Geboortehuis van genl. J. C. Smuts, Riebeek-Wes – Afrikanergeskiedenis
Ongeveer 6 km reg noord van Riebeek-Wes op die pad na Moorreesburg is daar uitgebreide sementwerke. Hier in die hartjie van 'n moderne industriële kompleks, omring deur 'n doolhof van paaie en aan die afgrond van 'n gruisgroef, staan die eenvoudige, lang, smal rietdakhuis waarin een van Suid-Afrika se grootste staatsmanne, Jan Christiaan Smuts, op 24 Mei 1870 gebore is.
Dié ou huisie is al wat nog oorgebly het van die eens trotse opstal van die plaas Ongegund of Boplaas soos dit in die omgewing bekend gestaan het. Ongegund was die Smuts-familieplaas. In 1815 het genl. Smuts se grootjie Michiel Nicolaas dit gekoop. Sy vyf seuns het dit geërwe. Een van hulle, ook Michiel Nicolaas, was genl. Smuts se oupa en sy seun Jacobus Abraham die generaal se vader. Hy het waarskynlik die huisie gebou, en dit is eie aan die tydperk – die voorhuisie, klein slaapkamertjies en kombuis met bakoond. Hier het genl. Smuts tot sy sesde jaar opgegroei toe sy vader die plaas Klipfontein gekoop en daarheen verhuis het.
Ongeveer twintig jaar gelede het 'n sementmaatskappy dié plaas gekoop en in die loop van jare het die huisie al hoe meer 'n vreemdeling in sy eie omgewing geword, maar 'n moedige stryd word om sy voortbestaan gevoer. By herhaling is uitvoerige herstelwerk reeds daaraan gedoen en in een stadium is selfs oorweeg om dit te verskuif. Met die welwillende medewerking van die maatskappy is daar nou egter 'n ringmuur om die huis gebou en is dit onder behoorlike toesig geplaas sodat sekere foto's en meubelstukke daarin met veiligheid geplaas kan word.
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 61-62.