Pendelvaarte uiteindelik terug
BO: Die pendeltuig Atlantis vertrek op 8 Julie 2011 op die heel laaste uittog in die dertig jaar oue Amerikaanse pendelprogram.
Artikel op web geplaas begin Julie 2011
DIE pendeltuig sing sy swanesang. Dertig jaar ná die lansering van die eerste ruimtetuig wat per vuurpyl opgeskiet is en as sweeftuig weer op die aarde kom land het—net om dit weer en weer en weer te doen—kom Amerika se pendelprogram nagenoeg in die middel van 2011 ten einde.
Die pendeltuig Atlantis het op 8 Julie 2011 die hemelruim en die geskiedenisboeke binnegevlieg op sy laaste vlug. Met sy terugkeer aarde toe twaalf dae later, ná sy uittog na die Internasionale Ruimtestasie, sou Atlantis hom aansluit by die ander twee oorblywende pendeltuie, Endeavour and Discovery, wat altwee reeds “gepensioneer” en bestem was om museumstukke te word.
Met 135 lanserings oor die drie dekades, en twee tragiese ruimterampe, sal die pendelprogram onthou word vir al die ekstase en smart wat daarmee saamgegaan het in die mens se eerste wankele treë om werklik die ruimte te probeer verower.
Sonder die pendeltuie sal ruimtevaarders van die Amerikaanse ruimteagentskap NASA voortaan moet staatmaak op Russiese Sojoez-tuie om hulle te vervoer na en van die Internasionale Ruimtestasie, wat hopelik ten minste tot 2020 in werking sal bly. NASA wil hê dat private Amerikaanse ruimtetuie mettertyd die heen-en-weer-diens moet oorneem, maar dit sal waarskynlik nie oor minstens vier of vyf jaar kan gebeur nie.
Die artikel hieronder is ’n aantal jare geskryf toe die pendelprogram uiteindelik hervat is ná die dramatiese verbrokkeling van die Columbia in die ruimte. Omdat dit soveel inligting oor die hele pendel-onderneming bevat, word dit as argief-artikel net so op die Mieliestronk-werf behou.
Argief-artikel, op web geplaas in April 2007:
VSA se stryd met sy wispelturige
Die pendeltuig vlieg weer... maar vir hoe lank sal ons nog moet sien. Die VSA kan dit eenvoudig nie bekostig dat nog van sy pendeltuie daar bo verbrokkel en dat hul bemannings daarmee saam die ewigheid inskiet nie...
WEE keer het dit die Amerikaners tot verbystering geskok. Twee maal het ’n pendeltuig, die trots van hul ruimteprogram, in ’n skrikwekkende doodsvaart saam met al sewe sy bemanningslede doer bo in die atmosfeer vergaan.
Maar dit mag nie weer gebeur nie, só glo hulle. Nooit weer nie. Daarom dat die Amerikaners deesdae so oorversigtig is en geen nuwe pendelvlug wil onderneem wat nie aan alle moontlike veiligheidstandaarde voldoen nie.
REGS: 10-9-8-7-6-5-4-3-2-1... daar trek hy op pad na die ruimte! Die pendeltuig Discovery dertig sekondes ná ’n lansering.
Die Amerikaanse Ruimteagentskap NASA is nie verniet in ’n verslag oor die ruimteramp van 2003 kwaai geroskam omdat hy te laks met sy veiligheidsmaatreëls was nie.
Dié pendelongeluk het op 1 Februarie 2003 gebeur toe die oudste strydros in die Amerikaanse pendel-stal, die meer as twintig jaar oue Columbia, op sy 28ste sending dramaties tussen hemel en aarde verbrokkel het. Dit was met sy terugkeer van die Internasionale Ruimtestasie, toe hy weer die atmosfeer binnegekom het.
Vlugbeheerders van die Amerikaanse ruimteagentskap NASA het kontak met die Columbia verloor terwyl hy teen nagenoeg 20 000 km/h sowat 70 kilometer bokant Texas gevlieg het.
Sewe bemanningslede het die ewigheid ingeskiet toe die Columbia gedisintegreer het, en alle vlugte met die oorblywende drie pendeltuie is daarna summier opgeskort. Vlugte sou eers hervat kon word nadat duidelik vasgestel is wat met die Columbia verkeerd gegaan het.
Die rampspoedige fout met die Columbia—só het dit geblyk—was dat ’n brokstuk isoleringskuim so groot soos ’n aktetas van die buitetenk afgebreek en ’n gat in voorste rand van die pendeltuig se linkervlerk geruk het. Die intense hitte wat met die inkomslag opgewek is, het die beskadigde vlerk verswak en die pendeltuig het verbrokkel.
Meer as anderhalf dekade tevore, in 1986, het die ander ongelukstuig, die Challenger, wat ook die eerste skooljuffrou sou saamneem ruimte toe, met sy sewe insittendes in ’n seekat-agtige rookwolk ontplof—’n skamele 73 sekondes ná die lansering.
REGS: Die dramatiese, wêreldskokkende einde van die Challenger in 1986.
Later sou ’n foutiewe sluitring die skuld vir die ontploffing kry. Die fout met die ring het tot ’n reeks dinge gelei wat die vloeibare waterstof en vloeibare suurstof in die Challenger se buitetenk uiteindelik met katastrofale gevolge laat meng het.
"Ons treur oor sewe helde," het pres. Ronald Reagan destyds aan die verpletterde Amerikaanse nasie en ’n geskokte wêreld gesê.
En die Columbia-ramp van 2003 het meelewende mense wêreldwyd opnuut droefgeestig gestem. Ook sy sewe gestorwe bemanningslede was helde in diens van die wetenskap en tegnologie.
Die pendelvloot van Amerika
AMERIKA het sy pendeltuie in die 1970’s begin ontwerp nadat sy hoogs suksesvolle Apollo-sendings ’n hele aantal mense op die maan geplaas en hulle veilig teruggebring het aarde toe. Maar ruimtesendings is bitter duur en nadat ’n ruimtetuig gelanseer is en weer geland het, was die landingskapsule vir niks meer bruikbaar as om, sê maar, in ’n museum bewaar te word nie.
Gevolglik het die klem verskuif na die goedkoper alternatief van ruimtetuie wat oor en oor gebruik kan word—ruimtetuie wat met vuurpylkrag in die ruimte geplaas word maar dan soos vliegtuie kan land, tuie wat tot honderd sulke ruimtesendings kan onderneem, maar slegs geringe onderhoud nodig het.
En só het die era van die sogenaamde "shuttles'' of pendeltuie begin.
Die wenteltuie van die pendelprojek sou dan soos vliegtuie lyk, maar eintlik tog heeltemal anders werk. Die tuig verlaat die aarde in ’n horisontale posisie, vasgeheg aan lanseervuurpyle en ’n enorme brandstoftenk wat hom help om in ’n wentelbaan om die aarde te kom, maar hierdie aanhangsels word almal in die loop van die vlug van hom afgewerp. Aan die einde van die sending keer die wenteltuig na die aarde terug in ’n horisontale posisie soortgelyk aan dié van ’n vliegtuig, dog in der waarheid land hy soos ’n sweeftuig op ’n konvensionele aanloopbaan sonder om enige enjinkrag te gebruik.
Die Columbia wat, soos ons gesê het, die eerste pendeltuig was, is in 1981 gelanseer. ’n Jaar later het die Challenger die tweede lid van die VSA se pendelvloot geword. Hulle is in 1983 deur die Discovery gevolg en in 1985 deur die Atlantis.
Die Challenger sou nege geslaagde ruimtesendings voltooi voor daardie noodlottige dag in 1986. Pendelsendings is, soos in 2003 weer, destyds tydelik gestaak, en dit is eers in September 1988 hervat met ’n vlug van die einste Discovery, wat in 2005 weer die hervatte pendelprogram ingelui het. ’n Nuwe pendeltuig, die Endeavour, het die verwoeste Challenger in Mei 1992 vervang.
Die bou, funksies en vlug van
MAAR kom ons kyk ’n bietjie van naderby hoe ’n pendeltuig saamgestel is. Hy bestaan uit drie hoofdele—’n wenteltuig, ’n buitetenk en twee aanjaagvuurpyle met soliede brandstof. Die "vliegtuigagtige" wenteltuig het drie hoof- en twee kleiner motore.
Tot sewe mense en ’n vrag van tot byna 30 000 kg kan met een pendelsending die ruimte ingedra word. Die vrag kan satelliete insluit, wat ver bokant die aarde in hul wentelbane geplaas sal word. Dit is baie meer prakties en lonend om ’n aantal satelliete op hierdie manier saam die ruimte in te neem as om hulle ten duurste een-een te lanseer.
Materiaal en toerusting word natuurlik ook deur pendeltuie na die Internasionale Ruimtestasie (IRS) geneem. Maar van die begin van 2003 tot 2005 is die IRS slegs bedien deur die Russe se Sojoez-ruimtetuie, wat natuurlik nie pendeltuie is nie.
Sojoez-kapsules wat na die aarde terugkeer, word so beskadig deur die hitte wat deur wrywing in die atmosfeer opgewek word, dat hulle eenvoudig nie weer gebruik kan word nie. Terloops, die leser sal onthou dat ons eie Mark Shuttleworth in 2002 in ’n Sojoez gereis het op sy tiendaagse tog na die Internasionale Ruimtestasie.
Maar om terug te keer tot die pendeltuig: Sy buitetenk is ’n groot silinder. Dit bevat by lansering ’n yslike hoeveelheid brandstof—1.900.000 liter vloeibare suurstof en vloeibare waterstof, wat op ’n beheerde wyse gemeng en in die wenteltuig se motore ingevoer word. Die gasse moet honderde grade onder vriespunt gehou word.
Die aanjaagvuurpyle aan weerskante van die buitetenk bevat ’n soliede brandstof van droë chemikalieë.
’n Pendeltuig styg met behulp van sy eie motore en die twee aanjaagvuurpyle van die lanseerblad af op. Nagenoeg twee minute ná die lansering, op ’n hoogte van om en by 40 kilometer, word die aanjaagvuurpyle outomaties afgegooi en daal hulle met valskerms terug aarde toe. Hulle word dan deur skepe in die see opgepik om later weer gebruik te word.
Omdat die wenteltuig nou nie meer aan die swaar aanjaagvuurpyle vas is nie, beweeg hy vinniger en, net voordat hy in ’n baan om die aarde begin wentel, word die reuse-buitetenk—nou omtrent leeg—weggewerp. Die tenk verbrokkel en val see toe.
Binne-in die wenteltuig is ’n verrassend leefbare wêreldjie waar ruimtevaarders selfs in gewone klere hul take kan verrig en waarin daar ook allerhande kombuis-, badkamer-, slaap-, oefen- en ontspanningsgeriewe is. Wanneer die bemanningslede egter die wenteltuig in die ruimte verlaat—miskien vir die lansering van ’n satelliet of ’n ander taak—dra hulle spesiale ruimtepakke waarin die korrekte lugdruk en temperatuur gehandhaaf word.
Die wenteltuig kan ook aan die Internasionale Ruimtestasie vasmeer, waarna die bemanningslede daarin sal oorklim.
Wanneer die wenteltuig se bemanning ná die voltooiing van hul take moet terugkeer aarde toe, word "rem getrap" en die tuig se snelheid word met behulp van sy kleiner motore verminder. Hy word dus uit sy wentelbaan om die aarde geruk en val nou letterlik terug aarde toe—omgeef deur ’n ontsettende hitte weens die wrywing in die atmosfeer, maar die bemanning word danksy die uitstekende isolering teen ’n aaklige vuurdood beskut. Rekenaars, of die bemanning self indien nodig, beheer ook steeds die wenteltuig se maneuvers.
Uiteindelik word die snelheid tot ’n hanteerbare spoed gerem en is die tuig eerder ’n sweeftuig as ’n ruimtetuig. Die vlieënier-ruimtevaarder kan dit na links of regs stuur, maar rekenaars sorg vir die landing. Sowat ’n uur het verstryk vandat die wenteltuig sy twee klein motore laat ontbrand het totdat hy teen sowat 320 km/h op die aarde land.
En kort voor lank kan hy gereed wees vir sy volgende waaghalsige vlug na die buiteruim. Dit is mos waarvoor ’n pendeltuig daar is. As daar nou net vasgestel kan word hoekom hy deesdae so ietwat mankoliekig en broos geraak het...