raaitou tussenwerpsel (informeel) goed; nou maar goed; reg; oukei: › Raaitou, jy wil jou land se trae verkope van e-voertuie ’n bietjie aanhelp, maar hoe gemaak? (Knormoer, Netwerk24, 31 Oktober 2019). › Raaitou, tyd om die bakkie te laai vir die naweek onder die radar (Valiant Swart, Facebook, 30 April 2015). | ENGELS: right | okay
Van Engels right + ou
raap-aap s.nw. | raap-ape | (informeel, skertsend) iemand wat (oor)haastig inkopies/aankope doen en artikels/produkte opraap, soos by ’n uitverkoping, of uit vrees dat voorrade kan opraak. | ENGELS: panic buyer
raka’at s.nw. | raka’ats | (Islam) Ook raka’a, raka-at, rakat buigingsritueel tydens gebed: › Met “Allahoe Akbar” (Allah is die Allerhoogste) keer die persoon terug na die qieyaam (staande posisie) en het die persoon een raka-at voltooi (Moosa Patel, Islam vir bekeerlinge, belangstellendes, vreemdelinge en nuwelinge).
raki s.nw. | raki’s | alkoholiese drank van Turkye en ander Balkanlande, gewoonlik met anys gegeur: › Nog iets wat die groep opgeval het, is […] dat hulle in hul ganse verblyf van vyf weke nooit ’n enkele dronk mens gesien het nie – al is die nasionale drank, raki, ’n giftige soort anysmampoer (Die Burger, 8 Julie 1989).
Ramaphantasie s.nw. | Ramaphantasieë | [gewoonlik enkelvoud] siniese verwysing na van Cyril Ramaphosa, as president van Suid-Afrika (2018–), se planne vir Suid-Afrika, soos aangekondig in sy staatsrede van Junie 2019, as lugkastele: › Ramaphorie het vir Ramaphantasie plek gemaak (Max du Preez, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019). | ENGELS: Ramaphantasy
Kombinasie van Ramaphosa en fantasie.
Ramaphorie s.nw. [geen meervoud] verwagting dat korrupsie vasgevat en vorige agteruitgang op verskeie vlakke in die land geleidelik omgekeer sal word ná die aanstelling van Cyril Ramaphosa as president van Suid-Afrika (2018–): › Maar hoe lank gaan hierdie Ramaphorie voortduur? (Maroela Media, 17 Mei 2019). › Die breë verwagting dat ’n goeie vertoning deur die ANC in die Mei-verkiesing tot ’n herlewing van Ramaphorie sou lei […] is nou in die modder van faksiepolitiek vertrap (Max du Preez, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: Ramaphoria
Kombinasie van Ramaphosa en euforie.
rasgekwel b.nw., bw. | rasgekwelde | waar, waarby of by wie die beandering van mense op grond van hul taal, kultuur en/of velkleur telkens aan die orde kom: › Eerstens kan ek met redelike sekerheid voorspel of jou kinders rasgekwel gaan grootword deur eenvoudig te kyk na wie gewoonlik op ’n Saterdagaand vir ’n braai oorkom (Jonathan Jansen, Vrye Weekblad, 15 November 2019). | ENGELS: race-obsessed
rasgelaai b.nw. | rasgelaaide |
1 gekenmerk deur ’n atmosfeer te weeg gebring deur rassespanning: › In ’n rasgelaaide samelewing soos Suid-Afrika s’n, waar ’n aantyging van rassisme verreikende en ernstige gevolg het, is dit belangrik om die konteks waarin ’n beskrywende woord gebruik word, deeglik te bestudeer (Jeanne-Marié Versluis, Netwerk24, 8 Mei 2017).
2 (eufemisties) rassisties: › ’n rasgelaaide propagandaveldtog › … [is] vir vier wedstryde deur die Internasionale Krieketraad (IKR) geskors vir sy rasgelaaide aanmerking teenoor … | ENGELS: racially charged
Rasoel s.nw. | Rasoels | [ook met kleinletter] (Islam) Boodskapper (van Allah).
rassisme s.nw. [geen meervoud]
› individuele rassisme Ook burgerlike rassisme, houdingsrassisme rassisme wat ervaar word wanneer iemand in die burgerlike samelewing op grond van velkleur teen 'n ander individu diskrimineer: › Voorbeelde van burgerlike rassisme is in sowel die Afrikaanse gemeenskap as die breër Suid-Afrikaanse samelewing te vinde (Johann Rossouw, Volksblad, 15 November 2000). › ’n Owerheid kan nie verwag dat burgerlike rassisme geesdriftig en daadwerklik gepak sal word as sy leiers en woordvoerders, na gelang van die gehoor en die geleentheid, beurtelings rasse-olie op die vuur gooi en dan weer mooi broodjies bak nie (Die Burger, 24 November 2000 ). | ENGELS: individual racism
› institusionele rassisme Ook strukturele rassisme, sistemiese rassisme rassisme wat uit instellings van die samelewing spruit, byvoorbeeld uitsluiting, diskriminasie of agteruitgang wat in die arbeidsmark, huismark, onderwysstelsel, regstelsel of gesondheidsdienste ervaar word: › Die term “institusionele rassisme” is 50 jaar gelede deur die Amerikaanse aktivis Stokeley Carmichael bekend gemaak en is in die jare sestig gebruik in die veldtog van swartbewussynsgroepe om na sakeondernemings en organisasies te verwys wat hervorming sou teenstaan (Die Burger, 7 Januarie 2012). › Sir William [Macpherson, 1999] sê in sy verslag institusionele rassisme is “die kollektiewe mislukking van ’n organisasie om ’n geskikte en professionele diens te lewer aan mense weens hul kleur, kultuur of etniese oorsprong. Dit kan gesien of nagespoor word in prosesse, houdings en gedrag wat neerkom op diskriminasie deur onbewuste vooroordeel, onkunde, onbesonnenheid en rassistiese stereotipering wat etniese minderhede benadeel” (Die Burger, 7 Januarie 2012). › Die versuim om dié soort aanranding van wit op swart te veroordeel en straf [word] in die VSA as “institusionele rassisme” beskryf (Willem Pretorius, Die Burger, 12 Januarie 2012). › Institusionele rassisme (en marginalisering) kom voor wanneer die masjinerie van die staat deur een rassegroep ingespan word om teen 'n ander rassegroep te diskrimineer (Johann Rossouw, Volksblad, 15 November 2000). › Die omvang en impak van institusionele rassisme [is] altyd baie groter as dié van burgerlike rassisme: die skade wat die staat aan 'n groep kan aanrig, kan eenvoudig nie vergelyk word met die skade wat individue van groepe mekaar kan aandoen nie (Johann Rossouw, Volksblad, 15 November 2000). › Wat […] baie min aandag kry, is die feit dat wit en swart mense die slagoffers van strukturele rassisme is (Die Burger, 24 Junie 2003). › Kan ons eerlik sê dat ons wonderbaarlik van sistemiese rassisme, seksisme en ander vorme van diskriminasie ontslae geraak het weens die feit dat Suid-Afrika ’n liberale grondwet het? (Philip de Bruin, Beeld, 18 Augustus 2006). | ENGELS: institutional racism | systemic racism
rat s.nw. | ratte | ratjie | | ENGELS: gear
♦ sukkel om van rat te verander heeltyd oor dieselfde onderwerp praat: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
♦ jou gat in rat kry (plat) → gat
realiteit s.nw. | realiteite | [gewoonlik enkelvoud]
› toegevoegde realiteit [afkorting: TR] Ook aangevulde realiteit, uitgeboude realiteit, toegevoegde werklikheid, aangevulde werklikheid, uitgeboude werklikheid Direkte of indirekte beeld van die werklikheid waaraan 'n rekenaar intyds elemente toevoeg: › [Die] keldermeester […] gaan van nou af saam met jou aan tafel “sit” wanneer jy een van die wyne geniet en jou meer van die wyn vertel. Toegevoegde realiteit word gebruik om dit moontlik te maak en danksy die app kan jy hoor én sien hoe [hy] meer van die wyn vertel – kompleet asof hy by jou huis is (Suzaan Potgieter, Die Burger, 15 Mei 2019). › Mense wend hulle tot die internet om inligting te kry. Toegevoegde realiteit is ’n manier om die bronne van inligting in te trek na die wêreld om jou (Herman Engelbrecht, Die Burger, 3 Maart 2011). › Met toegevoegde werklikheid kan jy ’n gedrukte advertensie verander in ’n interaktiewe ervaring (Die Burger, 11 Julie 2013). | ENGELS: augmented reality | AR
reën s.nw. | reëns | reëntjie | [gewoonlik enkelvoud]
Weer en weerverskynsels word op unieke maniere in Afrikaans beskryf. Jana Luther vertel vir Ina Strydom, in die program “Taaldinge” op RSG, onder meer van al die soorte reën in uitdrukkings en gesegdes.
regrukstrategie s.nw. | regrukstrategieë | plan/strategie om wat verkeerd is, in orde te bring: › As hy en sy span toegelaat is om die regrukstrategie waarmee hulle besig was tot uitvoer te bring, was … nou ’n “winsgewende middelslag-lugdiens of het hy minstens nie ’n verlies getoon nie”, sê B (Antoinette Slabbert, Rapport, 7 Julie 2019). | ENGELS: clean-up strategy
reisrusie s.nw. | reisrusies | rusie wat op ’n vakansiereis betrekking het, byvoorbeeld oor die keuse van bestemming, besienswaardighede, die roete tot daar en/of die beste vervoermiddel(s).
rekenaardenke s.nw. [versamelnaam] die oplossing van probleme, ontwerp en ontwikkeling van stelsels, en die begryp van menslike gedrag deur vanuit ’n persoonlike perspektief konsepte en metodes uit die informatika aan te wend: › Die Skool vir Datawetenskap en Rekenaardenke is ’n nuwe entiteit by die Universiteit Stellenbosch, gevestig om ​’n onkonvensionele, trans-fakulteit-benadering tot onderrig en leer in Datawetenskap en​ Rekenaardenke te fasiliteer (Universiteit van Stellenbosch, 2019). | SINONIEM(E): berekeningsdenke | ENGELS: computational thinking
By rekenaardenke word drie dimensies onderskei:
♦ die omgaan met konsepte wat in informatika gebruik word, byvoorbeeld algoritmes, gebeurtenisse, voorwaardelikhede, parallellisasie, die ontleding van data, ...
♦ ’n werkwyse tipies van werk met digitale tegnologie, byvoorbeeld iteratief werk (= gekenmerk deur herhaling); toets en regmaak; toets en verbeter; hergebruik; aanpas; heraanwend; ...
♦ die persoonlike perspektief van die onwerper van digitale tegnologie; sy/haar verhouding met ander en met die tegnologiese wêreld; kritiese denke; nadenke; ’n oog vir nuwe moontlikhede; en so meer.
relik s.nw. | relikte | (taalkunde) argaïese taalelement wat in ’n vaste uitdrukking of komplekse woord voortbestaan. | ENGELS: relict
renostervel s.nw. [gewoonlik enkelvoud]
♦ ’n renostervel taaiheid; dikvelligheid: › ’n Renostervel is ’n voorvereiste in die politiek. Die huidige president het dit nie. Sy vel is baie dun, hy neem dinge baie persoonlik op (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 24 Oktober 2019). › Is daar al genoeg in Afrikaans geskryf oor die moeras van selfhaat waardeur gay vroue moet waad, die renostervel wat hulle moet ontwikkel? (Deborah Steinmair, Vrye Weekblad, 28 Junie 2019). | ENGELS: toughness | insensitiveness
♦ ’n renostervel hê taai wees; nie maklik gekrenk of te na gekom voel nie. | ENGELS: have a thick skin | be thick-skinned
resomasie s.nw. | resomasies | proses van resomeer: › In ’n verdere stap (“resomasie”) word die reste in sysakke geplaas en in ’n alkaliese oplossing teen 160 ºC binne drie uur opgelos. Alles is dan opgelos, en slegs ’n bruin-groenerige oplossing en wit stof bly oor. Die oorblyfsels kan, onder meer, in die rioolstelsel weggevoer word (Die Burger, 17 Januarie 2011). | SINONIEM(E): akwamasie | biokremasie | waterverassing | waterkremasie | TEENOOR: kremasie, verassing | kiromasie, promessie | ENGELS: resomation
resomeer ww. | het geresomeer | die stoflike oorskot van ’n mens of dier met behulp van ’n invretende/bytende middel soos kaliumhidroksied laat ontbind/oplos. | SINONIEM(E): akwameer | biokremeer | TEENOOR: veras, kremeer
Van Grieks resoma hergeboorte van die liggaam
KYK OOK: resomasie, resomering
resomering s.nw. | [gewoonlik enkelvoud] proses van resomeer; tegniek waarby kaliumhidroksied, ’n wit, oplosbare bytmiddel, gebruik word om die stoflike oorskot van ’n mens of dier onder druk in warm water te laat ontbind/oplos. | SINONIEM(E): alkaliese hidrolise | ENGELS: resomation
1 [geen meervoud, ook met hoofletter] (handelsnaam) een van verskeie kriptogeldeenhede.
2 | ripples | (digitale munt) (een) ripple(-eenheid). | ENGELS: ripple → kriptogeldeenheid
robopoëtika s.nw. [geen meervoud, ook met koppelteken] vorm van kontemporêre digitale poëtika, waar poëtiese werke deur 'n rekenaar gegeneer word: › Hy vra of tegnieke wat tradisioneel beskou word as buite die bestek van die literatuur, as inspirasie vir die skryfkuns kan dien. Tegnieke sal byvoorbeeld programmering, Google-soektogte, die appropriasie van hofgetuienis en robo-poëtika insluit (Netwerk24, 18 Mei 2020). | ENGELS: robopoetics
robynsjokolade s.nw. [gewoonlik enkelvoud] (voedseltegnologie, kookkuns) Ook robyn sjokolade. soort sjokolade met ’n pienk kleur en bessiesmaak wat nie van toegevoegde kleur- of geurmiddels kom nie, maar van die gebruikte kakaobone self: › Robynsjokolade is nie pienk gekleur nie, dis die produk van ’n nuwe manier van sjokolade maak (Alet Wichmann, Rapport, 9 Februarie 2020). › Robynsjokolade is pienk van kleur, maar daar is geen kleurstowwe bygevoeg nie. Dit het ook ’n effense suur bessiesmaak, maar daar is geen geurmiddels bygevoeg nie (Alet Wichmann, Rapport, 9 Februarie 2020). › Dié robynsjokolade word van die robyn kakaoboon gemaak, vandaar die kleur. Die bone kom voor in Ecuador, Brasilië en die Ivoorkus (Cornelita Nell, Sarie, 6 September 2017). | ENGELS: ruby chocolate
roestuin s.nw. | roestuine | roestuintjie | tuin(tjie) waar ’n paar plante gekweek word, vir eie gebruik al dan nie, wat by gebruikers daarvan ’n bedwelmende/benewelende toestand (= ’n roes) kan veroorsaak, soos die daggaplant (Cannabis sativa), byvoorbeeld.
rof b.nw., bw. | rowwe | rowwer | die rofste |
♦ rof en onbeskof wat nie vir konfrontasie of uitdagings terugdeins nie, dikwels met die bygedagte van onverfyndheid en/of hardhandigheid: › Ek dink nogal Glynnis is ’n held. Miskien is dit omdat sy so rof en onbeskof staan vir die waarheid, want dít is iets in dié land van ons (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 13 Maart 2020). | ENGELS: rough and ill-mannered
rok s.nw. | rokke | rokkie |
♦ Sy dra rok, maar die dame hang nog in die kas (van ’n vrou gesê) mooi aangetrek wees, maar haar nie soos 'n verfynde vrou met opgevoede maniere gedra nie: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
ROK afk. rekenaarondersteunde kommunikasie. | ENGELS: computer-aided communication | CAC
romanse s.nw. | romanses | romansetjie | (populêre fiksie) leesverhaal korter as ’n liefdesroman in die vorm van ’n fantasie/liefdesprokie met geïdealiseerde karakters vir volwassenes. | ENGELS: romance novel
KYK OOK: liefdesroman, chick lit
rommelkompakteerder s.nw. | rommelkompakteerders | toestel/apparaat/masjien wat rommel/afval saampers sodat dit minder plek in beslag neem en/of opnuut, vir iets anders, gebruik kan word: › Êrens verlede jaar het die munisipaliteit van my tuisdorp besluit om die dorp se herwinningsprojek te sluit ten gunste van ’n rommelkompakteerder (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 28 Junie 2018). | ENGELS: rubbish compactor | trash compactor (Am.)
rona s.nw. [verkorting van: korona] [geen meervoud, ook met hoofletter] (patologie, medies, informeel): › Dankie dat julle julle deel doen lat ôs amal kan saamstaan tien Rona (Olivia M. Coetzee, Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). → korona, Antie Rona
rooi b.nw. [attr. en pred.] | ENGELS: red
♦ die rooi robots se ligte is weer aan (informeel, skertsend) gesê wanneer ’n vrou haar maandstonde het: › (Lizette Welman, Kuier, 15 Mei 2019).
Rooimier s.nw. | Rooimiere | [gewoonlik meervoud] (informeel) kontrakwerker in ’n rooi oorpak, deur ’n veiligheid-en-uitsettingsdiens gestuur om woonstrukture van grondbesetters te help verwyder: › Hy was baie beslis oor die geweld wat sou uitbreek indien die Rooimiere weer die shacks afbreek (Karl Kemp, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019). › Twee mense is […] dood en drie ander beseer toe die Rooimiere onwettige grondbesetters in uitvoering van ŉ hofbevel probeer verwyder het (Tania Heyns, Maroela Media, 10 April 2019).
Engels Red Ant Security and Eviction Services.
rook s.nw. [geen meervoud]
♦ in die rook draai in die war wees; iets nie verstaan nie: › Net soms ja, draai ek nog in die rook oor daai handjies wat soos uitroeptekens uit ’n e-pos in jou oog spring. Wat moet ek hieruit aflees, vra ek dan, uit dié klompe handjies? (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 11 Oktober 2019). | ENGELS: be confused | not have the foggiest idea of something
rop ww. | het gerop | (lekties)
2 besteel; steel van …: › Die skiem issie meer dieselle nie. Die jongens rop die mense nou (Chase Rhys, Kinnes. 2018). | Engels: rob | steal from
RTIA afk. [Engels: Road Traffic Infringement Agency] Padverkeersoortredingsagentskap.
RTMC afk. [Engels: Road Traffic Management Corporation] Padverkeersbestuurskorporasie.
ruk ww. | het geruk | (informeel) besonder goed/voorspoedig/ens. verloop | ENGELS: rock
› die ding ruk (behoorlik) jolig/vrolik/plesierig gaan: › En toe Early B op die verhoog kom en hulle doen “Kanne”, toe ruk die ding en almal voor die verhoog gaan mal (Ilza Roggeband, Facebook, 30 Junie 2019).
rumatikulant s.nw. | rumatikulante | (informeel, skertsend) afgetredene; pensionaris.
rusbankuitgewer s.nw. | rusbankuitgewers | (informeel) lid van die publiek wat ongeredigeerde videomateriaal, eie interpretasies van gebeure, ens., as kitsnuus op die internet en in die sosiale media versprei.