Ekonomiese geskiedenis van Suid-Afrika - Wikipedia
Hierdie artikel behoort versmelt te word met Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika.
Voor die aankoms van die Europese setlaars in die 15de eeu was die ekonomie van wat Suid-Afrika sou word, gegrond op bestaansboerdery en jag.
In die noorde, sentrale en ooste van die land het stamme van inheemse Afrika-mense die grond op 'n gemeenskaplike grondslag bewoon onder stamkapteinskappe. Dit was oorwegend 'n pastorale ekonomie en rykdom is gemeet aan die aantal beeste wat 'n man het. Bevolkingsgroei het druk op die beskikbare grond geplaas en veroorsaak dat die stamme voortdurend verder van hul oorsprong in oos-Afrika weggetrek het.
In die suidelike en westelike dele van die land het die San-mense (Boesmans) nomadiese lewens gelei wat gegrond was op jag en die Khoi-Khoi (Hottentotte) het 'n herdersbestaan gevoer.
1 Europese nedersetting
2 Immigrante se vaardighede
3 Die Boere-republieke
5 Randse Rebellie
6 Arm wit mense
7 Eenheid van Afrikaner-nasionalisme
10 Ekonomiese onvolhoubaarheid van apartheid
In 1652 is 'n permanente Europese nedersetting in Kaapstad in die verre suidweste van die land gevestig. Dit was nie oorspronklik beplan as 'n kolonie, maar as'n lafenis-stasie. Wanvoeding, veral skeurbuik – 'n vitamien C-tekort weens 'n tekort aan vars vrugte en groente – was 'n probleem vir die handelskepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie wat tussen Nederland en Hollandse Oos-Indië, deesdae Indonesië, gevaar het.
Om dié probleme die hoof te bied, het die kompanjie 'n tuin aan die voet van Tafelberg gevestig, en met ruilhandel vee van die Khoi-Khoi gekry om aan verbygaande skepe te verskaf. dae Indonesië, gevaar het.
Die aankoms van permanente Europese setlaars het egter diepgaande veranderings meegebring. Die Europeërs het sonder opset die San met siektes uitgedun, wat hulle na die Kalahari-woestyn-gebied verdryf het, en het die Khoi-Khoi-mense bykans vernietig namate hul stryd teen die Europese siektes toegeneem het.
Die soeke na grond het gelei tot oorloë tussen die Afrikane soos wat die setlaars ooswaarts gemigreer het van die oorspronklike nedersetting in Kaapstad.
Tussen die oorloë het handel ontwikkel tussen die setlaars en die inheemse mense. Die verkope van groente en vee het gelei tot die ontwikkeling van 'n swart kleinboerestand wat grond besit.
Immigrante se vaardighede[wysig | wysig bron]
Die Europeërs het intussen slawe van Maleisië as ambagsmense ingevoer. Hul vaardighede het daartoe gelei dat die klerebedryf in die Kaap vandag omvattend is. Daar was ook ander migrasiegolwe van Europa. Vervolgde Hugenote van Frankryk het hul hande aan wynproduksie gewaag en Duitsers en Britte het die opkomende nywerheidbasis laat groei en moderne landboumetodes ontwikkel. In weerwil van die algemene opvatting het slawe nie hard gewerk op die plase in die Kaap nie, aangesien dit op kontrak deur die Khoi gedoen is, en veral deur die Hollandse setlaars. Slawe is ook na die suider-Afrika-streek ingevoer om op die grootskaalse wynwingerde wat deur Europese setlaars aangeplant is te werk. Alles in ag genome het die slawe-invoere die lewenstandaarde van die wit bevolking aansienlik verhoog.
Daar is bevind dat die Natal-provinsie, 'n Britse kolonie, geskik is vir suikerproduksie, maar die plaaslike Zoeloe-stamme kon nie gelok word om as suikerrietsnyers te werk nie aangesien hulle nie die vaardigheid of die bevoegdheid om te werk gehad het nie. Oorsese arbeid is van Indië af ingebring. Die nasate van hierdie arbeiders speel vandag 'n aktiewe rol in die land se handel en nywerheid.
Benewens slawerny was daar 'n ander vorm van gedwonge arbeiders: Die Zoeloes en ander koninkryke het jong mans gebruik vir gedwonge arbeid as krygsmanne en herders. Die Europese migrante het verskillend ontwikkel: die Kontinentale Europeërs het saamgesmelt om Afrikaans, 'n taal met Hollands as oorsprong, te praat, en die Engelse het aanhou Engels praat, wat die taal van handel geword het. Dié tweeledigheid was ook in die ekonomie sigbaar, aangesien boere hoofsaaklik Afrikaanssprekend was en Engelstalige Suid-Afrikaners aangetrek is tot handel en nywerheid.
Die Boere-republieke[wysig | wysig bron]
Die Afrikaners het twee onafhanklike binnelandse republieke gevorm, die Zuid-Afrikaanse Republiek (ZAR) en die Oranje Vrystaat (Oranje-vrystaat). Aan die kus het die Britte die Kaap-Kolonie en Natal in besit geneem.
Die ontdekking van diamante in die Kaap-Provinsie in 1866 en die ontdekking van goud 20 jaar later aan die Witwatersrand in die ZAR het die ekonomie getransformeer en aansienlike buitelandse belangstelling gaande gemaak. Die daaropvolgende diamant- en goudstormloop het nog meer migrasie van 'n verskeidenheid nasionaliteite veroorsaak, onder meer Corniese mynwerkers en oos-Europese Jode.
Die Britte het die Vrystaat en die ZAR ingeval en hulle onder Britse beheer geplaas en sodoende in 1910 die vier provinsies verenig as die Unie van Suid-Afrika.
Maar waarskynlik die grootste impak was die invloei van internasionale kapitaal om die mynboubedrywighede te finansier, insluitend die aankoms van Cecil John Rhodes wat De Beers en Anglo-American gevorm het. Gedurende die era van Afrika-kolonisasie het Suid-Afrika die meerderheid (55,8%) oorsese beleggings in die hele Afrika-vasteland gelok, vanweë die groot hoeveelheid goud- en diamantmyne.
Trekarbeid[wysig | wysig bron]
Die inheemse mense het geen kennis van die mynbou-ekonomie gehad nie, wat gelei het tot 'n tekort aan arbeid op die myne. In 'n maatreël om mense te dwing om op die myne te gaan werk, het Rhodes, wat hom tot politiek gewend het nadat hy De Beers gestig het, gesorg vir die aanvaarding van die Glen Grey-wet in 1894. Die wet het die betaling van belasting afgedwing, met die spesifieke doel om kleinboere, wat nie deel was van die geldekonomie nie, te dwing om werk te kry en geld te verdien om die belasting mee te betaal. Die wet was 'n doelbewuste stap van Rhodes om arbeid na die myne te dwing.
Dit was die begin van die trekarbeidstelsel waarin swart mans na die myne gereis het om te werk, en hul gesinne in die stamgebiede gelos het.
Die aanbod van arbeid het meer as voldoende geword en die mynmaatskappye het 'n aankoopkartel gevorm deur hul vereniging, die Kamer van Mynwese. Dit hel hulle in staat gestel om 'n monopsonie (markomstandighede waar daar net een koper is) te stig, wat lone laag gehou het. Die myne het ook arbeid van aangrensende lande verkry, soos Rhodesië (nou Zambië en Zimbabwe), Njassaland (nou Malawi) en Mosambiek (wat destyds 'n Portugese kolonie was), wat die lone van swart arbeiders laag gehou het.
Randse Rebellie[wysig | wysig bron]
Die Suid-Afrikaanse goudmyne is diep en duur om te bedryf en die mynmaatskappye het probeer om die koste laag te hou. Maar deur te probeer om swart mense vir geskoolde arbeid op te lei, het hulle met die wit mynwerkers gebots. Die rassistiese weerstand teen wittes was so erg dat dit aanleiding gegee het tot die rebellie in 1922 in die gebied om die middelpunt van die goudmynwese: die Witwatersrand.
Die Randse Rebellie is onderdruk deur wat 'n vroeë gebruik van lugkrag was en party wit myners is galg toe gestuur. Diegene wat gehang is, het na bewering uit Karl Marx en Friedrich Engels se Kommunistiese Manifes aangehaal en gesê: "Werkers van die wêreld staan saam."
Arm wit mense[wysig | wysig bron]
Onder die wit bevolking was daar baie Afrikaner-deelsaaiers (bywoners wat hul oes met hul grondeienaars gedeel het in plaas van om huur te betaal). Maar die begin van die Groot Depressie, tesame met droogte, het gelei tot die gedwonge verkoop en konsolidasie van baie van dié plase, wat gelei het tot die afsetting van die inwonende deelsaaiers. Dié gevolglike werklose wit mense het na die dorpe en stede gestroom, waar hulle met die swart mense vir werk op die myne meegeding het.
Die nuwe toestroming van wit armoede het spesiale aandag gekry (in teenstelling met die verandering van nie-wittes se status) en die Carnegie-korporasie, wat gestig is deur die Skotsgebore Amerikaanse filantroop Andrew Carnegie, het 'n studie onderneem na wit armoede wat in 1932 as die Commission on the Poor White Problem in South Africa uitgegee is. Dit het gelei tot die verligting van wit armoede, maar sommige het dit beskou as bloot die grondslag vir die wettige stelsel van rassediskriminasie teen swart mense wat later apartheid geword het.
Swart mense kon nie stem nie en die wit mense het hul politieke mag gebruik om die mynmaatskappye te dwing om geskoolde arbeid vir wit mense te beskerm.
Eenheid van Afrikaner-nasionalisme[wysig | wysig bron]
Vanaf die laat 1920's het wit mense regerings verkies wat wit arbeid verenig en Afrikaner-nasionalisme wat sanksies gebruik het soos om regeringskontrakte te weier teen besighede wat nie mense in diens geneem het wat Afrikaans praat nie. Genasionaliseerde bedrywe is opgerig, soos staal en spoorweë, wat selfs ongeskoolde arbeid vir wittes teruggehou het.
In die 1930's en 1940's het die vinnige industrialisasie van die land plaasgevind terwyl dit produkte en dienste aan die mynbedryf verskaf het en die regering in groot projekte belê het om wit indiensneming te beskerm. Suid-Afrika het nie net goud en diamante gehad nie, maar ook enorme hoeveelhede yster, steenkool en baie ander minerale. Landbou het in belangrikheid afgeneem namate mynbou en daarna nywerhede al hoe groter geword het.
Hoewel Engelssprekende Suid-Afrikaners die industriële en kommersiële lewe oorheers het, het die Afrikaners saamgespan in gemeenskaplike finansiële organisasies wat mettertyd groot spelers in daardie sektor van die ekonomie sou word.
In 1948 is 'n regering verkies wat die beleid van apartheid (segregasie) bekend gestel het met die oogmerk dat dit vir verskillende rassegroepe moontlik sou wees om in hul aparte gebiede te ontwikkel. In die praktyk het apartheid rasseskeiding wettig gemaak, wat wit ekonomiese en politieke meerderwaardigheid moontlik gemaak het terwyl hulle swart mense in 'n ondergeskikte posisie gehou het.
In die twee dekades nadat die Nasionale Party aan bewind gekom het, het wit mense (veral Afrikaners) bo alle ander etniese groepe in Suid-Afrika uitgestyg deur hul oorheersende optrede in die arbeidsmag.
Soos een historikus dit gestel het: "Volle indiensneming, in kombinasie met arbeidsbeheer, beperkinge op die vrye beweging en indiensneming van nie-wittes, en die gebruik van kleurbeletsels op maatskappyvlak het gelei tot hoë vlakke van besteebare inkomste vir die wit bevolking."
Engelssprekende Suid-Afrikaners het deelgeneem aan die erge diskriminasie wat apartheid voorafgegaan het, en het stilswyend die wetgewing ondersteun terwyl hulle lippediens gedoen het om die wette teen te staan. Só het apartheid dit reggekry om 'n stelsel te skep waarin swart mense tot die kant van hul grond uitgedruk is deur die oplegging van die Landwet van 1913. Gevolglik is baie swart mense ongeskoold en ongeletterd met lae lewenstandaarde. Hul skoolstelsel, "Bantoe-onderwys", was op die opvatting gegrond dat swart mense nie vinnig genoeg in wetenskaplike vakke kan vorder nie weens laer intellektuele vaardighede, en het daartoe gelei dat baie uitgesluit is van werk wat vaardighede vereis het.
Sanksies[wysig | wysig bron]
Die oplegging van sanksies teen die land het ekonomiese druk begin wat uiteindelik gelei het tot die ondergang van apartheid. Daar was oliesanksies, maar Suid-Afrika het aangehou om olie in internasionale markte te koop en het tegnologie ontwikkel waarmee olie uit steenkool verkry kon word.
Maar die mees skadelike isolasie was beleggingsfondse wat geweier het om in Suid-Afrika te belê, en die boikot deur invloedryke universiteite en stigtings in die VSA ten einde Suid-Afrika te keer om 'n wêreldmag te word aangesien sy geweldige groei die VSA bedreig het.
Ekonomiese onvolhoubaarheid van apartheid[wysig | wysig bron]
In 1990 het die president, Frederik Willem (Fw) de Klerk, die ekonomiese onvolhoubaarheid van die apartheid-stelsel erken en Nelson Mandela, die nasionalistiese leier, en die African National Congress (ANC), wat Mandela gelei het, ontban.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 318. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 320. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 322. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 323. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 327. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 325. ISBN 978-1-107-50718-0.
↑ Contempoarry South Africa by Anthony Butler
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekonomiese_geskiedenis_van_Suid-Afrika&oldid=2459136"