Dit is werklik ironies dat Maroela-Media ons byeenkoms, van alle plekke in die Kaap, juis op Groot-Constantia moes reël want hier is ek weens my doen en late as wynhistorikus vandag waarskynlik persona non grata. Daarom is ek dankbaar dat dit onder beskerming plaasvind van Solidariteit – ’n organisasie waarmee ek my kan vereenselwig omdat hy op ’n objektiewe wyse omsien na Afrikaners en Afrikaanse belange en hopelik ook myne as ek in die moeilikheid sou beland. Vir die wis en onwis het ek egter ook vir my persoonlike beskerming my jarelange vriend, Dirk van Schalkwyk, saamgebring nie oor sy vermoëns as taalkenner of as woordkunstenaar nie maar oor sy vermoë as houer van ’n swart belt in Karate. Ek vertrou dat sy dubbele knie-vervanging ’n maand gelede hom nie in sy belangrike taak betreffende my beskerming sal kortwiek nie.
Ek dink dit is ook ironies dat ek as ’n Sandveldklong wat op die weelde van snoek, galjoen en kreef grootgeword het eventueel my hele loopbaan as professionele historikus aan US tot vandag – ’n periode van meer as veertig jaar – aan wyn toegewy het, spesifiek aan die bestudering van die Kaapse wyn- en wynboubougeskiedenis, ook dié van die Constantiawyne wat vir twee eeue lank die wêreld se beroemdste en gesogte soetwyne was. Toe ek die inwydingstoespraak tydens die opening van die Constantia-wynroete op 25 Maart 1988 gelewer het, kon ek gevolglik tot die vreugde van die Constantia-eienaars vir hulle presies vertel waarom die Constantia-wyne vir twee eeue lank die gesogste soetwyne in die destydse wêreld was en van welke kultivars dit gemaak is maar ek het ook gesê dat daardie gewildheid ongelukkig nie herhaal kan word nie. In die afgelope jaar of twee het Groot Constantia egter in ’n twis met ’n ander wynlandgoed gewikkel geraak oor handelsmerke. Ek is deur die ander wynlandgoed genader om op grond van my kennis uitspraak te lewer. Ek was nie baie simpatiek teenoor Groot Constantia se saak nie ten spyte van my verknogdheid aan die Constantia’s. Daarom my verwagte ongewildheid vandag op die landgoed waar ons nou byeenkom.
Dit is my oortuiging dat die toekoms van Afrikaans nie in sy formele aard lê nie maar in sy informele aard – soos hierdie byeenkoms, dit wil sê die spontane wyse waarop die gewone Afrikaanse spreker, van welke streek, stand en geleerdheid ook al, sy taal besig, die verhale wat hy vertel, en die wyse waarop hy of sy Afrikaans met behulp van byvoorbeeld humor, selfspot en sy idiomatiese uitdrukkings uitdruk.
As Sandveldklong het ek vir die eerste keer op Stellenbosch agtergekom dat ek ’n bietjie annerster praat as die standaard-Afrikaans van die WAT toe ’n mooi Bolandse meisie vir wie ek sin gehad het vir my tru gestaan omdat ek kwansuis onbeskaafd gepraat het. Maar aanpasbaar soos die Sandvelder is, het ek my ‘gebery’ ietwat versag na ’n ‘gebry’ en daarna het sy ‘gevery’ dat dit bars. En toe ek later as jong dosent my veral vir Noordelike studente meer verstaanbaar wou maak, moes ek ‘beroeringe’ verander na ‘onluste’, ‘Vloorvlei’ na ‘Verlorevlei’, en ‘velers’ na ‘foutjies’. Ek moes ook verduidelik dat ek met ‘palielie’ niks sinisters bedoel het nie maar net as ’n handeling om iets staande te hou.
My gebry het my nogals dikwels in die verleentheid gehad: In Londen om die ontbyttafel het ’n Australiër met my, nadat hy vraend na my Engels geluister het, met my gesimpatiseer deur te sê dat hy ook die vorige week ’n keelaandoening gehad het, en as senior dosent het ’n 100%-Engelssprekende student, ’n pragtige blonde dame, my in trane verkwalik omdat sy niks van my lesings verstaan nie veral omdat ek gebry het. Maar omdat Stellenbosch toe nog Stellenbosch was, het ek haar gedwing om alles in Afrikaans te doen en vandag is sy ’n professor in Geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria en praat sy pragtige Afrikaans sonder om te bry!
Die enigste weelde het in wintervreugde gelê. As die reëns geval het, het die lewe ook gekom: die melkbos, knobos en stemokriet het begin uitloop en onder by hulle voete uit die sand het opgestaan die opslag, plate fyn blommetjies wat die wêreld in reënboogkleure geverf het, willekool en koekemakrankas. Die reëns het die fonteine laat opstoot en in die vleie het die watertjies begin opdam, die waterblommetjies begin groei en die varkblomme begin blom.
Op ons terugreis oor Leipoldtville tref ons weer ons Guriqua-taalgenote aan. Maar hierdie keer woon hulle nie meer in hulle gesellige strooise nie maar staan daar nou koue, onaantreklike en onpersoonlike vierhoutjieboks-Hophuisies. En op die vissersdorpies langs die weskus van my Sandveld sit ons bruin Guriqua-taalvennote verarm en ledig rond want hulle viskwotas is van hulle weggeneem omdat hulle nie swart genoeg is nie. Maar op Velddrif verrys ’n paleis van ’n huis van dermiljoene rande – na bewering die eiendom van ’n ANC-jeugleier wat dit skynbaar vir sy kerjakker gaan aanwend en nie om van harders bokkoms te droog nie.
Diko van Zyl is 'n gebore Sanvêller, afgetrede professor, historikus en wynkenner. Hy het in 1995 die Stals-prys van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns ontvang.