52°13′N 21°2′O﻿ / ﻿52.217°N 21.033°O﻿ / 52.217; 21.033
517,9 vk km
- Totaal (31 Desember 2013)
1 724 404
3 317/vk km
-2,4 / 19,1 °C
Warskou (Pools: Warszawa [varˈʃava] luister (hulp·inligting)) is die hoofstad van die Republiek van Pole en die administratiewe sentrum van die woiwodskap Mazowieckie (Masowië). Dit is ook grootste stad van Pole met 'n bevolking van 1 720 398 in die stad self en sowat 3,5 miljoen in die metropolitaanse gebied. Warskou is die agste grootste stad in die Europese Unie.
Die eerste historiese verwysing na Warskou dateer uit die jaar 1313, tog het aanvanklik Krakau (Pools: Kraków) as Poolse hoofstad gefungeer. Eers in die 16de en 17de eeu het die Poolse monarge begin om die land vanuit Warskou te regeer - dit was koning Sigismund III wat Warskou in 1596 tot hoofstad van die Koninkryk Pole verhef het, terwyl Krakau se funksie vervolgens tot kroningstad van Poolse monarge beperk was.
Die inwoners van Warskou het in 1830/1831 en 1863/1864 in opstand teen die Russiese bewind gekom. Nadat die stad tydens die Eerste Wêreldoorlog tussen 1915 en 1918 deur Duitse troepe beset was, het dit eers in 1918 weer die hoofstad van die onafhanklike Republiek van Pole geword. In 1939 is Warskou ná die Duitse inval beset. Die besettingsbewind het in April en Mei 1943 aanleiding tot die opstand in die Warskou-ghetto en tussen Augustus en Oktober 1944 tot 'n algemene opstand gegee. As gevolg van die oorlogshandelinge is Warskou grotendeels verwoes en tussen 1945 en 1963 oorwegend volgens die historiese boustyle heropgebou.
In administratiewe opsig word Warskou in 18 stadsdistrikte (Dzielnice Warszawy) verdeel, waarby Śródmieście (letterlik "Stadsentrum") die binnestad behels. Sowat 'n kwart van die stadsgebied word deur parke en ander groen ruimtes beslaan.
2.1 Vroeë en middeleeuse geskiedenis
2.2 Vroeë moderne tyd
2.3 Die 19de eeu
2.4 Die 20ste eeu: ondergang en hergeboorte
2.5 Warskou gedurende die Poolse Volksrepubliek
2.6 Derde Republiek
3.1 Die Kasteelplein (plac Zamkowy)
3.2 Die ou stad (Stare Miasto)
4 Openbare vervoer
4.1 Warskouse metro
4.2 Warskou Chopin-lughawe
5 Internasionale verhoudings
Warskou is in die oorgangsgebied tussen die maritieme en vastelandse klimaatsone van Europa geleë. Die jaarlikse gemiddeld is 8 °C, met gemiddeldes van -3 °C in Januarie en 19 °C in Julie. Somers is dikwels warm, terwyl die winters koel of selfs koud kan wees.
In die algemeen het die Poolse hoofstad 'n droë klimaat waarby die jaarlikse reënval meestal 550 mm nie oorskry nie. Dik sneeulae kom dikwels gedurende die wintermaande voor, en mere in parke bevries net soos die Weichsel-rivier vinnig.
Vroeë en middeleeuse geskiedenis[wysig | wysig bron]
Sommige legendes beweer dat die stadsnaam Warszawa van 'n visserspaar, Wars en Sawa, afgelei is - maar waarskynlik was dit eerder Warsz, die eienaar van die eerste stuk landbougrond langs die Weichsel.
Eerste historiese verwysings na 'n versterkte nedersetting dateer uit 1262 toe die Litauers dit aan die brand gesteek en die Masowiese hertog Ziemowit I vermoor het. Omstreeks 1300 het Warskou stadstatus ontvang, en in 1413 is die stad met destyds 5 000 inwoners tot die hoofstad van Masowië verhef - 'n funksie wat voorheen deur Płock vervul is. Die laaste Masowiese hertoë, Stanisław en Janusz, was maar 24 en 26 jaar oud toe hulle kinderloos gesterf het. Die gebied het vervolgens in 1526 'n besitting van die Poolse kroon geword.
Vroeë moderne tyd[wysig | wysig bron]
Warskou. Olieskildery deur Bernardo Bellotto, genoem Canaletto, 1770
Vanweë Warskou se sentrale ligging halfpad tussen Kraków en Vilnius was dit in die 16de eeu 'n geskikte gasheerstad van die Poolse Ryksdae, en sedert 1572 is ook die Poolse konings hier verkies. Maar eers toe die Poolse koningshof vanuit Krakau na Warskou verskuif is, het die stad 'n ongekende opswaai beleef.
'n Eerste aanleiding vir hierdie besluit was die brand in die Wawel-kasteel in 1595, maar eers ná sy veldtog teen die Moskou het die Poolse monarg Sigismund III Wasa hom in 1611 permanent hier gevestig.
Kenmerkend vir hierdie periode was sogenaamde juridieke, privaat stede wat deur magnate in die omgewing van Warskou gestig is en oor hul eie administrasie beskik het. Die juridieke - soos Mariensztat of Leszno - is lankal as stadsbuurte by Warskou ingelyf, maar het hul oorspronklike stedelike straatrooster met markpleine tot vandag bewaar.
Tussen 1795 en 1807 het Warskou as gevolg van die Poolse Delinge onder Pruisiese bewind gekom en deel uitgemaak van die gewes Suidoos-Pruise om daarna as hoofstad van die Hertogdom Warskou te dien. Sowat 'n eeu lank, vanaf 1815 tot 1914, was Warskou onder Russiese bewind. Die stad was 'n strategiese knooppunt wat twee keer aanvalle deur Pruise en Rusland moes afweer en daarna twee keer, in 1830 en 1831, deur Russiese troepe beleër is. Ook twee groot veldslagte is naby Warskou geveg - een teen Oostenrykse magte in 1809 en een teen die Rooi Leër in 1920. In 1861 en 1905 het straatgevegte in Warskou uitgebreek.
Twee periodes van vrede en stabiliteit - gedurende die tydperk van Kongrespole (1815-1830) en rondom die eeuwisseling van die 19de na die 20ste eeu het 'n ruspouse vir vinnige groei gelaat - die bevolking van Warskou het van 70 000 in 1795 tot 140 000 in 1830 en sowat 900 000 kort voor die Eerste Wêreldoorlog gestyg.
Die 20ste eeu: ondergang en hergeboorte[wysig | wysig bron]
Tussen die oorloë het Warskou se bevolking verder gegroei tot 1,3 miljoen. Die stad was die onbetwiste sentrum van Pole op politieke, ekonomiese en opvoedkundige gebied - so het die plaaslike universiteite veertig persent van alle Poolse studente op hulle verenig. Warskou het daarnaas tot 'n elegante metropool ontwikkel wat die trotse bynaam "Parys van die Ooste" gedra het.
Maar dit was die tyd tussen 1939 en 1945 toe Warskou aan die mees tragiese lot van alle Poolse stede onderworpe was. Ná die Duitse inval in Pole is die stad byna drie weke lank, tussen 8 en 27 September 1939, deur Duitse troepe beleër. Sowat 'n tiende van die beboude stadsgebied is vernietig, en 12 000 Warskouers het hul lewens verloor.
Warskou in Januarie 1945
Die algemene opstand in die volgende jaar het nog eens honderdduisende menselewens geëis - meer as 15 000 opstandelinge, tussen 150 000 en 180 000 burgerlikes (waarvan 40 000 in massateregstellings) en byna 20 000 Duitse weermagslede. Gedurende die gevegte, wat 63 dae lank gewoed het, is 'n kwart van die stadsgebied vernietig.
Uiteindelik het die Duitse besetters met die stelselmatige verwoesting van Warskou begin - 'n wreedheid waarvoor Adolf Hitler reeds op 1 Augustus 1944 die bevel gegee het. Die oorblywende bevolking van 700 000 is as dwangarbeiders na Duitsland of in konsentrasiekampe, ou mense en kinders na verskillende stede in die Duitse Generaal-goewerment gedeporteer.
Die aantal Warskouse slagoffers - 850 000 - was aan die einde van die oorlog groter as die gesamentlike aantal Britte en Amerikaners wat hul lewens verloor het. Net 34 van die stad se oorspronklik byna 1 000 historiese geboue was onbeskadig, 782 is volledig vernietig en 'n verdere 141 erg beskadig.
Warskou gedurende die Poolse Volksrepubliek[wysig | wysig bron]
Die oorlewende Warskouers het ná die oorlog na hul stad teruggekeer. Die stadsregering, wat deur die Kommunistiese Party oorheers is, het besluit om Warskou volgens die historiese planne herop te bou. Vir hierdie doelwit is reeds in 1945 'n fonds gestig, en eerste boubedrywighede het in Februarie van daardie jaar begin.
Die heropbou van Warskou se ou, nuwe en Krakause Voorstad tussen 1946 en 1953 word as 'n argitektoniese meesterwerk beskou en is in 1980 deur UNESCO as wêrelderfenis aangewys. Dit is tot vandag toe die omvattendste heropbou van 'n historiese nedersetting wêreldwyd. Onder meer is geboue in Miodowa-, Długa- en Senatorska-straat asook op Teatralny- en Bankowy-plein volgens die historiese voorbeelde gerekonstrueer. Baie van die herstelwerk is gebaseer op panoramiese skilderye wat in die 18de eeu deur die Italiaanse meesterskilder Bernardo Bellotto (Canaletto) geskep is.
In 1971 is 'n komitee vir die heropbou van die Warskouse stadskasteel in die lewe geroep; dié historiese gebou is uiteindelik in die 1970's en 1980's gerekonstrueer. Boubedrywighede is steeds aan die gang; in die 1990's was Warskou die besigste bouterrein in Europa ná Berlyn. Meer onlangse projekte sluit die koninklike tuine asook die Brühlse en Saksiese Paleis in. Die meeste historiese geboue sal egter nooit meer herrys nie - veral omdat die straatrooster sedert 1939 grotendeels verander is. Die historiese Sesessie-boukuns in Marszałkowska-straat en die Jerusalem-lane het vir die nageslagte verlore gegaan.
Ander stadsbuurte soos Mariensztat en Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM) is in die sogenaamde reële sosialistiese styl heropgebou, terwyl 'n nuwe baken - die Warskouse Kultuurpaleis - tussen 1952 en 1955 in die stalinistiese styl ontstaan het.
Twee gebeurtenisse in die 1970's sou uiteindelik tot die einde van die kommunistiese bewind in Pole lei - die stigting van KOR, die Komitee vir die Verdediging van Werkers, as voorloper van die vakbond Solidarność in 1976 en die besoek wat pous Johannes Paulus II op 2 Junie 1979 aan Warskou gebring het. In 1987 het dié pous op 'n Warskouse plein mis gehou vir meer as een miljoen Warskouers.
Derde Republiek[wysig | wysig bron]
In 1994 is Warskou in elf administratiewe stadsdele ingedeel en een jaar later die eerste lyn van die nuwe moltreinstelsel in bedryf geneem. Die stadshorison het sedert die 1990's met die bou van talle wolkekrabbers (soos die Warsaw Trade Tower met 'n hoogte van 208 m) en kantoorgeboue in die stadsdeel Wola ingrypend verander. Naas Moskou, Frankfurt am Main, Londen, Rotterdam en Parys is Warskou tans die "hoogste" stad in Europa. Die Poolse hoofstad is die belangrikste bestemming vir beleggings in die land.
Die Kasteelplein (plac Zamkowy)[wysig | wysig bron]
Die Kasteelplein word in argitektoniese opsig as die belangrikste trekpleister in Warskou beskou. Hier is in 1633 die eerste sekulêre monument van Pole, 'n bronsstandbeeld van koning Sigismund III Wasa (regeringstyd 1587-1632) opgerig. Die standbeeld is op 'n Korinthiese suil met 'n hoogte van 20 m geplaas en beeld Sigismund as gewapende heerser met 'n sabel uit. 'n Groot kruis versinnebeeld die belangrike rol wat hy in die teenreformatoriese beweging gespeel het. Die skag van die suil is tydens die Warskou-opstand beskadig en in 1948 nuut uit Silesiese marmer geskep.
Die kasteel is later nog verskeie kere herbou - so in die Wasa-styl (1598-1619, vermoedelik volgens planne van Giovanni Trepano), laat Barokstyl (Weichsel-fasade, 1741-47 deur Gaetano Chiaveri en Antonio Solari), Klassisisme (binneruimtes en biblioteek-vleuel, tydens die regering van koning Stanisław August Poniatowski).
Twee koninklike privaatsale word by die gewildste binneruimtes gereken. Die marmersaal uit die 17de eeu spog met koninklike portrette wat deur Marcello Bacciarelli, koning Poniatowski se hofskilder, geskep is. Die Canaletto-saal is met 23 stadskilderye versier wat deur die Venesiaanse skilder Bernardo Bellotto, genoem Canaletto (1720-1780) geskep is. Hul presiese besonderhede het van hulle waardevolle voorbeelde vir die heropbou van Warskou gemaak.
In die suide grens die Lubomirski-paleis (omstreeks 1720) aan die kasteel. Dit het reeds in die 18de eeu oor 'n blikdak beskik - vandaar sy bynaam "onder die blik" - en was in besit van 'n koninklike neef, die Franse maarskalk vors Józef Poniatowski wat in 1813 in die Slag van Leipzig gesneuwel het.
Die ou stad (Stare Miasto)[wysig | wysig bron]
Twee beduidende sakrale geboue is in die ou stad geleë - die katedraal van Warskou en die Jesuïete-kerk. Die katedraal het oorspronklik as Sint Johannes-kerk bekend gestaan en as parogiekerk van Warskou gedien. In 1797 is sy status tot katedraal verhef. Die kerk is in die 14de eeu as eenvoudige baksteenhal ontwerp; die dak en moontlik ook die kerk se sterregewelf is volgens historiese bronne deur boumeesters uit Danzig ontwerp en gebou.
In die bouvalle van die kerk is tydens die oorlog waardevolle kunswerke ontdek wat onbeskadig gebly het soos die bekende Barycz- of Swart Kruis in die Christuskapel - 'n kunswerk van baie hoë gehalte wat tussen 1470 en 1480 deur 'n Neurenbergse meester geskep is. Die syskip aan die regterkant huisves die Renaissance-grafmonumente van Masowië se laaste twee hertoë wat op jong ouderdom oorlede is. Dit is ná 1526 deur Bernardo Zanobi de Gianotis en Giovanni Chini geskep. Daarnaas word die Małachowski-grafmonument, wat volgens 'n ontwerp van Bertel Thorvaldsen ontstaan het, as belangrikste kunsskat beskou.
Warskouse metro[wysig | wysig bron]
Warskou Chopin-lughawe[wysig | wysig bron]
Hoofartikel: Warskou Chopin-lughawe.
Warskou se internasionale Chopin-lughawe (Pools: Lotnisko Chopina w Warszawie) is sowat tien kilometer suidwes van die middestad naby die nedersetting Okęcie geleë. Die lughawe, wat deur Polish Airports State Enterprise bestuur word, is die grootste in Pole (behalwe vir Warskou hanteer ook Kraków se lughawe internasionale vlugte na en vanaf Pole). Die nasionale Poolse lugredery LOT het hier sy tuishawe en bedryf die lughawe ook as 'n spilpunt. In 2013 het die lughawe 10,7 miljoen passasiers gehanteer - 'n styging van 11,4 persent teenoor die vorige jaar.
Daar is onder meer daaglikse vlugte na en vanaf Berlyn, Londen, New York Stad, Chicago en Montreal en regstreekse vlugte na Vilnius, Minsk en Riga asook bestemmings in vroeëre Sowjetrepublieke. Laekostelugrederye soos Ryanair, EasyJet en Wizz Air bied vlugte na Londen-Luton en Londen-Stansted aan.
Astana, Kasakstan, sedert 2002.
Berlyn, Duitsland, sedert 1991.
Boedapest, Hongarye, sedert 2005.
Buenos Aires, Argentinië, sedert 1992.
Chicago, Verenigde State, sedert 1960.
Coventry, Verenigde Koninkryk, sedert 1957.
Düsseldorf, Duitsland, sedert 1989.
Grozni, Rusland, sedert 1997.
Hamamatsu, Japan, sedert 1990.
Hanoi, Viëtnam, sedert 2000.
Harbin, Sjina, sedert 1993.
Île-de-France, Frankryk, sedert 1990.
Istanboel, Turkye, sedert 1991.
Kiëf, Oekraïne, sedert 1994.
Madrid, Spanje, sedert 1981.
Moskou, Rusland, sedert 1993.
Oslo, Noorweë, sedert 2005.
Riga, Letland, sedert 2002.
Rio de Janeiro, Brasilië, sedert 1997.
Saint-Étienne, Frankryk, sedert 1995.
Sint Petersburg, Rusland, sedert 1997.
Seoel, Suid-Korea, sedert 1996.
Taipei, Taiwan, sedert 1995.
Tel Aviv, Israel, sedert 1992.
Den Haag, Nederland, sedert 1992.
Toronto, Kanada, sedert 1990.
Wene, Oostenryk, sedert 2001.
Vilnius, Litaue, sedert 1998.
↑ Główny Urząd Statystyczny, stan na dzień 31.12.2013 
↑ (pl)“Dane klimatyczne”. Instituut vir Meteorologie en Waterbestuur. URL besoek op Augustus 2010.
↑ Tomasz Torbus: Polen. Keulen: DuMont 2002, bl. 98
↑ Torbusz (2002), bl. 98
↑ Polish Tourist Organization: Poland - Guide for Tourists. Londen: Insight Guides 2010, bl. 372
↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 (pl) “Miasta partnerskie Warszawy”. um.warszawa.pl. Biuro Promocji Miasta: 4 Mei 2005. URL besoek op 29 Augustus 2008.
↑ (en) “Berlin - City Partnerships”. Der Regierende Bürgermeister Berlin. URL besoek op 17 September 2013.
↑ (es) “Listado de ciudades hermanas”. buenosaires.gov.ar. Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires. URL besoek op 15 Oktober 2011.
↑ (en) Griffin, Mary (2 Augustus 2011). “Coventry's twin towns”. Coventry Telegraph. URL besoek op 6 Augustus 2013.
↑ (en) “Coventry - Twin towns and cities”. Coventry City Council.. URL besoek op 6 Augustus 2013.
↑ (en) “Twin Towns”. amazingdusseldorf.com. URL besoek op 29 Oktober 2009.
↑ (en) “Sister Cities of Istanbul”. URL besoek op 8 September 2007.
↑ (tr) Erdem, Selim Efe, "İstanbul'a 49 kardeş", Radikal, 3 November 2003.
↑ (es) “Madrid Stadsraad Mapa Mundi de las ciudades hermanadas”. Ayuntamiento de Madrid.
↑ (en) “Partners – Oslo kommune”. oslo.kommune.no.
↑ (en) “Twin cities of Riga”. Riga Stadsraad. URL besoek op 27 Julie 2009.
↑ (en) “Saint Petersburg in figures – International and Interregional Ties”. Sint Petersburg Stadsregering. URL besoek op 23 Maart 2008.
↑ (en) “International Cooperation: Sister Cities”. Seoul Metropolitan Government. seoul.go.kr. URL besoek op 26 Januarie 2008.
↑ (en) “Seoul -Sister Cities [via WayBackMachine]”. Seoul Metropolitan Government. URL besoek op 23 Augustus 2013.
↑ (he) “Tel Aviv sister cities”. Tel Aviv-Yafo Municipality. URL besoek op 14 Julie 2009.
↑ (en) “Tbilisi Sister Cities”. Tbilisi City Hall. Tbilisi Municipal Portal. URL besoek op 5 August 2013.
↑ (cs) “Partnerská města HMP (in Czech)”. Portál „Zahraniční vztahy“ [Portal "Foreign Affairs"]. 18 Julie 2013. URL besoek op 5 Augustus 2013.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Warskou&oldid=1418008"	Kategorieë: Hoofstede in EuropaWarskouWêrelderfenisgebiede in Pole	Navigasie-keuseskerm
АҧсшәаAcèhАдыгабзэAkanAlemannischአማርኛAragonésÆngliscالعربيةܐܪܡܝܐمصرىAsturianuАварAymar aruAzərbaycancaتۆرکجهБашҡортсаBoarischŽemaitėškaBikol CentralБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиBislamaBamanankanবাংলাབོད་ཡིགBrezhonegBosanskiБуряадCatalàMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄НохчийнCebuanoکوردیی ناوەندیCorsuQırımtatarcaČeštinaKaszëbscziСловѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟЧӑвашлаCymraegDanskDeutschZazakiDolnoserbskiEʋegbeΕλληνικάEmiliàn e rumagnòlEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraEstremeñuفارسیSuomiVõroNa Vosa VakavitiFøroysktFrançaisArpetanNordfriiskFryskGaeilgeGagauzGàidhligGalegoAvañe'ẽGaelgHausa客家語/Hak-kâ-ngîעבריתहिन्दीFiji HindiHrvatskiHornjoserbsceKreyòl ayisyenMagyarՀայերենInterlinguaBahasa IndonesiaInterlingueIlokanoIdoÍslenskaItaliano日本語PatoisBasa JawaქართულიQaraqalpaqshaАдыгэбзэҚазақшаKalaallisutಕನ್ನಡ한국어Къарачай-малкъарKurdîКомиKernowekКыргызчаLatinaLadinoLëtzebuergeschLugandaLimburgsLigureLumbaartLingálaلۊری شومالیLietuviųLatgaļuLatviešuMalagasyОлык марийMāoriМакедонскиമലയാളംМонголМолдовеняскэमराठीКырык марыBahasa MelayuMaltiMirandésမြန်မာဘာသာЭрзяньDorerin NaoeroNāhuatlNapulitanoPlattdüütschNedersaksiesनेपाल भाषाNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålNovialNouormandSesotho sa LeboaChi-ChewaOccitanଓଡ଼ିଆИронਪੰਜਾਬੀPapiamentuPicardDeitschNorfuk / PitkernPolskiPiemontèisپنجابیPortuguêsRuna SimiRumantschKirundiRomânăArmãneashtiРусскийРусиньскыйKinyarwandaСаха тылаSarduSicilianuScotsSámegiellaSängöSrpskohrvatski / српскохрватскиSimple EnglishSlovenčinaSlovenščinaChiShonaShqipСрпски / srpskiSesothoSeelterskBasa SundaSvenskaKiswahiliŚlůnskiதமிழ்TetunТоҷикӣไทยTürkmençeTagalogLea faka-TongaTok PisinTürkçeТатарча/tatarçaChiTumbukaTwiReo tahitiУдмуртئۇيغۇرچە / UyghurcheУкраїнськаاردوOʻzbekcha/ўзбекчаTshivendaVènetoVepsän kel’Tiếng ViệtVolapükWinarayWolofმარგალურიייִדישYorùbáZeêuws中文Bân-lâm-gú粵語IsiZulu	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 31 Januarie 2016 om 20:58 bygewerk.