Hambi leswi ku nga na ku humelela eka ikhonomi, ku anama ka tipholisi ta mfumo, minongonoko ya maendlelo na ku nghenelela kunwana, ku hambana loku vangiweke hi xihlawu-hlawu ku ya emahlweni ku nghenelela eka ikhonomi ya swa vurimi kutani ku va xivangelo xo pfumaleka ka ku kula, nhluvukiso wa ikhonomi, ku tumbuluxiwa ka mintirho no hunguta vusiwana. Ku pfumaleka ko ringana eka swa rixaka na rimbewu eku hangalaseni no fikelela rifumo, muholo, vuswikoti na ntirho swi ya emahlweni. Tanihi xitandzhaku, xiyenge xa hina xi ya emahlweni xi tirha no hluleka ku fikelela vuswikoti bya xona?
Xibukwana lexi xa ximfumo xa NAMC xi kongomane no tivisa hinkwavo lava nghenisaka xandla eka xiyenge xa vurimi eka ntirho lowu NAMC yi wu endlaka hi ku tirhisa minongonoko yo hambana ku vona leswaku xiyenge xi kota ku phikizana na swinwana no va xi cinceka. Ku endlela ku kondletela vuhlanganisi, hi kombisile tafula leri nga na vuxokoxoko byo tihlanganisa eka minhlangano yo hambana ya swa vurimi na mavandla ya mfumo?
Ku tsundzuxa Holobye wa Vurimi na mintlawa leyi khumbhekaka eka timhaka hinkwato to maketa vurimi eka vumaki bya vurimi na swakudya, ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa vahoxi va xandla.
Ku va mutsundzuxi nkulu wo tirha kahle eka Holobye, Ndzawulo ya Vurimi na Vumaki eku maketeni ka swibyariwa swa vurimi.
NAMC yi tumbuluxiwe ku ya hi swiyenge swa 3 na 4 swa Nawu wo Maketa Swibyariwa swa Vurimi MAPA, wa 47 wa 1996 tanihi leswi wu cinciweke hi Nawu wa 59 wa 1997 na Nawu wa 52 wa 2001.
NAMC loko yi komberiwa hi Holobye kumbe ku ya hi yona, yi ta lavisisa ku tumbuluxiwa, ku cinciwa kumbe ku pfuxetiwa hi vuntshwa ka Swipimelo swa Milawu ma swipimelo swinwana leswi tshikilelaka ku maketiwa ka swibyariwa swa vurimi, ku hleriwa ka ku navela, xilaveko kumbe ku tirha ka swipimelo na, loko swi ri swa nkoka, ringanyeta swinwana eka ku tumbuluxiwa, ku ya emahlweni, ku cinciwa kumbe ku herisiwa ka swipimelo swa milawu kumbe swipimelo swinwana swa milawu no nyika xiviko no tsundzuxa Holobye hilaha swi faneleke?
Huvo ya NAMC yi vumbiwa hi 10 wa swirho swa Nkarhinyana. Swirho swa sweswi swi thoriwe hi ti 1 Nyenyankulu 2005 naswona nkarhi wa swona wo tirha wu hela hi Nyenyankulu 2007.
NAMC yi endla mintirho ya yona hi ku tirhisa minongonoko ya mune ya xithekiniki na nongonoko wunwe wo seketela?
Tindhawu ta nkoka ta matirhelo ta yuniti i Swikimi swa Makete / AgriBEE, Mabindzu no Phikizana. Minongonoko yo Hluvukisa Makete i ya nkoka eku sunguleni ku tiva NAMC leyi nga na xikongomelo xo hlohlotela no kondletela ku hlanganisiwa ka vanwamapurasi lava ha sungulaka ku nghena eka xiyenge lexikulu xa mabindzu ya vurimi eka swinwana swo fana na ku hakeriwa eka ku tekiwa ka swibyariwa ku suka eka vanwamapurasi va ku ya laha swi xavisiwaka kona. Nyama yo tshuka na vumaki bya xilamula swi langutisisiwile tanihi vumaki lebyi nga na xilaveko eka masungulo lawa ya nkarhi wo koma. Ku hambana ku tlhela ku va na vutihlamuleri byo tsundzuxa Huvo eka timhaka to fambelana na tihakelo na mabindzu no endla ndzavisiso lowu faneleke eka ndhawu leyi. Eku heteleleni, xiyenge xa Vumaketi & Mabindzu xi ta hoxa xandla xa nkoka eku kondleteleni ndzavisiso na makenelwa eka maphikizanelo eka xiyenge xa vurimi ngopfu-ngopfu eka ndhawu ya vumaketi bya vurimi?
NAMC yi le ku tumbuluxeni ka Minongonoko yo hambana ya Nhluvukiso wa Makete leyi kongomaneke no vuyerisa ikhonomi ya vumbirhi ya vurimi. Xikongomelo nkulu xa Minongonoko yo Hluvikisa Makete i ku nyika ku vuyeriwa eka makete ku xava ku suka eka vahumelerisi vantshwa. Ku kongomisiwe eka ku hluvukisa no simekiwa ka kwalomu ka swikimi swinharhu hi lembe. Leswi swi tekiwa tanihi nghingiriko wa nkoka lowu seketelaka Xiyenge xa Endlelo ra Nhluvukiso wa Mabindzu ya Vurimi xa Ndzawulo ya Vurimi xo tumbuluxa mune wa Tipulani ta Endlelo ra Swixavisiwa hi Nyenyankulu 2006. Minongonoko yo Hluvukisa Makete yi ta nyika masungulo yi hlanganisiwa ka vanwamapurasi eka Tipulani ta Endlelo ra Swixavisiwa?
Timakete leti tiyeke leti tiyimeleke ku xava eka van?
Pholisi ya tihakelo i ndzhuvo lowu endliwaka ntsena kumbe ku tlherisela endzhaku ka xibalo kumbe ku cinca ka tihakelo leti nga kona eka mabindzu ya matiko hi ku landzelerisa swikongomelo swa nhluvukiso wa mfumo. Xikongomelo nkulu xa pholisi ya tihakelo eka swinwana i nsirhelelo wa vumaki bya laha tikweni, ku antswisa ka ndzingano wa xiyimo xa mahakelelo na nhlamuselo ya tihakelo eka swixaviwa swa matiko ya le handle leswi phikizanaka na nhundzu ya laha tikweni. NAMC hi ku tirhisa Xiyenge xa Vumaketi & Mabindzu yi ta kongomana no vumba vuxaka bya ntirhisano na ITAC no sungula ku hoxa xanlda xa nkoka eka makanelwa ya pholisi ya tihakelo laya fambelanaka na vurimi. Nchumu wo sungula ku ta va ku aka ntalo wa laha tikweni leswi hi nga swi fikelelaka hi ku thola muikhonomi wa swa mabindzu eka nkarhi lowu wo vika swa?
Xikongomelo xa xiyenge i ku tumbuluxa no hlayisa, hi ku tirhisa mhaka yo dyondza timhaka, mintolovelo yo antswa ya nsekeriqo wa vanwamapurasi. Xiyenge xi ta tumbuluxa no rhangela tindleal leti nga tiyisaka vuhlanganisi bya mabindzu lebyi nga ta hlanganisa Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko eka ikhonomi ya vumbirhi ku ya eka xiyenge xa mabindzu ya vurimi ikhonomi yo sungula. Xiyenge xi ta tisa vun?
Bindzu ri fanele ri tsakela no kota ku nghenelela eka mhaka yo avelana madurhelo eka ntirho wo karhi ku ya hi phesente leyi nga ta bohiwa hi NAMC.
NAMC yi kongomana no tumbuluxa nkwama lowu nga na xikongomelo xo pfuna vanwamabindzu lava nga le nxaxamelo wa vaphakeri ku antswisa ku fikelela timakete kutani va kurisa no tiyisisa mabindzu ya vona. Mpfuneto lowu wu ta pfuna eka timhaka to fana na vuleteri, nhluvukiso wa pulani ya bindzu, minongonoko yo tiyisisa nkoka, ku dyondzisa vatirhi na swinwana. Mpfuneto lowu wu ta nyikiwa hi vaphakeri va mintirho lava tiyisisiweke. Vuxokoxoko bya pholisi eka matirhiselo na mafambiselo ya nkwama byi ta tumbuluxiwa?
Ku engetela ku fikelela ka vantima eka mabindzu ya vurimi ya timakete to tshembheka to vuyerisa.
Ku aka ntalo wa van?
Ku letela van?
ATAF a yi swi koti ku nyika swa timali (xikweleti kumbe ndzingano) kumbe ku xava nhundzu yihi na yihi. Leswi swi katsa mimovha, miako, switirhisiwa na miako leyi tiyimeleke. ATAF a yi nge tirhisiwi tanihi mali yo lomba kumbe nkwama wa vuvekisi hi ndlela yinwana. Nkwama wa Ndzawulo ya Vurimi wa AgriBEE wu ta langutisiwa ku pfuna hi timali eka minxaviselano yo fikelela leyi tumbuluxiweke hi ku tirhsisa ATAF?
Ku tumbuluxiwa ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu ya Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko eAfrika Dzonga.
Mahungu ya Tindhawu ta Van?
Kondletela leswaku Ndzawulo ya Vurimi yi nyika nseketelo lowu kongomeke eka van?
Nhluvukiso wo Rhumela ematikweni-mambe.
Xikombiso xa nkoka eka Xiyenge xa Nhluvukiso wa Mabindzu (Xiyenge xa ED) i ku kondletela ndhawu leyi endzeriwaka ya nkombiso leyi humeleleke eka nkombiso wa mabindzu laya nga le ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu. Rendzo ri ta tirhisiwa Mabindzu lawa Khale a ya nga ri na Nkateko laya nga le ka mphakelo wa nhlengelo wa mahungu naswona va tikombisile leswaku va nga phikizana eka timakete ta Afrika Dzonga ku kuma nkateko wo xavisela ematikweni ya le handle.
Xiyenge xa ED hi ku tirhisa vuhlanganisi xi ta kondletela ku hlangana exikarhi ka vaxavi na vaphakeri. Xikongomelo xa nongonoko i ku engetela ku fikelela ka makete wa mabindzu eka nhlengelo wa mahungu hi ku tiva no koka miehleketo ya vaxavi lavakulu va swibyariwa swa vurimi eAfrika Dzonga.
Vuhlanganisi bya Mphakelo byi sungula hi leswi mabindzu ya vurimi ya swi tshovelaka kumbe ya kotaka ku swi tshovela. Makete wu fanele ku tinyungubyisa hi swibyariwa swa wona. Xiyenge xa ED xi ta tirhisa ATAF ya yona laha swi faneleke ku kondletela ku hlangana eka mphakelo hinkwawo.
Vuhlanganisi bya xikoxo byi sungula hi leswi makete wu swi lavaka. Mabindzu lamakulu ya vurimi ya lava vabyari vatsongo ku va xavisela swixavisiwa ku fikelela ntalo eka vukulu bya vona kumbe tinkontiraka ta mphakelo leti nga na ku humelerisa na tiholisele. Xiyenge xa ED xi ta tirhisa ATAF ku seketela mabindzu ya vurimi laya kotaka ku nghenelela eka ku hlangana loku endliweke.
Xiyenge xi tirhana na timhaka hinkwato leti yelanaka na Swipimelo swa Milawu. Nawu wo Maketa Swibyariwa swa Vurimi, 1996, wu endla nyika ntlhanu wa Swipimelo swa Milawu, ku nga, tirhekhodo, mbuyelo, ntsariso, ku lawula ka swibyariwa swa vurimi leswi xaviseriwaka ematikweni-mambe no fambisa tindhawu. Sweswi ku na khume wa vumaki lebyi tirhisiwaka tanihi mindzhuvo ya mfumo, loko hi le tlhelo 14 wa vumaki byi tirhisa tirhekhodo & mimbuyelo na ntsariso.
Ku lavisisa swikombelo swintshwa swo nghenisiwa ka Swipimelo swa Milawu no endla swiringanyeto eka Holobye mayelana na Swipimelo swa Milawu leswi ringanyetiweke.
Ku tihlanganisa hi ku kongoma na mintlawa leyi khumbhekeke ku tiyisisa xiyimo xa nseketelo wa Swipimelo swa Milawu leswi ringanyetiweke.
Ku kambela leswaku vumaki lebyi faneleke byi landzelela swiyimo leswi pasisiweke swa Swipimelo swa Milawu.
Ku endla tipholisi leti fambelanaka na Swipimelo swa Milawu.
Ku rhijisitara eka NAMC tanihi Ntlawa lowu Khumbhekaka hi ku kongoma.
Ku ya hi xiyenge xa 20 xa MAPA, NAMC yi boheka ku hlayisa rhijisitara ra mintlawa lembe na lembe, leyi khumbhekaka kumbe yi nga khumbhwaka hi Nawu. Leyi ku nga va mintlawa ya vabyari, vahumelerisi, vatirhi, vamaketi na vatirhisi va xibyariwa xo karhi.
Vuhlanganisi bya kahle exikarhi ka NAMC na mintlawa leyi khumbhekaka.
NAMC yi kongomane no tumbuluxa masungulo ya nhlangano wa ndzavisiso wa makete wa vurimi. Ku engetela, NAMC yi ta pfuneta hi timali to letela vathwasi va vurimi eTiyunivhesiti ta Afrika Dzonga. Hi ku tirhisa ndzavisiso no fikelela eka tindhawu ta nkoka leti kombisiweke eka xiyenge lexi, NAMC yi ta langutisia eka swin?
NAMC yi ta tirhisa xinawana xa xiyenge xa 7 xa Nawu wo Makete ku landzelela xiyenge xa 7 xa komiti ya vulavisisi. Wunwe wa mimbuyelo ya Komiti ya Xiyenge xa 7 hi leswaku eka Komiti yeleyo vayimeri va mintlawa hinkwayo leyi khumbhekaka eka nkoka wa nhlengelo va nga kanela hi timhaka ta nkoka kutani va lulamisa xiviko xo tsundzuxa lexi nga na swiringanyeto kutani va xi yisa eka Huvo. Endzhaku ko kanela hi xiviko, Huvo yi ta rhumela xiviko eka Holobye?
NAMC yi ta tlhela yi langutisisa no kambisisa hi vuntshwa ku simekiwa ka swiringanyeto hinkwaswo ku suka eka swiviko swa komiti ya Xiyenge xa 7 ya khale. Tsalwa leri nga na swiringanyeto hinkwaswo swa khale ri kondleteriwile.
NAMC yi ta tumbuluxa Nkwama wa Ndzavisiso wa R3,4 wa mamiliyoni lowu xiphemu xa nseketelo xi nga ta huma eka timali ta lembe ximali ra 2005/06, mpimanyeto wa 2006/07 na timali to suka eka minhlangano ya ndzavisiso ya matiko. Nkwama wu ta sirheleriwa ku papalata ku wu tirhisela migingiriko ya vufambisi. Hi ku tirhisa nkwama lowu, NAMC yi ta kombela tiyunivhesiti na mavandla yanwana ya Ndzavisiso laya hoxaka xandla eka ndzavisiso wa nhluvukiso wo maketa ku yisa swiringanyeto ku endla ntirho wa ndzavisiso?
Tanihi endlelo ro tlakusa mali yinwana, NAMC yi ta tirhisa R3,5 wa mamiliyoni ku hakerisa xibalo eka timali to engetela ku suka eka Mavandla yo fana na Minkwama ya Vumaki, Tiforamu, Vayimeri va Vanyikeri va timali?
TIBASARI: Xiphemu xa Ndzavisiso wa Nkwama wa Ikhonomi xi ta tirhisiwa ku aka vuswikoti bya vathwasi va vurimi hi ku tirhisa vuleteri eka Tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga to hambana. Nkwama wu ta nyika tibasari eka vathwasi lava endla tidigri ta M.SC na PHD eka Ikhonomiks ya Vurimi. Vathwasi va ta languteriwa ku endla tidyondzo (thesisi) ta vona hi tinhlokomhaka leti nga ta langutisisa eka timhaka leti kumiweke eka minkoka ya vulavisisi. Xikongomelo ku ta va ku tumbuluxa ntalo wa vathwasi va xiphurofexini lava nga tirhaka eka NAMC na vatirhisani eka swiyenge swo hambana.
Nhlangano wa Van?
Nhlangano wa Van?
Xifundzha xa Kapa N?
Xifundzha xa N?
Xifundzha xa Kapa N?
Xifundzha xa N?