ⓘ Wet op Bantoe-onderwys
Die Wet op Bantoe-onderwys, No. 47 van 1953, is deur Suid-Afrika se Parlement goedgekeur en op 5 Oktober 1953 deur die goewerneur-generaal onderteken. Dit sou in werking tree op 'n datum deur die goewerneur-generaal in 'n proklamasie bepaal. Die wet is voorafgegaan deur 'n kommissie, bekend as die Eiselen-kommissie, wat aangestel is om 'n plan te beraam vir die onderwys en opleiding van swart kinders. In 1976 sou die wet, veral die toepassing daarvan, blameer word vir die skoliere se oproer in Soweto.
Die Onderwysbeleid van die Nasionale Party onder Verwoerd word dikwels gekritiseer deur die "per skolier" uitgawe tussen wit en swart kinders te vergelyk. Giliomee betoog dat blanke onderwys destyds nie te wonderlik was nie en inderdaad veel meer befondsing nodig gehad het. Die regering sou kwalik wit kiesers kon oorreed om vier keer meer op swart onderwys te spandeer.
Teen 1934 het 70% van Suid-Afrika se swart mense geen onderwys ontvang nie. Van skoolgaandes was 57% in die eerste twee skooljare, 2.4% in standerd 6 en minder as 2% in sekondêre– en hoer instellings. Die Universiteitskollege van Fort Hare, wat swart studente op eksamens van die Universiteit van Suid-Afrika voorberei het, het 1916 tot 1934 'n totale studentetal van 570 gehad. Teen 1954 was byna helfte van die leerders in die eerste twee skooljare, 10% het standerd 2 bereik, 3.5% standerd 6, 'n half persent die Junior Sertifikaat standerd 8 en 'n baie klein getal matrikulasie. Enkeles het" blanke" universiteite bygewoon.
In 1948 was slegs 2.6% van swart kinders in sekondêre standerds. Die gemiddelde swart kind het slegs 4 jaar in die skool deurgebring. Slegs 24.5% van swart kinders was op skool. Voor 1953 was swart skoliere se onderwys hoofsaaklik deur sendinggenootskappe onderneem. Die staat se bydrae was verdeel tussen die sentrale regering en die provinsies. Voor 1945 was die sentrale regering se geldelike bydrae tot sendingskole beperk deur die bedrag wat ontvang is van belasting betaal deur swart mense. In daardie jaar het die regering besluit om hierdie uitgawe uit die sentrale staatskas te betaal. Dit het aanleiding gegee tot 'n verhoging in subsidies, maar net tot die 1953-wet ingestel is.
In Januarie 1949 het die regering 'n kommissie aangestel om ondersoek te doen na naturelle-onderwys. Die voorsitter was Dr. W.W.M. Eiselen, 'n voormalige inspekteur van Naturelle-onderwys in Transvaal. Hul vernaamste opdragte was om die beginsels en oogmerke van onderwys vir naturelle "as 'n onafhanklike ras" te formuleer. Die beginsels en oogmerke moes hul inherente kwaliteite, eienskappe, bekwaamhede en behoeftes in veranderende omstandighede in ag neem. Die kommissie is ook versoek om verslag te doen oor die wyse waarop die bestaande primêre, sekondêre en vakkundige opleiding van naturelle en die opleiding van hul onderwysers aangepas moes word om hulle voor te berei vir hul toekomstige beroepe. Hulle moes ook rapporteer oor hoe dit alles gefinansier moes word.
Eiselen se benadering tot die probleem wat die regering in die gesig gestaar het, is insiggewend en nogal verbasend. Die kommissie rapporteer dat daar geen getuienis was dat die intelligensie van swart kinders van so 'n aard was dat hulle 'n spesiale soort onderwys benodig het nie. Hulle kom skool toe met 'n basiese fisiese en sielkundige begaafdheid wat so min verskil van dié van blanke kinders dat geen spesiale voorsiening gemaak moes word in die teorie en basiese oogmerke van hul onderwys nie. In 1951 het hulle die volgende aanbevelings gemaak: 1 Daar moes 'n nuwe sub-departement, met die naam Bantoe-onderwys, in die lewe geroep word en alle onderwysfunksies van die provinsies moes daarheen oorgedra word; 2 Sendingskole moes geleidelik gesluit word; 3 Swart-onderwys moes verpligtend word; en 4 Moedertaal-onderrig moes na standerd 2 ook verpligtend gemaak word.
3. Die Wet
Artikel 1iii stel dit onomwonde dat die bepalings van die wet niks te doen het met hoer onderwys nie. Die gevolg is dat enige verwysing daarna in hierdie artikel waarskynlik oorbodig en irrelevant is. Artikel 1iv het bepaal dat die woord "Minister" in die wet, die Minister van Naturellesake beteken.
Ingevolge artikel 2 is die beheer van naturelle-onderwys aan die sentrale regering toegewys. In die besonder is bepaal dat alle magte wat die provinsies voorheen oor naturelle-onderwys gehad het, opgehef word. Ingevolge artikel 5 is alle personeel van die provinsies na die Departement van Naturellesake oorgeplaas. Artikel 6 het bepaal dat die Minister die bantoeskole, opgerig of onderhou deur gemeenskappe, stamme of bantoe-owerhede, kon subsidieer. Artikel 7 het hom gemagtig om regeringsbantoeskole op te rig en te onderhou. Artikel 9 het bepaal dat niemand 'n bantoe- of naturelleskool mag bedryf nie, tensy dit geregistreer was. Artikel 12 het voorsiening gemaak vir die deelname van die gemeenskap in die beheer en bestuur van bantoeskole.
Die staatsubsidie betaalbaar aan kerkskole is oor 'n tydperk van vier jaar uitfaseer. Die gevolg was dat meeste van hulle gesluit het. Daarbenewens het die staat 'n groot poging aangewend om onderwysdienste aan duisende swart kinders te lewer. Aan die einde van 1960 is sekere statistiek aan die Cottesloe-kerkeberaad voorgelê en in die notule opgeneem. Die geloofwaardigheid van hierdie syfers word onderstreep deur die teenwoordigheid van prof. Z.K. Matthews, aartsbiskop Joost de Blank en liberale leier Alan Paton se teenwoordigheid by die beraad. Van 1953 tot 1960 het die aantal kinders op skool van 850 000 na 1 514 000 gegroei, 'n 80% vermeerdering. Van 1948 tot 1960 het sekondêre skole van 150 tot 250 vermeerder. In die 12 jaar het die staat se uitgawe op Bantoe-onderwys van £6m tot £10m vermeerder. Swart kinders het gemiddeld 6 jaar onderwys ontvang; dit was meer as die res van Afrika, Indie en China. Swart skoolkomitees waarop gemeenskapsleiers gedien het, het meer magte gehad as blanke skoolkomitees. Die kurrikulum en eksamens in hoerskole was dieselfde in blanke en swart skole. Teen 1963 was daar reeds 1 800 000 swart kinders op skool. In 1955 het 330 swart skoliere matriek geslaag en hierdie syfer is in 1966 opgeskuif na 871. Syfers wat Rakometsi aanhaal toon dat daar meer as 7 miljoen swart skoliere in 1988 was.
5. Besteding deur die staat
Die regering is gereeld verkwalik omdat dit minder per kind spandeer het op swart skoliere as op ander kinders. Die volgende statistiek word deur Nwaila aangehaal:
6. Oproer in Soweto
Afrikaans word gewoonlik verkwalik vir die oproer van skoliere wat op 16 Junie 1976 uitgebreek het. Kundiges verwys ook na strukturele veranderings in die ekonomie en die gemeenskap, die opkoms van subkulture onder die jeug, Swart Bewussyn en die optrede van plaaslike bevrydingsorganisasies. In 1973 het die Departement van Bantoe-onderwys n beleidsdokument, Omsendbrief no. 2 van 1973, uitgereik met die opskrif: "Medium of Instruction in Secondary Schools in White Areas". Ingevolge daarvan moes Engels en Afrikaans gelyke status geniet in die taal van onderrig in hoerskole. Die volgende jaar het die Streeksdirekteur van Bantoe-onderwys in die Suid-Transvaal omsendbrief 2 van 1974 uitgereik. Ingevolge daarvan moes Afrikaans as onderrigtaal gebruik word vir wiskunde en sosiale studies.
Mense word selde daaraan herinner dat dr. Melville Edelstein, n man wat sy lewe gewy het aan diens aan minderbevoorregtes, op die eerste dag van die onluste op wreedaardige wyse deur die skoliere vermoor is.
South African Democracy Trust: The Road to Democracy in South Africa, Unisa Press, 2004 et seq., Volume 2, Hoofstuk 7, Deel 1, The Soweto Uprising, Sifiso Mxolosi Ndlovu, p. 371.
C. Nwaila, Black English and Education in South Africa, Doktorale tesis, Universiteit van Pretoria, 1997.
Hermann Giliomee: A Note on Bantu Education, 1953 to 1970, South African Journal of Economics, Volume 77:1 Maart 2009, p.190. Lees by
Verkry die Engelse teks van die wet by
Mafu Solomon Rakometsi: The Transformation of Black School Education in South Africa, 1950-1994:A Historical Perspective, Ongepubliseerde Ph.D. referaat, Universiteit van die Vrystaat, 2008.