WOORDE WAT WEEG: June 2019
'n Reis na Tunisië met Air France begin om middernag. Weens 'n vorige kondemsie met tasse (en Air Chance) neem ek net een tas met wieletjies en 'n rugsak met die skootrekenaar.
En 'n streepsak met boeke. Ek lees weer Bloeityd: Verse oor kinders (Tafelberg, 1993) – saamgestel deur Johann Johl en Rika Cilliers – 'n bloemlesing met verse oor kinders.
Terwyl ek die verse lees, is daar gedurig herinneringe oor en ervarings met kinders wat opduik. En langs sit my 'n gesinnetjie met vyf kinders. Die jongste is vyf maande en stroopsoet.
Sy sussie van 14 hou hom vas met soveel liefde.
Ek lees Ina Rousseau oor 'n kind wat teken en donker kleure vermy.
So lui die slot van "Die beginner":
Dié sal hy eers later wil hanteer
wanneer die lewe, doelgerig en stip,
hom onderrig het in haar skaduleer.
Beide Johann en Rika is oorlede en in die voorwoord word erkenning gegee aan my mentor wyle Henning Snyman.
En 'n film meld sig aan.
Dis Capernaum van Nadine Labaki. Ek volg die Franse onderskrifte. Die filmtaal is egter so hewig dat 'n mens in stilte alles sou kon begryp. Altyd die bewys dat 'n film geslaagd is.
Dit heet ook Cafarnaúm of Capharnaüm.
'n Aangrypende Lebanese rolprent oor 'n kind. Zain El Hajj, twaalfjaar oud van die Beiroet slams, wat vyfjaarlank tronk toe gestuur word omdat hy iemand met 'n mes gesteek het. Zain word voor die hof gedaag en besluit om sy ouers, Souad en Selim, te dagvaar omdat hy gebore is.
Nóg hy nóg sy ouers weet wanneer hy gebore is; daar was nooit 'n geboortesertifikaat nie.
Ek wil nie die storielyn verklap nie, maar hier sien jy die ellende wat só 'n jong kind moet deurgaan om te oorleef. Hy steel, lieg en bedrieg. Wanneer sy sussie begin menstrueer, steel hy doekies vir haar en vrees dat die ouers haar gaan verkwansel as bruid. Hy ontdek egter dit het reeds gebeur.
En dit is dan die motoriese moment.
Medikasie word wederregtelik in apteke gekoop en fyngemaal en in water opgelos. Klere word dan daarin geweek voordat die moeder dit aan mense in tronke verkoop.
Die lot van migrante en onwettige inwoners word bekyk. Daar is 'n wonderskone filmskoot van dralende voëls oor die stad.
En 'n kind in 'n mallemeule.
Wat probeer wegvlug; in dieper ellende in.
Die storie word vanuit 'n agterna-perspektief vertel.
En die regisseur het die volgende oor haar film te sê:
At the end of the day, ... children are really paying a very high price for our conflicts, and our wars, and our systems, and our stupid decisions, and governments. I felt the need to talk about the problem, and I was thinking, if those children could talk, or could express themselves, what would they say? What would they tell us, this society that ignores them. (Capernaum (film) - Wikipedia. Besoek 24 Junie 2019)
Die vlug is lank, en ek moet vinnig afspring op die Paryse lughawe om die sneltrein te neem na K31 vir die vlug na Tunis. Die een na Kartago, Tunis word helaas met twee ure vertraag.
Ek lees Breytenbach se The 81 ways of letting go of a late self (Stevenson katalogus) en die verruklike skildery van Blum en Marais tref my. En hoe hy Said sien. En Hannah Arendt word as 'n harregat ou tante beskryf wat skoorsoek – iets wat hy bewonder.
In plaas van tien voor vier is ons eers na ses weg. Op die vliegtuig verloor ek dadelik my bewussyn. Van uitputting.
Kartago. Waar Flaubert Salammbô geskryf en waar Edward Said vele idees vir sy boek Orientalism van 1978 gekry het, en kon skryf hoe Westerlinge die ruimte as eksoties ervaar. Die siening van Westerse meerderwaardigheid, maar terselfdertyd die beklemtoning van die eksotiese, lê aan die basis hiervan.
Dit is egter nie 'n homogene wêreld nie; net so min as wat Afrika dit ooit kan wees. Tog word die Oriënt (d.w.s Midde-Ooste) as swak en vroulik uitgebeeld in die fantasiewêreld van Westerse skrywers. Die nosie van die Ander en die gekoloniseerde word later deur ander teoretici ondersoek soos Spivak en Homi Bhabba.
Die paspoort-tou is 'n ewigheid en 'n week lank.
Ek gesels met 'n lughawe-man wat moet toekyk dat ons in rye staan. Ek verduidelik ek is al amper 'n daglank aan die reis. Hy kry my jammer en neem my subiet na die glashokkie vir konsuls en ambassadeurs.
Ek is immers die Ambassadeur van Reis na Verre Plekke. En ek twiet nooit lelike goed oor die land van herkoms of aankoms nie.
Die lughaweman word beloon met 'n pakkie Camel filters wat hy met blydskap aanvaar.
Vinnig geld omruil. Hier sien 'n mens die locals in aksie waar hulle indruk in die ry, totdat 'n man uit die VSA met 'n Basta! sy plek inneem. Ek self berispe 'n jongeling wat wil inskuur.
Die gids wat my kom afgehaal, praat my ore van kop af. Ek verduidelik ons sal later gesels – ek wil graag die stad se binnekoms in stilte ervaar. Ek sal later hoor van sy reis na Japan en sy half-Japannese kind. En dat hy 'n poliglot is.
Stede het persoonlikhede. En Kartago, Tunis is teen vroegaand mooi. Bedags is die stad skerp en meedoënloos. Ek skakel my binne-GPS aan en kyk na al die mense wat laataand beweeg. Die Al Kasbah-moskee wag…
Boulevard, rue, tot by die Av. H. Bourguiba.
Die reuk van 'n vreemde stad tref my altyd. En die gesprekke van mense. Daardie mélange van iets wat onbekend is. Dit is warm – al is dit lank na agtuur. Ons ry tot in die midde-stad na die Carlton-hotel. Netjiese driester, maar helaas is die bestuur onbehulpsaam toe my verskillende muurproppe vir my skootrekenaar nie een by die muur wil inklok nie.
Kom more terug, word daar afstandelik beveel.
En die oggend is hulle steeds skouerophalend. Al die winkels vir komputers is gesluit op 'n Sondag. Die vyfster-hotel oorkant is eweneens traak-my-nie-agtig.
Ek haal diep asem. Ek weet die man lieg dat hy nie 'n ekstra een het wat hy kan verkwansel nie.
Die Excel hotel, langs die Carlton, is egter dadelik bereid om te help. Op 35 Habib Bourguiba. Hulle stuur selfs iemand om na die winkel te gaan en te kyk. Maar helaas, hy keer onverrigter sake terug. Ek gee 'n footjie en vra vir water.
39 grade. Ver in die ou Kalahari, daar sweet die Boere só!
Ek begin gesels met die bestuurder Fariq en langs my sit 'n Italiaanse man wat in die filmbedryf werk. Ons gesels oor Bernardo Bertolucci se The sheltering sky. En hoe hy onlangs met Claudia Cardinale saamgewerk het. Hy is Jimmy Ortelli, die bekende filmprodusent.
Hy gee vir my 'n vinnige aftelrympie oor wat ek behoort te sien in Tunis. Die Bardo is 'n moet. En die ruïnes.
Ek stap na buite en besluit more is nog 'n dag.
Skryf maar met die hand.
Toe ek weer by die hotelletjie verbystap, roep Fariq na my.
Hy het goeie nuus. Hy het 'n prop ontdek wat mag werk.
En voilà! Die tweepunter is padvinder.
Omdat ek weet daar is 'n nuwe kind op pad, vergoed ek hom ruim.
Dan is dit weer wandel af in die Sondagmiddag se hitte. Orals koffie en water.
Nêrens bier nie. Dis immers 'n Moeslem-land.
Totdat Mohammed van die kafeetjie neffens die hotel my te hulp snel en flink neem na 'n kroegie waar ek 'n Tunisiese bier drink. 'n Celtia.
Al wat help in hierdie hitte.
Hier is daar 'n mamma-kat met babatjies. Later gewaar ek 'n pragtige swart kat wat met 'n mot speel. Ek probeer 'n foto neem van hom vir Johann de Lange, maar hy pypkan my. Hy herinner my aan Johann se Yoshi, wat eweneens vertrek het ...
In jou keel klop 'n slag-
Nou is dit Sondagaand. Aande wat ek verpes. Ek voel aljimmers soos 'n kind wat nie huiswerk gedoen het nie en more moet koshuis toe gaan. Die concierge beveel die L'Orient-restaurant aan. 300 meter af en 120 meter slapregs.
Dis 'n swoel aand en die locals sit almal buite en koffie drink met water. Die jong kinders jil en hardloop uitgelate rond. Die mans rook.
Die restaurant het beter dae gesien, maar die kos is heerlik. Orals is daar sigaretmerke op die meubels – omdat mense hier rook.
Die diens flink met 'n waiter wat my al om die hawerklap op die wang knyp om te hoor of ek lekker eet aan die lamsbredie. Ek aanvaar dit gelate as 'n inkommer. 'n Mens soek nie skoor op vreemde grond nie. Hier is vroue – soos ek – mense wat moet tuisbly.
Ek kyk sokker – die groot skerm word 'n ontvlugting saam met die locals wat sit en hul span aanhits. Ons gesels alte lekker. Oor Messi, 'n gedugte opponent, en die spelers. Hulle ken die name.
Ek word goed ingelig oor al die verskillende toernooie wat nou afspeel. En hoe goed spanne vaar uit die Midde-Ooste. Panem et Circenses.
Brood en spel. Orals dieselfde. Die TV verklap dit ook: krimies, kos, reis, nuus ...
Voor my sit 'n man – rug teen die muur – en skryf. Ek verbeel my dis hoe Flaubert ook saans sit en skryf het aan sy groot roman. Salammbô (1862), wat afspeel in drie eeue VC in Kartago.
Dit verbeeld pre-Romeinse konflik met Noord-Afrika uit en bly steeds 'n klassieke roman. In sy tyd was lesers geskok deur die roman se oordadigheid. Matho wat die Zaïmph steel met Salammbô wat dit moet terugwen. Die sluier bedek die godin Tanit en die een wat dit aanraak, sal sterf, omdat die sluier die stad beskerm. Dit speel alles af na die eerste Puniese oorlog. Daar is al veel geskryf oor die verskille tussen Madame Bovary en Salammbô, die verskille in daadkragtigheid en waarom Flaubert hulle so verskillend teken.
Flaubert het dit glo in die Tunisia Palace geskrywe. Vandag 'n vyfster gedoente waarin ek beslis nie wil oornag nie. Te veel fluweel en opulensie. Richesse se Moses.
Laataand drink ek water. Kyk na my hande. Die are lyk soos 'n delta van 'n rivier ...
Ek begin aan 'n gedig. Immers hier om my bundel Konfessies, kaarte en konterfeitsels af te werk. 'n Proses wat in die vreemde beter gebeur ...
My hande word by nabaat
al hoe duideliker omlyn
soos my moeder s'n.
Skerp are, slanke vingers
met artritis knobbels.
Hoe verlang ek nie nou na haar
hande koesterend en troostend
wat 'n hoofpyn soos 'n kreukel
kon uitstryk of 'n onrustigheid
van die hart kon wegmasseer nie.
Die delta-are op my hande
gloei soos hare met daardie laaste
handgee met my hart toe op breekpunt:
sy, in 'n lykskleed sonder kreukel of vou.
Die volgende dag is die Bardo-museum 'n besoekpunt.
Een van die grootste bakens in hierdie wêreld waar 'n hele paleis gerekonstrueer is.
Nou begin die tog op 'n dag wat 39 grade wink. Taxibestuurders vra 'n boel geld. Ek gaan terug na die hotel en vra die concierge om as bemiddelaar op te tree en ene Antonio word my redder.
In elke vreemde land meld so 'n gids hom aan. Hy vra 50 Dinars en sal bereid wees om vir my te wag. En weer veilig terug te besorg.
'n Groot aanbod in hierdie land. Op pad na die museum lewer hy lopende kommentaar. Dis die regering se vastrapplek, daar die radiostasie, ja hier is die hospitaal.
O gedorie. Ek moet kontant betaal in die museum en my laaste $20 noot wil hulle nie aanvaar weens 'n snytjie aan die rand nie.
Antonio is weer eens op sy pos. Ons ry na 'n ATM waar ek flink my geld uit die muur tap.
Ek neem soos gewoonlik foto's van deure. Die ongelooflike rekonstruksie van die paleis uit die 19e-eeu is indrukwekkend. Daar is tans groot restourasie aan die gebeur en helaas geen lugverkoeling nie. Die mosaïekparone is aanskoulik.
Die reuk van verf hang in die lug.
Vyftig kamers met relieke wat in opgrawings hier staangemaak is. Die Puniese periode, Romeinse en vroeë Christelike periodes tot die Bisantynse tyd en die Islamgeskie-denis van nou. Hier sien ons ook Vergilius, en die besoeker is oorweldig deur die groot geskiedenis wat ágter ons staan.
Laas in Turkye was ek so onder die indruk van hoe daar 'n stuk geskiedenis is waarvan ons bittermin weet en maar net kursories van kennis geneem het. Een van die indrukwekkendste museums in my ervaringswêreld was die museum van wapens in Antalye.
In die Bardo is die hermaion oftewel 'n altaar van 40 000 jaar gelede uit die Mousteriaanse periode. Dalk die eerste voorbeeld van menslike aanbidding en spiritualiteit? 4000 stukkies bene, klip en ou steen.
Munte, beelde, ou deure, relieke vang 'n hele geskiedenis op.
Die aand eet ek by Chez nous waar ene Elias die bestuurder is. 'n Sagte Dorado-vis met chili's en Magon rooiwyn (2016) is 'n wenner. 'n Syrah/Merlot-versnit.
Die sjef is uit Toronto. Die musiek klassiek en heerlike uitgelate.
"I will follow him", dreunsing Whoopi Goldberg.
Away from my love (I love him, I love him, I love him)…
Ek en Elias geniet die musiek. Langs my sit 'n suurknol uit Frankryk wat tweekeer sy kos terugstuur en 'n motortydskrif verorber. Hy is bepaald nie gesjarmeer deur die kos of die ambience nie.
Onplesierige knorpot. Ou bulgar.
Ek belowe Elias ek sal terugkom. Moet eers môre bietjie wals met die muses!
Posted by Johann de Lange at 10:32 AM
Labels: 2019, Joan Hambidge, Kartago, Reisjoernaal, Tunis, Tunisië
Jan van Tonder – Die verevrou: 'n Kanttekening. NB Uitgewers, 2019. ISBN: 9780798170505
Twee verhale: Algerië in 1948, en meer spesifiek, op die volstruisplaas Finisterre. Liora Papalato in haar verhouding met haar ouers en Moshe Habib, uit die Klein-Karoo word afgewissel met 'n beskrywing van Oudtshoorn. Die Algerynse oorlog (1954 - 1962) veroorsaak dat Liora na Parys vlug. Haar moeder is Frans en haar vader kom uit Korsika.
Die tweede verhaal word gesitueer in 1976 en vertel die storie van 'n bruin meisie Candice Amat in die Klein-Karoo. Haar pa werk op 'n volstruisplaas en sy raak verlief op Walter, die ryk boer se seun. Ook sy verlaat die bekende omgewing en word 'n model in die buiteland. Sy keer terug en vervaardig vereprodukte wat sy aan buitelanders verkwansel.
Die twee teenspelers ontmoet in 1992 in Suid-Afrika.
Van Tonder se romans handel dikwels oor die posisie van liminaliteit of oorgange soos sy suksroman Roepman (2004) ryklik geïllustreer het: die beweging van een dimensie of toestand na 'n ander. Só 'n oorgang gaan gepaard met 'n verlies aan onskuld. Omdat hierdie twee karakters se volwassewording eweneens gesitueer word teen die agtergrond van politieke onrus en ongelykhede, verraai hul rypwording ook iets van die sosiale agtergrond waaruit hul kom. Buite is dan buitestaanders – ons lees ook hier van die pied noir (swartvoet).
Liora is reeds as jong kind verlief op Moshe; die vertellende stem gee 'n blik op Candice se ontwakende seksualiteit wanneer sy op haar pa se fiets ry.
Die titel Die verevrou is eweneens dubbelsinnig: abei vroue word en is verevroue.
Willie Burger wys tereg daarop in 'n blakerteks dat Van Tonder die unieke ruimte van Durban aktiveer in Roepman. Dit is 'n belangrike stelling wat 'n mens bewus maak van die skrywer se vermoë om ruimte goed weer te gee.
Hierdie roman het my geneem na Hélène Cixous werk. Digter, dramaturg, filosoof.
Cixous is gebore in Oran, Frans-Algerië en haar vader was 'n dokter wat in tuberkulose gespesialiseer was. Haar moeder was 'n vroedvrou.
Haar naam speel in op six cents (six sous); 'n woordspel uit haar kinderjare.
Haar lewe is sterk beïnvloed deur die feit dat sy Algerië moes verlaat weens die politieke onrus van die tyd.
Haar broer is ter dood veroordeel weens sy politieke betrokkenheid by die Algerynse bevrydingstryd en vlug na Bordeaux waar hy saam met sy suster woon.
Cixous, soos Derrida, het 'n geweldige invloed gehad op Franse denke en een van haar belangrikste tekste is 'n studie oor Jacques Derrida wat in 2004 verskyn het by Columbia University Press: Portrait of Jacques Derrida as a Young Jewish Saint. Vertaal deur Beverley Bie Brahic.
The Laugh of the Medusa (1975) en Sorties (Exits) is eweneens verpligte leesstof, nes haar studie oor James Joyce wat in 1972 verskyn het. (Sorties is opgeneem in David Lodge (red.): Modern criticism and theory – A reader. Longman. Londen. 1988.)
Hierdie skrywer se opmerkings in haar notaboeke is vir my tersaaklik wanneer ek Die verevroulees.
The writing notebooks of Hélène Cixous ... is vertaal deur Susan Sellers en het in 2004 in New York by Continuum verskyn.
Hierdie minder bekende teks beklemtoon die intuïtiewe aspek van lees.
Twee vroue, twee buitestaanders; beskryf deur 'n manlike skrywer, Jan van Tonder.
Albei soek ontvlugting uit 'n bestaan. Rassespanning en politieke onrus word hier beskryf.
Sonja van der Westhuizen maak geldige punte in haar resensie op Litnet oor die "abnormale seksuele" ontwikkeling en sy vra ook:
Berei jouself ook voor op 'n paar gewelddadige tonele en 'n sterk fokus op die vroulike anatomie en seks. In sommige gevalle is hierdie gedetailleerde beskrywings belangrik vir die storielyn. In meer gevalle voel dit onnodig en kan die leser met rede wonder of dit nie bloot vir sensasiedoeleindes is nie. (Die verevrou deur Jan van Tonder/ 'n lesersindruk | LitNet. Besoek 16 Junie 2019).
Hier is Louise Viljoen se resensie: Karakters van Algerië tot Klein-Karoo boei enduit | Netwerk24. Besoek 16 Junie 2019.
Verskeie vrouelesers is entoesiasties oor hierdie boek. Hoe sou (gewone) manlike lesers op hierdie teks reageer?
Cixous postuleer in haar Sorties oftewel Uitgange die volgende opposisies:
Die afdeling begin: "Waar is sy?"
Vorm, konveks, stap, vorentoe, saad, vooruitgang.
Stof, konkaaf, grondbeginsel - wat die stap ondersteun, die houer.
Ek dink ook aan Judith Fetterly se bekende term "resisting reader". Fetterly skryf as 'n feministiese leser in haar studie The Resisting Reader: A Feminist Approach to American Fiction (Indiana University Press, 1978).
Ekself is dikwels 'n weerstandsleser, maar iets in hierdie laat 'n mens nadink en weer lees.
Dit is 'n prestasie dat 'n manlike skrywer in die fantasiewêreld van 'n vrou inbeweeg sónder om verminderend oor hul lot te wees.