Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni ine ya ivhea nga u pfi The Financial Services Board (FSB), sa mulanguli wa sekithara ya tshumelo ya zwa Gwama i sa banngi masheleni, i fanela u langula na u Khwiniswa ha Vhuvhili ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni wa 2001 (Wonoyu Mulayo). U ya nga ha uyu Mulayo, tshikwama tshiwe na tshiwe tsha musi muthu a tshi oa u awela lwa tshohe tshi fanela u waliswa kha dzangano a FSB ine a vha na sapuasi ine ya nga kona u phaaladzwa kha mirao yo iwalisa (vhashelamulenzhe) kana ye ya vha yo iwalisa ya dovha ya bvisa masheleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama?
Pfanelo ya u kovhekanywa ha sapuasi ya tshikwama tsha tshikwama tsha phesheni a i kateli masheleni ohe e Muvhuso wa longa tshana kha uri itshi tshikwama tshi aluwe u fana na ane a nga a Tshikwama tsha Phesheni tsha Vhashumi vha Muvhuso Government Employees Pension Fund (GEPF), Transnet na zwiwe Zwikwama zwa Khoro dza Vhaambeleli zwi songo waliswaho kha ha hoyu Mulayo kana Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni. Hezwi zwikwama a zwi ho fhasi ha ndango ya FSB?
NB: Zwikwama zwinzhi a zwi na sapu?
Ndi nnyi o teaho u wana mukovhe kha sapuasi ya tshikwama tsha phesheni?
U ya nga hoyu Mulayo, vhashelamulenzhe vha zwikwama zwo iwalisaho fhasi ha Mulayo wa Tshikwama tsha Phesheni vhane nga murahu ha u senguluswa vha vha na sapuasi ine murao muwe na muwe a vha na pfanelo ya u wana mukovhe kha sapuasi. Datumu ya tshenguluso i vhidzwa upfi datumu ya u kovhekanya sapuasi?
Vhashelamulenzhe: zwi amba vhathu vhane vha bvisa kana vhe vha vha vha tshi bvisa masheleni kha tshikwama, hafha hu katelwa vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshifhinga na vhatholi vhane vha shela mulenzhe.
Nahone hei datumu i nga vha iwe na iwe i re vhukati ha a 7 Nyendavhusiku 2001 na a 7 Nyendavhusiku 2004. Uri muthu a kone u wana mukovhe wa sapuasi kha itshi tshikwama u fanela u vha o vha murao wa itshi tshikwama vhukati ha waha wa 1980 na datumu ya khovhekanyo ya sapuasi. Hoyu Mulayo wa 2001 u alutshedza sapuasi sa masheleni ane a vha tshipia tsha tshikwama. Hezwi zwi amba uri phana ha musi sapuasi i tshi kovhekanyiwa, mirao ya bodo i fanela u vha na vhuanzi ha uri nzulele ya masheleni ndi yavhui kha tshikwama?
Maitele ane a tea u tevhelwa musi tshi kovhekanywa sapuasi arali tshikwama tshi sapu?
Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u sedzulusa dzirekhodo u bva murahu kha waha wa 1980 kana u bva nga uvha e tshikwama tsha thoma ngao hu tshi katelwa-vho na ivhazwakale ya masheleni a itsho tshikwama?
Bodo i tea u ta muthu ane a o imelela mirao yo no nothaho kana yo no litshaho na hone uyo muthu u fanela u linga nga nungo dzohe uri a wane rekhodo dza iyo mirao. Mushumo muhulwane wa uyu muimeleli ndi u sedzulusa aya maitele nga vhuronwane a dovha hafhu a fara nyambedzano na iyo mirao u itela uri iyi mirao na yone i pfe yo farwa zwavhui?
Bodo ine ya vha mulanguli wa tshikwama i tea u thoma u dzhiela nzhele vhashumi vhe vha vhe mirao na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo hukhu dzo vha teaho?
Arali ho itwa mbekanyelo ine ya ita uri vhe vha vhe mirao na vho no nothaho uri na vhone vha kone u wana mbuelo hukhu dzo vha teaho ha dovha ha wanala uri hu kha i vha na sapuasi mirao yo iwalisaho kana ye vha yo iwalisa ya dovha ya bvisa masheleleni a nga misi o teaho kha itshi tshikwama hafha hu katelwa na vhe vha vha vhe vhashumi, vhane vha khou shuma nga tshino tshi tshifhinga na vhatholi vhane vha fanela u wana mikovhe u bva kha sapuasi?
Bodo i fanela u dzudzanya tshikimu tsha u kovhekanya sapuasi uri tshi tendelwe phana ha musi hu tshi nga kovhekanywa. I fanela u dovha hafhu ya etshedza itshi tshikimu kha Redzhisiarara wa Zwikwama zwa Phesheni Ene ndi tshipi?
Bodo ya tshikwama: zwi amba vhathu vhane vha vha na vhuifhinduleli ha u dzhia tsheo nga ndango ya tshikwama hu tshi katelwa uri hu nga bindulwa hani nahone ngafhi?
Hu fanela u ewa tshifhinga kha mirao yohe uri i hanedze arali i tshi vhona zwo tea. U hanedzwa huwe na huwe hu fanela u tandululwa nga bodo?
Arali Redzhisiarara wa Zwikwama zwa Phesheni a anganedza ayo maitele a re kha tshikimu tsha khovhekanyo, ndi hune bodo ya o kona u kovhekanya sapuasi. Hezwi zwi nga itwa nga murahu ha miwaha mivhili kana minzhi nga murahu ha datumu ya khovhekanyo?
U badelela tshumelo phana hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwine zwa kona u swikisa masheleni ho teaho kana u badela masheleni a u iwalisa ha muthu nga muthu, tshelede i etshedzwaho sa mpho na zwiwe ngauri mbadelo dza u sedzulusa vhe vha vhe mirao, u anadza, u rekanya sapuasi zwi tshi elana na muthu nga muthu dzi fanela u bva kha sedzwa sapuasi yone ie. Musi hu tshi rekanywa sapuasi hu songo lavhelelwa uri vhathu vhane vha vha mirao na vhe vha vhe mirao vha bvise tshelede zwikwamani?
U badela uri muthu a wanisise vhuanzi ha uri naa u a tea-na u kovhelwa masheleni a sapuasi?
U kovhekana masheleni a mbadelo dza sapuasi kana u dzhielwa tshipia tshao hu tshi itelwa tshumelo ye ya etshedzwa kana u fhirisela phana tshipia tsha masheleni tsha mbadelo dza masheleni a u fhedzisela kha muthu wa vhuraru (vha thanyele uri zwi nga itea Redzhisiarara a si tsha vha tsireledza arali tshelede yo no vha zwanani zwavho)?
Vha thanyele tshutshedzo dzine vha nga itelwa dzone dzine dza fana na musi vha tshi vhudzwa uri arali vha sa mpha Bugundaula yavho uri ndi i vhulunga a vha nga badelwi (zwine vha nga ita ndi u etshedza khophi Bugundaula yavho yo anzielwaho nga Khomishinari wa U anisa kana yo anzielwaho Tshiitshini tsha Mapholisa a Afurika Tshipembe a re tsini navho)?
Vha songo swika hune vha sainela mabammbiri a zwithu zwine vha sa zwi pfesese. Kha vha humbele muthu o iimisaho nga ehe kana a si na vhukwamani na izwi uri a vha alutshedze aya mafhungo kana a tou a pindulela uri vha kone u a vhala?
Haya maitele ane a si vhe dzangalelo a nnyi na nnyi nahone a fanela u vhigiwa kha dzangano a FSB hu tshi itelwa uri hu dzhiwe vhukando vhuwe na vhuwe vhune vhu nga vhonala ho tea nahone haya maitele o thivhelwa u ya nga Nivhadzo ya 777 ye ya bviswa nga Minisia wa Makwevho na Mbambadzo?
Mbudziso: Naa phambano ndi ifhio vhukati ha tshikwama tsha phesheni na Tshikwama tsha phurovidende?
Nga fhasi ha tshikwama tsha phesheni, mbili-tshararu tsha mbuelo tshi fanela u badelwa kha vhutshilo hohe ha muthu a re kha phesheni ngeno masheleni a linganaho nthihi-tshararu tsha masheleni ohe a mbuelo ya tshikwama a nga kona u dzhiwa ohe o fhelela. Ngeno nga fhasi ha tshikwama tsha phurovidende muthu a tshi nga kona u dzhia masheleni ohe o fhelela?
Mbudziso: Naa hu na masheleni a sapuasi kha tshikwama tshanga?
Phindulo: Hezwi kha vha zwi livhise kha muofisi muhulwane wa tshikwama.
Mbudziso: Naa pfanelo dzanga ndi dzifhio u ya nga mulayo?
Phindulo: Vha na pfanelo ya u ivha tshiimo tsha masheleni a re tshikwamani tshavho. Vha fanela hafhu u dovha vha ivha milayo hu tshi katelwa na tshiimo tsha tshikwama tshavho sa zwine zwa vha zwone kha akhaunthu ya mbuelo na tshitatamennde tsha ndaka na zwikolodo zwi re kha tshitatamende tsha tshikwama tshavho. U ya nga Mulayo wa Phiriso na Tswikiso kha Mafhungo vha nga kona u wana vhudodombedzi vhune vhu nga vha thusa uri vha kone u shumisa pfanelo dzavho. Fhedzi naho zwo ralo hu na zwine zwa vha thivhela u fana na musi hu tshi itelwa uri hu si kandekanywe pfanelo dza vhawe na zwiwe?
Mbudziso: Arali ndi muuniwa wa muthu o no ri siaho we a vha e murao, naa zwi nga itea nda kona u kovhelwa tshipia tsha masheleni a sapuasi?
Phindulo: Hai, nga nna ha musi ho ri musi hu tshi itwa tsenguluso ya tshikwama he ha itwa tshifhinga tshiwe na tshiwe vhukati ha a 7 Nyendavhusiku 2001 na a 7 Nyendavhusiku 2004 muuni a vha a tshi kha i tshila?
Mbudziso: Ndi nnyi ane a sedzulusa mirao ya bodo ine ya vha vhalangi na vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo uri i khou ita mushumo wo teaho wa khovhekanyo ya masheleni a sapuasi?
Phindulo: Redzhisiarara u sedzesa maitele ohe ane a tevhelwa nga tshikwama. Vhalangi vha dovha hafhu vha dzhia tsheo yo teaho kha zwine zwa vha zwo tea musi hu tshi kwamiwa vharekanyi vhane vha sedzana na ndindakhombo nga u lingana. Hu na dziwe tsumbamaitele (dzo katelwa kha Milayo ya Ndangulo na Phirisela (Sekhua) dzine dza vha kha webusaithi ya FSB) dzo bviswa nga Redzhisiarara na Muhulwane wa Vharekanyi vha ndindakhombo ya FSB?
Mbudziso: Naa ndi fanela u ita mini musi we a vha e mutholi a tshi anadza khovhekano ya masheleni a sapuasi?
Phindulo: Kha vha sumbedze uri aya mafhungo a bva kha nyanadzo?
Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama tshe nda vha ndi tshi khou badela masheleni khatsho tshi tshi fheliswa?
Phindulo: Mashudumavhi, zwikwama zwine zwa fheliswa zwo dovha zwa bviswa uri a zwo ngo waliswa u ya nga mulayo phana ha a 7 Nyendavhusiku 2001 a zwiho fhasi ha mulayo wa masheleni a sapuasi ngauri zwo vha zwi saathu thomiwa musi uyo mulayo u tshi phasiswa. Arali tshikwama tsha fheliswa nga murahu ha a 7 Nyendavhusiku 2001, Redzhisiarara u o oa uri hu tevhedzwe mulayo wa masheleni a sapuasi (u fheliswa hu kwama-vho na luvhilo lwa maitele a u kovhekana masheleni)?
Mbudziso: Naa hu bvelela mini arali tshikwama ndi re khatsho tshi kha tshiimo tsha u shandukela kha tshi re na dziwe mbekanyo dza u badela?
Phindulo: Hei tshanduko i a vha na zwine ya isa, u fana na u fheliswa ha tshikimu, nga u ita uri datumu ya u sengulusa u kovhekana ya masheleni a sapuasi i vhe phana na u ita uri hu tevhedzwe mulayo theo wa masheleni a sapuasi u ya nga hune zwa oea?
Mbudziso: Naa hu o vha na thaidzo ya masheleni a sapuasi tshifhinga tshohe kha zwikwama zwashu?
Phindulo: Hu na mbekanyelo ya mulayo ine ya ita uri hu badelwe mbuelo hukhu kha mirao miwedzi ya 12 nga murahu ha datumu ya khovhekanyo ya masheleni a sapuasi. Hedzi mbuelo hukhu dzi kwama zwikwama zwohe zwo waliswaho nga Redzhisiarara nga a kana nga murahu ha a 1 hafamuhwe 2002. Hezwi zwi fhungudza khonadzeo dza masheleni a sapuasi tshifhingani tshi aho fhedzi hu kha i vha na khonadzeo ya u kuvhanganya masheleni a sapuasi kha zwikwama na zwohe zwe zwa kuvhanganywa, masheleni o dzhenaho, masheleni a songo livhiswaho kha mirao, akhaunthu dza muthu nga muthu kana kha rizeve dza zwikwama zwa nga misi kana u vhambedza ndaka na zwikolodo. Milayo ya tshikwama i o sumbedza uri hu fanela u bvelela mini kha masheleni a sapuasi?
Arali vha tshi oa mawe mafhungo nga vhualo kha vha pfe vho vhofholowa uri vha kwamane na senthara ya dzangano ine ya ivhea nga u pfi FSB Call Centre hune vha o rumelwa kana vha kwamanywa na muthu o teaho ane a shuma kha tshikwama. Arali vha tshi ivha dzina a mulanguli a re na aisentsi ane shuma kha tshikwama tshavho, kha vha mu kwame thwi. Mutevhe wa vhalanguli vhohe u a wanala kha ofisi ya Redzhisiarara na kha webusaithi ya dzangano a FSB fhasi ha Muhasho wa Dziphesheni?
Phana ha musi vha tshi ri kwama kha vha vhe na vhu?
Madzina avho nga vhu?
Nomboro ya ID kana phasiphoto kana nomboro yavho sa Mushumi.
Dzina a tshikwama tshe vha vha vha murao kha vha sedze iwalo ine vha vha nao u fana zwitatamennde zwa mbuelo, zwiipi zwa mbadelo, mawalo na zwi?
U sumbedza uri ndi nga mini vho?
Zwidodombedzwa zwa uri vha nga kwamiwa hani kana shaka?