ditekanyetso le ho bokella lekeno ka ho sebedisa marangrang a hokahantsweng le phepelo ya metsi a mangata a karolo ya akhaonto ya kgwebisano ka metsi e etseditsweng mosebetsi ona?
Ho dikema tsa mmuso, karolo ya ditefo tse amanang le dipoelo tsa dithoto e tla ama fela bomasepala le diindasteri, merafo le lekala la matla hoba ke ona makala a o dithloko tsa metsi ho tswa dikemang tsa mmuso e lebeletswe ho nyoloha. Kgolo ya ditlhoko makaleng ana nakong e fetileng e bontsha sekgahla sa dipoelo sa dipersente tse 4 ho weng ha boleng ba meaho ya metsi ho tla kgonang ho kenya tjhelete.
Dipehelo tse amanang le makala a tsamaiso di fumanwa ho dibaka tse itseng tsa molao wa metsi wa naha, ka mokgwa o latelang?
Matla le mesebetsi ka kakaretso ya letona le molaodi kakaretso?
Makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi?
Mekgatlo ya basebedisi ba metsi?
Dikomiti tsa boeletsi?
Tsamaiso ya metsi a matjhaba?
Moralo wa makala ea nngwe ya dintlha tsa bohlokwa tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi, ka ha o kgona ho lekanya tshebetso ya Pholisi. Makala a lefapha ke a bohlokwa hobane ke ona ao ho tsepamiswang mabaka a molao wa naha wa metsi bakeng sa ho buisana le basebedisi ba metsi le batho ba nang le kgahleho pele ho kenngwa tshebetsong diPholisi tse amanang le tsamaiso ya mehlodi ya tlhaho (sheba karolo ya 4).
E nngwe ya ditabatabelo tsa molao (Act) ke ho phahlalatsa boikarabelo le matla bakeng sa tsamaiso ya mohlodi wa metsi dibakeng le makalang a selehae a lokelang, e le hore ho tle ho, hara tse ding, fanwe ka monyetla ho basebedisi ba metsi le ba nka karolo ba bang hore ba kenye letsoho kapa ho etsa ditshisinyo tse tla thusa tsamaisong ya mohlodi wa metsi. A mang a makala a na tla lokelwa ho thehwa, ha makala a seng a le teng - ho kenyeletswa le mafapha a tla lokelwa ho fetolwa ho bontsha boikarabelo bo botjha kapa bo fetotsweng ho latela mokgwa o motjha o hlahellang molaong?
Bohlokwa ba ho theha le ho ntshetsapele moralo wa makala o hlahisitswe ditokomaneng tse ngata tse thehilweng ho hlalosa tlhohlamiso le tshebetso ya makala a tsamaiso ya metsi.
Molao o fana ka phethoho e phethahetseng ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi. Ditlhokeho bakeng sa phethoho, haholoholo bakeng sa phano ya ditshebeletso le boemedi, e ama makala ohle a tsamaiso ya metsi a seng a le teng, nakong ena makala a matjha a lokelwa ke ho hlomamiswa ka sona sepheo sena. Molao o hloka hore, karolong ya 2, makala ohle a tsamaiso a be le kemedi ya baahi, morabe le bong bo lokelang, lefapha le lona le tla etsa bonnete ba hore tlhokeho ena e atoloswe ho kenyeletsa batho ba sa itekanelang. Ho feta mona, ho latela dipehelo tsa diPholisi le melao e amohetsweng ke bohle, makala ohle a tsamaiso a lokelwa ke ho ikobela metjha e amohelehileng ya ho hira, mosebetsi, ho fana ka konteraka (kgwebo) tsamaiso le diketso le mokgwa wa tsamaiso ya ditjhelete.
Letona la ditaba tsa metsi le meru, jwalo ka moemedi wa setjhaba wa mohlodi wa metsi sebakeng sa mmuso o nale boikarabello bo feletseng dintlheng tsohle tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi Afrika Borwa. Makala ohle a tsamaiso a wela ka tlasa matla a letona.
Ka baka la mabaka a itseng, molao o fana ka tokelo ho letona ho fetisetsa matla le mosebetsi wa hae ho basebeletsi ba bang ba lefapha kapa ba tsamaisang kantoroi le makala a tsamaiso ya metsi ha a ntse a aha bokgoni ba ho etsa mosebetsi, dikomiti tsa boeletsi le diboto tsa metsi. Tse ding tse nne tsa boikarabelo ba letona di ka nna tsa se fetiswe. Letona le ka nna la fetisa matla a lona le mosebetsi ho tsamaiso ya makala a ikemetseng sebaka sa metsi.
Le ha ho le jwalo, letona le tla ba le boikarabelo bakeng sa?
Ho lekola sehlopha sa mohldi wa metsi ho latela mokgwa wa tlhophiso o hlalositsweng le ho lekola poloko ho latela sehlopha.
Ho hlakisa ditlhoko tsa metsi bakeng sa ditokelo le ditumellano tsa matjhaba.
Ho hlakisa leano la potlako ho fihlella dithloko tsa metsi tse seng di beuwe bakeng sa nako e tlang.
Ho fana ka matla bakeng sa ho tsamaisa metsi mahareng a dibaka tsa tsamaiso ya metsi.
Ho fana ka matla a tshebediso ya metsi mabakeng a bohlokwa.
Boikarabelo ntlheng tse nne tse qalang tse ka hodimo bo amana le matla a letona, ho ya ka karolo ya 23, ho lekanya bongata ba metsi bo tlamehileng ho ntshwa ka laesense ya tshebediso ya metsi sebakeng sa tsamaiso ya metsi. Sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena bakeng sa tlhalosetso ya tshebediso ka metsi a bohlokwa.
Nakong ena lefapha le na le boikarabelo ba tsamaiso ya dintlha tsohle tsa molao (Act) sebakeng sa letona. Lefapha le na le boikarabelo bakeng sa ntshetsopele le ho kenngwa tshebetsong ha maano le diPholisi tsa ka hare ho lefapha, meralo le metjha, le disebediswa tsohle tsa tsamaiso tse amanang le molao. Hape lefapha le na le boikarabelo bakeng sa moralo, tlhahiso, tshebetso le tlhokomelo ya meaho le ntho tsohle tsa tsamaiso ya mohlodi wa metsi tseo e leng tsa mmuso, le ho lekola diketso tsohle tsa makala a tsamaiso ya metsi.
Karolo ya lefapha, le ha ho le jwalo, e tla fetoha ha nako e ntse e tsamaya, ha makala a tsamaiso ya metsi a setsi le lehae a se a hlomamisitswe mme boikarabelo le matla a tsamaiso ya metsi di fetisiditswe ho oona. Karolo e tla sala ya lefapha ke fela ho fana ka Pholisi ya setjhaba le sebopeho sa tsamaiso tse tla sebediswa ka ho otloloha ke makala a mang bakeng sa ho tsamaisa mohlodi wa metsi, le ho shebana le diketso tse fapaneng le tshebetso ya makala ana. Lefapha le tla tswelapele ho tsamaisa dikamano tsa Afrika Borwa tsa matjhaba le diketso mesebetsi ya metsi, le ha fela tse ding tsa dintlha tsena ho ntse ho sebetsanwa le tsona ho tswa makalang a tsamaiso a dinaheng tsa boahisane.
Sebopeho sa lefapha sa tsamaiso se tla tswelapele ho fetoha ho latela karolo e ntjha le tshebetso ka tlasa molao (Act), le ho potlakisa ntshetsopele ya hlaloso e phethahetseng ya dikamano le makala a mang a tsamaiso ya metsi. Metjha le mekgwa e latelang e tataisa tsamaiso ya diphetoho?
Lefapha le tla lokisa karolo ya lona tsamaisong ya mehlodi ya metsi, le sheba fela ditaba tsa Pholisi le maano, ho hlokomela ho ikamahanya le melao, le tshehetso makala a tsamaiso, ho hokahanya le ho hlahloba. Dikantoro tsa lona tsa mabatowa di ntse di na le boikarabelo phumantshong e otlolohileng ya ditshebeletso mme diphetoho tsa tsona ke taba ya bohlokwa.
Lefapha le ka nna la ikgula ho nkeng karolo e otlolohileng ntshetsopeleng, tshehetsong ya ditjhelete, ditshebetsong, le tlhokomelong ya meaho ya metsi hobane hona hole kgahlanong le karolo ya ho sebetsa ka molao. Hlakoreng le leng, ha lefapha le tswelapele ka karolo ya ntshetsopele, karolo ena e tla arohanngwa le mosebetsi wa lefapha wa diketso tsa Pholisi le melao. Ntlha ya hore makala a tsamaiso a be le boikarabelo ba ntshetsopele ya meaho le ditshebetso e ntse e le tlasa dipuisano, mme e ngotswe ka tlase ho mona.
Lefapha le tla fetisetsa boikarabelo ba ditshebetso le tlhokomelo ya e meng ya meaho ho makala a tsamaiso ya metsi le ya tsamaiso a ditshebeletso tsa metsi empa makala ikemetseng a sebaka sa metsi a ka nka boikarabelo bona ha fela karolo ya bona ya molao e keke ya sitiswa.
Hlomamiso, ho eketsa matla a tshebetso, le matlafatso ya makala a ikemetseng a tsamaiso ya sebaka sa metsi bakeng sa dibaka tsohle tsa tsamiso ya metsi di tlamehile ho potlakiswa. Nakong ya diphetoho eo lekala le ikemetseng le kantoro ya lebatowa e amehang di na le boikarabalo ba kopanelo bakeng sa tsamaiso ya mohlodi wa metsi mme di lokelwa ke ho tsamaiswa ka hloko ho theola dipelaelo. Hang fela ha boto ya tsamaiso e hlomamisitswe, dilemo tse hlano ha di a tlameha ho feta ho fihlela lekala le ikemetseng le kgona ho nka mosebetsi wa bookamedi bo nang le maikarabelo (sheba ka tlase). Le ha ho le jwalo, sekgahla sa tshebetso se lokela ho ela hloko ditshita tsa ditjhelete le basebetsi, thlokahalo ya motjha wa tshebetso moo batho bohle ba nang le thahasello ho ka nka karolo le nako e hlokahalang bakeng sa ho aha bokgoni ba makala a ikemetseng.
Sebopeho se setjha sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ka hara a lefapha se ile sa phethelwa maqalong a 2003 mme dintlha ka botlalo di ile tsa phahlalatswa. Sekala sa nako bakeng sa ho kenngwa tshebetsong ha sebopeho se setjha sa tsamaiso se tla hokahangwa le mekgwa e amanang ya tshebetso ya ho hlomamisa le ho ntlafatsa tsamaiso e ikemetseng yasebaka sa metsi.
Karolo ya 1 (xxvi) ya molao e hlalosa makala a tsamaiso ya metsi e le makala a ikemetseng a tsamaiso ya metsi, mokgatlo wa basebedisi ba metsi, lekala le nang le boikarabelo ba tsamaiso ya metsi ya matjhaba, kapa motho ofe kapa ofe ya fihlelletseng ditlhoko tsa makala a tsamaiso ya metsi ho ya ka molao (Act).
Matla le mosebetsi wa makala a tsamaiso ya metsi a amana le tsamaiso ya mohlodi wa metsi ka bophara. Hape molao o hlalosa bookamedi bo nang le boikarabelo, boo mosebetsi wa ona o amanang ka ho toba le tshebediso ya metsi karolo ya 1 xx haholoholo tumellong ya tshebediso ya metsi ka tummello ho bohle kapa lengolo la tumello. Dipehelo tsa molao mabapi le tumello ya shebediso ya metsi di hlalosa hore letona ke lona fela kapa lekala le ikemetseng la tsamaiso ya metsi moo matla le mosebetsi o lokelang, di fuwe bona ho ka fana ka tokelo ya tshebediso ya metsi. Makala a mang a tsamaiso ya metsi ha ana tokelo ya ho fana ka matla a tshebediso ya metsi.
Le ha ho le jwalo, ho na le ditekanyetso ho lekaleng la tsamaiso ya sebaka sa metsi tsa matla a ho fana ka tokelo ya tshebediso ya metsi. Letona lena le boikarabelo ba ho fana ka tokelo bakeng sa tshebediso e itseng boemong ba setjhaba (sheba 3.5.2.1ka hodimo), hape lekala la tsamaiso ya poloko ha le a dumellwa ho fana ka lengolo la tumello ntle le tumello ya letona. (Karolo ya 27).
Ka mora dipuisano naheng ka bophara, dibaka tse 19 tsa tsamaiso ya metsi tse nammeng naheng kaofela di ile tsa hlomamiswa ka Mphalane 1999 ke tsebiso ya mmuso ya nomoro ya 1160. Meedi ya dibaka tsa tsamaiso ya metsi (ho bolelwa ka dibaka tseo di sa hlaloswang ke meedi ya matjhaba kapa mabopong a Afrika Borwa) di pakeng tsa dibaka tsa metsi a hodima mobu tse hlahisitsweng ho 3.5.1 (figure 3.5.1).
Palo ya dibaka tsa tsamaiso ya metsi le moo meedi ya tsona e leng teng e entswe ke mabaka a latelang?
Tshebetso e ntle ka makala ka ho theha palo e kgolo ya dibaka tse ikemetseng tsa tsamaiso ya metsi moo se seng le se seng se laolang sebaka se se nyane kgahlanong le palo e nyane ya dibaka tse ikemetseng tsa tsa tsamaiso ya metsi moo di laolang dibaka tse kgolo.
Bokgoni ba sebaka se ikemetseng sa tsamaiso ya metsi ho ka kgona ho laola ditjhelete tsa tsona hantle ho tswa ditefong tsa tshebediso ya metsi.
Mekgwa ya ho hlabolla setjhaba.
Phahlalatso ya meaho ya mehlodi ya metsi metsi.
Meedi ya dibaka tsa tsamaiso ya metsi e hlalositswe ho sehlomathiso sa E. Ke ntlha ya bohlokwa ho qolla hore meedi, ntlheng ya pele, ha e thulane le meedi ya tsamaiso e hlalosang dibaka tseo bookamedi ba di provense le lehae di nang le matla ho tsona. Tabeng ya bobedi, meedi ha ea bewa bakeng sa nako e telele hobane e ka nna ya fetoha ha ho hlokahala ha tsebo le kutlwisiso ya botsamaisi ka ditaba le tsamaiso ya metsi e ntse e hola ho fihlella tshebetso e potlakileng le e bolokehileng. Tsebo ya tshebetso le puisano le basebedisi ba metsi le ba nka karolo ba bang ho tloha ha meedi ya tsamaiso ya metsi e thehwa ka 1999,e bontshitse diphetoho tse nyenyane tsa meedi tse bolokilweng maseding a mmuso di tla ba le kuno kakaretso ho tsamaiso ya mehlodi wa metsi le bakeng sa ho tsebisa tefo ya tshebediso ya metsia. Diphetoho di lokisa mathata moo, ho etsa mohlala, sebaka se ka tlasa mokgatlo wa basebedisi ba metsi, metsi a ka tlasa lefatshe kapa polasi ka nngwe e wela dibakeng tse pedi tsa tsamaiso ya metsi, le moo kantle ho diphetoho, ditefo di neng di tla lokelwa ho dibakeng tse pedi tsa tsamaiso ya metsi. Diphetoho tse tla hlomamiswa ha NWRS e se e entswe ha di ya hlaka ho tswa setshwantshong empa di hlalositswe ka botlalo ho sehlomathiso sa E?
Setshwantsho sa 3.5.
Makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi ke mekgatlo ya molao e tla hlomamiswa ke tsebiso ya mmuso. A tla ba le matla dibakeng tsa tsamaiso ya metsi tse hlalositsweng, mme di tla tsamaisa mohlodi wa metsi le ho hokahanya diketso tse amanang le metsi tsa basebedisi ba metsi le makala a tsamaiso ya metsi dibakeng tsa ona tseo a nang le matla ho tsona. Lekala le tla qala ho sebetsa hang fela hoba diboto tsa tsamaiso di se dikgethilwe ke letona (sheba le komiti ya dikeletso ka tlase), ho tloha moo le tla ba le boikarabelo ba ditshebetso tse qalang tse hlalositsweng karolong ya 80 ya molao, ho kenyeletswa le ditshebetso tse ding tse fetiseditsewng ho tsona. Diboto tsa tsamaiso di lokela ho emela ditabatabelo tsohle tsa dibaka tsa tsamaiso ya metsi hape di lokella hoba le boemedi bo lokelang ba metse, morabe le bong.
Tshebetso tse qalang tsa makala ke boikarabelo ba bohlokwa ba ho qala leano la tsamaiso ya dibaka tsa metsi. Leano le se nang ho ba kgahlano le Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi mme le lokela ho fihlella dipehelo le ditlhoko, le fane ka motjha wa tsamaiso ya mohlodi wa metsi wa sebaka, ka ho qolla, le lokela ho etsa mokgwa oo ka ona metsi a teng a tla behellwang ka thoko bakeng sa dihlopha tse phehisang tsa basebedisi.
Ditshebetso tsa tlatsetso di ka nna tsa fetisetswa lekaleng le theilweng ho ya ka leano le hlalositsweng tshisinyong ya hlomamiso (sheba ka tlase), di tla fana ka ditlhokeho bakeng sa ho qala tshebetso ya tlatsetso. Ka mora hoba le hlomamiswe, lekala le ka nna la fumantshwa matla a mang kamora dipuisano le letona, ya tlamehang ho ikgotsofatsa hore lekala le entse keketso ya tshebetso e hlokahalang bakeng sa ho etsa ditshebetso tse ekeditsweng.
Ho fetisetswa ha mosebetsi le boikarabelo ho tla kenyeletsa boikarabelo ba ditjhelete le tsamaiso ya ho beha le ho lata ditjeho tsa tshebediso ya metsi, ditshebetso tsa tsamaiso ya metsi tsa setegeniki tse itshetlehileng hodima ntlha tse qollotsweng leanong la tsamaiso la poloko, le ditshebetso tsa bookamedi tse nang le boikarabelo ho faneng ka matla a tshebediso ya metsi. Peho ya nako ya ho fetisa tshebetso e itshetlehle hodima bokgoni ba lekala ho etsa mosebetsi.
Lekala le ka nna la, ka tumello ya letona e ngotsweng, nehelana ka matla lekaleng le itseng la molaoao, empa ha le a dumellwa ho neha mokgatlo matla a o fana ka matla ho ya pele, le matla a ho fana ka tumello ya ho sebedisa metsi e ka fetisetswa fela ho komiti e hlomamisitsweng ke boto ya mmuso moo bonyane ba maloko a mararo aleng teng.
Tsamaiso ya metsi e fapana ho ya ka dibaka, le ditlhoko di a fapana bakeng sa tsamaiso ya mohlodi wa metsi, le molao o fa diboto marapo mekgweng eo e e sebedisang ho etsa mosebetsi wa yona, ho tea mohlala?
Boto e ka nna ya kgetha mookamedi ya lokelang le basebetsi ba tla motshehetsa. E ka nna ya kgetha ho nehelana ka mosebetsi ho batho ba bangata bakeng sa ho pheta mosebetsi wa yona ka hara meaho kapa ba banyenyane mme e sebedisa ba nako e itseng (borakonteraka) bakeng sa ho etsa mesebetsi e meng.
Boto e ka nna ya theha dikomiti, tseo e ka fetisetsang matla le mesebetsi, ho etsa mesebetsi ya yona ya tsamaiso ya metsi ya dibaka kapa dibakeng tse nyenyane.
Lekala le ka nna la hira konteraka ya lekala la tsamaiso ya poloko ho etsa mesebetsi e meng ya yona, sena se ka etswa fela ha konteraka ya lekala e nale bokgoni ba ho fana ka tshebeletso sebakeng seo ntle le tshitiso bokgoning ba yona ba ho nka boikarabelo dibakeng tsa yona. Le ho le jwalo, tlhophiso ya mofuta ona ha e ya tshwanela ho etsa hore e behe ka mosing makala a mang a tsamaiso ya metsi.
Dibakeng tseo ho tsona makala a eso hlomamiswe kapa moo a e so kene tshebetsong ka ho phetahala, matla ohle le mosebetsi di hodima letona mme lefapha le tla etsa mesebetsi kaofela ya makala sebakeng sa letona (karolo ya 72).
Makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi di ka hlohlomiswa ke letona kapa ka lebaka la tshisinyo e isitsweng le ho amohelwa ke letona ke bao ba lakatsang ho theha lekala. Tshisinyo e lokela hoba le, hara masedi a mang, dintlha ka botlalo tsa moedi moo lekala le sisintsweng le tla sebetsa teng, lesedi ka mohlodi wa metsi le meaho e teng sebakeng seo le tsela tseo di tla tsamaiswa ka yona. Leha ho le jwalo, maikemisetso a letona a ho theha makala a 19 a ile a hlahiswa ha dibaka tsa tsamaiso ya metsi di ne di thehwa. (Hlahlobo ya maemo a metsi e hlalositsweng kgaolong ya 2 sehlomathisong sa ya D e kentswe tshebetsong ho itshetlehilwe hodima moedi). Ho latela sena, lefapha le tla etella pele theho ya motjha ona, ka nako tse ding le be le tshehetse ka ditjhelete. Le ha ho le jwalo, mekgwa ena ya ho sebetsa e tla kenyeletsa ho iswa ha ditshisinyo ho letona, tse tla lokiswa ka mokgwa wa puisano le setjhaba tse tla kenyeletsa lekala la basebedisi ba metsi le ba nka karolo?
Ho nka karolo ha setjhaba ke hwa bohlokwa hobane ho thusa ka ho theheng boikemelo le kamohelo ya makala a tsamaiso, ho thusa diboto tsa boeletsi ho etsa dikgetho tsa batho ho letona bakeng sa diboto tsa tsamaiso ka ho qolla baemedi ba dihlopha tsa ba nka karolo, mme ba ahe motheo bakeng sa lekala (agency) ho ntshetsapele ho kenyeng letsoho ha setjhaba tsamaisong ya mohlodi wa metsi. Ho latela hona, boholo bo o ba nka karolo ba bileng le bona ho etseng ditshisinyo bakeng sa ho thehwa ha lekala, ke e nngwe ya mokgwa wa bohlokwa o o letona le tla o sebedisang ho nka qetoidiphihlellong tsa ditshisinyo.
Ho kenya letsoho ha ba nka karolo ho ka qalwa ka ho phatlalatsa lesedi le tla eketsa tsebo. Ho thehwa ha lekgotla la baemedi ho tla thusa ka ho aha ho atlehileng le ho tshepana ha dikamano mahareng a batsamaisi ba metsi le setjhaba, ka maikutlo a tshwanang le ka kutlwisiso mosebetsi le tshebetso ya lekala le tla thehwa. Dikamano di ka nna tsa ntlafatswa ka ho mema makgotla ho potlakisa ntshetsopele ya ditshisinyo ho ya ho letona ka, ho tea mohlala, ho thusa ho bokanyetsa lesedi le hlokahalang la mohlodi wa metsi le ho nka karolo dipatlisisong ho fihlella bokgoni ba ditjhelete ba lekala. Thuto ena e kenyeletsa tekolo ya ditshebetso tse tla etswa ke lekala le palo e hlokahalang ya basebeletsi ho o etsa, ho tswa moo tshebetso ya lekala le ditjeho tsa basebetsi di tla tsejwang kateng. Papisong ya ditshenyehelo tsena le lekeno le tswang tsamaisong ya mohlodi wa metsi, di fihlelwe ho ya ka leano la dipehelo (sheba karolo ya 4 kgaolong ena), di etse hore kgonahalo ya lekala ya ho itshehetsa ka ditjhelete e fihlelwe.
Tumello ya letona ya ditshisinyo e tla thusa ka ho fana ka tsela ya ho kgetha diboto tsa tsamaiso le hore tsona di kgethe sebopeho sa basebetsi se hlokahalang.
Lefapha le tla fana ka tshehetso ho makala qalong ya ntshetsopele ya ona le ho thehweng ho phethahetseng ha ona. Nakwaneng e mahareng ya ho theha makala le ntlafatso ya ona, jwalo ka boemedi bo nang le boikarabelo, lefapha le makala a tla sebedisana mmoho. Ditshebetso di tla fetofetoha ha matla le ditshebetso di fetiseditswe makaleng mme ho tla ba bohlokwa hore matla le ditshebetso di hlaloswe ka ho phethahala nakong eo ho phetiso ya matla e etswang ka yona.
Mekgatlo ya basebedisi ba metsi e hlalositswe molaong e le makala a tsamaiso ya metsi empa boholo ba ditabatabelo le tikoloho ya ona e nyenyefaditswe ho feta makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi. Hantle-ntle, ke mekgatlo ya tshebedisano mmoho ya mosebedisi wa metsi ka mong ya lakatsang ho nka karolo tshebetsong tse amanang le metsi boemong ba selehae bakeng sa kuno ya bohle, hape ba sebetsa ho ya ka Molao wa Motheo o beiweng le le tataiso ke lefapha. Mekgatlo e lebeletswe hore e itshehetse ho tswa lekenong le tswang ditjehong tsa tshebediso ya metsi tse fihleletsweng le ho beuwa ho ya ka leano la dipehelo tse lefiwang ke maloko.
Mokgatlo wa basebedisi ba metsi o wela tlasa botsamaisi ba poloko eo sebaka seo bo nang le matla ho sona bo sebetsa ho fihlela lekala le fumane matla ho tswa ho letona ho laola tshebetso tsa mokgatlo, mokgatlo o ka nna wa fumantshwa matla a fitisitsweng ho tswa ho, kapa o fiwe konteraka ke, lekala la botsamaisi ba poloko ho etsa mosebetsi o lekaneng bokgoni ba mokgatlo. Boholo ba Molao wa Motheo wa mokgatlo bo tlamehile, ha fela ho hlokahala, ho fetolwa ho bontsha tshebetso e fetisitsweng kapa ya konteraka.
Diboto tsa nosetso tse teng, diboto tse laolang metsi a ka tlasa mobu le diboto tsa metsi tse thehilweng bakeng sa ho nosetsa, bakeng sa mehlape ho ya ka molao wa metsi wa 1956, di lokelwa ho fetolwa ho ba mekgatlo ya basebedisi ba metsi kapa di fediswe hoya ka molao o o di entsweng tlasa ona. Tshsisinyo e teng ya ho fetola lekala le teng la metsi ho ba mokgatlo wa basebedisi ba metsi, le tla thehwa ka dipuisano le batho le mekgatlo e ka nnang ya ameha, e tlamehile ho fetisetswa ho letona. Tshisinyo e lokelwa ho kenyeletsa, hara tse ding, lesedi ka tshebetso tse sisintsweng le sebaka moo di tla etsahala teng, tshisinyo ya Molao wa Motheo, le dintlha ka botlalo ka maloko a tshisintsweng a mokgatlo. Mekgatlo e ka bang 300 e seng e le teng e tla fetolwa hoba mekgatlo ya basebedisi ba metsi, mme maikemisetso ke ho phethela hona mafelong a 2006. Ka nako tse ding maikarabelo a botsamaisi bo tla eketswa ho kenyeletsa tshebediso kaofela ya metsi tla qetella ele makala a fapaneng a mekgatlo ya basebedisi ba metsi.
Mekgatlo e metjha ya basebedisi ba metsi e ka thehwa bakeng sa, ho etsa mohlala, tshebediso ya metsi bakeng sa boithabiso. Tsamaiso ya selehae ya mekgatlo ya basebedisi ba metsi e ka nna ya sebetsa dibakeng tse itshetlehileng haholo metsing a mobung, haholo moo meaho e leng ya bohlokwa. Le ha ho le jwalo, ho lebeletswe hore bongata ba mekgatlo ya basebedisi ba metsi bo tla tswela pele ho sebedisa metsi bakeng sa temo. Lefapha le tla fana ka tshehetso ho thehweng ha mekgatlo e metjha le matlafatsong ya balemi ba ntseng ba hola lekaleng lena, le tla ba dumella ho fumana ditshehetso ho ya ka leano la dipehelo.
Mekgatlo e metjha e ka nna ya thehwa ke letona kapa, ke batho ba nang le thasello ya ho theha mekgatlo. Tshisinyo bakeng sa ho theha mokgatlo e lokela ho tshwana ka sebopeho le phetolo ya tsamaiso ya diboto tsa nosetso tseo ho builweng ka tsona hodimo. Tseleng e nngwe le e nngwe e ka nkwang, letona le lokela ho etsa bonnete ba hore motjha (sheba kgaolo ya 4) wa ho buisana le setjhaba o latetswe. Lefapha le tla fana ka tshehetso e ikgethileng le potlakiso moo mekgatlo e metjha e seng e thehilwe bakeng sa dihlopha tsa batho ba neng ba tinngwe menyetla nakong e fetileng.
Molao o fa letona matla a ho theha dikomiti tsa boeletsi bakeng sa mesebetsi e fapaneng. Leha mosebetsi moholo e le ho eletsa dikomiti tsena di ka nna tsa sebedisa matla a fetiseditsweng ho tsona ke letona. Dikomiti tsa boeletsi di ikarabela ho letona, ya ka nna a etsa melao bakeng sa ntlha tseo di tla sebetsana le tsona, maloko, matla, mesebetsi le tshebetso.
Lekgotla la setjhaba la boeletsi tsa metsi (National Water Advisory Council), kometi ya polokeho ya matamo le komiti efe kapa efe e thehilweng tlasa karolo ya 68 ya molao wa metsi wa 1956 di nkuwe jwalo ka dikomiti tsa boeletsi ho ya ka molao.
Leha boholong ba nako ho thehwa ha dikomiti tsa dikeletso ho le thatong ya letona, molao o hatella letona ho theha dikomiti tsa boeletsi ho etsa ditshisinyo ka sebopeho sa diboto tsa lekala la tsamaiso ya sebaka sa metsi. Komiti ya boeletsi e lokela ho buisana ka botlalo ka moo e kgonang le sebaka sa tsamaiso ya metsi ho etsa bonnete ba hore kgetho ya yona e emela dthahasello tsa bohle ba amehang. Letona le lokela hoba le lebaka le letle la ho se kgethe maloko a qollotsweng ke komiti ya boeletsi, empa letona le ka nna la kgetha maloko a tlatsetso ho netefatsa kemedi e felletseng le boteng ba botsebi bo lekaneng botong hore e tle e tsebe ho phetha mosebetsi wa yona.
Ha hona pehelo e hlakileng Pholising ya setjhaba ya metsi kapa molao ya ho theha diforamo bakeng sa tsamaiso ya mohlodi ya metsi. Le ha ho le jwalo, tsebong ya lefapha, mekgatlo e jwalo e sebetsang ka ntle le ho lefiwa e bonwa e le ya bohlokwa qalong ya ho thehwa ha makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, le ho lokiseng mathata a tsamaiso ya metsi a selehae. Di fana ka metjha bakeng sa ho buisana le setjhaba le ho kopanya ditshebetso tse amanang le metsi ya mekgatlo eo e seng ya mmuso le ya metseng. Le ha ho le jwalo, ho na le tlhokahalo ya hore ho thehwe metjha ya kgokahanyo sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi ho netefatsa hore ho na le tlhakiso ya tshebetso diforamong tse fapaneng le hore ntlha tse amang mahae di tlalehwa ka pele lekaleng la tsamaiso ya sebaka sa metsi. Ho kenya letsoho ha baahi ditabeng tsa metsi ho lokelwa ke ho potlakiswa.
Nakong e fetileng, diforamo di kentse letsoho haholo tsamaisong ya mohlodi wa metsi boemong ba selehae ka, ho tse ding, ho fana ka tsebo ya bohlokwa ya selehae, bohlalefi le lesedi. Tabeng ena, a ka nna a lebellwa ho bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi. Mohlala wa karolo ena o se o le teng ho makgotla a makala a fapaneng a seng a le teng a thehilweng diprovenseng tse nne moo ho nang le tjalo e kgolo ya difate morung bakeng sa kgwebo ho lekola dikopo bakeng sa ho theha tjalo ya kgwebo. Lefapha le tla tswela pele ho tshehetsa diforamo tse seng di le teng le ho kgothaletsa ho thehwa ha tse ding tse ntjha moo ho hlokahalang teng.
Lefapha le thehile, hape ke monga thepa, le laola le ho hlokomela palo e itseng ya dikema tse kentseng matamo le meaho e tshwanang le diteishene tsa ho pompa metsi, dipeipi, ditonoro (tunnels) le dikanale. Dikema di fapana haholo ka boholo. Moaho o nale boleng ba (hlakubele 2001) R38 000 million lena le basebetsi ba 2 500 tsamaisong ya lona?
Lefapha le thehile le ho hlokomela sebopeho se seholo sa botsebi le bokgoni ba ho aha, boo e leng ba bohlokwa ha ho shebilwe tlhokeho e kgolo ya ditsebi bakeng sa tshebetso enang le bonyane ba disebediswa tse fapaneng.
Boikarabelo ba ho sebetsa le ho hlokomela dikema tseo e leng tsa bohlokwa mahaeng, haholo tse sebetsang le mokgatlo o le mong wa basebedisi, jwalo ka temo kapa masepala a le mong, di ntse di fetisetswa ho mekgatlo e lokelang ya basebedisi ba metsi le makala a ditshebeletso tsa metsi. Ho ya ka tumellano le polokelo ya ditjhelete tsa naha, dikema di ka nna tsa fetisetswa tlasa tsamaiso ya makala a tsamaiso a sebetsang.
Le ha ho le jwalo, sena e keke ya ba bothata ho dikema tseo e leng tsa bohlokwa hobane di fetisa metsi ka ho haola meedi ya matjhaba kapa dibaka tsa tsamaiso ya metsi, di fana ka tshebeletso makaleng a fapaneng a basebedisi ba metsi kapa dibakeng tsa tikoloho e kgolo, e kenyeletsang dipoloko tse seng kae tsa tse kopakopaneng, kapa ho fana ka tshebeletso ya bohlokwa, kapa fehlo ya motlakase bakeng sa dikgokahanyo boemong ba naha, mehlala e fumanwa ho marangrang a maholo jwalo ka marangrang a dinoka tsa Vaal, Umgeni, Amatole, Rviersonderend-Berg, le dikema tse kgolo tsa phitiso ya metsi jwalo ka Thukela-Vaal le Orange-Fish, le matamo a maholo jwalo ka Gariep le Van der Kloof. Dikema tsena di ngodisitswe e le meaho ya mehlodi ya metsi ya setjhaba. Ka puisano le ba nka karolo ba bang, lefapha la polokelo ya ditjhelete la naha, Khomishene ya ditshebeletso tsa setjhaba le lefapha la dikgwebo tsa setjhaba le lefapha la dipalangwa, Eskom le mokgatlo wa Afrika Borwa wa ditshebeletso tsa metsi (South African Association for Water Utilities), lafapha la diporofinsi le mahae, mokgatlo wa Afrika Borwa wa mebuso wa mahae (South African Local Government Association) le mekgatlo ya basebetsi (NEHAWU le PSA) dipatlisiso di se di entswe ho fumana tlhophiso ya makala e lokileng bakeng sa ntshetsopele le tsamaiso ya tsona?
Kgetho tse pedi di se di batlsisitswe, tsona ke?
Lefapha le arohanya tlhabollo le tsamaiso ya meaho ya setjhaba ho tse ding tsa ditshebetso tsa lona mme le etse mokgatlo o ikemetseng ka hara lefapha. Dimpe tsa kgetho ena ke hore lefapha ha lena matla ho kadima ditjhelete, mme le tshwanetse ho fana ka ditshehetso tsa ditjhelete bakeng sa meaho ho tswa ditjheleteng tseo e di abetsweng ke letlole la naha la ditjhelete kapa ho tswa mererong e itseng.
Ho thehwa ha mokgatlo o motjha kapa palo e nyenyane ya mekgatlo e menyane naheng lekala la makala a tsamaiso ya metsi la naha, makala a lebatowa- ho tsamaisa meaho ya naha le ho etsa meaho e metjha e hlokahalang. Kgetho ena e latela mokgwa o tlwaelehileng wa ho tlosa tshebetso ya mmuso ya ho fana ka ditshebeletso ka ho otloloha ho ya ho sebediseng makala a lokelang a mekgatlo ya setjhaba. Hona ho tla fana ka monyetla wa ho fumantsha monyetla wa tshehetso ya ditjhelete bakeng sa diprojeke tsa ntshetsopele ya meaho. Ke hwa bohlokwa ho hopola hore lekala kapa makala e tla ba makala a tsamaiso ya setjhaba, ho thehwa ha ona ho ke ke ha eba ho fetisetsa moaho wa mmuso matleng a poraefete. Lekala (makala) la mofuta ona eka nna la fuwa konteraka ya ho aha le ho kenya tshebetsong meaho e hlokwang ke makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi kapa mekgatlo ya basebedisi ba metsi?
Ho dikgetho tsena tse ka hodimo, kgetho e thahasellwang ke ya ho theha lekala le le leng le tla ba le dikarolo tsa tshebetso mabatoweng a mane. Mokgwa wa kgwebo otla ralwa bakeng sa lekala, o tla lekolwa ke matona la tsa ditjheletele le ditshebeletso le tsamaiso ya setjhaba, hape ha eba ho thehwa ha lekala ho tjhaellwa monwana, tshisinyo di tla fetisetswa kabineteng ka 2004.
Molao (Act) o fa Letona matla ho laola bookamedi ba Trans-Caledon Tunnel (sheba ka tlase) ho etsa mesebetsi e itseng e amanang le kgwebo ya yona ya bohlokwa ya ho tshehetsa ka ditjhelete meaho e meholo ya metsi. Ntlheng ena bookamedi bo se bo tsheheditse letlole la metsi la Umgeni (Umgeni Waters treasury) hape le eteletse pele ho kenngwa tshebetsong ha projeke ya metsi ya Berg (Berg Water project) e Kapa Bophirima (Western Cape)?
Mabopo a dinoka a arolelanwang le matjhaba a etsa dipersente tse ka bang 60 tsa lefatshe la Afrika Borwa. Molao hammoho le molao o lekotsweng botjha wa karolelano ya mehlodi ya metsi dinaheng tsa lekgotla la boahelane la Afrika e ka borwa (SADC) o tlama Afrika Borwa ho arolelana metsi a mabopong a matjhaba le dinaha tsa boahelane ka ho lekana le ka tsela amohelehang. Ho latela hona, letona le ka nna la, ka dipuisano le kabinete, theha makala a tsamaiso, kenya tshebetsong ditumellano tsa matjhaba dintlheng tsa ntshetsopele le tsamaiso ya karolelano ya mehlodi ya metsi (shared watercourse) le ho phehella tshebedisano mmoho ya mabatowa ntlheng tsa metsi.
Mekgatlo e meraro e seng e le teng, e leng, bolaodi baTrans-Caledon (karolo ya Afrika Borwa ya projeke ya metsi a dihlaba Lesotho), bolaodi ba metsi a mabopo a Komati (RSA-Swaziland), le bolaodi ba kopanelo ba nosetso ya Vioolsdrift Noordoewer (RSA-Namibia) di nkilwe jwalo ka mekgatlo ya matjhaba ya tsamaiso ya metsiho ya ka malao. Ditshebetso tsa bolaodi ba metsi tsa Trans-Caledon Tunnel le tsa Komati Basin ho tshehetseng ntshetsopele ya meaho di hlalositswe ka tlase karolong ya 9 ya kgaolo ena.
Leha e sa thehwa ho ya ka molao, mekgatlo e latelang ya matjhaba e theilwe ho potlakisa ntshetsopele le tsamaiso ya mabopo a mane a matjhaba ao Afrika Borwa e a arolelanang le dinaha tsa boahelane?
Khomishene ya tshebetso mmoho ya metsi pakeng tsa Swaziland le Afrika Borwa.
Tsena di ne di amana le diprojeke tshimolohong mme di tsepamisitse maikutlo ho diprojeke tsa metsi a dihlaba Lesotho leya tlhabollo ya noka ya Komati Development project empa ha jwale bobedi di sebetsana le ditaba tse ding tse di amang ka ho tshwana.
Komiti ya setekgeniki ya ka nako tsohle ya mabopo a noka ya Limpopo (LBPTC) mahareng a Botshwana, Mozambique, Afrika Borwa le Zimbabwe.
Limpopo ke Khomishene ya noka tsa mabopo ho ya ka tsamaiso ya semmuso e lekotsweng ya karolelano ya mehlodi ya metsi a karolelano dinaheng tse Afrika e ka borwa (SADC). Tumellano ya ho theha Khomishene ya Limpopo ya metsi e ile ya tekenelwa Maputo ka Pudungwane 2003. E e tla kenela sebaka komiti ya setekgeniki ya ka nako tsohle ya Limpopo.
Khomishene ya sekgeniki ya metsi ya ka nako tsohle ya tshebedisano pakeng tsa Botshwana le Afrika Borwa.
Khomishene ya tshebedisano mmoho ya metsi pakeng tsa Mozambique le Afrika Borwa.
Khomishene ya metsi ya ka nako tsohle pakeng tsa Namibia le Afrika Borwa.
Komiti ya naha tse tharo ya ka nako tsohle mahareng a Swaziland, Mozambique Afrika Borwa.
Tsena di sebetsana le ditabatabelo tse tshwanang.
Mosebetsi wa diKhomishene tsa mabopo a dinoka ke ho ntshetsapele dipuisano pakeng tsa dinaha, e tla etsang hore ho le tshebedisanong mmoho ya tsamaiso le tshebediso e phahameng ya karolelano ya mehlodi. Di tla fana ka ntlha tsa bohlokwa bakeng sa tshebedisano mmoho maanong a tlhabollo ya mabopo, tsamaiso ya mabopo le pokello le karolelano ya lesedi.
DiKhomishene ha se makala a tsamaiso ya metsi ho ya ka molao, boikarabelo ba ho kenya tshebetsong diprojeke tsa ntshetsopele tse kopanetsweng, jwalo ka tlwaelo ke tsa makala a mahae. Le ha ho le jwalo, Khomishene e na le karolo ya bohlokwa eo e ka e bapalang ho ntshetsengpele tshebetso ya diprojeke tsa mabatowa.
Tshebedisano mmoho ya matjhaba ditabeng tsa metsi e hlaloswa ho ya pele kgaolong ya 5.
Molao o fana ka ditshebediso tse fapaneng tseo ka tsona tshebetso ya makala a tsamaiso e ka nna ya lekolwang ka yona ka mekgwa o latelang?
Makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le mekgatlo ya basebedisi ba metsi e lokela ho lokisa meralo ya kgwebo le diraporoto tsa selemo. Moralo wa pele wa kgwebo o lokela ho ba wa nako e sa feteng lemo tse tharo. Kamora moo moralo wa kgwebo o lokelwa ke ho hlabollwa selemo se seng le se seng. E lokela hore bonyane e kenyeletse ditabatabelo tsa makala a tsamaiso, maano a ona le diPholisi. Ditshebeletso tseo ho tla fanwa ka tsona ke boemo ba ditshebeletso, ditjhelete le ditshupo tsa boleng ba tshebetso le diphihlelo, dintlha ka botlalo tsa maano a ditjhelete, le tjhebelopele ya lekeno le ditjeho. Tokomane ya moralo e lokelwa ho nehwa letona le ka nnang, ka mora dipuisano le lekala kapa mekgatlo, la hlakisa hore diphetoho di etswe moralong.
Makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le mekgatlo ya basebedisi ba metsi a lokela ke ho ikamahanya le dipehelo tsa tsamaiso ya makala le a setjhaba. Dipehelo tse tobilweng di tlameha ho kenyeletswa molaong. Tsena di kenyeletsa diraporoto tsa selemo tsa makala a tsamaiso, tse kentseng dintlha ka botlalo tsa ditshebetso tsa tsona le tokomane e bontshang tshebediso ya ditjhelete, mme raporoto ena e fetisetswe ho letona e be e phatlaltswe bakeng sa ho lekolwa kapa ho rekwa. Raporoto ya selemo ya lekala la tsamaiso ya sebaka sa metsi e lokelwa ho balwa palamenteng, ha ya mokgatlo wa basebedisi ba metsi yona e newa mongodi wa palamente.
Makala bakeng sa tsamaiso ya metsi a matjhaba a thehilweng ho ya ka molao e a hlokahala, ka ntle le hore ditumellano tse itseng tsa matjhaba di hlalosa ka mokgwa o mong, ho isa raporoto ya selemo le selemo ho letona kapa ho mokgatlo ofe kapa ofe o hlalositsweng tumellanong ya matjhaba. Raporoto e lokela ho ba le dintlha ka botlalo ho kgontsha letona hore le lekole boleng ba tshebetso ya makala a tsamaiso kgahlano le ditabatabelo tsa tumellano hammoho le ditokomane tse bontshang tshebediso ya ditjhelete e lekotsweng ya selemo seo. Raporoto e lokela ho iswa ho mongodi palamenteng ho tswa lefapheng.
Boto ya molao wa metsi e thehilwe ha molao one o fetiswa ka Mphalane 1998. Di nka sebaka sa lekgotla la molao wa metsi le emisitseng tshebetso la molao wa 1956 wa metsi, ho ka tshebetso tseo e neng di sebetsa ha one o fedisiwa.
Ha se makala a tsamaiso ya metsi ho ya ka molao, ke lekala le ikemetseng le nang le matla a ho mamela le ho nka diqeto, boipiletso ditabeng tse ngata tse fapaneng tse amanang le metsi, haholo kgahlano le diqeto tsa tsamaiso tse entsweng ke bookamedi bo nang le boikarabelo le makala a tsamaiso ya metsi. Hape le tla nka diqeto ka kopo ya dtlhapiso bakeng sa ditshenyelo moo mosebedisi a bonang bokgoni ba ditjhelete ba tshebediso ya hae ya metsi bo hlokofaditswe ka ho hanelwa ka lengolo la tumello, kapa phokoletso ya tshebediso ya metsi ha lengolo la tumello le ntshitswe kapa e lekotswe. Le ha ho le jwalo tse ding tsa ditlolo tse belaellwang tsa metjha ya botsamaisi bo tla mamelwa ho nka diqeto ke makgotla a dinyewe ha ya ka molao wa kgothaletso ya toka ya tsamaiso (Promotion of Administrative Justice Act) (sheba hape kgaolo ya 5). Boto ya molao wa metsi e na le matla naheng ka bophara mme e ka nna ya mamela dinyewe dibakeng moo mathata a hlahileng teng. Tshebetso tsa yona di tsheheditswe ka ditjhelete ho tswa mokotleng wa lefapha la poloko ya ditjhelete tsa naha.
Metjha ya Pholisi bakeng sa diboto e ntse e lokiswa mme e tla phatlalatswa kgatisong tsa mmuso ha di se di tjhaelletswe monwana ke letona. Maipiletso a sejetswa ka pele le ka theko tse tlase. Ha ho, ho etsa mohlala, hlokahale hore motho ya etsang boipiletso lekgotleng kapa botong a be le boemedi ba semolao. Lekgotla le ka hatella motho e mong le e mong ho fana ka lesedi tabeng efe kapa efe e pela lona (lekgotla). Direkoto tsa diqeto tsa lona di ka nehelwa ho latela dikopo. Motho ya sa kgotsofallang diqeto tsa lekgotla a ka nna, ho latela molao, a ipeletsa kgahlano le diqeto ho lekgotla le phahameng.
Letona, kamora ho fumana lenane la batho ba kgethuweng ho tswa Khomisheneng ya ditshebeletso tsa molao (ho batho ba nang le mangolo a semolao) le Khomishene ya dipatlisiso tsa metsi (ho batho ba nang le mangolo a tsamaiso ya mohlodi wa metsi, enjeneri le makala a mang a amehang a bohlalifi), le kgetha maloko a pele a boto ka Motsheanong 2001. Maloko a lekgotla a sebetsa dilemo tse ka bang tharo, ka mora moo ba ka nna ba kgethwa hape.
Dikamano tsa makala a tsamaiso tse itshetlehileng hodima matla a molao di hlakisitswe ka hara molao.
Letona le fana ka matla makalang a tsamaiso, ho kenyeletswa le lefapha, ka ho fetisetsa (le, ntlheng tsa makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi) matla le tshebetso ho ona.
Letona le nale tsamaiso e feletseng hodima meralo le boleng ba tshebetso ya makala ana, ka ho sheba meralo ya kgwebo, maano a ditjhelete le diphihlello tse ikemisedisweng le raporoto ya selemo e isitsweng ho letona bakeng sa ho tjhaellwa monwana.
Letona le ka nna la sebedisa tsamaiso ya lona hodima makala a tsamaiso ka ho fana ka tsela ya tshebetso ho ona ditabeng tse ngata tse fapaneng tse amanang le boleng ba tshebetso tshebedisong ya matla le mosebetsi ya ona.
Ho feta mona, makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi a ka nna a, ha a fuwe matla a ho etsa jwalo, fetisa matla le mesebetsi dikomiting le mekgatlong ya basebedisi ba metsi.
Le ha ho le jwalo, dikamano tse tlohang hodima ho ya tlase tse hlalositsweng molaong ha di ya lekana ho etsa bonnete ba hore makala a tsamaiso a tla sebetsa ka katleho, hoba hona ho tla itshetleha haholo hodima hore makala ohle a tsamaiso a ahe dikamano tsa tshebetso tsa tshebedisano mmoho le tshehetsano.
Hona ho ama haholoholo makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, jwalo ka ntlha ya bohlokwa bakeng sa tsamaiso ya mohlodi wa metsi wa lebatowa, a tla lokela ke ho theha dikamano tse matla le ba nka karolo, bookamedi ba tsamaiso le tsamaiso tse ding tsa metsi le makala a ditshebeletso tsa metsi a kenyeleditseng mekgatlo ya basebedisi ba metsi jwalo ka ha e le bona basebedisi ba metsi fela, empa di na le maikarabelo ho mesebetsi ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi. Bookamedi ba botsamaisi bo o ho buuwang ka bona ke mafapha a mmuso wa selehae le diprovense a na le boikarabelo ho, hara tse ding, lefatshe le temo, tsamaiso ya tikoloho, kaho ya makala, bophelo bo botle, moralo wa diprovense le ntshetsopele ya leaho. Ho ntse ho le bohlokwa hore makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi a sebetsang karolelanong ya mabopo a dinoka boemong ba matjhaba ho theha dikamano tsa tshebetso, ho tloha lefapheng, ka diKhomishene tsa mabopo a dinoka.
Mebuso ya selehae ke, ho ya ka Molao wa Motheo, boemo ba mmuso bo fapaneng le a mang. Bo masepala ba nkwa jwalo ka batsamaise ba ditshebeletso tsa metsi, e leng ka ho otloloha ho tswa ho banehelane ba ditshebeletson, ba nang le boikarabelo ba ho fana ka ditshebeletso tsa metsi dibakeng tseo ba nang le matla ho tsona mme le bona e ntse e le basebedisi ba metsi. Tshebediso ena, ho kenyeleditswe tlhwekiso le ho lahlwa hwa metsi a silafetseng, qetellong e tla dumellwa le ho laolwa ke makala a ikemetseng. Dikamano pakeng tsa makala a ikemetseng le bookamedi ba lehae di tla netefatsa hore ho na le boemo bo phahameng ba kopano ya ditshebetso mahareng a tsamaiso ya mohlodi wa metsi le phano ya ditshebeletso tsa metsi.
Dikamano mahareng a makala a tsamaiso ya metsi le makala a tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi di hlalositswe ka botlalo kgaolong ya 5. Kenyeketso ya baemedi ba lehae le diprovense ho diboto tsa makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi e ikemiseditse ho hodisa dikamano tsena.
Letona le ka nna la se fetisetse matla ho i etsa molao; ii fana ka matla ntlong tsamaisong ya metsi ho amoha thepa; iii kgetha leloko la boto ya tsamaiso ya makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le; iv kgetha ya leloko la boto ya molao wa metsi sheba molao wa naha wa metsi wa 632.
Ho fetiseng matla le tshebetso, letona le ntse le na le boikarabelo ho ditlamorao tsa diketso tse ka tlasa matla a fetisitsweng. Ha matla le tshebetso a fetiseditswe ho makala a tsamaiso kapa motho ka mong, motho eo kappa lekala leo le tla nka boikarabelo ba ketso tsa lona.
Dibakeng tse ding tse tlase tsa lebowa-bophirima le borwa ho naha, moo meedi ya dibaka tsa metsi a ka hodima mobu di leng thata ho fihlellwa mme metsi a mobung moo e leng mohlodi o moholo wa metsi, meedi ya dibaka tse ding tsa tsamaiso ya metsi e itshetlehile hodima meedi ya majwe a nang le metsi, mohlala, majwe a nang le dikhemikale le metsi provenseng ya lebowa-bophirima.
Mosebetsi wa pele wa makala a ikemetseng (kgaolo ya 80 ya molao) ke: (a) ho batlisisa le ho eletsa batho ba nang le kgahleho tshireletsong, tshebedisong, ntshetsopeleng, tlhokomelong, tsamaisong le tsamaisong ya mohlodi wa metsi dibakeng tsa yona tsa tsamaiso ya metsi. (b) ho etsa maano a tsamaiso; (c) ho hokahanya tshebetso tse amanang tsa basebedisi ba metsi le makala a tsamaiso ya metsi dibakeng tsa yona ya tsamaiso ya metsi; (d) ho kgothaletsa kgokahanyo ya ho kenngwa tshebetsong tsa yona le ho kenngwa tshebetsong ha moralo ofe kapa ofe wa ntshetsopele o thehilweng ho latela molao wa ditshebeletso tsa metsi (Water Services Act) wa 1997; le (e) ho kgothaletsa ho kenya letsoho ha setjhaba tshireletsong, tshebedisong, ntshetsopeleng, paballong, tsamaisong le tsamaisong ya mehlodi ya metsi dibakeng tsa yona tsa tsamaiso ya metsi.
Diboto tsa nosetso bakeng sa mehlape tse tla fetolwa ho ba mekgatlo ya basebedisi ba metsi ke tsa boto tsa metsi tsa Kalahari bophirima, Karos-Geelkoppen le Kalahari botjhabela sheba molao wa metsi wa naha kgaolong ya 981.
Mafelong a Hlakubele 2004 diboto tse 51 tsa nosetso di fetoletswe ho ba mekgatlo ya basebedisi ba metsi, tse 237 tse setseng di lokelwa ke ho fetolwa. Boto e le nngwe e fedisitswe mme tse ding tse 8 di emetse ho fediswa.
Dikhomishene tsa mabopo a dinoka tsa mabopo a mang a mabedi a arolelanwang le matjhaba a thehwa ha nako e ntse e tsamaya (sheba karolo 8 ya kgaolo ena le kgaolo ya 5).
Ditaba tseo motho a ka etsang boipiletso ho boto ya molao wa metsi di hlalositswe karolong ya 148 ya molao, eo mmoho le lenane 5, di hlalosang metjha bakeng sa ho etsa boipiletso.
Ditshebeletso tsa metsi di bolela phumantsho ya metsi le tsamaiso ya dikgwerekgwere sheba molao wa ditshebeletso tsa metsi, karolo ya 1xix.
Ho fumaneha ha dintlha le lesedi le tshepahalang bakeng sa dintlha kaofela tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi ho bohlokwa haholo bakeng sa ho kenya ka katleho maano a molao wa naha wa metsi (the Act). Ha ho qeto e ka etswang ntlheng e feng kapa e feng ntle le hore e a tshepahala, e ikamahanya, mme ke lesedi le tsamaisang le dinako.
Dintlha tsa ho etswa ha qeto di tlamehile ho bontsha sebopeho sa mohlodi wa metsi, moo ho bontshwang ho amana ha bongata le boleng ba metsi a ka hodimo le a mobung. Mohlala ke diqeto tsa laesense ya tshebediso ya metsi tse sisintsweng tse hlokang dintlha le lesedi ka, hara tse ding sehlopha sa tsamaiso sa mohlodi le ditabatabelo tsa tsamaisanang le polokelo le boleng ba mohlodi; dipehelo tsa matjhaba tse tlamehang ho kgotsofatswa; bongata le boleng ba metsi a fumanehang; mekgwa le tsela tsa se molao tse dumeletsweng tsa ditshebediso ho tswa mohloding; bokgoni ba ho una ka ho laola ditlhoko; le bokgoni ba ho ka eketsa phepelo ka ho aha matamo. Haeba ho ka ba le dintlha tse sa fellang, qeto tse fihlelletsweng e tla be e se tse ka sehlohong.
Ho ka fihlella tlhoko ya lesedi le hokahantsweng, lefapha le ntse le lekola botjha, moo ho hlokahalang, dintlha tsohle tse fumanweng, ho hlopha ditekolo le dintlha bakeng sa ho etsa bonnete ba hore dintlha tsohle di fumanwe, di nepahetse le ho bolokwa, le hore hona le ho tshwana dintlheng tsa mesebetsi e fapaneng ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi. Hape mokgwa wa ho hlopholla le ho fana ka lesedi ka mekgwa e fapaneng bakeng sa ho ka fihlella ditlhokeho ho tla bolokwa le ho ntlafatswa.
Marangrang a naha a tla ralwa ka tsela eo makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi a tlang ho kgona ho nka boikarabelo ba ho tsamaisa lesedi le amanang le dibaka tsa bona tsa tsamaiso ya metsi le, moo ho hlokahalang, ho ba le phihlello ya masedi a dibaka tse mabapi. Marangrang a masedi a sebaka sa tsamaiso ya metsi e tla dula e le karolo ya marangrang a naha.
Marangrang a masedi a ditaba tsa tshebeletso tsa metsi, jwalo ka ka ha ho hlokeha ke molao wa ditshebeletso tsa metsi, o tla hokahangwa le marangrang a masedi a mehlodi ya metsi.
Molao o matlafatsa letona ho ka kopa motho e mong le e mong ho ka fana ka lesedi, ekaba ka nako e itseng kapa kgafetsa bakeng sa marangrang a tekolo le masedi a naha, ho tla tsitlallelwa tsamaiso le tshireletso ya mehlodi ya metsi. Pholisi e ka ngolwa ntlheng ena. Makala a tsamaiso ya metsi a lebeletswe ho phatlalatsa ntlha e nngwe le nngwe e teng ho marangrang a naha ho setjhaba, haholo ha e amana le koduwa e ka bang teng ho setjhaba se o, kapa boemo ba tshohanyetso.
Molao o hloka hore letona le thehe marangrang a naha a tekolo bakeng sa mehlodi ya metsi ho ka bokella dintlha tse hlokahalang, ho ka hlahlojwa?
Bongata, boleng le tshebediso ya mehlodi ya metsi.
Ho kgutlesetsa mehlodi ya metsi boemong ba yona.
Ho ikobela ditabatabelo tsa boleng ba metsi.
Ho ba maemong a matle ha tulo ya dimela le diphoofolo tse phelang metsing.
Le dintlha tse ka bang le molemo.
Lefapha le se le ntse le sebedisa marangrang a tekolo a bokellang masedi le ditaba. Empa marangrang a entswe ho ka sebetsa ka boikemelo ho a mang. Ho ka fihlella sebaka ho tla be ho sa lekana, mme ka baka leo ha ho lesedi le ka fumanwang dibakeng tse itseng. Hona le mathata a fumanwang ka boleng le ho nepahala ha dintlha. Ho phatlalatsa dintlha ha ho na ho ba le tshebetso ho ya kamoo ho lebeletsweng kateng. Tokelo ya ho ka fihlella dintlha tse bokeletsweng ke mekgatlo e meng, jwalo ka mafapha a mmuso, a poraefete le a selehae, diboto tsa metsi le basebedisi ba metsi, e fana ka mathata ka nako e itseng.
Lefapha le ntse le lokisa mathata a na ka ho kopanya marangrang a teng le a tlang a tekolo le mekgwa ya hlahlobo ho ka ba maemong a hodimo. Marangrang a tekolo a ka hlotjhwa ka dihlopha tse nyane, sehlopa ka nngwe se be le karolo tse tharo tsa tshebetso: ho fumana dintlha, ho di boloka le ho diphatlalatsa. Ho qolla ntlha bohlokwa, ho batla ditaba le ho di kenya dirapotong.
Ntlafatso ya tshebetso e lebeletsweng, ka ho arolelana ditsela tsa tshebetso tsa ho bokella ditaba le ho diboloka, ka ho ikamahanya le mekgwa le ditsela tsa tshebetso ho tjhorisa mekgwa ya phumano ya ditaba.
Karolo ya bohlokwa ya leano la tekolo le hlahlobo ke ho theha tshebedisano mmoho pakeng tsa mafapha le mekgatlo emeng e fanang ka tekolo tse amanang le metsi, dihlahlobo le marangrang a lesedi. Hona ho kentse mmuso wa naha, wa provense le wa lehae, makala a tsamaiso ya metsi le ditshebeletso tsa metsi, ba tshebeletso tsa boemo ba bolepi ba Afrika Borwa, mekgatlo ya poraefete le basebedisi ba metsi, moo sepheo eleng ho etsa bonnete ba hore ho kenngwa tshebetsong mekgwa le tsela tsa tsamaiso bakeng sa ho tsamaisa ditekolo tsa mehlodi ya metsi.
Ntlha tse feletseng ka mekgwa e teng ya ditekolo le maano a ho ntlafatsa bakeng sa ho ka fihlela ditlhoko tsa molao di fumanwa ka tlase.
Mokgwa o o phallo ya noka e lekanngwang ka ona.
Sebaka se le seng kapa tse ngata tsa tekolo ya moralo.
Dimitara tse lekolang phallo dibakeng tsa polokelo.
Seteishene sa boemo ba lehodimo, moo pula le moyafalo di lekolwang teng.
Lesedi le bokelletsweng dibakeng tsa tekolo ya naha di hlahlojwa le ho hlaloswa bakeng sa ho fumana mekgwa ya thuto ya dikarolo tsa metsi dibakeng tsena, le ho fumana lesedi bakeng sa batsamaisi ba mehlodi ya metsi le basebedisi ba metsi.
Sebaka se teng ha jwale ho dibaka tsa tekolo hona le seteishene se le seng dikwereng tse 1 500 tsa dikilomitara hona ho nkwa dibaka tsena di sa fella bakeng sa naha, ho ya ka maemo a matjhaba, di na le palo e tlase ya metsi a fumanehang mme di se di atametse ho a sebedisa kaofela. Ho ya ka maemo a tshebetso e maemong a hodimo a hlaloswang ho mokgatlo wa bolepi wa lefatshe wa tsela tsa tshebetso tsa karolo tsa metsi, le ho ela hloko mekgwa le ditlhokeho tsa sebaka ka seng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi, boemo ba seteishene bo tlamehile ho, ka ho lekanya hore ho tla dula ho sebediswa marangrang a tekolo le mahlale a tswelopele a ha jwale, eketswa ka seteishene ka seng bakeng sa dikwere tse 1000 tsa dikilomitara. Ho ka fihlella palo ena, ho tlamehile ho ahwa diteishene tse 500 ka hodimo dilemong tse 20 ho ya tse 25 tse tlang. Palo ya diteishene tsa bolepi e hloka hore e eketswe ho tloha ho 275 ho ya ho 350, ha eba ho hlokeha ho feta mona e bang ba ditshebeletso tsa bolepi ba Afrika Borwa ba ka theola marangrang a bona?
Ho nale dibaka tse 625 tse sebetsang tsa tekolo, phallo dipolokelong, dikema tsa diphitisetsano le dikema tse kgolo tsa nosetso. Tebello ya ditlhokeho tsa tshebetso nakong e tlang dibakeng tsa tsamaiso ya metsi, ho kenyeleditswe le bohlokwa ba ho ka aha diteishene tse ding bakeng sa ho ka lekola ho ikobela ditlhoko tsa polokeho, di bontsha hore palo ya dibaka tse sebetsang e hloka ho eketswa ho tloha ho 1500 ho ya ho 2000.
Marangrang a tekolo a dula a lekolwa bakeng sa ho etsa bonnete ba hore ho fihlellwa dibaka tse ngata, bakeng sa ditlhoko tse teng le tse tlang. Ho atoloswa ha marangrang a tekolo ke projeke ya nako e telele e ka nnang ya nka dilemo tse 20 ho ya ho tse 25 ho ka fihlellwa. Ka baka la ditjeho tse hodimo tsa katoloso (sheba karolo ya 9 ya kgaolo ena) le ditlhokeho tse dulang di le teng tshebetsong, tekolo-botjha ya marangrang a mahlale a tswelopele e tla etswa sebakeng sena ho tlisa ditjeho fatshe.
Tekolo ya palo tse fapaneng tsa boleng ba metsi.
Tekolo ya ho ba teng ha dikhemikale: Marangrang a naha a tekolo ya boleng ba dikhemikale metsing a na le dibaka tsa tekolo tse ka bang 850 dinokeng le dipolokeng. Ho lekola ho etswa ke dikantoro tsa mabatowa tsa lefapha, le ke diboto tsa metsi le mekgahlo ya poraefete. Bongata ba marangrang bo nkwa bo lekane.
Tekolo ya dikokwanahloko: Marangrang a naha a tekolo ya dikokwanahloko a teng dibakeng tse 8 tsa tsamaiso ya metsi.
Tekolo ya eutrophication (lenane la dimela tse bolayang diphoofolo ka ho di tima moya): Lenane la naha la tekolo ya eutrophication le kentse dipatlisiso tsa kokwanahloko tse fumanehang tikolohong, mme tekolo ena e fumaneha dipolokelomg tse 50?
Tekolo ya maphelo a diphoofolo le dimela sebakeng se itseng (biological): Lenane la naha la bophelo ba dinoka, le lekolang dibontshi tsa Biology, le sebetsa dibakeng tse itseng ho tse 19 tsa tsaimaiso ya metsi ka kopanelo le lefapha la tsa tikoloho le bohahlaudi le Khomishene ya dipatlisiso tsa metsi. Lenane lena le hlahisa diraporoto tsa boemo ba dinoka?
Tekolo ya tjhefo: Lenane la tekilo ya tjhefo ke hona le ntseng le ralwa le ho thehwa.
Tekolo ya tjhehollo ya dielemente tsa dikhemikale: Lenane lena le ntse le hlahlojwa dibakeng tse tharo moo ho nang le merafo.
Tekolo ya molomo wa noka: tekolo ya lenane lena e ntse e lohothwa.
Sebopeho le tsamaiso ya manane se tla lekolwa botjha jwale ka karolo ya ho kenngwa tshebetsong ha ditekolo kaofela, hlahlobo le marangrang a masedi. Karolwana tse itseng di tla ba ka sehlohong, mme tshehetso ya tsona le katoloso ya tsona e tla ba ho ya ka phumaneho ya mehlodi.
Metsi a mobung a nkwa e le metsi a poraefete ho ya ka molao wa metsi wa 1956, ka hoo boemo ba ona ha bo aka ba lekolwa kapa ho hlahlojwa ho tshwana le metsi a ka hodimo ho mobu. Leha ho le jwalo metsi a mobung a na le bokgoni ba ho ka kenya letsoho haholo ho fihlelleng ditlhoko tsa metsi dibakeng tsa mahae, haholo bakeng sa phepelo ya ka tlung. Marangrang a tekolo a teng a hlokwa ho ka atoloswa, dipatlisiso di entswe bakeng sa ho ntlafatsa kutlwisiso ya bongata le boleng ba metsi a fumanehang, ha e ba bokgoni bona bo ka tshehetswa, le tshebediso ya metsi a mobung a kopantsweng le tshebediso ya metsi a ka hodimo ho mobu.
Boemo ba metsi a mobung le boleng ba metsi bo dula bo hatiswa ho ya ka ntlha tse 150, mme ho kgefutswe kamora dintlha tse ding le tse ding tse 1000. Ho tswela pele ho lekola ka palo ya dintlha tse 460 ho a batlahala hore marangrang a sebetse hantle.
Tekolo ya naha ke lefapha dibakeng tse sa fihlellwang ho fana ka motheo wa tsebo ya boemo le boleng ba palo ya metsi. Ho trhehwa ha karolo ena ya marangrang ho beilwe ka sehlohong mme katoloso ya ona e lebeletswe ho qetelwa ka selemo sa 2006.
Tekolo ya phuduho ya metsi ke ba tsamaiso e ikemetseng ya dibaka tsa metsi ho ka lekanya motsamao ya boemo ba palo ya metsi le boleng ba metsi ka baka la diketso tsa motho. Hona ho tla sebetsana fela le tekolo ya ho ba teng ha dikhemikale, le ha hona ho tla hloka hore ho ke nngwe le tekolo tsa dikokwanahloko, tjhefo le tsa tjhehollo ya dielemente tsa dikhemikale. Lefapha le tla tswelapele ka ditekolo tsena ho fihlela ba ikemetseng tsamaisong ya dibaka tsa metsi ba nka maikarabelo. Marangrang a diteko a se a thehilwe dibakeng tsa tsamaiso ya metsi tse hlwauweng bakeng sa dilaesense tsa bakeng sa mang le mang ka tlasa lenane la molao (sheba karolo ya 8 ya kgaolo ena). Hona ho tla bea ka sehlohong katoloso ya marangrang.
Tshwaetso ya tekolo mahaeng. Dintlha tseo basebedisi ba fanneng ka tsona ho ya ka mabaka a teng ho ditumello kakaretso le ho dilaesense, e tla ba sesosa sa bohlokwa ho tshebediso metsi a mobung. Dintlha tse ding di tholwa diraporotong tsa maemo a fumanweng nakong eo ho epuwang metsi.
Disebediswa tse fumanehang bakeng sa ho lekola- basebetsi, tshehetso ya ditjhelete, meaho, ntho tse sebediswang bakeng sa ho phetha mosebetsi le disebediswa tsa mahlale a tswelopele-di dula di sa fumanehe kaofela. Tshisinyo ya dikatoloso ya ditekolo e hloka disebediswa, mme lefapha le ntse le hlahloba palo ya tlhokeho ya disebediswa jwalo ka karolo ya moralo. Ho kwetliswa ha batsamaisi ba mehlodi ya metsi ho tla hloka ditjhelete.
Dintlha ka botlalo tsa marangrang a masedi a teng le a matjha a fumanehabg.
Moralo o teng wa lefapa wa marangrang a tsebo ya dikarolo tsa metsi (Hydrology) o ile wa nkelwa sebaka ke marangrang a matjha ka lemo sa 2002. Marangrang ana a matjha a itshetlehile ho basebedisi ka kgwebo e seng e sebediswa dinaheng tse itseng. O bonolo, o nale ditshupetso, o nale mehlala, o sebedisa dimmapa ho bontsha marangrang. O ka sebediswa jwalo ka mokgwa o ikemetseng, mohlala ke ho batho ba sebetsanang le dikarolo tsa metsi ho fana ka ditshebeletso ho makala a tsamaiso ya metsi. O sebediswa jwalo ka mokgwa o hokahantsweng, ebile o na le kopano pakeng tsa lefapha le makala a tsamaiso ya metsi ya makala a ikemetseng. Ka mora ho kenngwa kantorong ya naha ya lefapha ka lemo sa 2002 le ho latelwa ha ho fetiswa ha lesedi ho tswa ho mokgwa o teng le basebetsi ba kwetlisitsweng. Marangrang ana a matjha a lebeletswe ho sebetsa kantorong tsa mabatowa ka selemo sa 2004.
Lefapha le ntse la rala mokgwa wa lona wa tsamaiso ya metsi bakeng sa ho ka sebetsana le tsela tsa botsamaisi bakeng sa marangrang a tekolo ya boleng ba metsi, esita le ho a boloka, ho a kenya motjheng le ho phatlalatsa sepheto. Mokgwa ona o kgothaletsa ho kopanngwa ha mefuta ya ditekolo bakeng sa ho ka theola kapa ho tlosa ka hohlehohle ho hatiswa kgafetsa ha ho hlahlojwa ha ditekolo le boleng.
Marangrang a tsamaiso ya metsi a se a ntse a sebetsa kantorong ya naha ya lefapha le kantorong e le nngwe ya lebatowa. Mme ho lebelletswe hore a tla sebetsa ka botlalo ho ya selemong sa 2007.
Moralo wa lenane la lesedi la metsi a mobung o se nketswe sebaka ke mokgwa o radilweng ho ya ka ditlhoko tsa basebedisi jwalo ka tharollo e kopanyang, ho fihlela mokgwa wa National ground water archieve(sebaka se ho bolokwang dintlha kappa masedi ka ha metsi) o kena tshebetsong. Tlhabolo ya marangrang a na le phitiso ya lesedi di lebeletswe ho phethelwa selemong sa 2004?
Polokelo ya masedi e tla hokahanngwa le marangrang a masedi a ka fanang ka lesedi la tsamaiso dintlheng tsa bongata le boleng ba metsi a ka hodimo le a mobung, le ho potlakisa masedi ana. Marangrang ana a tla ntjhafatsa metsi a mobung le tshwaetso tsa kgulo ya metsi.
Marangrang ana a se a kentswe kantorong ya naha ya lefapha le kantorong tse tharo tsa mabatowa. Ho lebelletswe hore a tla sebetsa ka botlalo mabatoweng kaofela selemong sa 2004.
Ho tsamaisa tumello tsa tshebediso ya metsi ka ho kenyeletsa phallo ya dikopo tsa laesense, ho di hlahloba, ho ntsha kapa ho hanela le ho e lekodisisa botjha hape. Thlatlobo ya kopo, boipiletso kgahlanong le kopo, mabaka a leasense le ho fetolwa ha tefo tsa metsi.
Ho kenngwa ha mangolo a batlang tefo ho basebedisi ba metsi ho thehilwe ho ya ka sebopeho sa ditheko, ho ntshwa ha ditlankana le dipamphitshana tse bontshang ditjhelete, akhaonto ya lekgetho le fumanweng le tefo tse saletseng tsa tshebediso ya metsi. Karolo ya ditjhelete ya marangrang a tumello ya tshebediso ya metsi le tsamaiso ya boingodiso ke mokgwa o tsitsitseng, o itshitlehile ho mokgwa e amohelehang ya ditshebediso tsa ditjhelete. O kentse hlahlobo ya lesedi le leng le le leng. Ho sireletswa ha lesedi le botsitso, ho tla netefatswa ka ho dula ho kopiswa le ntjhafatswa ha lesedi kantorong tse lefapha le tsa mabatowa. Ho theha kgokahanyo tsa masedi. Ho theha maqhama le makala a mang a pokello ya masedi bakeng sa ho netefatsa lesedi le teng.
Karolo ya ngodiso ya marangrang ana, ha e sale e sebetsa ho tloha ka selemo sa 2000. Tsela tsa ho lefisa ditjeho di bile teng ditekong tsa 2002, ka mora ho hlabolwa di tla kena tshebetsong ho tloha selemong sa 2003. Bokgoni ba ho ka fana bo tla latela ka selemo sa 2004. Ho thehwa ha maqhama le makala a mang a pokello ya masedi ke mafapha ho tla qalwa ka 2004.
Karolo ya 67 ya molao wa ditshebeletso tsa naha tsa metsi o hlalosa hore, marangrang a lesedi a naha bakeng sa ditshebeletso tsa metsi a ka theha karolo e kgolo e amanang le metsi ka kakaratso.
Karolo ya 3 ya kgaolo ya 14 e hloka batho ba ikarabellang ho moralo ya kaho ya metse ditoropong ho ka bontsha mela ya merwallo bakeng sa lemo tse 100 meralong, e hloka makala a tsamaiso ya metsi ho fana ka lesedi le amanang le merwallo, komello le bokgoni ba ho ka ba teng ha dikotsi setjhabeng hape e hloka letona ho theha mekgwa ya ho bontsha tlhokomediso ya dikotsi.
Ntlha ya 5 ya lenane la 3 le dumella makala ikemetseng a tsamaiso ya sebaka tsa metsi ho ka fana ka tataiso mabapi le tshebetso tsa metsi bakeng sa ho sireletsa setjhaba kapa diphahlo.
Kgaolo ya 12 e buwa ka dipehelo tse amanang le tshireletso ya matamo.
E nngwe ya ditabatabelo tsa molao wa metsi wa naha ke ho kenya letsoho polokehong ya setjhaba le tshireletso ntlheng tsa metsi. Karolo ena e hlalosa ka botlalo ketso tse ding tsa tsamaiso ya mehlodi ya metsi tse kenyang letsoho ho thibeleng ha ho hlahella ha dikoduwa tse amanang le metsi, le ho theola ditlamorao tsa teng ha di etsahala. Koduwa tse amanang le metsi di tlamehile ho tsamaiswa ho ya ka moralo wa Pholisi ya tsamaiso ya koduwa tsa naha le molao. Mabaka ana a se a hlalositswe.
Dikoduwa tse amanang le metsi di nka dibopeho le mekgwa e fapaneng mme di na le tshusumetso tse fapaneng naheng le mahaeng. Di beha kotsing bophelo, bophelo botle le maiphediso haholo ho batho ba futsanehileng, mme di senya diphahlo tsa bohlokwa. Merwallo e itlhahela fela Afrika Borwa ka baka la ho feto-fetoha ha maemo a lehodimo, empa e bakwa le ke ho hloleha ha matamo. E baka tahlehelo tsa maphelo le tshenyo ya bodulo metseng e mabopong a dinoka, le ho emisa phepelo ya metsi ka ho senya matamo, le moo metsi a hlwekiswang teng le mekgwa ya ho fana ka metsi. Merwallo e senya ditsela, tsela tsa diterene, marokgo, meaho ya motlakase le dikgokahanyo le ho hohola mobu wa bohlokwa. Pula tse matla tse tsamayang le meya e matla ha di bake merwallo fela empa di senya le meaho, haholo meahong ya bodulo ya metse e futsanehileng.
Komello di ka hlaha nako e nngwe le ngwe hohle naheng. Di ka ba teng baka sa lemo tse itseng. Di theola phumaneho ya metsi dikarolong kaofela tsa naha, empa ditlamorao tsa teng di ba kgolo ho batho ba sa tholeng metsi ka dipeipi, ba itshetlehileng ho didiba tsa phallo ya dinoka bakeng sa metsi. Komello di ka beha polokeho ya dijo ka mosing ka ho sitisa tlhahiso nosetsong le temong eo pula di nang teng, le ho sitisa ho fehlwa ha motlakase ho ka bang le ditlamorao tse mpe moruong.
Kotsi e nngwe ke ya tshilafalo ya mehlodi ya metsi ho tswa ho qhalaneng ha dintho tse nang le tjhefo. Hona ho ka etsa hore metsi a be boemong bo sa lokang bakeng sa ho ka sebediswa mme a ka senya tshebetso ya tikoloho mehloding ya metsi. Tshilafalo ya dikokwanahloko e etsa hore ho be teng mahloko a kang kholera. Metse e sa fumaneng ditshebeletso tsa dikema tsa phepelo ya metsi, di fumana metsi ka kotloloho ho tswa melapong le dinokeng, ke tsona tse kotsing ya ho angwa ke mofuta ona wa tshilafalo.
Nakong e fetileng tsamaiso ya dikoduwa Afrika Borwa e ne e sebetsa ha dikoduwa di e ba teng kapa ha di se fitile. Dikoduwa di emisa tsela ya hlabollo ya setjhaba le moruo. Hona le tsela tse ka sebediswang ho thibela dikoduwa kapa ho theola ditlamorao tsa dikodowa.
Mmuso selemong sa 1994 o qadile motjha wa ho theha mokgwa o akaretsang mang le mang. Pherekgong ya 1999 lefapha la taba tsa diprovense le taba tsa Molao wa Motheo (le seng le bitswa mebuso ya diprovense le mahae) le ile la hlatisa tokomane ya ditshisinyo ka tsamaiso ya dikoduwa.
Ho phahamisa boitokisetso bakeng sa dikoduwa le ho matlafatsa bokgoni ba ho sebetsana le dikoduwa setjhabeng ka ho phatlalatsa masedi le ho theha manane a tlhokomediso, a thuto le a kwetliso.
Ho ka fihlella ditabatabelo tsena polisi e sisinya hore maano a ho ka theola ho ka ba teng ha dikotsi a kenyeletswe meralong kaofela ya thlabollo le mesebetsing ya mekgatlo ya setjhaba le ya poraefete. Maano a tlhabollo a tla ralwa ho ya ka meralo ya tsamaiso ya dikoduwa boemong ba naha, provense le ditereke tsa bomasepala. Maikarabelo a ho hlabolla meralo e tla ba boikarabelo ba dibaka tsa tsamaiso ya dikoduwa tse theilweng bakeng sa ho tsamaisa ditshebeletso tsohle tsa tsamaiso ya dikoduwa.
Polisi ena e amohela maikarabelo a tsamaiso ya dikoduwa a laolwang ke mmuso, mme katleho ya ditshisinyo tsa yona e tla itshetleha ka tshebedisano mmoho pakeng tsa dikarolo tsa mmuso le dikamano le mekgatlo ya baahi le ya mekgatlo ya diporaefete.
Ditshisinyo tsa Pholisi ya tsamaiso ya dikoduwa di ile tsa kena molaong nakong eo ho neng ho phatlalatswa molao wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa ka Pherekgong 2003 (nomoro ya 57 ya 2002).
Molao ona o thehile sebaka sa tsamaiso ya naha sa dikoduwa, se tlang ho laola tsamaiso tsohle tsa dikoduwa. Sebaka sena se lebeletswe ho theha moralo wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa le ho theha maqhama a dipuisano, le ho etsa ditlhopiso tsa phapanyetsano ya masedi le ba nkang karolo tsamaisong ya dikoduwa. Molao wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa o neha sebaka sena matla a ho ka kopa mokgatlo kapa motho ho fana ka lesedi. Lefapha le ne le ntse le sebetsa mmoho le baka sa nakwana sa tsamaiso ya dikoduwa bakeng sa nako e itseng, ka ho fana ka tshehetso bakeng sa marangrang a masedi le tswelopele dikamanong. Maikarabelo a lefapha ho ya ka molao o motjha o hlaloswa ka tlase ho karolo ya 5.
Maikarabelo a lefapha bakeng sa dikoduwa, jwalo ka ho kgutsufatso e ho karolo ya bobedi, e amana le tsamaiso ya merwallo le komello, ho theolwa le thibelo ya tshilafatso le howa ha boleng ba mehlodi ya metsi, le ho bapatsa polokeho ya matamo.
Lefapha, jwalo ka dikarolo tse ding tsa mmuso tse nang le maikarabelo a ho tsamaisa dikoduwa, le tla hloka ho rala leano la tsamaiso ya dikoduwa ho ya ka moralo wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa. Lefapha le tla lokela ho etsa bonnete ba hore moralo wa tsamaiso ya dikoduwa o kenyeletswa maanong a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le ho moralo wa kgwebo wa mekgatlo ya basebedisi ba metsi. Le tla tlameha ho etsa bonnete ba hore dipehelo tsa dikoduwa tse amanang le metsi di a kenyeletswa ho maano a tlhabollo a ditshebeletso tsa metsi le ho ba tsamaiso ho ditshebeletso tsa metsi le moralo wa kgwebo wa diboto tsa metsi.
Boemo ba lehodimo ba Afrika Borwa bo fapane, mme ha bo a tsitsa. Morero wa matamo a mangata ke ho boloka metsi ka nako tsa ho na ha dipula le ho fana ka metsi ka nako tsa komello. Matamo a ka bapala karolo ya bohlokwa tsamaisong ya merwallo ka ha a theola lebelo la metsi a kenang letamong ho ya ho lebelo le tlase le ka letamong ho theoheleng nokeng. Hona ho tsejwa e le phokotso ya lebelo, mme ho etsahala matamong kaofela le ha polokelo e tletse, metsi a morwallo a ka kena. Phokotso ya lebelo e ka eketswa ka ho lokollwa ha metsi pele metsi a morwallo a kena sebakeng seo, ho etsa hore ho be le sebaka se teng sa metsi a morwallo pele letamo le qhaleha. Ke matamo a palo e tlase a nang le diheke bakeng sa ho ka fana ka sebaka bakeng sa merwallo ha phepelo e tletse. Matamo a mang a na le bokgoni ba ho lokolla metsi pele morwallo o fihla.
Ka kakaretso matamo a mangata ha a na bokgoni ba ho lokolla metsi ka tshwanelo bakeng sa ho eketsa phokotso ya lebelo la metsi. Ka ha sepheo sa matamo e le ho boloka metsi a mangata kamoo a kgonang ka teng le nako e telele, ho lokollwa ha metsi ho tla etswa moo ho nahanwang hore letamo le tla tlala ha morwallo o fetile. Ho na ho batla tsebo e hlwahlwa le bokgoni ba ho lepa boholo ba morwallo o tlang, hona ho fumaneha dibakeng tsa ngata tsa metsi (tlhokeho ya lesedi bakeng sa tsamaiso ya dikoduwa e hlaloswa ka tlase).
Matamo a palo e tlase a ahilwe bakeng sa phokotso ya lebello letamong la Qeduzi nokeng ya Klip e Ladysmith Kwazulu Natal. Matamo ana a dula a sena metsi boholo ba nako, a ba le metsi ka nako tsa merwallo. Le ha matamo ana a sebetsa ho tsamaiseng morwallo, a tjeho tse hodimo, mme ha a sebetse ho ya ka tshwanelo ya tsamaiso ya mohlodi wa metsi?
Sebaka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa se thehile dihlopha tsa tshebetso, se seng le seng se tla rala karolo ya moralo wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa. Lefapaha le etelletse dihlopha tsena tsa tshebetso bakeng sa ho rala Pholisi ya tsamaiso ya dikoduwo. Ho lebelletswe hore dihlopha tsena di tla sebetsa mmoho le baemedi ba makala a ditoropo, dipalangwa, temo, le ditshebeletso (dikgokahanyo le phepelo ya motlakase).
Tshebetso ya matamo a maholo ka tsela e bebofatsang ditlhokeho tse sa tsamaisaneng tsa polokeho ya phepelo ya metsi le tshireletso ya dibaka tse motheong.
Tshebediso e bolokehileng ya botjhitja ba noka bakeng sa nako ya morwallo. Lebaka le behang maphelo a batho tsietsing le meaho ke ho dula ho seng molaong pela melomo ya dinoka kapa dibakeng tse ratwang ke merwallo. Hona ho fumaneha metseng ya ditoropo moo ho aha pela dinoka e leng lona lefatshe le fumanehang bakeng sa batho- haholo bakeng sa batho ba futsanehileng moo sebaka sena se leng haufi le baka sa mosebetsi.
Ho rala mabaka a ditshebeletso jwalo ka ditsela, marokgo le tshebetso tsa metsi tse pela dinoka bakeng sa ho ka fihlela tekano pakeng tsa kgonahalo le tlhokeho ya meaho e matla ho ka hlola merwallo.
Marangrang a tlhokomediso ya merwallo dibakeng tse ratwang ke merwallo, a hokahantsweng le manane a setjhaba a thuto, a kwetliso le tlhokomediso.
Ho hloleha ha matamo le ho bulwa ha diheke tsa matamo ho seng molaong ho ka baka merwallo e tshosang.
Kantoro ya polokeho ya matamo; e kantorong ya lefapha la naha Pretoria, e laola dipehelo tsa molao tse amanang le polokeho ya matamo a matjha le a kgale. Dipehelo tsena di ikemiseditse ho etsa bonnete ba hore matamo ana a ralwa, a ahwa, a tsamaiswa le ho hlokomelwa bakeng sa ho theola ho ba kotsing ha tahlehelo ya maphelo kapa tshenyo meahong le boleng ba mehlodi ya metsi ka baka la ho hloleha ha matamo. Matamo ohle a behang polokeho kotsing a tlameha ho ingodisa le lefapha.
Moralo, kaho le ho tlohellwa ha matamo, a mokgahlelong wa bobedi le wa boraro o behang polokeho kotsing, o tlamehile ho etswa ke batho ba nang le mangolo ao, ba hlaloswang ke molao e le batho ba maemo a hodimo ka mosebetsi. Banga ba matamo ana, ho kenyekeditswe le lefapha, ba tlamehile hore matamo a bona hlahlojwe kgafetsa ke sehlopha sa batho ba maemo a hodimo, le ho etsa ditokiso bakeng sa ho etsa bonnete ba polokeho ya matamo a o. Ditokiso le tlhokomelo ya matamo ana di tlamehile ho etellwa pele ke motho wa maemo a hodimo ka mosebetsi.
Beng ba matamo a mekgahlelong ya bobedi le ya boraro a nang le kotsi polokehong ba tlamehile ho rala le ho nehelana ka leano la tshebetso le tlhokomelo, le leano la moralo la maemo a tshohanyetso ho kantoro ya polokeho ya matamo. Leano la moralo wa maemo a tshohanyetso le tlamehile ho bontsha dikgato tse ka nkwang ka nako tsa ho hloleha ha matamo kapa maemo a tshohanyetso. Leano lena le tlamehile ho bontsha ka botlalo dibaka tse motheong tse ka angwang ke ho hloleha ha letamo le ho ka fana ka ditlhokomediso bakeng sa batho ba kotsing.
Lefapha le ntse le rala Pholisi e ntjha e amanang le polokeho ya matamo ho ya ka karolo ya 122 ya molao (Act). Hona ho tla kena sebakeng sa Pholisi e tlasa molao wa metsi wa selemo sa 1956. Ho ralwa ha molao ona ho tla phetelwa kamora ho kopana le setjhaba le ho tjhaelwa monwana ke mmuso. Pholisi ena e tla ba teng ka selemo sa 2004.
Ha Pholisi ena e se e kene tshebetsong, Pholisi e teng e laolang ditshebetso ya boeletsi ya polokeho ya matamo e tla lekolwa botjha le ho lokiswa hape moo ho hlokahalang teng ho ka tsamaisana le dipehelo tsa molao. Pholisi e ka nna ya ralwa bakeng sa tshehetso ya ditjhelete mabapi le dintlha tsa polokeho tsa matamo.
Boikarabelo ba lefapha bakeng sa boikobelo ba molao wa polokeho wa matamo a ka tlasa tsamaiso, tsamaiso le tlhokomelo ya lefapha, hona ho fapane le boikarabelo bo ka tlasa Pholisi ya polokeho ya matamo.
Tsamaiso ya dikomello ho tswa lehlakoreng la mehlodi ya mets, i le sebetsana fela le ho bebofatsa ditlamorao tsa nako e telele ho didiba tse tlase ho ya ho tse maemong a lekaneng melapong le dinokeng, ka ho fana ka metsi ho tswa matamong a dipolokelo. Ka baka la hobane nako ya komello e sa kgone ho lepuwa ka botlalo ha jwale, metsi a matamong a polokelo a tlamehile ho sebediswa ka hloko mme ho ka hlokahala ho theola tshebediso ya metsi ha ho bonahala hore nako tsa komello di atametse kapa ka nako eo komello ebang teng ho feta nako e lebelletsweng. Moo dipehelo tsa tshebediso di hlokahalang, metsi ho fihlella ditabatabelo tsa ditlhoko tsa bohlokwa tsa batho di tla ba ka sehlohong ha ho ajwa metsi. Di latelwe ke tshebediso tsa bohlokwa tse kang ho fehlwa ha motlakase le diindasteri. Ka kakaretso metsi bakeng sa nosetso ke ona a pele a behelwang dipehelo. Ka baka la tshwaetso tse mpe tsa pehelo tsena, lefapha le tla ntsha tsebiso ho ba temo ka taba ena. Boholo ba mobu wa temo Afrika Borwa bo sebedisa pula bakeng sa ho lema, hona ho itshetlehile ka boemo ba dipula mobung ba keng sa kgolo ya dijalo. Metsi a bolokwang matamong ha a fane ka tshireletso kgahlanong le ho ba tlase ha mongobo wa mobu ka baka la komello e bakwang ke maemo a tlase a dipula. Leha ho le jwalo, hona ho tlamehile ho elwa hloko ke batsamaisi ba mohlodi ya metsi hore ho se be teng ha dimela ho ka baka kgoholeho ya mobu, ho ka etsang hore ho be le matlakala a yang dinokeng le matamong le ho fokotsa sebaka se polokelong. Lefapha le tla sebetsa ha mmoho le lefapha la temo, le eteletsweng pele ke sehlopha sa tshebetso sa komello se theilweng ke sebaka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa, ka ho rala mekgwa e lebisitsweng ho ka theoleng ditlamorao tsa komello.
Tshilafalo ya mehlodi ya metsi.
Mokgwa wa lefapha wa tsamaiso ya boleng ba metsi (sheba karolo ya 2 ya kgaolo ena) ke ho kgothaletsa phokotso ya metsi a silafetseng a yang ho mohlodi wa metsi. Moo ho tshollwa ha metsi a silafetseng ho se nang ho qojwa, tshwaetso ho basebedisi ba metsi, ho mehlodi ya metsi, le ho setjhaba ka kakaretso, di tla laolwa ke boemo le tsitlallelo tsa batho ba dulang sebakeng seo.
Ka nako tsa tshohanyetso, moo nthwana tse kotsi di lahlelwang metsing, molao o beha maikarabelo a ho hlwekisa ho batho ba bakileng tshilafatso e o. Le ha ho le jwalo, makala a ikemetseng a baka tsa metsi a ka potlakisa mosebetsi ka ho etsa hore mosebetsi o etswe ke batho ba bang mme ditjeho di fumanwe ho tswa ho baikarabelang, ba entseng tshilafatso ena. Ketso tsohle tsa tshilafatso di tlamehile ho tsebiswa lefapha, bakeng sa ho nka kgato tse lokelang tshebedisanong mmoho le baka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa le baka tsa tshebeletso tsa tsamaiso ya dikoduwa. Maikarabelo ana a tla fetisetswa ho makala a ikemetseng a tsamaiso ya metsi.
Tshilafatso ka nthwana tse kenellang mobung, mohlala ke baka tsa baipehi tseo ho leng boima ho laola sesosa. Ho se be teng ha tsamaiso ya dikgwerekgwere dibakeng tsena ho baka tshilafalo ya dikokwanahloko ho mohlodi ya metsi. Hona ho lebisa mahlokong a kholera ho batho ba sebedisang metsi ana ka kotloloho ho tswa dinokeng. Ho fihlela phepelo ya metsi le dikgwerekgere di ntlafatswa naheng kaofela, maemo a tshwanang le ana a tla lebisa ho qhomeng ha mahloko a o tsamaiso ya ona e tla batlang tshebedisano mmoho e tiileng ho tswa lefapheng, ho ba tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi, ditshebeletso tsa bophelo le tsa tshohanyetso. Sebaka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwo se se hokahantse moralo wa leano la tshebedisano mmoho pakeng tsa mafapha bakeng sa ho sebetsana le kholera, kapa ho fana ka moralo wa ho sebetsana le ho qhoma ha mahloko.
Ho fumaneha ka nako ha lesedi le bontshang ho ka ba teng kapa ho ba teng ha koduwa, ho bohlokwa haholo ho ka etsa hore setjhaba le makala a itokisetse maemo ana. Lesedi lena le a hlokahala ho kgontsha batsamaisi ho nka qeto tse ka sebetsang, ho kentse ditlhokomediso ho setjhaba ka ho ka ba teng ha koduwa.
Karolo ya 144 e hloka batho ba ralang maano a bodulo metseng ya ditoropo ho bontsha tsela tsa ho sebetsana le morwallo bakeng sa lemo tse 100 moralong wa bona.
Karolo ya 145 e hloka makala a tsamaiso ya metsi, e kenyeleditse le lefapha, ho ka nehelena ka lesedi le matsohong a bona ho e mong le e mong ya ka angwang ke ketso tsena tsa metsi.
Mabaka a karolo ya 145 le a matjha a molao wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa, a tsitlallela bohlokwa ba ho ntlafatsa le ho atolosa marangrang a ditekolo le tlhabollo ya masedi (sheba karolo ya 6 ya kgaolo ena).
Ka baka la potlako ya ho etsahala ha maemo ana jwalo ka morwallo, ho thubeha ha matamo, ho tlamehile ho tsepamiswa maikutlo ntlafatsong ya meaho dibakeng tse bohlokwa haholo tsa ditekolo hore masedi a fetiswe kgafetsa ha bonolo ho ya ho lefapha le bakeng tse ikemetseng.
Noka tsa Vaal le Orange di nale bokgoni bo feletseng ba ho ka lekola dipula le phallo tsa noka tse etsang hore ho be bonolo ho ka fana ka ditlhokomediso tsa merwallo. Kantoro ya merwallo ya lefapha la naha e tla bitsetswa ho ka sebetsa e bang bokgoni ba merwallo bo phahama ho marangrang a dinoka tsena. Ho lohothuwe ho ka atolosa bokgoni ba kantoro ena ka ho hlahisa tshebediso ya ho lekanya mokgwa wa phallo ya noka o kenyeletsang lesedi la ho na ha dipula le ho ahwa ha disebediswa tsa marangrang a tshebeletso tsa bolepi tsa Afrka borwa.
Nqeng tse ding tsa naha ho lekanya phallo diteisheneng ho ntlafaditswe ho ka dikgontsha ho lekanya le ho hatisa phallo ya morwallo, haholo moo meaho le bodulo di leng kotsing. Kgato tse tshwanang le tsena di tla nkwa le ho dinoka tse motheong tse arolelwanang le naha tse mabapi.
Bokgoni ba ho lepa tlhaselo ya merwallo le dikomello bo hloka pokello ya lesedi la dipula le lesedi la phallo ya melapo, empa boholo le bokgoni ba marangrang a ho lekanya a wetse fatshe dilemong tsena Afrika Borwa. Lefapha le tla sebetsa hammoho le sebaka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa, tshebeletso tsa bolepi Afrika Borwa le lekgotla la temo la dipatlisiso, kaofela ba tsona di bokella lesedi ka ho na ha dipula, ho etseng bonnete ba hore lesedi le feletseng la dipula le dula le fumaneha ho batsamaise ba mehlodi ya metsi le dikoduwa.
Ketso tsa tshilafalo, haholo tsa tshilafalo ya dikokwanahloko le ho ba teng ha dintho tse tjhefo mehloding ya metsi di beha tsietsing maphelo a batho. Ho tla tsepamiswa maikutlo ho ntlafatseng marangrang a tekolo ya metsi bakeng sa ho lepa tshwaetso le ho etsa bonnete ba hore lesedi le hlokahalang le fumaneha ka potlako ho ba o ba leng tsietsing.
Jwalo ka karolo ya lona ya mosebetsi le sebaka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa, lefapha le eteletse pele theo ya dibaka tse ka bang tsietsing ya dikoduwa. Hona ho tla fumantsha le ho bontsha lesedi kaofela le batlahalang: mohlala ke thuto le boholo ba sebopeho sa lefatshe, tshebediso ya mobu, dipula le thuto ya lenane la batho ba hlahang le bashwang; bakeng sa ho etsa diqeto nakong ya tshohanyetso le maemong a koduwa. Ho hlabolla mokgwa wa morwalo wa potlako jwalo ka karolo ya atlelase (atlas) ho tla fana ka mokgwa wa ho lekola tsela tsa mongobo wa mobu le metsi a ka hodimo bakeng sa ho ka bebofatsa ditebello tse ka bang teng tsa maemo a komello le merwallo.
Lefapaha le motjheng wa ho theha mekgatlo e tlang ho sebetsana le maikarabelo a lefapha mabapi le dikoduwa le maemo a tshohanyetso le ho tsamaisa mehlodi ya metsi le tshebeletso tsa metsi le mobu.
Ka selemo sa 1997/8 karolo tse ngata tsa naha di ile tsa ba ka tlasa maemo a komello ka baka la ho tjhesa haholo ho bakilweng ke Equatorial Pacific Ocean Elnino (mofuta wa motjheso). Hona ho ile ha etsa hore ho tshehetswe ka tshohanyetso ka metsi metseng e neng e anngwe ke tlhokeho ena. Ho tla lekolwa botjha le ho potlakisa, moo ho hlokahalang, diprojeke tsa ditshebeletso tsa metsi le ho theolwa ha dikotsi nakong e tlang?
Ho ya mafelong a 1999 marangrang a dikomporo le tshebeletso tse itshetlehileng ka matsatsi dieleketoroniki (electronics) tse sebediswang ke lefapha di ile tsa lekolwa botjha bakeng sa ho ka ba kotsing ke tshitiso ya selemo sa 2000 (Y2K). Lefapha le ile la kopanya boitokiso bohle ba meralo wa boemo ba tshohanyetso bakeng sa karolo kaofela ya metsi, le ho lekola matsatsi kaofela.
Merwallo e tshabehang e ile ya hlahella Leboya le Leboya- Botjhabela ba naha ka Hlakola-Hlakubele 2000, ho ile ha sitisa phepelo ya metsi ho dimiliyone tsa batho le ho baka tshenyo ho diphahlo le meaho e ballwang ho 3 500 ya dimiliyone tsa diranta, ho kenyeleditswe le tshenyo ya mesebetsi ya mmuso ya metsi e ballwang ho 350 ya dimiliyone tsa diranta.
Komello e qadileng ka ho ba teng ha dipula tse tlase ho dibaka tseo ho nang le pula ka lehlabula selemong sa 2002/3, e ile ya tswela pele ho ya selemong se latelang. Hona ho ile ha etsa hore ho kengwe manane a tshohanyetso ho boloka phepelo ya metsi a bohlokwa.
Le ha diketsahalo tsena di sebeditswe ka mokgwa o kgotsofatsang, di bontshitse tlhokeho ya mokgwa o hokahantsweng e bile o tsepame ho hokahanyeng mesebetsi ya lefapha ho ikarabeleng dikoduweng.
Ho etsa bonnete ba hore lefapha le fihlella ditabatabelo tsa lona ho ya ka molao wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa (sheba kgaolo ya 5).
Ho emela lefapha le ho hokahanya dikamano tsa mafapha kaofela le makala a amehang a theilweng ke molao o motjha wa tsamaiso ya dikoduwa, ho kentse le baka sa naha sa tsamaiso ya dikoduwa.
Ho kenya letsoho tlhabollong ya moralo wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa.
Ho kenya letsoho tlhabollong ya morwalo wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa le ho rala leano la lefapha la tsamaiso ya dikoduwa jwalo ka ha ho hlokeha ke molao wa naha wa tsamaiso ya dikoduwa.
Ho hokahanya mesebetsi e teng ya dikarolo tsa lefapha e ikarabellang dintlheng tsa polokeho ya setjhaba.
Ho etsa bonnete ba hore molao wa tsamaiso ya dikoduwa o kenyeletswa ho maano kaofela a tsamaiso ya dibaka tsa metsi le meralong ya kgwebo bakeng sa mekgatlo ya basebedisi ba metsi.
Ho etsa bonnete ba hore maano a ka bang teng nakong e tlang bakeng sa koduwa tse amanang le metsi a kenyeletswa ho meralo kaofela ya tlhabollo ya ditshebeletso tsa metsi le ho meralo ya kgwebo e radilweng ke batsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi le makala.
Ho etsa bonnete ba hore ho ba le dipuisano tse hlakileng le mekgatlo ya basebedisi ba metsi ka ho ba teng ha dipehelo tsa tshebediso ya metsi ka baka la komello.
Letamo le nang lekotsi polokehong le hlaloswa e le letamo le leng le le leng i le ka kgonang ho boloka metsi a tlolang 50 000 cubic metres, le lekanngwa ka phapang ya ho tloha fatshe ho ya hodimo motheong wa mobu ho ya bokantleng ba mabota a letamo bo sa qhaleng metsi: ii le wela ka tlasa matamo a hlalositsweng hore a na le kotsi polokehong ho ya ka karolo ya 1182; iii a hlaloswa e le matamo a nang le kotsi polokehong ho ya ka karolo ya 1171?
Ho tlamehile ho elwa hloko hore Pholisi ya karolo ya 9 b ya molao wa metsi wa 1956 e amahanya matamo a nang le kotsi polokeng lesedi la mmuso la R. 1560, Phuptjane 1986, e arola matamo a nang le kotsi polokehong ka mekgahlelo e meraro, i ii, iii: e bontshang boholo ba kotsi bo ka bang teng, mokgahlelo wa iii o bontsha kotsi e kgolokgolo e ka bang teng?
Meralo ya mela ya merwallo bakeng sa theho ya metse ya dotoropong- karolo ya 144: bakeng sa morero wa ho etsa bonnete ba hore batho ba ka angwang ba na le phihlello ho lesedi la ho ka ba kotsing ke merwallo, ho maotho ya ka thehang motse wa setoropo ha e ba neng meralo ya hae e sa bontshe, ka tsela e tlang ho kgotsofatsa lekgotla leo la tsamaiso, mela e bontshang boemo bo hodimo ba ho ka fihlellwa ke metsi a morwallo hang dilemong tse 100.
Mosebetsi wa ho phatlalatsa lesedi setjhabeng- karolo ya 145: i lekala la tsamaiso la metsi, ka ditjeho tsa lona, le tlamehile ho phahlalatsa lesedi le matsohong a lona ho setjhaba ka mokgwa o amohelehang ho ya ka a morwallo o etsahetseng kapa o tlang ho etsahala b komello e bileng teng kapa e tla bang teng; c tshebetso ya metsi e ka hlolehang kapa e hlolehileng, ha e ba ho hloleha hona ho ka beha maphelo kapa diphahlo tsietsing; d kotsi e nngwe le e nngwe e ka bakwang ke letamo; e bophahamo bo ka fihlellwang ke metsi a morwallo nako le nako; f kotsi tse ka bakwang ke boleng ba metsi a mang le a mang ho bophelo, ho bophelo bo botle kapa diphahlong, le g ntlha e amanang le metsi kapa mohlodi wa metsi e o setjhaba se tlamehileng ho e tseba. 2 Letona, moo ho kgonahalang le ka theha marangrang a tlhokomediso nako e sa le teng ka diketsahalo tse hlalositsweng ho karolwana ya 1.
Karolong ena, tshupiso ya lenane la dilemo tse seng kae le tshetlehilwe bakeng sa ho kenngwa tshebetsong ha molao wa metsi wa setjhaba naheng ka bophara. Lenane lena le amana le meralo ya bohlokwa ya hore lefapha le tlameha ho e lokisa ho ya ka molao wa tsamaiso ya makalale a setjhaba (sheba kgaolo ya 5).
Ho shebilwe boholo le ho kopakana ha ditshebetso tse ngata tse hlalositsweng, lenane le supa fela mme le se ke la nkuwa jwalo ka moralo o moholo e bile o thata. Lenale le tla lekolwa hape ho ya ka tsebo e fumanweng nakong ya pele ya leano la mohlodi wa metsi la naha (National Water Resourse Strategy) le diphetoho ha ho hlokahala ha NWRS e lekolwa?
Ditshebetso di kgobokantswe ka tlasa dihlopha tse nammeng: diketson tsa tshebetso; diketso tse amanang le dihlophiso tsa karolelano ya metsi le dinaha tsa boahelane le ho ahwa ha meaho.
Karolo ena e lokelwa ho balwa le karolo ya 9 ya kgaolo ena e fanang ka dipontsho tsa ditjeho tsa ditshebetso tse hlalositsweng.
Diketso tsa tshebetso di amana le diketso tsohle tse ntseng di tswela pele tse hlokahalang bakeng sa tshireletso, tshebediso, ntshetsopele, paballo, tsamaiso le tsamaiso ya mehlodi ya metsi ya Afrika Borwa. Ho na le dihlopaha tse pedi tse sephara tsa tshebetso: diketso tsa tshebetso tse etswang ka nako tsohle; diKhomishene kapa ditheho tsa tshebetso.
Sehlopha sena se kenyeletsa diketso tse etswang ka dinako tsohle ha fela molao o ntse o le tshebetsong, mme di keneyeletsa?
Manane ka bong kamoo tsena di etswang ka tlasa ona ha di a tekwa tokomaneng ena.
Sehlopha sena se kenyeletsa diketso, tseo kaofela e leng dipehelo tsa molao, tse tla etswa hang fela mme di tla ba le pheletso (leha nakong tse ding di tla nka nako e telele) tshebetsong. Tsena di tsejwa jwalo ka tshebetso ya motheo mme di ikemiseditse ho phahamisa boemo ba paballo le tshebetso e potlakileng ya tsamaiso ya mohlodi wa metsi. Ke tsa bophahamo bo boholo mme ha hona mehlodi ya ditjhelete le batho tse ka fumanehang ho di etsa ka nako e le nngwe dibakeng kaofela tsa tsamaiso ya mohlodi wa metsi tse 19. Ho tlatseletsa, di beilwe ka sehlohong ho bontsha tlhokeho le maemo sebakeng ka seng. Ditshebetso tse kentsweng sehlopheng sena ke tse latelang?
Tlhoko ya lengolo la tumello bakeng sa mang le mang.
Ho thehwa ha makala a tsamaiso ya dibaka tsa metsi.
Ho fetisetswa ha boikarabelo ba tshebetso bakeng sa meaho le phitiso ya tsamaiso ya meaho ho makala a tsamaiso.
Ho thehwa ha mekgatlo e metjha ya basebedisi ba metsi.
Katoloso ya marangrang a ho lekola a seng a le teng le marangrang a lesedi le ho thehwa ha a matjha.
Ho kenngwa tshebetsong ha pokello ya lekeno ho ya ka ditjeho tsa tsamaiso ya metsi.
Ho phethelwa ha phetolo ya doboto tsa nosetso ho ya ho mekgatlo ya basebedisi ba metsi.
Potlakiso ya kopo ka nngwe ya lengolo la tumello ho qoba tiehiso.
Maikemisetso ke ho phetela diketso tsena dibakeng kaofela tsa tsamaiso ya metsi nakong ya dilemo tse pedi.
Lenane la pontsho bakeng sa lengolo le hlokwang ke mang le mang, ho thehwa ha lekala le ikemetseng la tsamaiso ya dibaka tsa metsi le fitisetso ya boikarabelo bo amanang le meaho ho makala a tsamaiso ya metsi di tekilwe ho setshwantshong sa 3.8.1, 3.8.2 le 3.8.3 ka ho latelana. Lenane le lekotsweng le ka nna la tekwa kgatisong ya bobedi ya NWRS.
Ho mema le tekolo ha dikopo tsa lengolo la tumello.
Tokisetso ya manane la ho behella ka thoko metsi le ho buisana le setjhaba ka ona.
Ho tsebisa ha pehello ka thoko ya tshebediso ya metsi ka hara dikgatiso tsa mmuso.
Ho fana ka mangolo a tumello.
Naha e arotswe ka mehlodi ya metsi a hodima mobu le a ka tlasa mobu a ka bang 100 tekanyong ya dibaka tsa metsi bakeng sa lengolo la tumello le amang mang le mang.
Boholo bo o mohlodi wa metsi o leng ka tlasa kgatello ya ho sebediswa ho feta tekanyo.
Tlhokahalo ya metsi bakeng sa ntshetsopele ya mapolasi le phediso ya bofuma.
Potlako ya ho kenngwa tshebetsong dipehelo tsa polokelo bakeng sa tshebetso ya bophelo ba diphoofolo le dimela.
Tlhokahalo ya ho phithisa dipehelo tsa matjhaba le melao.
Dikamano mahareng a metsi a hodima mobu le metsi a mobung.
Phano ya mangolo a amang mang le mang e tla etswa dibakeng tse seng kae tsa metsi ka mokgwa wa teko. Tsebo e fumanweng boemong ka bong e tla thusa ka ditsela tseo phano ya mangolo a tumello e etswang ka yona dibakeng tse ding. Ho feta mona, marangrang a seng makae a metsi a mobung a tlasa kgatello a tla bewa sehlohlolong bakeng sa phano ya mangolo a tumello ho thibela tswelopele ya tshebediso e fetang tekano ya metsi le kgonahalo ya ho baka tshenyo ya nako e telele ya marangrang.
Dibaka tse hlano tsa tsamaiso ya metsi di se hlophilwe moo ho thehwa ha makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi a hlokahalang ka potlako. Tsena ke Inkomati, Olifants, Breede, Crocodile West le Marico, le Mvoti ho ya ho Mzimkhulu. Mokgwa wa ho lokisa ka ho thehwa ha tshisinyo ho ya ho letona e ntsheditswe pele sebakeng sa tsamaiso ya metsi sa Inkomati.
Ho ya ka ho rarahana ha sebaka sa tsamaiso ya metsi, nako e kana ka dilemo tse pedi ho ya ho tse tharo e dumelletswe bakeng tshebetso ya ho theha lekala le ho kgethwa ha boto ya tsamaiso. Dilemo tse ding tse hlano di ka nna tsa hlokahala bakeng sa ho etsa le ho theha botsamaisi bo phahameng ba lekala.
Setshwantsho sa 3.8.
Tsela tsa tshebetso tse lebeletsweng bakeng sa ho ka theha makala a ikemetseng a sebaka sa metsi?
Tsela e o nehenano ya ditshebeletso e ka phahamiswang ka teng ke makala a ikemetseng.
Ditebello tsa batho ba nang le seabo le boikemisetso ba bona ho ka nka karolo le ho tswela pele ka tshebetso ya motheo.
Ntlha tsa bohlokwa ho lenane le kopantsweng la tlhabollo ya mahae le manane a mang a mmuso.
Ntlha tsa bohlokwa tsa dilaesense tsa bakeng sa mang le mang sebakeng se itseng.
Phitiso ya bolaodi (ownership) ba matamo, dikanale le dipeipi ho makala.
Pholisi ya phitiso ya bolaodi ba meaho e welang ka tlasa mmuso e ntse e etswa. Ho ntse ho hlahlojwa ditlhophiso tsa makala bakeng sa tlhabollo ya meaho ya mehlodi ya metsi ka kakaretso, tlhabollo le tsamaiso ya dikema tse kenyellediteng matamo.
Ha jwale lenane le fana ka lesedi fela la diphitiso tse lohothuweng tsa ditshebetso le maikarabelo a tlhokomelo bakeng sa dikema tsa nosetso tse nang le meaho ya phahlalatso ya metsi - dikanale le dipeipi ho ya ho mekgatlo ya basebedisi ba metsi. Moo letamo e leng karolo ya sekema sa nosetso, tshebetso le mesebetsi ya tlhokomelo ya phahlalatso ya meaho e tla nehelwa ho mekgatlo, ha lefapha lona le tla tswela pele ho tsamaisa letamo. Boemo ba tshebetso ba mekgatlo ho ka kgoneneg ho ka sebetsa le ho nka maikarabelo a tlhokomelo bo tla lekolwa ka mora dilemo tse hlano pele ho ka fitiswa tsamaiso ya diphahlo?
Setshwantsho sa 3.8.3: Lenane le bontshang ho nehelanwa ka tsamaiso ya tshebetso le mesebetsi ya tlhokomelo ho mekgatlo ya basebedisi ba metsi.
Hona le mekgatlo e mehlano ya basebedisi ba metsi moo phitiso kamora dilemo tse hlano e bontshitsweng bakeng sa ho fedisa tshehetso ya ditjhelete ho balemi ba banyenyane ho ya ka leano la peho ya ditheko (sheba karolo ya 4 ya kgaolo ena), diphitiso tse ding di ka nka selemo fela.
Bokgoni ba mekgatlo ho ka nka maikarabelo.
Tsela e o nehelano ya ditshebeletso e ka ntlafatswang ka teng ke phitiso.
Tsela e o boemo ba meaho bo lekantsweng ka teng, le ka moo bo bonahalang ka teng bukaneng ya diphahlo.
Ditlamorao tsa boemo ba phitiso ya basebetsi ba lefapha.
Ho tla thehwa mekgatlo e metjha ya basebedisi ba metsi ha ditlhoko tsa metsi di ntse di phahama (sheba karolo ya 5 ya kgaolo ena). Ho tla ba bohlokwa ho theha mekgatlo e metjha ya basebedisi ba metsi bakeng sa dikema tse itseng ho ka nehelana ka ditshebeletso le tlhokomelo ho tsona, le ho nehelana ka diphahlo (meaho) nakong e o Pholisi e qalang ho sebetsa. Leano la ho ka theha mokgatlo ho noka ya Kat (lekaleng ya tsamaiso ya metsi ya 15-ho tloha ho noka ya Fish ho ya ho Tsitsikamma) le ntse le le motjheng, hape mokgatlo o motjha o tla hlokahala ho tshebetso le tlhokomelo ya sekema sa metsi sa mmuso sa noka ya Sterk (ho lekala la tsamasiso ya metsi la 1-Limpopo).
Ho hlahlojwa ha dikokwanahloko: Ho nama ha marangrang bakeng sa ho ka fihlella dibaka kaofela tsa tsamaiso ya metsi ho tla phetahala ka lemo sa 2007.
Tekolo ya dimela tse bolayang diphoofolo ka ho di tima moya: Katoloso ya marangrang ho tloha ho dipolokelo tse 50 ho ya ho tse 100 ho lebellwetswe ho phethewa lemong sa 2012.
Ho lekolwa ha maphelo a dimela le diphoofolo: Lenane lena le lebeletswe ho sebetsa sebakeng se le seng sa metsi provenseng ka nngwe ka selemo sa 2006 le ho ka hlahisa raporoto ya boemo ba dinoka tse kgolo ka selemo sa 2008.
Ho lekolwa ha tjhefo: Molao wa lenane le sebopeho o tla phethelwa ka selemo sa 2010.
Tekolo ya tjhehollo ya dielemente tsa dikhekikale: Moralo wa lenane, sebopeho le ho kenngwa tshebetsong, o tla phethelwa ka selemo sa 2012.
Tekolo ya metsi a mobung: Tataiso bakeng sa katoloso ya marangrang a naha a tekolo ho tloha ho ntlha tsa ha jwale tse 150 ho ya ho tse batlahalang tse 460 ho tla fumaneha ka selemo sa 2004, mme katoloso e rerilweng e tla lebellwa ho phethelwa ka selemo sa 2006. Ho kenngwa tshebetsong ho tla ba ka sehlohong bakeng sa ho tsamaisana le manane a dilaesense tsa bakeng sa mang le mang le dipehelo tsa ditshebeletso tsa metsi ho tswa mehloding ya metsi a mobung.
Karolo tsa metsi a ka hodimo ho mobu: Marangrang ana a matjha a ile a hokelwa kantorong ya lefapha la naha, mme ho lebeletswe hore a tla sebetsa ka botlalo dikantorong kaofela tsa mabatowa selemong sa 2004.
Boleng ba metsi: Marangrang a tsamaiso ya metsi a se a sebetsa kantorong ya naha ya lefapha le ho kantoro e le nngwe ya lebatowa. Ho lebeletswe hore a tla sebetsa ka botlalo lefapheng mahareng a selemo sa 2007.
Metsi a mobung: Marangrang ana a lesedi la metsi a mobung a hokeletswe kantorong ya lefapha la naha le ho dikantoro tse tharo tsa mabatowa mafelong a selemo sa 2002, mme ho lebeletswe hore a tla kena tshebetsong mabatoweng kaofela lemong sa 2004.
Tumello le ngodiso ya tshebediso ya metsi: Karolo ya marangrang a ngodiso e sale e le tshebetsong ho tloha ka selemo sa 2000. Tsela tsa ho lefisa ditjeho di kene tshebetsong ho tloha maqalong selemo sa 2010, ho fana ka dilaesense ho latetse ka selemo sa 2003. Dikgokahanyo le pokello ya masedi a laolwang ke mafapha a mang a tla thewa ka selemo sa 2004.
Lenane le bontshang ho thehwa ha makala a matjhaba ho tla phethelwa ha dipatlisiso tse mabopong le ho thehwa ha ditumellano tsa karolelano ya metsi di tekilwe ho setshwantsho ya 3.8.1. Ka hodimo ha metsebetsi e hlalositsweng ho setshwantsho, komiti tsa naha tsa pedi le tse ngata tsa matjhaba le dikhomishene, di ka buiisana ka ditumelano tse kang ho arolelana ka tsebo hara dinaha le keno mahareng ha tsamasiso ya metsi ho etseng bonnete ba hore ditabatabelo tsa dinaha tsena kaofela di a sireletswa. Keno mahareng ya tsamaiso ya mehlodi ya metsi di ka sebetsana le ntlha tse tshwanang le boleng ba metsi le nako ya ho phalla ka matla.
Setshwantsho ya 3.8.
Projeke ya metsi a dihlaba Lesotho-dikarolong tse ding tsa dipatlisiso tsa pele ho boitlamo.
Dipatlisiso tsa kgonahalo ya ho ka ntshetsopele ya ditlhabollo tsa metsi a Molopo-Mossopo.
Tumellano ya nakwana e tekennweng ya karolelano ya metsi.
Tumellano ya nakwana e tekennweng ya karolelano ya metsi.
Tumellano e phethahetseng ya karolelano ya metsi.
Ho ya ka maikarabelo a nehilweng lefapha a ho ka hlahloba ho hlokahala ha tshebetso tse kgolo tse jwalo ka matamo le moo ho hlokahalang meaho e kang diteishene tse fepelang metsi, dipeipi le dikanale bakeng sa ho ka fihlela ditlhoko tse lebeletsweng nakong e tlang. Dipatlisiso di thehile karolo ya mokgwa o kopanetsweng ho fumaneng ditharollo bakeng sa mathata a phumaneho ya metsi jwalo ka ha ho hlalositswe ho kgaolo ya bobedi, ho kenyeleditseng tsamaiso ya tlhoko tsa metsi le paballo. Dikema tsena di teng ho setshwantsho tsa 3.8.2; le 3.8.3 pheletsong ya karolo ena.
Ka kakaretso ke dikema fela tse boletsweng tse tlang ho hlokahala ka 2005 kapa pele ho moo. Dikgetho tse kgothaletsang, di kenyeleditswe mme ho bontshwa le dikgetho tse fumanweng ka nako ya patlisiso.
Dintlha tse ding ka tlhokeho ya dikema le kgetho tse ding di a fumaneha ho kgaolo ya 2 le ho sehlomathiso sa D. Ditlhabollo tse ding tse ka hlokahalang kamora selemo sa 2005 le tsona di fumaneha ho sehlomathiso sa D.
Dipatlisiso ka botlalo di tla etswa bakeng sa dikema tse ka tshwaetsang boemo ba dibaka tsa metsi kapa sebaka se le seng sa tsamaiso ya metsi nakong e o ho ralwang maano a tsamaiso ya dibaka tsa metsi. Lefapha le tla dula le ikarabela bakeng sa dikema tse ka amanang le dibaka tse ka fetang bonngwe tsa tsamaiso ya metsi, le dikema tsa bohlokwa tse nang le phepelo tsa matjhaba.
Dikema tse ho setshwantsho ya 3.8.2 di ne di lohothuwe bakeng sa mosebetsi o le mong wa ena e mmedi, e leng ho kgontsha ho ka thehwa ha dibaka tse ntjha tsa nosetso kapa ho ntlafatsa botsitso ba phepelo ho dikema tse teng tsa metsi ka nako e o metsi a fokolang. Dibaka tse ntjha tsa nosetso di ka kenyeletsa tlhabollo ya nosetso ho balemi ba ntseng ba hola.
Ho ka kgonahala ha bongata ba ho ba teng ha dikema ha ho se ho fihlellwe, mme ho ka etsahala hore di be theko e boima bakeng sa banosetsi ho ka lefa ditjeho tsa ho theha sekema, ho se sebedisa le ho se hlokomela. Dikema tse ding di ka kgoneha haebaneng tshehetso ka ditjhelete e le teng bakeng sa ho ka fihlella ditjeho tsa ho theha moaho. Le ha ho tshehetsa ka ditjhelete ho ka tswela pele bakeng sa ho thusa balemi ba ntseng ba hola, ha jwale ha e so be Pholisi ya mmuso ho tshehetsa ka ditjhelete temo ya nosetso ya dibaka tse kgolo. Tshwaetso ya dikema tsena ho setjhaba le tikoloho ha e soka e batliswa.
Hantlentle ha ho na nako e beilweng bakeng sa dikema tse sisintsweng. Empa ha Pholisi ya mmuso e ka fetoha mabapi le tlhabollo ya nosetso ya temo, dikema di ka phethelwa ho ya ka nako tse bontshitsweng. Nako tsena di fana ka nako bakeng sa moralo le kaho ya dikema, le kelo hloko bakeng sa nako e sebedisitsweng bakeng sa ho ka rala mosebetsi o entsweng. Dinako tsa ho ka phethela mosebetsi ona ha di kenyeletse e o di e nkang bakeng sa basebetsi ho ka nka tsamaiso kamora ho phethela lebota letamo.
Dikema tse thehelwang merero ya mahae, ditoropo kapa bakeng sa merafo.
Dikema tse ho setshwantsho ya 3.8.3 di ntse di hlahlojwa kapa di hlahlobilwe ho ya ka tlhoko tsa metsi tse bontshang hore di tlotse metsi a teng kapa di tla tlola metsi pele ho 2025. Nako ya ho phetela sekema se seng le se seng e a bontshwa. Dikemang tsa metsi, dinako tsa ho ka phethelwa di kenyeleditse nako ya moralo le ya kaho, le ho kenyeletsa nako ya dipatlisiso, empa ha di kenyeletse ho etswa mmoho ka nako e le nngwe ha moralo le kaho dikemang kaofela.
Ho tlamehile ho elwe hloko hore nako tsa tlhoko ya metsi di na le dipehelo tsa ho ka fihlelwa ditlhoko tsa polokelo. Hona ho tla nka nako ho ka kena tshebetsong ka botlalo. Dinako tsa ditlhoko ha di fane ka sebaka bakeng sa ho kenya tshebetsong paballo ya metsi le mekgwa ya tsamaiso ya ditlhoko. Ditlamorao tse kopantsweng tsa hot tswella peele ho Kenya tshebetsong ditlhoko tsa polokelo le mekgwa ya tsamaiso ya tlhoko tsa metsi, hangata hona ho diehisa phepelo mme ho etse hore ho tlolwe nako ya ho phetela mosebetsi. Ditiehiso ha ngata ha di a ballwa nako, mme hona ho etswe hloko ke lefapha.
Dikema tse latelang ke tsa bohlokwa tse batlisisitsweng, empa ha di a kenyeletswa setshwantshong ya 3.8.
Projeke ya metsi ya Thukela bakeng sa ho fetisa metsi ho tswa ho noka ya Thukela ho ya ho noka ya Vaal ho ka fihlela tlhoko tse phahameng dibakeng tsa diindasteri le ditoropo Gauteng le dibakeng tse e potapotileng. Sekema sena se lebelletswe ho ka hlahisa palo e lekanang le 500 million m3/a, e kopantse kaho ya matamo dinokeng tsa Thukela (bakeng sa Mielietuin) le ho fetiswa ha ntho tse metsing. Mekgwa e meng e ka fihlela kgolo ya tlhoko tsa metsi ho Vaal ke diphitiso tsa metsi tse sisintsweng ho tswa letamong la Mashai (karolo ya 2 ya projeke ya metsi a dihlaba Lesotho) le letamong le ho Orange/Kwaai (sebakeng sa Boskraai) ho ya ho sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Upper Orange.
Setshwantsho sa 3.8.
Tlhokeho ya tlhabollo e tla itshetleha ka kgolo ya ditlhokeho le ditshaetso ho setjhaba le moruo. Tshaetso tse ka bang teng naheng ya Mozambique di tlamehile ho elwa hloko.
Tlhabollo e ka kopanelwang le Namibia.
Dipatlisiso di ntse di tswela pele.
Sheba karolo ya 3.8.2.
E bang ho sa bontshwa, ditekanyo tsa tlhahiso kapa koketso ho tlhahiso ke tsa Hlakola 2003. Di tsamaisana le dipalo tsa phumaneho ya metsi ho NWRS. Di tla tjhoriswa e bang projeke e ka tswela pele?
Letamo le se le tjhaetswe monwana bakeng sa kaho. Ho ka eketswa ka ho faposwa metsi ho tswa ho noka ya Molenaars.
Phahamiso ya sebaka sa Kapa.
Setshwantsho sa 3.8.
Sheba karolo ya 3.8.2.
Ho kenyeletswa ha kgetho ha ho bolele boitlamo ba ho ka tswela pele ka tlhabollo ya sekema, ntle le haeba se tjhaetswe monwana.
Letamo le se le tjhaetswe monwana b akeng sa kaho.
Ho kenngwa tshebetsong ha maano a hlalositsweng karolong ya pele ya NWRS ho tla hloka thuso e keneletseng ya tshehetso ya ditjhelete. Maikemisetso a karolo ena ke ho hlalosa ka bokgutswane ditlamorao tsa ditjhelete ka bophara tsa diketso tse hlokahalang bakeng sa ho kenya tshebetsong dipehelo tsa molao wa metsi wa naha le ho hlahisa dihlophiso bakeng sa tshehetso ya ditjhelete.
Ditjeho tsohle tse beilweng le lekeno, tseo di tla nkwang jwalo ka sesupo, di fumantshwa ka boemong ba ditjeho tsa 2002 kantle le hore hona ho fetolwe. Di amana le ditshenyehelo tse tla etswa le lekeno le tla etswa lefapheng le makaleng a tsamaiso ya metsi ha di ntse di etsa mosebetsi le boikarabelo ho ya ka molao.
Le ha ho le jwalo, ke taba e amohetsweng hore mosebedisi ka mong le botsamaisi ba metsi le makala a ditshebeletso tsa metsi di tla ba le ditshenyehelo tekong ya ho latela dipehelo tsa molao. Ho etsa mohlala, tjhelete eka nna ya hlokwa bakeng sa mesebetsing e tshwanang le ho boloka phitiso ya metsi, ho tsetela, ho hlwekisa dikgwerekgwere kapa metsi a nang le dikgwerekgwere pele a ntshetswa mohloding wa metsi, tlhabollo kapa ho kenya ho hong tshebetsong ho marangrang a phepelo ele karolo ya lenane la tsamaiso ya ditshenyehelo le ho rekwa ha ditokelo tsa tshebediso ya metsi ho eketsa ho boloka ha ditjeho tsa tshebediso ya metsi. Diketso tsa ho lekola ho latela dipehelo tsa lengolo la tumello ya ho eketsa tlhokahalo ya ditjeho tse ding tsa tshebetso. Tlhokahalo le boholo ba ditjeho tsena ha bo so phahlalatswe.
Ditshenyehelo di kgobokantswe ka dihlopha tse pedi tse phahlaletseng. Ya pele, ditjeho tsa mesebetsi ya tshebetso tse amanang le tshireletso, tshebediso, paballo, ntshetsopele, tsamaiso le tsamaiso ya mohlodi wa metsi wa naha. Ya bobedi, tjeho tsa ditjhelete tsa ho aha meaho ya mohlodi wa metsi.
Karolo ena e lokelwa ho balwa ho karolo ya 8 kgaolong ena, e buwang ka lenane le lebeletsweng bakeng sa mesebetsi moo ditshupiso tsa ditjeho di hlahisitsweng teng.
Ditjeho tsa tshebetso di kenyeletsa ditshenyehelo tsohle tsa diketso tse ntseng di le motjheng bakeng sa tshireletso, tshebediso, paballo, ntshetsopele, botsamaisi le tsamaiso ya mohlodi wa metsi. Ditshupiso tsa ditjeho di tekilwe ho dihlopha tse pedi tse kgolo tsa ho etsa mosebetsi. Ke diketso tse etswang nako tsohle le diketso tse amanang le setheo se hlalositsweng karolong ya 8 ya kgaolo ena. Ho lokelwa ho hlahiswa hore bongata ba diketso tsa ditheo di tla atolosetswa dilemong tse leshome tse tlang.
Ditjeho tsohle tse lepilweng bakeng sa tlhokeho ya tshehetso ya ditjhelete ya tshebetso ya nako tsohle ke dimiliyone tse 1 800 tsa diranta.
Ditjeho tsena ke dimiliyone tse 200 tsa diranta tse fetang dipehello ka thoko tsa ditekanyetso tsa lefapha bakeng sa selemo sa ditjhelete sa 2002/3. Ho hlokahala tjhelete ya tlatsetso ho netefatsa hore tse ding tsa ditshebetso di etswa ka tlasa tsamaiso ya karolo e hokahantsweng ya dibaka tsa metsi ya molato wa thekisetsano ya metsi (sheba ka tlase) ntshetsopele ya maano a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, tsamaiso ya tshebediso ya metsi, tsamaiso ya boleng ba metsi, paballo ya metsi le tsamaiso ya tlhokahalo ya metsi, tsamaiso ya polokeho ya matamo, le tshehetso makaleng a tsamaiso ya metsi di ka nna tsa kenngwa tshebetsong boemong bo phahameng?
Le ha ditjeho tsa bongata ba tshebetso ya dinako tsohle e hlalositsweng ka hodimo di le bonolo ho di lekanya ha ho shebilwe dilemo tsa tsebo ya tshebetso, ditshebetso tsa ditheo ha di esoka di kenngwa tshebetsong nakong e fetileng mme ditjeho tsa ditshebetso tsena di lokela ho nkuwa fela e le tse supisang boemong bona. Dilemong tse 15, bolepi ba ditjeho tsa tshebetso ya ditheo bo lebeletswe ho fihla ho diranta tse ka bang 1 500 tsa dimilliyone ka selemo bo nyane. Mosebetsi wa ho fihlella ditekanyo tse nepahetseng le ditjeho o sa lokelwa ke ho etswa.
Jwalo ka ha ho hlalositswe karolong ya 8 ya kgaolo ena ditshebetso tsa ditheo di kenyeletsa ho kenngwa tshebetsong ha phumantsho ya mangolo a tumello e amang batho bohle, ho theha makala a ikemetseng a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, ho fetisetsa boikarabelo ba tshebetso ba meaho (mme qetellong ho fetisetsa tsamaiso ya meaho) ho makala a tsamaiso ya metsi, ho thehwa ha mekgatlo ya basebedidsi ba metsi le katoloso ya marangrang a tekolo le a lesedi le ho theha a matjha, ho kenya tshebetsong ha ditjeho tsa tsamaiso ya metsi, phethelo ya ho fetolwa ha diboto tsa nosetso ho ya ho mekgatlo ya basebedisi ba metsi le ho sebetsana le ho salla morao ha dikopo tsa phumantsho ya mangolo a tumello.
Bolepi ba ditshenyehelo tsa tsamaiso ya mohlodi wa metsi di ama fela matsete, a hlalositsweng karolong ya 8 ya kgaolo ena, tse ka nnang tsa hloka, jwalo ka diporoje tse kentsweng tshebetsong phatlalatsa, ho fepela basebedisi ba bangata ba fapaneng nakong ya dilemo tse 20 ho isa ho tse 25.
mesebets ya metsi e metjha ya mmuso disupiso ta ditjeho bakeng sa ho aha dikema tse kgolo tse hlalositsweng karolong ya 8 ya kgaolo ena di tekilwe setshwantshong ya 3.9.
Ka lebaka la boholo le bohlokwa ba sekema bakeng sa fetisa metsi a mang nokeng ya Vaal, setshwantsho se kenyeletsa le dithjeho tsa nakwana boleping ba ditjeho bakeng sa projeke ena. Leha bolipi ba jwale bo bontsha hore ho ka se etsahale ha bonolo hore di hlokahale pele ho 2025 sekema se ka nna sa qalwa nakong ena ya moralo.
Ho lokelwa ho tsitlallewa hore keneyeletso ya sekema ka hara setshwantsho ho supa fela hore ho entswe dipatlisiso ka sona jwalo ka e nngwe ya ditsela tsa lokisa bothata ba phumaneho ya metsi. Kenyeletso ha e supe boitlamo ba ho tswelapele ka sekema, le hore ha se kgetho e kgothaletswang, le hore e ya kgonahala, hoba e ka nna ya e ba hore maemo a fetohile haesale dipatlisiso di etswa.
Maemo ohle a bolepi a kenyeletsa ditjeho tse feletseng tsa polokelo ya metsi mangata le ditjeho tse amanang le phokotso ya kameho ya tikoloho le leaho, empa hona ha ho bontshe tsa phitiso le ditjeho tsa disebediswa tsa phitiso. Bolepi ha bo a kenyeletsa ditjeho tsa tlhabololo ya melapo e motheong jwalo ka meaho ya ho hlwekisa metsi, dipompo kapa moo ho iswang metsi moo a hlokahalang teng, le bakeng sa ho lema mobu bakeng sa dikema tsa nosetso.
Setshwantsho sa 3.9.
3 Kantle ho diprojeke tse ntseng di ahuwa (sheba ntlha ya 4) pontsho ya ditjeho (tse ding tsa tsona ke tse lekantsweng dilemong tse fetileng) di lokisitswe mane le mane bakeng sa boemo ba lemo sa 2003. Tsepamo ditekanyong tsena e itshetlehile ho boemo ba dipatlisiso tse latelang?
Tekolo: Tsela tse nang le bokgoni ba ho ka sebetsa di batlisiswa boemong bo tlase ho ka hlwaya tsela tse ka sebetsang le ho lekanya kgonahalo ho ka tswella pele ka dipatlisiso.
Ho qalwa ka dipatlisiso: Tsela tse ka sebetsang di a hlahlojwa ka botlalo mme ho kgethwe e le nngwe ya tsona.
Ho ka tswela pele: Ke dipatlisiso tse keneletseng tsa moo ho hlahlojwang sebaka ho ka netefatsa tsela tsa setekgeniki, setjhaba, moruo le ditjhelete.
Ditjhelete bakeng sa tlhabollo ya meaho di tla hlokahala ho atolosa marangrang a ditekolo tsa naha jwalo ka ho hlalositswe karolong ya 7 ya kgaolo ena.
Tshebedisong ya mahlale a jwale a ho lekola, ditjhelete tse hlokahalang bakeng sa ho atolosa marangrang ho fihla boemong bophameng e ka ba ditjehong tse kana ka 1 300 miliyone dilemong tse 20 ho ya ho tse 25 kapa tse 60 miliyone ka selemo. (Dipehelo bakeng sa tsena dipehellobg ka thoko tsa 2002/3 di fihlile ho R 2 miliyone).
Ditjhelete di sa hlokahala bakeng sa tlhabollo dikema tse seng di le teng tsa mmuso, tsoseletso ya dikadimo tse teng, tshehetso ya ditjhelete mekgatlong e thehilweng ke molao (ho fetisa ditefo) le dith0to tse kgonang ho tsamaiswa jwalo ka disebediswa tsa ho lekola.
Bolepi ba ditjeho tsohle nakong ya dilemo tse 20 ho ya ho tse 25 di ka fihlella ho R 1 430 ka selemo, ka tsela e latelang?
Ha jwale mesebetsi ya tsamaiso ya metsi ya lefapha e fumana tshehetso e kgolo ho tswa ho makala a mekgatlo ya ditjhelete: pehelo ka thoko ho tswa akhaontong (account) ya makala a mmuso, le lekeno ho tswa akhaontong ya thekisetsano ya metsi. Hape lefapha le tshehetswa ke mekgatlo ya ditshehetso wa matjhaba.
Lekeno le tswang ho tefiso ya tshebediso ya metsi?
Lefapha le fumana lekeno ho tswa lekenong la ditjeho tsa ditshebeletso tsa metsi tse entsweng ho ya ka leano la dipehelo tsa metsi ho tswa akhaontong ya lona ya thekisetsano ya metsi. Maikemisetso ke ho lefisa ditshenyehelo tsohle tse entsweng, leha akhaonto ya thekisetsano ya metsi ha jwale e sebetsa ka ho lahlehelwa. Mekitlane e lefiwa ka ho hodisa dipehelo ka thoko tsa makala akhaontong ya mmuso (exchequer account).
Lefapha le tla tswela pele ho tsamaisa akhaonto ya thekisetsano ya metsi ho fihlela makala a tsamaiso ya dibaka tsa metsi, mekgatlo ya basebedisi ba metsi le makala a tsamaiso ya meaho tse ka thehwang di fuwa matla a ho bokella lekgetho ho tswa ho basebedisi ba metsi ho ya ka leano la peho ya theko la metsi.
Karolo ya ditshebeletso tsa metsi tsa akhaonto ya thekisetsano ya metsi e sebetsana le dikema tse fepelang metsi haholoholo bakeng sa tshebediso ya ka mahaeng. E behetswe ho kwala ka 2005/6 ho latela phitisetso tsa dikema tsa ditshebeletseo tsa metsi ho mmusong wa mahae ho ya ka karolelano ya molao wa lekeno (Division of Revenue Act) ya 2002, empa ha e ya ngolwa mona.
Naka le nako dinaha tse ding di thusa lefapha ka ho tshehetsa ka ditjhelete. Ka tlwaelo, sena se etswa ho tshehetsa diprojeke tse itseng. Batshehetsi ba bang ba itlamme ho fana ka tshehetso ya dilemolemo. Lefapha le dula le kene dipuisanong ka nako tsohle bakeng sa ditshehetso le batshehetsi ba matjhaba, empa ditjhelete tsa batshehetsi di theohile dilemong tse mmalwa tse fetileng mme hona ho ka nna ha lebellwa ho ata. Hona ho etsahala ka ntle le hore hobe le manane a tshebedisano mmoho boemong ba lebatowa tse ka bang molemong wa bohle lefatsheng, jwalo ka tshireletso ya dimela le diphoofolo tse fapaneng tikilohong le tekolong ya metsi.
Dilemong tse ka bang 10 ho isa ho tse 15 tse tlang, boholo ba tshebetso le maikarabelo a tlhabollo bo tla nehelwa makala a tsamaiso ya metsi. Diphethoho tsa makala di tla ama ditlhoko tsa lefapha tsa ditjhelete le phallo ya lekeno.
Diketso tsa ditshebetso ho fetisetswa ha boikarabelo ba tsamaiso ya mohlodi wa metsi ho makala a tsamaiso ya dibaka tsa metsi ho tla kenyeletsa ho fetisa ditjeho le lekeno tse amanang le karolo ya tsamaiso ya dibaka tsa metsi e hokahantsweng le akhaonto ya thekisetsano tsa metsi. Karolo ena ha jwale e a lahlehelwa. Ka ho tshwana, ho fitiswa ha boikarabelo ba ditshebetso le ho lokiswa bakeng sa dikema tsa ho nosetsa ho mekgatlo wa basebedisi ba metsi ho tla kenyeletsa phitiso ya ditjeho le lekeno tse amanang le karolo ya phepelo ya metsi a mangata (Bulk Water Supply companent). Karolo ena le yone e lahlehelwa haholo.
Ditefiso tsa tshebediso ya metsi ho ya ka leano la dipehelo tsa theko ya metsi, le tla eketsa phallo ya lekeno ho tsamayeng ha nako ka ho kenya tshebetsong lekgetho (tariffs) le hlahisang ditjeho tsa nnete tsa ditshebediso tsa tsamaiso ya mohlodi wa metsi, le ho atolosa motheo ba basebedisi ho tswa moo tshehetso ya ditjhelete e tla ho tswa teng. Lefapha le kentse tshebetsong ditefiso tsa tsamaiso ya metsi ho ya ka leano la dipehelo la 2002 mme le tla tswela pele ho sebedis a leano lena ka tsela ya mekgatlelo. Mosebetsi o moholo o tla etswa ho phahamisa le ho ntshetsapele boemo ba pokanyetso ya lekeno hore qetellong ho se hlokahale ho etsa dipehello ka thoko ho tswa akhaontong ya mmuso ho hodisa lekeno.
Lefapha le tla tshehetsa makala a tsamaiso ya metsi ha a nka boikarabelo ba ho bokeletsa lekeno. Le ha ho le jwalo, ho fihlela makala a tsamaiso ya metsi a se a kgona ho itshehetsa ka ditjhelete, ho tla ba le phumantsho ya tshehetso ho tswa akhaontong ya mmuso ho lefa ditahlehelo.
Mokgwa wa tshebetso wa ho theha le ho ntshetsapele makala a tsamaiso ya dibaka metsi le phumantsho ya mangolo a tumello o tla hloka dipehello ka thoko ho tswa akhaontong ya mmuso, ho tsetela ntshetsopeleng ya bokgoni ba makala ho itshehetsa tsamaisong ya mohlodi wa metsi.
Nako le boholo ba tshehetso e tswetseng pele ya ditjhelete ho makala a tsamaiso ya metsi o tla hlaka ha lefapha le ntse le fumana tsebo ho tswa ho kenyeng tshebetsong ha diteko. Tabatabelo ke ho kenya tshebetsong ditshebetso tse hlalositsweng leanong ka ntle le keketso ditshehetsong ho tswa akhaontong ya mmuso.
Ho ya ka Pholisi ya naha, boholo ba ntshetsopele ya meaho bo hlokahalang ho tshehetsa tshebetso tsa moruo, bo lokelwa ho tshehetswa ka ditjhelete ho tswa ka ntle ho ditekanyetso ho tswa ditefong tsa basebedisi. E nngwe ya maikemisetso ya ditekolo tsa jwale tsa dihlophiso tsa ho hlabolla le tsamaiso ya meaho ya metsi ke ho etsa ditshisinyo tsa mokgwa o hokahantsweng wa ho tshehetsa ka ditjhelete bakeng sa matsete. Ho thehwa ha meaho ya lekala la naha la tsamaiso ya mohlodi wa metsi kapa makala a seng makae a mabatowa (sheba karolo ya 5 ya kgaolo ena) e ka theola haholo tlhokeho e otlolohileng ya tshehetso ya mmuso ho mosebetsi ya hlokang ditjhelete ka ho potlakisa phallo ya ditshehetso tse ka ntle ho ditekanyetso.
Tekolo e ntse e batlisisa mekgwa ya ditshehetso bakeng sa matsete moo nako e telele ya ho lefa kapa bareki ba fokolang ka ditjhekete ba thatafatsang hore mokgwa wa ho etsa tshehetso tsa ditjhelete tsa projeke e seke ya sebediswa. Ditshehetso tse ding tse tswang mmusong di ntse di tla hlokahala bakeng sa tlhabollo ya dikema tsa mofuta ona, tse ikemiseditseng haholoholo bakeng sa ho nosetsa, leaho, ho theola dokoduwa kapa bakeng sa tikoloho, kapa ho latela melao ya matjhaba. Tshehetso ho tswa akhaontong ya mmuso e tla nne e hlokwe bakeng sa ditjeho tsa ho atolosa marangrang a ditekolo.
Ha ebe dikema tsohle tsa ho nosetsa tse hlwailweng setshwantshong ya 3.9.1, le meaho e hlokahalang ho atolosa marangrang a ditekolo, di tla be di ahilwe dilemong tse ka bang tse 20 ho isa ho 25, mme ha ebe tsena di tsheheditswe ka ntle ho ditekanyo (off-budget) bongata ba tjhelete ya ditshehetso ho tswa akhaontong ya mmuso ka selemo e ka eba R145 ya dimiliyone; R 85 ya dimiliyone ya dikema tsa phepelo ya metsi le R 60 ya dimiliyone ya meaho ya ditekolo.
Haeba lekala la meaho ya mohlodi wa metsi le thehilwe ho tlameha hore ho kgonahale ho kenya tshebetsong lenane la ho itshehetsa le ikemiseditseng ho aha meaho e hlokahalang. Leha ho le jwalo, ha eba lekala le thehilwe ka thoko ka hara lefapha bakeng sa ntshetsopele le tsamaiso ya meaho e meholo ya diprojeke tse ntjha le ditjhelete tse tla sebediswa, di tla lokela ho tswa ka ho otloloha akhaontong ya mmuso ka tlasa dihlophiso tsa tsamaiso ya ditjhelete ya jwale. Ha eba dikema tsohle tse hlwailweng setshwantshong ya 3.9.1 e le boholo tsa tshebediso ya makala, ditoropo, indasteri le merafo tse ahwa dilemong tse 25 tse tlang, ditjhelete tse tla hlokahala ka selemo e tla ba R 755 tsa dimiliyone.
Ho tshwanela ho hlokomelwe hore matsete a mangata a tjhelete nakong ya pele a ne a hlaha dibakeng tse ding tseo e seng mokotla wa naha wa tjhelete.
Tsamaiso ya metsi ho tswang Metsing a Dihlaba a Lesotho e tswa tjheleteng e kadinngweng letloleng la Tsans-Caledon Tunnel Authority, e leng mokgatlo o thehetsweng morero ona. Hape mokgatlo ona ke wona o ileng wa etsa tonnoro e parolang Lesotho le Afrika Borwa. Dikadimo tsena tsa ditjhelete di ananetswe ke mmuso wa Affrika Borwa di tswa tjheleteng e bokelletsweng ke Lefapha la tsa Metsi ka Lekwa mme di ntshwa Letlole lena.
Ho ahwa ha letamo nokeng ya Usuthu ho fehla motlakase le merero e meng, hona ho tsheheditswe ka ditjhelete ke Eskom.
Matlole a mang a tshwanang le ana a ka nna a se ke a eba teng bakeng sa ho ha etsa merero ya pele nakong ya NWRS mme ho eketseha ha ditjhelete tsa Exchequer ho ka nna ha hlokeha.
Ho tswa ditabeng tswe ka hodimo, ho hlakile hore dipehelo tsa Pholisi ona di ka kenngwa tsebetsong sehleng sona sena sa ditjhelete. Boholo ba Exchequer ba nakong e tlang ho tla itshetleha hodima katleho ya Lefapha ya ho fumana ditefello tsa metsi babapi le leano la lefapha la ho etsa ditheko.
Tekolo e entsweng pele e supa hore ditlhoko tsa mmuso tsa merero ya metsi e ka ba R900 milione ka selemo. Ebang ho ka ba le diphetoho tse tswanetseng, karolo e kgolo ya tjhelete ena e ka ntshwa bajeteng. Ebang sena se sa etsahale, ho ka tshwanela ho nyollwe tjhelete e tswang ho Exchequer.
Ho rupella le ho fana ka botsebi batho ba sebetsang lefapheng la tsa metsi: lenaneo la lefapha la metsi moo lefapha le nkang karolo e batsi ho tshebedisano-mmoho le mekgatlo e meng ka hara lefapha.
Ho ruta le ho hlokomedisa batho ba bang ba amehang: mananeo a lefapha a ho utlwa maikutlo a setjhaba, dipuisano le thuto.
Diphuputso tse amang metsi di rerwa le ho hlophiswa ke Khomishini ya Diphuputso tsa Metsi ka tshebedisano le Lefapha la Metsi mmoho le mekgatlo e meng e amanang le ditaba tsa metsi.
Le ha e le mona ditaba tse ngata di sa hlokwe haholo ke Pholisi ona, di a hlokeha bakeng sa ho kenngwa tshebetsong nakong e tlang. Ditsela tse sebediswang ho rupella batho di qoqwa boemong ba naha ka kutlwisiso ya hore di ka kenngwa tshebetsong boemong ba selehae ka kopanelo le mafapha a mang a amehang mmoho le mekgatlo e meng e ikemetseng.
Ebang ho se batho ba lekaneng ba rupelletsweng, mawala ohle ao Pholisi wa ditaba tsa Metsi o lekang ho a kenya tshebetsong a ke se atlehe. Lebaka le leng le tla etsa hore mawala a Pholisi ona a nke nako ke hore ka motsotso ona, ha hona batho kapa tjhelete e lekaneng ho kenya maano ohle a wona tshebetsong. Ho a hlokeha hore thupello e lekaneng e ka etswa hore molao ona o tle o atlehe.
Tsamaiso ya ditaba tse amang metsi e se e le ka tsela e qosang hore batho ba be le tsebo e batsi dinthong tse ngata tse sa tsamaelaneng. Ho rupellwa ha batho ba sebetsang kapa ba tla sebetsa ditabeng tsa metsi ho ananelwa ke Leano la Mmuso la Metsi e le ntho ya bohlokwa haholo ho tsedisets amele leano la metsi Afrika Bowa.
Ho theuwe moifo o ikarabellang leanong la ho rupella batho lefapheng la tsa metsi. Lefapha le bapala karolo e kgolo leanong lena. Leano lena le bolela hore, ka nako e ka etsang dilemo tse 15 batho kaofela ba nkang karolo ditabeng tsa metsi, maemong a kang, muso wa selehae, Mokgatlo o ikarabellang thutong ya ditaba tsa metsi, ho tla be ho se ho entswe mekutu yohle hore melao e hlokehang e kengwe tshebetsong.
Mosebetsi wa moifo ona o tla itshetleha tabeng ya thupello le boitsebelo ba batho ba ikarabellang ditabeng tsa metsi. Batho ke bona bao ho tla toboketswa ho bona: ntshetsopele ya bokgoni, tsebo le monahano o hlokehang ho tshehetsa disebediswa, dibaka, tsamaiso ya tsebo le tlhahisoleseding mmoho le tsamaiso e hlokehang ya ka ditjhelete hore ho tle ho tswedisetswe pele tsamaiso ya ditaba tsa metsi. Ho se ho le teng ditaba tse kgothatsang mabapi le taba ena, ka hore ho be teng dithuto tse ntjha tse phahameng tse fumanwang diyunivesithing tse fapaneng. Dithuto tsena di tla tshehetswa ke Khomishene ya Diphuputso tsa Metsi (sheba ka tlase). Ho siya moo hona le dithuto tse ding tse kgutshwanyane tse fumanwang maemong a fapaneng tse fanwang ke Yunivesithi ya Leboya lefapheng la National Water and Sanitation Training Institute.
Ho feta moo mawala ohle a lokela ho shebana le dintho tse kang merabe, bong le hore na motho o itekanetse kapa tjhe. Leano le Lefapha la dibasari le shebane le ho etsa bonnete ba hore batho bohle ba a thuseha.
Karolo ya bohlokwa ya leano lena ke ho etsa hore ho ba teng dikgokahano tse loketseng pakeng tsa batho ba amehang. Ho se ho nkuwe mehato e loketseng mabapi le taba ena ka hore ho etswe se bitswang Framework Programme for Education and Training in Water, e leng se tla etsa hore ho fumanwe tshehetso le hore ditjhelete di be teng ho thusa diyunivesithi, dibaka tsa ho etsa diphuputso, mmoho le mafapha a mmuso le eo e seng a mmoso.
Leano lena le tla ikamahanya le maano a mang a mafapha a mang a ka tshebediso yo molao o tliswang ke South Africa Qualifications Framework wa 1995 Pholisi wa thupello ya bokgoni wa 1998 mmoho le Pholisi wa ho Ditefello tsa Ntshetsopele ya Bokgoni wa 1999.
Hona le dikarolo tse ngata Molawaneng ona tse hlokang hore ho ipotsetswe setjhabeng dinthong tse hlokang ho kenngwa tshebetsong. Dikarabo tsohle tse fumaneweng di lokela ho nkelwa hloohong.
TSe ding tsa dipheo tsa Pholisi ona ke hore mesebetsi e itseng ya Lefapha e tloswe Lefapheng mme e iswe dibakeng tse ding (sheba karolo 5 Kgaolo 3). Dibaka tsena di tla lokela hore batho ba amehang ditabeng tsa metsi ba nke karolo tsamaisong ya ditaba tse amang metsi.
Hore basebedisi ba metsi le batho ba bang ba nkang karolo ditabeng tsa metsi ba tle ba kgone ho ba le tsamaiso e ntle, ho lokela ba utlwisise hore se hlokehang ke eng. Le ha ho le jwalo, basebedisi le batho ba itseng ba na le ho se nke karolo ka tsela e hlokehang ha ba sa tshetswe hantle, haholo ba tswang dibakeng tse neng di sa fumantshwe thuso pele kapa tse futsanehileng. Hlahlobo ya ba nka-karolo e bohlokwa hore sena se etsahale.
Lefapha le tla nne le etse mekutu yohle ya hore bohle ba amehag, haholo ba tswang dibakeng tse mathoko, ba nke karolo ka tsela e hlokehang. Ba tla thuswa hore ba utlwisise seo ho buuwang ka sona.
Lefapha le a elellwa hore batho ba amehang ba ka nna ba imelwa ke ditaba tseo ba botswang dipotso ka tsona. Ka tsela ena, ho bohlokwa ho theha mokgatlo wa baemedi ba batho bana dibakeng tse fapaneng hore ho tle ho buisanwe le bona ka ho otloloha. Meifo e tjena e ka bapala karolo ya bohlokwa haholo.
Lefapha le entse mehato e ka latelwang hore setjhaba se nke karolo jwang ditabeng tsa metsi.
Lenaneo la Thuto la Metsi (le neng le tsejwa ka la 20/20 Vision for Water Programme) le reretswe ho hlokomedisa maAfrika Borwa ka taba ya hore metsi ke sesebediswa se sa fumaneheng ha bonolo le hore a se sebedise hantle.
Ho etsa hore batho ba utlwisise ditaba tse amang metsi haholwanyane.
Ho etsa hore batho ba baballe metsi.
Ho etsa hore dithuto tse amang metsi di be teng dibakeng tsa borutelo.
Ho kenyelletsa thuto ya tikoloho mananeong ohle a lefapha.
Ho tlisa tshebidisano bathong bohle ba amehang ditabeng tsa metsi, mona lapeng le mose.
Hasesale lenaneo lena le thehwa ka selemo sa 1996 le se le fihlelletse dikolo tse ka hodimo ho 10 000 mme le reretswe ho finyella dibakeng tsa thuto e phahameng. Baithuti ba ithuta ka tshebediso le melemo ya metsi le ho etsa diprojeke, hore ho ka baballwa metsi jwang le hore ke afe metsi a loketseng ho sebediswa ke batho. Hape ba kgothaleswa ho arolelana tsebo ena le setjhaba ka kakaretso.lenaneo lena le sebetsa ka ho otloloha le lefapha la diprofense la thuto mmoho le dibaka tsa paballo ya tlhaho.
Mehlodi ya bohlokwa ya hore lefapha le ikemiseditseng le hore le se le fihlelletse eng ho fihlela jwale ke Morero wa Dilemo tse Tharo mmoho le Tlaleho ya Selemo, e leng diphatlalatso tse tswang selemo le selemo ho latela Pholisi wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba wa 1999.
Ho feta mona, Lefapha le ikemiseditse ho tsebisa setjhaba ka hore ho ntse ho etswang ka hara Lefapha ke Letona le Lefapha. Hape lefapha le tla bokella ditaba tsa hore setjhaba se ikutlwa jwang mabapi le ditaba tse amang metsi le meru.
Dipitso tse etswang ke Letona mmoho le basebetsi ba lefapha mererong ya tsa metsi. Mona ha re bale dipitso tswa tlwaelo tsa mmuso?
Ho etsa hore baqolotsi ba ditaba ba toboketse morero wa ditekanyetso tsa ditjhelete wa Letona ka hara Palamente le ka hara Lekgotla le Naha la Diprofense.
Ho etsa hore ho tlalehwa ka ditaba tsa Letona ka hara Palamente.
Beke ya Metsi e tlang ka kgwedi ya Hlakubele selemo le selemo moo ditaba tse amang metsi di phatlalaswang teng.
Dipapatso ka tsela ya dipampitshana tse haswang ka hara setjhaba mabapi le merero ya metsi.
Ho bohlokwa haholo ho etsa diphuputso tse amang metsi. Diphuputso tsena di bapetse karolo e kgolo haholo ho etseng hore batho ba utlwisise tshebediso ya metsi mme di entse le hore ho fihlellwe ditsela le disebediswa tse itseng tse sebediswang tsamaisong ya ditaba tsa metsi. Boholo ba maqiti a fapaneng a bile a hlomphuwa lefatshe ka bophara ka ditaba tsa metsi a ne a itshetlehile diphuputsong tsena. Ho dutse ho hlaha diphephetso tse ngata tse qosang hore re utlwisise tshebediso ya metsi haholwanyane. Ho qoba mathata ana, Khomishene ya Diphuputso ya Metsi e tla dula e etsa bonnete ba hore ditlhoko tsa naha tsa metsi di a kgotsofatswa.
Khomishene ena e sebetsa e le lehlomela ditabeng tsa diphuputso tse amang metsi Afrika Borwa. Ke tjhelete eo e e fumanang, Khomishene ena e kgothaletsa ntshetsopele ya tsebo ka ditaba tse amang metsi. Hape khomeshe ena e sebedisana haholo le Lefapha ho etsa hore dintho kaofela di tsamaya ka nepo. Lefapha la Bonono le Thekenoloji mmoho le Letlole la Naha la Diphuputso di sebedisana ka ho otloloha le Lefapha le Khomishene ho etsa bonnete ba hore diphuputso di tswela pele hantle ho latela leano la naha.
Tsamaiso Metsi jwalo ka sesebediswa e leng tsela ya ho etsa hore ho ba teng tekatekano le tshebediso e tswellang ya metsi.
Ekhosisetimi e amang metsi: e leng yona e shebaneng le tshireletso ya metsi.
Tshebediso e tswellang ya metsi bakeng sa temo: e leng se bolelang tshebediso ya metsi dibakeng tse fapaneng.
Hape Khomishene ena e shebane le se bitswang tsebo e itshetlehileng ditabeng tsa metsi e leng se hlokehang hore diphetho tsa diphuputso di tle di fetisetwse bathong ka tsela e loketseng.
Bohlokwa ba Khomishene ena ke ho ntshetsa pele basebetsi ka hara lefapha. Diphuputso ke e nngwe feela ya ditsela tse jwalo. Ka tsela ena projeke e nngwe le e nngwe e lokela ho kenyelletsa thupello ya batho, haholoholo bathong ba sa fuwang monyetla nakong e fetileng. Sena se tla netefatsa hore ka selemo sa 2009, batho kaofela ba neng ba hateletwe nakong e fetileng mme ba batla ho tswela pele ka dithuto tse phahameng ba fuwa monyetla wa ho etsa jwalo.
Morero o kopanetsweng ke Lefapha mmoho le Khomishene ya metsi ka kopanelo le Mokgatlo wa Thuto, Bonono le Botjhaba wa Dinaha tse Kopaneng le Mmuso wa Flemmish.
Se hlokehang ho ikopanya le ba amehang: maemong a ka tlase kaofela, ntle feela le ho karolo 10 le 41, Pholisi o hloka hore ho phatlalatswe Lesedinyaneng la mmuso le hore ho etswe matsapa a mang hore ditaba tsena di tswejwe ke bohle ba amehang.
Ho thehwa ha mokgatlo wa batho ba sebedisang metsi (ntle le ha eba ho ile ha bontshanwa hantle le batho ba amehang).
kgaolo 6 ya Pholisi wa Tshebediso ya Metsi wa Naha e bolela hore ho lokela ho be le maano, dithero, dipehelo le ditsela tse latelwang ho ho shejwa dintlha kaofelwa tse hlokwang ke mmuso tshebedisong ya metsi. Hape kgaolo ena e hloka hore melao ena e tsamaisane le ya ya ditokelo tsa lefatshe ka bophara. Kgaolo 9 yona e hloka hore molao wa tlatsetso o shebane le dintlha kaofela tse amanang le naha kapa sedika. Kgaolo 22 e bolela hore ditho tsa mmuso di lokela ho kopanya dilaesense tsa tsona ho etsa laesense e le nngwe feela. Kgaolo 81 e bolela hore ho lokela hore ho be teng boemedi bo tswang mebusong ya profense kapa ya selehae mokgatlong wa tlatsetso. Kgaolo 138 e hlalosa hore Letona la Metsi le Meru le lokela ho etsa ditsela tsa ho tlisa tsamaiso e loketseng tshebadisong ya metsi ka mora ho ikopanya le ditho tsohle tse amehang tsa mmuso.
Kgaolo ena e hlalosa tse ding tsa dikamano tsa mantlha pakeng tsa Pholisi wa Naha wa Metsi le Melawana e mang ya naha, dipholisi, ditsela tsa tsamaiso le mananeo le hore ho hlokeha ho sebedisanwe jwang hore se bitswang Leano la Naha la Mehlodi ya Metsi le tle le atlehe. Hape ho hlaloswa le dikamano tsa Afrika Borwa le dinaha tse ding ditabeng tsa metsi.
Molao o tsamaisang le metsi o ntlhapedi: Pholisi wa Ditshebeletso tsa Metsi wa 1997 le Pholisi wa Naha wa Metsi wa 1998. Pholisi wa Ditshebeletso Tsa Metsi o laolwa ke bomasepala tlasa leihlo la Letona la tsa Metsi le Meru. Molao ona o laela Lefapha ho etsa bonnete ba hore ditsela tsohle tse amang tshebediso ya metsi di a latelwa. Le haho le jwalo, hona le melao e meng e laolang tshebediso ya metsi. Melao ena wela tlasa mafapha a mang a mmuso.
Lefapha le latela Molao wa Motheo ho sebedisana le maemo ohle a mmuso ho etsa bonnete ba hore ditlhoko tsa mmuso mabapi le ntshetsopele ya setjhaba le moruo di a kgotsofatswa. Ka tsela ena, mafapha a ke se kgone ho sebetsa hantle ebang e le hore melao ya ona e a lwantshana. Ke ka hoo karolo 6 (a) ya pholisi e bolela hore tshebediso ya melao kaofela e lokela hoba tlasa molao wa mmuso.
Melao eo ho ileng ha shebanwa le yona e ne e shebane le tikolo, dibaka tsa mawatleng, temo, tshebediso ya lefatshe, diminerale, merafo le matla le tsamaiso ya dikgwerekgwere, tsa matlo, bophelo bo botle, ho ahwa ha dibaka tsa mahaeng, ho ho ahwa ha dibaka tse ditoropong mmoho le mebuso ya selehae. Melao e meng ya diprofense e ile ya shadingwa le yona.
Lefapha le tla tsitlallela ho tlisa tshebedisano le mafapha a mang ho etsa bonnete ba hore melao yohle e kenngwa tshebetsong ka tshwanelo (sheba dipuisano tse hlahellang ho kgaolo 1).
Melao e fapaneng ya naha e lokela ho elwa hloko ke Lefapha mmoho le dikarolwana tse ding tse shebaneng le tshebediso ya metsi.
Thero: ho hokahanya ka tshwanelo ditshebeletso tsa metsi mmoho le ho fumantshwa metsi ke mekgatlo ya tlatsetso.
Taolo ya tshebediso ya metsi: ho tsamaisa mesebetsi e tshwanang ya tshebediso ya metsi, ho kenyelletswa le hore ho etswe bonnete be hore dintho tsohle di sebetsa ka nepo.
Ho kenngwa tshebetsong: ho kgothaletsa tshebedisano tsamaisong ya ditshebeletso tsa metsi le ho etsa hore boleng ba metsi bo maemong a lokelang.
Tshehetso: ho arolelana ka disebediswa le bokgoni hore ho tle ho tshehetswe dibaka tse amehang tsamaisong ya ditaba tsa metsi le ho etsa hore batho ba fapaneng ba fumantshwe bokgoni bo lokelang.
Tsamaiso ya tlhahisoleseding mmoho le dipuisano: ho kopanya dintho tse amanang le dipuisano le thekenoloji, le ho hokahanya dipuisano le batho ba bang ba amehang.
Ho feta moo, Molwawana ona o na le melao e meng e supang hore metsi a ka sebediswa jwang.
Karolo 9 ya pholisi e bolela hore ho lokela ho be teng ditsela tla tlatsetso tse tshwanelang ho tsamaya ha mmoho le mohopolo o felletseng wa tshebediso ya metsi. Bomasepala kaofela ba lokela ho be le merero e loketseng ka tsebediso ya metsi. Merero ena ke karolo ya Merero e Kopaneng ya Ntshetsopele eo bomesepala be tshwanelang ho ikamahanya le yona ho latela Pholisi wa Ditsamaiso tsa Bomasepala wa 2000 (no.32 ya 2000).
Mokgatlo o fuweng matla a ho kenya molao wa metsi tshebetsong o lokela ho ama molao wa tlatsetso, mehlodi ya metsi mmoho le tse hlokehang hore ho tle ho qhalwe dikarolo tse sa hlokeheng tsa metsi.
Karolo 6 (a)(ii) e hloka hore ho kengwe tshebetsong dihlopha tse hlokehang tse sebedisanang le metsi tsa naha jwalo ka ha ho hlalositswe ho karolo 9 ya molao wa WSA. Molao ona o fana ka ditsela tse fapaneng tse lokelang ho latelwa mabapi le ditshebeletso tse fapaneng tsa metsi.
Ho boloka bohlweki: Ho etswa ho disebediswa tse bolokang bohlweki ho batleha ho nne ho hopolwe dintho tse ka silafatsang metsi.
Mehlodi ya mantlha ya metsi: Ditlhoko tsa mantlha tsa batho di hlalositswe polokelong e hlahelang ho NWRS?
Boleng ba metsi a ho nwa: boleng ba metsi a fumanehang dinokeng le a dibakeng tse ding bo tsamaelana le tjhelete e lefuwang ho hlahloba bohlweki ba metsi.
Pholisi e fana ka tsela e ka latelwang ha ho qhalwa ditshila tse metsing.
Tshebediso ya sebaka sa ho qhala ditshila: tshebediso ya sebaka se tjena e fumaneha tlasa karolo 37 ya Pholisi ona.
Bongata le boleng ba dibaka tsa ho qhala ditshila: leasense e fanweng ke yona e hlalosang mofuta wa sebaka sa ho qhala ditshila.
Dihlahlobo tsa ditshebeletso tsa metsi, metsi le hlahlobo ya dibaka tsa ho qhala dikgwerekgwere le ho hlokomela ha metsi a ka senyehang, ho lokiswa ha dibaka tse dutlang le ho ho tlalehwa ha batho ba sa lateleng molao: Sena se bua ka ditlhoko tsa polokeho ya metsi le hore batho ba hloka metsi hakaakang.
Karolo 56 ya pholisi e qosa hore ho be teng tsela e itseng ya ho etsa ditefello tsa metsi ke mekgatlo e amehang. Karolong ya 4 ho kgaolo 3 re hlalositse dikamano pakeng tsa mokgwa wa ho fana ka tjhelete e patalwang le ditefellong tsa metsi.
Tsamaiso ya ditshebeletso tsa metsi e itshetlehile hodima ditlhoko tsa molao wa naha wa tikoloho wa 1989 (nomoro 73 ya 1989) (ECA) o eso kang o hlakolwa ke NEMA.
Ho ya ka NEMA Lefapha le hlophisitse le ho phatlalatsa Morero wa kenya tshebetsong molao o amanang le tikoloho mmoho le morero wa tsamaiso e hlalosang mosebetsi wa Lefapha, melao, merero mmoho le mananeo le hore tsena tsohle di ikamahanya jwang le melao ya tikoloho. Hape morero ona o hlalosa dintho tse kentsweng tshebetsong kapa tse ntseng di rerwa ke lefapha kapa dikarolo tsohle tsa mmuso. Morero ona o lokela ho hlahlojwa bonyane ka mora dilemo tse nne mme di iswe hoLefapha la tsa Bohahlaudi le Tikoloho.
Mafapha a mang le ona a lokela ho etsa ditlaleho tsa ona ho latela dipehelo tsa NEMA,. Merero yohle e lokela ho hlahlojwa ke komiti ya ditaba tsa Tikoloho eo e kenyeleditseng Motsamaisi-Kakaretso wa Lefapha.
Botsamaisi bo akaretsang ba ditaba tsa tikoloho.
Morerong wa ho kenya tshebetsong molao o amanang le tikoloho mmoho le morero wa tsamaiso Lefapha le iketlaheditse kgodisong ya botsamaisi bo kenyelletsang ba ditaba tsa tikoloho ho etsa bonnete ba hore le ikamahanya le ditlhoko tsa NEMA. Ho fets mona morero ona o etsa bonnete ba hore ho ikamahanngwa le ditaba tse amang tikoloho mererong ya metsi. Hona le dintho tse sebediswang ho hlahloba maemo a metsi, mme tsena di tla kenngwa tshebetsong ho etsa hore mosebetsi o tsamae hantle.
NEMA e hloka hore Lefapha la Tikoloho le Bohahlaodi le fane ka tlaleho ya selemo ya ntshetsopele e tswellang ho latela boikemisetso ba mmuso ba nomoro 21 morerong wa Dinaha tse Kopaneng wa 1992 o ikemiseditseng ho fihlela ntshetsopele e tswellang. Phatlalatso ya pele e ile ya tswa ka selemo sa 1999.
Tema e bapalwang ke Lefapha ditabeng tsa tikoloho e hlahella tlasa se bitswang botsamaisi bo kenyelletsang ba ditaba tsa tikoloho. Ditlaleho tsena di tla kenyelletsa ditaba tse bontshang kgatelopele e entsweng ho fihlela dipehelo tsa tikoloho. Ditlaleho tsena di tla supa hore ditokiso di lokela ho etswa kae.
Ka tumellano le Lefapha la Tikoloho le Bohahlaodi, Lefapha lena le tokelo ya ho shebana le ho lahlelwa ha dtshila naheng. Letona ke lona le nang le boikarabelo ba ho fana ka tumello ya hore ditshila di ka lahlelwa kae. Le ha ho le jwalo, Palamente e fane ka diphetoho tsa hore tumello ena e lokela ho fanwa ke Lefapha la Tikoloho le Bohahlaodi. Mosebetsi wa ho isa boikarebelo lefapheng leng le leng o tla etswa ka nako eo ho dumelanweng ka yona e leng ho tloha ka Mmesa 2005. Lefapha le tla sallwa ke matla a ho hlahloba mangolo a tumello feela.
Molao ona (nomoro 57 wa 2002) o ile wa ananelwa ka Pherekgong 2003. (Sheba karolo 7 ya Kgaolo 3).
Ho emela Lefapha ho moifo wa naha wa boeletsi wa botsamaisi ba ditaba tsa tlokotsi. Setho se hodimo e tla ba sona se emetseng Lefapha boemong ba naha.
Lefapha le ikarabella ho dipehelo tsohle tsa Pholisi o laolang botsamaisi ba ditjhelete tsa setjhaba mmoho le melao e tsamaisanang le wona.
Lefapha le lokela ho fana ka tlaleho ya sehla ka seng sa selemo ho Letona mmoho le ditlaleho tse selemo tse supang hore le sebeditse jwang.
Ha ho buisanwa le Ramatlotlo wa Naha, Lefapha le tla hlalosa boemo ba mekgatlo ya tlatsetso e sebetsang tlasa PFMA le hore mekgatlo ena e tla sebetsa jwang le PFMA.
Ho latela pholisi ona Lefapha lena le boikarabelo ba ho tsebisa setjhaba ka ditaba tse amang tshebediso ya metsi, haholoholo ka mathata ao ho ka kopanwang le ona (sheba karolo 7 ya kgaolo 3).
Pholisi ona o supa ditokelo tsa Molao wa Motheo tsa setjhaba tsa hore ba lokela ho hlahiswa leseding ka ditaba tse amang lefapha mabapi le ditokelo tsa batho tsa ho fumantshwa tlhahisoleseding. Lefapha le tla hlalosa le ho hlahisa tlhahisoleseding leo boholo ba yona bo buang ka ditaba tse amang metsi.
Pholisi ona o fa moifo wa metsi tokelo ya ho ipiletsa, le ha e le hore moifo ona o ka ipiletsa feela ditabeng tse amang pholisi feela (sheba karolo 5 ya kgaolo 3).
Pholisi ona o shebane le mesebetsi kaofela ya tsamaiso mme o bontsha batsamaisi kaofela hore ba lokela ho ba hloko ha ho nkuwa diqeto. Dinyewe tse amang diphoso tse bang teng di tla di tla shejwa ke makgotla a dinyewe, eseng moifo ka boona.
Molao wa Motheo o dumella dikarolo kaofela tsa mmuso ho kopanya mesebetsi ya tsona. Sena se ba teng ha ho shejuwe ditaba tse kang ho kopanya matsoho le ho sebedisana ha ditho tsena tsa mmuso tse kang mmuso o bohareng, wa profense le wa selehae Leha mofuta o mong le o mong wa mmuso o ikarabela mesebetsing eo o e nehilweng, maano le meralo e etellang pele e tlamehile ho tsamaisana le ya mefuta e meng ya mebuso ya naha. Ho tshwana hona ha tsamaiso ya mebuso ho kgonahala ho marangrang a tshebedisano pakeng tsa mebuso ena ka ho arolelana masedi le ditaba, haholo pakeng tsa profensi le wa mahaeng, moo di fumanang monyetla wa ho nka karolo diqetong tsa thero ya maano le meralo tse amang dibaka tsa bona Hantle ntle?
Ka tlasa molao wa marangrang a bomasepala wa 2000, ditereke tsa bo masepala di tlamehile ho rala maano bakeng sa dilemo tse hlano bakeng sa ho tataisa ka dintlha tsa moralo, ho di kenya tshebetsong le ho di tsamaisa dibakeng tseo.
Setshwantsho sa 5.1 se bontsha ka botlalo kamano pakeng tsa meralo le maano bakeng sa tsamaiso ya mehlodi ya metsi le pehelo ya ditshebeletso tsa metsi, le bakeng sa meralo le maano mebusong ya bohareng, ya profense le wa lehae.
Setshwantsho sa 5.
Ho sa tswa kenngwa tshebetsong mananeo a mabedi a etsang hore ho be teng ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le tsa ditoropong.
Lenaneo lena le ile la thakgolwa ke kantoro ya Mopresidente ka selemo sa 2000 ka sepheo sa ho ntlafatsa maphelo a batho ba phelang mahaeng. Sepheo sa lenaneo lena ke ho: tlisa botsitso ka hara dibaka tsa mahaeng mabapi le moruo o emeng hantle le hore batho bana ba kgone ho fihlella ditshebeletso hantle, le hore ba kgone ho fumana le ho ipolokela batho ba nang le tsebo le bokgoni ba tla etsa hore setjhaba se kgone ho hola. Tema kgolo bakeng sa ho thakgola lenaneo lena e tla bapalwa ke mmuso wa selehae. Mebuso ya diprofense mmoho le ya selehae ke yona e tla laola lenaneo lena?
Ho fumaneha ha metsi ke se seng sa dintho tsa bohlokwa haholo kgodisong ya dibaka tsa mahaeng. Hape leano lena le tla sebediswa ho fokotsa bofuma. Lefapha le tla sebetsa le mafapha a mang ho etsa bonnete ba hore sena se a etsahala.
Ho lokiswa ha mananeo a botsamaisi ba ditaba tsa metsi le ho etsa hore dibaka tse ka sehlohong di a shejwa.
Ho etsa bonnete ba hore hona le maano a tlatsetso a ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng.
Ho etsa bonnete ba hore setjhaba se ba le boemedi bo lekaneng boemong ba tsamaiso ya ditaba tsa metsi.
Ho etsa bonnete dipuisano le tlhokomediso ya setjhaba di etswa ka nepo dibakeng tsa mahae.
Leano lena le lona le kenngwa tshebetsong ke Mebuso ya diprofense le ya Selehae. Le tsamaisana le leano le akaretsang la ntshetsopele ya mahae, empa lona le shebana haholo le botsitso ba dibaka tsa ditoropo.
Ho rera le ho ntshetsa pele dinoka tse fumanehang dibakeng tsa ditoropo ho etsa hore setjhaba se bolokehe ka dinako tsa dikgohola.
Ho etsa hore dinoka di be maemog a matle jwalo ka disebediswa tsa setjhaba le ho etsa hore ba qhalang dikgwerekgwere ba fumantshitswe dilaesense ka tsela ya tshwanelo.
Ho tsebisa setjhaba ka bohlokwa ba dinoka jwalo ka disebediswa tsa setjhaba.
Afrika Borwa e na le maqhama a mangata le dinaha tsa Afrika le tse mose ditabeng tse amang metsi. Dintho tseo ho dumellanwang ka tsona le dinaha tse mabapi di akaretsa ho fana ka metsi mmoho le ditaba tse amang dinoka kapa dintho tse kang karolelano ya tsebo ho tsa sethekiniki le diha tse ding tseholang le tse seng di hotse.
Afrika Borwa e arolelana dinoka tse nne tse kgolo, Senqu, Limpopo, Inkomati le Usutu/Pongola/Maputo le dinaha tse tsheletseng ta boahisane, e leng Botswana, Lesotho, Mozambique, Namibia, Swaziland le Zimbabwe. Naha e akaretswang ke dibaka tsena kaofela Afrika Borwa e lekana le 60% ya naha ya lebabadi ho sa kenyelletswe lewatle. Ho phalla ha dinoka tsena ka selemo ho lekana le 40% ha palohare ya phallo ya dinoka tsena ka hara naha. Hona le dikomiti le meifo e fapaneng e supang dikamano tse teng pakeng tsa Afrika Borwa le dinaha tse ding.
Komiti ya moshwelella ya metsi pakeng tsa Afrika Borwa le Botswana.
Khomishene ya tsa metsi pakeng tsa Lesoth le Afrika Borwa.
Khomishene ya moshwelella ya Metsi (Namibia le Afrika Borwa).
Khomishene ya karolelano ya Metsi ya Afrika Borwa le Swaziland.
Khomishene ya Orange/Senqu River Basin e thehilwe ka selemo sa 2000 ka sepheo sa ho etsa hore ho be teng tsamaiso ya tsa metsi e akaretsang. Tumellano ya ho theha Khomishene ya Metsi ya Limpopo e entswe ka selemo sa 2003. Tumellano ya Incomaputo, e leng yona e shebaneng le karolelano ya metsi sebakeng sa Komati le Pongola e saennwe ka selemo sa 2002. Tumellano ena e tla shejwa ke dinaha tsa Swaziland/Mozambique/RSA ho fihlela ho thehwa Khomishene e shebaneng le ditaba tsena. Ho lebelletswe hore ho thehwe diKhomishene tse ding hape bakeng sa mehlodi e meng ya dinoka nakong ya dilemo tse ka bang robedi ho isa ho leshome. Karolo 8 ya kgaolo 3 e toboketsa taba ena haholwanyane.
Pholisi oo ke o mong wa melao e mmalwa lefatsheng moo honang le kopanelo le dinaha tsa boahisane sheba karolo 6 sehlomathiso sa B. Dipehelo tsa ho arolelana ka metsi pakeng tsa dinaha tse fapaneng ho hlahella karolong ya 2 sehlomathiso D.
Tshebedisano e tjena e wela tlasa ditumellano tse tadinngweng botjha pakeng tsa dinaha tsena tsa SADC. Hara tse ding, ditumellano tsena di shebana le tshwantshanyo ya melao pakeng tsa dinaha tsena tse fapaneng, ho bokella le ho arolelana ha tlhahisoleseding, ho etsa diphuputso, ho shebana le dikgohola, le tsohle tse shebaneng le tshebediso ya metsi ka kakaretso sebakeng sena. Ditumellano tsena do boetse di kgothalletsa ho thehwa ha dibaka tse shebaneng le tshebediso ya metsi sebakeng sena (sheba karolo 5.6.1 e ka hodimo).
Hape Afrika Borwa e na le maqhama le dinaha tse ding tsa Afrika tse ka ntle ho seaka sa SADC ha mmoho le tse ding tsa lefatshe ka sepheo sa ho theha ditumellano ditabeng tse amang metsi.
Tse ding tsa ditumellano tsena di ama ntshetsopele ya NEPAD, karolelano ya tlhahisoleseding, thekenoloji le bokgoni, le ho theha menyetla ya hore dikhampani tsa Afrika Borwa di ka kgona ho sebetsa maemong a matjhaba.
Ka tsela ena, lefapha le se le sebeditse le batho ba bangata ba tswang dinaheng tse ding ho fana ka thupello le ho fana ka thuso ya setekgeniki mmoho le karolelano ya tlhahisoleseding ka ditaba tse kang melao e shebaneng le metsi dinaheng tse fapaneng.
Dilemong tse sa tswa feta, Lefapha le ile la fumana dithuso tse ngata ho tswa dinaheng tsa matjhaba ditabeng tsa ntshetsopele le dithusong tsa ditjhelete.
Lefapha le tla nne le tsitlallele ho fumana thuso ho tswa dinaheng tse ding hore sepheo sa lona ka metsi se atlehe. Dithuso tse tla ba teng nakong e tlang ho lebelletswe hore di shebane le tshehetso ya diprojeke ka hara sedika. Lefapha le tla nne le sebetse ka ho otloloha le mekgatloe meng ho tswedisetsa pele leano la NEPAD.
ho latela Molao wa Motheo botsamaisi ba ditaba tsa metsi ke boikarabelo ba mmuso wa naha. Le ha ho le jwalo, hona e dintho tse mmalwa tseo mmuso wa bohareng o di etsang ka kopanelo le mebuso ya diprofense le wa selehae. Ditaba tsena di hlahella ho sehlomathiso 4 le 5 ho Molao wa Motheo.
melao e amang melao e tshwanang ya paballo ya metsi ho latela kgaolo 9 le 73 (j) ya Pholisi wa Metsi e shebane le tlhwekiso ya metsi, phano ya metsi, ho sitiseha ha phano ya ditshebeletso tsa metsi.
dibaka tsa Inkomati le Usutu/Pongola/Maputo di atamelane, mme di kenella ka hara Mozammique, Afrika Borwa le Swaziland. Ho ka nna ha thehwa Khomishene e shebaneng le dibaka tsena ya metsi.
tumellano e tadinngweng botjha ho latela melao ya Dinaha tse Kopaneng e kopanetsweng ya metsi e tjhaetswe monwana ke dinaha tse amehang, ho kenyelletswa le Afrika Borwa ka kgwedi ya Loetse ka selemo sa 2003. Afrika Borwa e boetse ya saenela le ho dumelana le molao wa Dinaha tse Kopaneng. Le ha ho le jwalo, dinaha tse ding di lokela ho ananela molao ona hore o tle o kengwe tshebetsong.
Molao wa metsi o itshetlehile ho Molao wa Motheo, mme o tlama batho kaofela ba amehang, ho sa kgethwe hore ke ba mmusong kapa tjhe. Le ha e le mona ho tsejwa mesebetsi yohle ya metsi, molao ona o tla tsamaisana ka ho otlohola le sa hlahellang ho molao wa ditokelo tsa botho.
Metsi kaofela, ho sa shejwe hore a tswa kae maemong a fapaneng a tshebediso ya ona, a nkuwa e le sesebediswa mme a tlasa taolo ya mmuso. Metsi kaofela a na le maemo a sa fetoheng, ho sa shejwe hore a tswa hokae.
Ha hona motho ya ka reng metsi ke a hae, ntle le hore o na le tokelo ya ho a fumana (bakeng sa ditokelo tsa tikoloho kapa tsa batho). Tumello ya ho sebedisa metsi ha e a tshwanela ho ba ya moshelella.
Sebaka seo metsi a fumanehang teng ka hara naha ha se bolele hore motho o se a ena e tokelo e fetang ya ba bang ya ho a asebedisa.
Sebaka se ommeng jwalo ka Afrika Borwa tjena ho bohlokwa ho hlokomela tsela ya maemo ao metsi a hlahang ka ona, le hore maemo ana a tsamaelana ka tsela e jwang moo dintho tse kang ho fetoha mohudi, maru kapa pula di amanngang le metsi a fumanehang fatshe, e leng dinoka, matsha, matangwana le mawatle.
Ho tshwanela hore ho utwlisiswe tsela e sa tlwaelehang eo metsi a tliswang ka yona bathong.
Sepheo sa ho ba le tsamaiso e nepahetseng ya metsi ke ho fumana tsela eo setjhaba se ka kgolang molemo o moholo tshebedisong ya metsi.
Ho tla bolokwa metsi ho etsa bonnete ba hore batho bohle ba fumana metsi ka ho lekaneng.
Ho tla tiiswa boleng ba metsi a hlokehang ho tswedisetsa bophelo ho etsetsa hore a se ke a fela mme batho ba eba mathateng.
Metsi a hlokehang ho phetha mabaka a ho phedisa setjhaba a tla bolokwa mme a bitswe Polokelo mme a ba tla bohlokwa ho feta metsi a mang. Tshebediso ya metsi bakeng sa mabaka a mang e tla ba teng ka tumello feela.
Metsi a arolelanwang le dinaha tsa boahisane a tla sebediswa ka tsela e tla etsa hore bohle ba amehang ba kgole molemo. Ditumellano tse fihletsweng ka tshebediso ya metsi di tla hlomphuwa.
Ka molao metsi a tlasa tlhokomelo ya mmuso wa bohareng. Mmuso o bohareng ke wona o etsang bonnete ba hore tshwaro ya metsi, tshebediso, le tsela eo batho ba a fumanang ka yona e nepahetse, ho kenyelletswa le tsamaiso ya metsi pakeng tsa dibaka tsa tlatsetso kapa pakeng tsa dinaha tse fapaneng.
Jwalo ka ha e le bona ba hlokometseng metsi, ba mmuso wa bohareng ba etsa matsapa a hore tsamaiso le tshwaro ya ditaba tse amang metsi e tsamaya ka tsela e kgotsofatsang ditebello le tshepo ya setjhaba.
Metsi a tla sebediswa ka tsela e tla etsa hore bohle ba amehang, ho tswa mafapheng ka ho fapana a bophelo, ba a fumane ka tsela e lekanang ho bile ho shebilwe hore a fumaneha ka bongata bo bokae, boleng ba ona, le hore a loketse ho sebediswa hakae. Ho tla etswa ditsela tse fapaneng tsa hore metsi a bolokehe a le boemong bo loketseng.
Boleng le bongata ba metsi ke dintho tseo e nngwe e itshetlehileng ho e nngwe, mme tsona di tla sebetswa ho shebilwe ditsela tse fapaneng tsa tshwaro ya metsi.
Ditsela tse fapaneng tse amang tsamaiso le tshwaro ya metsi di tla kenyelletsa ho fana ka dithuso ho ba sebedisang metsi hantle, le dikotlo tse itseng ho ba hlolehang ho a sebedisa ka tshwanelo, ka tsela e kang tshilafatso mme ho tla etswa matsapa a hore tshilafatso e a qojwa.
Tsela eo ditaba tsa metsi di tlang ho tshwarwa le ho tsamaiswa ka yona di tla tsamaisana le tsela eo ditaba tsa tikoloho di tsamaiswang ka yona.
Jwalo ka ha e le mona tshebediso ya metsi e na le kgahlamelo ho maemo a fapaneng a metsi, melao e teng ya metsi e tla sebediswa e le tsela ya ho tsamaisa le ho tshwara tsela eo metsi a sebediswang ka yona.
Tumello ya ho sebedisa metsi e tla fanwa ka nako e loketseng le ka tsela e hlakileng le e bonahalang, ho bile ho akaretswa le hore metsi a tla sebediswa nako e kae. Le ha ho le jwalo, sepheo sa tshebediso ya metsi se ke ke sa thibelwa.
Ho tla shejwa mekutu le matsapa ao motho a a nkileng ho theha ditsela tsa ho etsa hore metsi a sebediswe ha ho fanwa ka tumello ya tshebediso ya metsi.
Ntshetsopele mmoho le tsamaiso ya metsi e tla etswa ka tsela e etsang bonnete ba hore maphelo a batho le thepa di bolokehile dikotsing tsa tlhaho kapa tse bakwang ke batho.
Tsela ya tshebetsoya metsi e tla etsa matsapa a hore melao kaofela e totobetse le hore e a utlwahala. Melao ena e tla itsamaisa ka boyona mme e ke ke ya hloka hore mmuso o kene ka lehare. Batho ba ka kgona ho ipiletsa ebang ho le teng bothata ba tsamaiso.
Boikarabelo ba ho ntshetsa pele le ho tsamaisa ditaba tse amang metsi, moo ho hlokehang e tla ba ba sebaka sa tlatsetso kapa sedika ho etsetsa hore batho ba amehang ba kgone ho nka karolo ka tsela e nepahetseng.
Batho ba tla kgola molemo tshebedisong ya metsi ba tla tshwanela ho lefella dibaka tse tla thehwa ho boloka metsi a le boemong bo botle.
Ditokelo tsa baahi kaofela tse amang hore ba fumane metsi a hlwekileng le a nwehang/sebedisehang di tla ananelwa le ho tshehetswa.
Ditshebeletso tsa mertsi di tla tsamaisana le maano le sepheo sa mmuso wa selehae.
Le ha e le mona phano ya metsi e le mosebetsi o arohaneng ho ntshetsopele le tsamaiso ya metsi, ditshebeletso tsa metsi di tla fanwa ka tsela e tla tsamaelana le tsamaiso e ananetsweng.
Moo ebang ditshebeletso tsa metsi di fanwa ka tsela e shebaneng le batho ba le bang feela, ditshwanelo tsa batho ba bang le tsona di lokelwa ho elwa hloko.
b ho etsa tsela ya hore batho ba fumana metsi ka tsela e lekaneng c ho lokisa mathata a nako e fetileng a kgethollo ha ho tluwa ditabeng tsa phano ya metsi.
d ho kgothaletsa tshebediso e ntle ya metsi molemong wa setjhaba e ho etsa hore setjhaba se hole moruong f ho eketsa tsela eo metsi a sebediswang ka yona g ho sireletsa dintho tse phelang tsa metsing h ho fokotsa le ho thibela tshilafatso ya metsi i ho kgotsofatsa dipehelo tsa matjhaba j ho kgothaletsa paballeho ya matamo k ho shebana le dikgohola le komello le ho etsa hore tsena tsohle di atlehe ka ho theha makala a loketseng le ho etsa hore setjhaba se na le boemedi bo nepahetseng.
Jwalo ka moemedi wa setjhaba ditabeng tse amang metsi, mmuso wa naha, o sebetsa ka boemedi ba Letona, o lokela ho etsa bonnete ba hore metsi a bolokehile, a a sebediswa, a ntshetswa pele, a a baballwa, le hore botsamaisi ke bo loketseng bakeng sa hore setjhaba kaofela se kgole molemo ho latela Molao wa Motheo.
Ntle le hore ho kgutsufatswa kgaolwana ya 1 Letona le na le boikarabelo ba hore metsi a ajwa ka tekatekano le hore tikoloho e bolokehile.
Mmuso wa naha, ka boemedi ba Letona, o na le matla a hore laola tsela eo metsi a sebediswang, a phallang, ha mmoho le botsamaisi ba ona.
Molao wa naha wa metsi: kgaolo ya 2 Maano a naha a tsamaiso ya metsi; Karolo ya 1?
Ho latela karolwana ya 4 Letona le lokela ho tlisa leano la naha la metsi ka mokgwa wa lesedinyana la mmuso.
Metsi a naha a lokela ho sireletswa, ho sebediswa, ho ntshetswapele, ho baballwa, le ho tsamaiswa ho latela leano la naha la metsi.
Leano la naha la Metsi?
Pele ho thehwa leano lena kapa dikarolwana tsa leano lena holatela karolwana ya 1 Letona le lokela?
a ho phatlalatsa lesedinyana la mmuso i ka ho etsa kgutsufatso ya leano lena ii ka ho hlalosa sebaka moo leano lena kapa dikarolwana tsa lona di tlang ho etsahala ho lona bakeng sa hlahlobo iii ho mema batho ho hlahisa maikutlo a bona mabapi le leano lena, a hlakisa aterese le letsatsi leo maikutlo ao a lokelang ho tliswa ka lona. Letsatsi la ho fana ka maikutlo le lokela ho ba matsatsi a 90 ka mora phatlalatso ya tlaleho ena.
b ho sheba hore ke mehato efe e meng e ka nkuwang ho etsa hore dikarolwana tsa phatlalatso ena di finyella bathong c ho hlahloba maikutlo ohle a hlahang mabapi le phatlalatso ena ho latela aiii ka hodimo.
i sepheo sa Pholisi ona ii ditsela le ha e le dife tse tshwanetseng ho kenngwa tshebetsong ho latela kgaolo 9 1 ya Molwana wa Naha wa Metsi wa 1997.
b ho etsa hore bonyane ho ba le?
i ditlhoko tsa polokelo le ho etsa hore ditlhoko tsena di a fihlellwa mmo ho kgonehang ii ditokelo tsa matjhaba iii ho nkwa ha mehato e etsang hore ho kgotsofatswe ditlhoko tse lebelletsweng tsa metsi iv tshebediso e hlokolotsi ya metsi c ho theha dibaka tsa tsamaiso ya metsi d ho hokahanya ditlhoko tsa metsi tsa nakong ena le e tlang e ho hlakisa hore sebakeng ka seng hona le metsi a makae f ho hlakisa mathata a dibaka tsa tsamaiso ya metsi g ho kgothalletsa dibaka tse nang le metsi a mangata ho arolelana metsi le tse haellwang.
Ha ho etswa sebaka sa tsamaiso sa metsi ho latela karolwana ya 1c Letona le lokela ho shebana le?
Letona, Motsamaisi-kakaretso, setho sa mmuso mmoho le lekala le shebaneng le tsamaiso ya metsi ba tshwanela ho hlalosa leano la naha la metsi ha ba kenya matla a bona tshebetsong.
Kgaolo ya 2 ya Leano la Naha la Metsi le hlahisa setshwantsho sa maemo a tshebediso ya metsi ka hare ho naha, mme sena se tshehetswa ke tlaleho ya hore sebaka seng se shebaneng le ditaba tsa metsi se laolwa jwang. Diphapang tse teng tse shebaneng le dintho tse kang boteng kapa bosiyo ba metsi di a totobatswa.
Dibaka tse shebaneng le tsamaiso ya metsi di arotswe ka dikarolwana tse fapaneng ho etsetsa hore boemedi bo tle bo be botle. Ho arolwa ha dibaka tsena ho entswe ho shebilwe dintho tse kang sebopeho le sebaka sa tlatsetso, tshwano dinthong tse kang matamo, jwalo jwalo. Ho tshwanela ho hlokomelwe hore dibaka tsa tlatsetso di ka tlisa dikarolwana tse ding tse nyenyane.
Sehlomathiso sena e hlalosa haholwanyane se hlaloswang ho kgaolo ya 2. Ho bohlokwa hore kgaolo 2 e badisiswe haholwanyane pele ho ka fanwa ka botlalo tlhahisoleseding e felletseng.
Sepheo sa leano lena ke ho fana ka tsela e tshwanelang ho latelwa ditabeng tsa metsi ho tswa boemong ba naha. Molao o latelwang o tswa Molawaneng wa Metsi wa Naha wa 1998 mme sena se fana ka tsela eo dibaka tsena tsa tlatsetso di ka tsamaiswang ka yona. Ho etsa hore sena se phethehe, Lefapha la Metsi le Meru le na le dipehelo tse etsang hore Leano lena le kene tshebetsong ka ho tsepamisa maikutlo sebakeng se le seng sa tsamaiso. Maano ana a hlaloswa dibakeng tse fapaneng mme di tla sebediswa ke Lefapha sebakeng saditaba tse shebaneng le metsi nakong ya jwale kapa e tlang.
Ke ditaba tse itseng feela tsa bohlokwa tse hlophollang leano lena tse hlahellang ka hara sehlomathiso sena. Merero e fapaneng e hlahang leanong lena e hlaloswa tlalehong ka nngwe ya botsamaisi ba ditaba tsa metsi. Ditaba tse hlahang sehlomathisong sena di hlalosa haholwanyane dibaka tse fapaneng tse hlahellang kgaolong ya 2.
Metsi a boemong bo hantle ho tswa dibakeng tse kang pula, mohudi, sefako le lehlwa. Metsi a ka sebediswang a phatlalla le naha ho tswa dibakeng tsena tse fapaneng mme ebe batho ba a fumana dibakeng tse kang matsha le melatswana. Metsi kaofela a fumanehang bokahodimong ba lefatshe ka selemo ho tswa dibakeng tse fapaneng di bitswa metsi a phallang ka selemo (MAR).
Jwalo ka ha ho hlalositswe pejana, metsi a fumanehang ka hodimo kapa ka mobung a hlophiswa ka tsela e tshwanang mme a hlaloswa ka tsela e tshwanang le metsi a tlhaho. Ka tsela ena, ha ho bolelwe hore metsi a fumanehang ka mobung ke metsi a arohaneng ho a mang a ka hodimo ho mobu. Le ha ho le jwalo, metsi a fumanehang metsi a mobung a fana ka boikgethelo ba hore batho ba ka fihlella metsi ka tsela e jwang dibakeng tse fapaneng. Metsi a mobung le a ka hodimo, ka kakaretso ke metsi ohle a ka sebediswang ke batho.
Bakeng sa leano la metsi, metsi a fumanehang a hlaloseha e le kakaretso ya metsi kaofela a ka sebediswang ditlhokong tse fapaneng. Hape bongata ba metsi a ka sebediswang bo itshetlehile tabeng ya hore a hlokwa hokae le hore a ka ajwa ka tsela e jwang. Boleng ba metsi a fumanehang bo tobane ka ho otloloha le bongata ba metsi a ka sebediswang. Holatela leano lena metsi a fumanweng a tiiseditswe ka 98% ya hore a boemong bo loketseng. Kabo ya metsi e lokela ho tswela pele ha tiisetso ya mofuta ona e se e entswe.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Limpopo (sheba mmapa D1) ke sona se hodimo ka ho fetisisa naheng, mme se emetse Afrika Borwa sebakeng sa Limpopo Basin eo naha ena e e arorelanang le Botswana, Zimbabwe le Mozambique. Sebaka sena sa tsamaiso ya metsi se moeding wa Botswana le Zimbabwe, moo noka ya Limpopo e tsamayang teng pele e kena Mozambique. Sebaka sena se batla se omelletse mme pula ya mona ka selemo e pakeng tsa 300mm le 70mm. Moruo o itshetlehile haholo ho dinyamatsane, leruo le temo, mme merafo le yona e a nyoloha. Hona le mahae a ka bang 200 ho phatlalla le sebaka sena.
Ka lebaka la hobane sebaka sena se omelletse ebile se phatlalletse, ha hona dibaka tse lekaneng tsa ho aha matamo a maholo. Dibaka tse fapaneng tsa kariolelano tsa tsamaiso ya metsi di teng, jwalo ka ha ho hlahisitswe ho mmapa D1. Dibaka tsena tsohle di tlisa metsi sebakeng sa Limpopo sa tsamaiso ya metsi.
Diphuputso di supa kgolo a nyenyane ya setjhaba ho fihlela 2005 mme ho bonahala diphetoho tse nyane ka morao ho moo.
D1.2 Dipalopalo tsa bohlokwa tse amanang le Sebaka sa Tsamaiso ya metsi sa Limpopo setshwantshong ho tloha D1.1 ho ya D1.6 di supa tlahisoleseding e fumanehang ho ditshwantsho tsa 2.1 ho ya ho 2.6 tse hlahellang kgaolong ya 2.
Tlhahisoleseding ena e fuwe sebaka sa Afrika Borwa feela, mme hlaha lenaneng le hlophisitsweng ka tsela e ikgethileng. Tlhahisoleseding e fapaneng e hlaha dibakeng tse fapaneng.
Kakaretso Phallo ho kenyelletswa karolwana ya polokelo merafo le sebaka sa diindasteri seo e seng karolo ya sebaka sa ditoropo e kenyelletsa metsi bakeng sa ho fehla motlakase bongata bona bo shebane le se fumanehang feela.
Diphitisetso tse ka ntle kapa ka hare ho seka-dibaka ho ka nna ha kenyelletsa diphitisetso pakeng tsa seka-sebaka kapa pakeng tsa diphallo. Ka tsela ena, ho eketswa ha bongata bo tsamaiswang ka seka- karolo ka nngwe ho ka nna ha se ke ha tsamaisana le kakaretso ya phallo. Sena se kenyelletsa tse hlahellang disthwantshong D1.5 le D1.6.
Kakaretso Phallo ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000. sena se kenyelletsa phallo e kgutlang hape e tswang ditlhokong tsa kgolo.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo. Ha ho a, lebellwa kgolo ditabeng tse amang phepelo ya metsi. Tebello ya sebaka se akaretsang dimilione tse 20 m3/a se beheletswe ka thoko bakeng sa merafo Mogalakwena.
Ho ipapisitswe le Matamo a Glen Alpine le Mutshedzi mmoho le kaho ya letamo la Groenvley.
Kgatello e itseng, se ntse se kgona ho kgotsofatsa ditlhoko tsa ka sena. Dikgaello tse hlahellang ho D1. 4 di ka hlaloswa ka hore di tswa karolong ya polokelo. Metsing a phallang ka selemo a ka bang dimilione tse 986 m3/a ka sebaka, ke dimilione tse ka bang 717 m3/a feela ka sebaka tse finyellang nokeng ya Limpopo.
Ka ha e le mona ho setse sebaka se senyane feela se ahwang ka ho fella, ho tshwanela ho shejwe tsela ya ho etsa hore ho be teng tsela e nepahetseng ya ho fumantsha batho metsi. Metsi a sebediswang moo ho hlahellang dikgaello (ho kenyelletswa le dipolokelo), le ho ntshetsa pele dibaka tsa mahaeng, ho fokotsa bafuma le ho tlisa tekatekano. Ntshetsopele ya sebaka sena se nang le diminerale, e ka tlisa botsitso bo botle ba moruo ho sona. Sebaka se ka etsang dimilione tse 20 m3/a e leng kakanyo ya sebaka se sebediswang bakeng sa merafo, e kenyeleditsweng tlasa sebaka sa tsamaiso sa Mogalakwena ho etsa hore merafo e ne teng nakong e tlang (sheba D1.5 le D1.6).
Metsi a tswang nokeng ya Olifants a iswe Polokwane ho fihlela peipi ya metsi sebakeng sena e tlala ho latela bokgoni ba yona ba dimilione tse 50 bo bolokilweng polokelong ya sebaka sena ya tsamaiso ya metsi.
Se ka bang kgolo ya 45 m3/a tsa dimilione tsa metsi ka sebaka se phallelang nokeng ya Crocodile se ka nna sa hlokeha bakeng sa ntshetsopele ya ho etsa dipolokelo tsa mashala sebakeng sa Lephalale. Ka ha e le mona ho eso tsejwe hantle hore sena se ka atleha, sena ha se eso kenyelletswe mererong e hlahang setshwantshong sa D1.5 le D1.6 kapa setshwantshong sa D3.5 le D3.6 e fumanehang dipolokelong tsa sebaka sa Crocodile le Marico.
Metsi a tswang kahong ya letamo la Rooipoort nokeng ya Olifants a tla sebediswa ntshetsopeleng ya merafo sebakeng sena, ho kenyelletswa le Mogoto mmoho le Polokwane.
Sebaka sena se wela ka ho otloloha ka hara Limpopo mme se ikgohla le meedi ya Zimbabwe le Mozambique. Sebaka sena ke karolo ya Limpopo Basin e leng karolo e arolelanwang ke Afrika Borwa le Botswana, Zimbabwe mmoho le Mozambique.
Olifants, e leng lehlomela la noka ya Limpopo. Se ikgethang ka sebaka sena ke Kruger National Park e ikgohlang le moedi wa sebaka sena, e leng sebaka se nkang dipersente tse 35 tsa sebaka ka kakaretso. Kruger National Park ke karolo eo dinoka tsohle di phallelang Mozambique ho yona jwalo ka ha ho hlahisitswe setshwantshong sa D2. Moruo o itshetlehile dinthong tse kang ho fepela, meru, bohahlaudi le temo. Dipersente tse ka hodimo ho 90 tsa batho bana ba dimilione tse 1.2 di phela dibakeng tsa mahaeng.
Tebello ke hore kgolo ya setjhaba e tla tsitsa, mohlomong e hole ka dipersente tse 0.8 ka selemo. Merafo e ka nna ya hauwa dibakeng tsa Tzaneen/Gravelotte mme morafo wa mashala le wona o ka nna wa hauwa sebakeng sa Tshikondeni. Kabo ya metsi e bolokilwe ho tswa letamong la Nandoni bakeng ho fepela dihekthara tse 1100 tsa mapolasi lebitsong la phokotso ya bofuma le ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng. Ha ho a lebellwa kgolo e kaalo ya dibaka tsa metsi, ntle le merafo feela.
Ditshwantsho sa D2.1 ho ya 2.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Luvuvhu le Letaba.
Bongata bona bo shebane le se fumanehang feela.
Diphitisetso tse ka ntle kapa ka hare ho seka-dibaka ho ka nna ha kenyelletsa diphitisetso pakeng tsa seka-sebaka kapa pakeng tsa diphallo. Ka tsela ena, ho eketswa ha bongata bo tsamaiswang ka seka- karolo ka nngwe ho ka nna ha se ke ha tsamaisana le kakaretso ya phallo. Sena se kenyelletsa tse hlahellang ditshwantshong D2.5 le D2.6.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000. sena se kenyelletsa phallo e kgutlang hape e tswang ditlhokong tsa kgolo.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo. Ha ho lebellwa kgolo ditabeng tse amang phepelo ya metsi.
Ho ipapisitswe le ho hola ha letamo la Tzaneen, ho tla hauwa letamo la Nwamitwa le le leng hape mabopong a noka ya Mutale.
Ho hlaha ho setshwantsho sa D2.4 ho a hlaka hore ha hona se salang sebakeng sa metsi sa sebaka le hore ho sebediswa disebediswa ka tsela e hodimo haholo. Bongata bo tla boela bo bonahala ha motho a theoha hanyane ho ya le letamo, mme karolwana e itseng ya yona e tla sebediswa ke boramapolasi. Karolo e itseng ya ho phalla ha metsi ka selemo, e leng ho ka bang dimilione tse 1 185 m3/a sebakeng sena, dimilione tse ka bang 790 m3/a tsona di phallela naheng ya Mozambique.
Ha ho shejwa ditaba tse hlahang ho kgaolo 2.5 ka hodimo, hona le tumelo ya hore kgaello kapa bongata ba metsi bo tla sebediswa ha ho fumanwe metsi a neng a boloketswe ho fepela dijalo. Hape hona le kgoneho ya hore ho ka nna ha nyollwa letamo la Tzaneen le hore ho ka ahwa letamo la Nwamitwa, leo e leng kgale ho buwa ka lona. Le ha ho le jwalo, ho ka etsahala hore ha ho hauwa matamo a matjha lebaka ya be e le hore a tla sebedietswa merero o meholo haholo, e kang merafo kapa mesebetsi e meng e jwalo. Metsi a tshwanelang ho sebediswa bakeng sa phokotso ya bofuma le ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng ona tla nkuwa dibakeng tse seng di le teng.
Tumello ya kaho ya matamo ohle a matjha kapa dibaka tse kgolo tse fumantshang metsi e tshwanela ho tswa mmusong ka lebaka la kgahlamelo eo sena se ka bang le yona dinaheng tse kang Mozambique.
Ho etsa hore ho fihlellwe se ka bang dimilione tse 18.5 m3/a tsa metsi ho tswa matamong a Ebenezer le Dap Naude hore metsi a iswe sebakeng sa tsamaiso sa Limpopo.
Ditaba tsa moruo mona di hahlametswe haholo ke ditoropo le diindasteri ha motho a sheba dibaka tse kang Johannesburg le Pretoria mmoho le merafo ya polatinamo ka Leboya Botjhabela ho Rustenburg. Sebaka sena ke sa bobedi ho tse nang le tsamaiso e kgolo ka ho fetisisa ka hare ho naha mme ke yona e fepelang naha ho feta tse ding. Tlhabollo e hatetse pele haholo. Boholo ba metsi a sebediswang mona a tswa letamong la Vaal le dibakeng tse ding tse hole. Hape metsi a ka iswa dibakeng tse kang Gaborone, Botswana le Modimolle, profenseng ya Limpopo.
Bongata ba metsi a tswang sebakeng sa diindasteri le ditoropong bo ka sebediswa hape, le ha e le mona sena e le sona se ka bakang tshilafatso e sa batleheng.
Ho lebelletswe kgolo ya setjhaba le morou ka lebaka la katamelo ya sebaka sena dibakeng tse kang Johannesburg le Pretoria, hape ka lebaka la merafo. Ha ho a, lebellwa diphetoho tse kgolo kgolong ya setjhaba kapa moruo dibakeng tsa mahaeng.
Ditshwantsho tsa D3.1 ho ya 3.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso tsa 3.1 ho ya ho 3.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa noka ya Crocodile le Marico. Ditaba tsena di hlaha lenaneng le ikgethileng, mme tlhahisoleseding e nngwe e ka nna ya fumaneha ho tswa mehloding e meng. Ho lebelletswe hore ho tla iswa metsi a lekaneng dibakeng tsa Apies/Pienaars le Upper Crocodile ho tswa dibakeng tsa Vaal tsa tsamaiso ya metsi.
Ha hona kgoneho ya ntshtsopele e nngwe sebakeng sena.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000. Sena se kenyelletsa phallo e kgutlang hape e tswang ditlhokong tsa kgolo.
Dintlha tsa bohlokwa ka sebaka sena ke hore disebediswa tsa sona di se di kentswe tshebetsong ka botlalo le hore ho lebelletswe kgolo dibakeng tsa Johannesburg le Pretoria le dibakeng tsa polatinamo. Dintlha tsena di itshetlehile tseleng eo metsi a phallang ka yona nokeng ya Crocodile le maikemisetsong a Afrika Borwa a matjhaba. Ha ho bapiswa ho phalla ho ka bang 855 m3/a ha dimilione sebakeng ha pula ka selemo dimilione tse ka bang 549 m3/a dintse di phalla ho tswa sebakeng sena, mme dipersente tse 96 di ya nokeng ya Limpopo.
Dintlha tsa bohlokwa tse tshwanelang ho elwa hloko ke tshebediso ya metsi a kgutlang hape, mmoho le ho boloka tekatekano ya metsi a sebediswang hape dibakeng tsa ditoropo le ho iswa ha metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi. Ka mora moo tlhokeho e bang teng sebakeng sa Johannesburg le Pretoria e tla kgotsofatswa ke tsamaiso ya metsi mme kgolo e ka bang teng sebakeng sa Elands le Lower Crocodile e ka tliswa ke metsi a kgutlang hape.
Ho tswanela ho eketswe metsi a mang a ka bang dimilione tse 220 m3/a ho tswa sebakeng sa Upper Vaal ho ya dibakeng tsa Johannesburg le Pretoria. Jwalo ka ha e le mona sebaka sena se le hodimo, ho tla hlokeha dimilione tse ka bang 750 m3/a tse bolokilweng sebakeng sa tsamaiso sa Vaal.
Ho ka nna ha hlokeha dimilione tse ka bang 45 m3/a bakeng sa ntshetsopele ya sebaka sa Lephalale profenseng ya Limpopo. Ditaba tsena ha di a kenyelletswa setshwantshong D3.5 le D3.6.
Dintho tse ka etsang hore bo be teng tshitiseho phallong ya metsi ho ya dinaheng tsa boahisane di tla fuwa tumello ke mmuso ho boloka metsi sebakeng sa Crocodile (Bophirima) le Marico?
Ditaba tsa moruo di fapana ka dibaka mme di kenyelletsa merafo le diindasteri le ho fepela masimo, temo le bohahlaudi. Tsamaiso ya metsi ke e nngwe ya dintho tsa bohlokwa ha ho shejwa hore noka ya Olifants e parola KNP.
Karolo e ngata ya metsi a fumanehang metsi a ka hodimo ho mobu a sebedisetswa ho fepela dibakeng tse ka leboya-bophirima mmoho le mererong ya ho ntshetsa pele dibaka tsa mahaeng. Ho hlokometswe bohlokwa ba ho sebedisa metsi a fumanehang mobung sebakeng sa Nebo Plateau ka leboya-botjhabela ho Groblesdal.
Ditshwantsho tsa D4.1 ho ya 4.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantsho 3.1 ho ya ho 4.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa noka ya Crocodile le Marico.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo ho kenyelletswa le dimilione tse 25 tse hlokehang bakeng sa merafo sebakeng sa Middle Olifants.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000. sena se kenyelletsa phallo e kgutlang hape e tswang ditlhokong tsa kgolo.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo ho kenyelletswa le dimilione tse 25 m3/a tse hlokehang bakeng sa merafo sebakeng sa Middle Olifants.
Ha motho a sheba diteketekano tse hlahellang setshwantshong sa D4.4, ho a hlaka hore ho ba le dikgaello tse itseng ho phatlalla le noka ya Olifants ho siya dibakeng tse itseng feela. Ho tla hlokeha polokelo ya se ka etsang dipersente tse 20 hore ho qojwe kgaello ena. Hore sena se tle se etsahale, ho lokela hore ho lokollowe metsi ka tsela ya ho fa batho ba amehang dilaesense le hore ho etswe mekutu e meng e kang ho hlahloba tsela eo metsi a hlokehang ka yona. Karolo ya dimilione tse 2 040 ka kakaretso tsa sebaka, ho lebelletswe palohare ya dimilione 1 137 e sa ntsaneng e phallela naheng ya Mozambique.
Boleng ba metsi bo hahlamelwa haholo ke merafo ya mashala . ho entswe matsapa a kgethehileng hore ho qojwe ditshila tse ka tshwanang di etswa merafong ena. Ho tla nne ho etswe matsapa a hore sebaka sena se dule se bolokehile dithsileng tse ka nnang tsa hlaha hape ka mora hore ho phethelwelwe ho rafshwa ha mashala.
Ntshetsopele e nngwe e ka tshwanang e eba teng e ka bitsa tjhelete e hodimo haholo mme ha ho bonahale ekare boramapolasi ba ka e kgona. Ka tsela ena, metsi a sebediswang ho fepela jilalo a tla tshwanela ho fumanwa dibakeng tse ding tse seng di sebetsa. Ka ha e le mona dibaka tse ngata tsa tsamaiso ya metsi di se di thehilwe, ho tla hlokeha motlakase o mongata hore metsi a tle a kgone ho tloswa sebakeng se seng ho ya ho se seng.
Dintlha tse latelang di tla tadingwa ha ho shejwa taba ya hore ditlhoko tsena di ka kgotsofatswa jwang.
Ho bolokwa ha metsi ho tswa letamong la Rooipoort nokeng ya Olifants ho etsetsa hore merafo e kgole molemo le ho etsa hore dibaka tse kang Polokwane le Mokopane di fumane.
Hona jwale hona le dimilione tse 172 tsa sebaka tsa metsi tse tsamaiswanh ho tloha Inkomati, Usutu, ho ya Mhlatuza le Upper Vaal. Ho tla boela ho bolokwa dimilione tse ka bang 38 tsa sebaka tikolohong ya Upper Vaal hore mosebetsi ona o phethehe.
Ntshetsopele yohle e ka amang dibaka tse kang Mozambique e tla tshwanela e ananelwe ke mmuso.
Sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Inkomati se fumaneha leboya-bophirima ho Afrika Borwa mme se ikgohla le Mozambique le Swaziland. Jwalo ka ha ho bonahala setshwantshong sa sa D5, dinoka kaofela sebakeng sena di phalla ho ya Lewatleng la India. Noka ya Komati e phallela naheng ya Swaziland mme e kene ka hara Afrika Borwa pele a kena naheng ya Mozambique.
Moruo o itshetlehile haholo ho tshellweng ha dijalo, le bohahlaudi bo hodimo. Sebaka sa bohlokwa haholo mona ke Kruger National Park. Noka ya Sabie, e leng yona e parolang sebaka sena ke e nngwe ya dinoka tsa bohlokwa ka ho fetisisa Afrika Borwa, mme noka ya Crocodile yona e ikgohla le sebaka se ka borwa ho sebaka sena.
Ho thehilwe matamo dinokeng tsohle tsa bohlokwa le ho mahokela a tsona mme metsi a fumanehang ka hodimo ba mobu a laolwa ka nepo. Ntho ya bohlokwa sebakeng sena ke tshwarisano e teng pakeng tsa Afrika Borwa le Swaziland ka se bitswang Komati Basin Water authority (KOBWA). Hona le kgoneho ya hore ho ka hauwa dibaka tse ding tsa polokelo ya metsi ho lehlomela la Kaap, e leng lehlomela la noka ya Crocodile, nokeng ya Komati, mmoho le ho lehlomela la noka ya Sabie, e leng Sand tributary. Leha ho le jwalo, sena se ka etsahala ebang ho fela ho hlokeha e le ka nnete.
Ho lebelletswe hore kgolo ya setjhaba e be e lekaneng hantle feela mme batho ba phele haholo dibakeng tsa ditoropo. Palo ya batho e ka nna ya fokotseha dibakeng tsa mahae.
Ditshwantsho tsa D5.1 ho ya 5.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantsho tsa 5.1 ho ya ho 5.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa noka ya Inkomati. Le ha e le mona sebaka sena se wela ka tlasa Afrika Borwa, ditaba tsena di kenyeleditse le naha ya Swaziland hore mmadi a tle a utlwisise haholwanyane.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000. sena se kenyelletsa le matamo a Maguga le Inyaka.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo ho kenyelletswa le dimilione tse 25 m3/a tse hlokehang bakeng sa merafo sebakeng sa Middle Olifants.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo ho kenyelletswa le dimilione tse 25 tse hlokehang bakeng sa merafo sebakeng sa Middle Olifants.
Seo e leng sa bohlokwa haholo sebakeng sa Inkomati ke ho theha polokelo le ho etsa matsapa a hore metsi a itseng a phallela naheng ya Mozambique. Karolong ya dimilione tse ka bang 3539 m3/a sa metsi a mathang tse tswang sebakeng sena, ho lekanngwa hore ke dimilione tse 1857 m3/a feela tse phallelang ka Mozambique.
Ho latela ditumellano tse teng pakeng tsa Afrika Borwa le Swaziland ha mmoho le Mozambique, dinaha tse pedi tsa pele di lokela ho ntsha bonyane bo ka bang dimilione tse 109 m3/a ho ya Mozambiqe sebakeng sa Komatipoort. Ha hona ditumellano tse ding tse teng pakeng pakeng tsa dinaha tsena le Mozambique.
Ho tsamaiswa ha metsi ho ya sebakeng sa tsamaiso sa Olifants bakeng sa ho fehla motlakase ke bokgoni ba dimilone tse 100 m3/a ka sebaka. Tumellano e entsweng ke Afrika Borwa le Swaziland e dumella tsamaiso ya metsi a ka bang dimilione tse 132 m3/a ka sebaka ho tloha sebakeng sa tlatsetso, e leng metsi a lokelang ho bolokwa sebakeng sa Komati.
Metsi ao Afrika Borwa e a fumanang ho tswa ho Komati Basina Water Authority ke metsi a etseditsweng ditumellano ke dinaha tsa matjhaba.
Metsi a lokelang ho ntshetswa naha ya Mozambique ho latela ditumellano tsa matjhaba.
Sebaka sena sa Usuthu le Mhlathuze se wela ka tlasa profense ya leboya la Kwazulu Natal mme karolo e itseng ya yone a wela tlasa Mpumalanga, mme e ikgohla ka moedi wa Swaziland le Mozambique (sheba mmapa wa D6). Dinaha tsena di arolelana dinoka tse pedi. Mohlodi wa noka ya Usutu o Afrika Borwa mme noka yona e phallela Swaziland Karolo ya tlatsetso ya Pongola e wela naheng ya Swaziland. Dinoka tsena tse pedi di phalla mmoho ka hara Afrika Borwa pele di kena ka hara naha ya Mozambique e se e le noka ya Maputo. Maemo a lehodimo a ka hlaloswa a le metsi mme a fapana ka dibaka. Pula e na ka tsela ya 600mm ho ya ho 1500mm. Moruo o itshetlehile haholo hodima pula e nang, ho bolemi, ho fepeleng dijalo, meru le bohahlaudi mmoho le dibaka tsa diindasteri tse kang Richards Bay/Empangeni. Dibaka tsa metsi tse kang Upper Usutu, Mkuze le Mhlatuze di tswetse pele hantle. Hape hona le kgoneho ya tswelo pele e ntle dibakeng tse kang Pongola le Mfolozi. Tshebediso ya metsi a mobung dikarolong tse ngata tsa tsamaiso ya metsi e tlase mme e hloka ho hlabollwa.
Tshebedisano e tiileng e teng dibakeng tsa ngata moo phallo tsa metsi a mobung le a ka hodimo ho mobu di kopanang teng, moo ho leng ho bohlokwa ho lekanya bakeng tsa moo ho leng metsi, haholo moo tse ding di leng dibakeng tse nkwang jwalo ka tsa paballo ya dibaka. Palo e kgolo ya metsi e fetiswa ho tswa Upper Usutu ho ya dibakeng tsa tsamaiso ya metsi ho Upper Vaal le Upper Olifants, diphitiso hape di a etswa ho tswa ho sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Thukela ho ya ho sa dibakeng tse nyane tsa Mhlatuze.
Ho lebelletswe hore kgolo e tla ba nyane lenaneng la batho dibakeng tsa tsamaiso ya metsi nakong e hlalositsweng. Palo e tlase ya batho mahaeng e tla lekanngwa ka ho hola ha ho fallela ditoropong dibakeng tsa Richards Bay/l e Empangeni. Kgolo ditlhokong tsa metsi di tla kgona ho tsejwa ka baka la mesebetsi diindastering sebakeng sa Richards Bay, moo le boima ho ka lekanngwa..
Ditshwantsho tsa D6.1 ho ya 6.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantsho 6.1 ho ya ho 6.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa noka ya Usutu le Mhlatuze.
Ha hona tlhahisoleseding e lakaneng mabapi le sebaka sa Usutu le Pongola tse fumanehang naheng ya Swaziland. Ntle le ditaba tse buang ka pula feela ha hona tlhahisoleseding e nngwe e fumanehang ka hara Swaziland. Ha hona dipalopalo tse ntshitsweng bakeng sa Swazilang le dibakeng tse ding ditshwantsong.
Setshwantsho D6. 1: PHALLO YA TLHAHO MMOHO LE POLOKELO YA NAHA million m3/a?
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba le moruo.
Sena se itshetlehile ho ahweng ha matamo a Embiane le Vaderland. Hona le kgonahalo ya ho haha letamo le leng sebakeng sa Upper Usutu.
Hona le metsi a mangata a fumanehang ho tswa letamong la Pongolapoort mme hape hona le kgonahalo ya hore ho ka fumanwa metsi a mang a mangata ho tswa nokeng ya Pongola. Hona le lefatshe le lekaneng sebakeng se akareditseng noka ya Pongolapoort mme sebaka sena se ka sebedisetswa temo ka ha ho ena le tsela e ntle ya ho fepela dijalo. Sena se ka thusa ho fedisa bofuma le ho ho aha dibaka tsa mahaeng. Sebaka se eso kang se hauwa nokeng ya Pongola se fana ka monyetla o motle wa ho eketsa metsi a haellang nokeng ya Vaal.
Le ha e le mona ho bonahala bongata bo boholo setshwantshong sa D6.4 sebakeng sa upper Usutu, ho ka nna ha eba teng kgaello ka mora nako. Kgaello e bonahalang sebakeng sa Mfolozi e bakwa ke ho fepela, le ho boloka metsi ka hara polokelo.
Metsing a ka bang dimilione tse 901 m3/a tse phallang nokeng ya Usutu, ho lebelletswe hore ke dimilione tse 592 m3/a feela tse tla fetela ka Swaziland.metsing a ka bang dimilione tse 1344 m3/a tse phallang nokeng ya Pongola ho kenyelletswa le metsi a tswang Swaziland, ho lebelletswe hore e tla ba dimilione tse 968 m3/a feela tse tla fihla naheng ya Mozambique.
Sebaka sa Mhlatuze se batla se le tshophodinyana moo honang le metsi a mangata ho feta a hlokehang ho fepela dimela. Le ha ho le jwalo metsi a fetisetswa sebakeng sa Thukela hore a tle a sebediswe ka hara motse wa toropo le dibakeng tsa diindaseteri. Le ha e le mona tlhokeho ya metsi e batla e kgotsofaditswe sebakeng sena, ho ntse ho ena le ho se lekane.
Dintlha tse latelang ke tsa bohlokwa ha ho shejwa sebaka sa Usutu le Mhlatuze.
Ho tloswa ha metsi ho ntseng ho tswela pele ho tloha nokeng ya Thukela ho ya Mhlatuze ka tshebediso ya metsi ya dimilione tse 40 m3/a ho ka nna ha nyollelwa dimilioneng tse 94 m3/a.
Ho ahwa ha matamo a matjha nokeng ya Pongola le ho aha sebakeng sa Upper Usutu ho ka nna ha ba le ditlamorao tse mpe ditabeng tsa ho isa metsi ho Upper Vaal.
Sebaka sena se tsamaelana le sebaka tlatsetso sa noka ya Thukela mme se fumaneha profenseng ya Kwazulu Natal. Sebaka sena se na le sebopeho se tshwanang le se o ho fannweng ka sona, mme se ba le mahokela sebakeng sa tsamaiso sa Drakensburg. Ho ya lewatleng la India, jwalo ka ho bontshitswe mmapeng wa D7. Karolo e nngwe ya sebaka sena e fumane boemo bo phahameng ba tsamaiso ya tikoloho. Pula e na haholo pela dithaba le lewatleng, mme yona e na ka tsela ya 600mm ho ya ho 1500mm.
Sebaka sa Thukela sa tsamaiso ya metsi se mahaeng, moo honang le difate, tulo ya ho lema le bohahlaudi ba tikoloho. New Castle ke e nngwe ya dibaka tseo ho sebeletswang ho sona, mme o mong mesebetsi ke sebaka seo ho sona ho etswang dipampiri pela Mandini.
Ka lebaka la bophahamo bo boholo ba metsi a phallang boemong ba naha bo botle, Thukela Basin e fana ka menyetla e metle ya disebediswa ka hara naha ya Afrika Borwa. Ditsamaiso tse ding tsa metsi di fumaneha sebakeng se tlohang nokeng ya Mooi ho ya nokeng ya Mgeni sebakeng sa Mvoti ho ya Mzimkhulu, le ho tloha nokeng ya Buffalo ho ya sebakeng sa Upper Vaal, hape leho tloha Usutu ho ya Mhlatuze. Ho lebelletswe hore kgolo ya setjhaba e tla dula e sa fetoha ka nako e itseng mona ha hona dintho tse ngata tse ka nyollang moruo.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sena se itshetlehile ho ahweng ha matamo a Jana, Mielietuin le Springgrove.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sena se itshetlehile ho ahweng ha matamo a Jana, Mielietuin le Springgrove.
Metsi a fumanwang nokeng ya Thukela a sebediswa haholo ho kgotsofatsa ditlhoko tsa metsi ka hara naha, ho ntshwa dipersente tse bang 70 tsa metsi ho ya dibakeng tse ding. Ha hona dintho tse matla tse ka etsang hore moruo o eme hantle sebakeng sena, mme mosebetsi wa ho fepela dijalo le wona o ke ke wa etsa hore moruo o eme hantle. Ha ho shejwa ntlha ya hore ho lebelletwe kgolo e phahameng ya metsi sebakeng sa Upper Vaal, Cocodile (Bophirima), le Marico, Mvoti ho ya Mzimkulu le Usutu ho ya Mhlatuze, ho bonahala hore dbaka tsena ha di kgone ho fana ka phepelo e lekaneng ya metsi, ka hoo di fumana metsi ho tswa sebakeng sa Thukela. Ke tshwanelo dibaka tse ngata tse tlasa taolo ya Thukela di wela ka ho otloloha tlasa tsamaiso ya Letona ho etsetsa hore naha kaofela e kgole molemo. Kgodiso ya dibaka tsa ditoropo le diindasteri sebakeng sena e ka ba molemo haholo, empa e tla lokela hore e sebetse ho ntshetsa pele setjhaba sa mona.
Dikgaello tse hlahellang setshwantshong sa D7.4 di etswa ka lebaka la ho ahwa ha polokelo mme ha di bontshe dikgaello tse teng ka motsotso ona. Ka tsela ena kaho ya polokelo e lokela ho rerwa ka mokgwa o ikgethileng bakeng sa nako e tlang.
Ho tla hlokeha metsi a mangata sebakeng sa Thukela Basin hore a tle a kgone ho iswa dibakeng tse ding ka hare ho naha.
Ho tsamaiswa ha dimilione tse ka bang 630 m3/a tsa metsi ka sebaka ho tloha nokeng ya Thukela ho ya Upper Vaal.
Ho tsamaiswa ha metsi a ka bang dimilione tse 55 m3/a ka sebaka ho tloha ho lehlomela la Assegaai la noka ya Buffalo ho ya Upper Vaal.
Ho tsamaiswa ha metsi a ka bang dimilione tse 40 m3/a ho ntseng ho tswela pele ho tloha Usutu ho ya Mhlatuze.
D8.1 Sebaka sena se wela tulong e ka botjhabela ka hare ho naha. Ha motho a sheba sebaka sena a itshetlehile maemong a tsamaiso ya metsi o tla hlokomela hore ke sebaka sa bohlokwa haholo ka hare ho naha. Sebakeng sena ho tliswa metsi a mangata ho tswa dibakeng tse pedi tsa boahisane, mmoho le metsi a hlahang nokeng ya Upper Orange a parolang le Lesotho. Maemo a lehodimo mona a tshwana ka dinako tse ngata, mme pula e na ka tsela ya 600mm ho ya ho 800mm ka selemo.
Sebakeng se ka hodimonyana ho tulo ena hona le merafo ya kgauta le mashala, mme hona ho etsa hore moruo o be boemong bo botle sebakeng. Ho bonahala merafo e jwalo hape dibakeng tse kang tsa Crocodile (Bophirima) le Marico mme sena se ntsha dipersente tse ka bang 45 tsa kenelo ya moruo wa naha (GDP).
Ka lebaka la hore sebaka sena se ditoropong le hore moruo o phamame haholo mona, sebaka sena se tlasa taolo e maemong a hodimo haholo, mme ntshetsopele ya nako e tlang e bonahala e le nyane. Metsi a fumanehang mobung a sebediswa haholo bakeng sa ntshetsopele ya mahae le ho fepela.
Ho bonahala ekare kgolo ya setjhaba le ya moruo e tla dula e phahame dibakeng tsa ditoropo le tsa diindasteri. Le ha ho le jwalo ho bonahala ekare kgolo ya setjhaba e tla fokotseha dibakeng tse kang Qwa Qwa.
Sena se itshetlehile ho ahweng ha letamo nokeng ya Klip.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sebaka sena se hahilwe haholo. Metsi a kenang le ho tswa a laowa ke tlhoko ya moruo le ya batho sebakeng sena.
Ho tla hlokomelwa hore se hlahellang setswantshong sa D8.4 e tla ba metsi a saletseng ha ho tliswa metsi a tswang letamong la Mohale ka hara naha ya Lesotho. Le ha ho le jwalo, ho tla tsamaiswa metsi a hlokehang feela. Hape ho lokelwa ho hlokomelwe hore le ha e le mona ho tsamaiswa metsi a mangata hakana sebakeng sena ho ka nna ha be teng kgaello e etsahalang hobane letamo la Grootdraai ha le maemong a loketseng.
Boleng ba metsi nokeng ya Vaal ha mmoho le mahlomeleng a mang di hahlametswe haholo ke merafo le diindasteri tse fumanehang mona. Ka tsela ena metsi a laolwa ke tsela e hodimo haholo ho etsetsa hore boemo ba ona bo se hahlamelwe ke ntshetsopele ena.
Jwalo ka ha e le mona sebaka sena se tswetse pele ha kana, kgolo ya nako e tlang e tshwanela ho tsamaisana le tsamaiso ya metsi ho tloha dibakeng tse ding tsa tsamaiso ya metsi. Diphuputso tse sa tswa etswa di supa hore ho hauwa ha letamo nokeng ya Klip ho ntseng ho lohothwa e ka nna ya eba lona leano le letle.
Ho tsamaiswa ha metsi ho ntseng ho tswela pele ho tloha sebakeng sa Thukela ho fihla dimilioneng tse 630 m3/a tsa metsi tsa sebaka. Molemo o tla kgolwa ke sebaka sa Vaal ke dimilione tse 736 m3/a tsa metsi ka sebaka.
Ho tsamaiswa ha metsi ho ntseng ho tswela pele nokeng ya Thukela mme boloketswe ho iswa sebakeng sa Upper Vaal ka metsi a dimilone tse 475 m3/a tsa sebaka.
Ho tsamaiswa ha metsi a ka bang dimilione tse 55 m3/a ka sebaka ho tswa sebakeng sa Thukela ho ya Upper Vaal ho ntseng ho tswela pele. Metsi ana a bolokilwe sebakeng sa Thukela.
Ho tsamaiswa ha metsi ho tloha Usutu ho ya Mhlatuze ka bokgoni ba dimilione tse 63 m3/a tsa metsi ka sebaka.
Ho tsamaiswa ha metsi ho tswa Upper Vaal ho ya sebakeng sa Olifants ka tsela ya dimilione tse 36 m3/a bakeng sa ho fehla motlakase. Sena se bonahala ditshwantshong tsa D8.3 ho ya D8.6.
Ho tsamaiswa ha metsi ho tloha sebakeng sa Upper Vaal ho parola le sebaka sa tsamaiso ya metsi sa Rand Water ho kgotsofatsa ditlhoko tsa metsi tsa noka ya Crocodile (Bophirima) le Marico. Ka motsotso ona sena se ikarabella ho dimilione tse 514 m3/a tsa metsi ka sebaka mme ho lebelletswe hore sena se ka nyolohela ho dimilione tse 1125 m3/a tsa metsi ka sebaka.
Ho ntshwa ha metsi ho tloha Upper Vaal ho bathong sebakeng sa MiddleVaal le Lower Vaal. Ho lebeletswe diphetoho tse nyane haholo tsamaisong e ntseng e tswela pele ya metsi ya dimilione tse 828 m3/a tsa metsi ka sebaka le ha e le mona sena se ka nyolohela ho dimilione tse 910 m3/a tsa metsi ka sebaka ka selemo sa 2025.
Sebaka sena se bohlokwa haholo tsamaisong ya noka ya Vaal.
Sebaka sena se wela ka hara diprofense tsa Free State le North West bohareng ba Afrika Borwa. Se akaretsa bohare ba noka ya Vaal, pakeng tsa Upper Vaal le Lower Vaal. Pula ha e ne haholo ka dipakeng tsa 400mm ho ya ho 1900mm ka selemo.
Ha hona dibaka tsa tikoloho tse ikgethileng mona mme metsi a tlase. Moruo o itshetlehile haholo leruong la diphoofolo ha mmoho le ho fepela dijalo. Hape hona le merafo ya kgauta dibakeng tsa Klerksdorp le Welkom se tlisang dipresente tse 45 tsa GDP.
Ho hauwa matamo mahlomeleng a noka ya Vaal. Metsi ohle a phallang sebakeng sena a laolwa ke letamo la Bloemhof nokeng ya Vaal. Ha hona kgonahalo ya hore ho ka ba le ntshetsopele ya metsi a phallang sebakeng sena. Tshebediso e tsweletseng pele ya metsi a phallang bakeng sena e tla sebedisetswa ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng.
Ka lebaka la ho theoha ha merafo ya kgauta sebakeng sena ho lebeletswe kgolo e nyane ya setjhaba. Ke tsela eo, tlhoko ya metsi ke setjhaba ha e na ba hodimo hakaalo.
Ditshwantsho tsa D9.1 ho ya 9.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Middle Vaal.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sebaka Lower Vaal sa tsamaiso ya metsi se fumaneha sebakeng sa leboya-bophirima ba naha ho parola le naha ya Botswana karolong e ka leboya. Maemo a omme, mme pula e na ka 500mm ho ya ho 2 800mm ka selemo. Ho phalla ha metsi ho hlaha ka tsela tse fapaneng ha motho a sheba se hlahang setshwantshong sa D10. Ho phalla ha noka ya Vaal ho thusetswa ke dipula tse matla le tsamaiso e matla ya sebaka sena. Metsi a phalla ka matla nokeng ya Harts, mme dinoka tsa Molopo le Kuruman di bonahala ekare di a tjha ha di ntse di eya pele ka lebaka la ho tjha ha metsi.
Tshepe, ditaemane le manganisi di a rafuwa sebakeng sena. Hape hona le boramapolasi mmoho le ho fepela ho matla ha dijalo sebakeng sa Vaalhards. Kimbarley, e leng yona e parolang Lower Vaal le Upper Orange ke yona toropo e kgolo sebakeng sena. Barberspan, eo e leng sebaka se fumanehang nokeng ya Harts ke letangwana la Ramsar. Se ka etsang bokahodino ba dipersente tse 50 tsa metsi di fumaneha metsing a mobung. Metsi a fumanehang mobung sebakeng sa Sishen a sebediswa bakeng sa ho fepela le ha e le mona ka dinako tse ding a sebedisetswa merafong. Boleng ba metsi bo bohlokwa haholo sebakeng sena dibakeng tse tlase tsa dinoka tsa Harts le Vaal. Ho etsa hore bothata bona bo fele boleng ba metsi a tsamaiswang ho tloha nokeng ya Orange ho ya Douglas Weir bo tla ba bohlokwa haholo nokeng ya Vaal.
Hona le kgonahalo e nyane bakeng sa ntshetsopele ya moruo lebatoweng lena, mme ditekanyo tsa nako e tlang di bontsha diphetoho tse nyane kgolong ya lenane la batho sebakeng sena sa tsamaiso ya metsi. Ha bonahala diphetoho tse nyane ditlhokong tsa metsi.
Ditshwantsho tsa D10.1 ho ya 10.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Middle Vaal. Ditaba tsena di hlaha lenaneng le ikgethileng, mme tlhahisoleseding e nngwe e ka nna ya fumaneha ho tswa mehloding e meng.
Ho phalla ho lebelletsweng ha metsi sebakeng sa tlatsetso se senyeha ka baka la ho fetoha mouwane pele se fihle nokeng ya Orange.
Ho nosetsa ha dimela ke hona ho ka sehlohong sebakeng sena, mme ho nka dipersente tse 80 tsa tshebediso ya metsi. Bongata ba metsi ana bo fumaneha sebakeng sa Vaalharts, e fumanang metsi nokeng ya ha a tsamaiswa ho tloha Upper Vaal le Middle Vaal. Leano lena la ho fepela, le thusa hape hore ho tle ho sebediswe metsi a a seng boleng bo boholo mme a etswa sebakeng sa tsamaiso ya metsio sa Upper Val mme hape se thusa hore ho thibelwe metsi a boemo bo tlase hore a se be letswai. Metsi kaofela a tliswang sebakeng sa Lower Vaal ke dipersente tse 80 tsa metsi kaofela a hlokehang. Se hlahellang setshwantshong tsa D10.4 bakeng sa noka ya Vaal letamong la Bloemhof e ba teng ka lebaka la ho nosetsa sebakeng se tlase sa noka ya Vaal.
Tsamaiso ya metsi a fumanehang nokeng ya Vaal e etswa ka tshwarisano pakeng tsa Middle Vaal le Upper Vaal le hore ho laolwe phallo ya metsi sebakeng sa Orange-Vaal.
Tsamaiso ya boleng ba metsi dinokeng tsa Vaal le Harts.
Tsamaiso ya metsi a mobung ho etsetsa hore a sebediswe ka tsela e tshwanang ka dinako tsohle.
Hape ho tla shejwa hore tsamaiso ya metsi e etswa jwang le hore batho ba kgola molemo o mokae metsing.
Hona le molao e itseng e shebaneng le tsamaiso ya metsi a tsamaiswang ho tloha le ho ya sebakeng sa tsamaiso sa Lower Vaal.
Ka motsotso ona ho tsamaiswa metsi a ka bang dimilione tse 500 m3/a tsa metsi ho tloha Middle Vaal ho ya Lower Vaal mme ha nako e tsamaya sena se ka na sa nyolohela ho dimilione tse 555 m3/a.
Sebaka sa tsamaiso sa Lower Vaal ka karolo ya se bitswang Vaal River System, e parolang dibaka tse ngata tsa tsamaiso ya metsi. Jwalo ka ha e le mona tsamaiso ya metsi e le yona e re bontshang bongata kapa boleng ba metsi a fumanehang, tsamaiso ya metsi sebakeng sena e tswa mmusong o bohareng.
Sebaka sena se fumaneha lewatleng le ka botjbabela ba naha, mme haholoholo se ikgohla le profense ya Kwazulu Natal, hape e ithathike le naha ya Lesotho ho ya bophirima. Se fumaneha tulong e mongobo ka hare ho naha ka pula ya 800mm ho ya ho 1500mm. Sebaka sena se fokotswa metsi ke dinoka tse mmalwa tse tsamayang ho sona, tseo tse pedi tsa tsona di tlohang dithabeng tsa Maloti moeding wa Lesotho. Hape hona le dinokana tse nyane pela lewatle, jwalo ka ha re ka bona mmapeng wa D11. Dibaka tse ngata tsa metsi di ntse di le boemong ba tlhaho.
Mona batho ba etsa mesebetsi e mengata ho iphedisa. Dibaka tsa mahaeng di bonwa ka temo le borui ba diphoofolo. Ho bonahala temo e matla ya mmoba ho ithathika le lewatle ha mmoho le meru a meholo dibakeng tse ratwang ke pula. Sebaka sa Durban Metropolitan ke sona sa bobedi ka ho tswela pele le ka diindasteri ka hare ho naha mme hona le mahlomela a dikgwebo ho ithathika le lewatle le ho elella Pietermaritzburg.
Ho bonahala diphapang tse ngata tseleng eo metsi a sebediswang ka yona. Noka ya Mgeni, eo e leng yona e fepelang dibaka tsa Durban le Pietermaritzburg, e hahetswe hantle ka matamo a yona, mme e thusetswa hape ke phumantsho ya metsi a atswang sebakeng sa tsamaiso sa Thukela. Ka lehlakoreng le leng, dinoka tsa Mkomazi le Umzimkulu tsona ha di a tswela pele hakaalo. Metsi a phallang hodima mobu a sebedisetswa ho ntshetsa pela dibaka tsa mahaeng.
Ho lebelletwe hore sebaka sa Mgeni se ka bona kgolo e phahameng ya setjhaba le hore moruo o hole dibakeng tsa Durban le Pietermaritzburg ha e le mona sebaka se tse se fetoha sebaka sa ditoropo.
Ditshwantsho tsa D11.1 ho ya 11.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Mvoti ho ya Umzimkulu.
Sebaka sena se itshetlehile haholo tshebetsong ya Mgeni eo e long yona e fepelang sebaka sa Durban le Pietermaritzburg le dibaka tse mabapi. Tlhokeho ya metsi sebakeng sena e feta phumaneho ya ona, mme ho hlokeha hore ho etswe matsapa a hore metsi a fumanehe. Ho bonahala kgaello e itseng sebakeng sa Mvoti le Mkomazi mmoho le dibaka tse ka lewatle. Dikgaello tsena di etswa ke hore ka dinako tse ding metsi a na le ho fokotseha ka lebaka la hobane ho bolokilwe metsi a manyane polokelong ya ona. Dikgaello tse hlahellang setshwantshong sa D11.4 sebakeng sa Umzimkulu.
Boleng ba metsi sebakeng sena bo susumetswa ke metsi a kgutlang ditoropong le a tswang dibakeng tse sa fumaneng thuso e sa lekaneng.
Ho se ho fumanwe katleho e kgolo ka ho lokisa bothata ba tlhokeho ya metsi sebakeng sa Mmasepala wa Thekong ka ho sebedisa ditsela tsa ho sireletsa tshebediso ya metsi. Hona le mehato e etswang hore maemo a kgutlele setlwaeding sebakeng sena. Tse ding tsa dintho tse etswang hore maemo a kgutlele setlwaeding di hlalositswe ho kgaolo 2.5.
Ho tsamaiswa ha metsi a mang hape ho tloha nokeng ya Mooi sebakeng sa Thukela. Ho se ho entswe mekutu e itseng hore ho ka eketswa bongata ba metsi ka dimilione tse 100 m3/a ho ya ho dimilione tse 136 m3/a ka ho haha letamo la Springgrove nokeng ya Mooi.
Ho eketswa ha metsi a iphetang ho tswa ho masepala wa Durban. Le ha e le mona se ka etsang dipersente tse 15 e le metsi a iphetang bongata ba ona bo ntse bo phallela lewatle.
Ho tsamaisa metsi ho tloha nokeng ya Mkomazi ho ya nokeng ya Mgeni. Nakong e tlang, metsi a ka nna a tsamaisetswa nokeng ya Umzimkulu.
Noka ya Mkomazi e se e bonwe e le se seng sa dintho tsa bohlokwa ho eketsa boemo ba metsi sebakeng sa Durban le Pietermaritzburg. Ntshetsopele ya noka ena e tshwanela ho etsetswa sepheo sena. Polokelo ena e kena sebakeng sa Mvoti le Umzimkulu.
Sebaka sena se wela ka ho otloloha profenseng ya Eastern Cape mme se iphaphatha le naha ya Lesotho (sheba mmapa D12). Maemo a lehodimo a mongobo, mme pula e na ka tsela ya 700mm ho ya ho 1500mm ka selemo, empa e thohela ho 400mm sebakeng se ka bophirima. Hona le dinoka tse tharo tse phallang ho ya lewatle, mme hape hona le melatswana e menyenyane e phallelang lewatle. Noka ya Umzimvubu ke noka e kgolohadi e sa hauwa ka hara naha.
Mobu o sebedisetswa haholo bakeng sa ho rua diphoofolo le temo. Hona le dibaka tse lenanenyana tsa ho nosetsa, mme tse ding tsa tsona ha di sebetse. Difate di lengwa haholo dibakeng tsa dipula tse ngata. Mesebetsi e fumaneha haholo dibakeng tse kang East London, e leng sebaka se tsejwang haholo ka ho bopa makoloi le diaparo.
Tsela eo ntshetsopele ya dintho tse sebedisang metsi ha e tshwane. Ha ho eso hahuwe matamo a bohlokwa sebakeng sa noka ya Mzimvubu. Hape hona le kgonahalo ya tswelopele e ntle nokeng ya Mbashe. Noka ya Mtata e maemong a matle ka lebaka la tsamaiso e ntle ya letamo la Mtata, mme hona le matangwana a hauweng sebakeng sa Kei, haufi le noka ya Buffalo.
Ditshwantsho tsa D12.1 ho ya 12.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Mzimvubu ho ya Keiskamma.
Sena se itshetlehile ho hahweng ha matamo a mmalwanyana sebakeng sena.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sena se itshetlehile ho hahweng ha matamo a mangata sebakeng sena.
Ho latela se hlahellang setshwantshong sa D12.4 ho bonahala ekare sebaka sena se tshwere metsi a lekaneng ho kgotsofatsa ditlhoko tsa batho ba sebaka sena.
Bongata ba metsi bo fumanwang sebakeng sa Amatola bo fokotsa kgaello e bonahalang sebakeng sa noka ya Buffalo. Bokatlase ba noka ya Buffalo bo nale bothata ba metsi a ditshila ka lebaka la ho qhallwa ha dikgwerekgwere ka nokeng ke diindasteri tse fumanehang sebakeng sena. Balaodi ba sebaka sena sa noka ya Buffalo ba lokela ho ela hloko boleng le bongata ma metsi kaha a fepela dibaka tsa East London le Bisho. Moo ho fumanwang kgaello dibakeng tse itseng, ditsela tse fumanwang karolong ya 2.5 di tshwanela ho elwa hloko.
Ho se lekane ha dibaka tse lokiseditsweng ho tsamaya metsi dibakeng tsa tsamaiso ya metsi.
Ha ho hlokomelwa hore Umzimvubu ke noka e kgolohadi e sa hauwang hantle ka hare ho naha, kaho ya noka ena e bonahala e le ya bohlokwa naheng ka bophara. Ho bohlokwa ke hona hore ho be le molao o tswang mmusong o bohareng hore noka ena e ka ntshetswa pele.
Sebaka sena se wela hantle ka hare ho naha, mme se elella borwa ba profense ya Free State le dibakeng tse ka botjhabela ho Northern Cape. Se ikgohla ka naha ya Lesotho, moo noka ya Orange e kopotsang teng, ka lebitso la Senqu (sheba mmapa D13). Senqu se fana ka ho ka etsang dipersente tse 60 nokeng ena ya Upper Orange. Maemo a lehodimo ha a dule nqa e le nngwe sebakeng sena, mme pula e na ka se ka etsang 1000mm ke sebaka botlaseng ba dithaba le se ka bang 200mm ka sebaka ho elella ka bophirima. Sebaka sena ke se jwang bo bongata, mme borui ba dinku le dikgomo bo atile haholo.
Tsamaiso ya metsi e shebane haholo le noka ya Orange. Matamo a mabedi a tebileng ka ho fetisisa Afrika a hauwe sebakeng sena, mme a sebetsa ho fetisetsa metsi ho tloha Senqu (Orange) ho ya Upper Vaal. Matamo a Gariep le Vanderkloof, e leng ona a thusang ho fehla motlakase le ona a boloka metsi a mangata ka ho fetisisa naheng. Ho tloha letamong la Gariep, ho tsamaiswa metsi a mangata sebakeng se ka etsang 80 km ka tonnoro ya Orange-Fish ho ya Tsitsikamma.metsi a mang a mangata a tswang sebakeng sena a lokollwa ho ya sebakeng sa Lower Orange ho ya Namibia. Ka kakaretso, se ka etsang dipersente tse 70 tsa metsi a tswang Upper Orange le Lesotho a lebiswa dibakeng tse ding tsa tsamaiso ya metsi.
Le ha ho le jwalo, ho ntse ho ena le kgoneho ya hore ho ka tswedisetswa sebaka sena pele nokeng ya Orange, moo ho bonweng sebaka sa ho haha matamo a mang moo ho kopanang dinoka tsa Orange le Kraai, le Mashai ka Lesotho. Mahlomela a dinoka tsa Modder le Riet a se a hahilwe ka ho lekaneng.
Ditshwantsho sa D13.1 ho ya 13.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso tsa 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi saMzimvubu ho ya Keiskamma.
Ho fumaneha ha metsi a ka bang dimilione tse 900 m3/a tsa metsi ho itshetlehile ho hahweng ha letamo la Mashai ka Lesotho mmoho le letamo la Boskraai moo dinoka tsa Orange le Kraai di kopanang kapa ka ho aha letamo la Boskraai.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Ho fumaneha ha metsi a ka bang dimilione tse 900 tsa metsi ka sebaka ho itshetlehile ho hahweng ha letamo la Mashai ka Lesotho mmoho le letamo la Boskraai moo dinoka tsa Orange le Kraai di kopanang kapa ka ho aha letamo la Boskraai.
Metsi a mangata a fumanehang sebakeng sena ha a eso sebediswe, jwalo ka ha ho bonwa setshwantshong sa sa D13.4. Le ha holwe jwalo, sena se tla fokotseha haholo ha mosebetsi o qala letamong la Mohale naheng ya Lesotho. Dikgaello tse bonahalang mahlomeleng a itseng ke lebaka la mosebetsi o etseditsweng Polokelo, e ntseng e lokela ho kenngwa tshebetsong. Sena se itshetlehile ntshetsopeleng ya dibaka tse ding, ho kenyelletswa Lesotho le Namibia.
Sa bohlokwa haholo ke Projeke ya Metsi a Dihlaba ya Lesotho. Le ha e le mona dinaha tsa Afrika Borwa le Lesotho di se di qadile kaho ya matamo a Katse le Mohale, mmoho le phetolelo ya Matsoku, tumellano ya dinaha tsena tse pedi e supa hore ho sa ntsane ho entswe karolo 1 feela ya projeke, le hore hona le kgonahalo ya ho tswela pele ka ho tlisa bokgoni ba dimilione tse 2200 m3/a tsa metsi ka sebaka. Qeto ya ho qetela e se e tla nkuwa ha ho buisanwe le ba amehang dinaheng tsena tse pedi mabapi le Orange River Basin. Diphuputso tse ding tse etswang ka kopanelo di ama kgonahalo ya ho aha noka ya Caledon e arolelanwang ke dinaha tsena tsa Lesotho le Afrika Borwa.
Sebakeng sena, moruo o itshetlehile haholo hodima merafo le temo. Merafo e kenyelletsa ho rafuwa ha ditaemane kapa diminerale tse ding metsi a mobung le ho ya fihlella lewatle. Ho nosetswa haholo ho ikgohlale noka ya Orange mmo ho lengwang ditholwana. Le naha ya Namibia e fumana metsi a yona mona bakeng sa mosebetsi wa merafo le ho nosetsa. Moo maemo a lehodimo a leng matle ho ruuweng dinku le diphoofolo tse ding.
Mehlodi ya metsi dibakeng tsena e ntsheditswe pele ka botlalo. Ka baka la hobane metsi a tsamaya sebaka sa dikilomitara tse 1 400 ho tswa moo metsi a lokollwang teng sebakeng sa letamo la Vanderkloof ho di dibakeng tse motheong bakeng sa tshebediso, hona le tahlehelo e kgolo ya metsi e bang teng nakong ho lekwang ho kgotsofatsa ditlhoko tsa mosebedise. Monyetla o teng boemong bona ke ba ho aha letamo le letjha sebakeng sa noka ya Lower Orange bakeng sa morero wa ho fana ka polokelo ya metsi. Letamo la mofuta ona le ka sebetsa mosebetsi wa bobedi wa ho ka nka metsi a qhalehileng ho tswa motamong a dibakeng tse hodimo dibakeng tseo tsa tsamaiso ya metsi. Tlhabollo e ikgethileng dibakeng tse borwa tsa metsi, ke ka baka la tshebediso ho soomwalle kapa mabopo a mobu a kgonang ho nka metsi ho tswa kantle lefatsheng, hona ho ka nkuwa jwalo ka kotulo ya metsi?
Sebakeng sena ho bonahala e le hore kgolo ya setjhaba e tla ya tlase nakong ya dilemo tse 25 tse tlang. Hape ho bonahala hore moruo o tla itshetleha mapolasing le nosetso, mmoho le bohahlaudi. Hape hona le kgonahalo ya hore ho ka behellwa ka thoko sebaka se ka etsang dihekthara tse 4 000 bakeng sa phepelo le ho thusa boramapolasi ba ntseng ba hola jwalo ka ka morere wa ho lwantsha bofuma. Metsi a tla sebediswa bakeng sa morero ona, a tla tswa sebakeng sa Upper Orange.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba. Ho kenyeletswa le ho eketseha ha dihekthara tse 4000 sebakeng sa phepelo ya metsi Orange mme sena se tla hloka dimilione tse 54 tsa metsi sebakeng.
Ha hona tikatiko hore sebaka sena se hahlametswe haholo ke ntshetsopele ya melapo, kaha e fumaneha tlasetlase dibakeng tsa tsamaiso ya metsi tse akaretsang Orange/Vaal Basin. Hona le karolelano ya metsi e kgolo sebakeng sena. Tshebediso ya metsi ka hara naha ya Lesotho, ho tloswa ha metsi ho tloha Lesotho ho ya upper Vaal, tlhokeho ya ho arolelana metsi le naha ya Namibia, le phumantsho e sa lekanang ya metsi ho bonahalang setshwantshong sa 14.4 ke tse ding tsa dintho tse tshwanetseng ho elwa hloko.
Ha e le mona dipersente tse ka hodimo ho 90 di sebedisetswa ho fepela, ho bohlokwa hore dintho tse amanag le phepelo di etswe hore di be boemong bo loketseng. Tsamaiso le yona e lokela ho ntshetswa pele.
Ho hulwa ha metsi ke naha ya Namibia le dipuisano tse mabapi le ditaba tsa metsi ke ditaba tse tshwanelang ho ba tlasa taolo ya mmuso o bohareng. Ditumellano tse teng ka motsotso ona ke tsa hore Namibia e hule metsi a ka bang dimilione tse 50 m3/a tsa metsi ha mmoho le a mang a ka etsang dimilione tse 60 m3/a tlasa ditumellano tsa nako e kgutshwanyane, tse tla fihla pheletsong ka la 31 Tshitwe 2007. Le ha ho le jwalo, ka selemo sa 2000 ho ne ho se ho hutswe karolonyana e nyane feela ya metsi ditumellano le Namibia di supa hore ho lokela hore metsi a bolokwe sebakeng sa Lower Orange?
Tlhokomelo ya dikgohola sebakeng sa Orange/Vaal e tla ba tlasa mmuso wa bohareng ka lebaka la hore Orange le Vaal di susumetsana haholo.
Ntshetsopele e ka bang teng nokeng ya Orange e tla tswa mmusong ka lebaka la hore sena se ka tshwana sa ba le kgahlamelo naheng ya Namibia ha mmoho le ditlhokeho tsa ho tsamaisa noka ya Orange.
Sebaka sena se funeha borwa-botjhabelo ho Afrika Borwa, mme se tsitsitse ka hara profense ya Eastern Cape. Dibaka tse ka borwa-bophirima di na le dithaba tse ithathikang le lewatle. Maemo a lehodimo sebakeng sena a susumetswa ke moo sebaka se leng teng. Maemo a omelletseng a Karoo a fumaneha bohareng, moo pula e nang ka 600mm ho ya ho bonyane ba 200mm. Dibaka tse nyane tse pela lewatle di fumana dipula tsa 1 00mm. Hona le dibaka tsa polokelo ya diphoofolo sebakeng sena.
Ho hweba ka dinku le boya ba dinkur ke tsona tse hlahellang ka mahetla, le ha e le mona ka dinako tse ding ho eba teng ho nosetso dibakeng tse pela dinoka. Temo le yona e teng sebakeng se neng tse tsejwa ka la Ciskei nakong ya pele, mme hape lepolanka le a fumaneha dibakeng tse nang le pula e ngata. Moruo o itshetlehile haholo diindastering tse teng sebakeng sa Port Elizabeth le Uitenhage.
Matamo a mmalwa a teng sebakeng sena, empa ka lebaka la hobane boleng ba metsi bo se botle, ho hlokomeleha hore ntshetsopele e tla ba e nyane haholo nakong e tlang. Metsi a phallang dinokeng tsa Fish le Sundays (sheba setshwantsho sa D15), a na le letswai le lengata. Ka lebaka lena, metsi a mangata a lokileng a iswa sebakeng sa noka ya Orange le Upper Orange hore a kopanngwe le a mang. Metsi a kgutlang ho a sebediswang ho fepela le ona a baka ditshila tsena. Metsi a fumanehang mobung a sebediswa haholo ho fepela ditoropo le dibaka tsa mahaeng.
Kgolo ya moruo nakong e tlang e bonahala e tla ba feela sebakeng sa Port Elizabeth le Uitenhage (sebakana sa Algoa), le ha feela bohahlaudi bo lebelletswe dibakeng tsa lewatle. Kgolo ya setjhaba e lebelletswe dibakeng tsa diindasteri. Ho lebeletswe mesebetsi ya moruo bohareng ba dibaka ho se fetohe, mme ho tla ba le theoho ya kgolo ya batho e tlase e lebeletsweng dikarolong tsena.
Ditshwantsho tsa D15.1 ho ya 15.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Fish ho ya Tsitsikamma.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Ho itshetlehilwe kgolong e teng ditlhokong tsa metsi ka lebaka la kgolo ya setjhaba.
Sa bohlokwa ka sebaka sena ke tsamaiso ya metsi ho tloha sebakeng sa Upper Orange ho ya dinokeng tsa Fish le Sundays. Sena e ka ba metsi a iphetang ha leshome a metsi a fumanehang sebakeng sena. Ho feta moo dipersente tse 95 tsa metsi mona di sebedisetswa ho nosetsa, mme sena se tshehetswa ka ho otloloha ke noka ya Orange. Tsamaiso ya dinoka tsa Fish le Sundays le yona ke ya bohlokwa haholo sebakeng sena.
Ditlhoko tsa metsi di kgotsofatswa ka botlalo ka motsotso ona, ho kenyeletswa le tsa polokelo. Masalla a bonahalang setshwantshong sa D15.4 ke metsi a kgutlang hape a eya lewatle ka lebaka la hore a na le letswai le lengata.
Ho tla etswa bonnete ba hore sebaka sa Upper Orange se kgona ho fana ka metsi a ka bang dimilione tse 600 m3/a ho ya Fish ho ya Tsitsikamma. Metsi a mang a tswang nokeng ya Orange a tla lokollwa ka tumello ya mmuso. Hape ho rerilwe hore ho ka nna ha hauwa letamo la Guerna. Sena le sona se tla lokollwa ka tumello ya mmuso.
Sebaka sena se fumaneha lewatleng le ka borwa la naha mme e kenella ka hare ho naha sebakeng sa Little Karoo. Sebaka sena se na le dibaka tse pedi tsa maemo a lehodimo tse sa tshwaneng: sebaka se omelletseng sa bokahare ba Karoo se nkelwa metsi ke noka ya Gouritz ha mmoho le sebaka se mongobo se ikgohlang le lewatle ho ya borwa sebakeng sa dithaba tsa Outeniqua. Pula e na ka tsela ya 200mm ho ya ho 1000mm. Moruo o itshetlehile thuong ya dinku le dimphshe, ha mmoho le phepelo ya dijo tsa diphoofolo, morara mmoho le ditholwana tse ding sebakeng sa Little Karoo. Hape moruo o itshetlehile dinthong tse kang meru, bohahlaudi le diindasteri tsa petrokhemikhale. Metsi a fumanehang dibakeng tse omelletseng a na le letswai le lengata ka lebaka lamaemo a lehodimo le mobu.
Matamo a mmalwa a laola noka ya Gouritz ha mmoho le mahlomela yona. Hape ho se ho ile ha hauwa matamo a mang dinokeng tse pela lewatle moo honang le kgoneho ya ntshetsopele e nngwe. Metsi a mangata a fumaneha mobung mme hona le tshebedisano e kgolo pakeng tsa metsi a mobung le a ka hodima mobu sebakeng sa noka ya Olifants. Ho ntse ho ena le kgonahalo ya hore ho ka etswa melapo ka metsi a tswang Table Mountain Group aquifers. Metsi a manyane, a ka bang dimilione tse 0.7 m3/a tsa metsi a iswa sebakeng sa Breede bakeng tshebediso ke batho ba mahaeng.
Ho lebeletswe kgolo e fokolang ya setjhaba dibakeng tse ka hare ho naha, mme sena se tla tlisa diphetoho tse nyane tseleng eo metsi a hlokehang ka yona. Le ha ho le jwalo, hona le kgonahalo e kgolo ditabeng tsa bohahlaudi le ditabeng tsa petrokhemikhale dibakeng tsa lewatle ka lebaka la merero e teng ya kgase.
Ditshwantsho tsa D16.1 ho ya 16.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.
Ditekanyetso tsa nakwana di itshetlehile tabeng ya hore diphuputso mabapi le maemo a tikoloho a shadingwa.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Ditekanyetso tsa nakwana di itshetlehile tabeng ya hore diphuputso mabapi le maemo a tikoloho a shadingwa.
Ka motsotso ona hona le dikgaello tse bonahalang dibakeng tse welang tlasa sebaka sena, ntle le bokatlaseng ba noka ya Gouritz feela (sheba setshwantsho sa D16.4). Dikgaello tsena di bakawa haholo ke ditlhokeho tse sa kgoneng ho kgotsofatswa tsa metsi a ho nosetsa. Haholoholo dibakeng tse ommeng, hona le ho nosetsa ho honyane haholo ha dimela. Tlasa maemo a renang, dibaka tsohle tsa mahaeng kapa ditoropong di ka fumantsnwa thuso e hlokehang ka ho lekaneng.
Le ha ho le jwalo, ditlhoko tsohle tse amanang le metsi a ho nosetsa di ke ke tsa kgotsofatswa feela ke metsi a phallang a noka. Ho tshwanela ho dule ho ena le diteko tse lekaneng tsa ditlhoko tsa dipolokelo.
Jwalo ka ha e le mona ho lebelletswe kgolo e bonahalang dibakeng tse ka lewatle, tlhokeho ya metsi e tla ba kgolo haholo le yona.
Tshebediso ya metsi a phallang ho tloha Table Mountain e tshwanela ho fuputswa haholowanyane ka ha sena se fana ka menyetla e moholo bakeng sa nako e tlang.
Ke tshwanelo hape hore ho etswe diphuputso tse lekaneng tsa hore ditshebedisano mmoho ke dife pakeng tsa metsi phallang ka hodima lefatshe le ka metsi a mobung.
Ho tla etswa Polokelo bakeng sa ho tsamaiswa ha metsi a ka bang dimilione tse 0.7 m3/a tsa metsi tsa sebaka ho tloha ho tloha Gouritz ho ya Breede.
Sebaka sena se wela sebakeng se ka bophirima ho naha lewatleng la Atlantic mme se arolelanwa ke diprofense tsa Western Cape le Northern Cape. Ke se seng sa dibaka tse arohileng haholo ka hare ho naha ha ho shejwa ditaba tsa sona tsa tshebediso ya metsi.
Dibaka tsa bohlokwa mona ke Cederberg le sebaka sa noka ya Olifants. Pula e na ka ho fapana ka 1 000mm sebakeng se borwa ho naha le 100mm sebakeng se ka leboya. Boholo ba bohareng ba sebaka sena bo bonwa ka ho omella ha naha.
Metsi ohle a phallang hodima naha ke a tswang sebakeng se akaretsang Cederberg mme a phallela lewatle ka noka ya Olifants (sheba mmapa D17). Ho thehwa ha phallo e ikgethileng le boleng ba metsi ho etswa ke dintlha tsa mabaka a tlhaho tse lebatoweng lena, moo se sebetsang jwalo ka sebaka sa bodulo bakeng sa diphoofolo le dimela.
Boholo ba moruo bo itshetlehile temong, dipersente tse ka bang 95 tsa metsi di sebediswa bakeng sa nosetso. Dibakeng tse kang Koue Bokkeveld mmoho le haufi le noka ya Olifants ho lengwa ditholwana tsa dintho tase kang citrus le merara.
Dibakeng tse hole le metsi ho batla ho se na batho ba bangata ba ahileng teng, mme thuo ya dinku le dipodi ke yona e hlahelletseng ka mahetla haholo. Ha hona ditoropo tse kgolo sebakeng sena.metsi a phallang hodima mobu sebakeng sena a laolwa letamong la Clanwilliam le Bulshoek Barrage. Ha hona matamo maholo nokeng ya Doring le ha e le mona ho ena le matangwana a mangatanyana ka hara mapolasi a fumanehang mahlomeleng a ka hodimo.
Hona le kgonahalo e kgolo ya ntshetsopele ya matamo sebakeng sena, haholoholo ho ikgohla le noka ya Doring, empa sena se ka nna sa sitiswa ke kgahlamelo ya ntshetsopele ena ho tikoloho. Ho sebediswa metsi a mangata a mobung. Metsi a mangata a sebedisetswa ho fepela sebaka sa Sandveld. Hape hona le kgonahalo ya hore ho ka nna ha fumanwa metsi sebakeng sa Table Mountain G roup aquifers.
Ho bonahala ekare ho tla ba le phokotseho ya setjhaba seakeng sena. Mesebetsi ha e na ho hola, mme yona e tla itshetleha haholo nosetsong ya dimela le ho bohahlaudi.
Sena se itshetlehile ho eketsweng ha metsi letamong la Clanwilliam le ho hahweng ha letamo la Melkboom.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sena se itshetlehile ho eketsweng ha metsi letamong la Clanwilliam le ho hahweng ha letamo la Melkboom.
Tlhokeho le tshebediso ya metsi sebakeng sena di bonahala di lekalekana. Mokgelo o bonahala feela letamong la Clanwilliam moo ditlhokeho tsa ho nosetsa di phahametseng, metsi a fumanehang le sebakeng sa Sandveld, moo honang le ho sebediswa hampe ha metsi a fumanehang mobung. Kgaello ya metsi nokeng ya Olifants e tla eketswa ke kaho ya polokelo, e leng yona e etsang halofo ya kgaello ena jwalo ka ha ho boletswe ho setshwantsho sa D17.4.
Karolong ya 2.5 ho bontshwa ditsela tse ka latelwang ho etsa hore tlhokeho le boteng ya metsi di kgone ho tsamaelana.
Metsi a sebaka sena a bang letswai ka dinako tse itseng tsa selemo le molemo wa ona dipheding tse kang dihlapi. Boholo ba noka ya Doring bo sa hlwekile, ka tsela ena ho lokela hore ho elwe hloko haholo.
Ho lokela ho etswe diphuputso tse ding ka sebaka sa Sandveld ho etsetsa hore tsamaiso ya sona e tle e be e loketseng.
Dibaka tse tebileng tsa Table Mountain di ka nna tsa ba le molemo o moholo ho tsamaiseng metsi a mobung.
Ho lokela hore ho bolokwe metsi sebakeng sa Breede ho latela tsela ya hore a iswe Olifants/Doorn. Ka motsotso ona ho tsamaiswa metsi a dimilione tse ka bang 2.5 m3/a tsa metsi ho ya kanaleng ya Inverdoorn bakeng sa nosetso ya dijalo.
Ho a hlokeha hore dibaka tsa Berg le Breede di ka fuputswa ka tsela ya tshwanelo. Ha ho a tshwanela hore ho se elwe hloko maemo a tsa lehodimo ha ho etswa diphuputso tsa ntshetsopele.
Sebaka sena se fumaneha tlasetlase ho naha, mme se wela ka ho otloloha profenseng ya western Cape. Maemo a lehodima a fapana haholo. Dithabeng tse ka bophirima dipula di na ka tsela e ka bang 1 500mm mme dibakeng tse ka tlasenyana ho elella ka botjhabela, pula e ka na ka tsela ya 300mm. Mona pula e na mariha. Karolo e kgolo ya sebaka sena e nkelwa metsi ke noka ya Breede ha mmoho le lehlomela la yona, e leng noka ya Riviersonderend (sheba mmapa D18). Dinoka tse ding tse nyenyane di nkela dibaka tsa lewatle metsi. Dibaka tsa noka ya Palmiet le Vlei ke tsa bohlokwa haholo sebakeng sena.
Morou o itshetlehile haholo temong mme bohahlaudi le bona bo fumaneha haufi le lewatle. Hape ho lengwa difate tsa ditholwana le merara tse nosetswang ke metsi a tswang dithabeng le nokeng ya Breede mmoho le metsi a fumanehang mobung. Ho lengwa koro sebakeng se pakeng tsa Riversonedrend le dithaba tsa lewatle. Ho ruuwe diphoofolo ho phatlalla le sebaka sena.
Ho hauwe matamo a mangata ha mmoho le a mapolasi sebakeng sena. Ntho ya bohlokwa mona ke letamo la Theewaterskloof. Metsi a tliswa mona ho tswa sebakeng sa Berg ka dinaklo tse itseng tsa selemo mme a kgutlisetswa sebakeng seo hape ka dinako tsa komello. Hape metsi a tsamaiswa ho tloha nokeng ya Palmiet hop ya sebakeng sa tsamaiso ya metsi sa Berg ka se bitswang Palmiet Pumped Storage Scheme. Metsi a fumanehang sebakeng se tlase ho noka ya Breede a letswai haholo. Sena se etswa ke diminerale tse hlahang sebakeng sena tse etsang hore metsi a se ke a ba boemong bo loketseng ho nosetsa dijalo.
Ho bonahala ho tla ba le kgolo ya setjhaba sebakeng sa lewatle le ho theoha ha palo ya batho dibakeng tse ka hare ho naha. Ka tsela eo palo ya batho e tla dula e sa feroha sebakeng sena. Ka lebaka la ho se sebetse hantle ha temo nakong e sa tswa feta, ho lebelletswe hore maemo a moruo a se ke a hola haholo. Le ha ho le jwalo, sena se ka nna sa fetoha.
Ditshwantsho tsa D18.1 ho ya 18.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Breede.
Ka kakaretso hona le metsi a lekaneng ho kgotsofatsa ditlhoko tsohle sebakeng sena.
Hona le metsi a fumanehang ka bongata sebakeng sa Upper Breede le Riviersonderend empa metsi ana a tla nkuwa ke polokelo ha e se e hauwa. Hape hona le kgonahalo e kgolo a ntshetsopele sebakeng sena.
Dipersente tse 90 di sebedisetswa ho nosetsa, ho tshwanela hore ho dule ho ena le ntshetsopele ya dibaka tsa ho nosetsa.
Ntlafatso ya metsi a fumanehang metsi a mobung. Ho tshwanela ho be teng kutlwisiso pakeng tsa metsi a fumanehang mobung le a ka hodimo ho mobu.
Ho ka nna ha hlokeha tsamaiso ya metsi ho tloha sebakeng se seng ho ya ho se seng nakong e tlang hore ho tle ho kgonwe hore ho fepelwe Cape Town sebakeng sa Berg. Le ha e le mona ho eso ka ho hlokeha poloko ha hona jwale, ho a hlokeha hore monyetla ona o se ke wa feta feela ka lebaka la hobane ho shebanwe le merero e meng e seng bohlokwa haholo. Ka tsela ena, ho lokela hore ho etswe bonnete ba hore diprojeke tse nyane di seke tsa ema tse ding tsa bohlokwa pele.
Ha ho a tshwanela hore ho dumellwe tjalo ya meru ntle le hore ho shejwe kgahlamelo ya sena tikolohong.
Ho tsamaiswa ha metsi a ka bang dimilione tse 50 m3/a tsa metsi ho tloha nokeng ya Palmiet ho ya Berg. Palohare ya tsamaiso ena ke dimilione tse 22.5 m3/a tsa metsi ka sebaka.
Ho tsamaisa metsi a manyane a ka bang dimilione tse 9 m3/a ho ya sebakeng sa Berg.
Ho bolokilwe dimilione tse ka bang 2 m3/a tsa metsi hore a iswe Breede bakeng sa ntshetsopele ya setjhaba.
Ha ho shejwa kgahlamelo ya diphetoho tsa maemo a lehodimo, ho ba bohlokwa ho etsa bonnete ba hore ho kenngwa tshebetsong ha ditaba tsa haedroloji ho shejwa ka leihlo le tjhatsi sebakeng sa Breede le Berg. Ha ho a tshwanela ho be teng letho le etsang hore le tshwanelang ho kenngwa tshebetsong le ka sielang morao tjhadimo ya ditaba tse amang diphetoho tsa maemo a lehodimo.
Sebaka sena se fumaneha hukung e borwa-botjhabelo ho naha. Noka ya Berg ke yona feela e kgolo sebakeng sena, le ha e le mona ho ena le dinokanyana tse ding tse mmalwa tse phallelang lewatle, jwalo ka ha ho bontshitswe mmapeng wa D19. sebaka sena se tsejwa ka dithaba tse ngata karolong e ka borwa-botjhabela ho yona, e leng moo metsi a mangata a qalang ho phalla teng. Dithaba tse tsebisahalang haholo e leng Table Mountain le Cape Penninsula ka borwa-bophirima. Dibaka tse tlase tse nang le lehlabathe, ha di na metsi a mangata a phallang, mme di fumaneha bohareng le bophirima ba sebaka sena. Pula e na mariha, mme e na ka tsela e sa tshwaneng ka dinako tsohle, ka tsela ya 3000mm dithabeng le 300mm dibakeng tse ka leboya-bophirima. Sebaka sena se na le tulo e ikgethileng e tsejwang ka la Cape Fynbos eo e leng yona e etsang hore sebaka sena se fumane maemo a World Heritage.
Hona le moruo o hodimo mona ka lebaka la diindasteri le mmasepala wa Cape Town. Le ha ho le jwalo, hona le boitshetleho bo bonahalang pakeng tsa temo le bohahlaudi. Hape hona le temo e ntle ya ditholwana e tsamaiswang ke ho nosetsa ho bohlale ha dijalo pela dithaba.
Matamo a mangata a maholo le a manyane a fumanwang mapolasing a tsamaisa tsela eo metsi a phallang ka yona sebakeng sena. Tsamaiso e nngwe e tla ba teng ha ho hauwa letamo le leng nokeng ya Berg pela Franschoek (Berg water Project).
Metsi a mangata a fumanehang mobung le ona a hulwa sebakeng sena haholoholo dibakeng tse bohareng le tse botjhabela sebakeng sena. Metsi a mangata a tsamaiswa ho tswa sebakeng sa Breede ka morero o bitswang Riviersonderend/Berg River Scheme le Palmiet Pumped storage Scheme (sheba hape D18 sebaka sa Breede). Ntshetsopele e nngwe e ka bang teng e tla be e shebane le noka ya Berg le ha e le mona ho ena le bothata ba letswai le fumanehang dibakeng tse tlase tsa noka ena. Hape hona le kgonahalo ya ho hula metsi a mobung dibakeng tsa Table Mountain Group bonamelong ba dithaba?
Ho lebelletswe hore moruo o ka nyoloha haholo nakong e tlang sebakeng sa mmasepala wa Cape Town. Ka tsela ena kgolo ya setjhaba e ka ba e hodimo haholo.
Ditshwantsho tsa D19.1 ho ya 19.6 di hlalosa ka boholwanyane ditaba tse hlahellang ho ditshwantso 2.1 ho ya ho 2.6 kgaolong ya 2 sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi sa Berg.
Sena se itshetlehile ho eketsweng ha metsi letamong la Voelvlei le ho fetolwa ho ka nnang ha ba teng dinokeng tsa Lourens le Eerste.
Ho itshetlehilwe dibakeng tse teng le tse bileng teng ka selemo sa 2000.
Sena se itshetlehile ho eketsweng ha metsi letamong la Voelvlei le ho fetolwa ho ka nnang ha ba teng dinokeng tsa lourens le Eerste.
Tlhokeho ya metsi sebakeng Cape Town e se e ntse e le ka hodimo ho metsi a ka fumanehang. Kgaello ena, e hlahellang ho setshwantsho sa D19.4 e bakwa hape ke lebaka la hore metsi a mang a boloketswe ho sebediswa nakong e tlang. Kaha e le mona Cape Town e le e nngwe ya dibaka tse hotseng ka ho fetisisa naheng, ho lebelletswe hore tlhokeho ya metsi le yona e tla eketseha ha nako e ntse e tsamaya.ka lebaka la phepelo e ntseng e tswela pele sebakeng sena, ho lebelletswe hore tlhoko tsa metsi le tsona tla di hola bakeng sa metsi a ho nosetsa dijalo.
Bolaodi ba sebaka sena bo tshwanela ho etsa bonnete ba hore ho ba teng metsi a lekaneng a ho fepela sebaka sa Cape Town; le ka nako e tlang. Ho se ho nkuwe mehato ya hore mathata ana a fokotsehe ka nako eo ho ntseng ho hauwa se bitswang Berg Water Project.
Ho tla ba le dipehelo tse itseng sebakeng sa tsamaiso ya metsi sa Berg mabapi le tsamaiso ya metsi ho tloha breede ho ya Berg.
Palohare ya dimilione tse 22.5 m3/a tsa metsi ho tswa nokeng ya Palmiet ka bokgoni ba ho nka dimilione tse 50 m3/a tsa metsi.
Ho tsamaisa metsi a manyane a ka bang dimilione tse 9 m3/a ho tloha sebakeng sa Breede.
Kaho ya dibaka tse ding tse kgolo sebakeng sa Breede tse ka nnang tsa ba le kgahlamelo tsamaisong ya metsi nakong e tlang ho lokela hore ho laowe ke mmuso wa bohareng ka tsela ena hona le pehelo mabapi le sebaka sa Breede?
Ha ho shejwa maemo a lehodimo, le hore diphetoho tsa teng di ka ba le kgahlamelo dibakeng tse borwa-bophirima tsa naha, ho tshwanela hore ditaba tse amanang le haedroloji di shejwe ke leiho le ntjhotjho. Ha ho a tshwanela ho be le ntshetsopele e teng pele ho shejwa tsela eo sena se tla bang e kgahlamelo ka yona maemong a lehodimo.
Dibaka tsa boraro tsa ho qhala C31, ho ya C33, C91, C92 (ho sa kenyelletswe karolo ya D41A) le sebaka sa D73E. moedi o ka bophirima wa sebaka sena o tsamaya ho tloha moo ho kopanang dinoka tsa Kuruman le Molopo sebakeng sa D42C le D42D ho fihlela e fihla moeding wa Kalahari East Water Board. Ka mora moo, sena tswela se latela boto ena ho fihlela se fihla bophirima ho Beeshoek pela Postmasburg. Sebaka sena sa taolo se tswela pele ho ya borwa botjhabela ho fihlela se kopana le sebaka sa D73A le D73a.
Dibaka tsa boraro ke G10, g21 le G22 le G40A. Moedi o tsamayang leboya o latela sebaka sa metsi pakeng tsa sebaka sa boraro sa G10 le G30 ho fihlela toropong ya Aurora. Ho tloha aurora moedi o tsamaya ka ho otloloha ho ya lewatleng le ka bophirima.
Ho se ho kile ha kgothaletswa diphetoho tse kgolo dibakeng tsa tsamaiso ya metsi ho etsetsa hore taolo e be e boemong bo botle sheba karolo ya 5 kgaolong ya 3. meedi e metjha eo ho hopotsweng hore e ka ba teng e bontshitswe setshwantshong sa E2. dintlha tsa diphetoho tsena, tse sebakeng sa Upper Orange, Lower Orange, Lower Vaal le Olifants/Doorn di bontshitswe setshwantshong sa E3?
Dibaka tsa boraro tsa ho qhala C31, ho ya C33, C91, C92 (ho sa kenyelletswe karolo ya D41A) le sebaka sa D73A le dikarolo tsa D42C, D42D, D73B, D7C, D73D le D73E.. Moedi o ka bophirima wa sebaka sena o parola naha ya Arika Borwa le Botswana ho ithathika le moedi wa Kalahari East Water Board. Ka mora moo, sena se latela boto ena ho fihlela se fihla bophirima ho karolo e bophirima ho Langberge dikilomitara tse 19 ho tswa Beeshoek pela Postmasburg. Sebaka sena sa taolo se tswela pele ho ya borwa botjhabela ho fihlela se kopana le sebaka sa D73A le D73a. Ka mora moo moedi ona o latela mola ona wa metsi le o pakeng tsa D73A le D71B ho fihlela o kopana le moedi wa motse wa Hay. O tla latela moedi oo ho fihlela o fihla tulong ya metsi ya D71 le C92C. Sebaka sena sa tsamaiso ya metsi se tswela pele ho fihlela se fihla moeding wa Orange River Water User Association. Se tswela pele ho fihlela se fihla C92B le C51M moo se latelang mola wa metsi C92B le C51L. ka mora mona se latela phula pakeng tsa C51L le C91E. Se latela mophula ona ho fihlela se fihla moeding wa polasi ya Wolwe Dam 87. Moedi wa sebaka sena o latela moedi wa polasi ena ho fihlela o fihla polasing ya Vaalboschhoek 85. Jwale ebe e ithathika le dipolasi tse ding ho ya botjhabela: Weltervrede 117, Vaalpan 118, Koppiesdam 119, Spijt 442, Olifantskop 196, Sussana 197, le Olifantsdam 170. moedi wa sebaka sena jwale ebe o ikgohla le botjhabela ba Olifantsdam 170 ho ya leboya ho kenyelletsa le Olifantsrug 293 ho fihlela o hopana le phula o seng o hlalositswe pejana.
Dibaka tsa pele e leng F (ho sa kenyelletswe sebaka sa boraro F50D, F60B, F60C, F60D le F60E) sebaka sa boraro sa D42 (ho sa kenyelletswe D42C le D42D), D51 ho ya D58, D61, D62, D71 ho ya D73, (ho sa kenyelletswe D73A le dikarolo tsa D73B le D73C, D73D, le D73E), D81 le D82.
Moo ho kopanang dinoka tsa Vaal le Orange moedi wa sebaka sa tsamaiso ya metsi o latela moedi wa sebaka sa tsamaiso wa 10. Ka tsela eo dikarolo tse ka tlase tsa C92B le C92C di kenyeleditswe sebakeng sena.
Dibaka tsa ho qala ke E mme tsa boraro ke G30 le F60 ho sa kenyelletswe sebaka sa F60A0 tikolohong ya F50D.
Moedi on ao latela ho kopana ha meedi ena, meedi ya metsi a fumanehang metsi a mobung.
Ela Hloko: Ditshisinyo tsena tsa meedi di entswe ka mora hoba ho etswe tekatekano pakeng tas hore metsi a a fumaneha na le ditlhoko tsa metsi dibakeng tsa tsamaiso tse hlaloswang kgaolong ya 2 le sehlomathiso ya D di balwe hantle. Diphethoho tse fumanehang meeding ha di na kgahlamelo e kaalo dipalopalong tseo re faneng ka tsona.
Dipehelo tsa ho ipotsetsa setjhabeng ka Leano le Naha la Metsi di hlaloswa karolong a 5 ya Pholisi wa Naha wa Metsi (sheba sehlomathiso C). Sehlomathiso ena e fana ka ditsela tsa bolokwa tse latelwang ha ho ipotsetswa setjhabeng ke Lefapha.
Ho ile ha phatlalatswa dipampitshana tse 120 000 tsa A4 Zfold ka Beke ya ya Metsi ka kgwedi ya Hlakubele 2002.
Ho ile ha ralwa lenane la naha la batho kaofela ba amehang le etsang batho le mekgatlo e ka bang 8 400.
Ho ile ha romelwa mangolo bathong le mekgatlong yohle e amehang, ba tsebiswa ka leano lena le rerilweng, mme ba mengwa hore ba nke karolo dipuisanong tse mabapi le sena.
Ho ile ha romelwa mangolo ho mekgatlo le batho bohle ba amehang, a tsebiswa ka matsatsi le dibaka tsa moo dikopano di tlang ho tshwarelwa teng, le ho ba mema.
Ho ile ha etswa diphatlalatso ka tsela ya dipapatso bonyane dikoranteng tse nne tsa naha le e le nngwe e elang sebakeng ka seng sa tsamaiso ya metsi.
Kakaretso e maqephe a 59 e buang ka leano lena e ile ya phatlalstswa Lesedinyaneng la mmuso.
Bukana ya kakaretso ena e hlalosang leano lena ka botlalo (maqephe a ka bang 250) le tokomane e maqephe a 16 ya tlhahisoleseding (e hlahellang ka dipuo tse 11) di ile tsa fuwa batho hore ba di lekole, ho kenyelletswa le dikantorong tsa Lefapha la Metsi le Meru le hlahang setshwantshong sa F1.
Ho ile ha ba le dikopano tse 24 ho phatlalla le naha mmoho le diwekeshopo tse hlano dibakeng tsa Pretoria/Johannesburg (sheba setshwantsho F2). Dikopano tsena di ne di kenyelletsa dikahare tsa leano lena mme batho ba ile ba dumellwa hore ba tshohle ditaba tsena ka morao ho moo.batho ba neng ba tlile ba ile ba ba bangata ho 2000.
Maikutlo a bona kaofela a ile a ngolwa fatshe mme batho ba ile ba mengwa ho tlisa maikutlo a ngotsweng fatshe.
Ho feta moo, Komiti ya potofolio ya Palamente e shebaneng le ditaba tsa Metsi le Meru e ile ya tsebiswa ka leano lena ka Mphalane 2003.
Tsela ya ho ikopanya le setjhaba e ile ya phatlalatswa thelevisheneng (50-50) le ho diyalemoya tse ka bang 20.
Diwekeshopo tse leshome di ile tsa etsetswa ho lokisetsa basebetsi dikopano tsena.
Dikopano tse ka hodimo ho 40 tsa tlatsetso di ile tsa tshwarwa dikantorong tsa sedika ka kopo ya batho ba amehang.
Se ka bang 18 5000 sa dikhophi tsa ditokomane tse amanang le leano lena, dikgutsufatso, ditokomane tsa tlhahisoleseding, mmoho le tse ding di ile tsa fuwa batho ba amehang mmoho le dikhophi tse 860 tsa ditokomane tse ding tsa lefapha.
Ka kgwedi ya Motsheanong 2003 maikutlo a ka bang 2 300 a ne a se a fumanwe ho tswa dikgaolong tse fapaneng, le dikarolo ho tswa bathong ba ka bang 600.
Maikutlo a ile a hlahlojwa ke sehlopha sa batho ba sebetsang lefapheng mme ha etswa ditlhahiso tsa hore ho fetolwe dibaka tse itseng ho ba ka sehlohong. Ho ile ha be ho se ho lokiswa tokomane ena botjha.
Tekolo botjha ya tokomane ya pele ya leano le lekotsweng botjha, e ile ya lekolwa ke molekodi ya ikemetseng ha mmoho le ba kantoro ya letona pele ho ka etswa diphetoho tse hlokehang.
Setshwantsho F.1: Ho fumaneha ha leano dibakeng tsa setjhaba.