Versindaba » Blog Archive » Digstring: Melanie Grobler. Die eerste vrees is hier
Digstring: Melanie Grobler. Die eerste vrees is hier
Die Eerste Vrees Is Hier.
Waar die rivier soos 'n skepbeker deur die mere loop
kom ek om middernag by die grenspos, hoog op 'n heuwel aan.
Murgsat na 'n uitgestrekte tentatiewe reis na die ewenaar
tuur ek suid, na onder toe die onvermydelike sigbaar word.
In 'n brose teeplantasie omarm 'n jong man die horison
voordat hy met dwalerende krete oor 'n bruin grondwal spring.
Die krygers se griewende machette lig die katedrale van slagting
na die planete. Toe die sekelmaan kerf aan die blou vlies
van die hemel, blom en swel liggaam sonder 'n vlerk wat roer.
Stemme en liedere sal nooit weer oor hierdie kliphuisies drup nie
want ou vroue dra reeds hul drome na oggendwolke getint met bloed.
Oumansstories word opgevreet, soveel waardige veldslae gaan verlore.
Paniekbevange vlug die beeste na 'n duisend veraf heuwels.
Net die wind onthou die yl stemme van kleuters wat swermende
spore in die as van die begrafniswond trap. Rotse kreun as die eruptiewe
krater wolke hoog die lug in slinger. Ek dink aan Atlas gebuk onder die juk
van die omwolkte wêreld. Die dop van my lyf weeg swaar as ek buk
onder die juk van krassende swart kraaie. My siel huil in my hand
en my voetsole buig 'n boog oor die dooies. Nog 'n keer en tevergeefs
draal die dreungesange oor die stad van strooi. 'n Afgebreekte fort.
© Melanie Grober. Ongepubliseerde gedig. 2010
I arrive with the night wind on my brow.
Arrive at the border post near the equator
where I hunch quietly waiting for the blind inner eye
to bridge the thin line of apprehension.
A young man jumps over a brown ground wall
and when the militia step forward people stiffen.
Grievous the machettes gleaming like mountain dew
when the funeral bruise erupts from the Verunga Volcanoes.
The cries of orphans roaming along paths of scavenging crows
raise the cathedrals of slaughter to the sky and I think of Atlas
near the end of the world bending beneath his yolk
of clouds. Bending under the weight of the genocide
my soul cries in my hand. My raining feet covers
the raw wound of daybreak with love.
Vert. Melanie Grobler. Ongepubliseerde gedig. 2010
Ek het twee jaar die geleentheid gehad om saam met Lara en Andreas deur Rwanda, geleë in die Groot Mere Distrik in die oostelike gedeelte van Sentraal Afrika en omring deur Uganda, Burundi, Tanzanië en die DRK, te reis om nuwe roetes vir GPS Tracks for Africa te karteer. Ons het met die Pajero gereis na die Groot Gedenkklip waar Livingstone en Stanley mekaar vir die eerste keer ontmoet het en toe na die Verunga Vulkane waar Dianne Fossey se berggorillas woon. In die Nyungwe Oerwoud was 'n kennisgewing wat die oorsprong van die Nyl aangedui het. Maar Kivu Meer, een van die twaalf diepste mere in die wêreld, word meer as enige ander plek in Rwanda onthou vir die Groot Menseslagting van 1994. In die Vallei van 'n Duisend Heuwels, lees ek destyds in 'n gidsboek, was die landelike gebiede bestrooi met verminkte lyke, dat honde en kraaie die land weer skoongemaak het. Paradoksaal tot vandag toe is daar weinig honde in Rwanda te siene. Ook die wonderlike tradisionele Ankole koeie met hul lang regop horings, wat die indirekte oorsaak van die eerste Menseslagting in Rwanda was, is heeltemal afwesig. Maar dis 'n ander storie waaroor Ryszard Kapuściński geskryf het. Net die kraaie van Kigali laat mens aan die gruweldade van destyds dink. Anders as in die res van Afrika, sing beide die Tutsis en Hutus nie meer nie. Die enigste musiek wat ek gehoor het was die eentonige dreunsang van 'n diep verwonde nasie. Tydens die jaarlike herdenking van die Genocide word hierdie musiek dag en nag, oor en oor gespeel. Tydens die skryfproses het vrae die heel tyd by my opgekom. Kan enige gedig die omvang van so 'n gebeurtenis verwoord? Kan al mens se besoeke aan die vele plekke van slagting omskryf word? Kan enige woorde die ellende van 'n Menseslagting dra? Ek weet dat my gedig nie die gebeure van 1994 kan verwoord nie.
Ek het die eerste gedagtes oor die Menseslagting reeds in die restaurant Heaven, in Kigali, in 'n notaboek opgeteken en alhoewel ek ses weke daar was en die geleentheid gehad om daardie notas te omdig, kon ek nie. Ek het wel 'n titel vir 'n titel vir 'n gedig gehad. Terug in Pringlebaai het ek 'n onverwerkte vers geskryf en dit in 'n legger vir onvoltooide werk op die rekenaar gebêre. Ek het Die Eerste Vrees nader gesleep toe die uitnodiging om die vrae (onderhoud) van Digstring, my per e-pos bereik het. Intussen het twee jaar verloop sedert my eerste gedagtes oor die Menseslagting vasgepen is. Genadiglik stomp mens se emosies met tyd af. Maar dit neem my laaaaank om gedigte te skryf en ek skryf stadig.
Ek het oor twee dae Die Eerste Vrees en 'n onafhanklike Engelse gedig, Funeral Bruise, voltooi. Die Afrikaanse gedig het veel meer hoofbrekings gebied. Na twee dae se gesukkel het ek gaan slaap en toe ek opstaan het my onderbewussyn (?) sy of haar besluit aan my openbaar. Die Eerste Vrees, moet uit. Die gehalte van die vers is nie op standaard nie. Hoekom nie? vra ek myself af. My eerste gedagte is dat dit nie die metafisiese kwaliteit van Funeral Bruise het nie. Wat beteken die woord metafisika, wil ek van myself weet. Waar ek op die oomblik skryf is geen woordeboeke nie en ek kan nie die betekenis van die woord navors nie. Dis vroeg in die oggend en dis nog donker buite. Dit het die heel nag lank gereën en dis koud hier. Ons het gisteraand 'n sms van die Overstrand Munisipaliteit gekry dat 'n groot reënstorm Pringlebaai deur die nag gaan teister. Ons is in Stellenbosch en ons kat, Matewis, is alleen by die huis. Ek bekommer my nie net oor die kat nie, maar ook oor my besluit om Die Eerste Vrees uit die onderhoud te sny. Ek hoor nog hoe roep die kat my toe my onderbewussyn vir my 'n nuwe stukkie inligting uitgooi. Die Argeoloog. "Hier's hy", dink ek opgewonde. "Hiermee kan ek werk." "Maar is dit nie te hoogdrawend nie?" Hoekom moet die Afrikaanse gedig dan nou kwansuis uit? Gaan die lesers van die onderhoud nie kwaad wees as ek 'n Engelse gedig aanbied nie? En dit nogal op Versindaba wat soveel vir die Afrikaanse digkuns doen! Op 'n meer ernstige noot.
Kom ons sê dat my bedoeling is om 'n gedig as argeologiese artefak aan te bied. Om hierdie stelling verder te neem; gedurende die ontginningsproses sif die argeoloog deur die grond (onderbewussyn) met die doel om 'n argaïese objek, voorwerp of spore van lewe te vind. Gewoonlik is daar groot opgewondenheid in die kamp as iets gevind word. Na vele besluite denkprosesse en navorsing word die artefak na 'n spesifieke museum geneem waar die kurators ook sekere besluite neem. Maar eers wanneer die museumganger voor die gevonde objek staan kry dit ikoniese waarde. Mens kan hier dink aan die replika van Lucy se skedel wat in die Maropeng Museum, gebou in die Wieg van die Mensdom Bewaringsgebied, uitgestal word. Lucy dien reeds as ikoon vir baie mense, wat in die afwesigheid van godsdienstige ikone, hierdie waarde aan haar toeskryf. In Afrikaans weet ek, het Ingrid Jonker en sekere van Breyten Breytenbach se gedigte ikoniese waarde.
Miskien, dink ek by myself, het Funeral Bruise reeds 'n dun lagie patina. Maar Die Eerste Vrees het niks. Dis bloot 'n klip wat in 'n nuwe landskap rondlê. Na nog 'n nag se slaap, staan ek op en haal diep asem. Na 'n eienaardige nagtelike haelbui is die landskap hier in Pringlebaai besonders. My man en ek ruim die kombuis op. Ons het gisteraand mense vir supper, soos die Bolanders lief is om te sê, oorgehad. Nadat die skottelgoedwasser aangeskakel is en my man uit is vir sy daaglikse stappie na Pringle Mingle, die plaaslike koffiehuis, het Die Eerste Vrees kiers regop voor my kom staan. "Nou ja, ons gaan verder aan my werk. Of nie?" "Ja" antwoord ek gedwee. Ek maal Rwandese koffiebone wat per geleentheid vir ons aangestuur is, voltooi my daaglikse oggend ritueel, versamel my skryfgoed en gaan na Bloublom, die buitevertrek waar ek skryf, rol my vinger op die iPod, kies die musiek van die Portugese sanger, Amália Rodrigues en begin weer aan die gedig werk.
As daar sprake van 'n ordeningsproses was, was dit daardie onbewuste dissipline om die intellektuele en emosionele woordordening so na as moontlik tot 'n perfekte digvorm te bring.
Die vers is onafhanklik geskryf en daar was niemand wat ek as klankbord kon gebruik nie.
Beide die verse is ongepubliseerde werk.
Hierdie vers handel oor 'n Menseslagting en alhoewel ek Rwanda persoonlik besoek het, het ek na my tuiskoms in Suid-Afrika so veel moontlik boeke gelees en na films oor die gebeure gekyk. Die wyse waarop die gedig geskryf is plaas dit op 'n metafisiese vlak en daarmee bedoel ek, dat dit in die gebied tussen fiksie en feit lê. Dis reeds getransformeer.
Die vers handel hoofsaaklik oor 'n enkele insident van 'n jong man wat oor 'n bruin grondwal spring. Hierdie enkele gebeurtenis dien as 'n metaforiese vertrekpunt wat sy loop neem en eindig met 'n metafisiese interpretasie van die Menseslagting van 1994.
Miskien die film, Hotel Rwanda?
Ek hou altyd die leser in gedagte. Ek wil graag helder en deurdagte verse skryf; al is die tema swaar en gewigtig moet dit maklik leesbaar wees.
Alhoewel Menseslagtings regoor die wêreld voorkom verwoord hierdie vers 'n gebeure wat in Afrika plaasgevind het. Ek glo nie dat ek ryp genoeg was vir so 'n vers in my digbundels, Tye en Swye van Hester H en die Waterbreker nie. Miskien sal hierdie vers nuwe deure oopmaak. Wie weet? Mens sal maar moet sien.
Ek kan hierdie vraag net beantwoord deur 'n ompad te loop. 'n Vliegtuig wat op die punt was om te land in Kigali waarin die President van Rwanda, Juvénal Habayarimana en Cyprien Ntaryamika, die Hutu president van Burundi gereis het, is op 6 April 1994 afgeskiet. Die skuld is op Hutu ekstremiste geplaas. Die land is in chaos gedompel en berigte van die eerste menseslagting in die landelike gebiede, het na Kigali gestroom.. Beide die Verenigde Nasies, België, die voormalige koloniale heersers, en die res van die wêreld het hulle nie aan vroeë waarskuwings gesteur nie. Binne honderd dae is byna 'n miljoen mense, beide Tutsis en gematigde Hutus, wreedaardig met pangas opgekap. Dae nadat die vliegtuig afgeskiet is, het Belgiese soldate van die UNAMIR, die Eerste Minister vergesel na 'n gebou waar sy uitsendings oor die radio sou doen om die volk te kalmeer. Maar die weermag het die gebou bestorm en beset. Teen twaalf uur het die presidensiële wagte haar vermoor. Later is tien Belgiese soldate dood gemartel. Daar is 'n spesiale gedenkplek vir die Belgiese UNAMIR Personeel van België in hierdie geboutjie opgerig. In die museum is 'n uitstalling waar die belangrikste voorvalle van menseslagting opgenoem word; die uitwissing van die Jode tydens die Tweede Wêreldoorlog, Joegoslawië, Armenië, Pakistan, Manturië, Suid-Amerika, Uganda, Rwanda, Irak, Kambodja, Australië en belangrik vir ons die konsentrasiekampe van die Anglo-Boereoorlog. Mens sou dus my gedig kon opdra aan die vroue en kinders wat in die konsentrasiekampe gesterf het.
Beide is gedigte is nuwe werk en ek weet nie of hulle werklik voltooi is nie. Sal eers oor 'n jaar kan sê.
Beide die gedigte is ongepubliseerd.
So ver ek kan onthou is my eerste gedig, Die Kosmoloog, deur Andre Brink, wat toe die redakteur was, in die laaste uitgawe van Standpunte opgeneem. Ek sal na 'n biblioteek toe moet gaan om weer toegang tot die gedig te kry. 'n Ander vroeë gedig uit die digbundel, Tye en Swye in die Lewe van Hester H. 1991, is die volgende:
Om hier te lewe is om verteer te word
heeltemal helder en heeltemal stil –
brand weer saam met my my lief
as jy Afrika aanvaar
kan jy hier sterwe.
Melanie Grobler debuteer in 1992 met Tye en Swye in die lewe van Hester H. Vir die bundel verwerf sy die Rapport-prys van daardie jaar. Die waterbreker het in 2004 verskyn. In Tye en Swye in die Lewe van Hester H word die "ek" se posisie in die speelveld van magstrukture ondersoek, veral in die politiek, die voorgeslag en die gesin. Die waterbreker beeld die bewussynsreis van die self uit. Daar word weer eens na die verhouding van die "ek" met die gesin gekyk. In plaas van die biologiese word daar oor die digtersvoorgeslag geskryf. Melanie woon op Pringlebaai.