Die status van die vertaalde teks en daarmee saam die vraag tot welke mate vertaling as 'n oorspronklike, kreatiewe aktiwiteit of as 'n afgeleide, mimetiese aktiwiteit gesien kan word, staan sentraal in die diskoers oor literêre vertaling. Daar is tot baie onlangs algemeen aanvaar dat die vertaalhandeling minder kreatief as die skryfhandeling, en afgeleid eerder as oorspronklik is (Chamberlain, 2012:255; Holman & Boase-Beier, 1999:2). Vanaf die laat twintigste eeu word die ondergeskikte rol van die vertaler heroorweeg met Lefevere (1992) wat vertaling as herskrywing voorhou en Venuti (2008) wat die tradisionele onsigbaarheid van die vertaler, veral in Engelstalige doeltekste, problematiseer. Holman en Boase-Beier (1999:2) bevraagteken die konsep van 'n oorspronklike (bron)teks deur aan te voer dat alle skryfwerk, nie slegs vertaling nie, herskrywing is in die sin dat alle tekste materiaal assimileer, leen, naboots of herskryf. Hulle doen aan die hand dat kuns in wese afgeleid is en dat enige aktiwiteit wat 'n soeke na betekenis behels 'n vertaalhandeling is, sodat 'n mens byvoorbeeld 'n skildery kan beskou as 'n vertaling van 'n mentale idee na 'n konkrete beeld. Beide skrywers en vertalers omvorm op soortgelyke wyse bestaande materiaal in die gedaante van taal (Holman & Boase-Beier, 1999:4). Die destabilisering van die konsep van 'n oorspronklike noop volgens Holman en Boase-Beier (1999:4) 'n ondersoek na die praktyke van skrywers en vertalers.
Waar daar heelwat voorbeelde te vinde is van literêre, klassieke en religieuse tekste wat in die 19de eeu in Engels vertaal is volgens die vervreemdende strategie, soos byvoorbeeld deur Schleiermacher verwoord, is daar sedert die middel van die 20ste eeu 'n verskuiwing na verinheemsing. Jones (2009:155) noem as voorbeeld die verskuiwing van algemene aanvaarding van argaïsmes in Engelstalige litêrere vertaling na grootskaalse afkeur daarvan sedert die middel van die 20ste eeu. Nida (1964), wat veral in Bybelvertaling gewerk het, beveel aan dat die doelteks natuurlik klink in die doeltaal en dat 'n ekwivalent vir konsepte wat vreemd is aan die doeltaalkultuur gevind word sodat die dinamiese ekwivalensie bewerkstellig kan word. Dinamiese ekwivalensie gaan nie soseer oor die reproduksie van die bronteksboodskap in die doeltaal nie, maar dat die dinamiese verhouding wat daar tussen die doelteks en doeltaalleser ontstaan, dieselfde is as die verhouding tussen bronteks en brontaalleser. By 'n dinamies ekwivalente vertaling hoef die leser nie iets van die brontaalkultuur te verstaan om die doelteks te verstaan nie.
Venuti (2008) se werk sedert die 1990’s is 'n reaksie teen die doeltaal-georiënteerde tendense in die vertaling van tekste na Engels vanuit ander tale. Soos Schleiermacher staan hy 'n vervreemdende vertaalstrategie voor. Venuti (2008:1) is veral gekant teen die vlotheidskriterium waarvolgens 'n Engelse vertaling van 'n teks, hetsy prosa of poësie, fiksie of nie-fiksie, as aanvaarbaar beoordeel word deur uitgewers, resensente en lesers. Hiervolgens lees 'n vertaling vlot as daar geen talige of stilistiese eienaardighede is wat daarop dui dat dit 'n vertaling is nie, d.w.s. as die doelteks verplaaslik is vir die doeltaallesers. Venuti (2008:1) verwys hierna as die “regime of fluency”, die illusie dat die vertaling nie 'n vertaling is nie, maar die “oorspronklike” teks. 'n Vertaling wat só vlot lees, verbloem die vertaler se intervensie en maak as’t ware die vertaler onsigbaar -- vandaar die titel van Venuti se monografie The translator’s invisibility. Venuti (2008:2) verwys na verskeie resensies van Engelstalige vertalings van werke deur Latyns-Amerikaanse en Europese skrywers om aan te toon dat vlotheid aangeprys word en dat dit die dominante beoordelingskriterium is. Op grond van hierdie ontleding van vertalingsresensies identifiseer Venuti (2008:4-5) 'n aantal kenmerke van 'n sogenaamde vlot Engelstalige vertaling. So 'n vlot vertaling se woordkeuse is naamlik modern, algemeen gebruiklik en standaard, en argaïese uitdrukkings, spesialisterme (jargon) en groepstaal (“slang”) word so ver moontlik vermy. Voorts is 'n vlot vertaling maklik verstaanbaar en is die sinskonstruksie daarvan nie só getrou aan die bronteks dat dit effens onidiomaties in Engels klink nie. Volgens Venuti is so 'n vlot vertaling verplaaslik (“domesticated”) eerder as vreemd (“foreign”). Hy (2008:16) neem sterk standpunt in teen die praktyk in die Engelssprekende (Britse en Amerikaanse) uitgewersbedryf wat gekenmerk word deur verinheemsing en vlot vertaling, en staan 'n benadering voor waar vertalings as vertalings, en as tekste in eie reg gelees word (Venuti, 2008:13).
Hierdie stelling illustreer enersyds hoe gepolitiseerd vertaalteorie is, maar andersyds kan dit ook gesien word as kritiek op die uitgewerswese en die werkskonteks van die literêre vertaler. Pragmatiese kwessies soos die roem van die bronteksskrywer, die bekendheid van die vertaler, kopiereg, redigering, die markaanvraag en so voorts kom ook ter sprake by besluite oor wat vertaal word, na watter taal en deur wie, en dit is waar die keuse van watter tekste vertaal word, asook styl- en benaderingsvoorkeure van redakteurs en uitgewers 'n groot rol speel in die vestiging van literêre konvensies en norme binne 'n spesifieke tydvak en plek. Filmverwerkings van romans gee byvoorbeeld dikwels aanleiding tot die vertaling van daardie romans (Jones, 2008:156). Hierdie kontekstuele kwessies word oorweeg in die polisisteemteorie (Even-Zohar, 1990) (vgl. Sisteem (literêre) wat daarvoor voorsiening maak dat 'n spesifieke vertaling as teks gesien kan word binne 'n sisteem van tekste in die doeltaal, of binne 'n groter sisteem van vertaalde tekste (Jones, 2008: 156). 'n Interessante pragmatiese verskynsel teen die agtergrond van die polisisteemteorie is abba-vertaling, dit wil sê 'n vertaling van 'n vertaling, wat volgens Steyn (2015:107) gewoonlik ongewens is, maar tog vertalings moontlik maak tussen tale waar daar nie noodwendig 'n vertaler met daardie werkstaalkombinasie bestaan nie, byvoorbeeld 'n vertaling uit Xhosa na Frans via Engels.
Teenoor die argument dat vertalers doelbewus hulself sigbaar moet maak in die doelteks, is daar ook die standpunt dat vertalers in elk geval onbewus hul stilistiese stempel op hul vertalings afdruk (Jones, 2008:154). In dié verband poog Baker (2000) om 'n raamwerk vir die ondersoek van die styl van individuele literêre vertalers daar te stel. Dieselfde tipe stilometriese metodes wat vir outeursidentifikasie gebruik word, is byvoorbeeld deur Rybicki en Heydel (2013) gebruik om in 'n gevallestudie korrek te bepaal op watter punt in die teks die tweede vertaler oorgeneem het.
Dit is moontlik dat 'n vertaling 'n verbetering kan wees op die bronteks en dat die vertaling as herskrywing beperkinge kan oorkom waaronder die bronteks gebuk gegaan het, en sodoende die betekenis van die oorspronklike kan herbepaal (Holman & Boase-Beier, 1999:14). Die vertaler as leser is kreatief betrokke by die interpretasie van die bronteks, byvoorbeeld in die ontsluiting van die verskillende betekenisse van meerduidige uitinge en in die trek van verbande wat aangedui word deur onder andere intertekstuele verwysing, rympatrone, woordspel en stylfigure. Hierdie interpretasie vorm die grondslag van die doelteks waarin die vertaler as skrywer dan besluite moet neem oor watter aspekte van die betekenis en vorm van die bronteks in die doelteks bewaar sal word en hoe dit bewerkstellig kan word.
Weens die kreatiewe eise wat aan literêre vertalers gestel word, kan 'n mens aanvaar dat nie alle vertalers literêre vertalers is nie. Daar bestaan ook die opvatting dat die vertaler van gedigte liefs selfs 'n digter moet wees (Boase-Beier, 2008:195) en dat die vertaler van dramas liefs self 'n dramaturg moet wees. Ten spyte hiervan is daar wel opleidingsgidse vir aspirerende literêre vertalers soos dié van Landers (2001).
Sulke uitdrukkings is, nes eiename, meestal onvertaalbaar, wat nie uitsluit dat eiename soms baie effektief vertaal kan word nie, getuie Uys Krige se vertaling van Shakespeare se Andrew Auguecheek as Andries Bibberbakkies. Uys Krige se Twaalfde nag is in talle opsigte snaakser en meer verstaanbaar vir 'n Suid-Afrikaanse gehoor as Shakespeare se oorspronklike drama, omdat dit die drama herskryf vir 'n later tyd en daardeur die afstand vanaf Shakespeare se tyd help oorbrug en die drama lewend hou (Schalkwyk 2006: 47).
Die literêre vertaler is sowel interpreterende leser as kreatiewe skrywer. As skrywer staan sy/hy onvermydelik voor 'n keuse van benadering wat in die hedendaagse vertaalkunde neerkom op 'n keuse tussen vervreemdende of domestikerende vertaalpraktyke.