Die Grondwet magtig ANC om transformasie – die NDR – deur te voerDie konstitusionele hof. Foto: Reint Dykema Hierdie artikel is deel van ŉ reeks van vyf artikels wat deur Malan oor die Grondwet geskryf is. Die artikels sal oor die volgende vyf weke elke Donderdag op Maroela Media gelees kan word. Kan dit regtig waar wees dat die Grondwet die ANC toelaat om sy ideologiese doelwitte deur te voer? Die doelwitte van sentrale beheer oor alle hefbome van mag met die oog op toe-eiening en herverdeling van ekonomiese bates en die vestiging van taal- en kulturele eenvormigheid (ŉ homogene kultuur) lyk darem werklik verregaande. Die Grondwet as die beliggaming van die regstaat en plegtige akkoord waarborg mos alle regte en laat tog sekerlik nie die najaag van dié ingrypende ideologiese doelwitte toe nie. Helaas, die Grondwet verskaf inderdaad geen waarborg teen die bereiking van hierdie doelwitte nie. Toe Jacob Zuma dus op 1 Junie vanjaar in die Parlement verklaar het dat daar nie Zimbabwe-styl-grondgryping sal wees nie en dat die regering grond- en dergelike eiendomshervorming binne die raamwerk van die reg – en die Grondwet – sal doen, het hy inderdaad gelyk gehad. Die Grondwet laat dit toe. As die opskrif van artikel 25 (die sogenaamde eiendomsklousule) in die Grondwet, naamlik “Eiendom” (Property), verstaan word as sou dit bestaande eiendom omvattend beskerm, is dit verkeerd, want hierdie artikel maak nie net voorsiening vir die beskerming van bestaande eiendomsreg nie. Inteendeel, dit magtig ook verdeling, dit wil sê die verkryging en verdeling van bates van bestaande eienaars, in bepaalde gevalle sonder vergoeding en in ander gevalle vir vergoeding onder markwaarde. Ontneming Die eerste bepaling in artikel 25 veroorloof ontneming van eiendom ingevolge ŉ algemeen geldende regsvoorskrif, net solank dit nie arbitrêr is nie. Gevolglik mag die regering, wanneer hy as ’n sogenaamde kurator optree, in bepaalde gevalle eiendom sonder vergoeding ontneem. Dit gebeur wanneer die eiendom nie blywend nie, maar slegs tydelik in die staat (as kurator) vestig met die oog daarop om dit aan ander persone te laat toekom. Die konstitusionele hof het met betrekking tot mineraalregte reeds sy seën oor hierdie kurator-argument uitgespreek. Onteiening Artikel 25 maak ook vir onteiening voorsiening. Anders as ontneming, wat ’n nuwe konsep is wat die Grondwet ingevoer het, is onteiening vir ŉ openbare doel of in die openbare belang (byvoorbeeld vir die doel van die bou van ’n pad, spoorlyn, ’n dam of iets dergeliks) ’n ou regsverskynsel. Die gevestigde beginsel was dat markwaarde vir die onteiende eiendom betaal moes word. Die Grondwet verander dit. Nou moet die bedrag bloot regverdig en billik wees. Dit kan dus ook onder markwaarde wees. Dit word enigsins ondersteun deur ŉ verdere bepaling wat lui dat die nasie se verbintenis tot grondhervorming, en tot hervormings om billike toegang tot al Suid-Afrika se natuurlike hulpbronne te bewerkstellig ŉ medebepaler van die begrip openbare belang is. Die artikel bevat ook “bepalings vir regstellende aksie”, want die staat is verplig om maatreëls te tref om burgers in staat te stel om toegang tot grond te verkry. Die eiendomsklousule is vir wyd uiteenlopende vertolkings vatbaar. Ofskoon dit enersyds gebruik kan word om bestaande regte te beskerm, kan dit eweseer ingespan word om die teenoorgestelde te bewerkstellig, naamlik ŉ drastiese herverdeling sonder vergoeding of vergoeding onder markwaarde. Dit hang alles van die ideologiese oortuigings van die vertolkers af – politici, staatsamptenare en ten slotte ook regters. Wanneer die regering dus beoog om die klem op eiendomsverdeling eerder as beskerming van bestaande eiendom te plaas, kan hy op grondwetlike magtiging daarvoor steun. Onlangs bevestig die voormalige regter van die konstitusionele hof en eertydse ANC-aktivis, Albie Sachs, juis weer dat die eiendomsklousule inderdaad nie op die lees van gewillige koper / gewillige verkoper geskoei is nie. (“No willing buyer, willing seller in the Constitution” – Albie Sachs, Media24, 31 Mei.) Oudpolitici en waardige grondwetkenners se gerusstellings oor grondwetlike waarborge vir eiendomsreg is dus onsin. Met die aanvaarding van die Grondwet was daar ook tevredenheid oor die bepalings oor taalgebruik in onderwys [artikel 29(2)]; meer bepaald, dat dit genoegsame waarborge vir moedertaalonderrig verskaf. Die tevredenheid was vanuit die staanspoor ongegrond. Opeenvolgende hofuitsprake in die onlangse tyd het juis die ongegrondheid van hierdie valse geloof en versekerings aan die lig gebring. Die wesenlike gebrek in onderwysklousules is dat dit ten slotte ŉ diskresie aan die onderwysowerhede verleen om besluite oor voertaalbeleid te neem. Die “reg” om in openbare onderwysinstellings onderwys in die amptelike taal of tale van eie keuse waar “redelikerwys doenlik” te ontvang, is onder meer aan ’n klousule vir regstellende aksie (’n transformasieklousule) onderworpe, wat lui dat die staat alle redelike alternatiewe in die onderwys oorweeg, maar onder meer met inagneming van “die behoefte om die gevolge van wette en praktyke van die verlede wat op grond van ras gediskrimineer het, reg te stel”. Wanneer onderwysowerhede oor voertaal besluit, kan hulle inderdaad voorkeur aan moedertaalonderrig verleen. Hulle hoef egter nie. Hulle kan ook ’n teenoorgestelde sienswyse inneem, naamlik om afkeurend teenoor moedertaalonderrig te staan en eerder Engelse onderrig te bevorder en af te dwing. Hulle kan ook transformatief ooreenkomstig die ANC-ideologie te werk gaan: verskeidenheid verwyder en Engelse eentaligheid afdwing. Dit is presies wat gebeur. Een van die beslissende redes waarom dit wel so is, is dat die Grondwet dit magtig. Juis daarom het, met die uitsondering van ’n klein bietjie Afrikaanse onderwys wat in openbare onderwys oor is, Engels die algemene onderwystaal in Suid-Afrika geword. En die handvol Afrikaanse openbare skole – toonbeeld van wêreldgehalte-onderwys – is die teiken van die transformasie-ideologie. Die amptelike taalklousule maak voorsiening vir 11 amptelike tale. Desondanks het Engelse eentaligheid ver buite onderwys uitgebrei en is Suid-Afrika met betrekking tot die amptelike gebruik van die tale vandag meer eentalig-Engels as ooit tevore. Die ANC het Engels gedurende die grondwetlike onderhandelings as enigste amptelike taal voorgestaan. Nogtans is daar uiteindelik op 11 amptelike tale “geskik”. Dit was ’n gewaande skikking: dit was nie ŉ bona fide reëling nie, maar ŉ deursigtige truuk om onder die dekmantel van veeltaligheid Engelse eentaligheid te bewerkstellig. Die taalklousule verleen breë diskresionêre mag aan staatsorgane om te besluit hoe hulle die tale wil gebruik. Die klugtige Wet op die Gebruik van die Amptelike tale, wat in 2012 aangeneem is, verleen ’n soortgelyke breë diskresie. Staatsorgane oefen hulle diskresie uit in ooreenstemming met die ANC se destydse en steeds huidige transformasie-verbintenis tot eentaligheid. Daarom het Suid-Afrika te midde van ’n taalklousule en bepalings oor onderwys wat die indruk van veeltaligheid en diversiteit skep, ’n oorwegend Engelse staat geword. Sonder dat grondwetlik daarvoor voorsiening gemaak word, het die ideologie van rasseverteenwoordigendheid – ŉ belangrike element van transformasie – ŉ deurslaggewende beginsel van Suid-Afrika se huidige grondwetlike orde geword. Daarvolgens word verseker dat alle staatsorgane en alle georganiseerde sfere die rasseprofiel van die land weerspieël. Die howe moet ook rasverteenwoordigend wees en regters moet volgens die Regterlike Dienskommissie (RDK) die transformasie-ideologie huldig. Ter wille daarvan is meriete nie alles wanneer dit by aanstellings kom nie en is dit nie noodwendig nodig om die beste kandidate aan te stel nie, het die hoofregter in 2013 verklaar. Die uitwerking van verteenwoordigendheid is dat alle instellings en georganiseerde sfere swart en onder swart beheer is. Meer nog, aangesien die regering onder ANC-beheer sy eie kaders veral in senior posisies aanstel, het rasseverteenwoordigendheid die weg gebaan na die algemene verskynsel van kaderontplooiing. Die gesamentlike uitwerking van die eiendoms-, amptelike taal- en onderwysklousules van die Grondwet in samehang met rasseverteenwoordigendheid, is om die weg vir die ANC te baan om sy transformasie-ideologie van sentrale beheer oor alle hefbome van mag deur te voer, wat hom in staat stel om eiendom in te palm, ŉ homogene openbare kultuur af te dwing en verskeidenheid weg te vee. Namate die ANC sy mag verstewig het, kon hy hierdie program algaande met groter energie afdwing. Die Grondwet belemmer die ANC nie daarin nie. Dit waarborg nie regte wat as ŉ skild hierteen optree nie. Inteendeel, dit bied juis die regsraamwerk waarbinne die program in werking gestel kan word.