BO: Foto ter illustrasie: ’n meisie in die tersiêre sektor van die ekonomie (dienslewering) luister na die praatjie van ’n instrukteur en maak aantekeninge. Só sal sy verseker onthou hoe om die diens waarby sy betrokke is selfs nog beter te maak.
Die sakewêreld bestaan uit verskillende sektore—dit kom ’n mens gou agter as jy die ekonomie van enige moderne staat bekyk. Só is daar sekere produsente wat bloot uit die natuur haal wat die natuur hulle kan bied, soos die vrugte van die bome of die metale onder die grond. ’n Tweede groep neem weer grond­stowwe en maak iets baie nuttigs daarvan. ’n Derde sektor vervaardig niks nie, maar bied op hul beurt waardevolle dienste aan die gemeenskap. En so saam-saam hou al drie groepe dan die ratte van die land aan die draai…
BY primêre nywerhede, soos boerdery, bosbou, visserye en mynbou, word dinge ontgin wat periodiek deur die natuur voortgebring word of reeds in die natuur bestaan.
Ook visserye ressorteer onder primêre nywerhede. Die sardientjie wat ek vanoggend vir ontbyt gehad het, asook die snoek wat ’n Kapenaar taks by vissers op Houtbaai gaan koop om te braai—albei is primêr die produkte van ’n natuurprodukte-industrie.
REGS: Steenkool... die versteende reste van plante... onverwerk en steeds net soos dit gelyk het toe dit die dag onder die aarde uitgebreek is. Mynbou behoort tot die primêre sektor van die ekonomie.
REGS: Jagter-versamelaar-gemeenskappe soos dié van die San is veral aangewese op die natuur om te oorlewe. Hul ekonomie is dus veelal primêr—daar is weinig sprake van ’n sekondêre sektor, buiten miskien dit wat te bespeur is in hul karige besittings wat uit byvoorbeeld diervelle en volstruiseierdoppe geskep word.
TEENOOR primêre nywerhede is daar sekondêre nywerhede wat dinge maak, bou en aanmekaarsit. Vervaardigers gebruik grondstowwe, dit wil sê onbewerkte, ru materiaal, asook onderdele wat hulle van ander nywerhede kry, om hul produkte te vervaardig. Só maak ’n Suid-Afrikaanse nywerheidsreus soos Sasol petrol uit steenkool wat in die primêre sektor ontgin word.
REGS: Masjiene is integrerende dele van die sekondêre sektor—en die feit dat duisende soorte masjiene reeds deur vernuftige mense geprakseer is, hoef niemand te verbaas nie. Maar van die verre verlede af tot vandag toe was en is daar beterweterige “uitvinders” wat hul kop op ’n blok sou sit dat hulle in staat is om die onmoontlike te vermag: om ’n masjien te bou wat ewigdurend met sy eie krag aan die loop sou bly, sonder enige brandstof hoegenaamd. Op die illustrasie hierby is een só ’n patent. Die ontwerper reken tereg dat hy ’n wiel aan die draai kan hou met vallende water—maar dan sou die water weer voortdurend op 'n sekere manier boontoe vloei (dis nie duidelik hoe nie, dog miskien sou dit deur middel van iets soos lugdruk moes geskied) om van daar af steeds onafgebroke op die wiel af te stort. Dis egter ’n hopelose vergissing dat so iets moontlik is. Geen mens kan die natuurwette só omseil nie!
Ten slotte kan een produsent natuurlik by al die aktiwiteite betrokke wees— primêr, sekondêr én tersiêr. Oom Jan op die plaas is hoofsaaklik gemoeid met primêre bedrywighede, maar kan straks ook ’n bietjie vervaardiging doen om vars room, botter of joghurt aan die mense op die dorp te lewer. Oom Jan kan selfs ’n nuttige diens verskaf deur sy produkte met sy bakkie by sy klante se huise of sakeondernemings af te lewer. Praat van ’n Jan wat kán!
BO: Die stand van dienslewering is ’n maatstaf van ’n land se gevorderdheid. Hierdie ou foto wat jare gelede in ’n operasie­teater geneem is, help wys dat die Westerse wêreld in die moderne era reeds vroeg-vroeg die toon aangegee het op die gebied van mediese sorg.