In die geval van letterkunde vanuit die kolonies wat ook deur die sentrum gelees word, is daar ‘n groter gaping (distance) tussen die skrywer en die leser as wat daar sou wees tussen ‘n skrywer en leser wat beide tot dieselfde kulturele groep behoort. Dit geld ook vir skrywers wat vir ŉ gehoor skryf van wie se ideologiese basis hulle sterk verskil. Die aanname word dikwels gemaak dat die groot gaping tussen kulture die oorsaak is van ‘n gebrek aan begrip vir mekaar. Ashcroft (2001:76) sien die kulturele gaping egter heeltemal anders: deur literêre werke wat die gaping tussen twee kulture beklemtoon, word die leser uitgenooi om deel te word van die emosionele en denkraamwerk van die vreemde kultuur. Dit is die werkwyse wat Antjie Krog in die grootste deel van haar oeuvre aan die dag lê. In gedigte soos “klaaglied” en “slapliedjies vir Ntombizana Atoo” in Kleur kom nooit alleen nie en “bediendepraatjies” in Mede-wete (en talle ander) word die leser betrek by die leefwêreld van mense wat vir die meeste van ons die “heeltemal-Ander” verteenwoordig. Die groot mate van ondeursigtigheid wat dikwels deel is van sodanige tekste verseker dat dit nie verswelg word deur ander tekste in die dominante taal nie. So ‘n teks verleen sowel toegang tot die ander kultuur as wat dit eenvoudige aannames oor betekenis en betekenisoordrag tussen verskillende kulture bevraagteken en sodoende die klem plaas op sy eie kulturele andersheid.
Die meeste besoekers voel die Uilhuis aan as beklemmend, “weird”, depressief, ontstellend. Ek het die broeiende pyn in die huis aangevoel (dalk my eie projeksie), maar ook ’n oplugting omdat die pyn kreatief beweeg en voortstu na lig en kleur en beweging – die swiepende sterte van meerminne, oop vlerke van uile, bewegende pote van kamele, ’n hele optog op pad na die groot ster in die ooste.
Waarom Miss Helen bytsoda gebruik het as stadige, pynlike transport na die groot Lig, daaroor wonder ek nog altyd. Was vandag se vinnige, gerieflike vervoer nie beskikbaar nie – ’n oordosis slaappille, uitlaatgas in ’n motorhuis, ’n gasoond, ’n vuurwapen? Of was die pyn so groot – fisieke pyn weens artritis en oë gesny deur glasstof; knaende emosionele pyn van ou dinge – so erg dat net ’n groter pyn haar uit kon lei?
Die Gautengers wat in hul weelderige wit viertrekvoertuie in ’n stofwolk voor die Uilhuis stop, vinnig die “weird” plek besoek, ’n klip- of blikuil koop en weer in ’n stofwolk vertrek, mis die hele ervaring – naamlik die dorp. Sommige Gautengers is darem meer avontuurlik ingestel – hulle jaag met hul BM’s deur die dorp, neem foto’s deur die voorruit en vergas hul vriende op verhale van hierdie lieflike, rustige dorpie wat net beleef móét word.
Die massiewe, manjifieke groen bome tref ’n mens die eerste as jy die dorp binne ry, dan die w-y-e stofstrate, die windpompe en damme in elke tweede tuin, die borrelende leiwatervore, die oop groen velde in die dorp waar waarskynlik ekstatiese skape, koeie en perde wei. Die sypaadjies is skoon – ’n rariteit in die nuwe Suid-Afrika – en saans sien jy hoe sterre eintlik behoort te skitter omdat daar geen straatligte is nie. Ongelukkig is daar heelwat inwoners wat moontlik uit empatie met die res van Suid-Afrika hul buiteligte heelnag laat brand. As ek die burgemeester was, word hulle streng beboet.
Die verval wat so sigbaar en mistroostig die meeste dorpe en dorpies in Suid-Afrika oorgeneem het, is hier heeltemal afwesig. ’n Mens besef: Dis net ’n handjievol besielde mense, dié wat nie moed opgee nie, wat die verskil maak. Hulle staar nie verlam die donker ellendes van die toekoms binne nie – hulle doen wat die hand hier en nou vind om goed te doen.
Daar broei ‘n toekomstige “Miss Helen” op Nieu-Bethesda … ’n man wat eiehandig ’n soort paleis/kasteel van klip met ronde torinkies en sprokiesvenstertjies bou. Hy is ook besig met ’n klipheining wat hy met drankbottels en stukkende koppies en bekers vul. Ek het ’n idee hy voorsien sy eie glasvoorraad teen ’n konstante tempo.
Met die verkenning van die dorp – en dit kan in niks minder as vier dae gedoen word nie om die blou lig, vet wolke, Karookoppies, vrede, fonteinwater, plaaslike bier, sterre en betowerde bome te assimileer – wurm ek my deur ’n draad langs ’n halfgeboude klipgeboutjie. ’n Mens doen sulke goed in vreemde dorpe. Ek klim ’n halfgeboude damwal op (ook de rigueur in vreemde dorpe) en bestaar die halfklaar sprokiesgebou oorkant die straat. Die bouer/eienaar in sy blou werkerspak is besig om sement op die sypaadjie te meng. Maar nou staan hy hande in die sye en bestaar my. Ek kan sommer so van ’n afstand aanvoel hy is nie op die punt om vriendelik te wuif nie en steek toe maar my kamera agter my lyf weg. Iets in sy houding laat my vermoed dat hy ’n dubbelloop-haelgeweer agter die naaste boom kan uitpluk en vulsel vir sy klipmure van my kan maak.
Sensitief soos ek altyd vir ander se delikate gevoelens is, klim ek ongrasieus van die damwal af, wurm weer deur die heining en stap aan die oorkant van die sypaadjie verby sy plek. Op my moontlik idiotiese vraag of hy alles self doen, mompel die paleisbouer iets wat op “fokof” kan neerkom. Ten minste hou sy jong Labrador van my bene en besnuif dit, maar sy baas roep hom kwaai terug. Geen mededoë met ’n nuuskierige siel nie – en ek kom nie eens van Gauteng nie, ry ’n ou Mazda en dra klere uit ’n hospieswinkel. Wie weet, dalk is hy gawer as ek eendag met ’n paar vol bottels drinkgoed vir die mure kom kuier.