Kan koalisieregering in Suid-Afrika werk?Helen Zille. (Foto: Tracey Adams/African News Agency) Deur Helen Zille Die Demokratiese Alliansie het onlangs ŉ groep Deense afgevaardigdes in Suid-Afrika ontvang. Een van die oogmerke van die besoek was om ons begrip van koalisies te verdiep en om gevolglik ons kans op sukses, in die 22 koalisieregerings in sewe provinsies waarby ons betrokke is, te verbeter. Ná ek vertroud geraak het met die Deense “koalisie-ervaring” verstaan ek nou waarom dit so moeilik is om binne die Suid-Afrikaanse konteks ŉ omgewing te skep wat stabiele koalisies lewer. En dit het diepgaande gevolge vir ons verkiesingspolitiek en vir regeringsbestuur. Daar word algemeen aangeneem dat die ANC slegs uit die kussings gelig kan word deur middel van koalisies. Die DA het − oor dekades heen − baie hard gewerk om hierdie doelwit te bereik, eers met die Wes-Kaapse regering ná die algemene verkiesing in 1999 en daarna die Stad Kaapstad in 2006. Alhoewel daar koalisiesuksesverhale was, het die komplekse multi-party-koalisies buite die Wes-Kaap meestal misluk. Die vooruitsigte van hierdie koalisies wat weer in verskeie dorpe en stede tot stand gekom het ná die 2021 plaaslike verkiesing, lyk maar wankelrig. Verskeie koalisievennote dring nou daarop aan dat die verdeling van posisies in dié regerings, ŉ skamele sewe maande ná die koalisie-ooreenkomste onderteken is, weer onderhandel moet word. Die moontlikheid dat dié hoogsgelaaide onderhandelings van nuut moet begin, met al die onvermydelike gekibbel en afdingery wat daarmee saamgaan, skep ŉ indruk dat hierdie koalisies te onstabiel is om op dienslewering te fokus en Suid-Afrika se gebroke stede reg te ruk, veral dié in Gauteng. Ons het ŉ gedeelde belang daarin om hierdie persepsie reg te stel. Ons kan dit slegs doen deur stabiele koalisies te bou waar ooreenkomste gerespekteer word, waar almal aan hul mandaat voldoen, en die groter politieke prentjie in die oog gehou word: om die ANC in nasionale regering teen 2024 te vervang. Waarom werk koalisies in Denemarke so goed? Hulle regeer al meer as ŉ eeu lank op nasionale vlak deur middel van koalisies. In watter aspekte is Suid-Afrika anders? Buiten die voor die hand liggende verskille tussen ŉ klein, homogene bevolking met gedeelde waardes (Denemarke) en ŉ hoogs meervoudige gemeenskap met ŉ verdeelde verlede (Suid-Afrika), is daar ander sleutelfaktore wat die lewensvatbaarheid van koalisieregerings in ons land bedreig. Ek gaan op drie aspekte fokus. Eerstens, die kwessie van ŉ drempel-vereiste vir verteenwoordiging in enige van die regeringsfere. Daar bestaan nie tans so ŉ drempel in Suid-Afrika nie. Enige party, wat ŉ fraksie van een persent van die stem op dit verenig en daardeur ŉ enkele setel wen, is geregtig om daai setel op te neem en deel te neem aan ŉ koalisieregering. Dié setel kan buitendien die magsbalans bepaal. ŉ Enkele raadslid of parlementslid kan dus bepaal watter van die groter partye die ankerparty in ŉ koalisie word. Dit kan ernstige gevolge inhou. Kyk byvoorbeeld na Suid-Afrika se nuutste koalisieregering, Nelson Mandelabaai-metro, as ŉ voorbeeld. Dié metro word nou regeer deur die land se eerste 10-party-koalisie. Die partye in die koalisie is as volg: As ŉ verkiesing in Denemarke die bogenoemde resultaat opgelewer het, sou uit die kleiner partye net die Northern Alliance verteenwoordiging in die raad gekry het. In Denemarke is daar ŉ 2% drempel-vereiste, wat beteken dat ŉ party slegs verteenwoordiging kan kry indien dit die nodige steun het om die drempel te haal. In die bogenoemde voorbeeld, haal slegs die DA en die NA daai drempel, nie ŉ enkele een van die ander partye nie. Die oorblywende steun word op ŉ proporsionele basis tussen die partye wat wel die drempel behaal verdeel. Aangesien die DA ná die verkiesing as die grootste party in Nelson Mandelabaai-metro getree het, sou dit die party se posisie versterk het. Maar Suid-Afrika het nie so ŉ drempel nie, wat dus lei tot nagmerriesituasies soos ŉ tien-party-koalisie waarin vyf een-setel-partye die magsbalans bepaal en die regering op ŉ ingewing kan verwyder. Dit is eintlik verkeerd om van “koalisie-politiek” te praat. Dit is meer soos “septerswaai-politiek”. Elkeen van die DA se koalisievennote in Nelson Mandelabaai-metro kan bloot eensydig besluit om van span te verander en die regering tot ŉ val te bring. Al is die redes wat aangevoer word geheel en al uit die duim gesuig. Dit lei my tot die tweede deurslaggewende verskil tussen koalisies in Denemarke en in Suid-Afrika. In Denemarke is koalisie-ooreenkomste bindend vir ŉ volle termyn. Dit maak nie saak of die koalisievennote dalk later met mekaar verskil nie, die ooreenkoms bly in plek tot die volgende verkiesing. Daar bestaan nie so iets soos ŉ lukrake “mosie van wantroue” wat teen ŉ burgemeester ingedien word deur ŉ kleiner party wat nou wil mantel draai nie (wat hul dikwels doen). Dit lei my tot die derde verskil tussen die twee lande. Koalisievennote word maklik “oorreed” om die ooreenkoms te verbreek. Ons moet baie eerlik wees en erken dat verkose posisies in Suid-Afrika dikwels gesien word as ŉ manier om toegang tot staatshulpbronne te kry. Hiermee bedoel ek nie die vooruitsig om ŉ salaris te verdien nie – wat ŉ groot genoeg aansporing is in ŉ land met ŉ 40%-werkloosheidskoers. Die trekpleister is eintlik toegang tot tenders, kontrakte en ŉ rits baantjies-vir-boeties-aanstellings wat uitvoerende raadslede maak om hul politieke netwerke te paai. Dit het gelei tot ŉ politieke kultuur van korrupsie, wat hand-aan-hand gaan met ŉ vlak van afpersing en “rent-seeking” wat ongehoord is in die Deense politiek. In Suid-Afrika word raadslede dikwels aansporings aangebied om raadsvergaderings te mis en sodoende ŉ einde te bring aan ŉ koalisieregering. As hulle nie gehoor gee nie, word daar dikwels ook doodsdreigemente gemaak en die ontvanger weet dit is nie net praatjies nie. Net in die Nelson Mandelabaai-metro alleen, was daar in die afgelope twee jaar tot dusver minstens 20 beweerde sluipmoorde wat verband hou met die uitdeel van tenders en kontrakte. Dit is ongehoord in ŉ land soos Denemarke. Wanneer ŉ politikus in Suid-Afrika ŉ doodsdreigement ontvang, neem hulle dit ernstig op. Die effek wat die tipe politieke kultuur op ons koalisies het, word weereens mooi geïllustreer deur die voorbeeld van die Nelson Mandelabaai-metro. In die vroeë oggendure van 22 September 2022, is die DA se Retief Odendaal verkies met 60 stemme teenoor 59. In hierdie konteks verg dit slegs een raadslid om oor te loop vir die regering om te val. Gevolglik oorleef die koalisieregering van raadsvergadering tot raadsvergadering. Die vennote wat wil hê die koalisieregering moet slaag, spandeer so baie tyd en energie aan koalisiebestuur en gevolglik speel die diensleweringsfokus noodwendig tweede viool. Daar is uiteraard nog baie ander redes waarom koalisies soveel meer kwesbaar is in Suid-Afrika as in Europa, maar ek het nou die sleutelredes genoem. Wat beteken dit vir koalisie-politiek in ons land? Die lot van die 22 koalisies landwyd waarby die DA betrokke is, sal vir ons ŉ aanduiding gee oor die volgende paar jare. Maar selfs al misluk die koalisieregerings voor die einde van die termyn, sou inwoners steeds uit die DA se betrokkenheid voordeel getrek het, al is dit glad nie op dieselfde vlak as dorpe waar die DA met ŉ volstrekte meerderheid regeer nie. Ons doen ons bes om ŉ sukses te maak van elke koalisie waarby ons betrokke is. Selfs as net van hulle slaag, is dit reeds ŉ groot stap in die regte rigting. Ons moet ernstig besin oor wetgewing (wat selfs ŉ grondwetlike verandering mag behels) om die voorvereistes vir suksesvolle koalisies in Suid-Afrika te vestig, soos in ander ontwikkelde demokrasieë. Wat ons ook al regkry om die vooruitsigte vir koalisie-politiek in die land te verbeter, een ding is seker: ŉ suksesvolle koalisie vereis ŉ sterk, beginselvaste en bekwame vennoot soos die DA om as die standvastige ankerparty te dien. Daarsonder is koalisie-politieke in Suid-Afrika verdoem.