In hierdie handleiding word by elke gedig drie aktiwiteite aangedui: Die eerste is algemene besprekings of gesprekke in die klas wat by die tema van die gedig aansluit; die tweede aktiwiteit bestaan uit vrae oor die inhoud van die gedig om die gedig beter te kan verstaan, terwyl die derde aktiwiteit gemik is op stelwerk en kreatiewe skryfwerk. Die kreatiewe onderwyser kan hierdie aktiwiteite net as riglyne beskou en daarop voort- bou.
Die vrae by die gedigte is soms van so ’n aard dat dit die leerders sal aanspoor om na te dink oor tegniese aspekte van die gedig en om hul eie mening te gee. Daarom is dit moeilik om met ’n “regte” of “verkeerde” antwoord vorendag te kom.
Gebruikers sal ook oplet dat sommige gedigte saamgevoeg word en as ’n eenheid behandel word, bv. al die kwatryne. PressReader - Beeld: 2017-05-31 - A­fri­kaans sluit nie uit
A­fri­kaans sluit nie uit
A­fri­kaans is nie ’n sek­ta­rie­se taal­tjie wat sy spre­kers in­perk en an­der men­se uit­sluit nie, het prof. And­re­as van Wyk gis­ter­aand ge­sê by die toe­ken­ning van die Jan H. Ma­rais­prys aan proff. Jaap S­teyn en Jan van der Watt.
Beeld - 2017-05-31 - Wêreld­beeld - Prof. Jan van der Watt
Die doel van die Jan H. Ma­rais­prys is om er­ken­ning te gee aan “’n uit­staan­de by­drae tot A­fri­kaans as we­ten­skaps­taal deur we­ten­skap­li­ke werk en pu­bli­ka­sies op hoë vlak en van hoë ge­hal­te in A­fri­kaans”.
Die prys is in 2015, ’n eeu ná Marais se dood op 30 Mei 1915, ge­skep deur ’n be­sluit van Het Jan Marais Na­ti­o­na­le Fonds, Nas­pers en die U­ni­ver­si­teit S­tel­len­bosch. Dié bor­ge het al drie hul ont­staan en flo­re­ren­de hui­di­ge be­staan te dan­ke aan die ver­sien­de steun van Jo­han­nes He­noch Marais (ge­bo­re 1850). Deur die prys gee hul­le er­ken­ning aan hom en aan sy i­de­a­le.
Jan Marais was ’n man wat in die 1870’s en 1880’s deur har­de werk op die Di­a­mant­veld van Kim­ber­ley en deur toe­koms­ge­rig­te den­ke ryk ge­word het, maar ne­de­rig en toe­gank­lik ge­bly het. Daar is ve­le sto­ries oor hoe ge­wo­ne S­tel­len­bos­sers by sy stoep aan­ge­klop het vir ’n ge­sel­sie en soms ook om hulp. Hy het sy voe­te ste­wig op die aar­de ge­hou en na aan sy wor­tels ge­bly. Vir hom was steun vir sy moe­der­taal, A­fri­kaans, as ’n li­te­rê­re en a­ka­de­mie­se taal van­self­spre­kend. Al was hy la­ter ’n wel­be­re­se par­le­ments­lid wat hier en in die bui­te­land in die hoog­ste krin­ge be­weeg het, het hy eg­ter geen teen­spraak tus­sen sy i­den­ti­teit en wê­reldo­pen­heid ge­sien nie.
In hier­die op­sig het die he­den­daag­se de­bat myns in­siens skeef­ge­loop. Ver­al se­dert die B­rex­it-re­fe­ren­dum in B­rit­tan­je en die ver­kie­sing van Do­nald Trump as A­me­ri­kaan­se pre­si­dent het dit mo­di­eus ge­word om kie­sers in twee groe­pe in te deel: men­se van ê­rens en men­se van o­rals. Eers­ge­noem­de is die men­se met ’n na­si­o­na­le be­wus­syn, on­der­steu­ners van “A­me­ri­ca First!” en “Litt­le Eng­land”. Laas­ge­noem­de is die ge­glo­ba­li­seer­de in­ter­na­si­o­na­lis­te wat die wê­reld as hul tuis­te sien, men­se wat in die vroeë vo­ri­ge eeu deur die regs­ge­sin­des in Duits­land vir “va­ter­land­s­lo­se Ge­sel­len” uit­ge­skel is.
Hier­die teen­stel­ling is nie net ’n grow­we oor­ver­een­vou­di­ging nie, maar is ska­de­lik vir die be­trok­ke sa­me­le­wings, soos die hui­di­ge ver­de­lings in die VSA en B­rit­tan­je toon. Ook die op­val­len­de in­ter­na­si­o­na­le ver­swak­king van dié moond­he­de kan hier­aan toe­ge­skryf word.
On­ge­luk­kig be­staan hier­die sie­ning ook in ons A­fri­kaans­spre­ken­de ge­meen­skap. E­ti­ket­te soos taal­bul­le en hens­op­pers, selfs ver­kramp­tes en ver­lig­tes, word steeds rond­ge­gooi. Dit is niks nuuts nie en gaan in baie ge­val­le te­rug na ou ver­de­lings. Nie­te­min sou ’n mens ge­hoop het dat die werk­lik­he­de van Suid-A­fri­ka ná 1994 sul­ke val­se
Een ding is dui­de­lik: veel­ta­lig­heid is die toe­koms en en­kel­ta­lig­heid die ver­le­de. As lid van ’n veel gro­ter taal­fa­mi­lie is A­fri­kaans veel ster­ker as Iers of Wal­lies.
teen­stel­lings sou laat ver­vaag het.
A­fri­kaans is nie ’n sek­ta­rie­se klein taal­tjie wat sy spre­kers in­perk en an­der men­se uit­sluit nie, al is dít die beeld wat se­dert 1994 uit ver­al o­wer­heids­krin­ge deur­ge­gee word. A­fri­kaans­spre­ken­des is die in­klu­sief­ste taal­ge­meen­skap in ons land (al wou ook som­mi­ge van sy spre­kers dit lank nie toe­gee nie). En A­fri­kaans be­perk nie, maar maak deu­re oop.
Weens die oor­heer­sen­de rol van (sleg­te) En­gels in ons mas­sa­me­dia en o­pen­ba­re le­we be­sef tal­le A­fri­kaans­spre­ken­des nie hoe ’n groot stra­te­gie­se voor­deel hul­le bo een­ta­li­ge En­gels­spre­ken­des ge­niet nie. Hier­die on­kun­de is on­ge­luk­kig die af­ge­lo­pe se­ker 50 jaar ver­sterk deur die ma­nier waar­op A­fri­kaans in ons sko­le aan­ge­bied is.
Na­tuur­lik is dit ’n ge­nu­an­seer­de si­tu­a­sie. En­gels is tans die on­be­stre­de in­ter­na­si­o­na­le na­tuur­we­ten­skap­li­ke taal, soos La­tyn dit baie eeue lank was, en Frans en kort­ston­dig Duits dit vroe­ër was. Oor twee eeue ska­kel teg­no­lo­gie dié rol dalk heel­te­mal uit. Op die in­ter­na­si­o­na­le ver­hoog tree an­der ta­le tans sterk na vo­re, en B­rex­it gaan die Eu­ro­pe­se rol van En­gels be­slis ver­swak. Een ding is eg­ter, on­danks ons on­kun­de oor die toe­koms, vir my dui­de­lik: veel­ta­lig­heid is die toe­koms en en­kel­ta­lig­heid die ver­le­de.
As lid van ’n veel gro­ter taal­fa­mi­lie is A­fri­kaans veel ster­ker as Iers of Wal­lies. Van­weë sy ve­le spre­kers is A­fri­kaans be­lang­ri­ker as Deens of Noors. Al hier­die ta­le moet hul­le tans teen­oor ver­al En­gels po­si­si­o­neer en ons kan nog­al uit hul er­va­rings by hul u­ni­ver­si­tei­te leer. Maar, soos A­fri­kaans, bied hul­le toe­gang tot an­der denk­wê­rel­de, an­der be­na­de­rings, an­der er­va­rings as A­me­ri­kaan­se En­gels.
Hier­die toe­gang tot ’n bre­ër wê­reld het ve­le A­fri­kaans­spre­ken­des oor die eeue be­slis­send ge­help. Chris­tof­fel Brand, Kaap­se regs­ge­leer­de en po­li­ti­kus, het in 1820 op ’n dok­to­ra­le proef­skrif in La­tyn aan die Leid­se U­ni­ver­si­teit ge­pro­mo­veer. Hy was nie die eer­ste of laas­te Ka­pe­naar wat dit doen nie. Hen­drik van Eck, Hen­drik van der Bi­jl, Jan S­muts en An­ton Ru­pert kon Suid-A­fri­ka en selfs die wê­reld ver­an­der dank­sy hul A­fri­kaans, nie ten spy­te van A­fri­kaans nie. Die­self­de geld op hul ter­rei­ne ’n B­rey­ten B­rey­ten­bach, Mar­le­ne Du­mas en Mag­gie Laub­ser.
Daar­om het die keur­ko­mi­tee vir die Jan H. Marais-prys be­sluit om te vol­staan met die hui­di­ge kri­te­ria, al be­te­ken dit dat ont­van­gers uit die ge­le­de­re van na­tuur­we­ten­skap­li­kes nie vol­op sal wees nie. Ook dank­sy A­fri­kaans se in­ter­na­si­o­na­le tref­wyd­te weet ons dat die poel van bui­ten­ge­wo­ne pres­teer­ders in A­fri­kaans groot ge­noeg is en sal bly, soos van­jaar se ont­van­gers on­teen­seg­lik be­wys. Wan­neer u iets van elk­een van hul­le se pres­ta­sies ge­hoor het, sal u ver­staan waar­om die keur­ko­mi­tee nie tus­sen hul­le kon kies nie.
Na­dat die prys in 2016 toe­ge­ken is aan ’n S­tel­len­bos­ser, prof. Her­mann Gi­li­o­mee, gaan dit van­jaar aan twee a­ka­de­mi­ci uit die noor­de; een wat hom selfs in die Noor­de­li­ke Half­rond ge­ves­tig het.
Jaap S­teyn is ’n Vry­sta­ter in murg en been. Sy ken­nis en er­va­ring het hy aan die des­tyd­se Ge­meen­te­li­j­ke U­ni­ver­si­teit van Am­ster­dam uit­ge­brei voor­dat hy sy dok­tors­graad aan die U­ni­ver­si­teit van Port E­li­za­beth be­haal het. Ná ’n be­gin as joer­na­lis word hy in 1975 fi­naal ’n a­ka­de­mi­kus, van 1985 af as pro­fes­sor aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat. Ook ná sy uit­tre­de met pen­si­oen in 1997 gaan prof. S­teyn voort as ge­sie­ne na­vor­ser op die ge­bied van die kul­tuur­ge­skie­de­nis, taal­so­si­o­lo­gie en taal­we­ten­skap, met be­son­de­re ver­wy­sing na A­fri­kaans.
Vir sy werk het prof. S­teyn reeds tal­le toe­ken­nings ont­vang, on­der meer die Eugè­ne Ma­rais­prys, ’n S­tals­prys en die N.P. van Wyk Lou­w­me­dal­je. Hy het hon­der­de pu­bli­ka­sies op sy kerf­stok, maar sy in­ter­na­si­o­na­le aan­sien as taal­his­to­ri­kus be­rus ver­al op twee boe­ke: Tuis­te in eie taal van 1980 en Ons gaan ’n taal maak van 2014.
Jan van der Watt kom van die Rand. Hy het sy ho­ër on­der­wys ont­vang aan die U­ni­ver­si­teit van Port E­li­za­beth en daar­na aan die U­ni­ver­si­teit van P­re­to­ria (UP) waar hy in 1986 sy eer­ste dok­tors­graad in te­o­lo­gie en in 1999 ’n ver­de­re een in G­rieks ver­werf het. Hy word in 1980 ’n do­sent aan die Fort Ha­re-U­ni­ver­si­teit in die Oos-Kaap, waar­van­daan hy ses jaar la­ter as pro­fes­sor na die UP te­rug­keer. In 2009 aan­vaar hy ’n pro­fes­so­raat in Nu­we Te­sta­ment aan die Rad­bou­dU­ni­ver­si­teit in Ni­j­me­gen, Ne­der­land. Hy be­hou eg­ter sy Suid-A­fri­kaan­se band as bui­ten­ge­wo­ne pro­fes­sor in Pot­chef­stroom, P­re­to­ria en aan U­ni­sa.
Jan van der Watt is wê­reld­wyd be­kend op sy vak­ge­bied met deel­tyd­se en ere-aan­stel­lings aan ve­le a­ka­de­mie­se in­stel­lings in A­me­ri­ka, A­sië en Eu­ro­pa. Hy het be­son­de­re ban­de met Duits­land en Rus­land. Hy speel ook ’n be­lang­ri­ke rol in in­ter­na­si­o­na­le vak­kun­di­ge ver­e­ni­gings. In sy tal­le wer­ke, waar­on­der meer as 30 boe­ke en baie pu­bli­ka­sies in A­fri­kaans is, kom ook die e­ku­me­ne sterk na vo­re. Dit is ge­pas aan ’n in­stel­ling wat in 1923 as die Ka­to­lie­ke U­ni­ver­si­teit Ni­j­me­gen ge­stig is.
Ek wil Chris­tof­fel Brand se seun, die Vry­staat­se pre­si­dent Jan Brand, ten slot­te aan­haal en ons twee be­kroon­des van van­aand as voor­beel­de aan­haal: Al­les sal reg kom as elk­een sy plig doen. Hul­le het meer as hul plig ge­doen. En ver­dien daar­om ons er­ken­ning en die Jan H. Ma­rais­prys vir 2017. ) Hier­die is ’n ge­re­di­geer­de weer­ga­we van die toe­spraak wat Van Wyk gis­ter­aand ge­le­wer het.
Fo­to: CHARLES SMITH
Prof. Jaap S­teyn