Uitgawe 6: Die nuwe troebadoers: Poësie wat grense verken - B L O O T S
Die nuwe troebadoers: Poësie wat grense verken
In 'n vorige artikel het ek hierdie vraag gestel: Hoe klink die eietydse Afrikaanse digkuns, oftewel, wat is die onderskeidende eienskappe daarvan (dit is nou te sê indien daar wél 'n onderskeibare eietydse digkuns is)? Ek het hierdie vraag egter met 'n lang ompad benader, en eers gekyk na verskillende periodes van groei in die Afrikaanse letterkunde, en ook hoe 'n sisteemperspektief hierdie bloeitye aan bepaalde sosiale en politieke strominge kan skakel.
Ek is in die versoeking om die wilde stelling te maak dat dit nie moeilik is om die jongste oplewing in die Afrikaanse digkuns óm ons raak te sien nie. Digters is lank nie meer net eensame buitestanders wat op hulle eentjie droefgeestige verse berym nie. Inteendeel – hulle het die verhoog betree en dra self by talle feeste hulle eie poësie voor. Ek lees net gister hoe Andries Bezuidenhout op Versindaba vertel van die Mellville-poësiefees wat binne 'n dag begin. Hy noem die deelname van:
Hou jou bek: Henning Pieterse lees van sy vertalings van Franse digter, Michel Houllebecq.
Ook met Rosa Keet,Toast Coetzer, Andries Bezuidenhout, Louise Boshoff, Alfred Schaffer,
De Waal Venter. Danie Marais en vriende, met Loftus Marais, Charl-P Naude, Christo van
Staden, Hans Pienaar, Corne Coetzee, Ronel Nel, Rene Bohnen. Toast Coetzer en vriende,
met Ian Raper, Alfred Schaffer, Jo Prins, Corne Coetzee, Hans Pienaar, Hennie Meyer,
Loftus Marais, Dominique Enthoven. Erna Jo en Bloots: Erna vertel van haar nuwe
aanlyntydskrif, en van die digters wat deelneem lees van hul werk voor. Ook met Johan
Myburg, Johann Lodewyk Marais, Johann P. Boshoff, Heidi Papadopoulos, Izak du Plessis,
Karlien van der Merwe.
As hierdie heerlike versameling nie van 'n oplewing getuig nie, weet ek nie so mooi wat 'n oplewing juis is nie. Nietemin sal daar diegene wees wat die kyk-om-jou-heen metode as onwetenskaplik sal beskou, en stellig is hulle reg.
Dus kan ons kyk na 'n uitspraak soos dié van Charl-Pierre Naudé, wat in 2011 in 'n resensie van Donkerkamer van Fourie Botha verwys na “die oplewing in uitnemende debute wat tans die Afrikaanse poësie kenmerk”. Die hip kultuurjoernaal Pomp staan dan in die 2012-uitgawe 30 bladsye aan Versindaba en die digkuns af. Breyten Breytenbach lys in sy bydrae “500 woorde” 'n hele aantal “Mzansiërs”, oftewel digters wat uit die Afrika-bodem dig. Dié geil oes van eietydse en historiese Afrikaanse digters kan by geen leser enige twyfel laat oor 'n opbloei in die digkuns nie.
Joan Hambidge se oorsigartikel in Pomp 2012, “Tendense in die Afrikaanse digkuns”, wys ook daarop dat daar naas voortgesette publikasie van gevestigde digters soos Breytenbach, Cloete en talle ander, daar ook sterk debute in die onlangse jare was – waaronder Andries Samuel, Jasper van Zyl, Louis Jansen van Vuuren en Danie Marais, om maar 'n paar te noem. Sy wys op nuwe tendense soos die verskillende skryfskole wat deesdae slypgeleenthede bied; die feit dat digters al hoe meer in die openbaar optree asook die nuwe medium van die internet. Alhoewel sy krities staan teenoor sekere internetruimtes se gebrek aan keuring, erken sy aan die einde van die artikel dat die poëtiese landskap inderdaad verander het. Belangrik egter, wys sy daarop dat nie alle lesers eenstemmig oor hierdie nuwe tendense sal oordeel nie. Uiteindelik bly die toets van die tyd waaraan alle werk uiteindelik onderwerp sal word (alhoewel die vraag by my opkom of tyd sélf in die kuberera nie ook 'n ander aansig begin kry nie en of ánder toetse nie ook ewe relevant mag raak nie):
Al die radikale veranderinge wat aangestip is, het bepaald die digkuns verander. Die
voormalig eensame digter is nou 'n rockster wat optree op die internet en in vele tale (en
gedaantes) sy of haar stem dik maak. Vir party lesers is hierdie tendense nie aanvaarbaar
nie en hulle keer terug na die klassieke digters in Afrikaans. Vir ander lesers beteken dit
groei. Of die groei egter altyd vernuwend en verbeterend is, sal nié eenstemmige reaksies
ontlok nie. Tyd is waarskynlik maar steeds die finale oordeel. Inmiddels kan ons geniet aan
die parlando en die laagvers. Hoe meer dinge verander, hoe meer sal dit verander, verander,
Vars nuus is dan ook Louis Esterhuizen wat op 11 Oktober skryf dat daar so pas “nie minder nie as DRIE Afrikaanse digters deur die SALA-bestuurskomitee genomineer is vir vanjaar se toekenning in die kategorie vir poësie. Hulle is (in alfabetiese volgorde): Johann de Lange (vir: Weerlig van die ongeloof), Marlise Joubert (vir: Splintervlerk) en Johann Lodewyk Marais (vir: Diorama).” Hy wys daarop dat uit die 23 skrywers wat benoem is in die 10 kategorieë, nie minder nie as 13 van hulle Afrikaanse skrywers (40.6%) is. Heel tereg merk hy op: “En vir 'n kleinerige taalgroep soos Afrikaans is dít gewis geen geringe prestasie nie.”
Empiriese navorsing oor die stand van die Afrikaanse digkuns is onderneem deur Kleyn (2008), wat tot die slotsom kom dat “dit sedert 2004 besonder goed gegaan het met die Afrikaanse poësie, vergeleke met die benarde posisie waarin dit 'n paar jaar tevore was”.
Dit wil dus lyk asof ons met redelike sekerheid mag aanvaar dat dit glad nie sleg gaan met die Afrikaanse digkuns nie. Menings oor nuwe tendense gaan verskil, maar feit is – mense is aan die dig, mense lees, mense luister, mense neem kennis.
Nietemin glo ek dat daar, te midde van die geweldige verskeidenheid – ouer en jonger digters, digters wat verskillende soorte Afrikaans gebruik, digters op papier en digters op die podium en digters in die kuberruim – ten minste een gemene deler behoort te wees wat ons dalk kan uitlig, en waarvan ons kan sê: Hier is dié element wat die Afrikaanse digkuns vroeg in die tweede dekade van die nuwe millennium kenmerk.
Die woord liminaliteit is een wat deesdae dikwels opduik wanneer daar oor die jongste digkuns gesels word, maar ook oor die toestand waarin die land sélf hom tans bevind. Die publikasie van Hein Viljoen en Chris van der Merwe se Beyond the threshold: Explorations of liminality in literature (2007), wat kort gelede ook deur Literator uitgegee is, is dus besonder relevant, aangesien dit fokus op verskeie aspekte van liminaliteit soos dit tans beslag kry in die Suid-Afrikaanse letterkunde, maar liminaliteit ook uitwys as miskien die één gemene deler wat die eietydse poësie – deur gevestigde en jonger digters – saambind. Oor hierdie aspek skryf ek graag verder in 'n volgende aflewering in die reeks.
Pomp. 'n Biblioteek van gedagtes. 2012. Kaapstad: Griffel Media.
Kleyn, l. 2008. 'n Ander bestekopname van die Afrikaanse poësie, 2004-2007. LitNet Akademies 5(1): 100-134.