Geplaas deur	Sophia Kapp Donderdag, 20 Mei 2021
Hierdie blog vorm deel van ons blogreeks oor woordsoorte, en dit handel spesifiek oor setsels. Dit is nie bedoel om 'n volledige uiteensetting van die woordsoort te wees nie, dit kry jy in die afdeling oor setsels in die Afrikaanse skoolgrammatika, gratis beskikbaar op Taalonderrigportaal. Jy moet registreer as 'n VivA-gebruiker om toegang te kry, maar registrasie is gratis. Navigeer gewoon na ons webblad en voer jou besonderhede in.
Wat doen 'n setsel?
Setsels se werk is om verhoudings tussen dinge te skep, bv.:
Die boom langs die huis moet afgekap word.
Die kind staan op die balkon.
Die onderwyser met die rooi hare gee kuns.
Die sanger reis die wêreld deur.
Die pryswenners stap voor die eregaste om.
Hy is net 'n karakter in 'n storie.
Kelly het nog haar hele toekoms voor haar.
Wil enigiemand nog iets sê met betrekking tot hierdie saak?
Wees bedag daarop dat hierdie verhouding in 'n fisieke ruimte kan wees, soos in die eerste klompie voorbeelde, of dat dit in 'n kognitiewe ruimte kan wees, soos aangedui in die laaste voorbeelde. Wat wel belangrik is, is dat hierdie ruimte meestal tussen dinge geskep word, en setsels tree dus grootliks saam met naamwoorde of voornaamwoorde op.
Let ook net op dat ons in Afrikaans multiwoordvoorsetsels kry, soos in die laaste voorbeeld. Ek sê hier onder meer daaroor.
Watter soorte setsels kry ons?
Ons onderskei vier soorte setsels in Afrikaans:
Die bekendste kategorie is voorsetsels, so genoem omdat hulle voor die naamwoord/voornaamwoord optree waarvoor hulle die verhouding skep. Die eerste drie voorbeelde hier bo bevat voorsetsels:
Ons kry ook agtersetsels, wat ná die naamwoord optree:
Wanneer gaan jy HUIS toe?
As die voor- en agtersetsel saam in 'n konstruksie moet voorkom, is hulle alkantsetsels:
'n Klein kategorie kan as onoorganklike setsels beskou word omdat hulle nie saam met 'n naamwoord of voornaamwoord optree nie:
Die krag is al weer af.
Wanneer moet die punte in wees?
Wat is multiwoordvoorsetsels?
In sommige gevalle is daar 'n groep woorde wat as voorsetsel funksioneer eerder as 'n enkele woord. Ponelis het hierdie konstruksies groepvoorsetsels genoem en gesê hulle bestaan meestal uit [setsel] + [naamwoord] + [setsel] waarvan die eerste setsel en naamwoord eintlik vas is. In der waarheid is die hele konstruksie vas, en kan 'n mens nie werklik 'n ander woord tussenin plaas nie, daarom beskou ons die hele konstruksie as 'n woordsoort.
Voorbeelde van sulke multiwoordvoorsetsels is:
Jy kan nie mense op grond van jou eie vooroordele verwerp nie.
Ek wil in aansluiting by Chris sê dat ek ontevrede is.
U kan die program met behulp van die kode ontsluit.
Ons hou die ete ten bate van die kinderhuis.
Die koor staan onder leiding van Alfa de Klerk.
Lees meer oor multiwoordvoorsetsels in die algemene Afrikaanse grammatika, ook gratis toeganklik via ons webblad.
Omdat setsels ruimtelike verhoudings aandui, kan hulle moontlik met bywoorde verwar word. Kyk byvoorbeeld na die volgende sinne:
Ek kan sommer sien jy is 'n moelikheidmaker, kom sit hier voor. (bywoord)
Sy staan elke oggend ure voor die spieël. (setsel)
Die groot onderskeid tussen die twee is dat 'n bywoord uit 'n sin weggelaat kan word en steeds 'n volledige, grammatikale sin kan oplewer. Die betekenis verander wel, maar die sin kan taalkundig net so gebruik word:
Ek kan sommer sien jy is 'n moelikheidmaker, kom sit hier.
Daarteenoor is 'n sin waaruit 'n voorsetsel weggelaat word, ongrammatikaal:
*Sy staan elke oggend ure die spieël.
Dis op grond van hierdie eienskap dat ons die woord toe soos in die voorbeeld as 'n setsel klassifiseer en nie 'n bywoord nie:
*Wanneer kom jy huis?