Die Metaheelal - Prof. Diek van Wyk
Deur Prof. Diek van Wyk op 1 Julie 2013
Die aard van die hemel was die afgelope tyd meermale ter sprake in die media, in gespreksforums en ook in die kolomme van Markplein. 'n Interessante nuwe perspektief op die aangeleentheid het na vore gekom in 'n onlangse radiogesprek tussen Flip Loots en dr. Isak Burger. Toe Flip vir dr. Burger gevra het of die hemel 'n plek is, het hy sonder huiwering bevestigend geantwoord, maar daaraan toegevoeg dat dit nie 'n plek is soos ons dit verstaan nie. Hy het dit nl. in verband gebring met die teorie van parallelle heelalle en te kenne gegee dat die hemel in 'n ander heelal as ons s'n geleë is.
Dr. Burger het sy standpunt toegelig aan die hand van Bybelse konsepte en gebeures soos onder andere die verheerliking van Jesus. Toe die dissipels Moses en Elia saam met Jesus op die berg van verheerliking gesien het, sou hulle naamlik 'n blik in 'n ander heelal – en dus ook in die hemel (DvW) – gekry het.
Dié standpunt het allerlei teologiese implikasies wat ek nie bevoeg is om uit te pluis en te evalueer nie. Ek wil die vraag van die hemel dus daar laat en liewer 'n bietjie rondsnuffel in die teorie van ander heelalle en wat dit behels. Ek is seker die meeste lesers van Markplein weet meer van die onderwerp as ek, maar ek wil nogtans, vir wat dit werd is, 'n paar gedagtes daaroor deel.
'n Internetsoektog toon gou dat daar 'n duisternis inligting oor parallelle, of alternatiewe, heelalle beskikbaar is. Soos te verwagte vind jy wilde spekulasie, populêrwetenskaplike uiteensettings, harde wetenskaplike artikels – laasgenoemde grootliks bokant my bejaarde vuurmaakplek – en nog meer. Daar is selfs 'n boekie in die reeks vir Dummies, meer bekend vir hulle rekenaarhandleidings, met 'n afdeling oor parallelle heelalle.
Die moontlikheid van ander heelalle is niks nuuts nie. In een of ander vorm, al is dit net by implikasie, is dit al in religie, die filosofie, die transpersonale sielkunde en dan, natuurlik, in wetenskapsfiksie aan die bod gestel. As 'n wetenskaplike teorie in die kosmologie en die fisika het dit net meer as sestig jaar gelede sy opwagting gemaak.
Eintlik is die multiversumteorie, soos dit ook bekend staan, nie 'n enkele aanvaarde teorie nie; daar is 'n verskeidenheid teorieë oor meerdere heelalle. Die konsep van ander heelalle staan dan ook onder 'n verskeidenheid name bekend: alternatiewe heelalle, kwantumheelalle, parallelle dimensies, parallelle wêrelde, alternatiewe werklikhede, alternatiewe vlakke, interpenetrerende universums, al na gelang van die betrokke wetenskaplike of skrywer se teorie of voorkeur. Die totaliteit van alle moontlike heelalle word die multiversum (in teenstelling met 'n enkele universum) of die metaheelal (in teenstelling met die historiese of bekende heelal) genoem. Soms word die konsep kosmos ook in dié verband gebruik, 'n term wat dalk geriefliker op die leke-oor lê.
Volgens die fisikus Brian Greene moet die konsep van 'n metaheelal, of dan kosmos, verstaan word vanuit pogings om die matematiese konflik tussen twee aanvaarde idees in die fisika te versoen, nl. kwantummeganika en die relatiwiteitsteorie. Hy sê dat Einstein met sy relatiwiteitsteorie fantastiese werk gedoen het om die "groot dinge" te verstaan terwyl kwantummeganika net so fantasties is om die ander kant van die spektrum, nl. die "klein dinge", te verstaan. Die probleem is dat elkeen uitstekend op eie terrein is maar, soos hy dit stel, "ferocious antagonists" is wanneer hulle mekaar konfronteer. Die wiskunde wat nodig is om die twee te versoen, val dan uit mekaar, en as dit diep genoeg gestoot word om dit bymekaar uit te bring, kom dit onvermydelik by een of ander weergawe van 'n metaheelal uit.
Wanneer 'n mens oplees oor alternatiewe heelalle, begin jou kop duisel. Alternatiewe heelalle word op verskeie maniere verstaan en verduidelik. In een weergawe, of dan teorie, miskien die algemeenste, word die kosmos voorgestel as 'n oneindige versameling van heelalle wat, soos borrels wat omsluit is deur membrane, in 'n elfde dimensie rondmaal terwyl hulle rimpelinge rondom hulle veroorsaak. Elke heelal kan sy eie wetmatighede hê, m.a.w. die wette van die fisika kan in sommige werksaam wees en in ander nie. Ons heelal met ons wetmatighede is maar een van hulle.
Dié borrelheelalle kan teen mekaar stamp of skuur. Wanneer dit gebeur, kan die uitwerking daarvan in beginsel waargeneem word. Daar is wetenskaplikes wat beweer dat hulle al in ons heelal spore gevind het van duike wat as gevolg van sulke botsings ontstaan het. Die konsensus skyn egter te wees dat dit nog te vroeg is om dit as afdoende eksperimentele bewys van ander heelalle te aanvaar.
Waar die storie egter werklik interessant word, is wanneer die implikasies van so 'n "multiversum" bekyk word. Volgens een skrywer is daar 'n oneindige aantal replikas van myself in ander heelalle besig om hierdie stuk te skrywe terwyl ek daarmee besig is. Ook kan ek in een wêreld 'n praktiserende dokter wees – nie 'n bejaarde afgetredene nie – in ander wêrelde 'n skelm politikus, 'n sukkelende boer, 'n vooruitstrewende sakeman, 'n hulpelose dwelmverslaafde en so voort. Volgens 'n gesiene fisikus is ek in sekere heelalle nog nie gebore nie en in ander reeds oorlede. Eintlik is ek, so spekuleer nog 'n skrywer, nie regtig hierdie ek hier agter my rekenaar nie, maar al die ekke in al die heelalle tegelyk.
Kom ons loop verder op die spoor van dié gedagtes. As dit so is dat ek in ander heelalle nog nie gebore is nie en in ander reeds dood is, beteken dit dat die geskiedenis heeltemal onderstebo gekeer word. Dit is inderdaad ook die implikasie daarvan as een skrywer uit 'n ander hoek beweer dat die Amerikaanse burgeroorlog in 'n ander heelal deur die Suidelike state gewen kon gewees het. Dit impliseer dus dat die Boere-republieke nog in ander heelalle kan bestaan of dat hulle nog uitgeroep moet word, dat die Anglo-Boereoorlog nog besig kan wees om geveg te word of dat dit deur die boere gewen kan wees, dat apartheid nog springlewendig kan wees, dat Hitler nog steeds sy rasse-ideologie kan deklameer of die tweede wêreldoorlog kan gewen het, of – op 'n ligte noot – dat Asterix, Obelix en hulle wilde Galliese kollegas die wêreld steeds vir die Romeine moeilik kan maak. En so aan en so voort. Die uiteinde van dié gedagtetrant is dat die somtotaal van ons heelal se geskiedenis met al die verskillende moontlike aanlope en aflope daarvan êrens in ander heelalle in 'n ongekende kookpot aan die stoom is.
'n Ander rigting waarin dié gedagte 'n mens neem, hou in dat jou gestorwe geliefdes ook nog in ander heelalle leef. Nie net hulle nie, maar al jou voorgeslagte en al jou nageslagte tot in die duistere newels van die verlede en die toekoms in. En, trouens, nie net hulle nie maar almal wat ooit gelewe het en nog moet lewe. Die slotsom is dat alle denkbare mense – as ons daaronder mense soos ons verstaan – in die metaheelal in 'n oneindige mengeling te vinde is.
Maar nog is het einde niet. As ons die gedagte tot sy logiese konsekwensies neem, hou dit in dat alle vorige vorms van lewe ook in ander heelalle aanwesig moet wees. Dit sou beteken dat alle oermense, alle oerdiere, oerplante, oerspesies en dies meer steeds elders in die metaheelal skuil. Evolusie sou trouens ook in omgekeerde orde geld, d.w.s. moderne lewensvorme kan besig wees om terug te keer na vroeër vorme. Weer op 'n ligte noot: dit sou onder meer inhou dat Fred Flintstone, Wilma en Dino iewers lustig met hulle manewales aangaan, net nie hier in ons heelal nie.
Die vraag ontstaan vervolgens of 'n mens op een of ander manier kontak kan maak met ander heelalle. Daar is diegene wat van ja meen. Die verskynsel van déjâ vu, daardie onthutsende gevoel wat jy in 'n vreemde plek ervaar dat jy al vantevore daar was, of in 'n vreemde situasie dat jy dit vantevore al beleef het, word onder andere daaraan toegeskryf: jy sou as't ware saam met 'n ander heelal vibreer. Een van jou ander ekke sou m.a.w. die plek of situasie 'n ander heelal herken.
Dit lei tot 'n volgende vraag: As 'n mens dan onwillekeurig kontak kan maak met ander heelalle, soos in déjâ vu, kan jy dit nie ook willekeurig doen nie? Daar is mense wat beweer dat dit inderdaad moontlik is en wel deur jou gedagteprosesse te manipuleer. Dit word gedagte-oordrag of "quantum hopping" genoem. Een ou vertel by voorbeeld hoe hy deur middel van dié proses die kleur van 'n reeks lamppale van pers na oranje verander het; hy sou ook 'n foto geneem het om dit te bewys. Die implikasie sou wees dat hy die lamppale van een heelal na 'n ander oorgedink het. Op die internet word selfs gratis programme aangebied om jou te leer om "quantum hopping" te bemeester.
Maar genoeg gesê. Maak wetenskaplikes se teorieë van meervoudige heelalle inderdaad die weg oop na ongekende nuwe ontdekkings en uitvindings waarin, soos onder andere gespekuleer word, reise tussen heelalle deur gate in die membrane wat hulle omhul, dalk eendag kan plaasvind? Is die gedagte- en verbeeldingspronge wat dit van ons vra in dieselfde orde as dié wat my oupagrootjies 'n eeu gelede sou moes maak om te konsipieer dat iemand gedurende my leeftyd op die maan sou land, dat ek met my kinders in die buiteland sou skype, dat my knie geopereer sou word sonder dat 'n snit gemaak is, en so voort? Dui die teorie(ë) van parallelle heelalle nie dalk op konseptuele aanpassings wat oor nog 'n honderd jaar baie van die dinge wat voorspel word, net so vanselfsprekend soos al hierdie en nog honderde ander alledaagse fasette van ons eeu sal maak nie?
Of is wat daarvan gesê word, maar net 'n aanduiding van die onmag van menslike taal om dieselfde denkdiepte as wiskundige modelle te bereik? Is woorde soos heelal, borrel, stamp, skuur, duik, dimensie, gate, geskiedenis, lewe, en dies meer in dié verband nie maar net oorlaaide metafore wat probeer om iets van die wiskundige diepte waarvan Brian Greene praat te agterhaal nie? Het ons ondanks wetenskaplikes se pogings om 'n enkele omvattende teorie van die kosmos te vind, nie maar weer voor Paulus se dowwe spieël te staan gekom nie, 'n spieël wat vir sommige net dowwer is as vir ander?