PressReader - Landbou Vee: 2015-10-12 - In­en­ting nood­saak­lik om bloutong te keer
In­en­ting nood­saak­lik om bloutong te keer
Ten spy­te van ’n El Niño wat vir die so­mer­re­ën­ge­bied voor­spel word, kan bloutong, ’n in­sek-ge­draag­de siek­te, steeds kop uit­steek. Hier­die ar­ti­kel ver­dui­de­lik hoe ’n mens bloutong moet be­han­del en be­kamp.
Landbou Vee - 2015-10-12 - Inhoud - NA­VRAE: Dr. Baltus Eras­mus, e-pos: baltus@Del­ta­mu­ne.co.za.
Die mees­te boe­re in Sui­der-A­fri­ka is re­de­lik be­kend met bloutong by ska­pe. Dit is eg­ter nie al­ge­meen be­kend dat bees­te en feit­lik al­le in­heem­se wilds­bok­ke vat­baar is vir die blou­tong­vi­rus nie. Hoe­wel bees­te en in­heem­se wilds­bok­ke nie kli­nie­se te­kens van be­smet­ting toon nie, speel hul­le ’n be­lang­ri­ke rol in die ver­meer­de­ring en in­stand­hou­ding van blou­tong­vi­rus­se.
Ver­skil­len­de skaap­ras­se se kli­nie­se vat­baar­heid vir bloutong ver­skil. In­heem­se skaap­ras­se kan met die blou­tong­vi­rus be­smet raak, maar toon geen kli­nie­se te­kens van die siek­te nie, soos by die in­heem­se wilds­bok­ke. Daar­teen­oor is uit­heem­se skaap­ras­se, ver­al B­rit­se vleis­ras­se, bui­ten­ge­woon ge­voe­lig. Krui­sings tus­sen in­heem­se en uit­heem­se ras­se het ’n re­de­li­ke ma­te van weer­stand, en vrek­tes kom nie so al­ge­meen voor nie.
Bloutong word ver­oor­saak deur vi­rus­se wat tot die ge­nus Or­bi­vi­rus be­hoort. Daar is min­stens 24 ver­skil­len­de blou­tong­vi­rus-se­ro­ti­pes, waar­van 21 in Suid-A­fri­ka voor­kom. Al die vi­rus­se in ’n be­paal­de se­ro­ti­pe ver­leen vol­le­di­ge kruis­be­sker­ming teen me­kaar, maar teen­lig­ga­me teen een se­ro­ti­pe sal nie vi­rus­se van an­der se­ro­ti­pes vol­le­dig neu­tra­li­seer nie. Daar­om is ’n skaap wat her­stel het van bloutong s­legs im­muun teen die se­ro­ti­pe wat hy of sy op­ge­doen het, en nie teen die an­der 23 se­ro­ti­pes nie.
Bloutong ver­sprei nie deur reg­streek­se kon­tak nie. Die vi­rus word bi­o­lo­gies oor­ge­dra deur bloed­sui­en­de mug­gies van die ge­nus Cu­li­coi­des. Bi­o­lo­gie­se oor­dra­ging be­te­ken dat die vi­rus ná op­na­me uit die bloed van ’n be­smet­te dier in die derm­ka­naal van die mug­gie ver­meer­der en daar­na ver­sprei na die speek­sel­klie­re van die mug­gie, waar ver­de­re ver­me­nig­vul­di­ging plaas­vind. Wan­neer so ’n mug­gie 7-10 dae la­ter weer ’n bloed­maal­tyd neem, word die vi­rus saam met die speek­sel in die dier in­ge­spuit.
Die be­lang­rik­ste vek­tor van die blou­tong­vi­rus in A­fri­ka is Cu­li­coi­des i­mi­co­la.
Die feit dat bloutong ’n in­sek-oor­ge­draag­de siek­te is, ver­klaar waar­om die voor­koms van die siek­te baie ho­ër is in ge­bie­de en toe­stan­de wat guns­tig is vir die uit­broei van groot ge­tal­le in­sek­te. Bloutong is ’n sei­soe­na­le siek­te wat in die so­mer en ver­al herfs vol­op is, ver­al ná goeie so­mer­re­ën. In baie koue ge­bie­de ver­dwyn die siek­te ge­woon­lik on­ge­veer twee we­ke ná die eer­ste ryp, maar in ge­bie­de met ma­ti­ge win­ters kan ge­val­le dwars­deur die jaar voor­kom, hoe­wel steeds met ’n hoog­te­punt in die so­mer en herfs.
TE­KENS EN LET­SELS
Die pri­mê­re let­sel van blou­tong­be­smet­ting by ska­pe is be­ska­di­ging van die en­do­teel­sel­le van ver­al klein bloed­va­te. Dit lei tot die uit­lek van se­rum in weef­sels en lig­gaams­hol­tes, as­ook ’n nei­ging tot punt­bloe­dings op slym­vlie­se en in weef­sels.
Kli­nies word dié sel­ska­de waar­ge­neem as koors, as­ook swel­ling van die lip­pe en an­der de­le van die ge­sig (en soms die ore). An­der ken­mer­ken­de let­sels sluit in bloe­ding in die pa­pil­le van die lip­pe, die neus­spie­ël en die oog­s­lym­vlie­se. Ero­sies van die op­per­vlak­ki­ge e­pi­teel word ge­sien op die neus­spie­ël, die ran­de van die neus­ga­te en die bek­slym­vlie­se (ver­al reg­oor die sny­tan­de en kies­tan­de). Die tong kan ook baie ver­groot van­weë swel­ling en kan selfs by die bek uit­steek. Van­weë die swak bloed­sir­ku­la­sie ver­toon die tong blou-pers, van­daar die naam bloutong. (Net ’n klein per­sen­ta­sie van ska­pe ver­toon eg­ter ’n dui­de­li­ke blou tong.) Waar
die ge­swol­le tong teen die skerp kies­tan­de raak, kan diep, pyn­li­ke se­re ont­wik­kel. Die weef­sel van die on­der­kaak en keel­a­rea kan ook dik ge­swel wees.
Die be­klet­sels is baie pyn­lik. So ’n skaap sal nie nor­maal kan wei nie en ge­volg­lik ge­wig ver­loor.
’n An­der be­lang­ri­ke te­ken by bloutong is hoef­kroon­ont­ste­king (ko­ro­ni­tis). Dit word waar­ge­neem as ’n pers-rooi band waar die hoef by die vel van die been aan­sluit. Dik­wels is net die hak­ke aan­ge­tas, maar soms strek die band reg om die hoef. Dit word ver­oor­saak deur bloe­ding in die ho­ring­ka­naal­tjies van die hoef.
Aan­ge­tas­te ska­pe kan kreu­pel loop of net bly lê. Dié pyn­li­ke toe­stand kan 3-7 dae duur, waar­ty­dens ’n aan­ge­tas­te skaap nie by voer of wa­ter kan kom nie. Daar ont­staan ook ’n “breek” in die hoef waar die be­ska­dig­de klou­tjies ná 3-4 maan­de heel­te­mal af­ge­stoot word deur nu­we hoef­weef­sel.
Die ske­let­spie­re kan ook erns­tig aan­ge­tas word, met weg­smel­ting van gro­ter spie­re. Dié spier­de­ge­ne­ra­sie dra groot­liks by tot die dra­ma­tie­se ge­wigs­ver­lies wat by som­mi­ge ska­pe waar­ge­neem word.
Ty­dens die a­ku­te s­ta­di­um van bloutong kan die vel baie rooi wees (der­ma­ti­tis). Weens ont­ste­king van die wol­fol­li­kels is die wol­ve­sel wat ge­vorm word baie dun­ner en swak­ker as die nor­ma­le wol­ve­sel. Wan­neer dié swak­ker deel van die ve­sel on­ge­veer 3-4 we­ke la­ter uit­groei uit die fol­li­kels, kan de­le of die he­le vag ver­loor word. Selfs al word die vag nie ver­loor nie, moet dit nie met die res van die skeer­sel ge­meng word nie.
Die vrek­te­sy­fer by bloutong kan baie wis­sel (0-20%). Dit hang af van die skaap­ras, die vi­rus­stam en ver­al die om­ge­wings­toe­stan­de. Son­lig (ul­tra­vi­o­let­stra­le) ver­er­ger die siek­te. Wan­neer siek ska­pe aan koue en ver­al nat toe­stan­de bloot­ge­stel word, kan ’n hoë per­sen­ta­sie vrek weens long­ont­ste­king.
Die na­dood­se let­sels sluit in dit wat reeds in die le­wen­de skaap ge­sien is, so­wel as in­wen­di­ge let­sels. Laas­ge­noem­de is ge­woon­lik vloei­stof in die bors­hol­te en hart­sak, moont­li­ke lon­ge­deem of selfs te­kens van long­ont­ste­king. ’n Ken­mer­ken­de let­sel van bloutong is bloe­ding in die wand van die slag­aar wat na die lon­ge gaan. Ske­let­spie­re is ge­woon­lik bleek en wa­te­rig en kan grys­wit ne­kro­tie­se ge­bie­de toon, soms met ver­kal­king.
’n Skaap met bloutong.
Die bes­te be­han­de­ling vir ska­pe met bloutong is goeie ver­sor­ging met kos, wa­ter en ska­du­wee. Siek ska­pe moet so gou moont­lik uit die trop ge­haal en in ’n klein kam­pie met son­skui­ling en vars wa­ter ge­plaas word. Sag­te groenvoer moet ge­gee word, maar soms is die ska­pe se bek­ke só pyn­lik dat selfs sag­te voer nie ge­kou kan word nie. Die bes­te op­los­sing is om voer­kor­rels van hoë ge­hal­te be­skik­baar te stel. Die siek skaap sal dik­wels ’n kor­rel in die bek neem en na­dat dit deur speek­sel sag­ge­maak is, in­sluk son­der om dit te kou. Op dié wy­se kan die dier ge­noeg voe­ding in­neem om te oor­leef.
Waar ’n groot ri­si­ko van long­ont­ste­king be­staan, kan jy ’n bre­ë­spek­trum-an­ti­bi­o­ti­kum oor­weeg.
Die e­nig­ste prak­tie­se en doel­tref­fen­de maat­re­ël vir die voor­ko­ming van bloutong by ska­pe is in­en­ting wat kor­rek en be­tyds voor die aan­breek van die blou­tong­tyd toe­ge­dien moet word.
Van­weë die groot e­ko­no­mie­se be­lang van bloutong in suk­ses­vol­le skaap­boer­de­ry is daar reeds teen die be­gin van die 19de eeu be­sef dat in­en­ting die e­nig­ste werk­li­ke op­los­sing teen bloutong is. Die groot hoe­veel­heid se­ro­ti­pes het sa­ke eg­ter in­ge­wik­keld ge­maak. Om­dat dit to­taal on­sin­nig sou wees om 15 stam­me in een ent­stof in te sluit, is be­sluit om drie pen­ta­va­len­te ent­stow­we (wat elk vyf stam­me be­vat) saam te stel. Die drie pen­ta­va­len­te ent­stow­we (ge­merk A, B en C) be­vat die vol­gen­de blou­tong­vi­rus­stam­me: Bot­tel A: Ti­pes 1,4, 6, 12 en 14. Bot­tel B: Ti­pes 3,8, 9, 10 en 11. Bot­tel C: Ti­pes 2,5, 7, 13 en 19. Dié drie ent­stow­we vorm ’n een­heid, en ál drie kom­bi­na­sies moet reg toe­ge­dien word. Dit is ver­al nood­saak­lik om jong ska­pe kor­rek in te ent so­dra hul­le ses maan­de oud is.
Blou­ton­gent­stof kan saam met e­ni­ge dooie ent­stof toe­ge­dien word, maar nie met ’n le­wen­de vi­rusent­stof nie.
Die en­ting van drag­ti­ge ooie is net ’n pro­bleem met die eer­ste blou­ton­gen­ting. In­dien jong ooi­tjies voor dek­king die drie af­son­der­li­ke ent­stow­we ge­kry het, kan hul­le in die vol­gen­de ja­re met vei­lig­heid selfs ty­dens drag­tig­heid ge­ënt word.
Dr. Baltus Eras­mus is ’n vi­ro­loog ver­bon­de aan die maat­skap­py Del­ta­mu­ne en voor­ma­li­ge hoof van OBP.