Dit is sekerlik die reinste toeval dat twee personeellede van een universiteitsdepartment op een dag oor dieselfde boek in twee verskillende koerante skryf. Helize van Vuuren, hoogleraar verbonde aan die Nelson Mandela-Metropoolse Universiteit (NMMU) in Port Elizabeth, en Marius Crous, dosent verbonde aan dieselfde departement, skryf onderskeidelik in Die Burger en Beeld oor Anna Kemp se kortverhaalbundel Op reis met 'n hond.
Van Vuuren en Crous benader die resensie op verskillende maniere. Hul slotsomme is nietemin ongeveer dieselfde: Goeie bundel, baie verdienstelike debuut, enkele leemtes en hinderlikhede.
Crous se bespreking is saaklik en afgestem op die teks en sy reaksie daarop. Van Vuuren, wie se naam mens helaas te min op Afrikaanse boekeblaaie sien, lewer oudergewoonte iets baie ongewoons. Sy skryf nie alleen oor die bundel nie, maar ook oor die konteks waarin dit verskyn, en dui aan dat daar 'n nuttige handleiding vir lesers van die bundel is in die vorm van die outeur se magisterverhandeling.
Dié verhandeling is vryelik op die Internet beskikbaar, en daarin verduidelik die outeur wat sy met die verskillende verhale probeer vermag het. Crous gee geen aanduiding op hy daarvan bewus was nie, en sy reaksie is ook van so 'n aard dat dit nie saak maak nie.
Van Vuuren plaas weer heelwat klem op wat sy noem die "Duitse DNS" van Kemp se verhale wanneer sy oor die verhale self skryf. Sy geniet die voordeel dat sy reageer op Kemp se verhale én tesis, wat haar resensie des te interessanter maak.
Dit is ook duidelik dat Van Vuuren baie moeilik te bevredig is. Eers sê sy "In die geheel staan Kemp se bundel … stewig as 'n tegnies sterk debuut, onderkoeld gehanteer in die verteltrant, en pikante onderbeklemtonings …" Later voel sy dat "weliswaar gebeur hier nie juis veel nie, is die reikwydte van die verhaalruimtes nie groot nie en is hier weinig spanning in die meeste verhale om die kort narratiewe te dra."
Maar dan, so half as 'n nagedagte, sluit sy af met: "Wat sy wel baie knap uit die Duitse DNS oordra in Afrikaans, is om die hele melancholiese Afrikaanse synswêreld van die uitgeworpe burger in 'n vreemd geworde wêreld te vergestalt, soos wat dit binne twee dekades en een geslag verander het."
Is sy besig om haarself te weerspreek? Moontlik tog. Iemand wat daarin slaag om "die hele melancholiese Afrikaanse synswêreld van die uitgeworpe burger in 'n vreemd geworde wêreld te vergestalt, soos wat dit binne twee dekades en een geslag verander het" is nie besig om gekniehalter te word deur 'n eng rykwydte van verhaalruimtes nie, en nog minder kan dit waar wees dat daar nie veel gebeur nie.
Nietemin, toe ek hierdie twee resensies lees, besef ek dat waar Anna Kemp hulle op prys sal stel, Izak de Vries waarskynlik nou begin wens hy het nie ingestem om hierdie boek vir Rapport te bespreek nie.
Fransjohan Pretorius het in Beeld geskryf oor Albert Blake se Boereverraaier. Ek huiwer om die woord te gebruik, maar vir hierdie resensie is daar geen ander nie: briljant.
Ek het onlangs genoem hoe 'n knap stuk skryfwerk Sandra Troskie se bespreking van Franz Kamp se 60 dae in die Suid-Soedan was. Pretorius s'n van Boereverraaier hoort in dieselfde kategorie.
Hy geniet uiteraard die voordeel dat hy die persoon is wat deur sy navorsing en sy boek Kommandolewe tydens die Anglo-Boereoorlog die weg gebaan het vir 'n meer nugtere kyk op die doen en late van ons voorsate. Daarom kan hy met soveel gesag praat oor die huidige klimaat, en die uiteenlopende hoeke waaruit onlangse publikasies die Boerekrygers benader het.
En om dieselfde rede is hy ideaal geplaas om die vinger te kan lê op die waarde van Albert Blake se boek.
Wat die resensie vir my so buitengewoon knap maak, lê in Pretorius se hoedanighede as skrywer, en in sy vermoë om sy saak te argumenteer. Let net op die argumentspunte in die aanloop tot hierdie paragraaf, asook oor sy reaksie op só 'n skarnier-paragraaf daarna: "Ek meen, 22 000 bittereinders teenoor 20 000 'hensoppers', van wie 5 564 gewapende 'joiners' in Britse militêre diens en meer wat die vyandelike leër op een of ander manier bygestaan het?"
Pretorius het 'n slag met woorde. Kyk net hier:
Onbevange en onderhoudend vertel Blake van die verraad in eie geledere – hulp aan die Britse magte en dikwels hardvogtige optrede teen Boerevroue en -kinders – het vir onmeetlike smart gesorg.
En so stap talle Boereverraaiers in 'n roerende skouspel by ons verby op pad graf toe – Lambert Colyn, J.J. Morgendaal, Meyer de Kock, die Brits-broers, die Allison-broers, elkeen met 'n verhaal wat die hart aangryp.
Hy het amper nie nodig om nog tot 'n slotsom te kom nie. Sulke beskrywings vertel meer oor die resensent se reaksie op 'n boek as wat 'n saaklike formulerng kan, al is dit dan ook "'n Eerlike boek, bitter ontstellend, maar indrukwekkend."
Hierdie blog neem nou vakansie, en sal middel Januarie 2011 weer hervat.
Die verskil tussen 'n promosie en 'n resensie
Kersfees is net om die draai en op die Boekeblaaie van die Afrikaanse koerante is dit op uiteenlopende maniere sigbaar.
Vreemdste daarvan is sekerlik Beeld se poging om die Kersgees op te pomp met besprekings van boeke oor die vredesonderhandelinge, die geskiedenis van lugvaart en les bes oor die borge van politieke partye. Geskryf deur drie redaksielede van Beeld.
Die een Afrikaanse boek onder die drie (Vereeniging – Die onvoltooide vrede deur Leon Wessels) het ook die een bespreking opgelewer wat meer na 'n promosie as 'n resensie klink. Sarel van der Walt haal Wessels graag aan. Op dié manier lewer hy lekker lewendige leesstof, maar hy raak nie betrokke by 'n kritiese evaluering van dit wat Wessels skryf ie.
Ek is seker At van Wyk sou die een vraag gevra het wat 'n boek soos hierdie smeek gevra moet word: "Dink jy dat jy en Roelf Meyer die regte ysters vir die geleentheid was?"
Die onderskeid tussen 'n resensie en 'n promosie is een wat al hoe meer gemaak moet word. Christo Viljoen se pragtige skrywe in Die Burger oor die Elektroniese S.A.G. (SA Geslagsregisters, vol. 1-17) is 'n suiwer promosie en sou nie sleg gelyk het in BY nie.
Ook Pieter Strauss se artikel oor Richmond, Karoo – Die goeie, die slegte en die snaakse (Paul Viljoen se boek oor die dorpie in die Karoo) is 'n promosie eerder as 'n resensie. Strauss probeer nog die indruk wek dat hy besig is om te resenseer deur in een paragraaf (uit dertien) te kla oor die skeiding van foto's en onderskrifte, spelfoute en iets wat hy identifiseer as drukkersduiwel (glo mense nog daarin – of is hulle skaam om te praat oor slordige redigering?)
Wat is 'n promosie? Jacques Barzun gee 'n goeie verduideliking van die verskynsel in sy From Dawn to Decadence: "Criticism had given up its main duty of reasoned review and was busy praising and promoting rather than putting order in the welter."
Die kritiese ingesteldheid is afwesig in 'n promosie. Dis moontlik, soos in André Wessels se bespreking van Albert Blake se Boereverraaier – Teregstellings tydens die Anglo-Boereoorlog (op dieselfde dag in Die Burger), om ook oorweldigend positief in jou taksering te wees, maar 'n resensie te lewer eerder as 'n promosie.
Wessels verduidelik sommer met sy eerste sin hoekom mens hier met 'n uitsonderlike geval te make het: "Af en toe verskyn 'n boek wat 'n mens werklik tot stilstand ruk, wat jou dwing om nuut en anders oor die verlede te dink."
Hy plaas dit in konteks met ander publikasies op dieselfde gebied deur te sê dat dit in samehang met Albert Grundelingh se Die "hensoppers" en "joiners" – Die rasionaal en verskynsel van verraad gelees moet word.
Wat sy skrywe dan resensie maak en nie promosie nie, is dit feit dat hy analiserend en argumenterend opbou na 'n opsommende oordeel: Dat hierdie boek Suid-Afrikaners vir die eerste keer dwing om rekenskap te gee van hul gedeelde verlede, wat die geskiedenis van verraad en die gevolge daarvan insluit.
Die verskil tussen promosie en resensie word ook mooi geïllustreer deur 'n vergelyking van Elzette Steenkamp se aanbeveling van Eben Venter se Brouhaha in Rapport en Cilliers van den Berg se analise van Alexander Strachan se Dwaalpoort in Volksblad.
Sodra mens bewus is van die onderskeid tussen promosie en resensie, is daar dadelik 'n paar kwellings. Die eerste is of dit regverdig is teenoor sowel die leser as outeur om promosies op Boekeblaaie te plaas naas resensies, sodat nòg leser nòg outeur daarop bedag is dat 'n kritiese ingesteldheid nie hier aan die bod is nie. Dit kan nogal 'n ontnugtering vir 'n outeur wees om ná 'n paar promosies skielik 'n waaragtige resensie op die lyf te loop. Almal sê ek skryf so goed, so waarom is hierdie resensent skielik so dwars …
Ten tweede sal dit 'n skrander koerantredakteur nie te lank neem om sy Boekeredakteur te vra of mens nie iemand moet laat betaal vir die plasing van sulke promosies nie. 'n Boekeblad met só 'n ingesteldheid sal sekerlik meer finansiële sin maak, maar dit sal vir my die doodskoot wees van die kritiese gees wat 'n koerant veronderstel is om op sy Boekeblad ten toon te stel.