Romeinse Ryk - Howling Pixel
Die Romeinse Ryk (Latyn: IMPERIVM ROMANVM) verwys na die gebied wat tussen 27 v.C. en die 5de en 6de eeu n.C. deur 'n reeks van keisers geregeer is. Dit was een van die grootste ryke in die wêreldgeskiedenis en die bevolking het gegroei tot 'n geskatte 50 tot 90 miljoen. Gebiede wat 'n deel van die ryk was, het gestrek vanaf Brittanje tot Egipte en het vele nasies en kulture ingesluit.
Legio III Cyrenaica (die derde Cireense Legioen) tydens 'n vertoning van 1ste eeuse militêre uniforms en wapens in Nieu-Engeland, Verenigde State. Die Romeinse Keiserryk se politieke bedeling word deur historici dikwels beskryf as 'n monargiese militêre diktatuur
Geskiedkundiges verdeel die geskiedenis van die Romeinse Ryk meestal in drie groot tydperke - die monargie of koningstyd, die republiek en die keiserryk. Die geskiedenis van die Romeinse monargie, wat eeue lank bestaan het, is in 'n wasigheid gehul. Groot dele daarvan is net in die vorm van stigtingsmites oorgelewer waarin Rome se bestaan vir latere generasies gelegitimeer is. Argeologiese vondse dui daarop dat die gebied van Rome ten minste vanaf die tweede millennium v.C., die Bronstydperk dus, bewoon was. Antieke Romeine gee die stigtingsdatum van hul stad en die regentskap van die eerste Romeinse koning, Romulus, as die middel van die 8ste eeu v.C. aan.
Die Romeinse Keiserryk het na die burgeroorlog, wat na Julius Caesar se dood uitgebreek het, uit die Romeinse Republiek en die daaropvolgende Prinsipaat onder Augustus ontstaan. Alhoewel die Romeinse Ryk bestaan het tot die jaar 476, het die Ryk vir alle praktiese doeleindes geskei tussen die ooste en weste.
Wat Rome se groei tot 'n wêreldryk van ongekende formaat des te meer opspraakwekkend maak, is die feit dat die Romeine betreklik laat tot die toneel van Mediterreense moondhede toegetree het. Hul opstyging tot 'n streeksmoondheid in die laaste eeue v.C. val saam met 'n lang tydperk van algemene instabiliteit in die Mediterreense wêreld. Op 'n baie geskikte moment in die geskiedenis het Rome met sy fondament van republikeinse instellings en sy gedissiplineerde strydmag die kans gegryp om sy mededingers een na die ander met die militêre slaankrag van sy legioene uit te skakel.
'n Verskeidenheid teorieë is deur wetenskaplikes ontwikkel aangaande die krisis en ondergang van die Wes-Romeinse Ryk en die Mediterreense beskawing in die laat antieke tydperk. Kyle Harper, professor in die departement van klassieke lettere aan die Universiteit van Oklahoma het in sy werk The Fate of Rome, wat in 2017 gepubliseer is, 'n ander, opspraakwekkende verklaring gelewer. Hy verduidelik die samehang tussen die antieke klimaatoptimum, wat tot omstreeks 150 n.C. voortgeduur het, en die bloeitydperk van die Romeinse Ryk. In die daaropvolgende oorgangstydperk het volgens hom ingrypende veranderinge plaasgevind as gevolg van klimatiese veranderinge, natuurrampe, epidemieë en hongersnode waartydens die Mediterreense bevolking gehalveer is.
Met die Middellandse See as sy sentrum (waarna Romeine treffend as Mare nostrum of "Ons see" verwys het), het die Romeinse Ryk in die vroeë 2de eeu n.C. sy grootste strekking bereik en oor 'n afstand van sowat drieduisend myl noord-, suid- en ooswaarts gestrek - vanuit die huidige Engeland, die Atlantiese kusgebiede van Wes-Europa, en Germanië (groot dele van die huidige Duitsland) die Nyl rivierop, en tot Sirië en Armenië. Die getal elite-amptenare, wat die uitgestrekte imperium vanuit Rome en die provinsiale sentra bestuur het, word deur historici op net sowat 350 beraam, terwyl gewapende magte van tussen 350 000 en 400 000 die ryk teen interne en bedreigings van buite beskerm het.
Eenderse klimatiese omstandighede, 'n agrariese ekonomie en 'n gemeenskaplike Grieks-Romeinse kulturele basis het gemeenskappe langs die grootste deel van die Mediterreense kus in meerdere of mindere mate saamgesnoer. 'n Gebrekkige vervoer- en kommunikasieinfrastruktuur het nogtans beteken dat sommige provinsies nie ten volle in die seëninge van die Romeinse beskawing kon deel nie. So word beraam dat slegs sowat 'n vyfde van die geskatte bevolking van sestig miljoen gedurende Hadrianus se regering 'n lewenstyl kon voer wat nie tot eenvoudige bestaansboerdery beperk was nie.
Die bevoordeelde gemeenskappe was hoofsaaklik saamgetrek in sowat 2 000 stedelike nedersettings langs die kuslyne, riviere en naby strategiese landroetes en bergpasse. Die grootste digtheid van sulke nedersettings is in die Noord-Afrikaanse provinsies, die kernland Italia en die kusgebiede van Asia Minor (Klein-Asië) aangetref.
Oorkant die ryksgrense was vasalstate en gebiede van stamme geleë wat ekonomiese bande met die Romeinse wêreld gehandhaaf en politieke alliansies gesluit het, maar ook vyandelik gesinde stamme en nomadiese volksgroepe.
Die uitbreiding van die Romeinse Ryk tussen 510 v.C. en 480 n.C.██ Romeinse Republiek ██ Romeinse Ryk ██ Wes-Romeinse Ryk ██ Bisantynse Ryk
Rome se politieke bedeling het met verloop van tyd van 'n monargie in 'n republikeinse bedeling en uiteindelik in 'n keiserryk verander. Die Romeinse Ryk het ongeag die verskeidenheid van sy volke, tale en godsdienste tot 'n gemeenskaplike staat, lewensvorm en universele staatsidee ontwikkel, wat as 'n imperium sine fine ("'n ryk sonder grense") gedefinieer is.
Die Romeinse Ryk het sy grootste uitbreiding onder die heerskappy van keiser Trajanus bereik en destyds oor drie vastelande gestrek: die Mediterreense gebiede rondom die Middellandse See, Gallië, groot gedeeltes van Brittanje en die gebiede rondom die Swartsee. Rome het sodoende die meeste van die gebiede oorheers wat destyds in die Mediterreense wêreld bekend was.
Handel, kuns en kultuur het in die tydperk van die Romeinse Ryk in baie van sy gebiede 'n eerste bloeitydperk beleef en die lewensgehalte, die vlakke van geletterdheid en die bevolkingsyfers het eeue lank ongeëwenaar in Europa gebly.
Die Romeinse Ryk het 'n groot kulturele en taalkundige invloed op die gebiede binne en oorkant sy grense uitgeoefen. Terwyl die weste van die ryk gelatiniseer is, het die Romeinse invloed in die oostelike gebiede met Grieks-Hellenistiese en Oosterse elemente vermeng.
Latyn, die inheemse taal van die stad Rome en sy omgewing (die gewes Latium, wat ook sy naam aan die taal gegee het), het die amptelike taal van die ryk geword, maar gedeeltelik ook elemente van ander tale bewaar. Die taal van die Romeine is in Europa nog baie eeue ná die ondergang van die Romeinse Ryk tot in die barok-tydperk as 'n wetenskapstaal gebruik. In die Rooms-Katolieke Kerk het Latyn tot met die Tweede Vatikaanse Konsilie die taal van die mis gebly. Baie wetenskappe, soos geneeskunde en biologie, gebruik en skep nog steeds (Grieks-)Latynse vakterme.
Uit die Latynse taal het uiteindelik die moderne Romaanse tale van Europa ontwikkel, waarvan Italiaans, Frans, Spaans, Portugees, Katalaans en Roemeens die belangrikstes is. Baie Latynse leenwoorde is deur Germaanse en Slawiese tale oorgeneem.
Die Romeinse reg het 'n groot invloed op die moderne reg, veral die privaatreg, uitgeoefen.
↑ Kyle Harper: The Fate of Rome. Climate, Disease and the End of an Empire. Princeton and Oxford: Princeton University Press 2017, bl. 4
↑ The Guardian, 11 April 2019: The Fate of Rome by Kyle Harper review – climate, disease and the end of an empire. Besoek op 16 Mei 2019
↑ Mary T. Boatwright: Hadrian and the Cities of the Roman Empire. Eerste sagtebanduitgawe. Princeton and Oxford: Princeton University Press 2003, bl. 3
↑ Boatwright (2003), bl. 3-4
↑ Boatwright (2003), bl. 3
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Romeinse Ryk.
(en) Verhalende tydlyn van die Romeinse geskiedenis
(en) Historiese Atlas wat die uitbreiding van die Romeinse Ryk vertoon
(en) Verenigde Nasies van "Roma Victrix"
Hawens en seehandel
(en) Roman Ports
Antieke Griekeland is die beskawing wat ooreenstem met die tydvak van Griekse geskiedenis vanaf die Argaïese tydperk van die 8ste tot 6de eeue v.C., tot en met die Romeinse verowering van Griekeland in 146 v.C. met die Veldslag van Korinthe. Sentraal tot hierdie periode staan Klassieke Griekeland, wat opgebloei het in die 5de tot 4de eeue v.C., eerstens onder leierskap van Athene, waardeur die militêre bedreiging van die Persiese inval afgeweer is. Die Era van Perikles eindig in 404 v.C. met die neerlaag van Athene onder die aanslae van Sparta in die Peloponnesiese oorlog.
Klassieke Griekse kultuur het 'n grondige invloed op die Romeinse Ryk gehad, wat dan 'n weergawe daarvan na vele gebiede van die Middellandse Seegebied en Europa oorgedra het, om welke rede Klassieke Griekeland algemeen beskou word as die bronkultuur vir die ontstaan van die Westerse beskawing.
Die bekende bisantinis Georg Ostrogorsky het die Bisantynse Ryk as 'n mengsel van Romeinse staatswese, Griekse kultuur en Christelike geloof beskryf.Die benaming "Bisantynse Ryk", wat van die hoofstad afgelei is, word uitsluitlik in die moderne navorsing gebruik. Die bewoners van die ryk het na hulself nie as Bisantyne verwys nie, maar steeds as Romeine (in die moderne wetenskaplike konteks word die term "Rhomeërs" gebruik). In die Latynse weste is na hulle as Grieke verwys.
die laat-Bisantynse tydperk (1204/1261 tot 1453) toe die ryk steeds meer gebiedsverliese gely en op politieke gebied geen beduidende rol meer gespeel het nie.Naas hierdie tradisionele periodisering is daar ook alternatiewe sienswyses. In die meer onlangse navorsing is daar neigings om eers vanaf die laat 6de of 7de eeu van 'n suiwer Bisantynse geskiedenis te praat en vroeëre periodes nog by die laat-Romeinse oudheid te reken.Hierdie stelling is omstrede, veral omdat ander bisantiniste vrees dat hul vak aan belangrikheid sou kan verloor indien die laat-antieke fase van die ryk volledig by die geskiedenis van die klassieke Oudheid gereken sou word.
Die binnelandse gebeure is, veral tot in die 9de eeu, verskeie kere deur godsdienstige dispute en enkele burgeroorloë oorheers, alhoewel die staatswese, wat op Romeinse strukture gebaseer was, tot in die 13de eeu onveranderd gebly het. Op kulturele gebied het Bisantium beduidende literêre en ander kunswerke opgelewer en as bemiddellaar van die antieke erfenis 'n beduidende rol vir die Europese beskawing vervul. Die kodifisering van die Romeinse reg onder keiser Justinianus I sou die basis vir die regstelsels van Europese state lewer. Daarnaas het die Bisantynse Ryk beslissende invloed op die kerstening van Oos-Europa (die Balkanskiereiland en Rusland) uitgeoefen en tot in die 15de eeu as 'n Christelike vesting in die ooste bestaan wat alle aanvalle van Islamitiese magte afgeweer het.
Die oorsprong van die konflik en die doelwitte van die deelnemers is ingewikkeld en daar kan nie na één spesifieke geval verwys word as die hoofrede vir die oorlog nie. Die oorlog was oorspronklik geveg as 'n godsdienstige konflik tussen Protestante en Katolieke in die Heilige Romeinse Ryk, alhoewel geskille oor die interne politiek en balans van mag binne-in die Ryk ook 'n belangrike rol gespeel het. In hierdie fase het die oorlog 'n voortsetting geword van die Bourbon-Habsburg-wedywering vir Europese politieke superioriteit, wat weer gelei het tot verdere oorlogvoering tussen Frankryk en die Habsburg-magte, met minder klem op godsdiens.Een van die grootste gevolge van die Dertigjarige Oorlog was die uitgebreide verwoesting van algehele streke; tallose gebiede is verweer deur plunderende troepe. Die bevolkings van die Duitse state, die Lae Lande en Italië het aansienlik afgeneem as gevolg van voorvalle van hongersnood en siekte, terwyl vegtende magte bankkrotskap in die gesig gestaar het.
In die 17de eeu was daar van leërs verwag om hul fondse grotendeels te verkry uit buit of huldeblyke (wat afgedwing is in die gebiede waar hulle gestasioneer is). Hierdie metode het 'n soort wetteloosheid aangemoedig, wat 'n swaar las vir inwoners van die beleërde gebiede was. Die Dertigjarige Oorlog is amptelik beëindig met die verdrae van Osnabrück en Münster, as deel van die groter Vrede van Wesfale.
die Oos-Frankiese Ryk, net soos Lotaringe 'n uitgestrekte ryk in die hart van Europa.Die Heilige Romeinse Ryk is vanaf die 10de eeu onder die heerskappy van die Ottone-dinastie uit die voormalige Karolingiese Oos-Frankiese Ryk gevorm. Die Oos-Frankiese koning het na homself as die rex Francorum orientalium verwys - "koning van die Oos-Franke" - en was in feite die heerser oor 'n ryk met 'n verskeidenheid opstandige stamme.
Holland was oorspronklik 'n graafskap van die Heilige Romeinse Ryk wat uiteindelik een van die sewe Nederlande van die Republiek geword het. Holland was die belangrikste en rykste van die sewe en die tuiste van die VOC (saam met Zeeland). Deur sy rykdom het die provinsie die republiek polities gedomineer. Ná die tyd van Napoleon is Holland opgedeel in die twee huidige Nederlandse provinsies: Noord-Holland en Zuid-Holland.
Die Huis van Habsburg is 'n ou en belangrike Oostenrykse vorstehuis wat eeue lank keisers, konings, grawe en hertoë opgelewer het. Die naam van die dinastie is afgelei van die Habsburg, 'n kasteel in die huidige Switserse kanton Aargau. Die oudste dokument, waarin na die dinastie verwys word, dateer van 1108.Tans is daar sowat 600 persone wat die adellike familienaam von Habsburg dra. Karl von Habsburg (Karl Habsburg-Lothringen, * 1961), die oudste seun van Oostenryk-Hongarye se laaste kroonprins Otto von Habsburg (1912−2011), het as hoof en spreker van die Huis van Habsburg gefungeer en die familie se gedragskode toegepas. Alhoewel die Huis van Habsburg tradisioneel aanhangers van die Rooms-Katolieke Kerk was, is daar tans ook Protestantse lede.
Italia (Romeinse Ryk)
Italia was in die antike tydperk die geografiese en kulturele kernland van die Romeinse Republiek en latere Keiserryk waaraan besondere godsdienstige, regtelike en politieke status toegeken is.
Justinianus I (Latyn: Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus, Grieks: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ἰουστινιανός; omstreeks 482 – 14 November 565), algemeen bekend as Justinianus die Grote, was die Bisantynse keiser van 527 tot met sy dood in 565. Tydens sy bewind het hy probeer om die Oos-Romeinse Ryk se glorie te herstel en die verlore westelike helfte van die klassieke Romeinse Ryk te herower.
Hy was een van die belangrikste figure van die Laat Oudheid en die laaste Romeinse keiser wie se eerste taal Latyn was. Sy bewind het 'n onderskeid gebring in die geskiedenis van die Oos-Romeinse Ryk. Sy administrasie het 'n uitwerking gehad ver buite sy tyd en grense, en is gekenmerk deur die ambisie om "die ryk te herstel".'n Vernietigende builepes-epidemie in die vroeë 540's het die einde van 'n tydperk van grootsheid ingelui. Die ryk het 'n agteruitgang beleef wat eers in die 9de eeu omgekeer is.
Procopius is die primêre bron oor die bewind van Justinianus en latere gebeure is geboekstaaf deur Johannes van Efese. Albei historici het verbitter geraak teenoor Justinianus en sy vrou, Theodora.
Justinianus word onder Ortodokse Christene as 'n heilige beskou. Sy feesdag is 14 November (of soms 27 November volgens die Gregoriaanse kalender).
'n Keiser is 'n manlike monarg en leier van 'n keiserryk. Keiserin is die vroulike eweknie. Die titel is afkomstig van die latynse Caesar afkomstig van Gaius Julius Caesar. 'n Keiser word beskou as hoër as 'n koning. Van die lande soos die Duitse Keiserryk en die Keiserryk Oostenryk was in hul geheel onder die gesag van 'n keiser, terwyl enkele dele van die lande as 't ware koninkryke gevorm het en dus deur konings beheer is. Byvoorbeeld was die Koninkryk Pruise deel van die Duitse Keiserryk en die Pruisiese koning was in personele unie gelyktydig keiser van die Duitse Ryk, terwyl lande soos Beiere, Sakse en Württemberg hul eie konings gehad het. In Oostenryk-Hongarye was die Keiser van Oostenryk gelyktydig koning van Hongarye.
'n Keiser kom gewoonlik aan bewind wanneer een van sy ouers sterf. In sommige lande stem mense vir 'n nuwe keiser vanuit 'n lys van kandidate.
Die enigste oorblywende keiser in die wêreld vandag is die Keiser van Japan. Oor die geskiedenis het verskeie lande op verskillende tye keisers gehad, insluitende Brasilië, Meksiko, Ethiopië, Indië (Mogolryk en Brits-Indië), Iran, Korea, die Chinese Keiserryk, die Duitse Keiserryk, die Keiserryk Oostenryk, Oostenryk-Hongarye, die Romeinse Ryk, die Bisantynse Ryk, die Ottomaanse Ryk, Frankryk en die Russiese Ryk.
Caesar Flavius Valerius Aurelius Constantinus Augustus (27 Februarie omstreeks 272 – 22 Mei 337), algemeen bekend as Konstantyn die Grote, Konstantyn I of in die Ortodokse Kerk as Sint Konstantyn, was van 306 tot 324 medekeiser van die Romeinse Ryk saam met Licinius en tot met sy dood in 337 die alleenkeiser. Hy is algemeen bekend as die eerste Christelike Romeinse keiser.
Konstantyn vaardig die Edik van Milaan uit in die jaar 313. Daarvolgens verkry die Christene geloofsvryheid in die Romeinse Ryk. Hulle kon nou vrylik byeenkom sonder die vrees vir vervolging. Hierdie geloofsvryheid, tesame met die aktiewe steun van Konstantyn, lei tot 'n geweldige groei in die getalle van die Christelike kerk.
Hy roep die Eerste Konsilie van Nicea byeen in 327, as 'n geleentheid om konsensus rondom etlike sake in die Christelike kerk te bereik.
Konstantyn het die antieke Griekse kolonie Bisantium omskep in 'n nuwe keiserlike hoofstad, Konstantinopel, wat langer as 1 000 jaar die hoofstad van die Oos-Romeinse Ryk sou bly.
Nicea (Grieks: Νίκαια Βιθυνίας, Níkaia Bithynías; Latyn: Nicaea) was 'n ou Griekse stad in Klein-Asië. Dit is veral bekend vir die Eerste en Tweede Konsilie van Nicea wat in die eerste millennium n.C. daar gehou is. Dit is tans die stad İznik in Turkye.
Die stad is omstreeks 310 v.C. gestig deur Antigonus I Monophthalmus, wat dit Antigoneia genoem het. Toe hy verslaan word by die Slag van Ipsus (301 v.C.), het die stad in die hande geval van die Thessaliese generaal Lysimachus, wat dit hernoem het na Nikaia, ter ere van sy vrou. Later het dit deel van die Romeinse Ryk geword en die naam is verlatyns na Nicaea, wat in Afrikaans Nicea gespel word.
Die groot Griekse sterrekundige Hipparchos is omstreeks 190 v.C. hier gebore en die Griekse wiskundige en sterrekundige Sporus van Nicea in 240 n.C.
Die stad het in 1331 deel van die Ottomaanse Ryk geword en heet sedertdien İznik.
Theodosius (11 Januarie 347 – 17 Januarie 395), ook bekend as Theodosius I of Theodosius die Grote (Grieks: Θεοδόσιος of Θεοδόσιος ο Μέγας), was van 379 tot 395 keiser van die Romeinse Ryk. Hy het die oostelike en die westelike deel van die ryk herenig en was die laaste heerser van albei dele. Ná sy dood is die twee dele permanent verdeel tussen sy twee seuns, Arcadius en Honorius.
Tunisië (Arabies: تونس, Tūnis, ; Berber: ⵜⵓⵏⴻⵙ; Frans: Tunisie), amptelik die Republiek Tunisië (Arabies: الجمهورية التونسية, al-Jumhūrīya at-Tūnisīya, ; Berber: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⵜⵓⵏⴻⵙ), is 'n republiek geleë aan die kus van Noord-Afrika langs die Middellandse See in die Magreb-streek. Dit is die mees oostelike en ook die kleinste van die nasies langs die Atlasgebergte, en begrens Algerië aan die weste, en Libië aan die suide en ooste. Tunisië word as die enigste volledige demokrasie van die Arabiese wêreld beskou.Veertig persent van die land bestaan uit die Saharawoestyn, met die res wat bestaan uit redelike vrugbare grond, wat maklik bereikbaar is vanaf die kus. Beide faktore het 'n prominente rol gespeel in antieke tye, eerste betreffende die Fenisiese stad van Kartago, en later as die provinsie van Afrika in die Romeinse Ryk, het dit bekend geword as die broodmandjie van die Romeinse Ryk. Daar word beweer dat die naam Tunis ontstaan het uit Berber, met die betekenis van óf 'n geografiese prominensie, óf "om te oornag".