Hoe kan ek my kind se spelling verbeter? | oolfant.com: Leer Afrikaans
Home » Artikels » Hoe leer ek my kind lees en skryf? » Hoe kan ek my kind se spelling verbeter?
Hoe kan ons ons kinders se spelling verbeter? Baie ma’s (die uwe inkluis) is baie keer bekommerd oor hoe goed of sleg ons kinders spel. Dis asof ons dink as ons regspellende kinders die wêreld instuur, ons nou regtig met tuisonderwys geslaag het! Te oordeel aan die gehalte spelling wat mens teëkom by veral kommentaar op nuusberigte en op sosiale media, lyk dit egter nie of almal voel spelling is so belangrik nie. Mens gril soms vir die gruwelike spelfoute wat gemaak word.
Is spelling regtig so belangrik? En hoe kan ons die hele spellingkwessie met minder angs aanpak, het ek vir spraak- en taalterapeut Hannekie Verwoerd gevra.
Luister hier na die hele onderhoud.
“Ja, ek sien almal het ŉ vreeslik onrustigheid oor spelling. En dit maak my onrustig dat almal so onrustig is,” sê Hannekie sommer met die intrapslag.
Patrone is beter as reëls
“Dis omdat ek sien dat mense allerhande reëls probeer opstel. Hoewel taal gewoonlik logies is en ŉ mate van reëlgebondenheid het, bly taal is lewendigs wat mens nie altyd met reëls kan vasvang nie. Sodra jy ŉ reël neerlê, maak jy dit staties,” verduidelik sy.
Wat Hannekie meer kwel as bloot die feit dat mense nie kan spel nie, is dat hulle hul nie goed kan uitdruk nie. Hulle sinskonstruksies is swak en te oordeel aan die kommentare wat hulle skryf, lyk dit baie keer of hulle nie verstaan wat hulle gelees het nie, sê Hannekie.
“Ek voel as ouers moet ons eers seker maak ons kinders kan ŉ sin ordentlik formuleer. Verder moet ons seker maak ons kinders verstaan regtig wat hulle lees en dat hulle ŉ sinvolle repliek kan lewer of ŉ redenasie oor iets kan vorm. In die proses kan ons aan spelling aandag gee.”
Daarom voel Hannekie dat ons liewer op spelpatrone moet fokus, eerder as op reëls. Hoe leer jy jou kind om spelpatrone raak te sien? Hannekie gee 8 maniere.
2. Jy kan spelling verbeter deur met lettergrepe of klankgrepe te werk
Hannekie vertel haar skoonma sê altyd vir die kinders: hoeveel asemstote het die woord om die konsep van lettergrepe tuis te bring. In die stuk oor die verskil tussen vokale en konsonante verduidelik sy netnou hoekom dit so ŉ oulike manier is om kinders lettergrepe te leer onderskei.
3. Spel beter: woorde met net een lettergreep is bietjie makliker
As die kind die klankgrepe tel, sê Hannekie, wil mens hê hulle moet bewus word van kort woorde en lang woorde. Later as hulle begin spel, is daar ŉ baie lekker spelreël in Afrikaans en dit is: As jy ŉ eenlettergrepige woord skryf, skryf jy die vokaal die meeste van die kere presies soos hy klink.
Hannekie voel ouers moet vroeg-vroeg van lettergrepe begin praat. En ook van eenlettergrepige woorde. Dis nie so moeilik nie. Die kind van graad 1-ouderdom kan al van ŉ eenlettergrepige woord weet. Dis nie nodig dat mens babataal met jou kinders praat nie.
4. Mens kan spelling verbeter deur te wys op die verskil tussen vokale en konsonante
Hannekie gebruik ook die term oopmaker vir vokaal en toemaker vir konsonant. Haar skoonma se idee van ŉ asemstoot pas hierby in. Sy verduidelik:
“Jy produseer ŉ vokaal of ŉ klinker met jou spraakkanaal. Jou spraakkanaal begin by jou longe, dan gaan dit op deur jou lugpyp. Jou stemkas is binne-in jou lugkas. As jy na ŉ man se keel kyk, het hy mos so lekker adamsappel. Dis is die stemkas. Daar is ŉ harde stukkie been binne-in die lugpyp waarin jou stembande sit. Die stembande sit bo-oor die bokant van die lugpyp.
“Verder is die spraakkanaal aaneenlopend met die res van jou keel, jou mond en jou neus. As lug van jou longe af kom en jou stembande sluit, dan druk die lug die stembande oop en dit laat vibreer. En dis is waar jou stem vandaan kom.”
Die rede waarom Hannekie al die klinkerklanke oopmakers noem, is omdat die resonansieruimte van jou mond en jou keel ŉ oop buis is as jy hulle sê. Niks raak aan mekaar as jy hierdie klanke sê nie.
Jou lippe gaan nie toe om aanmekaar te raak nie. Die agterkant van jou tong lig nie op om aan jou sagte verhemelte te raak nie. Daar is nie vernouings in jou keel soos wanneer ons ŉ h sê nie. Vir vokale is die hele spraakkanaal ŉ oop buis.
Wat ons wel doen as ons klinkers vorm, is om ons kakebene groter of kleiner oop of toe te maak. Soos wanneer mens sê a, dan gaan jou kakebeen wyd oop en wanneer jy sê i dan gaan jou kakebeen ŉ bietjie kleiner oop wees. Maar dis nog steeds oop. Niks raak aanmekaar nie.
Vokale is ook oopmakers in jou woorde. Hulle maak dit maklik om woorde te lees. As mens ŉ klont konsonante opmekaar het, is dit moeilik om te lees. Ons kry dit soms in Afrikaans by ŉ woord soos venster, waar daar nst langs mekaar is.
Laat jou kind die oopmakers saam met jou ontdek. Skryf die alfabet uit en kies al die oopmakers. En onthou in Afrikaans is y altyd ŉ oopmaker. In Engels is y soms ŉ medeklinker aan die begin van ŉ woord, soos yes.
In Afrikaans is ŉ y nooit ŉ medeklinker nie. Ons kan hom wel ŉ diftong noem, maar hy bly ŉ oopmaker. Sê dit en voel dit. Wat gebeur in jou mond as jy y sê? Raak iets aanmekaar? Nee.
Gaan googleloer ook vir prentjies van al hierdie goed waarvan ons praat, soos die stembande, die stemkas, die longe, die lugpyp.
5. Aandag aan klempatrone kan spelling verbeter
Kom ons doen dit met ons name. Is dit Há-ne-kie of Ha-né-kie of Ha-ne-kié?
6. Spel beter: oop en geslote lettergrepe
Verder moet ouers hulle kinders ook leer van oop en geslote lettergrepe, want hulle werk saam met kort en lang vokale. Vokale kan kort wees a,e,i,o,u of vokale kan lank wees aa, ee, oo, uu. Ie en oe tree party keer ook soos lang klanke op.
In Afrikaans het ons die reël dat as jy ŉ kort klank in ŉ meerlettergrepige woord het, jy vir hom ŉ dubbele konsonant gee om hom kort te hou. Die toemaker druk die kort klank vas. Soos in die woord katte.
As daar nie ŉ dubbel t is nie, gaan ons sê kaa-te, want daar is nie ŉ toemaker wat die klank vasdruk nie.
Jou kind gaan hierdie reël net bemeester as hy gereeld die lettergrepe klap en die lettergreepverdeling van woorde doen. Dan sal hy begin agterkom as daar nie ŉ toemaker is om die vokaal vas te druk nie, hy uitrek.
7. Spel beter: waar kom ŉ woord vandaan?
As jy fonologiese bewustheid het, begin jy patrone in jou taal opmerk. En dan begin jy ook sien waar daar afgewyk word van daardie patroon.
Ons sê dan dat ŉ kort vokaal vasgedruk word deur ŉ toemaker. Maar hoekom skryf ons dan krokodil en nie krokkodil nie? Of tarentaal en nie tarrentaal nie? Of mineraal en nie minneraal nie?
Om jou kind met die spelling van hierdie woorde te help, help dit as mens weet waar die woorde vandaan kom. As ons ŉ woord uit Latyn ontleen het, gaan sy spelling anders wees as wanneer ons dit uit Nederlands gekry het. Dis nie binne ŉ ma se bereik om al die stamtale onder die knie te kry nie, maar, voel Hannekie, wat jy vir jou kind sê, is: daar is ŉ rede hoekom ons ŉ woord spel soos ons hom spel.
“Die ding van uitsonderings moet ons uit ons koppe kry, want op die ou end sit jy met meer uitsonderings as reëls,” sê sy.
Sy voeg by dat ons ook maar vir ons kinders kan sê dat alhoewel ons nie die rede weet hoekom ŉ woord so gespel word nie, daar wel ŉ rede is.
8. Die spelreël van gelykvormigheid
Nog ŉ reël wat Afrikaans se spelling dryf, is die reël van gelykvormigheid. Dis wanneer ons vir ŉ woord se familie vra hoe hy gespel moet word. As jy byvoorbeeld brood sê, hoor jy aan die einde van die woord ŉ t. Maar as jy dit skryf, skryf jy d.
Hoekom? Hannekie verduidelik dit só:
“Want as ek vir brood se familie gaan vra, as ek vir brode gaan vra, dan sê brode vir my jy gaan ŉ d vat. Ons wil hê dat woorde wat aanmekaar behoort, dieselfde lyk.”
Stamwoorde help ons om betekenisse aan mekaar te koppel. Soos kruideniersware, kruiwa en miskruier. Die stamwoord kruie, wat stadig beweeg beteken, is wat elkeen van die drie woorde hulle betekenis gee. As mens begin om elkeen van daardie woorde op verskillende maniere te skryf, dan verloor ŉ taal sy betekenisbasis.
9. Die verband tussen eet en praat
Hannekie maak in die onderhoud ook ŉ paar opmerkings oor die verband tussen eet en praat.
Jou mond het twee werke: praat en eet. Praat en eet het baie met mekaar te doen. Kieskeurige eters se klankbewussyn ontwikkel baie keer nie goed nie. Hier gaan dit nie oor kinders wat net fiemies het nie, dis kinders wat gril vir sekere teksture en wat naar word van sekere soorte kos.
Sommige kinders hou nie van gemengde teksture nie, soos om rys en sous saam te eet. Of hulle eet wel rou groente, maar nie gaar groente nie. Ander wil nie vleis eet nie. Sommiges eet glad nie soetgoed nie, het Hannekie ook al teëgekom.
Dit gaan nie noodwendig gebeur nie, maar daar is ŉ risiko dat so ŉ kieskeurige eter met lees kan sukkel.
Jou brein moet weet wat in jou mond aangaan
Jou brein moet weet hoe ŉ klank in jou mond voel. Wanneer jy ŉ letter sien wat jy moet lees, skryf jou brein vir jou mond die opdrag watter spiere om te beweeg om daardie ding te sê. Jou brein skryf die opdrag op grond van wat hy weet hoe die klank klink en wat hy weet wat in jou mond gebeur.
As ŉ kind nie ŉ groot genoeg verskeidenheid kosse eet nie, kry sy brein nie genoeg inligting oor hoe dit in sy mond voel en wat alles in sy mond kan beweeg nie.
Ouers moet darem maar altyd volhou daarmee dat die kind byvoorbeeld nie net van Weense worsies en Pro-nutro kan leef nie.
“Om reg te leer spel, is ŉ hele reis. Ek dink partykeer ouers wil spelling gou afgehandel kry, maar mens moet daaraan dink as ŉ opwindende reis om taal te ontdek. As jy begin nuuskierig raak oor jou taal en iets daarvan by jou kinders kan kweek, is dit so wonderlik,” sê Hannekie.
Lees ook hierdie artikel met wenke oor spelling.
Leer jou kind beter spel — 6 onverwagse wenke