Lefapha la Ditshebeletso tsa Tlhabollo le kenya molao oo kgetlo la pele o tlang ho dumella setjhaba le ba bang ba bohlokwa ba nang le seabo ba kang Lefapha la Toka le Ditshebeletso tsa Sepolesa sa Afrika Borwa ho ba le seo ba tshwaelang ka sona diqetong tsa parole. Diphofu tsa botlokotsebe le tsona di tla dumellwa ka pele ho fana ka maikutllo ho Diboto tsa Tsamaiso ya Tshokollo le Parole le hona ho kenela dikopano tsa Boto moo e leng hore ho na le tlolo tse mpe tsa molao.
Hobaneng ho hlokeha phetoho?
Mokgwa ona wa parole o ne o ntse o nyatsuwa haholo ho ikamahantswe ka monahano wa hore basebeletsi ba mmuso ba sitisa dikahlolo tsa ho kwallwa tjhankaneng tse fanweng ke makgotla a molao. Le ha mokgwa wa parole e le o amohelehileng lefatsheng ka bophara, o reretswe ho tsamaisa boitshwaro ba batshwaruwa ka ho ba putsa ka boitshwaro bo botle le tshebedisano le ho dumella nako ya phetoho tlasa taolo pakeng tsa botshwaruwa le mokgwa o tlwaelehileng wa bophelo setjhabeng, mokgwa wa tshebetso Afrika Borwa o ile wa qoswa ka ho se bonahale le hore o hloka boikemelo ho nkuweng ha diqeto.
Ke papisong le tshebedisong ya monyetla ho fetola molao ho latela ho thehwa ha demokrasi ka hara naha, hore Lefapha le ile la kenya molao o motjha ka 1998 o ileng wa dumella ho thehwa ha mokgwa o bonahalang le o se nang leeme wa parole ka ho kenyelletswa ha ba nang le seabo ba kantle ho Lefapha ho nkuweng ha diqeto. Maemo a sebetsang e le ka nnete le ha ho le jwalo a tshebetso ho kenngwa ha karolo ena ka ho qolleha (karolo 74) ya Molao wa Ditshebeletso tsa Tshokollo, Molao wa 111 wa 1998. Molao o ile wa fetolwa ka 2001 ho kenyelletsa tse fosahetseng mme sena se ile sa bula tsela ya ho kenngwa ha mokgwa wa tshebetso o shejuletsweng ho phethelwa karolong ya bobedi ya 2004.
Keng karolo ya Boto ya Tsamaiso ya Tshokollo le Parole?
Diboto tsa Tsamaiso ya Tshokollo le Parole di na le boikarabelo ba ho sebetsana le ditaba tse amanang le parole le ditaba tsa tsamaiso ya tshokollo empa ho tla fihla jwale di ne di se na matla a ho etsa diqeto mabapi le parole.
Diboto ha jwale di etsa dikgothalletso feela ho ya ka leano le teng la parole ka diqeto tse nkuwang ke batsamaisi ba kang dihlooho tsa ditsha tsa tshokollo, bakomeshenara ba sebaka, bakomeshenara ba lebatowa le Mokomeshenara le Letona la Ditshebeletso tsa Tshokollo, ho ikamahantse ka boholo ba ditlolo tsa molao le bolelele ba dikahlolo. Molao o motjha o fa Diboto matla a ho nka diqeto ntle le moo batshwaruwa ba hulang bophelo ba bona kaofela tjhankaneng le ba hlaloswang e le batshwaruwa ba kotsi, maemong a jwalo Diboto di etsa dikgothalletso lekgotleng la sethatho la molao le ileng la fana ka kahlolo ho ba amehang.
Keng se setjha?
Molao o motjha kgetlo la pele o fana ka matla a ho nka qeto ho Boto tsa Tsamaiso ya Tshokollo le Parole ntle feela le diqeto tse mabapi le ho fuwa parole ha batshwaruwa ba nkuwang e le ditlokotsebe tse kotsi ho latela karolo ya 286A ya Molao wa Tsamaiso ya Ditlolo tsa Molao le phetolo tsa dikahlolo tsa ho kwallwa tjhankaneng tse entsweng ho latela Karolo ya 276 (A) ya Molao wa Tsamaiso ya Ditlolo tsa Molao ho botsamaisi ba tshokollo. Maemong a jwalo dikgothalletso di a etswa makgotleng a amehang, ho bolelang makgotla a faneng ka dikahlolo sethathong, ho etsa qeto. Mokgelo o mong ke qeto ya ho fana ka letsatsi la parole kapa parole bathong ba hulang maphelo a bona ohle tjhankaneng. Maemong a jwalo dikgothalletso di lebiswa makgotleng a amehang ho etsa qeto.
Diboto, tseo ho tla bang le tse 52 naheng ka bophara, di tla ba le badulasetulo bao nakong e tlang ba tla tswa setjhabeng ba nkuwang e le ba loketseng le ba nang le bokgoni ba ho phetha boikarabelo ba bona, le ha e le hore kwetliso e kenelletseng mabapi le mekgwa ya tshebetso le maano e tla fanwa.
Ho eketsa moo, ditho tse ding tse pedi tsa setjhaba di tla thonngwa e le ditho tsa tlatsetso tsa Boto. Maemo a motlatsi wa modulasetulo le mongodi di behetswe ditho tsa basebetsi tse kwetlisitsweng tsa Lefapha la Ditshebeletso tsa Tshokollo. Ho eketsa moo, Boto e tla boela e kenyelletse moemedi wa Ditshebeletso tsa Sepolesa sa Afrika Borwa le moemedi wa Lefapha la Toka. Boemedi bona le ha ho le jwalo bo ka boikgethelo hobane mafapha ana a ka etsa qeto hore a ka ba le boemedi kapa a se be le bona neng. Mabapi le ditlolo tse mpe tse qollehang tsa molao le ha ho le jwalo, moemedi wa Lefapha la Toka o tlamehile ho fana ka maikutlo Botong. Boto ka nngwe e tla thuswa ke bahlanka ba babedi ba tshokollo ba tlang ho etsa ditshebeletso tsa tshehetso ya botsamaisi.
Mohatong o mong wa bohlokwa ha ho kgaohanwa le ditlwaelo tsa mehleng le ka teko e etswang ho matlafatsa diphofu, diphofu tsa diketso tse qollehang tsa botlokotsebe jwale di na le tokelo ya ho fana ka maikutlo Botong le hona ho kenela dikopano tsa Boto, empa moo ho nang le ho mamelwa kgahlano le ba neng ba etsa diketso tsa botlokotsebe. Sena se nkuwa e le kgato ya bohlokwa tekong ya ho theha le ho phahamisa ho kgutliswa ha toka e le mokgwa o amohelehang le o sebetsang wa bokena dipakeng.
Ho bohlokwa ho hlokomela hore le ha diboto tse ntjha tsa parole di tla lekola dinyehelo ho latela dikarolo tsohle tsa batshwaruwa ba emetsweng ke tsona, ditlhoko tse ntjha ho latela bonnyane ba dinako tsa ho kwallwa tjhankaneng bo lokelang ho phethwa pele parole e ka lekolwa di tla sebetsa ho batshwaruwa ba ahlotsweng ka mora ho kenngwa ha Dikarolo tse loketseng tsa Molao. Sena se bolela hore bohle ba ahlotsweng pele ho kenngwa molao tshebetsong ho tla sebetsanwa le bona ho ya ka molao o teng (Molao wa 8 wa 1959). Ka mantswe a mang batshwaruwa ba ahlotsweng nakong e fetileng le pele ho kenngwa molao o motjha ha ba ya lokela ho tshoha hore molao o motjha o tla ba le kgahlamelo e mpe mabapi le bonnyane nako eo ba lokelang ho e qeta ba hula kahlolo pele parole e ka sekasekwa.
Dikahlolo tse tlasa taolo e matla: Halofo ya kahlolo ka pehelo ya hore batho ba hulang dikahlolo tse tlasa taolo e matla ya dilemo tse mashome a mahlano kapa ho feta, ba lokela ho lekolwa bakeng la parole ka mora hoba ba hutse dilemo tse mashome a mabedi le metso e mehlano.
Molao o motjha o boela o dumella ho thehwa ha Boto ya Tsamaiso ya Tshokollo le Tekolo ya Parole e tlang ho hlahloba maemo a fetiseditsweng ho yona ho ka lekolwa ke Mokomeshenara kapa Letona la Ditshebeletso tsa Tshokollo ebang e na le maikutlo a hore qeto ya sethathong ya Boto ya Tsamaiso ya Tshokollo le Parole e fetile peehelo tsa yona tsa leano la parole.
Boto ya Tekolo e tla ikemela ka hohlehohle mme e tla thehwa haholoholo ka ditho tsa Khansele ya Naha ya Ditshebeletso tsa Tshokollo, Molaodi kapa Motlatsi wa Molaodi wa Botjhotjhisi ba Setjhaba le baemedi ba babedi ho tswa Setjhabeng. Boto ya Tekolo e tla ba le modulasetulo eo e leng Moahlodi wa Lekgotla le Phahameng mme diqeto le mabaka a diqeto tsa yona a tla nkuwa e le leano le tlamang Diboto tsa Tsamaiso ya Tshokollo le Parole tsohle.
Ho bohlokwa haholo hore bohle ba tsebe ka diphetoho tse tliswang ke molao o motjha. Ho netefatsa sena, Lefapha le letsholong la tlhokomediso le reretsweng ho tsebisa batshwaruwa, bahlanka ba tshokollo le setjhaba ka seo molao o motjha o se bolelang.
Diphatlalatso tse reretsweng ho thaotha ditho tsa setjhaba ho sebetsa e le badulasetulo ba Diboto kapa ditho tsa tlatsetso tsa Diboto di tla etswa ho boraditaba. Lefapha le shebana le letshwao le kgethehang la motho ho ba le seabo dibotong tsena. Pele ba tla lokela ho ba ditho tse hlomphehang le ho tshepahala setjhabeng ba ka tsosolosang Diboto ho ba le tshepo. E lokela ho ba batho ba hodileng ba nang le boiphihlelo bo lekaneng bophelong ho emela kgahleho ya setjhaba le seriti le ho se be le leeme.
Badulasetulo ba tla lokela ho ba le thuto e loketseng le boiphihlelo maemong a tsamaiso. Ditho tsa boto tsa tlatsetso ha ho hlokehe hore e be di na le thuto jwalo ka badulasetulo hobane botshepehi le ponahalo e ntle ya bona setjhabeng e le tsona tseo e leng tsa bohlokwa ho feta. Ditlhoko tse ikgethang tsa ho thonngwa di tla hlahella diphatlalatsong tsa boraditaba.
Ditho tsohle tse thontsweng Botong di tla kenela kwetliso e kenelletseng mabapi le molao le leano le laolang diboto tsa tsamaiso ya tshokollo le parole. Batlatsi ba badulasetulo, bao e tla beng e le basebetsi ba kgale ba Ditshebeletso tsa Tshokollo, ba tla qala ba eba le boikarabelo ba bohlokwa ba ho netefatsa hore ho hloka tsebo ha ditho tse sa tswa thonngwa tsa boto ha ho lebise diqetong tse fosahetseng kapa dikgothalletso tse fosahetseng ho Boto.
Mokgwa tshebetso o se o le teng ho netefatsa hore Boto e tla ba le dibopeho tsa motheo tse hlokehang ho phetha boikarabelo ba yona. Tse ding tsa Diboto di tla ba sebakeng se itseng ha tse ding e tla ba tse potolohang di sebeletsa ditsha tsa tshokollo dikarolong tse fapaneng tsa setjhaba sebakeng se qollehang sa tsamaiso.
Molao o motjha o tla sebetsa neng?
Morero ke ho o kenya tshebetsong ka la 1 Phato 2004 empa qeto ya ho qetela e tla nkuwa hanghang Lefapha ha le kgotsofetse hore le loketse hape le ikemiseditse ho sebedisa dipehelo tsa molao. E tla ba karolong ya bobedi ya selemo sena jwang kapa jwang.