Die Antwoord op Bakhtin | Rapport
Die Antwoord op Bakhtin
Ninja, van die groep Die Antwoord, tydens 'n optrede in Durbanville. Foto: Annie Klopper
Met twee middelvingers in die lug staan 'n skraal meisie met 'n blonde mullet op die verhoog en skree in die mikrofoon: "F** julle, n***ers!" Die gehoor gaan mal.
Die meisie dra 'n nagbroekie met 'n SpongeBob SquarePants-motief, grys handdoekstofpantoffels en 'n blou satynnagjurk. Wanneer sy laasgenoemde afruk om haar kaal magie onder 'n wit eina-toppie te ontbloot, pomp die ou in die verbleikte Quicksilver-hemp langs my sy vriend in die ribbes en sê: "Hier kom dit nou, my bra." En só begin die aand se optrede in Corner Bar, Durbanville. Langs die blonde meisie – haar naam is Yo-Landi Vi$$er (dollartekens is 'n vereiste) – staan 'n man wie se kaal bolyf byna meer ink as vel vertoon. Op sy adamsappel is die woorde "PRETTY WISE" getatoeëer. Dis die ander lid van die groep, Ninja, eertyds bekend as Waddy Jones a.k.a. Max Normal. Hy's 'n rapper met goud in sy tande en 'n skerp tong en sê graag dinge soos: "You've never seen zef so fresh."
In die volgepakte, bedompige kamer vol Black Labels en tekkies by jeans bekyk ek die "zef rap-rave-jol" van die groep wat op die webwerf MySpace sy invloede lys as "rap; rave; ninjas; hi-tek shit; yin-yang; anarchy; money; gangster". Op die beats van DJ Hi-Tek skree hulle: "Wat kyk jy? F****f! Wat kyk jy? P***. Wat kyk jy? F****f! Wat kyk jy? Jou n***." En dan kletsrym Ninja ongeïnhibeerd: "Jislaaik, how did I get so fancy / al die ander rappers is net ou panties."
Aan die begin van 2009 het Die Antwoord gedebuteer by Ramfest, 'n musiekfees wat jaarliks buite Worcester aangebied word, met gemengde reaksie. Toe Fokofpolisiekar, die rapper Jack Parow en 'n ou met 'n trekklavier (Arno Kruger) saam met hulle op die verhoog klim vir die liedjie Doosdronk, het 'n poespas losgebreek terwyl die koortjie van hierdie collaboration gedeeltelik lui: "Doosdronk, God, waar is my hond? / Lê in my kots en vrot in die tronk." ('n Video hiervan is op YouTube beskikbaar en skree harder as wat woorde ooit kan.)
Die drie lede van Die Antwoord lui 'n nuwe era vir Suid-Afrikaanse musiek in – of jy nou daarvan hou of nie. Hierdie Kaapstadse groep is geaffilieer met die omstrede webwerf www.watkykjy.co.za en kletsrym in 'n mengelmoes van Engels en Afrikaans. Hul liedjies kan gratis van die internet afgelaai word.
Ek probeer vrae formuleer op Die Antwoord en die een wat bly vassteek, is: As Mikhail Bakhtin vandag nog (en in Suid-Afrika) gelewe het, op wie sou hy sy teorie van die karnavaleske en die groteske liggaam kon grond?
Ter wille van die ou met die Quicksilver-hemp en die tekkies by die jeans wat nie weet wie Mikhail Bakhtin is nie, vergun my 'n kort verduideliking.
Mikhail Bakhtin (1895-1975) was 'n Russiese kritikus wat 'n groot rol gespeel het in die ontwikkeling van literêre teorie in die 20ste eeu. Ek sal meneer Quicksilver nie te veel verveel met besonderhede van hoe literêre teorie in laasgenoemde eeu ontwikkel het en hoe die postmoderne skool vroeëre werk in dié verband uitdaag en heroorweeg nie. Vir ons vergelyking is dit slegs belangrik om te weet van waarskynlik die belangrikste werk in Bakhtin se oeuvre, naamlik Rabelais and His World (1965). Hierin bespreek hy die werk van die Renaissance-skrywer Francois Rabelais as voorbeeld waarin hy twee subtekste identifiseer, naamlik die karnavaleske en die motief van die "groteske liggaam", oftewel "groteske realisme". Karnavalesk word deur Bakh-tin geformuleer as iets wat in die literatuur gebeur wat vergelyk kan word met die karnavalle in populêre kultuur. Die karnaval word ondersoek as 'n ruimte waarbinne die sosiale hiërargie, waarhede en etiket van daaglikse bestaan uitgedaag, geprofaneer en omgedop word deur stemme uit die lae kultuur wat in normale omstandighede onderdruk word. Dis 'n ruimte waar die bekende wêreld op sy kop gedraai word. As literêre modus is dit iets wat die aannames van die dominante styl of atmosfeer ondermyn deur humor en chaos op 'n spottende wyse in te span.
"Groteske realisme" of die "groteske liggaam" loop hand aan hand met die karnavaleske. Wanneer dit ingespan word as motief beteken dit dat alles wat abstrak, spiritueel, edel en ideaal is tot die materiële of fisiese sfeer vervlak word. En met vervlak word dikwels bedoel tot onder die belt. Hierdie vervlakking vind gewoonlik plaas op 'n burleske manier wat drup van die satire.
So wat het 'n wyle Russiese literêre teoretikus te make met 'n Kaapse "zef rap-rave crew" wat hulself op www.watkykjy.co.za beskryf as "a lovable, mongrel-like entity made in South Africa, the love-child of many diverse cultures, black, white, coloured and alien, all pumped into one wild and crazy journey down the crooked path to enlightenment"?
Wel, of Yo-Landi, Ninja en DJ Hi-Tek daarvan bewus is of nie, hulle span heelwat van die motiewe wat Bakhtin in die letterkunde geïdentifiseer het in hul kletsrym, image en optrede in.
Hul teatrale optredes (geheel met kostuumveranderings) en musiek word 'n ruimte waarbinne die dominante kultuur – veral met betrekking tot musiek – uitgedaag word en waar die Suid-Afrikaanse milieu gesatiriseer word om tekortkominge uit te lig.
Wanneer hulle dus die verhaaltjie vertel van 'n "doosdronk" karakter wat nie meer weet waar sy hond is nie, in sy eie braaksel lê en steeds wil "party party party", word luisteraars inherent genoop om kennis te neem van die mo­rele verval van ons samelewing. Terwyl sommiges meen dit spreek van die jeug se alkoholmisbruik, is daar ander wat selfs meen dat dit kommentaar lewer op die dopstelsel en gevolglike drankmisbruik van plaaswerkers.
In Dagga Puff lewer Die Antwoord op die wysie van 'n bekende kleuterliedjie skerpsinnig kommentaar op die gebruik van die "bobbejaantwak" wat jou in 'n "schizophrenic bunny" verander. Op gedempte wyse word gesing: "So manylekker rappers come and go / Used to be the ou / nou's jy f****n flou [...] dagga dagga dagga dagga die die die".
Dat daar weens veral die kru woordkeuses aan koffie gestik sal word, is ongetwyfeld. Dié groep weet hoe om te skok en hulle is nie bang om dit te doen nie.
Wat ook nie in twyfel getrek kan word nie, is dat ons hier te make het met 'n nuwe kletsrymtendens in Afrikaanse musiek wat in aard verskil van hul voorgangers. Die publiek is reeds besig om kennis te neem van die vernuftige Afrikaanse rapper Jack Parow, 'n selfgeproklameerde "lifevan die party" wat in Die Vraagstuk (sy liedjie saam met Die Heuwels Fantasties) dinge kwytraak soos: "Ek soek kafeïen, ek soek nikotien, ek soek my steak gaar/ ek soek 'n meisie wat wag as ek dronk uitstap by die bar." Interessant en belangrik is die ambivalente uitsprake in die meesterlike lirieke van Parow en hoe dit iets weergee van die fragmentering van die sin van identiteit in 'n postmoderne milieu.
Daar sal natuurlik diegene wees wat ook na die partytjie toe wil kom, maar nie weet waar om die lyn tussen satire en banaliteit te trek nie. Gaan dool jy rond op MySpace, strompel jy dalk per ongeluk en tot jou groot spyt oor so 'n kletsrymkunstenaar genaamd Verkieslik Vieslik met die liedjie Siek-F*k. In die eksplisiete lirieke verklaar die spreker sy voorkeur vir seksuele profaniteite, bestialiteit, sodomisasie, kinderpornografie en bloedskande.
So waar word die lyn getrek? Het dit nou 'n geval geword van anything goes? Probeer kunstenaars bloot skok ten einde nog raakgesien te word in die mallemeule van populêre musiek waar jy deesdae ver moet gaan om nog "anders" te wees? Die tyd sal leer of die karnaval tot 'n apokaliptiese einde sal kom voor die terugkeer na normaliteit, soos dikwels die geval is in die literêre motief van die karnavaleske. Een ding is seker: Daar is nou 'n paar woeste ritte, skerpsinnige narre en selfs sirkus-freaks op die toneel en die (musiek)wêreld is op sy kop gekeer.