'n Voorbeeld nader tuis is dalk nog vars in die geheue: Die beslaglegging op die woord "rooibos" as eksklusiewe handelsnaam vir produkte in agtereenvolgens die VSA en Frankryk is in die onlangse verlede deur hofuitsprake in die onderskeie lande gestuit, en ons kan nou rustig voortgaan om hierdie generiese benaming in Afrikaans te gebruik vir die bekende kalmerende drankie.
Dit lyk dus asof daar 'n gemeenregtelike aanvaarding is dat die algemene woordeskat van 'n taal as nie-eiendom van individue of regspersone die gemeenskaplike en kollektiewe eiendom is van wie ook al die taal praat, en dus nie 'n gedefinieerde groep sprekers nie - 'n bevestiging van die aanname van die liberale siening van taal as besit. Kenmerkend van die liberale siening van taal is egter dat daar nie juis tussen "taal" en "'n taal" onderskei word nie, en dat besit eerder gedefinieer word as toegang tot watter taal ook al gebruik word.
In teenstelling hiermee is die uitgangspunt van die moedertaalspreker-tradisie dat 'n taal die kollektiewe eiendom is van hierdie sprekers, 'n gedefinieerde groep wat histories, taalkundig en geografies onderskeibaar is. Hiervolgens is die taal en kultuur van die sprekers deel van hulle kollektiewe eiendom - 'n siening wat 'n reaksie op sowel historiese kolonialisering as moderne globalisering verteenwoordig.
Om op te som: Volgens die liberale siening sou dit in beginsel verkeerd wees om 'n taal as geheel te omsluit, of 'n monopolie daaroor toe te ken, en privatisering kan hoogstens geregverdig word vir die doeleindes van outeursreg en handelsmerkregte, met ander woorde om ekonomiese regte te beskerm. Vir die moedertaalspreker-model, aan die ander kant, verteenwoordig die idee van taalregte een vorm van erkenning van taal as eiendom, en die model maak dit vir die sprekers van 'n bepaalde taal in 'n veeltalige konteks soos dié van Suid-Afrika moontlik om 'n agentskap te vorm wat as verteenwoordigers van 'n spesifieke taal optree in belang van die gebruikers van daardie taal.
Ten spyte van hierdie leemte in die reg geniet spesifieke tale, ondanks die feit dat 'n taal op sigself nie in die eiendomsregskonteks 'n besitting geag word nie, wel erkenning as reële sisteme wat sosiaal, psigologies of andersins gedefinieer kan word, en is dit moontlik om die gebruik daarvan volgens die wet te reguleer. Dit is wat inderdaad ook in die taalpolitiek in Suid-Afrika gebeur, byvoorbeeld deur die erkenning van amptelike tale en, by implikasie, ook die erkenning van die kollektiewe besit daarvan deur enige sprekers wat verkies om dit as medium te gebruik. Hierdie erkenning in die Grondwet stuit egter teen die klaarblyklike onvermoë van die Staat en die regswese om taal te konkretiseer (of te reïfiseer, soos die reg dit noem) en dit sodoende, soos in die geval van ander eiendomsitems van waarde, as hanteerbare objek by wyse van die reg te hanteer. En die gebruikersgemeenskap reageer hierop deur toenemend aanspraak te maak op eienaarskap volgens die reëls van die handelspraktyk en hulself te organiseer in taalagentskappe soos die Afrikaanse Taalraad en ander taalliggame. Daardeur kom regspersone tot stand wat namens die kollektiewe eienaars van die taal toegang tot bronne kan beding, die waarde van die taal as gebruiksitem verhoog vir sowel saaklik-kommunikatiewe as kreatiewe funksies, en terselfdertyd die simboliese waarde daarvan in die Suid-Afrikaanse gemenebes van tale bevestig.
Dit bring ons weer by die onderskeid instrumenteel/simbolies, wat by nadere beskouing in 'n fyn balans van relatiewe belangrikheid verkeer, 'n Mens sou hierdie relatiewe belangrikheid dalk as 'n omgekeerd eweredige verhouding tussen die twee waardes kon beskryf: Hoe minder die instrumentele waarde van die taal, hoe groter die behoefte om die simboliese waarde daarvan te beklemtoon. (Vergelyk weer die situasies van die Keltiese tale in die VK en Frans in Kanada.) Hoe groter die instrumentele waarde van 'n taal, hoe minder die noodsaaklikheid om die simboliese waarde daarvan in stand te hou. (Dink hier byvoorbeeld aan die posisie van Engels in Suid-Afrika.) Vir Afrikaans sou dit beteken dat ons kundigheid en energie moet belê in die ontwikkeling van die funksies van die taal (uiteraard ook deur te werk om 'n gunstige taalbeleidsomgewing te skep daarvoor), waardeur dit dienooreenkomstig makliker sal word om die simboliese waarde van die taal hoog te hou.
En dit bring my by 'n herbesinning oor 'n aanname wat ten grondslag lê aan die tema van eienaarskap: Is dit hoegenaamd sinvol om die verhouding tussen Afrikaans en die sprekers daarvan as 'n besitsverhouding uit te druk? Is die taal iets waarop ons as eienaars individueel aanspraak kan maak? In die lig van die gedagtes oor die liberale en moedertaalgebaseerde sienings van taal, betree ons nie die gebied van taal op eie risiko en onderwerp ons ons nie aan die dissipline wat die taal meebring as kommunikatiewe normsisteem vir die verskillende toepassingsterreine en gebruiksvorme daarvan nie? So 'n verskuiwing van perspektief laat 'n mens anders dink oor die verhouding tussen spreker en taal. In plaas daarvan om Afrikaans te beskou as ons eiendom, kan ons die verhouding deur die volgende twee stellings uitdruk:
Gesprekke oor taal in Suid-Afrika as deel van 'n openbare debat was nog altyd emosioneel en dikwels polities van aard. By die Afrikaanssprekende publiek is daar 'n lewendige belangstelling in enigiets wat met die rol van Afrikaans in die gemeenskap te doen het, en is polemieke in die media dikwels aan die orde van die dag.
Waarom dit so is, is waarskynlik geleë in die feit dat enige moedertaalspreker 'n belang het by die taal waarin hy of sy lewe, en dus aanspraak maak op die taal wat vir hom of haar 'n lewenswyse en kulturele besit is, onafhanklik van teoretiese sienings oor die eienaarskap daarvan al dan nie. Daarom is daar ook 'n emosionele band daarmee, wat soos 'n senuwee geprikkel kan word deur enigiets wat as 'n bedreiging van hierdie besit geïnterpreteer kan word. Dit is dus 'n natuurlike verskynsel dat mense oor taal omgekrap kan raak.
Maar 'n taal is nie net die besit van individuele sprekers nie. Omdat dit 'n sosiale verskynsel is, ontstaan taalgebruikspatrone rondom segswyses, wat deur herhaalde gebruik vasgelê raak, en deur 'n hele gemeenskap toegeëien word as kenmerkend van die taalgebruik van 'n streek of versameling gebruikers. Hierdie taalgebruikspatrone, wat gesamentlik 'n variëteit van die taal vorm, word ook deur die sprekers daarvan gekoester as gemeenskaplike besit. In Afrikaans word sulke variëteite dikwels benoem met verwysing na die geografiese streek waarin dit voorkom, soos Kaaps, Namakwalandse Afrikaans, Bolands, Oranjerivierafrikaans, Rehoboth-Afrikaans, Weskusafrikaans, Noordelike Afrikaans, Namibiese Afrikaans, Sandveldafrikaans, en dergelike meer. Maar soms word 'n register, of die taalgebruik wat hoort by 'n sekere aktiwiteit, as 'n soort Afrikaans benoem met verwysing na die gebruikskonteks, soos Geselsafrikaans, Koerantafrikaans, Mynwerkersafrikaans, Omgangsafrikaans, Praatafrikaans, Preekafrikaans, Radioafrikaans, Rugbyafrikaans, Skryftaalafrikaans en andere. Uiteraard is so 'n benaming ook 'n oorvereen-voudiging van die variasie wat in die betrokke register voorkom (vergelyk die teks van nuusbulletins met die taalgebruik van inbelprogramme in Radioafrikaans).
'n Ander woord vir standaarde is norme, iets wat 'n beslissende rol speel by die bepaling van die aard van enige variëteit. En wat kenmerkend is van die wyse waarop taal (en tale) oor die wêreld heen ontwikkel, is dat taalnormering oorwegend onder die vlak van die bewussyn plaasvind deur die sprekers daarvan (Hymes 1972:286), en dus, by wyse van spreke, een van die mees "demokratiese" prosesse van keuse-uitoefening is. Binne die konteks van taalverskeidenheid onderskei die sosiolinguistiek verskillende taalgebruiksdomeine wat die hele spektrum van (in ons geval) die Afrikaanse taal dek, en elkeen gekenmerk word deur 'n register. Volgens die maatstaf van wat gepas is en wat minder gepas is in elke domein (voorbeelde van sulke domeine is bendetaal, vaktaal, radiotaal, koeranttaal, wetgewing, kreatiewe taal [soos poësie, hygromans, drama] of SMS-taal), pas die gebruikers, wat nie spesiaal vir die doel aangewys is nie, die onbewustelik aanvaarde norme toe en besluit dan wat "reg" en wat "verkeerd" is. In werklikheid bepaal die norm egter nie wat reg of verkeerd is nie, maar wat paslik of onvanpas is in die konteks waarin die taalvorm gebruik word.
Standaardtaal is 'n spesiale register wat kommunikasie oor variëteitsgrense heen moontlik maak, en is geen individu se eiendom of 'n variëteit wat kenmerkend is van 'n bepaalde versameling gebruikers nie (vergelyk Ponelis 1998:65). Dit word byvoorbeeld gebruik wanneer 'n mens moet kommunikeer met onbekende mense van wie jy nie weet of hulle jou variëteit sal verstaan nie, of wanneer die tema waaroor jy kommunikeer, formeel of tegnies van aard is. Ook in 'n koerant soos Son, wat poog om in sy beriggewing so na as moontlik aan die omgangstaalregister te kom, word berigte in 'n register geskryf wat ooreenstem met die tema, formeel of informeel, en is dit opmerklik dat die standaardtaalregister ook vir stilisties formele (of selfs neutrale) onderwerpe gebruik word2 (vergelyk Bylae A). 'n Breë interpretasie van die term "variëteit" maak natuurlik ook voorsiening daarvoor dat 'n register as 'n (gebruiks)variëteit beskou kan word, en dit is waar die verwarring dikwels geleë is en standaardtaal dan met 'n bepaalde groep sprekers geassosieer word. Feit is dat sprekers van alle gebruikersvariëteite in staat is om hulle taalgebruik aan te pas by wat in 'n bepaalde konteks as gebruiklik beskou word. Daarby word standaardtaal veel minder aktief (veral mondeling) gebruik as wat dit passief verstaan word. David Crystal (2003) se opmerkings oor Standaardengels (hoewel nie noodwendig in alle opsigte op Afrikaans van toepassing nie) is ook hier van belang: