Die biblioteek aan die einde van die wêreld – etiennevanheerden
AJ Opperman interviews Etienne van Heerden
Video: Bloemfontein launch of Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Video: Stellenbosch launch of Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Interview in Matieland, Stellenbosch University
LitNet Akademies-resensie-essay: Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Vrouekeur: Willie Burger discusses sensory perceptions in prose
Huisgenoot review by Elna van der Merwe
Review by Jean Meiring in Sunday newspaper Rapport
Frederick Botha reviews Die biblioteek aan die einde van die wêreld on LitNet
SKROP: Deborah Steinmair reviews Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Blog: Izak de Vries writes about Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Koester jy kosbare of selfs nostalgiese gevoelens jeens biblioteke?
Ligloop. Biblioteke neem verskillende vorme aan in hierdie storie. Die uiteindelike biblioteek aan die einde van hierdie boek se wêreld is iets heeltemal anders as ’n ou Karoo-bibliotekie waaraan ’n mens dalk nostalgies dink. Die karakters in die storie – nes ons almal – word ingesuig in ’n wêreld waar sigbewaking in die besonder, maar kunsmatige intelligensie in die breë, splinternuwe probleme rondom identiteit skep. Waar word al die data oor ons geberg? In ’n groot databiblioteek! Hierdie data is mos die nuwe olie. En wie is die nuwe koloniseerders wat in besit van hierdie biblioteek vol data is? Die boek kyk na hierdie koloniseringsproses terwyl (en dis die tweede deel van die storie, en die tweede been van die “biblioteek”) studentebewegings op kampusse amok maak oor identiteit en dekolonisering. En dis hier waar ’n ánder biblioteek ter sprake kom, in hierdie deel van die storie …
In verband met die motto voorin die boek: Ek het eers agterna die stukkie gesien wat na “’n eerste weergawe van geskiedenis” verwys. Ek het gedurig met die lees van die roman daaraan gedink sonder dat ek besef het dit staan heel voorin – ek het dit eers agterna gelees. Glo jy die joernalistiek en fiksie het parallelle?
Ek kom uit die generasie wat met sommige tekste voortskryf aan die Amerikaners se New Journalism. “I-fiction”. Jy skryf wat jou “eye” – jou eie oog – sien; wat jy self waarneem. Die skrywer is ’n soort verslaggewer wat so vinnig hy kan opteken aan die dinge wat om hom gebeur. Só ’n storie moet, as jy dit kan regkry, brand van die aktualiteit; dit moet byna wees soos ’n dik koerant wat jy lees; hy moet jou slaan met die rondomskrik van verrassende gebeure, harde nuus, opponerende standpunte. Hy moet brand met die vuur van onvoorspelbaarheid en die karakters in die storie moet heeltyd onkant gevang word, en só ook die leser. Op hierdie manier skep jy ’n eerste weergawe van die geskiedenis. As die joernalistiek die fourth estate is, en sosiale media die fifth, eis ek nou die sixth estate vir hierdie soort dokumentêre fiksie op. Só ’n skrywer probeer ’n soort amanuensis van sy tyd te wees; hy’s dalk meer skriba as fabuleerder of spinner. Dís wat ek met hierdie boek wou doen … dit moes ’n neerslag van die idiolek (die manier van dink en konstrueer; van taal gee aan gebeure) van ons tyd word. Lesers moet maar self besluit of ek dit kon regkry.
Stem jy saam met Philip Roth se stelling (waarna jy in die boek verwys) dat “reality is outdoing our talents”? Raak feit vreemder as fiksie? (Daar is ook die sinsnede “want deesdae buig fiksie die knie voor ‘ware verhale’”.)
Daar is geen twyfel nie dat aktualiteit deesdae soms sterker bie as die verbeelding. Noudat fopnuus op sosiale media so maklik soos ’n veldbrand deur droë wintergras hardloop en gou wáárheid word, is dit so dat “realiteit” vreemder raak as fiksie. Fiksieskrywers kan skaars byhou. Jou verstand word daagliks te bowe gegaan. Actuality is outdoing our talents, soos Philip Roth gesê het. Jou verbeelding word ’n bedelaar.
Jy volg die nuus en is dus ’n fyn waarnemer van gebeure. Hoe het die gedagte van hierdie roman ontstaan?
Kodeïen. So ’n Eugène Marais-erige ontstaan.
Wanneer het jy besef dat sekere van die nuuswaardighede in ’n fiksiegegewe kan neerslag vind?
In ’n kodeïendroom op Stellenbosch, en toe weer een nag in Shanghai, op die geheimsinnige Bund, daar by die rooi bruid met die Adidas oor wie in die roman se openingstoneel vertel word.
Jou roman is vir my in vele opsigte soos die “first draft of history”. Gebeure van betreklik onlangs word in die roman opgeteken, maar daar is vir my iets van die huidige tydsgees teenwoordig, soos die bewaring van geskiedenis en om die verlede nie te vergeet nie. Word dit doelbewus opgeteken (byna soos Ian wat die bewaring met die biblioteek wil doen)?
Die probleem met so ’n hiperaktuele roman is dat terwyl jy nog dink jy’t die hede vasgevang, dit reeds verlede geword het. En soos dit mos maar is, sal ons verlede na ons bly aankom van voor; dis dus ’n soort toekoms. Hoe ons gaan terugdink oor gister, is iets wat onvoorspelbaar is. Dus is die verlede net so onvoorspelbaar soos die toekoms. Dis hoekom die “geskiedenis” telkens herskrywe word; ook jou persoonlike geskiedenis, die verhaal wat jy oor jouself aan jouself vertel. So ’n first draft of history het dus baie risiko’s; dis ’n tydsdokument, dit kan gou dateer; dit is dalk so dun soos die koerant, en so vergeetlik. Dis maar die dinge waarmee ’n skrywer sit terwyl hy skrywe. Gaan mense eendag, metafories gesproke, fish en chips in hierdie bladsye toedraai?
Dit is polities en aktueel. Ek is waarskynlik verkeerd, maar die feit dat daar soveel uitlopende sienings gedeel word, maak dit vir die leser moeilik om uit te pluis wat jou mening rondom sommige van die onderwerpe is. Is dit doelbewus?
So jy’t ’n roman soos hierdie, wat as ’n polifoniese roman beskryf kan word. Dis veelstemmig; dit praat met die stemme van vele botsende karakters, en hul stemme bie teen mekaar, weerspreek mekaar. Dis ’n manier van joernalistieke optekening van mense uit verskillende leefwêrelde se gedagtes en ervarings. Om by wyse van stórie ’n argument te dryf (en ek glo elke storie het in sy hart ’n argument), is natuurlik meer kompleks as om byvoorbeeld ’n meningsartikel oor ’n gegewe onderwerp in ’n koerant te skrywe. Met storie moet jy tot verhaal kom met verskillende karakters se gevoelens en menings, en jy moet elke mens in jou verhaal met deernis probeer uitbeeld. ’n Skrywer moet oppas om die mes in te hê vir ’n karakter. Klim eerder in ’n karakter se kop en hart in en maak sy binnewêreld vir die leser oop. Ons sit in ’n land met mense uit verskillende agtergronde en verskillende verledes met verskillende verhale om te vertel. Om optekenaar daarvan te wees, is die romanskrywer se terrein. Beteken dit die boek het nie uiteindelik ’n “sê” nie? Allermins. Maar dis dalk ’n meer komplekse standpuntinname as wat jy in ’n meningsartikel in die koerant sal vind. Bygesê: Daar sal natuurlik verskillende interpretasies van hierdie boek se “sê” of argument wees. Ek het reeds gesien dat sommige lesers die boek na hul eie politieke oortuiging wil buig. Ander snap bloot nie als nie. ’n Leser by ’n bekendstelling in Pretoria het byvoorbeeld gelees dat Operasie Amok die drywer agter die Valliste is en dat die Fees Must Fall-protesteerders dus by implikasie só van hul agentskap beroof word. Dis ’n mislees, want die beplanners van Amok probeer bloot inskouer op die bestaande studente-opstande en ’n studentebeweging wat reeds bestaan en met groot oortuiging optree. Definitief is Thuli Kumalo (een van die twee hoofkarakters) nie ’n maaksel van Operasie Amok nie! Nes Amok se mense probeer ook die Instituut vir Aanmoediging in China inbeweeg op die studentebeweging. Maar die Instituut is eweneens nie die argitek van die Vallistebeweging nie. Wanneer jy egter ’n boek uitgee, moet jy weet dat hy dood op die boekrak staan totdat ’n leser soos daardie een in Pretoria die boek oopmaak en begin lees, en elke leser sal lees soos hy of sy kan.
Is daar ’n spesifieke rede waarom Jerome in die eerste persoon praat? (Thuli en Ian het baie te sê en hul doen en late beslaan uiteraard ’n groot deel van die boek. Aanvanklik kom Jerome nie so dikwels voor nie, en dan val dit my op dat hy ’n eerstepersoonsverteller is.) Die roman is byna ’n debat. Sy karakter is baie slegter af as Ian en Thuli.
Soms hoor ’n skrywer ’n karakter se stem byna rêrig in sy oor. Asof die karakter vir hom voorsê. Jerome het só by my opgedaag met ’n soort onmiddellikheid en egtheid en sy stem het so duidelik met my gepraat dat ek hom nét so, direk, wou weergee. Die ek-vertelling is mos meer onmiddellik en skrynender as die meer verwyderde derdepersoonshantering.
Dink jy mense verstaan nie mekaar se wêrelde nie? Daar is gewis vooroordeel. Dit word myns insiens goed geïllustreer. Ek is bye tye nie seker by wie ek my wil skaar nie, maar dit is terselfdertyd nie ’n kompetisie nie. Beide Thuli en Ian vra geldige vra.
Hierdie ideale biblioteek wat Ian aan die einde van die grondpad in die Karoo wil inrig, is maar een van die biblioteke wat in die boek ter sprake kom. Dis ’n ideale ruimte wat hy wil skep, waar elke enkele boek wat ooit oor die Karoo geskryf is (van boeke oor merinowol tot Burchell se travels die hartland in tot Olive Schreiner en Eben Venter se romans), sal staan. Maar die biblioteek word iets meer. Dit stal ook oorblyfsels uit die geskiedenis uit. Dis geen veilige ruimte nie. Dis ’n biblioteek vol ongemaklike artefakte; oorblyfsels uit die verre en nabye verlede. Opponerende standpunte. Jy word gekonfronteer. Jou vel word van jou lyf gestroop.
Ian wil met die biblioteek wat hy wil oprig talle dokumente, romans en dies meer bewaar. Lê geskiedenis jou na aan die hart?
As jy praat oor geskiedenis moet jy weet dat die woord twee betekenisse het. Eerstens is geskiedenis die dinge wat wérklik in die verlede gebeur het, en tweedens is dit die optekening of dokumentering van daardie dinge, byvoorbeeld geskiedenisboeke of dokumentêre films. As jy nou vra of die dinge wat werklik gebeur het, my na aan die hart lê, kan ek net antwoord dat geen mens in Suid-Afrika ongeskonde uit die verlede kom of tans in hierdie uitputtende land kan lewe sonder om littekens op te doen nie. As jy ook verder vra of ek ons óptekening van die verlede (al die vorms van geskiedskrywing) na aan my hart het, dan ja, ek stel belang in hoe mense onthou en wat die manier van dink agter hierdie onthou is; wat die politiek agter dokumente, foto’s, nuusberigte uit ou koerante, dokumentêre films, tekeninge en klankopnames is. Wat mense verkies het om te vergeet. Wat hulle uitsonder as memorabel en belangrik en dit dan die geskiedenis noem. As jy só kyk, is daar dus ’n groot gaping tussen geskiedenis en geskiedenis! En albei lê my na aan die hart.
Het die roman grotendeels uit jou ervaring en betrokkenheid by die Universiteit van Kaapstad (UK) gespruit?
Sekerlik het die gebeure op die kampus in Kaapstad ’n rol gespeel. Maar ek het tydens die rofweg tweejaar-skryfproses ook wyd gereis na kampusse in China, Zimbabwe, Italië, Nederland, Engeland en België en was ook in Griekeland, Spanje en Portugal. Oral in die wêreld waar jongmense bymekaar is, is die identiteitsoorloë intens, al is dit soms ónder die radar. Maar my navorsing oor surveillance capital en werksreise in Hong Kong en veral China was die éintlike krag agter die roman. Hier te lande in SA lees lesers die roman in die eerste instansie agter die storie aan wat dit oor Suid-Afrika vertel. Die groot onmiddellikheid is vir hulle ons plaaslike identiteitsoorloë. Dis waaroor die roman se ontvangs tans veral gaan. Vir my is die groter aspek van die roman egter die feit dat data kosbaarder is as olie. Dís die groot identiteitsdebat; die biblioteek wat gulsig opslurp aan ons data en dit berg. Dus die kwessie van privaatheid in ’n sfeer van sigbewaking en data-oorloë. Dis asof die harde aktualiteit van Suid-Afrika, soos dit in die boek uitgebeeld word, vir lesers só warm is dat hulle nie nou die groter aspek in die oë kan kyk nie.
Is hierdie karakters losweg geskoei op mense wat kursusse aan die UK geloop het? Iets of iemand wat jy waargeneem het?
Niemand identifiseerbaar nie!
Speel die roman in 2016 af? As ek so na die gebeure kyk – #RhodesMustFall, die skilderye wat verbrand is, die onluste en die melding dat Cyril Ramaphosa nooit president sal word nie – kom dit so voor. (Die Jameson-saal is in 2018 na die Sarah Baartman-saal herdoop?)
Hierdie vraag word goed in die nawoord en ook implisiet in die voorteks beantwoord. Die verhaal is rofweg in die tydperk 2015–2017 gesetel, maar dit word in die boek ook vooraf gesê dat die verhaalgebeure nie noodwendig die historiese gebeure chronologies presies navolg nie. Daar is gesmous met historiese feite! Maar daar is ook akkuraathede, soos dat studente op ’n spesifieke stadium voorgestel het dat die Jameson-saal eerder die Marikana-saal moet heet.
Jy stel ook die volgende vraag: “Watter vrae vra digters nié?”
Dis die soort vraag wat elke mens homself eintlik elke dag moet afvra. Wat vra ek nie? En dit geld vir romanskrywers ook! Want mens loop mos maar met die lig wat jy het, en daar’s baie wat jy nie sien nie. So: “Wat vra ek nie?”
Met tye word daar byna kommentaar gelewer ook op die boekebedryf.
Die boekebedryf ondergaan groot veranderinge en hierdie boek is self die produk van maar één van daardie groot wendinge. Weens die opklits van feit en fiksie, die rol van sosiale media en sogenaamde citizen journalism, leef ons in ’n ekologie van waarheid en verdigsel, pens en pootjies binne-in ’n postfeit-wêreld. Daar is nie meer ’n hiërargie van waarhede ter hand nie. Enigeen met ’n selfoon in die hand kan ’n feit- of liegfabriek wees. Een van die groot gevolge vir die boekebedryf in hierdie sug na die onmiddellike is die swaai van fiksie na nie-fiksie; na harde aktualiteit, na sogenaamde non-fiction narrative. Dís die boeke wat nou uitpop. Die romanskrywer vra: Wat is die rol van stórie in hierdie nuwe wêreld; daardie suspension of disbelief wat volg ná die frase “Eendag was daar …”? In ’n sin is hierdie roman ’n neerslag van daardie swaai. Romanskryf as ’n soort joernalistiek. Storie as nie-fiksie. Die skrywer as verslaggewer in die Gotiese hede. Ook is hierdie roman geïnteresseerd in nuwe tegnologie en die boek. Hoe kan stories elektronies op ’n ánder manier gelewer word? Hoe gaan stories met tegnologie geskép word? Wat gaan word van die estetika van oorspronklikheid, die skeppende skrywer, die méns agter die boek? Die stem van die storieverteller? Gaan kunsmatige intelligensie eersdaags genrefiksie begin uitpop nadat al Stephen King se boeke vir ’n algoritme gevoer is? Stories geskep deur kunsmatige intelligensie in King se styl? Hou maar dop! Want: Dis nié science fiction nie.
Daar word van grensliteratuur en “scar literature” gepraat.
’n Mooi PhD-ondersoek vir ’n skrander student wag: Ooreenkomste tussen Chinese littekenliteratuur en byvoorbeeld my generasie skrywers, die sogenaamde Tagtigers, se skryfwerk. Onder meer die grensliteratuur wat in die jare tagtig van die vorige eeu geskryf is. As ek tyd gehad het, het ek self hieroor verder akademiese navorsing gedoen!
Boeke soos Die swerfjare van Poppie Nongena word genoem; daar word gesê die boek is gesteel. Swart studente sê so, vertel Elizabeth.
Dáárom, wanneer een van die karakters na die steel van verhale verwys, word die hele debat oor kulturele appropriasie geopper. Die Valliste in die storie gaan steel byvoorbeeld in Durbanville die houtsneewerk van rooi Indiane, slapende Meksikane onder sombrero’s, dus die muurdekor, uit die Spur en stal dit op die Universiteit van Kaapstad se kampus uit.
Wat dink jy is die grootste rol wat letterkunde te speel het?
Om ’n leser soos jy die vrae te laat vra wat jy hiermee vra. Letterkunde is uiteindelik daar om jou deernis te gee vir ander mense, vir hul leefwêrelde, die drag wat hulle dra, die menings wat hulle het. Om jou gees oop te maak vir ánder mense se weerlooshede en woedes.
China spreek nogal tot jou. Die wêreld van Charlie Oeng het ook ’n Chinese verbintenis en The World of Suzy Wong kom ook daarin voor, nes in Die biblioteek aan die einde van die wêreld.
Thuli se pa, Cat, kom oorspronklik van Cradock, waar hy ’n veldwagter was. Dit het my nogal aan ’n paar politici laat dink – die ding van ’n veldwagter op die platteland wat later ’n ander wêreld betree.
Hoe baie van die boek het jy op Cradock in die Etienne van Heerden-gastehuis geskryf?
Nie soveel as wat ek sou wou as daar meer tyd vir die Karoo was nie!
Jy het ook ’n deel van die manuskrip tydens verlede jaar se Veldsoirée voorgelees?
Ek het stukke van die ontwikkelende roman voorgelees by konferensies, seminare en skrywersfeeste op verskillende plekke: Milano in Italië, Gent in België, by die Veldsoirée in Cradock … waar nog? Die gesprekke wat daarna plaasgevind het, het bygedra tot my dinkwerk oor die storie.
Hoe lank het dit jou geneem om hierdie boek te voltooi? Jou vorige boek het slegs twee jaar tevore verskyn, en nie een van hierdie twee romans is kort nie.
My bergfiets het my in Jonkershoek afgegooi en my ribbekas het erg seergekry. Op my rug in die bed en met kodeïenpille vir die pyn, het ek droomvisioene van ’n Karoo-biblioteek aan die einde van ’n grondpad begin sien. Elke boek wat ooit oor die Karoo geskryf is – van Van Wyk Louw se gedigte tot Olive Schreiner se romans tot Burchell’s Travels tot boeke oor wolboerdery, Boesmantekeninge of watertafels, is in daardie biblioteek versamel. Ek het van hierdie vlugte op Facebook gepos sonder om te weet waarheen die storie sal lei en toe ek daarna een aand op Shanghai se Bund voor ’n bruid in ’n bloedrooi, wapperende, blink syrok te staan kom, het die plot van die boek my te binne geskiet. Dit het als met soveel krag gekom dat my psige oorrompel is en ek het die boek binne twee jaar ná Die wêreld van Charlie Oeng kon publiseer. Dit was soos die Roof of Africa rally.
Dit is met groot genoeë dat die vakgroep Afrikaans in die Departement Tale, Kultuurstudie en Toegepaste Linguistiek aan die Universiteit van Johannesburg, hiermee die wenners van die 2020 UJ-pryse bekend maak.
“… dit is ongetwyfeld so dat Die biblioteek aan die einde van die wêreld die jaar se ambisieusste boek is. Etienne van Heerden slaan hiermee ’n nuwe rigting in, met ’n skryfstyl wat meer gestroop is as sy voriges (ten spyte van die 600+ bladsy!) en ’n poging om die kompleksiteite van die onlangse verlede in narratief te omskep. Die biblioteek aan die einde van die wêreld sluit wel by onder andere In stede van die liefde se verkenning van globalisering aan, ’n tema wat opnuut, en op onverwagse maniere, spreek tot die toestand van die wêreld in die tyd van die coronavirus.”
“… dit is ’n roman wat die leser uitdaag: ’n teks wat nie alleen gemoeid is om die problematiek van ons tyd (plaaslik en internasionaal) te verken en uiteindelik te begryp nie, maar ’n teks wat so deel is van veral die Suid-Afrikaanse werklikheid, dat dit as spieël vir die leser optree. Op meesterlike wyse bring Van Heerden ’n magdom uiteenlopende karakters bymekaar en verbind hul stories om ’n beeld van hedendaagse Suid-Afrika te vorm waarin sosio-maatskaplike en -politieke kwessies op deeglike wyse ondersoek word. Die roman is aktueel en betrokke, maar terselfdertyd ’n boeiende en uiters vermaaklike leeservaring wat genoeg kinkels en onthullings bied wat die leser boei. Met hierdie roman bewys Van Heerden hom opnuut as waagmoedige prosaïs: ’n skrywer wat nie skroom om ongerymdhede in die samelewing aan te spreek nie. Hy skryf eerder hierdie taboes oop. Hierdie taboes of kwessies ondersoek hy oor ’n breë spektrum deur middel van uiteenlopende karakters se konfrontasie daarmee, wat uiteindelik fassinerende en opponerende sienings aan die leser bied. Met hierdie roman poog Van Heerden om insigte in ons gekwelde land te bied, en is die roman gemoeid met die wyse waarop ons rassisme, geweld en sosiale onreg behoort te vertaal. Hierdie roman skep alles behalwe ’n safe space: dit konfronteer, en dit ontstel.”
Die e-boek van Die biblioteek aan die einde van die wêreld is hier beskikbaar:
Bloemfontein launch of Die biblioteek aan die einde van die wêreld
At the Scaena Theatre in Bloemfontein, Johann Rossouw (Department of Philosophy, University of the Free State) and author Etienne van Heerden spoke about student protests, cultural appropriation, psychological time, surveillance, the future of South Africa and many other topical issues.
Videographer: Chris van den Berg
Stellenbosch launch of Die biblioteek aan die einde van die wêreld
The Stellenbosch launch took place at Stellenbosch Hotel, where publisher Etienne Bloemhof interviewed author Etienne van Heerden.
Videographer: Naomi Bruwer
Louise Viljoen reviews Die biblioteek aan die einde van die wêreld on www.litnet.co.za.
(Spoiler alert vooraf: Louise Viljoen waarsku in hierdie resensie dat dit nié bedoel is vir diegene wat nog nie die roman gelees het en graag deur die verwikkelinge verras wil word nie.)
Read the review on Vrouekeur: https://www.vrouekeur.co.za/nuus-vermaak/die-storie-agter-die-storie-sensoriese-waarnemings-in-prosa
Hierdie boek behoort in ’n televisiereeks omskep te word
Op ’n Woensdagmiddag vroeg in 2013 laai ek een van Afrikaans se mees gerespekteerde literatore by Rosebank se Gautrein-stasie op om na die universiteitskampus in Aucklandpark te neem. Daardie jaar tree hierdie emeritus professor as gasdosent vir die honneurskursus oor die Afrikaanse prosa op, en ek, as pas aangestelde (tydelike) letterkundedosent, speel haar chauffeur. Dis my jaar van Driving Miss Daisy. Daardie middag, as inleiding tot haar kursus waarby ek gretig ingesit het om te luister en te leer, maak sy ’n stelling wat my siening van letterkunde ingrypend verander: Literatuur is ’n produk van die lewe waardeur ’n mens die problematiek van ons tyd leer ken en selfs beter verstaan. Die prosa, het sy aangevoer, word gevorm deur konteks en geskiedenis, en ontstaan deur iemand wat deel van ’n gemeenskap is.
Die daaropvolgende jaar skryf ek in vir my doktorsgraad in Afrikaanse letterkunde, met ’n onderwerp wat bogenoemde stelling as vertrekpunt neem en spesifiek fokus op die uitbeelding van Afrikaneridentiteit in die Afrikaanse prosa ná 1994. Aan die einde van 2019, tydens die finale afronding van my proefskrif, word ek versoek om Etienne van Heerden se nuutste roman te resenseer. As selferkende Van Heerden-dissipel aanvaar ek die versoek sonder huiwering. Die afgelope twee jaar was ek toegewyd gefokus op my proefskrif, en het ek nie my hand aan enige resensies gewaag nie. Watter beter skrywer as Van Heerden om weer tot die Afrikaanse resensie terug te tree! Boonop het ek nodig om myself los te maak van my proefskrif en van hierdie onderwerp wat my by tye tot waansin gedryf het. Hierdie resensie, meen ek, sou die perfekte geleentheid bied om dit te doen.
Want sien, Etienne van Heerden se nuwe roman, Die biblioteek aan die einde van die wêreld, moes deel van my doktorale studie gewees het. Nie alleen bied hierdie roman ’n magdom besinnings oor Afrikaneridentiteit in die postkoloniale Suid-Afrika van ná 1994 nie, maar dit is ’n roman wat die leser uitdaag: ’n teks wat nie alleen gemoeid is om die problematiek van ons tyd (plaaslik maar ook internasionaal) te verken en uiteindelik te begryp nie, maar ’n teks wat so deel is van veral die Suid-Afrikaanse werklikheid, dat dit as spieël vir die leser optree. En wat presies is daardie beeld wat die leser vind?
Dis die tyd van Trump, fopnuus, sosiale media, toksiese maskuliniteit, blackface, grondgrype en die konstante aanmaning om woke te wees. Dis die tyd van #RhodesMustFall, #FeesMustFall, en ’n rits ander hutsmerke. Dis die tyd van selfsensuur, politieke korrektheid, en die verwagting dat Afrikaners onsigbaar moet wees. Om van hierdie roman as tydsdokument te praat, sou nie verkeerd wees nie. Talle werklike nuusgebeure word op kreatiewe wyse by die verhaal ingewerk.
Teen hierdie agtergrond leer ken die leser verskeie uiteenlopende karakters. Ian Brand, die Kaapstadse prokureur en kampvegter vir Afrikaans, stuur in ’n oomblik van frustrasie ’n ondeurdagte twiet waarin hy dienslewering kritiseer. ’n Twitter-storm bars los, wat aan Ian die nuwe naam as die Twietboer besorg, en wat die lewe vir hom warm maak. As deeltydse student in ’n vertaalkundekursus wat gemoeid is met die wyse waarop Suid-Afrikaners hulself in ’n nuwe era behoort te vertaal, jaag Ian sy klasmaats se bloeddruk gedurig op met sy uitlatings oor Afrikaans en Afrikanerskap. Ian vind ontvlugting in sy vurige seksuele verhouding met Elizabeth, ’n uitgewer. Elizabeth is bevriend met Thuli Khumalo wat sy as sensitiwiteitsleser vir haar uitgewery se manuskripte gebruik in die tyd van pc-kultuur. Thuli is ’n bekende studenteaktivis, die nuwe Winnie Mandela, en leiersfiguur in die Fees Must Fall-beweging aan die Universiteit van Kaapstad. As medestudent in die vertaalkundekursus, bots sy konstant met Ian se sienings wat sy as patriargaal, chauvinisties en koloniaal ervaar. Dan is daar Jerome Maarman, ook ’n student saam met Ian en Thuli, maar anders as hulle, het hy nie die luukse van ’n bevoorregte lewe nie, maar veg hy elke dag vir oorlewing in ’n selfgemaakte shelter langs die N2. As bruin man is hy ’n pion in die ideologiese argumente tussen Thuli as swart vrou en Ian as wit man. In ’n oeuvre vol onvergeetlike karakters het Van Heerden met Jerome ’n karakter geskep waarvan ek nog nie genoeg gekry het nie. Ek hoop van harte dat daar weer aan hierdie komplekse en tragiese karakter ’n stem gegee sal word in volgende romans. En so van komplekse karakters gepraat: dis presies hoe meeste van die karakters in hierdie roman uitgebeeld word, veral soos gesien in Elizabeth se wisselende ideologiese oortuigings. Suid-Afrika, so wil dit voorkom, is ’n skisofreniese land, so hoekom sal haar landsburgers anders wees?
Die leser ontmoet ook die plastiese chirurg, Piekenier Leqluerck, en sy fassinasie met die agterkant van mense se knieë, oftewel die popliteale fossa; Bill van Bellville, wat ’n bordspeletjie “Nkandla” ontwikkel het, en vas oortuig is dat die Afrikaner in ’n krisis verkeer. Dan is daar ook die Stellenbosse mafia wat Ian by hulle pogings wil betrek om veilige ruimtes vir Afrikaners te skep waarbinne hulle van Suid-Afrika kan afstig; Thuli se ouers, die ANC-veterane wat destyds in ballingskap in Londen was; die slinkse Sello, drinkebroer van Thuli se pa; en doktor Stephen Eliot, die ouskool-liberalis aan die Universiteit van Kaapstad en dosent in vertaalkunde, wat sy hande vol het om sy studente tevrede te hou terwyl die gemoedere hoog loop op kampus.
Van Heerden bring al hierdie karakters – en nog vele ander – op meesterlike wyse bymekaar en verbind hul stories om ’n beeld van hedendaagse Suid-Afrika te vorm waarin sosio-maatskaplike en -politieke kwessies op deeglike wyse ondersoek word. Daarom is die roman aktueel en betrokke, maar terselfdertyd ’n boeiende en uiters vermaaklike leeservaring wat genoeg kinkels en onthullings bied wat die leser sal boei.
Ian se twiet wat die groot konflik in die roman veroorsaak, is tekenend van die hedendaagse tendens waar sosiale media aan almal ’n stem en opinie bied, daar waar hulle agter die skerms van hulle rekenaars of slimfone skuil – sonder om aan die gevolge van hul plasings te dink. Terselfdertyd is dit ook tekenend van hoe ons, ten spyte van vryheid van spraak, steeds gesensureer word. Die roman bied uiteindelik ook ’n besinning oor die rol van tegnologie, en watter implikasie dit vir ons privaatheid inhou. Met biblioteke as ruimtes van kennis wat weens assosiasies met kolonialisme deesdae geteiken word, word toekomstige kennis eerder in kunsmatige intelligensie gevind, met Van Heerden wat op fassinerende (en skrikwekkende) wyse aandui hoe hierdie tegnologie in die toekoms deel gaan wees van ons alledaagse lewe, wat sulke ingrypende gevolge vir die mensdom inhou, dat dit as’t ware die einde van die wêreld soos ons dit ken, sal beteken. Die toekoms van Afrikaans, en die moontlikhede wat veeltaligheid vir ’n diverse land soos Suid-Afrika inhou, word eweneens onder die soeklig geplaas, en daar word selfs gespeel met die idee van Afrikanerkultuur as ’n groot biblioteek wat besig is om af te brand.
Hierdie roman dien uiteindelik ook as biblioteek van Van Heerden se eie oeuvre. Bekende temas word weer hier gevind: rassespanning, vermomming, kollektiewe en individuele skuld, en die soeke na identiteit. Ook wat die struktuur betref, maak Van Heerden weer eens gebruik van bekende tekstuele aspekte wat sy vorige romans kenmerk: die wisselende vertelperspektief, die jukstaponering van geografiese ruimtes, die rol van briewe, en ’n oop romanslot. Saartjie Windvogel, die talentvolle viooldogtertjie van Matjiesfontein in Van Heerden se In stede van die liefde, wat die leser later in sy roman Klimtol as die verstote Snaartjie leer ken, keer in hierdie roman terug as Snaar, maar in ’n heel ander (fisiese) gedaante. Dit is ook die idee van die boek as biblioteek van ander literêre werke wat geaktiveer word deur intertekstuele verwysings na, onder andere, George Orwell se 1984 en J. van Melle se Bart Nel.
Die biblioteek aan die einde van die wêreld kan beskryf word as ’n spanningsroman, in die wydste sin van die woord. Die roman begin met ’n moord, met die leser wat in spanning deur hierdie allemintige bielie van ’n boek moet lees om antwoorde op hierdie treffende verhaalopening te vind. Dis met rede dat hierdie roman oor die 600 bladsye beslaan, want om die uiteenlopende hedendaagse spanning op die sosio-maatskaplike en -politieke front te boekstaaf, is geen eenvoudige of korterige taak nie. Vanweë haar betrokkenheid by die Fees Must Fall-beweging, verkeer Thuli in spanning met haar ouers teen wie sy in opstand kom. Aanvanklik sukkel sy ook om as sogenaamde coconut, gevorm deur haar grootwordjare in Londen, haar met Afrika te identifiseer tydens hul terugkeer. Ian verkeer in spanning met sy traumatiese verlede op die Grens, maar ook as Afrikanerman met die onstuimige Suid-Afrika van vandag. Snaar, in transisie, verkeer in spanning met sy lyf en die werkinge van institusionele manlikheid. Ook Jerome is in spanning met die sisteem, die nuwe Suid-Afrika, en Madiba se idee van ’n reënboognasie wat hom as bruin man gefaal het, want alhoewel dit demokrasie na Suid-Afrika gebring het, is daar steeds nie vryheid vir alle Suid-Afrikaners nie. Spanning word ook geskep met die leser wat as speurder moet optree om uit te vind wie die kruisboog-moordenaar is wat Kaapstad teister. Dis veral in die laaste twintig bladsye van hierdie roman waar die spanning só koorsagtig hoog loop, dat die leser nie vinnig genoeg kan omblaai nie.
Op ontstellende wyse herinner die roman dat sosio-maatskaplike en -politieke chaos op weldeurdagte wyse geskep en gemanipuleer kan word, juis as manier om beheer uit te oefen – alles in die naam van korrupsie as die groot merker van ons tyd. Die grootste beloning van hierdie roman is egter die uitsonderlike wyse waarop Van Heerden aandui hoe kompleks maar ook bisar rassekwessies in Suid-Afrika kan wees. Terselfdertyd word daar ook besin oor die rol, relevansie en selfs luuksheid van fiksie in ’n land met dwingende probleme, en word die leser herinner aan Philip Roth se stelling: “Actuality is continually outdoing our talents.”
Met hierdie roman bewys Van Heerden hom opnuut as waagmoedige prosaïs: ’n skrywer wat nie skroom om ongerymdhede in die samelewing aan te spreek, of hom daaraan steur om polities korrek te wees nie. Hy skryf eerder hierdie taboes oop. Sonder om bloot beskrywings van die stormagtige situasies te bied wat soos ’n ontnugterde gesanik of gekerm klink, of wat selfs as voorskriftelike prekery ervaar kan word, ondersoek Van Heerden hierdie kwessies oor ’n breë spektrum deur middel van uiteenlopende karakters se konfrontasie daarmee, wat uiteindelik fassinerende en opponerende sienings aan die leser bied. Van Heerden, by monde van Elizabeth tydens ’n gesprek met Thuli oor ’n manuskrip se kulturele gepastheid, stel dit soos volg: “Vir my is die sterkpunt van die boek dat elke karakter sy of haar kans kry om hul sê te sê. Dink jy nie dis ideologies mooi gebalanseerd nie? Dalk is dit eintlik ’n baie liberale uitbeelding van ons land se probleme […]” (130). Dieselfde geld vir Van Heerden se roman.
Net soos Ian, mag talle lesers voel dat hulle ook eerder wil wegbreek uit hierdie “uitputtende land” (165), en daarom nie ’n roman daaroor wil lees nie. Die roman begin immers met ’n trigger warning! Maar dalk is dit juis die rede hoekom hierdie roman gelees móét word: omdat dit poog om insigte in hierdie gekwelde land te bied en al hierdie brandende kwessies te verstaan; omdat dit gemoeid is met die wyse waarop ons rassisme, geweld en sosiale onreg behoort te vertaal. Hierdie roman skep alles behalwe ’n safe space: dit konfronteer, en dit ontstel. En dit is nodig, want soos die roman aandui, is dit onmoontlik om van hierdie omstandighede te ontsnap. Die biblioteek aan die einde van die wêreld is ’n broodnodige roman waarmee Suid-Afrikaners die nuwe dekade kan betree.
Visit LitNet: https://www.litnet.co.za/resensie-die-biblioteek-aan-die-einde-van-die-wereld-deur-etienne-van-heerden/
Visit SKROP: http://skrop.co.za/boeke/?fbclid=IwAR3v1a48UUXaqQO4EQNlKI7FGVNxMVUzFss1R-IA45HyJJL-Azt52iQ0_eA
Die biblioteek aan die einde van die wêreld is wêreldletterkunde. Dit staan breëbors langs enige Nobelpryswenner wat ek al gelees het.
Die biblioteek aan die einde van die wêreld, deur Etienne van Heerden is ’n BOEK, in hoofletters. Drie PhD-skripsies sal nie genoeg wees om dié een na waarde te skat nie. Dit is ’n enorme werk met geweldig baie lae.
Die storie? Dit is in die eerste plek ’n spioenasieverhaal.
Die leser moet egter gewaarsku word: die postmodernistiese bladspieël (let op na die talle wit spasies en twietagtige, kort paragrawe en hutsmerke), ook die voortdurende, metafiksionele selfondersoek, vertraag die leesproses baie bewustelik.
Die boek is dus meer as ’n storie. Soos enige goeie boek het dit lae van die betekenis, hierdie een se lae loop diep, baie diep. Hier is van die betekenislae wat vir my uitstaan:
Verbluffende insae vir Afrikaanse lesers in die denke van die Falliste (#FeesMustFall).
Taal, veral Afrikaans, se plek in die nuwe Suid-Afrika.
Afrikaanswees vs Afrikanerskap vs Afrikaanssprekend wees.
Seks vs liefde, of juis nie?
Kuns vs proteskuns vs kommersiële kuns vs die teks vs die neweteks.
Die reg op privaatheid vs die reg op veiligheid.
Die plig van die staat vs die regte van die individu.
Volkstate (in verskillende vorme) vs vryheid.
Die lys is langer, maar kom ons laat dit daar.
Ek vermoed hierdie boek gaan die wenner wees van volgende pryse:
ATKV-Prosaprys (hang af wie die paneel is)
kykNET-Rapportprys vir fiksie
Die Hertzogpyrs vir prosa
My opmerking oor die ATKV-Prosaprys is belangrik. Daardie prys is ingestel om toeganklike literatuur te bekroon. In hierdie verband sou Grensgeval van Marita van der Vyver, Halley se komeet deur Hannes Barnard, of Reney Warrington se Smit Motors, dalk ’n waardiger wenner wees, want Die biblioteek aan die einde van die wêreld speel met al postmodernistiese truuks om die leser uit te daag en te laat dink, te laat lees.
Van der Vyver, Barnard en Warrington skryf ’n heerlike storie, hulle bied dit aan op ’n manier wat lekker lees, en skep verskillende lae wat vir ’n slim leser wag om ontdek te word; toeganklike letterkunde dus met baie diepte.
Van Heerden aan die ander kant, skep ’n teks wat die hele tyd vir die leser aandui dat lees ook ’n skeppingsproses is. Jy móét kophou, al is die storielyne redelik eenvoudig. Die teks is uitgerafel en blootgelê, die agterkant van die tapisserie word vorentoe gehang, die steke en die nate wys. Dit ís ’n lekker, onderhoudende storie vol spanning, maar dit is ook ’n selfbewuste artefak. Dit sal dus interessant wees om te sien hoe die paneel die ATKV-Prosaprys se akte lees.
Die ander pryse? Wel. Ek weet wie ek sou kies!
Wie moet die boek lees?
Almal wat behoort aan leeskringe: plaas die een nou al op julle lysies vir 2021, of druk dit in daardie gaatjie wat nog gevul moet word vir 2020. Julle gaan nie ’n lekkerder bespreekboek kry as hierdie een nie.
Vir wie is die boek nie?
Dit is nie ’n boek met ’n enkelvoudige verhaallyn nie en die einde is nie voorspelbaar nie. Ek weet daar is diegene wat suiwer wil lees om te ontsnap. Dan is die boek dalk nie vir jou bedoel nie. Tog, al my navorsing toon dat Afrikaanse lesers honger is vir lekker stories met diepte, daarom vermoed ek hierdie een sal wyd gelees word. Juis omdat dit soveel diepte het.
Bespreek die boek
Nee, dis nie ’n maklike boek nie, dit is egter ’n boek wat jou deeglik inslurp en vashou. ’n Kort resensie soos hierdie is glad nie genoeg om daaroor te praat nie.
Koop dit, lees dit, nooi jou leeskring of ’n klomp vriende, sit ’n hele dag opsy, bespreek die Ubers en maak die rooiwyn oop, begin dan praat. Daar gaan woede wees, want die boek sny diep. Daar gaan uiteindelik ook kollektiewe insig wees – al is dit dan juis in alles waaroor ons nie saamstem nie.
Die biblioteek aan die einde van die wêreld is ’n bedonnerde werk. Dit slaan hard. Dit slaan jou binne. Dit slaan jou asem weg. Dit dwing jou om jou brein te laat werk.
Dit is nie maklik nie. Dit is egter fantasties.
Die biblioteek aan die einde van die wêreld is my 2019-letterkundeboek-van-die-jaar. Glo my, daar is ongelooflike werke gepubliseer in 2019, so ek sê dit dus nie sommer nie.
Baie van die ander uitstekende boeke lees makliker. Ek was nog altyd, skaamteloos, ’n voorstander van toeganklike letterkunde, maar wanneer ’n boek soos hierdie een verbykom, dan moet ’n mens tyd en kopspasie maak en gewoon sê: Ervaar.