Soos die ontwerp op die voorblad en die titel van die bundel suggereer, het die leser hier 'n bundel wat sentreer rondom die temas van om ingeboek te wees by 'n inrigting vir siekes, om ingeboek te wees vir 'n reis of om in 'n boek vasgevang te wees. Die openingsgedig in die bundel, "My adres", is gesitueer in 'n siekehuis, waar die spreker verwys na vasgevang wees "onder kliniese lakens" en die voortdurende aanhoor van geluide uit die sale. In die gedig word die versugting na ontsnapping "in [haar] aandrok" verwys.
Deurlopend in dié bundel is 'n reeks kwa-tryne wat elkeen inspeel op die idee van ingeboek wees en soos 'n refrein deur die bundel loop. In die eerste word verwys na die afwesigheid van enigiets wat inperkend kan wees, terwyl in die tweede kommentaar ge-lewer word op die obsessie met gewig en weeg. In die derde kwatryn word verwys na dooies en word selfdood en selfmutilasie ge-suggereer. Vierdens word gewys op die gebrek aan maatstawwe, vervolgens dat daar geen grense is nie, dat daar geen hofsaal is waar geoordeel en veroordeel word nie en net voordat die spreker dubbelsinnig daarop wys dat daar geen slot is nie, word daar verwys na die taal wat "jou sinne [vorm]". Elkeen van hierdie verse lei ook 'n bepaalde afdeling in en dien as 'n tematiese merker waaroor die onderskeie afdelings handel.
In die eerste afdeling is daar verse oor 'n inrigting, oor gesprekke met 'n psigiater en die roetine wat saamgaan met pasiëntwees in die Crescent Clinic. Ook in 'n gedig soos "Voor- skrif" word spesifiek verwys na die medika-sie en word aan die einde van dié gedig 'n kunsteoretiese uitspraak gemaak, naamlik dat wanneer die mediese fonds uitgeput sou wees, sy "die bitter pil van woorde" vir haarself gaan voorskryf.
In die tweede afdeling bevind die spreker haar in 'n joernalistieke omgewing en word woorde wat eie is daaraan gebruik. 'n Gedig soos "Voorblad" lewer aan die hand van koerantberigte en -opskrifte kommentaar op die tragikomiese elemente in ons wreedaardige samelewing. Ongelukkig word dié gedig bederf met 'n sentimentele slotstrofe.
Herinneringe aan ouers en familie vorm die grondslag van die derde afdeling. Op vernuftige wyse word 'n eenvoudige kledingstuk soos 'n frokkie die aanknopingspunt vir 'n hele reeks gebeure uit die kindertyd.
Te fasiel is die teenstelling in die gedig "Reisigers" waarin die wêreld van Piaf en Sartre vergelyk word met die Afrika-ervaring, terwyl 'n gedig soos "Oortree" 'n ander perspektief gee op skilder. "Tussen Kaapstad en Parys" sit hierdie teenstellings voort, terwyl slim met Opperman se geuregedig en tequila gespeel word.
Die gebruik van die bekende "we'll always have Paris" werk myns insiens nie as slot vir dié afdeling nie, want dit lees te veel as 'n stopfrase by die voorafgaande gedig. Dié teenstelling kom weer voor in "Taalles" waar die spreker die versugting uitspreek dat die taal vrygelaat en vry moet wees om net te kan wees.
Waarom Kuhn 'n gedig soos "beware of the bird" opgeneem het in die bundel, weet ek nie. Ook die patroongedigte van dié afdeling is minder geslaag. Die digter tree ook intertekstueel in gesprek met die werk van Sheila Cussons en betrek die bekende liefdesverhouding met Van Wyk Louw in 'n vers waarin sy hulle as onderskeidelik Heloise en Abelard beskou.
Myns insiens ontgin sy nie al die moontlikhede tot haar beskikking nie en kom van die gedigte as fasiel, onklaar en selfs sentimenteel oor. Maar daar is tog enkele vondse wat dit die lees werd maak. Sy het 'n vars perspektief op die wêreld, maar dit kom nie altyd deurdag na vore nie.
Tom Gouws het gedebuteer met die digbundel Diaspora (1990), waarna Troglodiet (1995) en Syspoor (2002) die lig gesien het. Met dié publikasies het hy 'n opvallende posisie in die Afrikaanse poësie van die afgelope twee tot drie dekades verwerf. Dit blyk onder meer uit die ruim gebruik van verse uit sy eerste bundels in André P. Brink (samest.) se Groot Verseboek (2008) en die toekenning van die ATKV-prys vir uitnemende poësie vir sy vierde bundel, Ligloop (2010). In sy jongste bundel, Stigmata (2012), sit Gouws sy dikwels verwikkelde, barokstyl-poësie vol literêre verwysings en met 'n duidelik Christelik-religieuse en kontemporêre inslag voort.
Die titel Stigmata betrek die tradisie van die verbeelde verskyning van wondtekens soos dié van die gekruisigde Christus op die lig-game van sekere heiliges en godvrugtige mense. In Stigmata geskied die verbeelde voorstellings in en deur middel van taal en word die digter se lewens- en wêreldbeskou-ing binne die kader van 'n diskoers rondom verskillende vorme van verwonding gevoer. In die twee programgedigte, "verbeelding" en "ars poetica", word klem gelê op die onontwykendheid van skryf en ná-skryf binne 'n literêre/geskrewe tradisie. In die eerste van dié gedigte klad stigmata "uit my droë hande, sy en voete [...] op geykte perkamente", terwyl die skryfproses volgens die tweede gedig deur middel van "die sluikhandel van woorde" geskied. In "glief", die laaste gedig in die bundel, word die oeroue neerslag van Woord en woord samevattend
Om by hierdie beeld te kon uitkom, word daar in gedigte in drie afdelings deur menslike en dierlike lyding, die kruisdood van Christus, kuns en kunsvorme, die geweld van ons tyd en perspektiewe op die oorsprong van lewe en die evolusie (van die mens) geskou. Danksy die volgepakte gedigte kan talle van hierdie onderwerpe betrek, in die gedigte ingeskryf en in jukstaposisie (á la T T. Cloete) geplaas word.
Reeds met die eerste deurblaai van die bundel val die sterk verliteratuurde inslag op. Die menige motto's is 'n opsigtelike procédé wat die gedigte aanvul, kommentarieer en ironiseer. Die bundel het as 't ware binne die konteks van 'n ruim belesenheid (en sekere beresenheid!) en gesprekke met literêre, nie-literêre en Bybelse tekste tot stand gekom. In die gedigte word bykans deurlopend verwys na en gesprek gevoer met ander tekste, sodat getuienis gelewer word van die digter se skatpligtigheid jeens die literêre tradisie waarin sy projek voltrek word. In die gedig "eenhoring" dra verbeelding, bronstudies en hand-leidings byvoorbeeld vir hom daartoe by om die eenhoring werklikheid te laat word.
Gouws se werkwyse is nie nuut nie, en hy sluit in 'n meerdere of mindere mate aan by die poësie van tydgenootlike Afrikaanse digters wat sedert die 1980's gepubliseer het. 'n Mens sou voorts kon meld dat Gouws dit minder ironiserend en "ontluisterend" doen as 'n digter soos Leon Strydom in sy vergelykbare bundel LS (1988). Gouws is dus 'n apologeet vir die literêre tradisie waarin hy werk en vind dit selfs nodig om sy literatuuropvatting ter verdediging aan te wend vir die plagiaat van Melanie Grobler van twee gedigte van die Kanadese digter Anne Michaels in haar tweede bundel, Die waterbreker (2004). Dié plagiaat het daartoe gelei dat Grobler se bundel deur die uitgewer onttrek is en sy die Eugène Marais-prys aan die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns teruggegee het.
Die aanduiding in die twee programgedigte dat die belangrikheid van die woord, verwoording en die literêre tradisie skering en inslag in Gouws se literatuuropvatting is, word in die daaropvolgende gedigte bevestig. Die eerste gedig in afdeling I, "marilyn monroe foto @home in asfaltgrou", is een van die soveelste in Afrikaans oor die ikoon Monroe aan wie mettertyd "die stigmata van taal" gaan sit. Gouws skryf nie net nog 'n gedig oor Monroe nie, maar probeer om sy voorgangers se pogings te oortref en/of om hulle selfs koud te sit. (By Gouws is ook bewustelik gedigte oor ander onderwerpe waaroor ander digters al gedigte geskryf het, byvoorbeeld "mahem", "swartpiek" en die marabou in "die kadawerkader".)
Opvallend in die bundel is ook die gedigte waarin kwelling oor die bedreiging van lewe op aarde uitgespreek word. "Verweerskrif" handel oor sestig walvisse wat uitgespoel het en die daaropvolgende beskrywing van die "teisterende drome" wat die digter oor die dood en/of bedreiging van dierespesies ervaar. Afdeling II word aan voëls gewy en aan die ornitoloog Morné du Plessis opgedra, terwyl digters wat oor voëls geskryf het en die Hei- lige Franciscus van Assisi (self 'n stigmatikus) op een of ander manier in die gedigte ter sprake kom. In "rooipootelsie" word verder oor 'n omgewingstema geskryf.
Gouws bied self in sy teks en oeuvre sleutels om sy gedigte te lees, maar hy veronderstel 'n sekere belesenheid by sy leser om die verwysings te kan snap. In die woordryke spel kom knap en esteties aangrypende gedigte tot stand wat die bundel 'n uitdagende en stimulerende leeservaring maak. Die doelbewuste "bont" samestelling van die bundel weer reeds vanaf afdeling I voorspelbaarheid af, waardeur die betekenis van gedigte op velerlei maniere verryk, gerelativeer en gedekonstrueer word. Deur kreatief, speels en afwisselend met geykte digvorme om te gaan, word die bundel waarin selde van hoofletters en leestekens gebruik gemaak word, 'n vernuftige literêre komposisie. Opvallend is ook die sterk klankaanwending, wat vernuftiger as in Gouws se vorige bundels is.
Hierdie bespreking is 'n voorlopige verkenning van 'n diepsinnige bundel in 'n groeiende oeuvre wat akademiese aandag verdien. Veral belangrik is die plasing van Gouws se gedigte binne 'n bepaalde lewens- en wêreldbeskou-ing, wat tot dusver nog nie behoorlik in die Afrikaanse kritiek aandag gekry het nie. Die klem behoort nie net te val op die wyse waarop Gouws literêre tegnieke in sy gedigte benut nie. Hy gee in Stigmata genoeg leidrade om op so 'n speurtog te gaan, wat tot verdere insig in die diepte en reikwydte van sy werk sal bydra. Die digter se liefde vir die woord en die letterkunde sal seer sekerlik uit so 'n omvattende studie blyk. Tans is die grootste gevaar vir Gouws se digkuns waarskynlik juis hierdie verliefdheid op die gevormde literatuur, wat die ontplooiing van sy idiolek aan bande lê.
Daniel Hugo is 'n gevestigde digter met die reputasie dat hy 'n vaardige en vlotte versmaker is. Dit word in hierdie bundel weer eens bevestig.
In die openingsgedig "Kantekleer", wat verwys na die tradisionele haan, die aankondiger van die dag, draer van allerlei assosiasies uit die Nederlandse en wêreldliteratuur, word die nag beskryf as die tyd van donkerte en nadenke wat eindeloos lank duur. Dan klink die haan se kraai wat daarop dui dat die morester verskyn. Met die hanekraai, ontstaan die gedig, maar die gedig "skitter kortstondig" omdat die son wat as die "rooi vos" beskryf word, die haan verjaag.
Die gedig word dus gesien as iets wat uitroep en die lig aankondig, maar die son is die bedreiger. Soos in Reynaert de Vos wen die vos, sy lig verjaag die skittering, subtiel soos van die morester, van die gedig. Die hanekraai hou ook assosiasies in van die oomblik van waarheid, soos in die Bybelse verwysing na die haan se kraai wat gehoor word as Petrus Jesus verraai en aan sy verraad herinner word. Hanekraai is dus 'n sterk metafoor en in die gedig wat bedrieglik eenvoudig is, word die poësie gesien as 'n momentele ontsnapping uit die duisternis, die oomblik van waarheid wat egter weer moet terugstaan vir die helder lig van die praktiese en alledaagse. Vanself-sprekend is dit net een interpretasie van die gedig, maar dit bly 'n goeie gedig wat die toonaard van die bundel vasstel, 'n toonaard waarin die ligtheid van die poësie te staan kom teenoor die harde werklikheid, waarin die poësie op verskillende maniere as 'n taamlik nuttelose maar tog reddende en troostende aktiwiteit uitgebeeld word.
Die bundel is nie in afdelings ingedeel nie, maar die gedigte pas wel in groepe bymekaar. Die gedig "Evolusie" handel oor die ontwikkeling van die mens en hoe dit nie alte gemaklik as 'n eenlynig positiewe proses beskou kan word nie. Die mens het homself en sy huisdiere getem, maar saam met die ongetemdheid het 'n oerdinamiek verlore geraak. Die gedig sluit ook aan by die vorige een daarin dat dit met hanekraai is dat die digter weet "ons het die natuur/ en ons eie aard gruwelik verraai" (8). In "Troetelgoed" (9) word die gedagte verder bevestig dat die poging (en sukses!) van die mens om homself te beveilig, sy bestaan kouer en stiller gemaak het en in "Jurassic Park" (10) word die mens se vernietigingsdrang gestel teenoor die getemde oermagte. Die mens is dus uiteindelik vernietigender as die gevare wat hy makgemaak en uitgeskakel het.
Hierna volg gedigte oor natuurdinge, water en plante en bome en wind. Die gedigte is bedrieglik soepel en eenvoudig, maar op 'n vindingryke wyse meng Hugo erns en spel sodat hy ernstige sake kan onderbeklemtoon en met ironie kan relativeer en soms net die vreugde van die spel self kan aanbied. In die woord- en klankspel in "Pterodaktiel" (11) is die naam van die dier daktilies sodat die dier en die gedig op dieselfde ritme aangeflap kom. Dieselfde speelsheid kry 'n mens in "Afrika, my Afrika" (14) waarin dit gaan oor die klein irritasies van Afrika, die vlieë, vlooie en muskiete. In "Nege metafore en 'n vergelyking" (44) is daar ook 'n skynbare ligte spel met metafore en rymwoorde, maar die vergelyking in die laaste twee reëls het te make met die klein effek en die kortstondigheid van die digter en sy werk.
Hierdie vermenging van erns en spel in dieselfde gedig of in opeenvolgende gedigte is 'n manier waardeur die digter sy sensitiwiteit relativeer. In die gedig "Water: variasies" (12) gaan dit oor water in poele en putte en kuile, maar daar word parallelle bewerkstellig tussen die menslike bewussyn en die weer-kaatsings van water. God is verborge want "elke put is 'n diep teleskoop/ wat soek na God se oog" en uiteindelik word die dood voorgestel as "'n donker kolk" waarin "die siel verdamp soos 'n wolk". Die gedagte aan die verdwyning van lewe word voortgesit in "Weg" (13) in die metafore van weerspieëling en mis in die ontwikkelingsgang van die aarde. Die gedig eindig met die stelling dat ná die vernietiging van die aarde deur die mens se ge-weldsugtigheid, nuwe waterpoele sal vorm uit die dou, maar sonder dat iets daarin weer-spieël word: "en die spieël was leeg". Die kortstondige en vervlugtende aard van lewe en weerspieëlings en mis word dus met mekaar in verband gebring op 'n gemaklike spontane manier wat dieper vrae sagter op die oor laat val.
Afgesien van ander dier- en plantegedigte is daar ook 'n paar slim en soepel verse oor katte of 'n kat. Die kat se gekrenktheid en waardige aftog/uittog as sy baas vir sy gedroom lag in (wat 'n prettige titel!) "Selfkatkisasie" (39), word vergelyk met die digter se kwesbaarheid. In "Digters" (41) ontmasker die digter sy mede-digsmede: die soetsappiges wie se woorde "versuiker terwyl jy daarna kyk", die betraandes, die verbitterdes wie se gal "brand dwarsdeur die papier" en die suiniges met min woorde: dan sê die digter van die geïdealiseerde smede van die taal: "hulle is slinks/ selfsugtig en brutaal".
Maar in baie gedigte oor onder meer die wind, oor spieëling (wat deurgaans as metafoor gebruik word), oor 'n streek soos Namibië, oor stede en oor ander digters word subtiel ook oor die digterskap besin. Trouens, dit is 'n tema wat regdeur die bundel loop, hierdie bewustheid van die aktiwiteit waarmee die digter juis besig is. Spieëling hetsy in die lug of op die see, vorm telkens 'n parallel met die gedig en wys heen na die efemere sintaksis en duur van die gedig teenoor die durende aard van die natuurdinge wat nogtans telkens weer, selfs talentloses, tot dig inspireer. Hierby hoort ook die gedigte oor ander digters (Ina Rousseau, Hennie Aucamp, Johann de Lange, Lucas Malan) en kunstenaars soos Victor Hugo, naamgenoot en muse, die komponis vir wie net die notebalk oorbly en Beethoven wat in sy doofheid sy musiek as mimiek moes ervaar.
Hugo se styl is deurgaans afgerond en gemaklik; hy sou beskryf kon word as 'n natuurlike digter, die medium kom asof vanself. Dit word soms as 'n tekortkoming gesien as sou die digter nie genoeg tekstuur inbou om vervreemding te bewerkstellig nie. Tog kan 'n mens dit hier nie miskyk hoe fyn die digter ironieë en ondermynings invleg in sy skynbaar gelykvloeiende verse nie. Geykte opvattings word sommer so gladweg platgetrek as die digter byvoorbeeld van "Die vrye natuur" sê: "-kortom, die natuur / is 'n diktatoriale industrie-wil ek regtig, moeg en oorwerk, daar gaan ontspan?" (15). Waar dit oor religie en oor God gaan, is die digter se toon skerper en selfs meer inborend: "hierdie land is klaar met God:/ êrens suid is sy Vinger vergruis/ en by Twyfelfontein/ lê brokstukke van sy Vuis" (29) skryf hy van Namibië; die digter "soek na God se gesonke oog" (12); die Moslem-imam sê "Allah het ons gevaarlik lief" en die digter dink "Met nog 'n aardbewing sal Jahwe dit gaag beaam" (59). Nogtans bly dit vir die digter iets om te noem dat alles en almal in sy drome opduik, selfs Eva, "maar God bly bot" (63).
As digter is Hugo nie geïsoleerd van die werklikhede van sy wêreld nie en daar is 'n gesofistikeerde ironiese aanvaarding van vergeefsheid in sy keuse om anders te dink en te kyk in verse soos "Veertien reëls vir 'n wettelose land" (45), "Skande" (52), "Nuus" (54) en "JHWH" (58).
Daar is verwysings na die liefde en die wete dat "'n hart sonder liefde/ onkeerbaar kraak" ("Restaurant Athena", 35), maar die bundel sluit af met 'n aantal erotiese verse, waarin die liefde speels, maar met oorgawe gevier word. Hier speel die oggenduur en die haan wat kraai weer 'n rol om die bundel 'n sluitende struktuur te gee. Vermaaklik is ook die waarneming dat die kosmiese daaglikse gebeure van die son wat verskyn aanleiding gee tot 'n Meksikaanse golf van "morning" glories" reg rondom die aarde: "die aarde draai om die son/ ter wille van 'n voyeur" (66).
In die bundel lê erns en humor na aan mekaar, soos dit trouens eintlik altyd is as 'n mens dit net kan raaksien, die kwesbare en kordate ook, die ongeborgenheid en die priemende ontmaskerende blik ook-alles met 'n onfeilbare poëtiese aanvoeling vir woord en ritme en versvorm weergegee. Hugo slaag daarin om versvorm en inhoud naatloos te laat saamsmelt, sonnette, kwatryne en reëlmatige strofes val nooit op sigself op nie, omdat hulle funksioneel deel word van die tematiek van die vers, soos ook die klank en ritme met die ontwikkeling van 'n gedagtegang saamgroei.
Die jongste bundel van Johann Lodewyk Marais, In die bloute, keurig uitgegee deur Cordis Trust Publikasies, bou voort aan die steeds groeiende oeuvre van Marais se natuursentriese bundels en verse. Reeds met die titel van die bundel, met die klem op die onverwagte voorsetsel in, word die leser ingetrek in die seeboek (soos die subtitel die bundel beskryf). Die bundel is ingedeel in ses afdelings waarin die see en sy inhoud agtereenvolgend aan bod kom en wat bydra tot 'n hegte strukturering van die bundel. Die verdeling dien bykans as reisplan vir die leser die bloute in, vanaf die persoonlike vlak, die aanvanklike verklaring van die digter in die openingsgedig dat hy 'n bundel "met seesand tussen die blaaie" (9) wil skryf tot die kosmiese vlak wat deur die titel van die slotgedig "Save our planet" (77) gesuggereer word.
[hy] hoe die wind waai", al het hy dus die nodige kennis tot sy beskikking, dui op 'n nuwer, niesentriese posisie wat deur die digter (met sy kennis) ingeneem word.
Die eerste afdeling bevat drie gedigte wat op 'n slim wyse nie net dien as oorgang van land na see nie, maar ook aansluiting vind by die deurlopende reistema en die ingesteldheid van die digter as versamelaar en historikus, twee temas wat in van die vorige bundels, by die dinge, Palimpses, Verweerde aardbol, Plaaslike kennis, Aves en Diorama weerklink en die oeuvre heg laat sluit. Daar word gewys op die sistemiese wyse waarop versameling, ordening, beskrywing, restourasie en bewaring plaasvind en hoe die digter met sy selfopgelegde taak ("jou projek oor die land en die see", 15) as optekenaar van en woordmaker oor al hierdie dinge, "met die windings langs 'n reis begin" (13). Die digter plaas homself in die derde gedig ook binne 'n bepaalde poëtiese tradisie deur Krige en Rabie as sy "wegbereiders" in die Afrikaanse letterkunde by sy eie skryfproses te betrek.
Afdeling 2 sluit met 'n bykans inventariële styl aan by vorige bundels soos Aves, deurdat daar op sistematiese wyse rekenskap gegee word van 'n groot aantal visse, voorsien van hul biologiese name, soos wat in Aves met voëls die geval was. In afdeling 3 word seeplante onder die loep geneem met 'n sterk fokus op plek en die digter se materiële ingeplaastheid in hierdie plek as deel van die gegewe. Dit is veral hierdie twee afdelings wat, net soos in die voorafgaande bundel, Aves, 'n noemenswaardige bydrae lewer tot die taalskat van die Afrikaanse poësie deur die sistematiese benoeming van plant- en diername in Afrikaans, name waaroor "[...] nog geen digter/ ooit 'n dooie woord gerep [het ] nie." (51)
In die vierde afdeling word 'n aantal bekende wetenskaplike navorsers, bewaringsbewustes en 'n seiljagvaarder betrek, byvoorbeeld J. L. B. Smith, vooraanstaande Suid-
Afrikaanse igtioloog en veral bekend vir sy identifisering van die selakant, Jacques Cousteau, bekend vir natuurbewaring en navorsing oor die see en al die lewensvorme daarin, Kenneth S. Norris, marine soogdiere-bioloog en bekend vir sy baanbrekerswerk oor eggoopsporing van dolfyne en Steve Irvin, Australiese TV-persoonlikheid en wildkenner, bekend vir sy natuurprogramme oor dodelike diere soos die krokodil en wat aan sy einde gekom het deur 'n pylstertrog-slim geïmpli-seer in die gedig oor hom (65):
Soos in talle kort verse, word deur enkele woorde 'n heelal vasgevang. Hier is dit die mens se posisie van oppermag oor die natuur, die afstandelikheid van die "kyk"- en "inkyk"-proses ("duikbril" en "kamera"), die tradisionele verdeling tussen ons-hulle en hier- daar, en uiteindelik die geïmpliseerde dood waardeur die rolle omgeruil word. Die dood (in die vorm van die bulrog) word bykans simpatiek beskryf, die afstand nou uitgewis. Die proses van kyk word 'n goue draad wat deur die bundel loop (14, 15, 21, 27, 34, 35, 38, 39) en hang saam met die opdrag wat die digter aan homself stel, maar word ook telkens omgekeer wanneer die mens-dier-hiërargie omvergewerp word.
Afdeling 5 fokus op die intersistemiese aard van ekologie, die mens as verbruiker, maar ook die wyse waarop die see die grense tussen mense ophef, soos in die pragtige "op ver strande" (74) aan die einde van die afdeling.
Die enkele gedig in afdeling 6 waarmee die bundel afsluit, "save our planet" (77), dra 'n sterk boodskap oor die mens as verbruiker en eindig op die skokkende en ietwat afweregse noot: "Iewers eet iemand 'n omelet" (77).
Vanuit 'n breë ekokritiese perspektief dra die bundel daartoe by om 'n veranderde so-siale gewete en bewussyn by die leser tot stand te probeer bring deur die uitbeelding van die spanning in die verhouding tussen mens en natuur. Die Latynse nomenklatuur in die subtitels (volgens die taksonomiese klassifi-kasiesisteem van Linnaeus) skep 'n weten-skaplike onderbou en interdissiplinêre same-hang eie aan ekokritiek en verbreed die ver-wysingsraamwerk van die gedig.
Dit is egter veral die digter-navorser se persoonlike emosionele meelewing met en ingeplaastheid in sy niemenslike omgewing waarin vir my die krag van die bundel lê, wat dit onderskei van sy vorige werk wat soms meer afstandelik was. Hier is duidelik 'n meesterstem aan die woord, 'n meesterhand, wat woorde maak. In In die bloute herinterpreteer Marais wat dit beteken om die interafhanklike verhouding van alle lewende dinge raak te sien, om ín te kyk en ín te skryf, oor al die grense heen:
Terug op die strand hurk ek neer en met my vingers teken ek in die wit sand 'n halfmaan, kruis en sirkel met pyle deurgetrek.
Tait op die voorblad van die bundel. Die kuns-werk is 'n uitbeelding van 'n man se torso wat in doringdraad vervleg is, en laat dink aan 'n danser wat 'n sekere houding aanneem vir een of ander handeling. Soortgelyk aan Yeats wat vra: "How can we know the dancer from the dance?", is die dans van die danser vergelykbaar met die semiotiese prosesse wat 'n betekenisgewende funksie in taal vervul.
Op 'n byna koloniserende wyse proklameer die digter: "Woorde is my kontinent, & poësie is my republiek" ("Woorde" 9) om die waarde van die digterlike woord en die "heersersmag" oor hierdie domein te verwoord. In die "Republiek van woorde" is die pen(punt) die instrument van die digter om kaart en transport "afkleimend" te verwoord. Helaas anders as die narwal is die digter met sy penpuntmerke priemend maar ook skeppend. Hier is nog eens 'n element van tweeledigheid of ambivalensie wat 'n opwindende kreatiewe spanning in De Lange se poësie daarstel.
Binne die konstruksie van sewe afdelings is die voortstu vanaf besitterskap en verkenning van die landskap in gedigte oor diere, landskappe en mense die afskeidsverse wat die broosheid van die menslike liggaam en psige byna tasbaar verken. In 'n digoeuvre waarin versgesprekke inter- en intratekstueel voorkom, is die obsessiewe bewuswees van tydelike besit en verganklikheid kwellend aanwesig. (Die intertekstuele verwysing na gedigte oor bome is "Die diensbaarheid van bome"  en "Ikone" .)
Sterflikheid, hetsy selfmoord soos in die geval van John Berryman ("Skielik skemer", 78), "Selfmoord van 'n priester" (106) of die digter se rouverse oor sy geliefde katte (102103), laat die volgende woorde soveel aangrypender klink. Die leser kan die afskeidswoorde van die bundeltitel in samehang lees as 'n afstropingsdaad of aflegging om soos volg te verklaar:
Afdeling 2 van die bundel stel 'n definitiewe konflik tussen besitterskap en verlies op die voorgrond. Teen die agtergrond van groei, wording en natuurlike seisoenswisseling is die spreker se gelykstelling aan bestaanseenmaligheid soos volg in die gelyknamige gedig van die afdeling, naamlik "Wisseling" (26), in die slotversreël gestel:
Verkenning van die self én die ander (in watter gestalte ook al-geliefde, natuurelement, ander digters of skrywers en kunstenaars) word deur die oog van die waarnemer-spreker ge(re)konstrueer. Die oog, kameralens wat stipstaar en 'n besondere fokus ontsluit, is in die derde afdeling van die bundel, "Hunkering se grein", die onderwerp van die gedigte. (Hierdie gegewe kan wyer gelees word teen die metafoor van die "judasoog" se visie.) "DIEVX DV STADE 2007" (48), "The loneliness of the longdistance shooter" (50) asook "Gedig wat eindig met 'n reël van Cussons" (54), verwoord die lens se onderwerp wat hier die gestalte van manlike skoonheid is.
Sy jongste bundel, Teen die lig, is 'n versameling verse wat op 'n paradoksale aard die nosie van afskeid, dood, herinneringe en verheerliking ondersoek. Gedigte wat inderwaarheid lig werp op laasgenoemde onderwerpe gee weer 'n vernuwende eienskap van lewe daaraan. Die bundel word opgedra aan Johann de Lange.
Reeds met die omslag word hierdie paradoks bevestig: 'n foto getiteld Dooie sederbome in Skerpioenpoort deur Jan Mostert, maar 'n beeld van verligte takke wat aansluit by die openingsgedig "Nature morte-by 'n akwarel van Jan Voerman" (8):
Die alchemistiese proses van transformasie en dualistiese aard van die spanning van teenoorgesteldes soos die psigoanalis Carl Jung daarna verwys, vorm die onderliggende stramien in die bundel. Natuur, musiek, die spreker se jeug, die woestyn en die dood word binne die paradoks vasgevang, met die digkuns wat as lig dien om hierdie tematiek weer tot lewe te roep.
Dit is veral Aucamp se narratiewe vermoë wat uitstaan in die vers: "Op pad na Koichab" (53). Die milieu van die woestyn word in detail beskryf, ryk aan kleur en detail, boerbokke wat hul verskyning maak en die woorde van 'n ou soldaat wat altyd sal terughunker na die plek of dalk God. Maar met die beskrywing is dit die metafoor wat Aucamp se vermoë as digter verder bevestig:
Hier is weer die dualiteit, moontlik die laaste verse, of dalk op pad na 'n tweede begin met die inspeling van die Bybelse verwysing na brood en vis en vermenigvuldiging.
Brink se langverwagte roman sluit op verskeie maniere aan by sy vorige romans. Vir die oningewyde leser bied dit 'n bestekopname van die belangrikste kenmerke van die Brinkromanoeuvre-die aansluiting by die pikares-ke tradisie, die slawetema, die fiksionalisering van historiese gebeure, die absurde, meervoudige vertelperspektiewe, goeie taalaanwending , die belangrikheid van stories en 'n goed uitgewerkte plotstruktuur.
Soos dikwels in Brink se romans speel die eksistensiële dilemma van die karakters 'n belangrike rol. Dit geld veral die hoofkarakter, Philida wat deurlopend wonder oor haar slawebestaan en haar plek binne 'n samelewing waar sy uitgelewer is aan magshebbers-die Kaapse owerhede, die Slawebeskermer, haar baas Cornelis Brink, en in 'n mate ook sy seun Frans Brink.
Philida neem 'n doelbewuste besluit om in opstand te kom teen die onreg wat haar aangedoen word. Sy besluit om 'n klag by die Slawebeskermer te lê teen Frans Brink nadat hy nie sy belofte om haar vry te koop, nakom nie. Verder neem sy 'n besluit dat sy nie langer deur Cornelis Brink misbruik gaan word nie- sy het die mag om nee te sê: "En vandag kan ek sê: Daardie stront van 'n Ouman het my nie genaai nie en hy gaan my nooit weer naai nie. Ek het vir hom nee gesê. En dit weet ek nou is die grootste sê wat 'n mens kan sê. Nee! En nou kan ek in daai Nee inklim en daar bly net so lankas wat ek wil." (103) Hierdeur openbaar Philida 'n essensiële aspek van die eksistensialisme, naamlik die sterk fokus op individuele keuses.
Verder word Philida se eksistensiële stryd beklemtoon deur haar besinnings oor waar sy vandaan kom en waarheen sy op pad is.
Die tema van vryheid-'n sleuteltema in die roman-sluit direk aan by Philida se eksistensiële vrae en word deurlopend in die roman ondersoek. Alhoewel verskillende perspektie-we oor vryheid aanwesig is in die roman, kom Philida tot die besef dat vryheid iets is wat in haarself gesetel is: "Maar julle het nie die reg om te sê: Philida, jy's nou vry nie. Want dit kan niemand vir jou van buite af sê nie, dit kan net van binnekant af kom. En dit kan net ek sê, en dit sê ek. Vandag is ek 'n vry vrou" (284).
Teen die einde van die roman beklemtoon Philida die idee dat eksistensie op kontinuïteit berus en betekenis nie op 'n spesifieke tyd of plek te vind is nie: "Dis dié wat ek al meer dink, en al meer glo: wat ek soek, wat ons saam op hierdie helse lang pad kom soek het, was nooit 'n plek of 'n landstreek of 'n rivier nie: Gariep is maar die naam wat ons leer gee het aan die rivier in onse binneste." (310)
'n Ander belangrike tema in die roman is onbereikbare liefde. Die liefdesverhouding tussen Philida en Frans Brink word deur magswanbalanse gekenmerk. Die essensie hiervan word in 'n neutedop deur Philida opgesom: "Ek is slaaf. Hy is nie. Dis al. En daar sit 'n moerse wêreld in daardie al." (70)
Frans word teen sy wil gedwing om met Maria Berrangé te trou ten einde hul bankrotplaas te behou, maar dit verander niks aan sy liefde vir Philida nie; dit is vir hom onmoontlik om haar af te sweer: "Wat in hom bly maal, is 'n naam, 'n naam wat hom nie wil laat los nie. Dit is Philida. Net dit. Philida." (257)
Dieselfde kan egter nie van Philida gesê word nie. Sy slaag in 'n veel groter mate daarin om Frans af te sweer. Toe ek dié bewering tydens 'n Brink-seminaar (Universiteit van Pretoria, 22-23 Maart 2013) maak, het sommige literatore nie met my saamgestem nie, maar ek volstaan by my standpunt. Eerstens is dit onwaarskynlik dat Philida sou belangstel om na Frans terug te keer-sy sê self dat sy hom nooit sal vergewe dat hy hul kind KleinFrans wou doodmaak nie. Teen die einde van die roman verban sy Frans vir goed uit haar lewe: "Daar is nêrens om na aan te gaan nie, sê sy. So asseblief. Los my uit. En moet nooit weer hiernatoe terugkom nie. Verstaan jy?" (225)
Dit is nie Frans wat Philida in haar saamdra nie, maar KleinFrans: "Daar is nie 'n dag, nie 'n uur wat hy nie by my is nie. Hy is in my soos 'n aalwynbitter smaak in my mond, in elke asem wat ek intrek of uitblaas, in elke tree wat ek versit, tot in my staan of in my stillê. KleinFrans. KleinFrans. KleinFrans. Wat uit my lyf uitgekom het en wat Frans toe wou loop versuip het." (305) Dit is duidelik dat Philida hier van haar kind praat, nie van Frans nie. Die verlange is dié van 'n moeder na haar kind, beslis nie dié van 'n vrou wat smag na haar geliefde nie.
Die absurde en groteske uitbeelding van karakters en insidente is dikwels aanwesig in Brink se werk. Dit verskaf groot plesier aan die leser en versterk die fiksionele aard van die teks-die leser is sterk bewus daarvan dat Brink in dié gevalle vrye teuels aan sy verbeelding gee. Die oordrewe gebeure ty-dens die slaweveiling in Worcester is 'n goeie voorbeeld. Soos dikwels gebeur in 'n Brinkroman word die aandag ook hier gevestig op die feit dat 'n storie vertel word en dat daar met die onbetroubaarheid van die vertelling rekening gehou moet word: "Sy onthou alles, maar dit is asof sy nie self daar was nie. Iemand anders het dit gesien, en later moet dit 'n storie geword het wat mens kon glo of nie glo nie, om 't ewe, 'n storie is 'n storie, dit hang alles van jouself af." (163)
Die gesprek tussen Philida en die Slawebeskermer is humoristies. Dit is veral Philida se gevatte argumentasie wat sorg vir komiese verligting in 'n andersins ernstige situasie. Om haar argument oor die relatiewe en subjektiewe aard van waarheid te versterk en die gevestigde gesag te ondermyn, verwys Philida na die Slawebeskermer se "poephol" : "Die ding waarop die Grootbaas daar sit, is 'n poephol. Ek het hom nog nooit gesien nie en as die Jirregot wil, dan sal ek ook nooit nie, en ek wil ook nie, maar ek glo dit is waarop die Grootbaas sit en dis wat dit waar maak." (18)
Minder amusant is die verwysings na Hamboud, die varksog en die mal trassiehen, Zelda. Dit is 'n deursigtige, lui en oninspirerende manier om werklike persone (by name Joan Hambidge en Zelda Jongbloed) op hul plek te sit. Literêre wraak is niks nuuts nie, maar moet verkieslik op meer oorspronklike wyses geneem word. Verder is die herverskyning van Kupido Kakkerlak uit Bidsprinkaan effens geforseerd. Philida is grootliks 'n variasie op Brink se vorige werk-dit is nie 'n roman wat aanspraak op vernuwing maak nie. Dit is goed genoeg, maar nie oorrompelend nie. Daar is te min wat dit onderskei van beter romans in die Brink-oeuvre.
Op 'n dag bel Josias Brandt, "hoofman" van 'n "plaas vir ingekortenes" (151) teen die hang van Tafelberg, vir Karl Hofmeyer en beveel hom om sy broer, Ignatius (Iggy), van die plaas te kom verwyder omdat hy "moeilikheid maak". Die obsessief-kompulsiewe Karl, 'n heavy metal-kenner (die name van metal bands in die teks, soos "Armored Saint" en "Accept", is stof tot nadenke) wat in Durban woon en werk, onderneem dan die reis Kaap toe per motor. Op pad moet hy verskeie struikelblokke (hekke) oorkom voordat hy uiteindelik sy doelwit bereik.
Achra, die ander kant, die ryk van die demone, die Sheddim," verklaar Joachim en noem dat dit die gevolg is van Iggy se "[k]ennis van die wêreld [...] en van die wêrelde agter die waarneembare wêreld-die materiële of fisiese dimensie van realiteit, die laagste van die vier spirituele wêrelde." (71) Karl ontvang voorts 'n pakkie briewe van sy broer via 'n anonieme man; volgens die briewe is Iggy besig om die slagoffer van 'n "sielsmoord", uitgevoer deur Josias Brandt, te word.
In 'n begraafplaas op Stellenbosch word Maria gekonfronteer deur twee "waarsêers" wat haar "die weg wys" en haar waarsku teen "[s]kelms of sorts", "[f]orces to be reckoned with." (104) Sy word ook in dieselfde begraafplaas gekonfronteer deur 'n vrou wat slegs brabbeltaal kan praat. Van Tobie, Sofie se lewensmaat, kry Maria 'n rooi boekie waarin Sofie die "tien hekke" op die spirituele pad van die mistikus omskryf.
Die aanspraak van lewende wesens sluit in verskeie opsigte by Die boek van toeval en toeverlaat en Die benederyk aan en vorm in 'n sekere sin 'n sluitstuk van hierdie drieluik. Die teenwoordigheid van ander "ryke"-dié van die dooies, van demone, drome, sowel as ander dimensies, is 'n tema wat deur al drie romans loop. Daar is die letterlike afdaal na en terugkeer vanuit sfere wat met lyding geassosieer word, soos in Die benederyk. Dan is daar die soeke na 'n "verlore" broer en, in die geval van Die aanspraak van lewende wesens, na die omstandighede van 'n suster wat haar weggekeer het van die lewe af, se selfmoord. Reekse "toevallighede" wat die hoofkarakters in verbinding bring met enigmatiese karakters en wêrelde, roep beide Die boek van toeval en toeverlaat en Die benederyk op. Die tematiek van 'n vroulike karakter wat haar in die wêreld van die natuur instudeer, is reeds 'n bekende gegewe in Winterbach se oeuvre en word ook hier voortgesit deur Maria wat 'n omvattende natuurgeskiedenis bestudeer, 'n "volledige visuele gids tot alles wat leef op aarde." (125)
Daar is voorts 'n sterk mistiese laag in die teks, vergelyk Ignatius se brief aan sy broer, met die inslag van 'n Pauliniese sendbrief, sowel as Sofie (vergelyk haar naamsimboliek) en Maria se verkenning van die mistiek. Karl en Maria bereik 'n punt soos dié van Jacobus Coetzee wat sê "hy het geleer om niks meer vreemd te vind nie-nie wat met ander gebeur nie, en ook nie wat met homself gebeur nie. Die realiteit het skynbaar baie dimensies- soos voue. Een dag sit jy nog in een konteks en die volgende dag in heeltemal 'n ander een en jy weet nie hoe jy daar beland het nie [...] Byna asof jy in 'n alternatiewe universe ingetuimel het" (334). Wanneer Maria ten slotte, op haar terugreis, 'n sprinkaan sien sit, is dit asof die insek vir haar wil sê: "Ruk jou reg, daar's werk om te doen, dinge om te ont-dek-maniere van sien waarvan jy nog nie die vaagste benul het nie!" (350)
Die aanspraak van lewende wesens kon myns insiens effens teruggesnoei gewees het. Is dit byvoorbeeld nodig om die Stevie-karakter oor bladsye heen sy wyshede te laat verkondig oor metal bands (63 en verder)? Die roman het nie vir my dieselfde sterk visioenêre intensiteit en impak wat Die boek van toeval en toeverlaat en, in 'n mate, Die benederyk het nie. As 'n representasie van 'n mikrokosmos van die Nuwe Suid-Afrika, met die humor, chaos en ook wysheid wat daarmee saamgaan, verdien dit wel om gelees te word. Winterbach se ongelooflik fyn waarnemingsvermoë is weer eens treffend in hierdie teks; haar uitbeelding van veral mansfigure en die akute kunstenaarsblik op die landskap is uitstekend.
Die roman is enigmaties, maar dit wat op die periferieë van die eerste lees skuil, dit wat eers met 'n tweede en derde lees sy lê in die leser se bewussyn begin kry, maak dit die moeite werd om te lees.
Verder is die "Wolf, wolf"-gegewe aanduidend van die hoofkarakter, Mattheüs Duiker se toenemende ondergang-sy vader laat hom uit sy testament, sy vader se huis word na sy afsterwe opgeveil en hy is sy kafee kwyt. Teen die einde van die roman het Mattheüs byna alles verloor waaraan hy waarde heg. Sy ondergang neem 'n aanvang as sy minnaar, Jack, een aand met 'n wolwemasker by die Duiker-woning opdaag en Mattheüs manipuleer om in te trek in weerwil van Benjamin Duiker se duidelike verbod. Dus word die kinderspeletjie 'n metafoor vir die uitdaging van gevestigde ordes, maar beklemtoon dit ook die prekêre aard van die hedendaagse Suid-Afrikaanse samelewing.
Die roman ondersoek verskillende fasette van Afrikaner-manlikheid. Aan die een kant verteenwoordig Mattheüs se vader, Benjamin, ant Sannie, Sissie en Marko die heteronormatiewe orde wat nou verweef is met patriargale gesag. Binne dié orde word jou manlikheid bepaal deur onder meer 'n suksesvolle loopbaan, materiële welvaart (verkieslik 'n Mercedes-Benz en herehuis in Rondebosch), 'n stabiele huwelik met 'n vrou, suksesvolle kinders en 'n Christelike geloofsoortuiging.
Aan die ander kant is daar Mattheüs, Jack en Mattheüs se oom, Hannes wat nie inskakel by die dominante heteronormatiewe kultuur nie. Hul homoseksuele oriëntasie sluit hulle uit-hulle word die slagoffers van 'n stelsel wat hul belange ontken. 'n Tragiese voorbeeld hiervan is oom Hannes wat tot 'n lewe van eensaamheid en berou gedoem is, omdat hy nooit sy groot liefde vir Paultjie kon verwesenlik nie.
Dit is juis Benjamin se voorwaardelike liefde wat die grootste psigologiese skade aanrig. Sy onbegrip, onverdraagsaamheid, verontskuldigings en selfregverdiging blyk duidelik uit die bandopnames wat hy voor sy dood vir Mattheüs maak: "Wat sal tog van die wêreld word as almal nou soos julle is? Waar sal die kinders vandaan kom? Jy moet weet, Mattie, dis goed dié wat ek nie maklik uit my gedagtes kan kry nie. Ek is ook maar net 'n mens, 'n man, jy moet nou maar nie vir ou Pa kwalik neem nie." (183)
Benjamin is in 'n voortdurende magstryd met sy seun betrokke-hy is altyd die een wat beter weet, sy woord is wet en geen teenkanting word geduld nie. Venter slaag goed daarin om die uiters komplekse verhouding tussen gay seuns en hul heteroseksuele vaders uit te beeld-niks is eenvoudig in dié verhoudings nie. Dit berus op veel meer as absolute onverdraagsaamheid, want Benjamin wil net die beste vir sy seun hê en Mattheüs bly steeds lief vir sy pa-op 'n stadium dink hy selfs dat sy pa sexy is. Verder kan 'n mens vra in watter mate Benjamin ook 'n slagoffer van sosiale kondisionering is.
Deur konkrete beelde en onbeskroomde beskrywings bied Venter insig in die hel van kankerlyding: "Liewe hel. Bruin drek, 'n onheilige bruin, 'n kleur wat jy met die duiwel self assosieer, alhoewel hy nie in daai opgerakelde gedaante glo nie. Hierdie toiingrige slym wat Pa uit homself probeer uitkry en wat die liggaam verwerp, om hemelsnaam, as professor Jannie de Lange, die onkoloog, dit nie kan sien nie, is 'n bedenklike kleur as daar ooit een was." (73)
Mattheüs se pornoverslawing is interessant en nuut-Venter slaag uitstekend om die binnewêreld van die pornoverslaafde te verwoord. Ontnugtering is onafwendbaar, want dié soort bevrediging is beperkend. Mattheüs ervaar afstomping weens sy pornoverslawing; in sy geheue kan hy nie meer tussen verskillende pornoakteurs onderskei nie: "Selfs al was hulle bou en aanslag verskillend, word hulle daar in die storthokkie waar hy stadigaan onder die waterdruppels stabiliseer, slegs klone van mekaar. Elkeen 'n generiese weergawe van die oorspronklike. Wie is dit? En wat is die ideale naai in elk geval?" (79)
Die roman belig op oortuigende wyse die problematiese verhoudings wat gay mans met hul vaders het. Die nadelige gevolge van 'n heteronormatiewe samelewing word goed verweef met ander sosiale knelpunte in die huidige Suid-Afrika-brose rasseverhou-dings, korrupsie en misdaad. Die roman herinner lesers daaraan dat hulle daagliks die wolf tart deur te vra hoe laat dit is. Hierdeur word 'n gevoel van 'n naderende einde of krisis in die Suid-Afrikaanse samelewing beklemtoon.
Die onstuitbare populariteit van genrefiksie in Suid-Afrika sedert 1994 word aan verskeie faktore toegeskryf. Daar is die vervaging van die grens tussen hoë en lae kultuur wat beteken dat dit nie meer so maklik is om tussen "letterkunde" en populêre fiksie te onderskei nie. Heelwat populêre boeke het volop literêre meriete en "hoë" letterkunde leen vrylik by populêre genres. Wat veral misdaadfiksie betref, meen Leon de Kock dat hierdie romans help om die sosiopolitieke werklikheid vir lesers te bemiddel in 'n samelewing vol misdaad (aangehaal deur Chetty) en elders voel hy dat skrywers van krimi's (om die Duitse term oor te neem) "sekere antwoorde oor die sosiale opset" vind deur hul vertellings in die misdaadgenre te situeer (De Kock). In Afrikaans het Deon Meyer meer as 'n dekade gelede begin om die voortou te neem met die skryf van speurromans (wat dikwels ook kenmerke van die riller vertoon) en sedertdien het skrywers soos Chris Karsten en Karin Brynard hul by Meyer aangesluit. Dié skrywers en 'n groeiende aantal ander skrywers probeer elk 'n nis in die Afrikaanse speurromanmark uitkerf.
Een van die nuwe skrywers wat besluit het om haar hand aan die misdaadgenre te waag, is Bettina Wyngaard, wenner in 2010 van die Jan Rabie Rapportprys vir haar debuutroman, Troos vir die gebrokenes. Haar nuutste roman, Vuilspel, speel in Kaapstad af (soos die meeste van Deon Meyer se romans) en die handeling sentreer soos by Meyer om 'n multikulturele groepie speurders wie se ondersoek heelwat uitdagings van die polisiemag en regstelsel in post-1994 Suid-Afrika belig. Wyngaard se styl en aanpak is egter uniek en sy aap Meyer beslis nie na nie; mees opvallend is die oorspronklike plot van die roman. In Vuilspel is die hoofkarakter (en hoofspeurder) 'n vrou- 'n bruin vrou, en boonop 'n lesbiese vrou. Nicola (Nicci) de Wee is een van die eerste polisielede op die toneel van die grusame moord van 'n swart vrou, Thandi Ndhlovu. Thandi was die lewensmaat van Jet, een van Nicci se vriendinne, en só word Nicci se persoonlike lewe en haar werk vir die duur van die roman op ontwrigtende wyse vermeng. Sy word hierin onderskraag deur Sally ('n Anglikaanse priester in Khayelitsha en ook 'n lid van die vriendekring) op wie Nicci heimlik verlief is.
Die gegewe dat Nicci en haar vriendinne lesbies is, is nie net agtergrondinligting nie; dit staan sentraal tot die misdaad én die oplossing daarvan. Dit blyk naamlik dat Thandi voor sy vermoor is op gewelddadige wyse deur soveel as agt mans verkrag is, 'n voorbeeld van "korrektiewe verkragting" deur 'n groep mans wat Thandi se lesbiese verhouding as bedreigend ervaar. Nicci beskik heelwat vroeër as haar manlike kollegas oor hierdie inligting, maar sy durf nie die leidrade wat 'n ander lesbiese slagoffer verskaf met hulle deel nie. In die manswêreld van die polisiemag is Nicci glad nie openlik oor haar seksuele oriëntasie nie, en dit lei daagliks tot ongemaklike interaksies met veral een kollega aan wie sy nie kan verduidelik waarom sy nie in hom belangstel nie. Nog 'n aspek van die daaglikse realiteit van lesbiërs in Suid-Afrika is die talle verwysings na die pynlike coming out-ervarings van die verskillende vroulike karakters. Jet se ma wil selfs ná Thandi se dood beswaarlik die romantiese aard van haar dogter se verhouding erken, ons lees dat Thandi se Xhosa-ouers nie kon vrede maak met hul dogter se keuses nie en ook Nicci mymer oor haar ma se gebrek aan begrip en volkome aanvaarding.
Behalwe vir die talle persoonlike details van die karakters se lewens waarmee die leser kennis maak, word ook 'n eietydse prentjie van 'n polisiestasie in Khayelitsha geskets.
Rodriguez se lewe en bestaan in die bos is aanvanklik slegs gemik op die aanvaarding van die groep en die deurstuur van enkele brokkies inligting oor getalle, operasies en die strategieë van Renamo. Langsamerhand, tussen al die gewag op besoeke van Pappa, kaartspeel en sorg vir makoue, die uitdeel van pille en medisyne, wen hy die mense en soldate se vertroue (of so dink hy). Hy oorleef die agterdog, 'n uitmergelende staptog (as vuurdoop) na die toermalynmyne waar vier Russe koelbloedig tereggestel word, malaria en die onderwerping aan die sangoma, Samatsinga, op die toorberg, Gorongoza.
Op grond van bostaande ervarings word hy 'n soort legende onder die plaaslike Renamo-volgelinge, word hy selfs later as militêre leier aanvaar en neem hy aan die einde van die roman aktief deel aan die beplanning en uitvoering van militêre operasies. Die oor- eenkoms met Heart of Darkness is (dalk te) duidelik en hy verwys op 'n stadium self na Kolonel Kurtz. Dit word een van die beskuldigings teen hom: dat hy sy eie koninkryk probeer stig het en sy oorspronklike opdrag vergeet het. Dit is hierdie onwikkeling van totale buitestander en ongewenste indringer tot vertroueling en oënskynlik hooggeagte leiersfiguur wat die kern van die roman vorm. Enkele hoogtepunte in die beskrywing van hierdie twee jaar lange proses is veral die beskrywing van sy aankoms in die bos, die staptog na die toermalynmyne, die besoek aan die panga-panga-oerbos, die konfrontasie met die sangoma op Gorongoza en die hinderlaag teen Frelimo wat hy help uitvoer.
'n Ander deel van die intrige, soos in die meeste spioenasieromans, is die vrees vir verraad en die toenemende besef by leser en karakter dat die verraad op alle vlakke gepleeg word. Skerf Malan/Rodriguez bly maar net die pion in die hande van die skaakmeesters. Uiteindelik (h)erken hy dit, maar ook die grootste vrees vir so 'n diepdekkings-agent: dat die operasie kan misluk. Tussenin is daar die fases van wantroue in sy eie vermoë, twyfel aan sy motiewe en die etiese regverdiging vir sy besluite asook die vind van motivering in die helde van sý geskiedenis.
Daar is egter ook die dele van besinning, introspeksie, agtergrondsgeskiedenis en die daaglikse gesloer tydens lang wagtye tussenin, wat die spanningslyn onderbreek.
Die aspek van eensaamheid, buitestanderskap word van die begin beklemtoon en dit is 'n motief wat tot die einde volgehou word. Rodriguez, die alias, word uiteindelik meer as die oorspronklike Skerf Malan. Hy is in die bos en by die huis ewe ontuis, ewe onwelkom, 'n verraaier, wat nie binne sy eie land of in Mosambiek meer vertrou word nie. As uitvlug word hy weer die houthandelaar wat aanvanklik net sy dekking was-miskien is hout meer vergewensgesind, betroubaar en blywend as mense, al word dit dan ingevoer uit 'n ander land.
Kleinboer ontvang in 2004 die Jan Rabieprys vir sy debuutwerk Kontrei. Veral André PP Brink wat 'n belangrike letterkundige en kritikus is, se besonder lowende resensie speel 'n beslissende rol in die kanonisering van hierdie roman. Die debuutwerk gee 'n boeiende kyk op 'n wêreld wat vir die gemiddelde Afrikaanse leser relatief onbekend was en waarskynlik steeds is: die middestadbestaan van 'n Afrikaner wat getroud is met 'n swart vrou, leef in 'n veelrassige omgewing en sy tyd veral deurbring deur besoeke aan swart prostitute. Die hoofpersoon se bestaan is deurspek met herinneringe aan 'n landelike bestaan, vol humoristiese uitweidings en godsdienstige verwysings.
Werfsonde handel weer eens oor die verkapte outobiografiese persoon, die skrywer met die van "De Villiers" (85) wat werk by 'n landboutydskrif, getroud is met 'n Zoeloevrou en soos 'n Odusseus van ouds swerf van huis na kroeg en van kroeg na bordeel. Van meet af aan is dit duidelik dat hy moeite het met die versoening van die Westerse en Afrika-kulture, maar ook met verlede en hede, want nóg hy nóg sy vrou kan hulle ooit bevry van hul verledes (15).
Die titel van hierdie fragmentariese "roman", Werfsonde is gelaagd en geslaagd. Dit verwys in die eerste plek na die futiele poging van die hoofpersoon om nog iets van 'n agrariese verlede te behou in die stadsbestaan- om die kontoere te trek van sy eie "werf" ("Webbstraat 66, Yeoville, noordoos van Johannesburg se middestad", 13). Dit blyk moeilik te wees, omdat rondlopers, diere, blaffende honde en bywoners sy outonomie voortdurend bedreig. Vanselfsprekend is dit ook 'n metafoor vir die futiele poging om in die moderne Suid-Afrikaanse stad 'n tradisio- nele burgerlike wit bestaan te probeer voortsit in 'n wêreld van oorgang.
Die titel dra ook duidelike konnotasies van "swerfsonde" en "erfsonde". Die laasgenoemde is reeds in die debuutwerk ter sprake gebring, maar ook hier is die hoofpersoon steeds nie totaal verlos van 'n verlede van vooroordele, stereotipering en skuldgevoelens nie. "Swerf" beteken in Engels ook cruising, 'n term gelaai met seksuele bybetekenisse. Aanvanklik het dit 'n spesifieke gay betekenis gehad, maar algaande het dit verruim tot 'n begrip vir die soeke na "vryblywende" seks in die algemeen. Op die gevaar af van hineininterpretieren kan bygevoeg word dat "sonde" 'n stafie is om die diepte van wonde te ondersoek: peiling dus van die "werf se pynlike wonde" (lees: sonde).
Die hoofpersoon skryf hier nie 'n brief nie, maar sms'e aan sy tweelingbroer, hy dink steeds voortdurend aan sy tipiese Afrikaner- jeug én 'n godsdienstige register (kyk byvoorbeeld p. 35 bo) kom steeds voor. Nuut is dat hy veel meer vleis in sy werf braai as in die vorige teks; 'n bykans ritualistiese bevestiging van die vryheid op sy werf, maar ook van sy Afrikanerherkoms. Sy skuldgevoel oor sy losbandige bestaan is in hierdie roman veel meer. Ook is daar veel meer verwysings na die klassieke musiek (dalk as indeksikaal van 'n Westerse bestaan) en ook 'n hele reeks gedigte word nou in die teks opgeneem. Hier en daar is daar 'n skunnige vers met 'n verrassende inslag (byvoorbeeld p. 104); die meerderheid is egter swak.
Daar is knap beskrywings soos die liriese intermezzo op p. 80 en die volgende beskrywing waarin styl- en taalregister geslaagd vermeng word: "Tydens die gebede het ons hele gesin langs mekaar by die bruin sofa gekniel en dan beurtelings met die gesig in 'n mufgepoepte kussing met God daarbo gepraat." (81)
In die lig van veral die debuutwerk, maak die tweede roman tog 'n ietwat vermoeide en selfs gedateerde indruk. Die historiese tyd wat hier beskryf word, is reeds byna tien jaar gelede (kyk p. 51 en die verwysing na "Big Brother", p. 157) en die fokus juis op dié tydsnit word nie gemotiveer nie. Seksuele terme soos: "wiks, spyker, bygekom, reggesien, pakgegee, bewerk, geraps" doen ook ietwat anachronisties (lees: daterend uit matriek van die sewentigerjare) aan. Dit is byna asof die roman vir 'n tyd stof vergaar het en toe opgepoets en uitgegee is.
Maar bloot vanweë sy onverbloemde liefde vir en verknogtheid aan Afrikaans (p. 101 en p. 129) wat by tye die taal laat sprankel, sy eerlike weergawe van sy onvermoë om hom van vooroordele los te maak én sy wilsbesluit om soos 'n Gysbrecht Edelhart te bly voortlewe, is die boek lesenswaardig.
Hans Pienaar se Chaos, of Op soek na Superman (2012) word aangebied as 'n "roman/memoir/ bundel/tesis/geskrif". Soos die titel beloof, is die boek chaoties. Ek gee daarom 'n kort opsomming van die verhaal in 'n poging om orde te skep binne die chaos: Die boek begin met die verteller wat vanuit 'n sielkundige inrigting aan die leser verduidelik hoe die boek wat hy of sy voor hom of haar het tot stand gekom het. Hy het op 'n dag van vakansie teruggekeer en gevind dat die weerlig 'n bloekomboom getref het terwyl hy weg was. Die boom het een van die mure van sy studeerkamer platgeval en dit het ingereën by die gat (8). Die water het vergete dokumente uit kaste en kartondose gespoel: "[...] aantekeninge uit [sy] studentedae, plakboeke, fotostate, knipsels [en] notaboeke" (9). Hy besluit om 'n boek aanmekaar te sit uit die verskeie tekste.
Die dokumente wat ingesluit word in die boek word gekies met behulp van die beginsels van die chaosteorie. Die verteller ly aan hallusinasies en sy gedagtes is in net so 'n warboel soos sy studeerkamer. Dit veroorsaak dat hy in die sielkundige inrigting beland.
Hy hallusineer byvoorbeeld dat die Wrightbroers, Wilbur en Orville, ook betrokke raak by die saamstel van sy boek. Vanuit die inrigting stuur hy sy boek na die Waarheidskommissie, want "hulle wil elke burger van die nuwe land aanmoedig om sy eie storie te vertel [...]." (3)
Hulle stuur dit egter terug met 'n dekbrief wat sê dat hulle nou die Menseregtekommissie is en dat hulle in elk geval nie sy verslag kan gebruik nie, want daar is nie "genoeg van [sy] eie storie nie." (3, 5)
Een van die sentrale dokumente wat hy gebruik in die boek is 'n geskrif oor Superman uit sy studentedae. Superman boei hom van kleins af en hy begin as student navorsing te doen oor die superheld.
Die verteller sien verskeie figure in sy lewe verkeerdelik vir Superman aan, maar vind nooit die ware Superman nie. Een van die min oorspronklike gedeeltes in die boek is as die verteller tot die volgende insig kom: "die ware Superman was Clark Kent, en hy was dalk veel eerder die flipside van 'n image, sy werklike mag het daarin gelê dat hy weer in 'n gewone man kon verander en nie andersom nie. En as jy daaroor dink: watter inspanning, watter fanatiese dissipline moet dit nie van 'n held verg om 'n gewone mens met al sy beperkinge, sy onvermoëns, sy lafhartighede [...] te word nie." (19-20)
Van die ander dokumente wat hy insluit, is 'n brief wat een van sy vriende vir hom in die tagtigerjare gestuur het, 'n lêer wat memo's uit 1988 bevat van ene onderkorporaal Piet Haverman aan generaal Redelinghuys, 'n sielkundige ondersoek oor drome, gedeeltes uit The New Scientist Guide to Chaos, en aanhalings uit Matthew Kentridge se boek An Unofficial War (1990), "wat handel oor die stryd rondom Pietermaritzburg in 1988. " (220) Hy gebruik nie net die dokumente wat in sy studeerkamer is nie. Later voeg hy ook 'n kortverhaal by wat per ongeluk afgelewer word op die plot waar hy woon. In die kortverhaal verander F. W. de Klerk in 'n engel nadat die ANC ontban word. (147)
Dit wil voorkom asof die verteller 'n gefiksionaliseerde outeur-verteller Hans Pienaar is aangesien die brief van sy vriend wat die verteller in die boek insluit, geadresseer is aan "H" (45). Verdere chaos word egter veroorsaak as 'n karakter met die naam Hans Pienaar opdaag, homself identifiseer as die skrywer van "'hierdie ... eee ... roman ... bundel ... van hierdie geskrifte'", en vir die verteller sê dat hy hom (die verteller) uitgedink het (187). Die karakter Hans Pienaar en die verteller het egter identiese notas in hulle notaboeke en dit lyk asof die verteller weereens hallusineer (192).
Die karakter Pienaar het 'n verdere belangrike dokument wat die verteller in sy boek moet voeg: 'n verslag geskryf deur die karakter Pienaar se broer oor sy werk as verslaggewer in die townships in die vroeë negentigerjare. Die karakter Pienaar was veronderstel om die verslag by die Waarheidskommissie in te handig, maar het vergeet. (190)
Deur middel van die verskillende dokumente word gewys op die verteller se persoonlike verlede en die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Alhoewel die fokus hoofsaaklik op Suid-Afrika se politieke geskiedenis is, verwys hy soms op verfrissende wyse na ander belangrike ontwikkelinge in die land, byvoorbeeld die koms van die persoonlike rekenaar. (24-25)
Die roman lewer nie slegs kommentaar op die verlede nie. Dit eindig met 'n pessimistiese siening oor postapartheid Suid-Afrika: Die chaos sal voortduur, want niks verander nie. Daarom is die boek gewaarborg vir honderd jaar.
In Diva word 'n reeks moorde op bekendes gepleeg wat aanvanklik voorkom asof hulle geen konneksie met mekaar het nie. Deborah Deysel word by die moorde betrek omdat Marcel Alinberg sterf kort nadat sy hom by 'n operavertoning gaan besoek het. Luitenant Janek Baptiste word opgeroep om die moorde op te los en saam ontdek Deysel en Baptiste dat die moorde wel 'n motief gemeen het, naamlik wraak. Konrad bou deurgaans aan die storielyn deur interessante kinkels by te voeg en hou die leser tot aan die einde van die roman aan die raai.
In albei die bogenoemde titels asook in Diva (2013) is daar verskeie aspekte wat ooreenstem. In die eerste plek word twee elemente, liefde en moord (of dood), ingesluit. Die storielyn word so gestruktureer dat liefde en moord parallel met mekaar loop en mekaar in 'n mate voed-moord en dood lei tot die ontdekking van liefde. Hierdie liefde kom egter in verskillende vorms voor, dit kan liefde as verlange, liefde as 'n fisieke aantrekking, liefde as omgee of liefde as 'n seksuele verhouding wees. Die tweede ooreenkoms is die insluiting van 'n spanningselement. Konrad kry dit reg om die spanning in die romans so te struktureer dat die leser nie voor die einde van die roman by die waarheid uitkom nie.
Alhoewel Diva as 'n speurroman beskryf kan word, is daar sterk elemente van die liefdesverhaal in hierdie roman teenwoordig. In Diva is dit hoofsaaklik die twee hoofkarakters (Deysel en Baptiste) se beroepe en hulle verhoudings met die slagoffers van die geweld wat 'n verhouding tussen hulle aan die begin onwaarskynlik maak, alhoewel die leser vermoed dat die twee karakters in 'n verhouding betrokke gaan raak.
Die verhouding tussen Baptiste en Deysel vind nie in die gewone volgorde plaas nie. Baie vroeg in die verhaal ontstaan daar reeds 'n seksuele verhouding tussen die twee hoofkarakters. Dit is eers daarna dat hulle emosionele verhouding begin ontwikkel. 'n Seksuele verhouding loop met ander woorde 'n emosionele verhouding vooruit en dit is die karakters se beroepe en karaktereienskappe wat hulle emosionele verhouding bemoeilik, nie hulle seksuele verhouding nie. Konrad kry dit in 'n mate reg om die "resep" van die liefdesverhaal op hierdie manier te verander en interessanter te maak, maar dit neem van die spanning weg wat in 'n liefdesverhaal ontstaan wanneer die karakters eers 'n emosionele band het voor 'n fisieke ervaring.
Konrad behou deurgaans 'n intense fokus op emosie in die roman wat verklaar kan word deur 'n stelling wat Konrad self oor Diva gemaak het. Volgens 'n video wat Konrad op Youtube (http://www.youtube.com/watch?v= -AV_X9r75Ss) geplaas het waarin sy oor Diva gesels, is emosies 'n baie belangrike kenmerk van die opera-omgewing. Sy het beplan om die sterk emotiewe aard van opera te ontgin en in Diva se storielyn te inkorporeer. Emosies word in die roman geïntensiveer deur die karakters in kwesbare posisies te plaas en in hierdie situasies toe te laat dat hulle eienskappe van hulself en gevoelens wat hulle mag beleef aan mekaar openbaar. Konrad gebruik ook dramatiese beskrywings van emosies en die omgewing waarin karakters hulself bevind om sekere situasies in die roman meer tref- krag te gee. Deur vir die leser 'n meesterlike beskrywing van 'n emosionele toestand (of 'n omgewing) te gee, vermeerder Konrad die trefkrag van verskeie tonele waar daar min dialoog tussen die karakters plaasvind:
Sy staan vasgenael in die middel van die vertrek. Woede, selfverwyt, berou; sy het niks anders verwag nie, maar wat sy voel, is nog soveel erger. Hier in hierdie kamer het Marcel gesterf, dalk hier waar sy nou staan, en hy was stoksielalleen. Sy hou haar bors vas, want dit pyn. Swart vingers kruip oor die rand van haar gesigsveld en onsigbare insekte skree in haar kop. Sy begin histeries raak, besef sy. (196)
Konrad kry dit reg om dramatiese beelde en beskrywings deur die loop van die storielyn te inkorporeer sonder dat dit steurend raak. Wat wel later begin pla, is die getwis tussen Baptiste en Deysel. Omdat die opwinding dat daar moontlik 'n fisieke verhouding tussen die karakters kan ontstaan alreeds aan die begin van die roman van die leser ontneem is, dra twis tussen die karakters nie by tot die bou van spanning tussen die karakters nie en word dit teen die einde van die roman oorbodig.
Diva is nietemin 'n goeie speurroman. Konrad se storielyn het verskeie onverwagte elemente wat die leser geïnteresseerd hou en Konrad se beskrywings in die roman wakker die leser se verbeelding aan.
Aucamp neem sy leser op 'n reis oor die verskillende aspekte van die kabaret, onder andere hoe dit verskil van die revue of raakpunte vertoon met die tango. Dit is waarskynlik een van die beste bydraes in hierdie bundel: die essay "Muses van die modder: Die tango en die kabaret". Geweet Tango is 'n pleknaam in Angola? In Mali verwys dit weer na 'n geslote ruimte, terwyl Domingo dit speels 'n mini-opera genoem het. En hoe wonderlik is dit nie om van Casper Schmidt weer te hoor nie. Aucamp skat sy verhaal "Die Natuurgeskiedenis van die Tango" reg in!
Verrassende insigte is daar oor David Kramer en André Letoit. Hy wys op die gevare van die kultusfiguur: of jy word oorskat of jy word nie ernstig genoeg opgeneem nie. Aucamp se opmerking dat 'n skrywer die prooi van sy eie retoriek kan word, is iets wat elke skrywer of digter behoort te internaliseer. Of dat talent jou vergeef sal word, veelsydigheid nooit (in die wyse woorde van Hubert du Plessis, 201).
Hy lewer kritiek op Nataniël se vertellinge wat dikwels so oorwoeker word deur die surrealistiese beelde dat 'n mens daarna die storie nie kan oorvertel nie. In kommentare rondom Kerkorrel, loof hy Willem Pretorius se werk. Hy merk ook op dat slegs diegene wat aan die ontvangkant van Koos Prinsloo se wrewel en wraak gestaan het, hul durf uitlaat oor die geveg tussen Kerkorrel en Prinsloo ("Liedjies lewe langer as mense"). Insigryk is die bydraes oor Dory Previn, Cole Porter, Noël Coward- 'n hele lewe se leeswerk word gul gedeel.
Hierdie boek bied 'n selektiewe oorsig van Shakespeare (dit wil sê die aanwending en studie van sy dramatekste sowel as sy ikoniese posisie as kulturele betekenaar) in die Suid-Afrikaanse konteks-vóór, tydens en ná die apartheidsera. Hiermee saam dien die sentrale konsep van die coconut en coconuttiness aanvanklik as kritiek op die oorheersing van binêre paradigmas in die kulturele landskap, en word dan later herwin as voorstel vir 'n ineengeweefde beskrywing van hibriede identiteitsvorme in Suid-Afrika.
Oortuigende argumente word vanuit literêre en kultuurteoretiese kontekste aangebied rondom die herposisionering van Afrika-identiteit. 'n Nuwe romantisering van essensiële identiteitsvorme word kognitief geraam deur die opposisionele verhouding tussen 'n elitêre Mbeki en 'n populistiese Zuma. Die dramatiese ondergang van Mbeki die Afrika-Shakespeariaan staan ook as simbool van die teenspoed van 'n lewenskragtige Shakespeare-tradisie in moderne Suid-Afrika.
Vermoedelik sou die Afrikaanse literêre sisteem ook sterker (of enigsins) ter sprake kom as só 'n benadering gevolg is. Die afwesigheid van name soos Brink en Krige in die boek is opmerklik, en slegs Breyton (sic) Breytenbach se 1970 vertaling van Titus word vermeld- dit binne 'n 25-bladsy hoofstuk wat aan Anthony Sher se mislukte Titus Andronicus toegestaan word. Dit laat 'n mens wonder of enkele reëls nie byvoorbeeld aan 'n produksie soos Marthinus Basson se (geslaagde) Romeo en Julia gewy kon word nie-as coconuttiness 'n aanduiding van hibriditeit en komplekse identiteite word, verdien die Afrikaanse teaterwêreld en -letterkunde ook vermelding.
Die boek gee egter nie voor om 'n geskiedenis van die letterkunde te wees nie. Die vernaamste literêre tekste wat betrek word, is Matlwa se Coconuts en die werk van Plaatje en die Drum-skrywers-'n selektiewe greep op die Suid-Afrikaanse letterkunde, wat die nodige skietgoed verskaf om 'n indringende kritiek te lewer op 'n hedendaagse Suid-Afrika "where racial identities are being hardened and simplified". 'n Meer sinvolle gevolgtrekking is om die boek te prys vir die sterk en positiewe insette uit die veld van literêre studies en die geskiedenis van die letterkunde, langs tekste uit die populêre diskoers en die politieke retoriek. Hierdeur slaag die boek daarin om 'n diepgaande analise en kritiek van nuwe ontwikkelinge in die Suid-Afrikaanse bewussyn deur te voer. Die pleidooi vir 'n meer genuanseerde en histories verantwoordbare beskouing van die coconut-identiteit is 'n waardevolle bydrae tot die openbare debat.
Carel Boshoff was 'n swaargewig, wat 'n beduidende rol op die kerklike, kulturele en politieke terreine in die Afrikaanse samelewing gespeel het. As leier was Boshoff nie 'n blote teoretikus nie, maar 'n doener wat in sy lewe hard gewerk en baie tot stand gebring het. Iemand wat soveel leiersposisies beklee het, was onvermydelik 'n belangrike stem in diskoerse onder Afrikaners. Daarom is sy omvattende outobiogafie, Dis nou ek, 'n belangwekkende publikasie met insigte oor wat hy en sy ondersteuners die 'Afrikanervolkslewe" sou noem, waarvan kennis geneem behoort te word.
Boshoff was 'n kerkman. Die eerste deel van sy outobiografie handel oor sy kinderen studentejare en sy loopbaan as predikant, sendeling en sendingwetenskaplike. Hy vertel hoe 'n ernstige siekte van sy pa hom 'n verbintenis aan God laat maak het om die evangelie te verkondig (voorwoord). Nadat hy sy teologiese opleiding in Pretoria voltooi het, het hy eers 'n predikant in 'n blanke NG gemeente geword, maar spoedig sy roeping tot sendingwerk in swart gemeenskappe gevolg. Hy het geglo dat sending die wese van die kerk is. Sy vertelling van al die uitdagings waarvoor hy en sy vrou, eers in die sendingveld op die Transvaalse Laeveld (deel 1, hoofstuk 5) en later in 'n stedelike bediening in Soweto te staan gekom het (deel 1, hoofstuk 5 en 6), is interessant en insiggewend. Boshoff het predikant in sinodale diens vir sending by die Suid-Transvaalse sinode van die NG Kerk geword. Hy het met sy nagraadse studies in die teologie voortgegaan en in sy doktorale proefskrif 'n sendingteologie vir die bediening van swart mense in Suid-Afrika ontwerp. Hy is by die Fakulteit Teologie van die Universiteit van Pretoria as sendingwetenskaplike aange- stel, waar hy van 1966 tot 1988 gewerk het en die Instituut vir Sendingwetenskaplike Navorsing gestig het. Hy het deelgeneem aan die NG Kerk se omstrede publikasies, Ras, Volk en Nasie in die Lig van die Skrif en Kerk en Samelewing.
Hy beskryf die kerkskeuring met die afstigting van die Afrikaanse Protestantse Kerk as 'n "onherstelbare tragedie" (230). Boshoff wou nooit die NG Kerk verlaat nie. Sy standpunt was dat die NG Kerk nie skaam moet wees om Christus se kerk vir die Afrikanervolk te wees nie (477). Aan die einde was hy bevrees dat die kerk weens sekularisasie besig was om irrelevant te raak.
Die tweede deel van die outobiografie handel oor die woelinge wat Boshoff as voorsitter van die Suid-Afrikaanse Buro vir Rasseaangeleenthede (1972-2002), voorsitter van die Afrikaner-Broederbond (1979-83), hoofleier van die Voortrekkerbeweging (1981-89), en stigter en voorsitter van die Afrikaner-Volkswag (1984-99) beleef het. Hierdie deel bevat belangrike inligting omdat dit vertel word vanuit die binnekringe van die "Afrikanervolk" en handel oor die gebeure rondom die skeuring van die Nasionale Party en die Afrikaner-Broederbond, wat so 'n deurslag-gewende rol gespeel het in die aftakeling van die "ou" Suid-Afrika. Boshoff se aangename herinnerings aan Voortrekkerkampe (deel 2, hoofstuk 4) is 'n kosbare stukkie kultuurgeskiedenis. Hy verdedig ook die Broederbond, wat "selflose diens" gelewer het (283).
Carel Boshoff was 'n Verwoerdman. Hy was met Verwoerd se dogter, Anna, getroud en besing haar lof as sy vernaamste steunpilaar. Ideologies het Boshoff ook Verwoerd se visie van afsonderlike ontwikkeling onderskryf. Hy het geglo dat die tuislandbeleid vreedsame naasbestaan in Suid-Afrika kon verseker (deel 2, hoofstuk 2). Toe hy in die 1970's sien dat daar nie bevredigende vordering daarmee gemaak word nie en dat dit op mislukking afstuur, het hy 'n volkstaat vir
Afrikaners begin propageer as die enigste oorblywende moreel regverdigbare opsie om swart oorheersing te vermy (251, 253). In die 1980's het hy ophou stem vir die Nasionale Party, maar die leiers van die Konserwatiewe Party het hom ook teleurgestel.
Deel 3 handel oor die volkstaatbeweging. Boshoff se standpunt was dat 'n volk nie sonder 'n eie grondgebied kan voortbestaan nie en net sy eie toekoms kan skep (Verwoerd se ideaal) en sy eie identiteit kan handhaaf indien hy oor sy eie land regeer (313, 315, 335). In die 1980's en 1990's was Boshoff die prominentste volkstater en het hy as president van die Afrikaner-Vryheidstigting (1988-2007) en Noord-Kaapse leier van die Vryheidsfront (1994-2002) vir baie Afrikaners die verpersoonliking van die volkstaatdroom geword. Op Orania het hy probeer bewys dat 'n volkstaat 'n werkbare model vir die uitoefening van selfbeskikking deur 'n gemeenskap kan wees (deel 3, hoofstuk 2-4). Verdeeldheid onder die verskillende volkstaatgroepe ná 1994 het volgens Boshoff veroorsaak dat die verwagtings wat van die Volkstaatraad gekoester is, nie gerealiseer is nie en die beweging "steriel" geraak het (427, 447). Uiteindelik het ook die Vryheidsfront se geesdrif vir 'n volkstaat verflou (442).
Boshoff hou nietemin vol dat in die Suid-Afrikaanse situasie in die 20ste eeu 'n volkstaat die enigste werkbare model was om die selfbeskikkingsreg van die Afrikaner te realiseer en dat dit steeds in die 21ste eeu 'n werkbare opsie bly. Hy het bly hoop dat Orania die begin kon wees van 'n "pêrelstring van dorpe 5-10 km uit mekaar" (481) waarmee die volkstaat uiteindelik gerealiseer kon word. Hierdie droom lyk vandag dalk nie baie realisties nie. Tog was die volkstaat as politieke alternatief, hoewel dit nooit vir die meeste Suid-Afrikaners aanvaarbaar was nie, 'n belangrike inset in Afrikanerdiskoerse. Miskien het die volkstaatgedagte te laat op die Afrikaner se politieke agenda beland, toe dit al duidelik was dat apartheid misluk. Indien dit baie vroeër, in die 1950's, oorweeg is, kon dit dalk 'n betekenisvolle bydrae gemaak het.
Boshoff se outobiografie is 'n lywige, maar baie leesbare, werk. Die interessante vertellings en refleksie deur 'n binnekringleier oor kerklike, kulturele en politieke kwessies wat in 'n bepaalde periode vir die Afrikaners van die uiterste belang was, maak daarvan 'n waardevolle eerstehandse bydrae tot die geskiedenis en kultuurerfenis van die 'Afrikanervolk'.