Nuuskommentaar: Kon Zuma-ramp voorkom gewees het?Pres. Jacob Zuma. Foto: Ntswe Mokoena, departement van kommunikasie Die spreekwoord lui: “Voorkoming is beter as genesing.” Met pres. Jacob Zuma wat pas in ŉ oomblik van onbesonnenheid (waansin, volgens baie waarnemers) eiehandig die land binne ure honderde miljarde rande skade berokken het, is daar vir die eerste keer tekens dat die president se posisie nie so lekker knus is nie. Maar oor die ses jaar of so van sy een en ŉ halwe termyn het die president die land veel, veel meer skade berokken. Onder sy presidentskap het die land erg op verskeie indekse, waaronder die korrupsiepersepsie-indeks en die persvryheidsindeks, die kreeftegang gegaan. Volgens die bekende analis, dr. Leopold Scholtz, haal Zuma gewoonlik net die internasionale media as hy (al weer) skandes maak en as belaglik voorgestel word. Scholtz skroom ook nie om Zuma in ŉ rubriek ŉ “immorele moroon” te noem nie. Rhoda Kadalie beskryf die land nou as die piesang van alle piesangrepublieke. Zuma het wat die wêreld en ŉ groot deel van Suid-Afrika betref, president geword op die rug van die beeld-kapitaal van oud-president Nelson Mandela. Oud-president Thabo Mbeki het al bietjie van hierdie beeld-kapitaal geërodeer, maar daar was nog oorgenoeg daarvan oor om Zuma taamlik gemaklik deur sy twee termyne te dra. Dat hy dit so gou vermors het, is ŉ redelike “prestasie.” Dis egter nie die enigste erflating wat Zuma vermors het nie. Hy het trouens die “erflating van apartheid” (met variasies van kolonialisme en Jan van Riebeeck) gereeld ingespan, maar ook daar so aangejaag en “feite” gefabriseer dat hy hierdie kapitaal liederlik verspil het. Dat die ANC se eie “goeie storie” nie so gereeld die nuus haal soos wat die ANC wil hê nie en die blaam daarvoor op die media geplaas word, swig voor die, soos die kanselier van die Free State University, prof. dr. Khotso Mokhele, dit tydens ŉ gradeplegtigheid gestel het, die “algemene verval wat ons om ons sien.” Die media word gereeld vir die “verswyging” van die “goeie storie” geblameer. Die lys van Zuma-blapse is ongelooflik lank, maar dat die meeste Suid-Afrikaners hulself volgens die versoeningsbarometer in terme van hul ras, eerder as Suid-Afrikaners definieer, staan ook as belangrike aanklag teen die rasbenepe uitgangspunte van Zuma. Die feit dat Zuma weens familie-omstandighede feitlik geen skoolopleiding ondergaan het nie, hoef nie noodwendig as aanklag teen hom te staan nie. Trouens, van die wêreld se beste regeringsleiers, soos pres. Ronald Reagan van die VSA, het nie juis as intellektuele bekend gestaan nie. Hul geheim was om hul leemtes te erken en om hulle met goeie adviseurs te omring én om na die adviseurs se raad te luister. En hiermee word nie twyfelagtige karakters bedoel wat die regeringshoof adviseer oor hoe om hom in sy regeertermyn ten beste uit regeringsbronne (die trog) te help nie. Aanvanklik het Zuma se grootste selfsloping geskied wanneer hy van sy geskrewe toesprake afgewyk het. Sy sogenaamde honde-uitspraak is een hiervan en waarskynlik ook sy stelling dat hy sy lojaliteit aan die ANC bo sy lojaliteit aan die land stel (en so minstens sy ampseed verbreek). Sy en sy vernaamste kornuite se gereelde onvanpaste godsdiensuitsprake is nog ŉ deel hiervan. Hy kon egter ook nooit die versoeking weerstaan om soos ŉ stamkaptein van ouds by elke familievuurtjie vir die teenwoordiges te vertel wat hulle graag wil hoor nie (onder meer in Julius Malema se tuisdorp dat die jong man ŉ toekomstige president is). In die moderne era volg die media die regeringshoof en so gebeur dit dat die “nare media” aan die hele land en selfs aan die hele wêreld uitbasuin wat vir ŉ klein groepie se ore bedoel is en in die tradisionele konteks meer as goeie maniere as bindende beloftes beskou word. Die president het ook die protokol van die “eer en hartlikheid” waarmee hy oorsee deur regerings ontvang is, verwar met persoonlike “eer en hartlikheid.” Die indruk is geskep dat Zuma so verslaaf aan hierdie behandeling geword het (te midde van plaaslike kritiek), dat hy onnodig dikwels oorsee gaan rondflenter het. En hoe luukser, hoe beter. Uiteindelik het al die pogings van onder meer die SABC TV om Zuma presidensieel te laat vertoon, skynbaar soveel selfvertroue aan die president besorg dat hy dinge op sy eie begin doen het. Soos sy aanstelling van David (Des) van Rooyen in die plek van die gerespekteerde Nhlanhla Nene as minister van finansies. Die land kon dit skouspelagtig duidelik nie bekostig nie en nog ŉ eiehandige flater soos hierdie kan die land plat teen die grond slinger. Met die veelkoppige veldtog wat nou onder meer manifesteer in #ZumaMustFall, vra baie bekommerde burgers hoe verseker kan word dat, sou Zuma die toneel verlaat (of deur die ANC ŉ flou makou gemaak word wat in beginsel minder skade kan aanrig), hoe verseker kan word dat die land nie weer aan net so ŉ groot ramp uitgelewer word nie. Niemand staan immers so duidelik as opvolger uit dat met sekerheid gesê kan word dat die land nie ŉ presidensiële ramp van soortgelyke omvang as Zuma sal beleef nie. Die presidensiële kiesstelsel maak dit ongelukkig moontlik dat ŉ tweede ramp die land kan tref. Ook die stelsel waar presidente regstreeks deur die publiek verkies word, voorkom nie noodwendig dat die kiesers ŉ ramp aan die hoof van die regering aanstel nie. Dit is skynbaar presies wat nou in die VSA gebeur. Die voorloper onder Republikeinse kandidate om as dié party se presidensiële kandidaat genomineer te word, is Donald Trump. Sy veldtog word deur nar-agtige uitsprake gekenmerk en hy maak stellings wat die wêreld se hare laat regop staan. Soms duik dit sy steun bietjie, maar meer dikwels laat dit sy steun groei. Hoe anders sou Suid-Afrika vandag gelyk het as die land ŉ regstreekse presidensiële verkiesingstelsel gehad het in die dae toe groepe “we want Pik” uitbasuin het? Beide presidensiële verkiesingstelsels is ewe veel vol voordele en gebreke. Met ŉ stelsel soos Suid-Afrika s’n, is dit in beginsel so dat kabinetskollegas beter as die publiek weet van die voete van klei van ŉ kandidaat-kollega as die breë publiek. Na buite kan so iemand blink vertoon, maar die kabinetskollegas weet van ŉ deurlopende slapheid om sy departement so ver te kry om gereeld verslae in te dien, hulle weet van onafgehandelde prioriteite wat net heen en weer oor die minister se lessenaar dryf, al plaas die amptenary dit elke dag as nommer een in die prioriteitslêer. Hulle weet beter as die publiek van die plat botteltjie waaruit gereeld ŉ paar slukke inspirasie geneem word, van die neiging tot oor-die-draad-loerdery, van onvanpaste sêgoed en “promises” maak… Die oop verkiesingstelsel, daarenteen, stel die veld aan meer kundiges oop. Die grootste voordeel is dat die president nie noodwendig van dieselfde party as die meerderheid in die parlement is nie. Dit geld nou byvoorbeeld in die VSA waar die Kongres die president in vele opsigte kan stuit. Ook Venezuela het nou ŉ president wat in die gees van wyle Hugo Chavez (probeer) regeer en ŉ parlement waar die eertydse opposisie aan bewind gekom het. Suid-Afrika het nie so ŉ stelsel nie. Die sterkste wapenrusting in die hande van die publiek in Suid-Afrika, as land van minderhede, is ŉ werklik vrye media en sterk burgerlike strukture. Dit gaan moontlik nie die ANC tot ŉ val bring nie, maar dit kan die ANC ernstig laat nadink oor die skade wat aangerig word (aan die party self) deur Zuma as president te behou. As die media werklik vry is en nie byvoorbeeld deur “politieke korrektheid” geïnhibeer word nie, sal meer en meer kiesers bewus wees dit is tot hul nadeel dat Zuma sy tweede termyn voltooi en dat ŉ “voortsetting” van sy presidentskap deur die voortgesette presidentskap van die ANC geskied waar ŉ marionetteregering na sy pype dans. Hoewel afvalligheid nie daartoe sal lei dat die ANC die bewind verloor nie en nog minder met aanstaande jaar se landswye munisipale verkiesings nie, kan stembusverliese vir ŉ tipiese trog-party soos die ANC rampspoedig wees en ŉ domino-effek aan die gang sit na die volgende algemene verkiesing. Hoe meer ANC-raadslede hul setels verloor, hoe meer mense val uit die soustrein uit in werkloosheid en armoede in, met groeiende ongelukkigheid. Dis nie net raadslede wat hul setels verloor nie, maar ook ondersteuningspersoneel en waar ŉ munisipaliteit oorgeneem word, ook die mense wat hul amptenaarsposte aan politieke aanstellings en ontplooiings te danke het. Hierin lê waarskynlik die grootste moontlikheid om eerder vroeër as later van Zuma ontslae te raak. Wanneer die ANC besef Zuma se blote aanwesigheid en voortdurende blapse bring ook hul posisies in gedrang. Intussen maak burgerlike strukture sake nie maklik vir ŉ regerende party wat buite die speelveld en met sy eie reëls speel nie. Die probleme wat die e-tolstelsel ervaar is ŉ duidelike bewys hiervan. Solidariteit en AfriForum se hofsake en buitelandse inisiatief en die Plan B is nog voorbeelde hiervan. Dit word net al hoe moeiliker om op ŉ korrupte wyse uit die trog te drink en maatjies met oorskiet te voer. Dit lyk asof ŉ georkestreerde poging van alle verantwoordelike landsburgers om die ANC onder soveel druk oor Zuma se voortgesette presidentskap te plaas dat dit uiteindelik swaarder weeg as die ontplooiingsvoordele wat Zuma se ANC-netwerk inhou, die enigste manier is om die ANC te dwing om Zuma te herroep. Dis nie maar bloot ŉ anti-Zuma-sentiment nie, maar ŉ aksie in landsbelang en die belang van alle inwoners behalwe die trogsuipers. In ŉ land van minderhede is die beste voorkomingsmedisyne, naamlik om die ANC gou by die stembus te verslaan, nie so maklik nie. Die druk op die ANC om nie weer oop oë so ŉ ramp soos Zuma te verhef nie, moet intussen volgehou word.