As tale verdwyn (2) | LitNet
As tale verdwyn (2)
Angus SêNet-briewe 2018-01-11
Tale sterf natuurlik nie letterlik soos lewende organismes nie, en miskien moet 'n mens onderskeid tref tussen uitgestorwe tale, soos Omotik in Kenia of Arinees in Siberië, en dooie tale soos Latyn, wat nie meer sprekers het nie, maar nog gebruik word. Gewoonlik word kleiner tale deur groter tale versmoor. Sprekers van kleiner tale verkies die groter taal omdat dit meer dominant, beter bekend en gesogter is.
As 'n spesie uitsterf, en wetenskaplikes is gelukkig, kan die spore daarvan nog gevolg word deur die ontdekking van fossiele, en deesdae ook, deur DNS-toetse. Ons kan hierdie fossiele en die replikas daarvan in museums gaan besigtig, maar wat gebeur nou met 'n uitgestorwe taal? Gelukkig het sommige tale darem al woordeboeke, en is die strukture daarvan grammatikaal beskryf. Baie tale het ook 'n letterkunde, maar (taal)wetenskaplikes het nog nie bepaal wat alles verlore gaan as so 'n taal verdwyn nie. Die linguis, Ken Hale, het sy hele lewe gewy aan bedreigde tale en hy het beweer dat om 'n taal te verloor, is om 'n hele intellektuele rykdom te verloor, en saam daarmee, 'n hele kultuur.
Twee vrae duik op as daar van die verdwyning van 'n taal gepraat word: 1. Wat presies gaan verlore, en 2. wat is die rede vir die verdwyning van 'n taal?
Tale sterf uit in die eerste plek agv politieke druk en sosiale diskriminasie teenoor 'n taal en sy sprekers. Dikwels is dit die regering van die land se beleid om die taal te onderdruk wat veroorsaak dat die taal in onbruik raak, want veral jonger sprekers kan die druk nie verwerk nie, en slaan oor na die dominante taal. Die verhaal van Constantine Mukhaev, een van die laaste sprekers van Tofa, 'n Siberiese taal, is ons oorbekend. Hy vertel toe hy begin skoolgaan het, kon hy nie 'n woord verstaan nie, want die onderwyser het Russies gepraat. As hy 'n vraag aan hom, nie kon verstaan nie, en boonop nog ook nie in Russies kon beantwoord nie, het die onderwyser hom met 'n lat geslaan. Voor 'n les begin het, het die betrokke onderwyser glo eers die soepelheid van sy lat getoets om te sien of dit behoorlik kon slaan. As die jeug eers die dominante taal aanvaar, is dit sterwend, en op die afdraande pad.