Is jy ’n remskoen of dalk voor op die wa? Lieg jy soos tandetrekker of is jy straks geneig om soos ’n groot speld te verdwyn? Heel moontlik is jy nie een van die karakters wat in hierdie idiome beskryf word nie, dog ken jy wel ’n klompie mense wat aan een of meer van die genoemde eienskappe beantwoord. Maar weet jy werklik waarom ons in ons taal sekere mense so kleurryk beskrywe soos hierbo?
N ons idiome, lees ons in ’n ander artikel op die Mieliestronk-werf, “lê die hele wordingsgeskiedenis van ons geliefde Afrikaans ingebed... en die unieke landelike verlede van ons voorgeslagte wat deur swaarkry veredel is. Soos ons is, so doen ons. Soos ons doen, so praat ons."
Dit is egter nie altyd maklik om die spesifieke bron van bepaalde idiome na te speur nie. Partykeer lewer sulke speurtogte boonop niks op nie, veral waar die oorspronge in die oorlewering deur raaiselagtige beelde versluier word. (Só het daardie enigmatiese Dawid wat die wortels gegrawe het lank ’n raaisel gebly, totdat taalgeleerdes begin agterkom het dat dit verband moet hou met die sogenaamde Dawidjieswortel of dawidjiewortel, ’n plantsoort wat giftig is vir diere. Deur iemand te wys waar dawidjiewortels begrawe is, of onder die grond lê, sal jy hom beslis ’n ding of twee leer. Die uitdrukking sou in die volksmond verander gewees het na "iemand wys waar Dawid die wortels gegrawe het".)
Hieronder word vertel hoe en waar sekere van die bekendste uitdrukkings in Afrikaans in der waarheid ontstaan het. Dis ’n onthullende reis na vergange eeue—in Suid-Afrika en verder terug in die geskiedenis in Europa—toe die wêreld nog baie, baie anders was as vandag.
• In die ou dae moes kinders en ondergeskiktes gesien maar nie gehoor word nie—hulle moes hul plek ken en hulle nie ongevraagd tussen die volwassenes of die gesiene mense inwurm nie. Voor op die wa was die sitplek wat op die trekpad gereserveer is vir die boer en sy vrou, of vir ander uitgelese mense in hul geselskap. Die minderes moes agter op die wa saamry.
• Dit is nog een van ’n hele aantal idiome wat terug te voer is na die dae van die wa en osse van ons voorsate. ’n Remskoen was ’n boogvormige voorwerp wat onder ’n wiel vasgemaak is om ’n wa langs ’n steil afdraande te laat rem. Mettertyd is dit gebruik om na konserwatiewe mense te verwys wat alle vordering of vooruitgang vertraag.
Die Samaritane was ’n gemengde ras wat gedeeltelik afgestam het van die Israeliete en gedeeltelik van heidene soos die Assiriërs. In die tyd toe Jesus op aarde was, is hulle nie hoog geag nie.
• As iemand vir ons nie reg wys lyk nie, sal ons maklik skerts dat hy met die maan gepla is. ’n Klompie geslagte gelede was dit egter niks om grappies oor te maak nie, want sekere mense het werklik gedink dat die maan ’n mens van jou verstand kon beroof.
As jy jou snags te veel aan maanlig blootgestel het—só het hulle geglo—was jy ’n goeie kandidaat vir die sielsiekegestig.
Quichot, ’n maer, middeljarige landheer van die platteland wat hom verbeel dat hy ’n ridder is, loop in die roman ’n windmeul storm onder die indruk dat dit ’n reus is. Maar soos daar in die verhaal staan: "Metdat hy die windmeul nader, begin ’n oggendwindjie waai, wat die wieke laat draai en Quichot ’n hou teen die kant van die kop gee wat hom op die grond laat neerslaan."
• Saffraan is ’n spesery wat uit die stampers van die krokusplant berei word. Die Maleierslawe aan die Kaap was op hul beurt groot kenners van speserye, omdat hulle uit die spesery-ryke Ooste hierheen gebring is. Boonop was die Kaap op die seeroete tussen Europa en die Ooste, en saffraan was dus vir die Kapenaars niks vreemds nie.
Hoe die kat die koei in die uitdrukking kon vervang het, bly ’n vraag. Maar katte hou wel baie van kattekruid (Nepeta cataria), en dié is mos ook ’n kruie. Om die waarheid te sê, in die ou dae is ’n tee gemaak van kattekruid saam met saffraan geneeskundig aangewend, teen menslike siektes so uiteenlopend as skarlakenkoors en pokke tot verkoue en senuweetoevalle.
Waar kattekruid egter aan katte bekend was, moet saffraan vir hulle erg vreemd gewees het. Dit is ’n baie wilde raaiskoot, maar miskien-miskien lê die wortel van die kat-saffraan-uitdrukking dalk daar êrens!
Eers wanneer die kwak met ’n wilde geworstel die tand stuk-stuk met sy primitiewe instrumente uitgegrawe het, het die slagoffer terdeë besef hoe só ’n tandetrekker kon lieg!
• Die oorsprong van hierdie uitdrukking word duidelik as ons dink aan die oorspronklike "Verdwyn soos ’n groot speld in ’n hooimied", ’n vergelyking wat ook in Duits en Frans bekend is. ’n Verwante Engelse idioom is die bekende "looking for a needle in a haystack".
• Hierdie op die oog af duistere idioom beteken om uiteindelik te verstaan hoe twee oënskynlik heeltemal uiteenlopende dinge tog bymekaar aansluit. Miskien—maar dit is ook net ’n raaiskoot—hou dit verband met vee wat deur veediewe in slagysters gevang is en waarvan slegs die kloutjies in die ysters oorgebly het.
Al wat die veediewe daarna by hul vleisbraaivure sou agterlaat, was die ingewande, beendere en natuurlik die ore van die geslagte diere. As die veeboer egter oplaas die kloutjie by so ’n agtergelate oor (met die boer se merk daaraan) kon uitbring, sou hy agterkom hoe dinge inmekaarsteek en genoeg bewyse hê om die skuldiges aan die pen te laat ry.
(Nadat ons die bostaande geskrywe het, het ons egter die volgende verklaring raakgeloop van die bekende taalkenner dr. Anton Prinsloo:
Kloutjie: Die kloutjie by die oor kry (probeer om twee teenstrydighede met mekaar te versoen; probeer om ’n storie geloofwaardig te laat klink)
Na aanleiding van 'n gedig van ongeveer 1854 van ’n Duitse digter, Fritz Reuter, waarin vertel word hoedat ’n jagter ’n bok met een skoot deur die klou en deur die oor geskiet het. Die bok was dan op daardie oomblik besig om met die klou agter die oor te krap.)
TEN SLOTTE kan ons sê dat die landelike verlede van ons Afrikaanssprekendes miskien nêrens so duidelik vasgelê is as in die haas oneindige voorraad idiomatiese vergelykings met ’n plattelandse agtergrond wat in die spreektaal bestaan of tot betreklik onlangs nog bestaan het nie.
Ons hoef nie eens te wonder hoe sulke uitdrukkings ontstaan het nie. En die betekenisse lê voor die hand. Uit die milieu van die boereplase het ’n idiomeskat uniek aan Afrika in ’n Germaanse taal ontwikkel, waarvan sekere reste bes moontlik behoue kan bly lank nadat die rekenaar ons wêreld in ’n digitale doolhof verander het.