OpenStax-CNX module: m Die plant: blomme. Siyavula Uploaders - PDF
Download "OpenStax-CNX module: m Die plant: blomme. Siyavula Uploaders"
1 OpenStax-CNX module: m Die plant: blomme Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License NATUURWETENSKAPPE 2 Graad 9 3 PLANTE: VAN BOU TOT GENETIKA 4 Module 29 5 PLANTORGANE: BLOMME Blomplante (Angiosperme) is die volopste en suksesvolste plantgroep op aarde. Die geheim lê deels in die manier waarop hulle hulself voortplant. Die sleutel tot hierdie geheim lê in die bou en werking van blomme. Die feit dat hierdie voortplantingsmetode ook GESLAGTELIK is, maak dit nog meer suksesvol. Die blom is dus `n struktuur waar beide manlike en vroulike strukture van die plant teenwoordig is. Soms is dit wel in aparte blomme, maar meestal saam in een tweeslagtige blom. 5.1 AKTIWITEIT 1: 5.2 OM BLOMME AS VOORTPLANTINGSTRUKTURE TE KAN BESKRYF 5.3 [LU 2.2; 2.3] 5.4 Opdrag 1: 1. Neem `n blom en sny dit in die lengte deur. Die Petunia is `n goeie voorbeeld. Maak `n skets van die blom om al sy dele te toon (sonder byskrifte). 1. Noem die funksies van elk van die volgende (soek dit op of vra jou onderwyser om te help): Version 1.1: Mar 25, :47 am
2 OpenStax-CNX module: m Helmknop: Helmdraad: Stempel: Styl: Vrugbeginsel: Saadknop: Kroonblaar: Kelkblaar: Meeldraad: Stamper: Blomsteel: Table 1 1. Probeer nou al die dele by no. 2 op jou skets by no. 1 aandui. 4. Beantwoord die volgende vrae: Wat noem ons die groep plante wat blomme dra? Is alle blomsoorte kleurvol? Verduidelik. Ruik alle blomme geurig? Verduidelik. Wat is die funksie van alle blomme? Assessering van Sketse Kon jy basiese verskille onderskei? [LU 2.2; 2.3] 5.5 AKTIWITEIT 2: 5.6 OM BESTUIWING AS 'N NOODSAAKLIKE PROSES IN DIE VOORTPLANTING VAN BLOMPLANTE TE BESKRYF 5.7 [LU 1.1; 1.2; 1.3; 2.4] Bestuiwing is die proses waardeur `n ryp stuifmeelkorrel moet land op `n rypstempel van dieselfde soort plant. Opdrag 1: 1. Hoekom moet die stuifmeelkorrel ryp wees? 2. Hoekom moet die stempel ryp en ontvanklik wees? 3. Hoekom moet dit dieselfde soort plant wees? Elke plant se stuifmeelkorrelstruktuur is mikroskopies anders. Dit verseker dat `n stuifmeelkorrel amper soos `n slot in `n sleutel moet pas. Sodra `n ryp stuifmeelkorrel geland het, begin dit ontkiem. 5.8 Opdrag 2: Doen `n bietjie naslaanwerk oor stuifmeelkorrels en stempels van verskillende soorte plante. Stel `n sketsblad saam van die verskillende soorte wat jy kon opspoor. Assessering van Naslaanwerk Kon jy basiese verskille onderskei? [LU 1.1; 1.2; 1.3]
3 OpenStax-CNX module: m Opdrag 2: Ontwerp jou eie blom na aanleiding van die volgende leidrade. Jou blom is `n eksotiese soort waarvan daar baie min is. Dit groei hoog in die berge waar daar omtrent geen insekte is nie. Dit moet staat maak op die wind om bestuiwing te bewerkstellig. Jou meganisme waarmee bestuiwing moet plaasvind, gaan absoluut bepaal hoe jou blom se bou gaan lyk. Assessering van Ontwerp Kon jy basiese verskille onderskei? [LU 2.4] 5.10 AKTIWITEIT 3: 5.11 OM BEVRUGTING AS 'N NOODSAAKLIKE PROSES IN DIE VOORTPLANTING VAN BLOMPLANTE TE BESKRYF 5.12 [LU 2.1; 2.2] Ons het reeds genoem dat daar twee hoofprosesse is wat moet plaasvind: bestuiwing en bevrugting. Ons weet nou wat bestuiwing is en dat die uiteindelike mikpunt is om by die ryp saadknoppe uit te kom en dit te bevrug. Bevrugting is die samesmelting van die spesiale kerninhoude (gamete) van `n stuifmeelkorrel en `n saadknop Die kerninhoud waarna verwys word, is spesiale molekules met `n kode of plan van hoe die nuwe plant moet lyk. Ons noem dit die chromatiennetwerk en dit bestaan uit die molekule wat bekend is as DNA. Jy sal later leer waarvoor dit presies staan. Sodra die twee kerninhoude of gamete versmelt het, vorm `n sigoot en dit is die begin van die nuwe organisme of plantjie. Die bevrugtingsproses word met die volgende skets voorgestel: Figure Opdrag 1: 1. Skryf in vyf stappe die proses neer van die oomblik van bestuiwing tot bevrugting: 2. Wat word van die volgende strukture na aoop van bevrugting: a) vrugbeginsel b) saadknop Assessering van Meganisme Kon jy die meganisme ontleed en in stappe opbreek?
4 OpenStax-CNX module: m [LU 2.1; 2.2] Uiteraard is die vorming van sade van die uiterste belang in die voortplantingsproses. Daarmee saam is die proses van saad- en vrugverspreiding eweneens belangrik. OPSIONEEL/ VIR VERRYKING: Die onderwyser kan `n projek oor bevrugting aan julle gee sodat julle die interessante verloop en meganismes daarvan kan ondersoek. As alternatief kan julle die video van David Attenborough, The Secret Life of Plants, opspoor en daarna kyk. Verbysterende videomateriaal word getoon. 6 Assessering LU 1 Wetenskaplike Ondersoek Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. Dit word bewys as die leerder: 1.1 ondersoeke beplan; 1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel; 1.3 data evalueer en bevindinge kommunikeer. LU 2 Konstruksie van Wetenskapkennis Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewings- kennis toe. Dit word bewys as die leerder: 2.1 betekenisvolle inligting kan oproep; 2.2 inligting kan kategoriseer; 2.3 inligting kan interpreteer; 2.4 kennis kan toepas. 7 Memorandum 7.1 Aktiwiteit 1: OPDRAG 1 Blomplante (Angiosperme) is die volopste en suksesvolste plantgroep op aarde. Die geheim lê in die manier waarop die volgende geslag susksesvol geskep word. Die sleutel tot hierdie geheim lê in die bou en werking van blomme. Die feit dat hierdie voortplantingsmetode ook GESLAGTELIK is, maak dit meer suksesvol. Die blom is dus `n struktuur waar beide manlike en vroulike strukture van die plant verteenwoordig word. Soms is dit wel in aparte blomme, maar meestal saam in een tweeslagtige blom. Andersins sal hulle eenslagtig wees, m.a.w. `n manlike of `n vroulike blom. 1. Maak `n skets van `n tipiese blom om al sy dele te toon.
5 OpenStax-CNX module: m Figure 2 2. Gee funksies van elk van die volgende: Helmknop: Helmdraad: Stempel: Styl: Vrugbeginsel: Saadknop: Kroonblaar: Kelkblaar: Meeldraad: Stamper: Blomsteel: waar stuifmeel gemaak word dra die helmknop op die regte posisie waar ryp stuifmeelkorrels moet val verbinding tussen stempel en vrugbeginsel plek waar saadknoppe vorm sal sade vorm sodra dit bevrug is lok insekte a.g.v. kleur beskerm blom in knopstadium helmknop+ helmdraad manlike deel van blom stempel + styl + vrugbeginsel vroulike deel van blom dra die blom in regte posisie Table 2 3. Angiosperme 4. Nee, net dié wat deur insekte bestuif moet word 5. Nee, net dié wat insekte moet lok 6. Voortplanting van die spesie bevrugting van die saadknoppe Angiosperme of blomplante veral dié met helderkleurige kroonblare, lok insekte en word so bestuif. Verder is hulle ook geurig. Die funksie van `n blom lê in die voortplanting van die spesie, d.w.s. bevrugting van die saadknoppe. Die twee hoounksies is egter BESTUIWING en BEVRUGTING. AKTIWITEIT 2: OPDRAG 1 Bestuiwing Bestuiwing is die proses waardeur `n ryp stuifmeelkorrel moet land op `n ryp stempel van dieselfde soort plant
6 OpenStax-CNX module: m `n Stuifmeelkorrel moet ryp wees, andersins sal dit nie ontkiem en afgroei in die styl nie. Eweneens moet die stempel ryp en ontvanklik wees om die stuifmeelkorrel te ontvang, anders sal dit ook nie kan groei nie. Die stuifmeel moet ook van dieselfde dieselfde soort plant wees, anders kruisteel hulle. Sommiges kan wel kruisteel en dan kry ons allerhande eksotiese soorte. Elke plant se stuifmeelkorrelstruktuur is mikroskopies anders. Dit verseker dat `n stuifmeelkorrel amper soos `n slot in `n sleutel moet pas. Sodra `n ryp stuifmeelkorrel geland het, begin dit ontkiem. Ons het reeds genoem dat daar twee hoofprosesse moet plaasvind, naamlik bestuiwing en bevrugting. Ons weet nou wat bestuiwing is en dat die volgende mikpunt is om by die ryp saadknoppe uit te kom en dit te bevrug. OPDRAG 2: Doen `n bietjie naslaanwerk oor stuifmeelkorrels en stempels van verskillende soorte plante. Stel `n sketsblad saam van die verskillende soorte wat jy kon opspoor. Bevrugting is die samesmelting van die spesiale kerninhoude (gamete) van `n stuifmeelkorrel en `n saadknop Die kerninhoud waarna verwys word, is `n spesiale molekule met `n kode of plan van hoe die nuwe plant moet lyk. Ons noem dit die chromatiennetwerk en dit bestaan uit die molekule wat bekend is as DNA. Jy sal later leer waarvoor dit presies staan. Sodra die twee kerninhoude of gamete versmelt het, vorm `n sigoot en dit is die begin van die nuwe organisme of plantjie. Die proses: stapsgewys van oomblik van bestuiwing tot bevrugting OPDRAG 3 Ontwerp jou eie blom na aanleiding van die volgende leidrade: Eie memo Aktiwiteit 3: OPDRAG 1 Ryp stuifmeelkorrel val op ontvanklike stempel Ontkieming: groei met stuifmeelbuis in styl af Gaan vrugbeginsel deur poortjie binne Gaan deur vrugsak na saadknop Twee manlike gamete in stuifmeelbuis word vrygelaat Een versmelt met saadknop se vroulike gameet BEVRUGTING het plaasgevind sigoot vorm Sigoot ontwikkel in embrio binne-in saad Table 3 Vrugbeginsel raak vrugwand vir saadverspreidingsdoeleindes Vrugbeginsel: word vrug Saadknop: word saad Stamper: droog op en verval kyk maar na onderkant van bv appel Sigoot: word embrio
7 OpenStax-CNX module: m Table 4 Uiteraard is die vorming van sade vandie uiterste belang in die voortplantingsproses. Daarmee saam is die proses van saad- en vrugvesrpreiding eweneens belangrik. OPSIONEEL/ VIR VERRYKING Die onderwyser kan `n projek hieroor aan julle gee waartydens julle die interessante manier en meganismes kan ondersoek. Alternatiewelik kan julle die video van David Attenborough The Secret life of Plants opspoor en daarna kyk. Verbysterende videomateriaal word getoon.
Kyk nou hoeveel jy van Kwartaal 3 kan onthou. Jy mag nie in jou handboek kyk nie. 1. n Seekoei eet ongeveer kg gras per dag. (1)
Hersiening Week 30 Kyk nou hoeveel jy van Kwartaal 3 kan onthou. Jy mag nie in jou handboek kyk nie. TOTAAL 30 1. n Seekoei eet ongeveer kg gras per dag. (1) 2. n Seekoei kan tot ton weeg. (1) 3. Is seekoeie
Aanpassings. Les Plan Een HOE OM DIE LES AAN TE BIED
Les Plan Een Aanpassings KRITIEKE UITKOMSTE KU # 2: Werk effektief saam met ander as lede van 'n span, groep, organisasie of gemeenskap. KU # 3: Organiseer en bestuur jouself en jou aktiwiteite op 'n verantwoordelike
HANDLEIDING AFRIKAANS HUISTAAL: TAALKUNDE GRAAD 10
HANDLEIDING AFRIKAANS HUISTAAL: TAALKUNDE GRAAD 10 ʼn Publikasie van Impak Onderwysdiens (Edms) Bpk Kopiereg voorbehou. Afgesien van enige billike gebruik vir die doel van navorsing, kritiek of resensie
NSIONLE SENIOR SERTIFIKT GR 12 LEWENSWETENSKPPE V1 ISIONELE MOEL 2008 PUNTE: 150 TY: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 12 bladsye. Lewenswetenskappe/V1 2 INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies
Willem lees tydskrif. SPEUR EN DIE DIAMANTDIEWE - GEKORRIGEERDE PP.indd 11
1 Willem lees tydskrif Watwou! roep Willem uit. Ek ken hierdie ou. Hy mag miskien sterk wees, maar slim is hy sowaar nie! Ek loer oor sy skouer en kyk na die foto in die tydskrif waardeur hy blaai. Dit