Vryburgers van AfrikaIn 2010 het die Libiese leier, Moeammar Ghaddafi, nog ontken dat daar soiets soos Berbers bestaan. Vandeesweek moes hy voor Berber- en Arabiese stamme uit sy hoofkwartier vlug. Vermoedelik met die Orde van Goeie Hoop wat Nelson Mandela aan hom oorhandig het. Moeammar Ghadaffi, in gelukkiger dae, by 'n 2009 Afrika-unie byeenkoms. Sedert einde 2010 spoel daar ‘n golf van jeugpolitiek in noord-Afrika. Groot getalle jong Arabiere is deesdae vryburgers wat ’n ander verhouding met die orde in Tunesië en Egipte vestig. Meestal deur vreedsame protes. Jong Berbers, die Kaukasoïde inheemse inwoners van noordwes-Afrika, het reeds in Marokko hul taal Tamazight as openbare taal erken gekry. Hierdie jeuggolf gaan nog jare geskiedenis maak in Noord-Afrika. Maar wat sal die impak van miljoene onderbenutte jong Zoeloes, Tswanas, en Sothos op Suid-Afrika se leeforde wees? Die toonaard van die politiek in Suid-Afrika is immers reeds anders as in 1994. En dit is nie die toonaard van ’n gemiddelde Westerse demokrasie nie. ANC-faksiestryde oor die beskikbare bronne van mag en geld het gereeld ’n ondertoon van paranoia en geweldsdreigemente. Selfs faksieverwante sluipmoorde kom voor, onder meer in Mpumalanga en KwaZulu-Natal. Die ANC se bevrydingsprojek beleef ’n historiese krisis soos die eise van sy ondersteuners styg. Politici probeer maar die golf van ontevrede jeugdiges ry deur te fokus op sondebokke. En ’n gratis uitverkoping van andermansbates. Afgunspolitiek en dreigpolitiek is egter nou in die sentrum van die politieke orde. En dit gaan vir jare daar bly. Vir sommige mense is hierdie toestande nie ’n probleem nie. Mens moet diesulkes ook maar die kans gee om ‘n opwindende lewensrit mee te maak. Daar is egter ’n kritieke massa aan die vorm onder vele groepe wat genoeg gehad het van die falende ANC-projek. Hulle is reeds in hulle gemoed vryburgers, of hulle gaan dit vorentoe word. Hulle aanvaar eintlik nie die Zuma-ANC se morele gesag nie. Die sosiale kontrak is gebreek: ten spyte van hulle belastinggeld word hulle nie behoorlik beskerm, gediens of erken nie. Hulle soek vreedsaam ’n ander verhouding met die orde in Suid-Afrika. Alberto Melucci meen die moontlikheid om so ’n ander verhouding te vestig met ’n politieke orde is ’n demokrasie se kerneienskap. In die geval van Afrikaner-vryburgers is daar egter nie juis ’n jeuggolf nie. Die aktiewes onder hulle werk aan alternatiewe instellings om hulle te beveilig en op te voed. Maar meestal werk hulle net om kop bo water te hou. Hulle glo wel hulle is nou op hulself aangewese. Hierdie houding stem ook ooreen met dié van Afrikane in selfstandige nie-staatsinstellings elders in Afrika, die mense waaroor die politikoloog Ken Menkhaus skryf. Die Afrikaner- en Afrikaanssprekende vryburgers sal vorentoe te doen kry met die eise van ander groepe se jongmense. Ook met arrogante afdreigpolitiek. Hoe sou hulle koelkop kon bly en eenvoudig voortgaan om hul instellings te bou? Een manier is om ’n waarheidsmoment van NP van Wyk Louw in Kultuur in Krisis te onthou: in die politieke orde in Suid-Afrika staan die regte van Afrikaners en ander groepe met ewe veel geldigheid teenoor mekaar. Al skaad die ANC-bevrydingsprojek Afrikaners, mag daar vorentoe ander groepe wees wat wel in die vorm van goeie buurmanskap, alliansies en ontwikkelingshulp wil saamwerk. Daar is meer modelle van postkoloniale bevryding as die gulsige een van Luthuli-Huis. Van Wyk Louw skryf: “Daarby glo ek dat alle vrye volke deur oorleg of organisasie gedurig moet saamwerk, nie alleen omdat dit prakties nuttig is vir almal nie, maar ook omdat die gees van die mens vir ons ’n deelname aan die geestelike lewe van die volste rykdom en die vreemdste verskeidenheid voorskryf.” Die Malema-monoloog oordonder deesdae so ’n dialoog tussen beskawings. Maar SA Reconciliation Barometer in 2010 noem dat 73% Suid-Afrikaners van alle groepe meld dat hulle taal- of etniese identiteit hulle veilig laat voel. 83% meld weer dat hulle groepsidentiteit hulle goed oor hulself laat voel. Veral in onstuimige tye moet die vryburgers openlik balans probeer behou: Tussen die energieke opbou van eie instellings én die erkenning van andere. Tussen vreedsame selfbetuiging én die dialoog tussen beskawings. Soms sal die gesig van ‘n dreigende ANC-leier wel mense bewus maak van ’n spektrum emosies wat hulle nie gedink het hulle kan ervaar nie. Maar reeds lank gelede, in ’n Geloftedag- toespraak in 1910, sê pres. Marthinus Theunis Steyn dat Afrikaners nie hul verguisers moet verguis nie. Hulle moet hul verguisers aanhoor met ’n glimlag van medelye en dan met veragting verbygaan: “Wees kalm, wees bedaard, wees vasberade. Vloek nie die wat u vervloek nie; hul verguising maak u nie hul mindere nie. Antwoord die dwaas nie na sy dwaasheid nie. Eis u regmatige regte met selfbeheersing, maar terselfdertyd met vasberadenheid.” So ‘n benadering gee mense sielkundig die opperhand. Langenhoven beskryf die benadering van sommige Amerikaanse Indiane, wat deur ander stamme as krygsgevangenes gemartel is: As jy magteloos is teenoor jou pynigers, spot hom dan oor sy onbedrewenheid in die kuns van pyniging. Dit gebeur reeds in die politiek: vir mense wat na jare terugkeer uit die buiteland is die oplewing van Afrikaanse humor opvallend. Ook hierdie benadering, soos al die idees in hierdie oop debat, gaan vir die meeste mense egter uiteindelik staan of val by een toetssteen: verskaf dit die groter fisiese en emosionele veiligheid wat die ANC nie meer kan bied aan hulle ouers en eggenotes en kinders nie? Vryburgers van alle groepe gaan die verskrikkinge ervaar van ’n staat wat nie al sy burgers wil of kan beskerm nie. Die volgende dekade gaan hoë eise stel aan die geesteskrag van mense. Verskillende mense drink vir sulke geesteskrag uit verskillende waterstrome, gewoonlik ver weg van die politiek. Hulle skakel die TV-nuus af en rig ’n eie bedryf op, skryf ’n brief aan ‘n geliefde, plant ’n boom. Vir sommige is dit veral die ervaring van die aardse in Afrika, die landskappe, die reuke en klanke as die rooidag breek. Daar is ’n gesonde vorm van “bossies” raak. Vir andere is dit weer soos Meister Eckhart genoem het in die Middeleeue met sy pestilensies: om die krag wat God in mens se siel geplaas het, die beste deel van wie jy is, die goddelike vonk, te laat opvlam. Dalk was dit die kern van die eenvoudige Afrikaanse kinderliedjie: laat jou liggie skyn. Dit help ander as jy hulle in swaar tye help, en dit rig en vorm ook mens self. Ons kragbron is gelukkig nie van Eskom afhanklik nie. In die geskiedenis wek hartstog dikwels die energie op vir ’n volgende rondte: liefde vir die “mooi dinge” waaroor N.P. van Wyk Louw skryf, trots op ’n pioniersgeskiedenis, koue woede oor die vernietiging van dit wat met moeite opgebou is. Augustinus by die Skool van Tagaste (Benozzo Gozzoli, 1420-1497). Tagaste is in die hedendaagse Algerië, in noord-Afrika. Hartseer oor familielede en vriende wat vermoor of wreed tenagekom is. Of dankbaarheid oor dít wat die oorvloedige lewe elke dag bied. Hoe het die Berber-kerkvader Augustinus nou weer geskryf terwyl die Wes-Romeinse Ryk om hom inplof? Die mense kla oor slegte tye, maar hulle is die tyd. Leef beter, en die tyd sal verbeter. Net soos in Zimbabwe of in Egipte, sal die vryburgers dikwels nie kan kies watter balle die lewe in Afrika na hulle boul nie. Hulle sal wel kan kies hoe hulle op daardie balle reageer. Jou gees is jou eie, en bevryding begin in die gees. Dit is onduidelik hoe en waar die vryburgers vorentoe hul vredeskamp sal opslaan in die velde van Afrika. Maar iewers in die bosse sal hulle dalk die woorde van ’n ou Spesmagman hoor: “Die wil om te lewe beteken om nooit in te gee nie, ongeag die situasie. Dít is die gerusstelling; om te weet dat daar niks op aarde is wat mens nie kan hanteer nie, en dat daar geen plek op aarde is waar ons nie kan oorleef nie.” En skielik is jy vry.