Tale groei of kwyn as gevolg van demografiese prosesse en taalverskuiwing vind plaas ten gevolge van noue kontak tussen mense van verskillende taalgroepe, winste of verliese in hoë funksies, veranderde houdinge teenoor die eie en die ander taal en groter of kleiner taalgetrouheid. Maar wat lei tot elke van hierdie prosesse of verskynsels? Wat lei tot 'n groot vermindering van die bevolking? Hoe gebeur dit dat een taalgemeenskap nuwe hoë funksie kan wen en daardeur 'n werfkrag verkry wat ander tale miskien nie het nie?
Die faktore wat die groei- en agteruitgangsprosesse veroorsaak, is die onderwerp van hierdie artikel.
Hongersnood en siekte – wat albei so noodlottig was vir Iers – het 'n hoë tol in baie lande geëis.
Wes-Europa het tussen die jare 1000 en 1855 sowat 450 hongersnode gehad; in 1315 tot 1317 was dit so erg dat mense honde, katte, boomwortels, duiwemis en selfs hul eie kinders geëet het. Uitgehongerde gevangenes het nuwelinge aangeval en half lewend verslind. In China was daar 1 828 hongersnode van 108 vC tot ongeveer 1911.
'n Ewe groot bedreiging is siektes. Meer as een geleerde meen dat chroniese en epidemiese siektes 'n groter invloed op die geskiedenis gehad het as die optrede van die mens. Tifus, pes, disenterie, skeurbuik, cholera, pokke en masels het baie gemaai onder die mensdom. Soos ons weet het die Swart Dood in 1348 'n kwart van die bevolking van Europa laat sterf.
Ook op die lotgevalle van ander tale as Iers het siekte en hongersnood 'n invloed gehad.
'n Pes-epidemie wat ná 542 nC die lewens van moontlik miljoene mense geëis het, het die Bisantynse keiser Justinianus gedwing on sy leërs kleiner te maak. Die Bisantynse verdediging was so verswak dat die magte van die Islam Egipte en Sirië kon verower en Arabies na hierdie gebiede kon laat deurdring.
In die derde millennium voor Christus het die sprekers van Sumeries in Mesopotamië begin plek maak vir die sprekers van Akkadies. Laasgenoemde het vermoedelik in groot getalle na die Sumeriese stede gestroom sodat hulle naderhand meer was as die Sumeriërs. Sumeries het nog 'n lang tyd die taal van die priesters en ander geleerdes gebly maar Akkadies het die omgangstaal geword. William McNeill meen dat hierdie vervanging van Sumeries deur Akkadies die gevolg was van 'n ongewoon hoë sterftesyfer weens siekte, hongersnood of oorlog, of miskien al drie saam. McNeill beskryf in sy boek ook ander gevalle waar siektes 'n diepgaande uitwerking op die ondergang van tale en beskawings gehad het.
Op die Amerikaanse vasteland is talle Indiane dood en het verskeie Indianetale uitgesterf as gevolg van Westerse kolonisasie. Naas geweld was siekte die belangrikste oorsaak van die geweldige lewensverlies.
Die Indiane was eeue afgesonder van Europa, Asië en Afrika, waar die bevolkings mettertyd – nadat epidemies ook onder hulle gemaai het – taamlik immuun teen epidemiese siektes was. Die Indiane het die nuwe siektes egter maklik gekry en nog makliker daaraan gesterf. Dis onseker hoeveel Indiane daar voor die koms van die blankes was. Sommige skattings plaas hulle tussen 8 en 14 miljoen, maar party latere ramings is veel hoër – selfs tot 130 miljoen, waarvan 25 tot 30 miljoen in Meksiko. Teen 1568, minder as vyftig jaar nadat die Spanjaarde onder Cortez in aanraking met die Asteke gekom het, het die bevolking van Meksiko tot 3 miljoen gedaal en ná nog vyftig jaar was dit 1,6 miljoen. (Dit herinner aan Suid-Afrika se blankes wat ná 1994 landuit begin vlug het terwyl ander vermoor word en die getal van ongeveer 4,5 miljoen blankes in 1994, nou in 2011 tot naastenby 2 tot 2,5 miljoen gedaal het – daar word egter geen betroubare sensus deur die kommunistiese swart regering gedoen nie, dus kan daar nie met sekerheid vasgestel word presies hoeveel blankes in die land oorgebly het nie).
Die herstel in Meksiko het maar stadig plaasgevind. McNeill haal 'n voorbeeld aan om te wys hoe kwesbaar afgesonderde mense vir kontak met die buitewêreld is. In 1903 het 'n Suid-Amerikaanse stam, die Capayo, toegelaat dat 'n sendeling hulle bearbei. Toe hy daar kom, was die stam tussen 6 000 tot 8 000 sterk. Teen 1918 was daar maar 500 oor, teen 1927 slegs 27 en in 1950 nog net drie. Die mense is almal aan siektes dood wat hulle andersins nie sou gekry het nie.
Die honger en siektes wat Ierland in die negentiende eeu getref het, het 'n proses aan die gang gesit, of 'n proses versnel, waardeur die Iere hul taal laat vaar het. Waarom kon dit gebeur?
Die Engelse was toe reeds lank in Ierland en die Ierse parlement was sedert 1494 aan die Engelse parlement onderhorig. Die Iere kon geen wetsontwerp voor die parlement lê voordat die Engelse koning en sy ministers dit nie eers goedgekeur het nie. Alle Engelse wette sou in Ierland van krag wees. In 1800 het Engeland die Iere gedwing om 'n unie tussen die twee lande te sluit. Die Ierse parlement het verdwyn en die Iere het sitting in die Britse parlement gekry. Daar was hulle egter altyd 'n minderheid. Die Engelse parlement kon op baie demokratiese wyse wette aaneem waarmee die Iere nie gediend was nie.
Die Engelse kon die Iere ook onregstreeks benadeel. Laasgenoemde was hoofsaaklik Rooms-Katoliek, maar tot 1829 kon die Katolieke nie staatsbetrekkings beklee, parlementslede word of aan sommige universiteite (soos Oxford en Cambridge) gaan studeer nie. Die oorsaak van baie Iere se armoede was dat aristokratiese Engelse 'n groot deel van die grond besit het. Hulle het die grond nie self bewerk nie maar verpag, en kon die pag te enige tyd opsê. Wanneer daar misoeste was, kon die grondbesitters die pagters maklik ontslaan.
Kon die Iere dan niks daaraan doen nie? Die antwoord is dat Engeland te sterk was. Ten tye van die Engelse burgeroorlog in die jare veertig van die sewentiende eeu het die Iere teen die Engelse oorheersers gerebelleer. Oliver Cromwell en sy sogenaamde "Ironsides" (sy dapper en gedissiplineerde soldate) het die opstand meedoënloos onderdruk. Die Engelse het baie opstandelinge na hul Wes-Indiese kolonies gestuur, beslag gelê op 'n groot deel van die grond en dit onder Cromwell se veterane verdeel. Die vroeëre Ierse grondbesitters moes na moerasse en berggebiede padgee en daar 'n ellendige bestaan voer. Die bevolking het van 1,5 miljoen tot 600 000 gekrimp.
Engeland het die militêre mag gehad om te doen wat hy wou. Ierland was magteloos. Só kon die Engelse aan die Iere 'n politieke stelsel opdwing wat hulle belet het om hul eie sake bevredigend te reël.
Die verhaal van die lotgevalle van 'n taal is dikwels die geskiedenis van die maguitbreiding of magsverlies van sy sprekers. Tale groei meesal omdat die sprekers hulle aan magsmisbruik skuldig maak. Ander tale kwyn omdat hul sprekers magteloos is en deur sterker volkere oorrompel en geregeer word. 'n Taal kan oorleef as sy mense die seggenskap oor hul eie sake behou. (En hier lê die gevaar vir Afrikaans in Suid-Afrika vandag – die Afrikaner het geen politieke mag en geen seggenskap oor enige van sy voormalige eiendom nie).
As 'n mens die groei van die wêreld se grootste tale wil beskryf moet jy al die faktore in aanmerking neem wat nasies laat vooruitgaan: beskawingstipe, grootte van die bevolking, ligging van die land, klimaat, minerale en ander hulpbronne en die swakheid van teenstanders in kritieke tye.
Rome kon byvoorbeeld sy mag uitbrei omdat hy geen sterk teenstanders in sy beginjare gehad het nie: die Etruskers en Grieke was al aan die agteruitgaan en die Karthagers het nie vasbeslote genoeg weerstand gebied nie. Die Islam, en daarmee saam Arabies, kon in die sesde en sewende eeu vinnig veld wen omdat die Persiese en Bisantynse Ryk nie sterk genoeg was om dit te keer nie.
'n Groep wat mag verwerf het, kan op allerlei maniere sy eie taal bevorder en die tale van andere groepe benadeel. Dit gaan in die eerste plek wel nie om die tale self nie want een volk onderwerp 'n ander om ekonomiese, strategiese of ander redes. Maar die taal van die sterkste groep kan veld wen omdat sy sprekers die onderworpe groep daarin kan regeer.
Gewoonlik gebruik ons die term 'imperialisme' vir die drang of strewe van bepaalde volkere om politieke, ekonomiese en soms ook kulturele beheer uit te oefen oor ander volkere wat daardie beheer nie wil hênie. Taalimperialisme kom voor wanneer een volk sy taal op 'n ander afdwing. Die sterkste groep kan 'n volk wees wat 'n ander volk in 'n ander staat onderwerp of in sy eie staat die toonaangewende posisie verkry het. Militêre mag alleen is nie genoeg om 'n taal te laat uitbrei nie maar alle tale wat sterk gegroei het, het dit reggekry met behulp van die mag en gewelddadigheid van hul sprekers.
Latyn kon uitbrei omdat Rome sy mag in 'n groot gebied gevestig het. Ook die Koiné-Grieks van Attika en Athene het ná die verowering van Alexander die Grote die amptelike taal van 'n wyd uitgestrekte administrasie geword. Die taal kon taamlik diep wortelskiet (ondermeer omdat Grieks 'n hoë kulturele aansien gehad het) in Suid-Italië, Sicilië. Klein-Asië, Egipte en ander dele van Afrika. Maar die miltêre sukses van Grieks se teenstanders het dit teruggedring. In Egipte kon Grieks lank standhou, maar in 639 het die Arabiere Egipte binnegeval. Grieks, die taal van die intellektuele bolaag in Alexandrië en ander sentrums, asook Kopties (soos Egipties in sy laaste fase bekend gestaan het) moes albei wyk vir die taal wat die draer was van 'n nuwe godsdiens, die Islam. Vandat die Turke Klein-Asië sedert die elfde eeu binnegestroom en onder meer Konstantinopel verower het in 1453, het Turks Grieks ook daar vervang hoewel baie stadig.
Ná en ten tye van die magsvestiging kan die sterkste gemeenskap sy mag op verskillende maniere gebruik.
Suid-Afrikaanse toespraakmakers beweer soms dat geen volk as gevolg van aanvalle van buite kan sterf nie, blykbaar in navolging van 'n opvatting van Arnold Toynbee dat geweld van buite geen beskawing kan laat ondergaan nie. Dis 'n opvatting waarvan 'n ander historikus, Pieter Geyl, skryf: "On looking closely we soon discover that the author does some violence to the facts to make them fit this theses. We have only to look at his list of sixteen defunct civilizations to think at once that it will be difficult in several cases to escape the verdict: death by external violence."
Wat geweld kan doen toon die makabere Russiese spreekwoord: "Hulle het verdwyn soos Aware."
Die Aware was 'n nomadevolk van Turks-Mongoolse oorsprong wat uit die Midde-Asiatiese steppe na Europa getrek het. Saam met die Longobarde het hulle (in die sesde eeu nC) eers die Geupide uitgeroei en daarna die Lombarde na Italië verdryf. Ná 'n reeks van lotgevalle vestig hulle hul in die agste eeu in die Donau-vallei. Daarvandaan het hulle strooptogte in die Bisantynse Ryk en Beiere onderneem. Karel die Grote het teen die einde van die agste eeu verskeie strafekspedisies teen hulle uitgestuur maar dié het in ware uitroeiingsveldtogte ontaard. Henri Pirenne skryf dat die Aware so uitgemoor is dat hulle as volk vrywel van die aardbodem verdwyn het. Die Russiese spreekwoord gee iets weer van die indruk wat die lot van dié "wilde en wrede plunderaars" op die Oos-Europeërs gemaak het.
Voor en na dié tyd was daar baie gevalle van massamoord op volkere en sosiale lae, hoewel nooit met die oogmerk om slegs tale uit te roei nie.
Die ergste massamoorde het in die twintigste eeu voorgekom. In die Sowjet-Unie het die kommunistiese bewindhebbers 'n onbekende aantal teenstanders "fisiek gelikwideer" – moontlik soveel as 51 miljoen. Party waarnemers meen dis by die 90 miljoen. Lede van minderheidsgroepe soos die Oekrainers, Litauers en Este is gedeporteer en gelikwideer. Hulle het dikwels te lande gekom in gemeenskappe waarin hulle ver in die minderheid was en hulle en hul kinders het noodgedwonge hul eie tale laat vaar en ander aangeneem. Een van die groepe wat die swaarste gely het, is die Krim-Tartare. Van 1920 tot 1941 is tussen 160 000 - 170 000 van hulle gedood. In Junie 1944 is 200 000 gedeporteer en 80 000 is om die lewe gebring.
Oor die omvang van die likwidasies in China is daar ook meningsverskil. Party skrywers skat die aantal slagoffers op naastenby 90 miljoen.
Bekend en omstrede is die gerugte van die dood van Jode in Duitsland. Nog 'n groep wat groot verliese gely het in die Tweede Wêreldoorlog, is die Serwiërs in Kroasië, later die republiek van Joego-Slawië. Van die sowat 1 tot 2 miljoen Serwiërs in Kroasië is volgens party skrywers tussen 750 000 en 1 miljoen uitgeroei.
Nog 'n volk wat baie swaar gekry het, is die Armeniërs, wat aan die einde van die negentiende en begin van die twintigste eeu onderdane was van die Turkse Ryk. ('n Ander groep Armeniërs was in die naburge Russiese Ryk.)
Die korrupte Abdoel Hamid het die Armeniërs gestraf oor die nasionale agitasie van 'n paar gemeenskappe in 'n afgeleë streek. Die Sultan het die Koerde, hoofsaaklik Moslems, as hulptroepe gebruik teen die Armeniërs wat Christene was en met wie hulle eeue lank in onmin geleef het. In 1894 het 'n groep Koerde sowat 2 000 Armeense mans, vrou en kinders in die Christelike katedraal van Urfa opgesluit en lewend verbrand. Armeense terroriste het weer in 1896 die Ottomaanse Bank in Konstantinopel oorval, en as vergeldingsmaatreël het Abdoel Hamid beveel dat alle Armeniërs in Konstantinopel, Smirna en ander groot stede uitgewis word. Die bevel was geheim maar die uitvoering daarvan grondig, skryf Edmund Taylor. Groepe Moslems, gewoonlik georganiseer en aangevoer deur polisiemanne, het deur die strate geloop en as hulle 'n Armeniër sien, of iemand wat in sy uiterlike of kleredrag soos een lyk, is hy net daar doodgeslaan. Hierdie moorde het vier dae lank geduur tot die Sultan dit met 'n tweede geheime bevel beëindig het. Dis onseker hoeveel Armeniërs tussen 1891 en 1900 uitgewis is maar sommige skrywers skat dit op meer as 300 000.
Teen die jaar 1914 was daar nog 1,8 mijoen Armeniërs in die Turkse Ryk. In die Tweede Wêreldoorlog het die Turkse en Russiese Ryke aan verskillende kante geveg en baie van die Turkse Armeniërs het hulle met die Russe vereenselwig. Dit het veral gebeur nadat die hoof van die Armeense Ortodokse Kerk plegtig verklaar het dat die Tsaar die beskermheer van alle Armeniërs was. Die Armeniërs het daarna teen die Turkse owerheid gerebelleer en in April 1915 'n Armeense regering in die lewe geroep. Die Turke het gevolglik die Armeniërs as 'n gevaar beskou en besluit om hulle na Sirië en Mesopotamië te deporteer. Sowat 'n derde van die die Armeniërs is daar hervestig, 'n derde is dood in die deportasiekampe, en 'n derde het deportasie vrygespring. Die dood van soveel sprekers van Armeens in Turkye het 'n groot slag beteken vir hul taal, Wes-Armeens.
Ook Suider-Afrika het 'n skrikbewind van dieselfde soort geken. Dingiswayo en Shaka was die twee vernaamste leiers van die groot ryk wat aan die einde van die agttiende en die begin van die negentiende eeu in suidoos Suid-Afrika ontstaan het. Albei het ander stamme aangeval en mense by hul ryk ingelyf maar dis veral Shaka wat talle stamme uitgewis het. Net kinders se lewens is gespaar. Uit die oorblyfsels van talle stamme het hy 'n ryk opgebou wat die naam gekry het van die Zoeloestammetjie waaraan hy behoort het. Shaka se optrede het mettertyd die bevolkingspatroon in Suider-Afrika heeltemal verander. Dit alles het ook 'n taalkundige nasleep gehad. NJ van Warmelo skryf dat dit voor 1815 moontlik sou gewees het om die swartmense van Natal in drie taalgroepe te verdeel. Onder die bewind van Shaka het 'n standaardtaal egter gegroei wat taamlik eenvormig oor die hele gebied geword het.
Omstreeks dieselfde tyd is nog 'n taal uitgewis: Tasmanies, die taal van die oorspronklike bevolking van Tasmanië wat deur die Engelse koloniste uitgeroei is. En in nog drie lande het inheemse tale verdwyn of was hulle besig om uit te sterf as gevolg van onder meer die geweld teen die sprekers daarvan. Dié lande is Australië, Nieu-Seeland, en die VSA.
Ons kyk in die volgende artikel na politieke dwangmaatreëls as metode om taalgroei- en –ondergang te bewerkstellig.