Onderwysbegroting beteken minder onnies, groter klasse(Argieffoto: Leonie Bezuidenhout/Maroela Media) Tito Mboweni, minister van finansies, het Woensdag in sy begrotingsrede geensins oplossings gebring vir talle probleme wat die onderwyssektor in die gesig staar nie. Dít volgens die Solidariteit Skoleondersteuningsentrum (SOS) wat sê die 0,8%-groei in die begroting vir die vergoeding van onderwysers, asook vir onderwysers wat vroeër aftree, veroorsaak ŉ ernstige tekort aan die aantal beskikbare onderwysers. Die organisasie sê die tesourie erken self dat die gebrek aan geld vir onderwysers se salarisse tot “negatiewe leeruitkomste” sal lei. “ŉ Digitale strategie vir alle skole behoort die prioriteit in die onderwysbegroting te wees. Die onlangse inperkings bevestig die noodsaak van tegnologie om ononderbroke gehalte onderwys te verseker. Gebrek aan opgeleide onderwysers en begroting vir digitale infrastruktuur maak dit egter onwaarskynlik,” sê Melanie Buys, hoof van ontwikkeling by die SOS. Volgens die tesourie is die vergoeding van werkers in die basiese onderwyssektor die grootste uitgawe – dit verteenwoordig 51,2% van algehele besteding. Chris Klopper, uitvoerende hoof van die onderwysvakbond SAOU, sê dit moet in ag geneem word dat “onderwys in wese ŉ arbeidsintensiewe aktiwiteit” is. Hy sê klasgroottes is gemiddeld 39 leerders vir elke onderwyser in laerskole en 36 leerders per onderwyser in hoërskole. “Dit is verregaande om gemiddelde klasgroottes nog verder te wil laat toeneem. Die vakbonde onderhandel ook jaarliks die posvoorsieningskale met die nege provinsiale onderwysdepartemente. Ons word elke jaar gekonfronteer met ŉ verslegtende situasie,” sê Klopper. “Verlede jaar is onderwysdepartemente opdrag gegee om hulle begrotings met 5% te sny omdat geld vir die Suid-Afrikaanse Lugdiens gevind moes word. “Dit lyk vir ons asof die onderwys nou die prys van die bankrot openbare ondernemings moet betaal.” Klopper sê ook daar moet nuut oor gr. R gedink word. Dié graad voeg ŉ miljoen leerders tot die skoolstelsel toe en vereis ongeveer 28 000 onderwysers. “Daar was vroeër ook sprake van gr. RR – dit verhoog die finansieringskrisis. Daar is ook geen blyke dat die departement van maatskaplike ontwikkeling die geld wat met ŉ verskuiwing van hierdie sektor na die departement van basiese onderwys gepaard gaan, voorsien nie.” Buys sê besteding aan die leer- en kultuurfunksie, wat basiese en tersiêre onderwys insluit, sal volgens die tesourie van R387,2 miljard in 2020-’21 tot R416 miljard in 2023-’24 toeneem. Alhoewel dit in geldwaarde meer is as verlede jaar, beteken dit in reële terme ŉ verlaging in inkomste – en al word daar jaarliks miljoene aan nuwe skoolinfrastruktuur toegewys, kom daar weinig van beloftes om nuwe skole te bou. “Die groeiende aantal leerlinge in veral Gauteng en die Wes-Kaap impliseer groter klasse. Skoolgemeenskappe wat skoolgeld betaal, finansier reeds hul eie leerdervervoer en voedingskemas. Die skole word verder onder druk geplaas deur die verpligte kwytskelding van skoolgeld aan ouers wat kan bewys dat hulle sukkel, sonder om deur die staat daarvoor vergoed te word,” sê Buys. Sy sê dit sal die onderwysdepartement baat om gemeenskappe wat dit verkies, toe te laat om openbare skole om te skakel na onafhanklike skole. Volgens Buys kan groot besparings so bewerkstellig word. Die SOS hoop om binnekort met die minister van basiese onderwys, Angie Motshekga, te vergader om hierdie voorstel te bespreek. Klopper stem saam dat daar ŉ wesenlike tekort aan skole in veral die Wes-Kaap en Gauteng is en sê ook die departement se beloftes om die probleem te takel, bly leeg. “In sommige gevalle is dit omdat die provinsiale departement nie in staat is om die projekte suksesvol van stapel te stuur en daarna af te handel nie, of andersins omdat die tesourie nie die geld beskikbaar wil stel nie,” sê hy. Volgens die tesourie is ŉ hersiening van die getal studente wat by hoër onderwysinstellings inskryf en die beurse wat aan hulle toegeken word, noodsaaklik. Klopper sê die SAOU voer al lankal aan dat beurse te maklik toegeken word – en dit ook in studierigtings waarvoor daar nie juis ŉ behoefte is nie. “Ons sal inisiatiewe van ŉ veel meer oordeelkundige toekenning aan slegs die mees verdienstelike studente ondersteun. Dit maak nie sin dat die oorgrootte meerderheid van studente na universiteite toe wil gaan nie. “Kanaliseer studente eerder volgens verdienstelikheid, aanleg, behoeftes van die arbeidsmark en die optimalisering van fondse,” sê Klopper. Hy sê dit klink ook indrukwekkend om te sê dat die begroting met R28,9 miljard groei, maar dat dit slegs ŉ gemiddelde jaarlikse styging van sowat 1,8% is. “Gedagtig daaraan dat inflasie tussen 3% en 4% beloop, boer onderwys oor die periode sleg agteruit. Die departement van basiese onderwys het ook vroeër bereken dat onderwysinflasie met die verbruikersprysindeks plus 1,5% per jaar toeneem. Dit impliseer dus ŉ verdere verslegting,” sê Klopper.