Kan ons vakbonde se mag breek?Dr. Pieter Mulder Hoeveel stakings vir salarisse van dubbel die inflasiekoers kan die Suid-Afrikaanse ekonomie vat voor dit in duie stort? Die staatsdiens se Vereniging van Staatsamptenare (VSA) het kennis gegee van ŉ staking nadat die meeste van sy 235 000 lede die regering se loonaanbod verwerp het. Hulle is ook vies omdat die regering eensydig ŉ 3%-verhoging geïmplementeer het. In die 1970’s het vakbonde in Brittanje soveel mag gehad dat hulle die ekonomie op sy knieë gehad het. In 1974 het hulle die Britse regering laat val. Me. Thatcher, as destydse eerste minister, het daarop oorlog teen die vakbonde verklaar. Toe daar vanuit haar eie party druk op haar geplaas is om die stryd te laat vaar, was haar bekende woorde: “You turn if you want to. The lady’s not for turning.” Ná ŉ uitgerekte stryd het sy gewen, die vakbonde se mag gebreek en só die Britse ekonomie gered. Enkele Suid-Afrikaanse voorbeelde: In 2014 het Amco-mynwerkers by Rustenburg se platinamyne vir vyf maande lank gestaak. Hulle het ŉ verdubbeling van salaris gevra. As jy staak, geld die reël “No work, no pay.” Die werkers het oor hierdie tydperk R11 miljard in lone verloor. Die platinamynbedryf het ongeveer R24 miljard verloor. Ná die staking was die mynmaatskappye daarom verplig om vier myne te sluit. Talle nuwe skagte, wat nuwe werk sou skep, is gestaak ten einde weer winsgewend te word. Ongeveer 4 900 mynwerkers het hulle werk verloor. Die werkers het hulleself letterlik arm gestaak! Daar is bereken dat dit daarna vir ŉ stakende mynwerker tot twee en half jaar geneem het om met sy nuwe verhoogde salaris terug te kom in die finansiële posisie waarin hy voor die staking was. Sou ŉ geheime stemming tussen Amco-lede toegelaat gewees het, sou hulle waarskynlik gestem het om die staking na ŉ tyd te beëindig. Dit het egter nie die Amco-base, wat deurlopend volle salarisse ontvang het, gepas nie. Die wet verplig hulle nie om ŉ geheime stemming onder stakende vakbondlede te hou nie. Om die land te red, behoort die regering ŉ geheime stemming in die wet verpligtend te maak. Wat is die kanse dat die ANC-regering dit sal doen? Poskantoorwerkers het ook in 2014 vir drie maande lank gestaak. Ná baie onderhandelinge het hulle ŉ geringe salarisverhoging gekry. Die poskantoor het egter 30% van sy jaarlikse inkomste verloor. Meeste van die poskantoor se groot kliënte soos boekversendingsmaatskappye, tydskrifverspreiding en Unisa as korrespondensie-universiteit was verplig om hulle besigheid na betroubare privaat instansies te neem. Ná die staking het hierdie kliënte nie na die poskantoor teruggekeer nie. Die poskantoor het tot op datum nog nie van hierdie staking herstel nie en ly reuseverliese elke jaar. Tegnies is die poskantoor vandag bankrot en het die bestuur die regering tot R9 miljard se hulp gevra om te kan oorleef. Die Transnet-staking is sopas verby. Verlede jaar was Transnet se verlies R8,4 miljard. Transnet se opgeloopte skuld is R129 miljard. Omdat 60% van Transnet se begroting reeds aan salarisse gaan, is daar geen geld om die skuld terug te betaal nie. Tog het Transnet se vakbonde besluit om te staak ongeag die ekonomiese implikasies vir Transnet en die Suid-Afrikaanse ekonomie. Omdat Transnet soos Eskom ŉ monopolie het, het so ŉ staking groot impak op die hele ekonomie. Transnet behoort daarom as ŉ noodsaaklike diens verklaar te word wat nie mag staak nie. Wat is die kanse dat die ANC-regering dit sal doen? Die Wêreldbank rangskik vraghouerhawens dwarsoor die wêreld van een tot 351 volgens hulle produktiwiteit en dienslewering. Die hawens van Durban, Kaapstad en Port Elizabeth is nommers 347 en laer op daardie lys. Onder die swakste vyf. Transnet het die afgelope tyd ŉ ernstige poging aangewend om die vertroue in hierdie hawens te herstel. Dit moet keer dat al meer skepe verby vaar omdat hulle nie die vertragings in die hawens kan bekostig nie. Tot dertig skepe het tydens die onlangse Transnet-staking buite elk van die Durban- en Richardsbaaihawens gelê en wag. Dit kos die eienaars miljoene rand as skepe so vertraag word. Alle herwonne vertroue is weer verloor. Twaalf volgelaaide skepe het verby gevaar. Hulle houers word nou by ander Afrika-hawens, soos Maputo, afgelaai van waar dit ten duurste met vragmotors terug na SA vervoer moet word. Die steenkoolprys is tans op ŉ rekordhoogte. Die steenkoolbedryf het tot R850 miljoen per dag verloor omdat hulle nie kon uitvoer nie. Die ysterertsmyngroep Kumba se produksie is met tot 50 000 ton per dag geraak omdat hulle nie ystererts kon uitvoer nie. Die sagtevrugtebedryf werk met bederfbare produkte waarvan tot veertigduisend palette sitrusvrugte tydens die staking in yskaste by hawens moes wag. Elke dag wat die staking langer geduur het, moes van hierdie vrugte vernietig word. Wat kan ons doen om te keer dat hierdie onverantwoordelike vakbonde ons ekonomie vernietig? Ons kan Brittanje naboots en ŉ sterk leier soos me. Thatcher kry om die mag van die vakbonde te breek en die nodige wette soos hierbo voorgestel te wysig. Die president het minister Thulas Nxesi, minister van indiensneming en arbeid, gestuur om die Transnet-probleem op te los. Hy het nie geslaag nie – waarskynlik omdat hy ’n oudvakbondman is wie se simpatie eerder aan die vakbonde se kant is. Kom ons stuur dan president Ramaphosa self. Probleem: Hy is ŉ ou vakbondman wat aan die hoof van die rofste mynwerkerstakings voor 1994 gestaan het. Hoe kom ons in hierdie situasie? Toe die ANC in 1990 ontban is, het die ANC baie min politieke takke gehad. Vakbonde soos Cosatu het landswyd gevestigde takke en strukture gehad. Die ANC het baie van sy takke met die oog op die 1994-verkiesing op bestaande Cosatu-strukture gebou. Gwede Mantashe het in soveel woorde as sekretaris-generaal van NUM gevra dat elke Cosatu-tak ook ’n ANC-tak moet word. Met baie Cosatu-lede as afgevaardigdes binne die ANC-beleidskongresse het hierdie vakbonde ver bo hulle vermoë invloed in die ANC gehad. Ons arbeidswetgewing, wat grootliks werkers bevoordeel, was die resultaat hiervan. So ook die ANC-SAKP-Cosatu-alliansie wat uit hierdie verlede gebore is. Die kanse dat die huidige ANC-regering in belang van die land die vakbonde se mag sal kan breek, lyk daarom baie skraal. Al wat dan oorbly is om in belang van Suid-Afrika van die ANC-regering ontslae te raak. Dit gaan nie maklik wees nie — maar 2024 is daar ŉ eerste geleentheid.