Republiek Ierland - Wikipedia
70 273 km2 (120ste)
- April 2016-skatting
$324,298 miljard (56ste)
$69 375 (7de)
$307,917 miljard (42ste)
$65 871 (4de)
MOI (2015) ▬ 0,923 (8ste) – baie hoog
Gini (2015) 29,8(23ste) – laag
6.4 Natuurlike hulpbronne
Die term Republiek Ierland het gebruiklik geword, nadat die Wet van die Republiek Ierland dit in 1949 as die amptelike benaming van die staat gedefinieer het. Die wet sou verduidelik dat die staat 'n republiek was en geen konstitusionele monargie nie. Dit is ook die gebruiklike naam in die Verenigde Koninkryk sedert die Ierland-Wet daar in 1949 in krag geraak het. Alhoewel die term Republiek Ierland aanvaarbaar is, word die naam Ierland vir amptelike doeleindes soos internasionale ooreenkomste, regerings- en regsdokumente en die lidmaatskap in internasionale organisasies gebruik. Slegs indien daar 'n onderskeiding gemaak moet word tussen die onafhanklike republiek en Noord-Ierland, soos byvoorbeeld op die gebied van sport, waar Ierse en Noord-Ierse spanne bestaan, of by verwysings na die "grens tussen Noord-Ierland en die Republiek Ierland", is dit ook vir die amptelike taalgebruik noodsaaklik om aan hierdie naam die voorkeur te gee.
Die Republiek Ierland beslaan die grootste deel van Ierland, die mees westelike en tweede grootste van die Britse Eilande, en word van Groot-Brittanje deur (van noord na suid) die North Channel, die Ierse See en die Sint-Georgekanaal geskei, waarby die afstande tussen die twee eilande van 18 tot 193 kilometer (11 tot 120 myl) wissel. Ierland vorm ook die mees westelike Atlantiese randgebied van Eurasië, 'n uitgestrekte landmassa op die Noordelike Halfrond waarvan die eiland saam met die ander Britse Eilande vroeër self deel uitgemaak het. As deel van die Eurasiese kontinentale plaat word Ierland deur seegebiede met 'n maksimale diepte van 200 meter omring.
Die Ierse bevolking is hoofsaaklik afstammelinge van die oorspronklike Keltiese bewoners van die eiland, Skandinawiese setlaars en Anglo-Noormanne.
Die amptelike tale is Iers en Engels. Iers is as nasionale taal 'n verpligte skoolvak in Ierland en word deur meer as 77 000 Iere buite die onderwysstelsel as daaglikse omgangstaal gepraat. Meer as 110 000 mense praat dit weekliks, en meer as 613 000 gebruik die taal minder dikwels. Die sogenaamde Gaeltacht-gebiede, waar Iers deur 23 000 bewoners as huistaal gebesig word, is in die uiterste weste van die eiland geleë. Met die Wet oor die Amptelike Tale (Official Languages Act) van 2005 is die name van 'n aantal stede en dorpe van Engelse na Ierse weergawes gewysig.
Meer as 90 persent van die bevolking is Rooms-Katolieke. Daar is 'n Protestantse minderheid van Anglikane Presbiterianers en ander groepe. Naas die klein Joodse gemeenskap is daar 'n groeiende Islamitiese bevolking, veral immigrante.
Sowat 115 500 Britte het hulle in die land gevestig. Ierland het daarnaas baie immigrante uit die nuwe lidlande van die Europese Unie soos Pole (122 000 immigrante), Litaue (36 000; die Litause Vereniging in Ierland het 90 000 lede) en Letland (20 000) gelok. Ander belangrike groepe van onlangse immigrante sluit Roemene (17 000), Indiërs (17 000) en Nigeriërs (17 000) in. Nadat Ierland in 2008 in 'n resessie gedompel is, het baie buitelandse werknemers weer na hul tuislande teruggekeer.
Vanaf 2007 het immigrasiesyfers as gevolg van die resessie in Ierland skerp gedaal, en daar is verwag dat 'n groot persentasie buitelandse werknemers na hul tuislande sou terugkeer. Ander sal egter in die land bly sodat enige vorm van integrasiebeleid ontwikkel sal moet word. Terselfdertyd het steeds meer Iere hulle in die buiteland gevestig.
Historiese migrasiestrome[wysig | wysig bron]
In die Romeinse tydperk het Ierland as Hibernia bekend gestaan. Die eiland is nooit deur die Romeine verower nie, en daar het 'n aantal onafhanklike Ierse koninkryke en vorstedomme bestaan.
Die eerste Ierse bloeitydperk het met die Angel-Saksiese en Wiking-invalle tussen die 7de en 10de eeu geëindig. In 1169 het die Anglo-Normandiese heersers van Engeland met die verowering van die eiland begin. Die Normandiërs het beslag op Ierse landgoedere gelê, 'n einde aan die Ierse lakenbedryf gemaak en baie Iere na die onvrugbare weste van die eiland verdryf. Die inheemse bevolking het in 'n toestand van armoede en regteloosheid verkeer.
Nogtans het die Normandiërs net 'n gedeelte van Ierland oorheers. Eeue lank was Dublin en sy omgewing die enigste gebied wat werklik verengels het. In die 16de eeu het die Engelse Tudor-dinastie 'n nuwe poging onderneem om die Engelse heerskappy in Ierland te vestig. Engelse adellikes is uitgenooi om hulle in landelike gebiede van die eiland te vestig, en Mary Tudor en haar eggenoot Filips van Spanje het die sogenaamde Queen's and King's County in die huidige Laois en Offaly gestig.
Die beleid van die Engelse landeienaars het tot die groot Ierse hongersnood van die jare 1845 tot 1847 gelei. Maatreëls, wat die hongersnood sou kon bestry het, is deur die Britse owerhede doelbewus vertraag. 1,5 miljoen Iere het verhonger of aan siektes beswyk, en baie inwoners was genoodsaak om na die Verenigde State te emigreer.
Ná 'n reeks onluste het Ierland op 6 Desember 1921 Dominium-status gekry waardeur 'n groter mate van selfregering aan die land toegestaan is. Ses graafskappe in die noordelike provinsie Ulster met 'n oorwegend Protestantse bevolking het egter Britse gebied gebly. Die vraagstuk van Noord-Ierland se politieke toekoms was dekades lank 'n ernstige geskilpunt tussen die Ierse en Britse regerings. Ná meer as drie eeue onder Engelse heerskappy het Ierland op 18 April 1949 'n republiek buite die Britse Gemenebes geword. Die Republiek Ierland maak tans geen aanspraak meer op Noord-Ierland, en danksy die Goeievrydag-ooreenkoms, wat in 1998 tussen Ierland en die Verenigde Koninkryk gesluit is, het die politieke klimaat stabiel geword.
Ierland het in 1955 'n lidland van die Verenigde Nasies en in 1973 van die Europese Ekonomiese Gemeenskap geword.
Politiek en administrasie[wysig | wysig bron]
Politieke stelsel[wysig | wysig bron]
Plaaslike administrasie[wysig | wysig bron]
Ses graafskappe vorm tans deel van Noord-Ierland, naamlik Antrim, Armagh, Derry, Down, Fermanagh en Tyrone. Die eiland van Ierland is ook tradisioneel in vier provinsies opgedeel, naamlik Leinster, Munster, Connacht en Ulster. Die provinsies het egter nie streeksregerings nie. In Noord-Ierland is die Noordelike Raad (Northern Assembly) op die been gebring in lyn met die Goeie Vrydag Ooreenkoms. Die Raad administreer egter net ses uit die nege graafskappe wat oorspronklik die provinsie van Ulster gevorm het.
Ierland was vroeër een van die armste lidlande van die Europese Unie (EU), maar het ná stelselmatige beleggings in sy onderwysstelsel (waarvoor veral EU-subsidies gebruik is) en 'n aantal jare met hoë groeikoerse tot een van sy welvarendste lande ontwikkel. Danksy die vryhandelsooreenkoms met die Verenigde Koninkryk, wat in 1965 gesluit is, het die land geleidelik die industriële ontwikkelingspeil van Wes-Europa bereik. Weens die goeie ekonomiese ontwikkeling word daar soms na Ierland as die "Keltiese Tier" verwys.
Tussen 1993 en 2007 het Ierland se werkloosheidsyfer van 16 tot slegs 4,7 persent verminder, terwyl reële netto-salarisse met 42 persent gestyg het. Die inflasie-aangepaste per-capita-inkomste in Ierland is tans die tweede hoogste in die EU (en die vierde hoogste ter wêreld) en sowat 30 persent hoër as dié van Duitsland. Danksy die wettelike minimumloon beloop die maandelike inkomste van 'n voltydse werknemer nie minder as 1 183 € (R10 100) nie. Nogtans leef sowat tien persent van Ierland se bevolking onder die broodlyn, en volgens UNICEF-statistieke is Ierland se kinderarmoedesyfer van 16,8 persent die sesde hoogste van die ontwikkelde lande.
Ierland se ekonomie het in die afgelope jare van sy agrariese fokus wegbeweeg na 'n ekonomie, wat oorwegend op handel, nywerhede en beleggings steun. Alhoewel dit in vergelyking met sy Europese buurstate nog taamlik klein is, het dit in die tydperk tussen 1995 en 2000 met 'n jaarlikse koers van 10 persent gegroei. Die nywerhede het die landbou as die belangrikste ekonomiese sektor vervang en lewer 46 persent van die bruto binnelandse produk en 80 persent van die uitvoere op. Die industriële sektor bied 29 persent van die land se werkgeleenthede. Ook die ondernemingsbelasting se andeel aan die bruto geografiese produk (3,6 persent) vergelyk gunstig met dié van die grootste ekonomie in die EU, Duitsland (1,6 persent) en weerspieël die omvangryke regstreekse buitelandse beleggings sedert die 1990's.
Uitvoere het 'n beduidende rol by die vinnige groei van die Ierse ekonomie gespeel, tog trek die land ook voordeel uit die verhoogde verbruikerbesteding, bouaktiwiteite en beleggings wat daarmee gepaard gaan. Volgens die statistieke is Ierland die grootste uitvoerder van sagteware-gebaseerde goedere en dienste ter wêreld. In werklikheid word egter groot hoeveelhede buitelandse sagteware – en ook musiek – vanaf Ierland uitgevoer om voordeel te trek uit die plaaslike belastingvryheid op inkomste van kopieregbeskermde goedere. Sowat 800 ondernemings uit die sagtewarebedryf verteenwoordig 20 persent van Ierland se totale uitvoere.
Een rede vir die land se ekonomiese opswaai is moontlik ook die feit dat die regering hier 'n aktiewe rol gespeel het. 'n Aantal staatlike programme is ingevoer, wat vraagstukke soos die hoë inflasiekoers (wat nog steeds veral die bewoners van die hoofstad Dublin pla), hoë belastingtariewe, staatsuitgawes, buitelandse beleggings in prestige-projekte en die gebrek aan voldoende beroepsopleiding aangepak het.
Eurokrisis[wysig | wysig bron]
As gevolg van die finansiële en ekonomiese krisis het die konserwatiewe Ierse regering onder leiding van die eerste minister Brian Cowen vroeg in 2009 'n beleid van streng besuiniging begin toegepas om die dreigende staatsbankrotskap te keer. Salarisse in Ierland se staatssektor is verminder, net soos uitkerings wat aan werkloses en ander sosiaal swakkes betaal word. Die land was die eerste in die Eurosone wat hierdie soort moeilikhede ondervind het, en op 21 Februarie het meer as 100 000 mense in Dublin teen die regering se ekonomiese beleid betoog.
Eerste beramings dui daarop dat die bruto geografiese produk (BGP) en die bruto nasionale produk (BNP) in 2009 met respektiewelik 7,1 en 11,3 persent gekrimp het – die hoogste afname op n jaarlikse basis wat ooit aangeteken is. Besuinigings in 2010 het € 4 miljard beloop, terwyl die werkloosheidsyfer tot 13,7 persent in Mei 2010 gestyg het. In Junie 2010 is Ierland se skuldlas by Duitse banke op € 127 miljard beraam.
Huidige stand van sake[wysig | wysig bron]
Die Republiek Ierland se ekonomiese groei het egter teruggekeer, in 2015 selfs met 'n skouspelagtige +26,5% en dié land het die snelste groeiende ekonomie van die EU geword. Die werkloosheid het verminder en in Julie 2017 6,4% bereik.
+2 -0,1 -1,1 +1,1 +8,4 +26,3 +5,2 +3,5 (skatting)
In Ierland word geen noemenswaardige mineraalneerslae aangetref nie, behalwe vir kleiner hoeveelhede silwer, lood, sink en gips wat kommersieel ontgin word. So is die land veral aangewese op brandstofinvoere. Kleiner gasvelde in die Keltiese See suid van die graafskap Cork word sedert die vroeë 1980's ontgin, maar dra net 'n klein deel tot die republiek se energiebehoeftes by. Gas word intussen hoofsaaklik deur 'n gaspyplyn ingevoer wat in die 1990's tussen Groot-Brittanje en Ierland gebou is. Nuut ontdekte gasvelde op see het beperkte potensiaal.
Handgesnede turf was eeue lank die belangrikste brandstof vir Ierland se landelike bevolking. Gedurende die 20ste eeu is die turfontginning grotendeels gemeganiseer en op industriële vlak ontwikkel, en turf word steeds as brandstof vir klein en middelgroot termiese kragsentrales ontgin. Ingevoerde aardgas, ru-olie en steenkool speel intussen egter 'n belangriker rol in Ierland se energiebedryf. Daarnaas word krag hoofsaaklik in hidroëlektriese aanlegte opgewek. Tans het die oorgrote meederheid van landelike huishoudings toegang tot elektrisiteit.
Radio en televisie[wysig | wysig bron]
Soos in die meeste ander Europese lande is persvryheid een van die hoekstene van die Ierse demokrasie. 'n Aantal nasionale dag- en weekblaaie word in die land uitgegee, waaronder The Irish Times en The Irish Independent, asook ponie- en streekkoerante. Radio is die belangrikste medium met 'n verskeidenheid publieke en privaat uitsaaiers. Die openbare radiostasies RTÉ 1 (as nuuskanaal) en RTÉ 2 (met popmusiek) saai hul programme in Engels uit, terwyl Raidió na Gaeltachta na die belange van Ierssprekende luisteraars omsien.
Daarnaas speel ook televisie 'n sentrale rol as bron van inligting, met die openbare uitsaaikorporasie RTÉ (twee Engels-mediumkanale en die Iers-mediumkanaal TG 4) en TV3 as privaat uitsaaier. Die Ierse kanaal Teilifís na Gaeilge (TG4) het sy programme in laat 1996 begin beeldsaai en het tans 'n daaglikse gemiddelde kykertal van sowat 650 000.
Ierland se eerste klassieke dokumentêr, Man of Aran, is in 1934 deur die Amerikaanse rolprentmaker Robert J. Flaherty vervaardig. Maar eers ná die stigting van die Irish Film Board in 1981 is 'n selfstandige filmbedryf in die land gevestig. Tans is daar meer as 560 klein en middelgroot ondernemings in die bedryf wat meer as 6 000 mense in diens het en jaarliks oudio-visuele inhoud ter waarde van meer as €550 miljoen (ZAR7,35 miljard) vervaardig.
Ierse landskapstonele het ook gewild geraak by Hollywood-regisseurs. Van die skietwerk aan Mel Gibson se Braveheart is nie in Skotland nie, maar naby die Ierse dorp Trim in die graafskap Meath gedoen, terwyl die geallieerde landing in Steven Spielberg se oorlogsdrama Saving Private Ryan nie in Normandië nie, maar aan die kus van die graafskap Wexford geskiet is.
↑ (en) "Official Languages Act 2003". Office of the Attorney-General. Verkry op 14 Junie 2017.
↑ (en) "Population and Migration Estimates April 2016" (PDF). 23 Augustus 2016. Verkry op 14 Junie 2017.
↑ (en) "Census 2016 Summary Results - Part 1" (PDF). Verkry op 14 Junie 2017.
↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 (en) "Ierland". Internasionale Monetêre Fonds. Verkry op 14 Junie 2017.
↑ (en) "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Verkry op 14 Junie 2017.
↑ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Verkry op 14 Junie 2017.
↑ (en) Census of Population 2016 - Preliminary Results
↑ (en) "Ireland Unemployment Rate". Trading Economics. Verkry op 4 Augustus 2017.
↑ (en) "Real GDP growth". Internasionale Monetêre Fonds. Verkry op 4 Augustus 2017.
(en) Toerismeïnligting oor Republiek Ierland op Wikivoyage
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Republiek_Ierland&oldid=1587537"
Die bladsy is laas op 21 Augustus 2017 om 22:04 bygewerk.