Die sentraal-teoretiese argument van hierdie artikel is dat die konkretisering van 'n reformatoriese wêreldbeeld volhoubaarheid in Suid-Afrika kan bevorder. Om dit aan te toon, word die prakties-teologiese metodologie van Osmer (2008:4) gevolg. Die model bestaan uit vier take en elke taak word met 'n vraag geassosieer wat die prakties-teologiese proses rig, naamlik die beskrywende taak (Wat gebeur?), die interpretatiewe taak (Hoekom gebeur dit?), die normatiewe taak (Wat behoort te gebeur?) en die pragmatiese taak (Wat kan ons doen sodat dit gebeur?). Die eerste taak noop die navorsers om ondersoek in te stel na Suid-Afrika se volhoubaarheid deur spesifieke areas te ondersoek. Daarna sal gepoog word om die huidige stand van volhoubaarheid te verklaar in die lig van die regerende party se wêreldbeeld(e). Tydens die derde taak van Osmer stel die navorsers 'n reformatoriese wêreldbeeld voor vanuit die reformatoriese teologie1 om as riglyn te dien vir die beoordeling van heersende wêreldbeelde. Laastens, in reaksie op Osmer se vraag oor wat gedoen kan word, gee die navorsers voorlopige riglyne oor hoe sodanige reformatoriese wêreldbeeld geïmplementeer kan word in 'n poging om Suid-Afrika se volhoubaarheid te verbeter.
Die Fund for Peace (FFP) is 'n internasionale nie-winsgewende organisasie wat jaarliks 'n verslag publiseer wat die volhoubaarheid van elke land meet (FFP 2013). Hierdie indeks staan bekend as die Failed States Index en dit word bereken deur 'n aantal sosiale, ekonomiese en politieke faktore in ag te neem. Volgens die 2013-indeks is slegs 14 uit die 178 lande volhoubaar, 38 lande is redelik stabiel, vir 'n verdere 91 lande flikker rooi ligte en 35 lande word as disfunksioneel beskryf. Dit is opmerklik dat 11 van die 16 mees disfunksionele lande op die kontinent van Afrika geleë is, met Somalië in die eerste posisie.
Suid-Afrika beklee die 113de posisie uit 178 lande en val in die groep wat die gevaar loop om in disfunksionaliteit te verval indien toepaslike korrektiewe maatreëls nie geïmplementeer word nie. Talle Suid-Afrikaners prys enersyds die African National Congress (ANC) se ekonomiese beleid, maar betreur andersyds die opbloei van 'n individualistiese, opportunistiese toeëieningskultuur (Southall 2008:282). Volgens die Failed States Index (2013) is daar veral twee verskynsels wat Suid-Afrika se volhoubaarheid negatief beïnvloed, naamlik ongelyke ekonomiese ontwikkeling en die stygende demografiese druk op hulpbronne.
Volgens Venter (in 'n persoonlike mededeling op 26 Mei 2011) word die Suid-Afrikaanse bevolking in die post-1994 demokratiese era nie meer op grond van etnisiteit gepolariseer nie, maar toenemend op grond van dié wat het en dié wat nie het nie, dit wil sê op sosio-ekonomiese gronde. Dit is skokkend om daarvan kennis te neem dat 71% van die groep tussen 15 en 34 jaar, wat 60% van die land se bevolking uitmaak, werkloos is (Ramphele 2013:5). Bhorat (soos aangehaal deur De Waal 2009:17) bevind dat die ongelyke verdeling van welvaart steeds toeneem en dat Suid-Afrika Brasilië verbygesteek het as die land met die grootste inkomste-ongelykheid. Bhorat noem verder dat 13 miljoen Suid-Afrikaners in 2009 welsynstoelae ontvang het en hy is dus van mening dat dit nie volhoubaar is nie (De Waal 2009:17; Williams 2009:17). Die Gini-koëffisiënt word gebruik om die inkomste-ongelykheid tussen lande of tussen bevolkingsgroepe in 'n land aan te dui. 'n Koëffisiënt van nul dui op volkome gelykheid, terwyl 'n telling van een volkome ongelykheid weerspieël. In 2009 was Suid-Afrika se telling 0.64 en in 2011 het dit ietwat verbeter na 0.63, maar dit is nog steeds kommerwekkend hoog (Alexander 2012:305). Die sosiale bystand wat die regering in die 2008/2009-tydperk verleen het, het met 11% verhoog en beloop tans R120 miljard. Die ongelyke ekonomiese ontwikkeling plaas nie net 'n geweldige las op die begroting nie, maar veroorsaak verdere rasse- en ander skeidings. 'n Meer gelyke en inklusiewe ekonomie moet gebou word, nie net ter wille van die ekonomiese welstand van Suid-Afrika nie, maar ook ter wille van sosiale solidariteit onder die burgers (Gordhan 2013:7, 16).
Volgens die Institute for Future Research (IFR, aangehaal in Ndebele 2012:39-40) het die wêreldwye aanwaskoers gedurende die afgelope 50 jaar aansienlik gedaal. Asië en Latyns-Amerika se aanwaskoers het in hierdie tyd met meer as die helfte verminder. Die aanwaskoers in Afrika Suid van die Sahara bly egter hoog, met 'n gemiddeld van 5.1 tussen 2005 en 2010. Aangesien groot gesinne in hierdie streek steeds belangrik geag word, is geboortebeperking nie 'n hoë prioriteit nie. Ander faktore wat tot die hoë aanwaskoers bydra, is die oorweldigende armoede, die hoë voorkoms van kindersterftes en die lae peil van opvoeding. Ten spyte daarvan dat Suid-Afrika ook in Afrika Suid van die Sahara geleë is, is die wêreldwye tendens van 'n dalende aanwaskoers in Suid-Afrika sigbaar (kyk Tabel 2).
Die dalende aanwaskoers in Suid-Afrika weerspieël die verbetering van mense se lewenstandaard, inkomste, beroepstatus, toename in die gebruik van geboortebeperking en verstedeliking. Witmense en Indiërs se aanwaskoers is reeds onder die vervangingsvlak van 2.1, maar die IFR verwag dat dit in die volgende drie dekades kan styg. Swartmense en bruinmense se aanwaskoers sal oor die volgende drie dekades aanhou daal en die IFR verwag dat bruinmense die vervangingsvlak teen 2015 sal bereik en swartmense teen 2035. Tot dan sal Suid-Afrika se bevolking steeds groei en die druk op die land se hulpbronne steeds groter word.
Talle van die huidige volhoubaarheidsprobleme in Suid-Afrika kan toegeskryf word aan onder andere 'n gebrek aan voorafbesinning en beplanning, swak bestuursvaardighede en 'n onwilligheid om sake wat verkeerd is, reg te stel. Ramphele (2013:2-3) stel dit sterk as sy sê dat Suid-Afrika se toekoms in gevaar is. In plaas daarvan dat leiers daarop ingestel is om die publiek te dien, word hulle deur eiebelang gedryf. Die indrukwekkende prestasies van die afgelope 19 jaar word deur swak bestuur op alle vlakke van die samelewing ondermyn.
As voorbeeld hiervan word die bestuur van water in Suid-Afrika kortliks bespreek. Die omvang van Suid-Afrika se rioolkrisis het in 2009 aan die lig gekom in die Green drop report (Department of Water Affairs [DWA] 2009). Hierin het die Departement van Waterwese plaaslike owerhede aan die hand van sewe kritieke areas beoordeel en bevind dat waterdienste oor die hele land heen in verskillende stadiums van ineenstorting verkeer. In 2012 se Green drop report (DWA 2012) word aangedui dat slegs sewe van Suid-Afrika se waterbehandelingsaanlegte behoorlik funksioneer, terwyl 69 aanlegte in 'n krisis verkeer en nie die vermoë het om rioolwater effektief te behandel nie.
Met betrekking tot die ANC, die regerende party sedert 1994, het die grondleggers van die beweging 'n liberaal- demokratiese vertrekpunt gehad wat gebaseer was op Christelike waardes (De Jager 2009:275). In die twintigerjare van die vorige eeu het pan-Afrikanisme en kommunisme die ANC-paradigma begin verander sodat radikale Afrikasosialisme die bepalende dryfveer geword het. Hierdie paradigma is vergestalt deur die ANC se jeugliga wat in 1943 toenemend radikaal-eksklusief en revolusionêr-militant geword het. In hierdie verband het die Jeugliga verklaar dat 'Afrika 'n swart man se land' was (De Jager 2009:277). Alhoewel die ANC-paradigma gaandeweg ontwikkel het in die rigting van 'n radikale nasionalistiese beweging, was die beweging egter nie organisatories of ideologies verenig nie. Dit is in die sestigerjare deur die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party (SAKP) ondervang deur 'n meer eenvormige organisatoriese dissipline, revolusionêre teorie en ideologiese oortuiging in die ANC-denke te vestig. Die daaropvolgende ANC-SAKP-alliansie het 'n tweefase revolusie voorgestel, naamlik 'Demokrasie eerste, Sosialisme daarna' (Southall 2008:283). Hierdie strategie word beskryf in die Nasionale Demokratiese Revolusie (Butler 2007:35).
Volgens Van der Walt (2008:115) het Afrika Suid van die Sahara, ten spyte van 'n geskatte 2000 verskillende etniese groeperings, ook 'n merkwaardige hoeveelheid gemeenskaplike kulturele eienskappe wat dit moontlik maak om van 'n Afrika-kultuur en 'n Afrika-wêreldbeeld te praat. Wangila (2010:326-327) is ook van mening dat migrasie en handel vele geleenthede vir wedersydse kulturele kontak geskep het en dat sekere kenmerkende eienskappe en fundamentele ooreenkomste geïdentifiseer kan word, ten spyte van die verskillende sosiale kontekste in Afrika (cf. Banze 1998:25).
• 'n Lewe sonder troos en vrede, aangesien die individu enige oomblik die slagoffer kan word van die geesteswêreld indien die geeste aanstoot sou neem.
• 'n Terloopse moraliteit en etiek vanweë min differensiasie tussen goed en kwaad, aangesien die geesteswêreld goed én kwaad verteenwoordig.
• 'n Soeke na 'n manier om die werklikheid deur rituele en magie vir eie- of groepsbelang te manipuleer.
Turaki (2011) gaan voort deur te verduidelik hoe die persoon met 'n tradisionele Afrika-wêreldbeeld die wêreld gevolglik bejeën:
• Die wêreldbeeld skep 'n holistiese realiteit met min of geen onderskeid tussen die materiële en die spirituele wêrelde. God, die kleiner gode, die individu, die gemeenskap, spirituele kragte en geeste is alomteenwoordig en onderling verbonde. Dit wat die individu beïnvloed, beïnvloed noodwendig terselfdertyd die groter geheel. Dit is dus van die uiterste belang dat daar harmonie binne die groep moet wees.
• Die wêreld is 'n dominerende, spirituele milieu wat kenmerke vertoon van 'n fatalistiese werklikheid waarin alles voorafbepaal is. Gebeure vind plaas op die wyse waarop dit veronderstel is om te gebeur. Pogings om die werklikheid te verander, is futiel en individue word aangemoedig om eerder te konformeer.
• In die wêreldkragspel is elke individu daarop ingestel om vir die hier en die nou alle moontlike mag te verkry -op enige moontlike wyse. Dit sluit die magie, rituele en vooroueraanbidding in.
• Die wêreld is ook 'n gemeenskaplikheid waarin alle individue van 'n spesifieke gemeenskap onderling verbonde is. Daar is 'n duidelike onderskeid tussen diegene wat as deel van die groep gereken word en diegene wat buite die groep staan. Bloedbande is allesoorheersend, terwyl moraliteit en etiek slegs beperkte betekenis en belang buite die groep het.
• Hulle wêreldbeeld is laastens 'n negering van voortuitgang. Die idee dat menslike aktiwiteite en prestasies voortdurend deur ontwikkeling verbeter kan word, is 'n vreemde konsep.
Indien die tradisionele Afrika-wêreldbeeld in die idioom van 'n ideologie beskryf word, sou die utopiese wêreldbeeld 'n situasie verteenwoordig wat gekenmerk word deur 'n statiese, sosialistiese, monokulturele, kollektiewe bestaansekonomie, deur 'n bestaan in harmonieuse onderlinge verbondenheid met die sigbare en onsigbare werklikheid. Negatiwiteite word effektief bestry deur pogings om die geesteswêreld deur rituele en toorkuns te manipuleer. Elke individu is met gelyke hoeveelhede mag en aansien beklee. Moraliteit en etiese waardes geniet voorrang binne die groep. 'n Toekomsvisie en vooruitbeplanning is onbelangrik, aangesien die denke en aktiwiteite oorheers word deur die geskiedenis, wat gerig word deur aktiwiteite wat hier en nou plaasvind.
Op nasionale vlak word dit wat aanvaarbaar is hoofsaaklik deur die mees dominante waardes van 'n gemeenskap bepaal. Dit hou in dat 'n oorweldigende meerderheidsparadigma (soos in Suid-Afrika) noodwendig die regeringsparadigma word. Al kan die meeste verskille tussen die inwoners van Suid-Afrika eerder aan die hand van die verskillende vlakke van sosiale, intellektuele, tegnologiese en ekonomiese ontwikkeling as aan die hand van etniese herkoms en wêreldbeskoulike agtergrond verklaar word, word elemente van die tradisionele Afrika-wêreldbeeld by die huidige regering waargeneem. 'n Voorbeeld hiervan is die ANC se beleid van kaderontplooiing, waar onbevoegde, maar lojale ANC-lede in poste aangestel word, terwyl ervare en bekwame amptenare verloor word en daarmee saam die institusionele geheue van organisasies (De Jager 2009:283; Venter se persoonlik mededeling in 2011). 'n Verdere voorbeeld is dat die ANC lojale ANC-amptenare wat getoon het dat hulle onbevoeg of selfs korrup is, eerder herontplooi as om hulle af te dank of te vervolg. Sulke aksies is verstaanbaar indien Mbiti (1990:202) se verklaring in ag geneem word, naamlik dat etiek en moraliteit slegs binne groepsverband belangrik is en dat die tradisionele strewe na harmonie in die groep gehandhaaf moet word.
Die realiteit van 'n grootliks verstedelikte, multikulturele, post-apartheidsera in Suid-Afrika verskil hemelsbreed van die utopiese, tradisionele Afrika-wêreldbeeld. Mbiti (1990:211) stel dit dat die vinnig veranderende wêreld snelle en radikale veranderings in Afrika teweeggebring het en dat dit die wese van die tradisionele Afrika-wêreldbeeld fundamenteel raak. Kolonialisme het Afrika probeer omvorm in ewebeelde van die koloniale heersers. Dit het gelei tot die opbloei van Afrika-nasionalisme wat op baie plekke gewelddadige weerstand tot gevolg gehad het. Kolonialisme was die oorsaak van 'n verskeurdheid wat deur Mbiti (1990:213) detribalisation genoem word. Tradisionele lewenswyses en waardes is grootliks ondermyn, terwyl alternatiewe identiteite onder individue en gemeenskappe posgevat het. Tradisioneel hegte familie- en gemeenskapsbande is deur twee verskillende wêreldbeelde verswak, naamlik 'n tradisionele Afrika-wêreldbeeld by ouer, ongeletterde mense en 'n postmodernistiese wêreldbeeld by 'n akademies-geskoolde jonger geslag. Gevolglik is daar verskillende ekonomiese, politieke en kulturele verwagtings binne so 'n gemeenskap. Die teenstrydighede dompel die betrokke persone in 'n situasie waarvoor die tradisionele lewenswyse hulle nie voorberei het nie. Tesame hiermee veroorsaak 'n verhoogde mobiliteit dat individue ontwortel word en in hierdie proses van hulle tradisionele moraliteit, gebruike en solidariteit vervreem word. Hulle word van die korporatiewe zamani van hulle voorouers geïsoleer.
Volgens Mbiti (1990:211) was hierdie veranderings vir baie van die betrokkenes te vinnig. Gevolglik bevind mense hulle iewers tussen 'n tradisionele solidariteit en 'n postmodernistiese individualiteit. Die tradisionele paradigmas word vinnig al hoe verder in die verlede teruggeskuif. Hoe verder dit egter op die agtergrond gedwing word, hoe rooskleuriger vertoon dit, met die gevolg dat die moderne Afrika-persoon al hoe meer na die harmonie van die verlede soek. Die meeste hedendaagse persone met 'n tradisionele Afrika-agtergrond verkeer dus in 'n nie-harmonieuse en nie-kreatiewe spanningsveld tussen die zamani en die toekoms. Dit lei toenemend tot die ontwikkeling van 'n Afrika-nasionalistiese gevoel van selektiewe opstand teen sekere aspekte van die postmodernistiese wêreldbeeld. In hierdie Afrika-nasionalisme word sekere elemente van die tradisionele Afrika-wêreldbeeld vervang met elemente van die postmodernistiese wêreldbeeld. Mbiti (1990:212) is egter van mening dat die tempo waarteen mense van Afrikatradisies afstand doen, veel vinniger is as dié waarteen hulle die postmodernistiese paradigmas aanneem en by die vinnig veranderende, toekomsgedrewe wêreld aanpas. Dit gee aanleiding tot gevaarlike onstabiele denke, waar 'n vaste stamgebaseerde solidariteit met 'n onstabiele soeke na nasieskap vervang word. Die nasieskap is in die meeste gevalle steeds aan elemente van die tradisionele stamidentiteit ondergeskik. 'n Voorbeeld hiervan is dat in Suid-Afrika, waar ongeveer 60% van die multikulturele bevolking in stede woon, verskynsels soos rituele moorde en toorkuns steeds algemeen voorkom, ten spyte daarvan dat dit in 2006 tydens die Limpopo Conference on Ritual Murders and Missing Persons veroordeel is (Limpopo Provincial Government [LPG] 2006). Hierdie onstabiliteit in denke is nie uniek of tot die Afrika-kontinent beperk nie. Alle kulture en paradigmas beleef hierdie spanningsveld in 'n mindere of meerdere mate.
Lauer (2013:29) stel dat die vernaamste oorsaak van onvolhoubaarheid in die wêreld tans die verskeidenheid van verskillende identiteite en wêreldbeelde is. Sy kom tot die gevolgtrekking dat oneffektiewe politieke beheer die resultaat is van die gebrek aan 'n enkele psigologiese fokus wat deur alle segmente van die bevolking gedeel word. Dit is in ooreenstemming met Venter (1999:25) se siening dat die Suid-Afrikaanse samelewing soekend is na 'n gesamentlike nasionale identiteit.
Om so 'n enkele wêreldbeeld vir Suid-Afrika te identifiseer en voor te stel, skyn in die huidige tydsgewrig haas onmoontlik te wees aangesien die talle etniese groepe en kulture 'n wye spektrum van politieke standpunte en wêreldbeelde verteenwoordig. Die outeurs is egter van mening dat 'n reformatoriese wêreldbeeld as riglyn kan dien om bestaande wêreldbeelde te beoordeel sodat volhoubaarheid in Suid-Afrika bevorder kan word.
Du Preez (2013:87-88) praat van 'n reformatoriese wêreldbeeld in plaas van 'n Christelike of gereformeerde wêreldbeeld. Die term reformatories verwys nie slegs na die 16de eeuse Hervorming nie, maar ook na een van die beginsels van die Reformasie2, naamlik dat die kerk voortdurend moet vernuwe om die eise van die veranderende wêreld die hoof te bied. Die Bybel is die fondament van die reformatoriese wêreldbeeld en Du Preez (2013) beskryf die hoofkomponente daarvan as die antwoorde op sewe 'groot vrae van die lewe', naamlik:
'Wie is God en wat is sy verhouding met die skepping?' 'In watter soort wêreld lewe ons?' 'Wat het verkeerd geloop?' 'Hoe kan dit wat verkeerd geloop het, reggestel word?' 'Wie is ons en wat beteken dit om mens te wees?' 'Hoe moet ons teenoor die aarde optree?' 'Hoe kan ons die gemeenskap verbeter?' (bl. 121)
Die mens is volmaak na die beeld van God geskape, maar ongehoorsaamheid aan God het tot die sondeval gelei (Gen 1:26-27; 3:6; Rom 3:12). Dit het rampspoedige gevolge vir die hele skepping gehad, met inbegrip van sosiale strukture, verhoudings en die staat (Wolters 1992:43). Salomo praat van ''n soort mens wat koelbloedig en wreed is in sy hebsug en wat teer op die hulpeloses en armes in die land' (Spr 30:14). Jesus Christus beaam dit as Hy sê:
Mense kan hulself nie uit hierdie situasie red nie, maar Christus neem die sonde van die wêreld weg. Hy versoen die mens met God en die mens word voortdurend deur die werking van die Heilige Gees vernuwe (Joh 1:12, 29; 2 Kor 3:18; Kol 1:19-22). In hierdie proses word verkeerde gesindhede uit die weg geruim en die regte lewenswyse gekweek. Paulus beskryf dit soos volg:
Moet niks uit selfsug of eersug doen nie, maar in nederigheid moet die een die ander hoër ag as homself. Julle moenie net elkeen aan sy eie belange dink nie, maar ook aan dié van ander. (Fil 2:3-4)