TTJ vanaf °2010 A- B- en I-niveau
Maandag van 18u00 tot 20u30
Zaterdag van 9u00 tot 11u30 (La Madeleine)
TTJ Pre-competitie °2011 - 2012 My First Gig DJ Celeste - Marcelineke.nl My First Gig DJ Celeste - Marcelineke.nl
Posted on 27/03/2014 by Marceline.	This entry was posted in Dance, DJ Mag, DJ Mag | My First Gig, Home and tagged Dano, De Richter, Dimitri, Dj Celeste, dj Phanthomas, my first gig, Paul Jay, Shaun. Bookmark the permalink.
« Mora: toekomst van het snacken
DJ Nicole Moudaber gaat het avontuur aan » Hoofstuk 2: Begrippe: `n Nederlandse toepassing. Die Afrikanervrou het aanvanklik die sterkste posisie van alle blanke vroue in - PDF
Hoofstuk 2: Begrippe: `n Nederlandse toepassing. Die Afrikanervrou het aanvanklik die sterkste posisie van alle blanke vroue in
Download "Hoofstuk 2: Begrippe: `n Nederlandse toepassing. Die Afrikanervrou het aanvanklik die sterkste posisie van alle blanke vroue in"
1 27 Hoofstuk 2: Begrippe: `n Nederlandse toepassing 2.1 Historiese agtergrond Die Afrikanervrou het aanvanklik die sterkste posisie van alle blanke vroue in die geskiedenis van koloniale uitbreiding gehad. Die Romeins-Hollandse reg het erken dat mans, vroue en slawe regte besit. Dit het beteken dat daar groter vryheid van beweging vir die Nederlanders van die 18de- en 19de eeu binne Europa was. Die Nederlandse vrou se posisie het ook verder ontwikkel sodat sy die helfte van haar man se boedel kon erf: The Roman-Dutch law in the Netherlands and the law in Portugal were the only legal systems in Europe that retained universal community as the basis of matrimonial property. In the case of the husband s death the widow inherited half the estate and the sons and daughters the other half (Giliomee 2003:2). Nederlandse vroue het gedurende die 17de- en 18de eeu oor `n sterker posisie as Britse vroue beskik, aangesien hulle in hul mans se goedere kon deel.
2 28 Die liberale Nederlandse nalatenskap het blanke Afrikanervroue van ander setlaarsvroue onderskei. In die Nederlande was vroue nou by hul mans se beroepe betrokke, waarvolgens hulle erkenning gekry het. Vroue aan die Kaap kon byvoorbeeld lisensies ontvang om gastehuise te open en weduwees is toegelaat om weer te trou en sodoende `n klein fortuin op te bou. Afrikanervroue het vroeg in die 1830 s `n groot aandeel gehad in die besluit van die vryboere aan die Kaap om hulle grond teen `n laer prys te verkoop en hulle in die binneland te gaan vestig (Giliomee 2003:12, 14). Afrikanervroue het ook op trek `n groot bydrae gelewer deur dapper, hulpvaardig en ondernemend op te tree. Indien daar nie seuns beskikbaar was nie, moes meisies tussen 12 en 20 na die beeste en perde omsien. Sommige meisies moes toulei en sommige vroue moes wadryf gedurende die Groot Trek (Preller 1930:82). Die Boerevroue was by die Transvaalse Oorlog (1881) betrokke, waar vroue hul mans in die Kaapkolonie aangespoor het om hul broers in die Noorde te hulp te snel. Gedurende die Anglo-Boereoorlog ( ) het vroue hul mans en seuns aangemoedig om tot die einde toe te veg. Dit het verhoed dat die Transvaalse burgers teen 1900 moes oorgee. Vroue het die konsentrasiekampe probeer vermy deur in berge, riete en woude te skuil en
3 29 in vrouelaers saam te trek. Hul pioniersbestaan het hulle sterk gemaak (Giliomee 2004:191). In teenstelling met hul eertydse raadgewende posisie het Afrikanervroue stelselmatig hul posisie verloor (Giliomee 2003:17). Drie kragte sou inwerk om hul posisie te ondermyn: 1) Teen die tweede helfte van die 19de eeu het gendervoorskrifte bestaan en meisies is volgens die Victoriaanse ingesteldheid geskool om van hul mans se inkomste afhanklik te wees (Giliomee 2003:18); 2) Teen die laat 19de eeu het staatsmanne geglo vroue het nie stemreg gehad nie, as gevolg van die beperking van stemreg in die ou Z.A.R. tot blanke mans in die 1850 s (Giliomee 2003:17-18); 3) Die Groot Depressie op New York se aandelebeurs het wyd uitgekring en die Afrikanerbevolking is geforseer om te verstedelik. Vroue wat in stede gewerk het en 20% tot 40% van die huishoudelike inkomste bygedra het, het die patriargale gesag ondermyn. Inperkinge is op vroue geplaas en ideoloë sou hierop reageer deur vroue as volksmoeders uit te beeld (Giliomee 2003:19). Preller sou veral as sosiale ingenieur van die Afrikanerdom optree (Hofmeyr 1991:61). Die Afrikanervrou het dus aanvanklik `n sterk posisie gehad wat stelselmatig deur middel van sosiale ingenieurswese ondermyn is.
4 Teoretiese uiteensetting In hierdie afdeling word die grense van die ondersoek bepaal. Na aanleiding van afdeling 2.1 kan afgelei word dat Afrikanervroue aan die Kaap gedurende die 18de eeu toegang tot hul mans se bedrywighede gehad het en dus oor toegang tot die patriargale sentrum (die regering en sakewêreld) beskik het. Die sentrale probleem vir hierdie hoofstuk is hoe ideoloë en dramaturge vrouefigure se kenmerke in Afrikaanse dramas gebruik het om die konsep volksmoeder in die vroeg 20ste eeu te konstrueer. Die vraag ontstaan hoe hierdie probleem met die sentrale probleem in hoofstuk 1 (hoe die konsep volksmoeder in die Afrikaanse drama neerslag vind) verband hou. Die verband tussen bogenoemde twee probleme is dat die aard van die kenmerke wat gebruik is om die volksmoeder uit te beeld, bepaal hoe volksmoeders in die Afrikaanse drama optree, praat, op die oog af lyk en watter implisiete waardes of emosies binne vrouefigure uiteindelik sigbaar word. Drie kritiese vrae wat uit die sentrale probleem voortspruit, is: 1) Wat is volgens bestaande teoretiese literatuur kenmerke van die volksmoeder? Hierdie kritiese vraag bied `n verdere antwoord op die sentrale probleem in hoofstuk 1. In hoofstuk 1 handel die sentrale probleem oor hoe die volksmoeder met verloop van tyd in `n aantal Afrikaanse dramas uitgebeeld word. Dramaturge skep personasies en bou hulle uit `n reeks kenmerke op. Hiermee
5 31 bedoel ek dat kenmerke van vroulike personasies uiters belangrik is om die uitbeelding van die volksmoeder binne elke spesifieke dramateks te ontleed; 2) Is die begrip `n spesifieke Afrikaanse verskynsel? Uit die bestudering van bestaande teoretiese literatuur deur Elsabé Brink (1990:273, 274) blyk duidelik dat Brink van mening is dat die Afrikaanse volksmoeder se kenmerke raakpunte toon met die Britse ideaal vir die vrou en dat hierdie kenmerke aangepas is uit Britse-, Franse- en Kanadese ideoloë se voorgestelde kenmerke vir vroue. Soos in hoofstuk 1 aangedui, is die hoofbespreking van hierdie hoofstuk steeds die ontleding van die Afrikaanse teks, Langenhoven se Die vrou van Suid-Afrika (1918); 3) Hoe verskil die voorkoms van die begrip of `n variasie daarvan in `n verwante letterkunde? Soos in hoofstuk 1 aangedui, ontstaan die vraag (na aanleiding van die Britse variasie op die vrouefiguur) of moederfigure nie ook binne `n ander letterkunde ontstaan het nie. Vir die doel van hierdie studie van die volksmoeder se uitbeelding in die Afrikaanse drama, sal dit gepas wees om na dramatekste in `n verwante letterkunde soos die Nederlandse- en Vlaamse letterkunde te kyk en die kenmerke van die Afrikaanse volksmoeder met die kenmerke van die Nederlandse- en Vlaamse vrouefigure te vergelyk. Ek bespreek Cornelis Everaert se Middelnederlandse teks, Esbatement van den visscher (1530-
6 ) en `n anonieme Wes-Vlaming se teks, Een esbatement van de schuyfman (1567), asook die 20ste-eeuse Nederlandse dramateks van Herman Heijermans, Op hoop van zegen: spel van de zee in vier bedrijven (1900) en die Vlaamse dramateks deur Claus, Een bruid in de morgen (1955), om die verskillende soorte vrouefigure in die Nederlandse- en Vlaamse letterkunde vas te stel. Daarna vergelyk ek die vrouefigure in Heijermans en Claus se bogenoemde tekste, asook Marcellus Emants se Domheidsmacht (1904) met Langenhoven se volksmoederlike figuur, Maria, in Die vrou van Suid-Afrika (1918), om aan te toon dat daar `n Nederlandse moederfiguur bestaan wat verbandhoudend is met die Afrikaanse volksmoeder, maar ook van die volksmoeder verskil. Die magspel tussen die sentrum en periferie kom eerste aan die beurt. Hierdie verhouding kom in dramas voor, soos in C.J. Langenhoven se Die vrou van Suid-Afrika (1918), H.A. Fagan se Ousus (1934), W.A. De Klerk se Die jaar van die vuur-os (1952), Pieter Fourie se Ek, Anna van Wyk (1986) en Die koggelaar (1988), Deon Opperman se Donkerland (1996), asook A.P. Brink se Die jogger (1997).
7 Die sentrum teenoor die periferie Die gevolgtrekkings wat in latere hoofstukke oor bogenoemde dramatekste bespreek word, toon die indeling van die ruimte (hier die patriargale ruimte en die tradisionele raamwerk op die plaas, wat gewoonlik die ruimte is waarbinne die personasies woon en leef; daarbenewens ook hul mentale ruimte en hul patriargale denkwyse ), binne die konteks van die plaasdrama, in `n sentrum en periferie. Hierdie indeling is `n tweedeling. Collits (1994:65) beskryf dit as presiese teenoorgesteldes. Binne die grense van hierdie studie bevind die patriarg hom in die sentrum, terwyl die volksmoeder haarself op die periferie bevind. Collits voorsien nuwe ruimtes waarbinne die verskuiwende magspel plaasvind (Collits 1994:65). Binne die Afrikaanse drama is die verskuiwende magspel die verhouding tussen die patriarg en volksmoeder. Die volksmoeder beweeg soms tussen die periferie en sentrum, maar gewoonlik bly sy op die periferie. Die teorie van `n verskuiwende magspel word verderaan in hierdie hoofstuk aan `n Afrikaanse dramateks gemeet. In Langenhoven se Die vrou van Suid- Afrika (1918) neem Maria nie aan die magspel deel nie. Sy bly op die periferie deurdat sy sekere ideologiese boodskappe oordra deur die waarde van reinheid te bewaar as Hendrik se Maria (Langenhoven 1921:20).
8 `n Toepassing van die sentrum/periferie-model op dramatekste In hoofstuk 3 word die sentrum/periferie-model op Fagan se Ousus (1934) en De Klerk se Die jaar van die vuur-os (1952) toegepas. In hoofstuk 4 word Pieter Fourie se Ek, Anna van Wyk (1986) en Opperman se Donkerland (1996) in die lig van dieselfde model bespreek. Hoofstuk 5 bespreek Fourie se Die koggelaar (1988), Koggelmanderman (2003) en Brink se Die jogger (1997). Volgens hierdie indeling staan die patriargale of gemeenskaplike Ek teenoor die mother of the nation (Conradie 1996:67). Volgens Annemarié van Niekerk (1999:308) is sy die pillar of the nation. Die vrou wat teenoor die patriargale Ek staan, beweeg in sommige tekste, soos in Opperman se Donkerland (1996) na die sentrum. Die patriarg, Piet- Jan, se dogter, Mariaan, beweeg na die sentrum, wanneer sy die patriargale gesag sarkasties uitdaag: Julle sal julle wat verbeel om soos twee lords hier te sit en wag dat ek julle bedien. Kleinboet, gaan haal die beskuit (Opperman 2004:268). Op soortgelyke wyse beweeg Ilse in Brink se Die jogger (1997) na die sentrum deur te weier om as volksmoeder op te tree en wil sy die patriarg, haar vader, van haar kind af weghou. Sy verstoot hom: Al die tyd was julle kop in een mus. Om my te bedrieg (Brink 1997:78).
9 35 In Fourie se Ek, Anna van Wyk (1986) beweeg Anna nader aan die sentrum, wanneer sy `n tradisie van tweehonderd jaar uitdaag: Op een voorwaarde: Ek breek die tradisie van die oupa Terre Blanche wat altyd die baba inbring (Fourie 2002:41). In Fourie se Die koggelaar (1988) beweeg Anna Cronjé tydelik na die sentrum, maar haar man, Boet, verneder haar in die veldtoneel waar sy en Boet besig was om `n romantiese piekniek te hou. Hy laat haar ontklee: Trek uit (Fourie 1988:38). Op simboliese vlak kan sy nie in die sentrum bly nie. `n Vergelyking tussen Anna in Ek, Anna van Wyk (1986) en Emma in De Klerk se Die jaar van die vuur-os (1952) in hoofstuk 4 sal toon dat albei volksmoeders die patriargale gesag ondermyn Die vrou as onderhorige Bogenoemde tekste bevat gedeeltes wat toon hoe patriarge hul eie vroue of ander vroue tot onderhoriges maak, terwyl hul eie en ander vroue na die sentrum beweeg. Spivak (1988:295) skryf oor die vrou as onderhorige binne die patriargale gemeenskap: In seeking to learn to speak to (rather than listen to or speak for) the historically muted subject of the subaltern woman, the postcolonial intellectual systematically unlearns female privilege.
10 36 Die vroue of subaltern woman is die Ek en Ander se vroue. Die patriargie onderdruk beide vroue. Dit toon dat die periferie (vroue: wit, swart en Indies) nie dieselfde toegang tot voorregte binne die sentrum (patriargie) verkry nie. Die patriargie maak alle vroue tot die Ander (Spivak 1988:296). Spivak skryf verder: The masculine-imperialist ideological formation that shaped that desire [om die vrou tot Ander te maak] into the daughter s seduction is part of the same formation that constructs the monolithic third-world woman. Die Europese patriargale gemeenskappe maak gebruik van die konstruksie van die vrou as onderhorige om hul eie vroue te onderdruk. Die daughter s seduction verwys na vroue as persone wat hoofsaaklik aan histeria ly, na aanleiding van Freud se beskouing van die sielkundige aard van die vrou. Die vrou word die onderwerp van histeriese aanvalle. Dit maak vroue onderhoriges (Spivak 1988:296). Die afleiding is dat vroue as swakker of afwykend beskou is. Spivak skryf verder dat dieselfde konstruksie wat blanke mans gebruik om hul eie vroue te onderdruk die Ander (gekoloniseerde) se vroue help konstrueer (bladsy 296). Die vrou op die periferie verkry wel toegang tot die sentrum, omdat die verbruikerskap in handelende partye (oorsese moondhede) verwyder word. Dit verplaas vroue (van hul eertydse bevoorregte posisie na `n minder
11 37 bevoorregte posisie) en die patriargie vind `n allegorie waarbinne Europeseen gekoloniseerde vroue inpas (Spivak 1988: ). Die verbruikerskap dui op die feit dat die afwesigheid van ander blanke mans en blanke vroue in die Britse kolonie in Indië destyds die sentrum oopgestel het vir Indiese vroue om aan besluite deel te neem. Die patriargie was egter nie toeganklik hiervoor nie. Daar is uiteindelik geen samewerking tussen die patriargale stelsel en vroue nie as gevolg van Britse Imperialisme en koloniale eksklusiwiteit. Dit geld nie vir alle koloniale, patriargale stelsels nie, maar toon moontlike ooreenkomste met die toestande waaronder blanke vroue en slawevroue in die 18de eeu in Suid-Afrika verkeer het ten opsigte van die groter beweegruimte van vroue. Die vrou word `n plaasvervanger in die samewerking tussen die sentrum (die patriarg of koloniseerder) en periferie (blanke vroue en die Ander se vroue), binne die konteks van die verhouding tussen die man en vrou in die koloniale stelsel. Volgens Spivak (1988: ), verteenwoordig die vrou bogenoemde samewerkingspunt. Die blanke vrou, as onderhorige aan die sentrum, staan teenoor haar man se Ek-sentrum. Binne die konteks van die die Afrikaanse drama, staan die patriarg se Ek-sentrum teenoor die volksmoeder. Die wit man handhaaf selfs `n beter verhouding met die Mpondo-Ander se vrou as met sy eie wit vrou in Deon Opperman se Donkerland (1996). Pieter maak Meidjie tot `n swart volksmoeder en sy vervang dan sy vrou, die wit volksmoeder; deurdat sy `n
12 38 aanvullende rol in sy lewe speel. Magriet voel ongemaklik met hul vriendskap: Ek wens jy wil ophou om haar taal in die huis te praat (Opperman 2004:153) Die algemene kenmerke van die volksmoeder Die Afrikanervrou is gekondisioneer om te glo dat sy `n sekere stel waardes besit. Volgens C.N. van der Merwe (1994:1) plaas hierdie stereotipe vroue binne `n kategorie. Die volksmoeder dra sekere kenmerke. Hierdie reeks kenmerke het vir n deel binne die burgerlike godsdiens ontwikkel. Afrikaner burgerlike godsdiens kombineer die Christelike Nederduits Gereformeerde Kerk se destydse doelstellings met die Afrikanernasionalisme (die Nasionalisme fokus op die Afrikaner as `n volk met `n eie kultuur en taal). Die afleiding kan wees dat die waardes van die volksmoeder met Afrikanerideoloë se spesifieke religieuse waardes gekombineer word. Van Niekerk (1996:147) meen dat die burgerlike godsdiens vir die Afrikanervrou gereserveer is, waarvolgens sy haar man in die stryd teen die Engelse bemoedig en teen invloede van buite opstook. Dit beteken die Afrikanervrou neem die waardes van `n religieuse figuur aan solank dit by die volksmoederlike waardes pas en in diens van die volk is. Uit dit wat Van Niekerk skryf, blyk dit dat hierdie religieuse figuur die Heilige Maagd Maria is. Conradie (1996:67) meen sy moes as hoeder en offerlam vir die volk optree.
13 39 Die Protestante neem ewe skielik die Katolieke beeld, Maria, aan deur dit by die kenmerke van die volksmoeder in te sluit. Maar dit blyk steeds onduidelik te wees waarom ideoloë hierdie figuur gekies het en nie alternatiewe vrouefigure nie. Gevolglik neem die volksmoeder in die letterkunde die beeld van Moeder Maria aan; sy beskik dus oor geduld en `n reine aard. In Die vrou van Suid- Afrika (1918) ontwikkel Maria as `n vrou van reine inbors deurdat sy `n positiewe invloed op haar volk sal uitoefen: Kruger (tot die gehoor): Hier is ons derde wapen die vlekkelose invloed van die Vrou van Suid-Afrika (Langenhoven 1921:36) Hoofkenmerke van die volksmoeder Brink, Van Niekerk en Kruger se boekartikels som die hoofkenmerke van die volksmoeder op. Die nuwe historiografie het die Afrikanervrou as dapper, moedig en patrioties bestempel (Brink 1990:276). Aan die een kant skep dit `n positiewe beeld van die vrou. Andersyds misbruik ideoloë hierdie goeie eienskappe van die dapper vrou. Een aanname was dat Afrikanermeisies onvoorwaardelik aan hul tradisies, waardigheid en morele oordeel getrou sou bly. Een bewering is dat die volksmoeders van hul eertydse kenmerke soos `n kalm, nugter en gesonde bewussyn, wat Brink (1990:278) in haar boekartikel Man-made women: gender, class and the ideology of the
14 40 volksmoeder identifiseer, gestroop is. Teen die twintigerjare en dertigerjare was die volksmoeder se hoofrol om kinders in die lewe te bring. Baie van die volksmoeder se kenmerke, soos om heldhaftig te wees, word uit die ideologie van die volksmoeder weggelaat. Brink (2004:3) meen die Afrikanervrou of Voortrekkervrou se kappie verteenwoordig die volgende kenmerke: `n Kappie is geduldig, gedienstig, gedwee, diensbaar, bekrompe, verstok en versteend. Volgens Brink (2004:2) is Anton van Wouw se Nooientjie van die Onderveld, wat in 1907 gegiet is die oudste uitbeelding van die Afrikanervrou. Sy voeg by: Van Wouw se kappiedraer is weerloos, liefdevol, swak en op `n voetstuk geplaas. Is sy werklik mens of verhewe maagd? (Brink 2004:3). Die afleiding is dat bogenoemde beeldhouwerk die Afrikanervrou wou ophef maar gelyktydig haar kenmerke bevestig. Brink (2004:6) skryf ook oor die volksmoeder: Maar as groep is hul stem stil en is hulle ingeperk deur die ysterkappie van weleer. Hul eertydse sterk kenmerke sou hulle goed te pas gekom het. Inperkende volksmoederkenmerke verhoed dat Afrikanervroue hulself laat geld. Van Niekerk (1996:147) noem soortgelyke kenmerke. Sy moes godsdienstig wees, waagmoed besit, vryheid nastreef, haarself onderhewig aan die volk se behoeftes stel, op haarself aangewese wees, waardig optree en integriteit
15 41 aan die dag lê. Postma (in Kruger 1991: ) beskryf die volksmoeder aan die hand van die volgende kenmerke: 1) Sy moes geëer word en geliefd wees; 2) Sy moes kinders in die lewe bring (om te verseker dat die bevolkingsgetal van die Afrikanervolk aanwas); 3) Sy moes soos `n slaaf leef, ter wille daarvan om kinders namens die volk in die lewe te bring; 4) Slegs as sy kinders gehad het, was sy vry en etnies suiwer (blank). Kruger (1991: ) meen deurdat Postma vroue as nederig, geduldig, teruggetrokke, onderdanig en diensbaar beskou het, het hy die volksmoeder tot martelaar gereduseer. Brink (1990:280) meen dat Postma die konsep volksmoeder uitbrei tot `n moeder wat in diens van die volk staan Die volksmoederlike rol Vroue het by volksmoederlike kenmerke berus, wat tot hul eie verstoktheid bygedra het (Brink 2004:3). Hul uiteindelike afsondering in die voorstede, veral onder die hoë-middelklas, het veroorsaak dat hulle nooit in hul verveelde toestand aangemoedig is om hul plek binne die wyer wêreld in te neem nie. Hul protes is gesmoor nog voor hulle kon protesteer (Clayton 1989:2).
16 42 Die konsep volksmoeder het uitgedien geraak en nuwe definisies is nodig om die Afrikanerkultuur te herbou (Van Niekerk 1996:141). Die rekonstruksie van die volksmoeder moet plaasvind. In Die jogger (1997) is Ilse en Noni dekonstruksies, in teenstelling met die kombinasie van `n konstruktiewe en dekonstruktiewe beeld van die volksmoeder in Die jaar van die vuur-os (1952), waar Gillian, `n Engelse vrou, die Generaal met haar humorsin bekoor, in teenstelling met Emma, sy skoondogter, wat `n konstruksie van die volksmoeder is. Nelie, in Ousus (1934), is `n voorbeeld van `n tipe ideologiese volksmoeder, dus `n konstruksie van die volksmoeder. In hoofstuk 3 is daar `n vergelyking tussen Nelie in Ousus (1934) en Gillian en Emma in Die jaar van die vuur-os (1952). 2.3 `n Toepassing op Langenhoven se Die vrou van Suid-Afrika (1918) Hierdie afdeling gaan na of Langenhoven se teks oor sekere eienskappe beskik, soos of die volksmoeder in die ou Afrikaanse drama `n plaasvervanger binne `n patriargale ruimte is, hoe Maria as volksmoeder kwalifiseer, wat haar volksmoederkenmerke is en watter tipe volksmoeder sy is. Hiermee skenk ek aandag aan die opvallendste kenmerke wat by Maria voorkom. Die sentrale probleem vir hierdie hoofstuk, soos reeds aangedui, is om na te gaan hoe die vrouefigure se kenmerke binne die teks aangewend word om die volksmoeder te konstrueer. Hiermee wil ek hoofsaaklik in hierdie hoofstuk
17 43 na die kenmerke kyk wat `n dramaturg soos Langenhoven in Die vrou van Suid-Afrika (1918) gebruik om die volksmoeder uit te beeld Maria as komplekse plaasvervanger binne die patriargale ruimte Die vrou is die plaasvervanger van die ruimte wat die patriarg vir haar skep (Spivak 1988: ). In Die vrou van Suid-Afrika (1918) staan die volksvader, Kruger, teenoor die volksmoeder, Maria. Maria en President Kruger bevind hulself polities in dieselfde posisie. Maria vat die Britse Imperialisme aan. Britse afgevaardigdes het, deur middel van swak hantering van sake aan die Kaap, grensboere benadeel: Dit was die werk van diegene waar die handelwys van jou uitlander-regering ons onder in gedryf het (Langenhoven 1921:9). Kruger vat Britannia aan (Langenhoven 1921:30). Later staan Maria teenoor die patriarg, verteenwoordig deur haar man Hendrik, omdat sy binne die ruimte inpas wat die patriarg vir haar geskep het. Sy daag `n stelsel namens haar volk uit. Sy is `n ongewone plaasvervanger. Sy oorvleuel met die Britse ideaal, in die vorige afdeling genoem. Net soos die Britse vroue van die 18de eeu, beskou die ideoloë van die 20ste eeu Maria as `n hoeksteen van die huishouding. Vroue in Kanada, Frankryk en Amerika het tot hierdie norm gekonformeer (Brink 1990:273, 274). Maria konformeer, maar die Afrikanervrou bly `n unieke volksmoeder onder setlaarsvroue.
18 Hoe Maria as volksmoeder kwalifiseer Die volksmoeder se posisie binne die indeling van die sentrum en periferie help om te bepaal watter soort volksmoeder binne `n dramateks voorkom. Maria tree sterk op wanneer sy haar man bemoedig om teen die Britse Imperialisme te veg: Vir sy land sal my man veg (Langenhoven 1921:22). Hierdeur vind die konstruksie van die volksmoeder plaas. Die Afrikanervrou het gedurende die Anglo-Boereoorlog ( ) `n sterk posisie gehad, soos reeds in die inleiding genoem, maar die ideologiese tipering van die Afrikanervrou in die tyd toe hierdie drama geskryf is, marginaliseer Maria binne die konsep volksmoeder. `n Dubbele inkleding vind plaas. Bhabha (1985:153) skryf: In the doubly inscribed space of colonial representation where the presence of authority the English book is also a question of its repetition and displacement... Bhabha bedoel binne die Britse koloniale konteks het die Britse regering se afgevaardigdes in Indië slegs dit oor Indiërs geskryf wat hulle wou en hul boeke gebruik om die gekoloniseerdes soos hulle te laat dink. Hulle is die gesag en so is die boek (hul standpunt) ook die gesag. Die verskil tussen die bogenoemde situasie en Maria se mense se situasie is dat Maria en haar mense blanke gekoloniseerdes is, dus ook wit en met `n tipe Europese
19 45 kultuur, nie veel anders as die Britte se kultuur nie. Die ooreenkoms is dat Britse Imperialisme ook hier, uit Maria se oogpunt alles van haar mense wil wegneem (Langenhoven 1921:21) en ook vergelykbaar is met colonial representation. Die eerste inkleding is dus die wyse waarop Britse Imperialisme vir Maria as `n blote vrou, die vyand of Afrikaanssprekende blanke persoon beskou wat sy posisie kan inneem. Die tweede inkleding geskied deur Maria se man, Hendrik, `n ander soort gesagsfiguur wat haar verplaas vanaf haar oorspronklike, raadgewende posisie na `n swakker posisie. Die patriargie reserveer `n ruimte vir die volksmoeder: Maria: Ons is getroud, ek en Hendrik. Ons het mekaar baie lief en ons is gelukkig. Ons het ons huisie hier kom bou en ons maak ons kindertjies groot en om ons huisaltaar het die liewe Here ons geseën (Langenhoven 1921:19). Die huisaltaar is Maria se gereserveerde ruimte. Dit beteken dat Maria na die periferie toe beweeg, want sy gee haar patriotiese, sterk aard prys deur die altaar te nader en haarself aan die volk te offer (Langenhoven 1921:26). Die konstruksie van die volksmoeder behels dat sy haar eertydse posisie as haar man se gelyke prysgee.
20 Maria as konstruksie van die konsep volksmoeder Die konstruksieproses herbedink die kenmerke van die vrou. In die volgende paragrawe wil ek die volksmoederkenmerke, wat in die teoretiese uiteensetting genoem is, op die vrouefiguur Maria, toepas Maria as `n Moeder Maria Maria ontwikkel tot `n Moeder Maria-figuur. Maria is verbandhoudend met die Maagd Maria, Jesus Christus se moeder. Die Maagd Maria het oor `n reeks goeie eienskappe beskik. Die reine aard van Maria verwys na die maagdelike geboorte van Jesus. Dit wil voorkom of die intellektuele Afrikaner graag Afrikaanse jongvroue gelyk wou stel aan Christus se moeder. Hiermee bedoel ek een moontlike interpretasie is dat intellektuele geglo het dat as die Maagd Maria soveel goeie eienskappe gehad het en ook `n maagd was, sy geskik sou wees as Jesus se moeder. Die Afrikanervrou kon, deur haarself rein te hou, soortgelyke eienskappe as Maria besit en was nou geskik om moeder van die volk te wees. Langenhoven se Maria as Moeder Mariafiguur, stem ooreen met Van Niekerk (1996:147) se idee dat die Afrikanerman die volksmoeder in die burgerlike godsdiens opneem: the civil religion reserved a special place of honour for the Afrikaner women. She complemented the men s practical execution of God s will in Afrikaner history by providing the moral sustenance. Maria ondersteun haar man in sy besluit om aan die Basoetoeoorloë deel te neem: Nadat jy alles van ons geneem
21 47 het, probeer jy [Britse Imperialisme] om ons hoop en ons moed te verdryf. Maar my plek is by my man (Langenhoven 1921:21). Maria is `n heldhaftige volksmoeder. Sy dra die sentrale denkwyse oor, naamlik dat God die volk ophef, dat die volksmoeder die volk rein hou en die genade van God verseker (Van Niekerk 1996:147). Dit is belangrik dat Maria die Afrikaner se Maria-figuur is, want hulle kan nou die Wet hou: Maria: Goddank, ons het hom nog (Langenhoven 1921:20). Maria praat eintlik van Die Wet van God (Langenhoven 1921:20). God sal ingryp, aangesien Maria, die vrou, volksbesit is. Hendrik glo: Ons hou hom omdat elkeen van ons sy Maria het (Langenhoven 1921:20) Hoop op `n nuwe toekoms Hoop, die personasie, maak Maria, ter wille van die heropbou van die Afrikanergroep, tot `n volksmoeder: So lank as jy leef sal ek altyd, altyd weer kom. Jou land is my land, jou nasie my liefde, jou leed my jammer, jou lief my lewe (Langenhoven 1921:11). Langenhoven wou in hierdie gedeelte die Afrikaner in 1918 ophef, sodat hy sy hoop op die toekoms kon vestig: Vir jou, hartlief, moet jou hoop altyd vrolik wees soos die sonneskyn (Langenhoven 1921:11). As heldhaftige volksmoeder daag Maria haar man uit om te besluit aan wie hy lojaal is: Kyk vir hom, Hendrik. `n Afrikaner wat hom verkoop het aan die vyand van sy nasie om sy nasie te onderdruk. Kies om te word wat hy [Cloete] is, Hendrik (Langenhoven 1921:14). Cloete het
22 48 by die Britse spesiale magte aangesluit. Hy heet nou Britse Spesiale Kommissaris Luitenant-Kolonel Cloete Die idee van die jonger geslag wat die toekoms verseker Die idee van die jonger geslag wat die toekoms verseker, word bekend gestel in Maria en Hoop se gesprek. Hoop se woorde spreek die kommer van oorlewing en voortbestaan aan: as die mense voel dat hulle nie meer hoop het nie, is dit vir die Afrikanervolk soveel moeiliker om te oorleef: Hoop: Ou moeder Maria, ek het jou kom vaarwel seg (Langenhoven 1921:61). Uit die intellektuele se oogpunt, dien Maria as `n heilige moederfiguur. Die rede hiervoor is dat sy die volk rein moet hou. Soos hierbo bespreek, moet sy self oor goeie waardes beskik en heilig wees, volgens die beskouing wat intellektuele van die Maagd Maria het. Maria is in bogenoemde gedeelte al te oud en kan niks meer vir die Afrikanervolk doen nie. Hoop stel voor die ou Maria het geen hoop meer vir die toekoms nie: dat jy geen plekkie vir my meer kan hê in jou arme ou verlamde hart nie (Langenhoven 1921:61). Iemand moet die oorlewing van die godsdiens of siel van die volk waarborg: Maria: My dogter van ewigdurende jeug versmaai die verwelkte plant dan die verfrissende reënbui? Hy het dit meer nodig (Langenhoven 1921:61). Die toekomstige volksmoeder en ander sal meer baat vind by Hoop. Die volksmoeder is van haar nietigheid bewus,
23 49 daarom dra sy haar idees oor. Daar is `n jonger toekomstige volksmoeder, haar kleindogter, wat die toekoms kan verseker. Vader Tyd lei haar kleinkind aan die hand: Die Vrou van Suid-Afrika is nie dood nie. Hier is die Vrou van Suid-Afrika (Langenhoven 1921:65). Dit suggereer Maria se kleindogter is voortaan die hoop op die toekoms. Sy sal die groep teen invloede van buite beskerm Die heldhaftige volksmoeder se las Die heldhaftige volksmoeder tree vreesloos op: Maria: Ek vrees nie; ek hoop (Langenhoven 1921:20). Sy laat haar nie deur die Imperialisme afskrik nie: Die storm wat daar aankom sal die Britse vlag omwaai (Langenhoven 1921:20). Sy erken die las van die heldhaftige volksmoeder is swaar: Is dit nie heerlik om die reg te hê om tot daardie altaar te nader om jou alles te offer nie? (Langenhoven 1921:26). Sy erken: dis vir die man om te stry; dis vir die vrou om te ly (Langenhoven 1921:26). Die Afrikanervrou word `n simbool van die martelaar in diens van die volk (Kruger 1991: ). Die volksmoeder ly sodat die volk kan voortbestaan. Maria se heldhaftige optrede word in hoofstuk 4 kortliks met Anna de Witt se optrede in Opperman se Donkerland (1996) vergelyk.
24 Die verband tussen waagmoed en die onafhanklikheidsgevoel Maria hou die droom van haar volk as `n onafhanklike Afrikanervolk in gedagte (Langenhoven 1921:26). Maria dra die onafhanklikheidsgevoel uit. Sy tree as hoeder van die volk se belange op om sodoende onafhanklikheid te handhaaf. Sy noem onder andere die historiese bewegings van die Hugenote wat na Suid-Afrika moes kom om die vervolging van die Rooms - Katolieke Kerk vry te spring en die Trekkers wat onder die Britse invloed wou uit: Uit Europa het ons gevlug vir ons geloof, uit die Kaapland vir ons vryheid (Langenhoven 1921:11). Die onafhanklikheidsgevoel kom dus by die volksmoeder, haar Europese voorouers, asook die hedendaagse groep voor. Waagmoed is `n ander kenmerk wat binne die volksmoedergesprek voorkom (Van Niekerk 1996:147). Britse Imperialisme, die personasie, spreek Maria en Hendrik aan: Julle nasie moet ondergaan of hoger klim (Langenhoven 1921:12). Maria sal eerder sterf voor sy onder Britse gesag staan: Klim? Onder jou? Delg ons maar uit (Langenhoven 1921:12). Die volksmoeder en haar volk kan nie `n onafhanklikheidsgevoel ervaar sonder om die nodige waagmoed te besit om onafhanklikheid te bereik nie. Die voorstelling van Maria in die drama toon `n duidelike ideologiese onderbou. Die bestaan van `n variasie op die konsep volksmoeder of moederfiguur in die Nederlandse letterkunde word nagegaan.
25 `n Nederlandse verkenning Die doel met die verkenning van die Nederlandse- en Vlaamse literatuurgeskiedenis, is om aan te toon hoe die moederfiguur binne hul letterkunde bevestig of weerlê word. Hoe verskil die Afrikaner se volksmoeder van die moederfiguur binne die Nederlandse literatuur? Die kern wat my vraag onderlê, is: is die volksmoeder as verskyningsvorm in sommige dramas uniek aan die Afrikaanse drama? Nederlandse literatuurgeskiedenisse Daar bestaan twee Nederlandse- en Vlaamse literatuurgeskiedenisse, naamlik Schenkeveld-Van der Dussen se Nederlandse literatuur: een geschiedenis (1993) en Erenstein se Een theatergeschiedenis der Nederlanden: tien eeuwen drama en theater in Nederland en Vlaanderen (1996). Eersgenoemde is hoofsaaklik `n literatuurgeskiedenis en belig die Nederlandse- en Vlaamse literatuurgeskiedenis vanuit meer as een hoek. Erenstein se werk sluit hoofsaaklik die teatergeskiedenis en dramatekste in en fokus op teaterkuns tot en met die negentigerjare.
26 Die Vlaamse Nasionalisme Nasionalistiese denkers, soos J.F. Hemers was bekommerd dat die Nederlandse (Hollandse- en Vlaamse) jeug teen 1812 hul vaderlandsgevoel verloor het. Denkers het planne beraam sodat die jeug weer hul voorouers se kultuurpeil kon bereik (Kloek in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:420). Die gevoel versterk nadat Frankryk in 1811 `n Nederlandse gebied inlyf. `n Tweede kwelling was dat, indien hulle selfregering op staatkundige gebied sou prysgee, die Hollandse nasie sou ophou bestaan. Sodoende moes die jonger geslag waardig genoeg optree om hulself `n volk te kon noem (Kloek in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:421). Literatuur was die middel tot die doel om `n vurige Nasionalisme aan te wakker. Die doelstellings was: 1) Spesifieke Nederlandse eienskappe moes tot uiting kom; 2) Die Nederlandse onderwys sou die foute van die voorsate regstel; 3) Die eietydse idealisering van die vroeë vaderlanders van die 17de- en 18de eeu Vergelyking tussen die Vlaamse Nasionalisme en Afrikanernasionalisme Daar bestaan `n raakpunt tussen die Vlaamse Nasionalisme en Afrikanernasionalisme. Die Vlaamse Nasionalisme handel oor `n uiterste geromantiseerde visie van die verlede, maar het Nasionalisme suksesvol
27 53 aangekweek (Kloek in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:424). Die raakpunt tussen die Vlaamse Nasionalisme en die Afrikanernasionalisme is die feit dat die Romantiek albei beïnvloed het (Coetzee 1993: ). Hoewel Romantiek binne albei voorkom, is die onderbou binne die Afrikaanse literatuur uiters ideologies, terwyl Vlaamse Nasionalisme `n uiters kulturele aspek bevat. In Vlaandere was dit die filoloë (mense wat die taalwetenskap en linguistiek bestudeer) wat die toon vir die Vlaamse Beweging aangegee het (Gobbers in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:453). Die opkoms van `n Vlaamse Beweging vind plaas na die onafhanklikheidswording van België vroeg in die 1830`s toe die Noord-Nederlanders na die vroeë Hollandse Republiek terugtrek (Ruitenbeek in Erenstein 1996:378). Filoloë en ideoloë het ook `n aandeel in die Afrikanernasionalisme gehad. Die humorsin en idiome binne die Vlaamse klugte van die rederykers 1 stem met die Afrikaanse idiome ooreen. Die rede hiervoor is dat die dialek wat die matrose na die 18de-eeuse Kaap gebring het Wes-Vlaams was. 1 Die rederykers het die rederykerskuns beoefen, waarvolgens hulle die gehoor op grond van hul welsprekenheid moes oortuig. Hierdie kuns het uit die klassieke retoriek ontwikkel. Hulle het hul woordkuns aangewend om standpunte en leerstellings aan die publiek oor te dra. In: Schenkeveld-Van der Dussen, M.A. (hoofred.) Nederlandse literatuur: een geschiedenis. Groningen: Martinus Nijhoff Uitgevers,10-11.
28 54 Die kulturele aard van die Vlaamse letterkunde kom uit die rederykerstradisie (Gobbers in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:453). Binne die Afrikaanse letterkunde is daar by die Duitse Romantiek, in die struktuur van die plaasroman, stilgestaan: die man word deel van die grond wat hy bewerk (Coetzee 1993:199). In Vlaandere het Hendrik Conscience as vurige Vlaamse Nasionalis die militante Vlaamsgesindheid met Belgiese staatslojaliteit versoen. Die Vlaamse Beweging wou die Vlaamse publiek deur volksopvoeding en stigting geestelik en moreel ophef (Gobbers in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:453). Die Afrikanernasionalisme wou ook die volk ophef, maar het idees oor ras en geslag bevat. Hoewel Nederland nie soseer op geslag binne die Nasionalisme gefokus het nie, het die hoofse minners `n sekere idee van manlikheid en vroulikheid uitgebeeld. By manlike- en vroulike figure word skelwoorde uitgelaat en woede getem (Willaert in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:10). Die ridderlike ideaal en adellike manlikheid het reeds in die 10de eeu in Nederland vatplek gekry en in die 11de eeu `n bloeitydperk beleef ( ) (Knuvelder 1962:12). In `n epiese gedig, Renout van Montalbaen (s.j.), word die elemente, geduld en edelmoed by die vroulike karakter, Aije, uitgebeeld (Knuvelder 1962:17-18). Knuvelder noem egter voorbeelde van werke waarbinne vroue geen prominente posisie inneem nie.
29 Die ridderlike ideaal Ridderlike romans soos `n anonieme outeur se Lanseloot (1260), Lanseloot van der Hagedochte ( ) en die Eneasroman (1174) deur Van Veldeke se letterkundige elemente is na Nederland uitgevoer vanaf die Brits- Keltiese streke (Janssens in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:24). Janssens meen Lanseloot (1260) en Walewein ( deur Pennic begin en deur Pieter Vostaert voltooi) toon sekere Keltiese elemente soos betowering. Die bose vrou wat deur Prins Roges se tante in `n padda verander word, is `n voorbeeld van betowering met `n teenmiddel as tema. Daar is ook `n soektog na drie objekte (Janssens in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:24). Die kultuurbesef in die ridderroman was dat `n spieël voor die aristokrasie gehou moes word. Die kultuurbesef verwys na die feit dat Van Veldeke sy Eneasroman (1174) met die doel geskryf het om die aristokrasie en algemene publiek, wat nog nie die ideale van hoofsheid en ridderlikheid binne die destydse 12de-eeuse Nederduitse gemeenskap geken het nie, in hierdie nuwe ideale op te voed. Die spieël wat hy voor die aristokrasie gehou het, was `n figuurlike refleksie op, of ontmaskering van die 12de-eeuse aristokrasie se tekortkominge, volgens die nuut ingevoerde ideale uit Keltiese lande, waaraan die Nederlanders en Duitsers nou, volgens die minnesangers wat in die die vroeë Middeleeue werksaam was, moes voldoen. Manlike- en vroulike ideale was liefde, hoofsheid en ridderlikheid. Hiervolgens sou mans vroue beter behandel en was `n groot manlike ego
30 56 aanvaarbaar. In werklikheid is die ideale nooit toegepas nie (Willaert in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:10, 11). Die vrou het onder die dekmantel van beskerming veel mishandeling verduur en sy is ingeperk. Die kryger verander in `n verfynde ridder, terwyl die vrou wat ook eers `n kryger kon wees nou `n deftige dame is. Sommige Keltiese elemente, soos betowering het in die Arthurroman, Walewein, oorleef, maar hierdie teks en die verhaal, Lanceloot, voer eerder die hoofse ideaal soos selfbeheersing, moed en mildheid in. Mistieke Godservaringe is uitgesluit en owerspel is as ongunstig beskou (Janssens in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:27). Teen die 13de eeu word aan die beeld van die vrou geskaaf. Die Middelnederlandse tonele, Esmoreit, Lanseloot en Gloriant speel in die wêreld van die ridderromans af. Van Hulthem werk omstreeks 1410 hieraan. Daar is altyd die stereotipe liefdespaar: Esmoreit en Damiër, Gloriant en Florentijn, Lanseloot en Sanderijn (Van Dijk in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:65). Die subtema is die verhewe liefde bo ander aardse dinge. Die vrou is onbereikbaar en verhewe. Die burgerlike moraal om te trou word as gunstig uitgebeeld in teenstelling met die hofmoraal waar `n man `n vrou vir hom neem (Van Dijk in Schenkeveld-Van der Dussen 1993:66).
31 Die gewone volkse karakters en figure Die rederijkerij het hul standpunte in die vorm van beredeneerde toesprake gestel. Dit moes swartgalligheid onder burgers bestry. Hulle het as literêre diplomate en seremoniemeesters voor stadsburgers opgetree. Stadsrederykers het tot burgers se selfbeeld bygedra. Rederykers op die platteland was volks. In die stede was hulle die beschawingsinstituut (Pleij in Schenkeveld-Van der Dussen 1993: ). Die stadsrederyker wou tussen die beskaafde samelewing en die leefwyse wat nie daarby sou inpas nie, onderskei. Die plattelandse rederykers was die volk se stem. Hul het griewe namens die volk gelug. Alles was tydelik en ydel, was hul argument, terwyl die stad sosiale snobisme aangemoedig het (Pleij in Schenkeveld-Van der Dussen 1993: ). `n Voorbeeld van Cornelis Everaert se werk uit die vyftienhonderds is gekies om die volkse tipes toe te lig. In sy Esbatement van den visscher ( ) is die figure volks, deurdat hulle volkse gesegdes gebruik: De Man: Suer broot, salich broot! (Mak 1950:17). Die man is `n volkse tipe. J.J. Mak (1957:83) skryf dat n nuwe kultuurbesef (na 1517) skrywers beweeg het om vroulike karakters in dramas in te bou wat manlike karakters aan die pen laat ry het, terwyl mans as rokjagters en grootpraters uitgebeeld is. Die anonieme Vlaamse outeur van Een esbatement van de schuyfman (omstreeks 1567) vereenselwig die wyse vrou met krassende optrede in die Nederlandse
32 58 denkwyse. Dit beteken in die Afrikaanse segswyse dat sy hard praat of raas. Sy tree onverfynd en ongekunsteld op. Die schuyfman kla dus sy raas te veel (Stoett 1932:4). Ter opsomming: vroue in die Afrikaanse literatuur is eerder volgens die ideologiese besef teen die 20ste eeu in dramas ingebou, in teenstelling met die rederykersklugte uit die vyftienhonderds in Nederland Die twintigste-eeuse literatuur en teaterlewe in die Lae Lande Teen die 20ste eeu is die vrou alreeds anders as die Nederlandse vrouefigure in Middelnederlandse klugte uitgebeeld as gevolg van sosiale omwentelinge. Gedurende die agtienhonderds en in die begin van die 20ste eeu is daar nog geen tekens van feministiese benaderings of `n genderperspektief in Nederlandse dramas soos Herman Heijermans se Ghetto (1898) en Op hoop van zegen (1900) te bespeur nie (Van der Zalm in Erenstein 1996:534, 536). Eers in 1955 konsentreer die Vlaming, Hugo Claus op die vrouefigure in sy teks, Een bruid in de morgen (1955). Hy fokus op die suster, Andrea, en op die adellike ideaal wat haar moeder by haar ingeprent het. Sy glo sy is die dame en haar broer die ridder (Claus 1982:64). Soos in Marcellus Emants se Domheidsmacht (1904) is die bogenoemde twee vroue aan die ridderlike ideaal uitgelewer, soos in die vorige afdeling bespreek.
33 59 Teen 1972 bied die Mickery teatergroep alternatiewe teater aan. Dit kom voor of hulle hul verwerkings uit `n feministiese oogpunt ondersoek, soos Who is afraid of Virginia Woolf? (Schoenmakers & Jager in Erenstein 1996:766). Daar is egter nêrens openlike kritiek op die Nederlandse moederfiguur nie, tog weerlê dit die adellike idee van die vrou as `n dame deurdat die teatergroep `n vroulike karakter vir die verhoog skep wat haar man treiter. Na Claus is dit Fabre wat die volgende groot deurbraak in die Vlaamse teater maak. Hy bied `n trilogie van teaterstukke aan. Dit ontbloot die mens se oppervlakkige individualiteit, gebaseer op die moderne Kunsgeskiedenis (Decreus in Erenstein 1996:815). Sy opvoering heet Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was (1982). Een afdeling is The minds of Helena Troubleyn (Das Glas im Kopf wird vom Glas), waarin die aktrise, Els Deckenklier, gedurende die hele voorstelling op `n voetstuk, agter op die toneel, met haar rug na die gehoor staan (Decreus in Erenstein 1996:815). Sy is totaal naak, behalwe vir haar balletskoene. Meisies in driehoekige gelid tree voor op die verhoog aan. Hulle is van hul oppervlakkige identiteit gestroop en in uniform geklee. Die blonde, naakte vrou is totaal van haar moontlike identiteit gestroop. Die skoene aan haar voete is niksseggend, want sy kan nie wys waartoe sy in staat is nie. Sy het haar vorige funksie (vroulike rol, posisie in die samelewing en in die teaterkuns verloor). Sy het wel voorheen `n funksie gehad as die leser haar skoene in ag neem (die rol
34 60 wat vroue voorheen in die teater en kunste gespeel het). Hierdie uitbeelding beskou die identiteit aan vroue toegeken as kunsmatig en is van denkbeeldige aard. Die Post-modernisme en Dekonstruktivisme lei tot die blootlegging van die instelling van genderrolle. Dit konsentreer op die stand van sake van vroue in Nederland. Teen 1987 word De Kersentuin, `n vertaling van Tsjekov se werk, opgevoer (Kolk in Erenstein 1996:826). De Art & Pro (Artikelen en Projekten), wat in 1955 gestig is, bied `n ander visie op geslag en seksualiteit (Kolk in Erenstein 1996:826). Mieke Kolk in Erenstein (1996:827) skryf uit die oogpunt dat identiteit op sosiale-, psigologiese- en kulturele gebied bepaal word. Die algemene ontleding van Tjekov se doelwitte is dat die postmoderne mens nie net deur klas, etnisiteit, geslag of seksualiteit gekenmerk word nie, maar ook deur taal en beeldvorming waar hulle hul moet laat inpas binne `n kultuur wat norme en waardes stel (Kolk in Erenstein 1996:830). By die ontbreking van wye rokke en elegante kostuums het die gender-etiket verdwyn. Vrouefigure is ewe ondernemend as mansfigure, net so gefrustreerd en magteloos. Gender is `n toevallige kenmerk of lewenswyse. Die vrou trek verskillende soorte vroue-uitrustings aan, maar dit laat haar juis sonder identiteit. Die idee van die vroulike is in werklikheid `n reeks maskerades (Kolk in Erenstein 1996:830). Die dogterfiguur druk haar hande teen onsigbare mure vas (die vrou wat in `n figuurlike tronk geleef het; die
35 61 frustrasie dat sy nie uit haar omstandighede kan ontsnap nie). Sy pas by niemand nie en haar identiteit is haar funksie. Die ma is `n klassieke vrouetipe (moederfiguur). Indien die dogter nie soos die ma optree nie (in die benouende omstandighede) kan sy nie as die adellike moederfiguur kwalifiseer nie (Kolk in Erenstein 1996:831). Die vrouefiguur in Nederland en Vlaandere het dus met verloop van tyd `n verandering ondergaan, wat haar identiteit betref. Dit weerlê die ou Nederlandse moederfiguur en stel haar teenoor die nuwe vrouefiguur. `n Soortgelyke beweging het in die Afrikaanse drama voorgekom. Hiermee wil ek in latere hoofstukke aan die ontwikkeling van die volksmoeder vanaf haar konstruksie, dekonstruksie tot en met haar rekonstruksie aandag gee. In hoofstuk 3 wil ek ook die konstruksie van die volksmoeder, Emma, se stiltes in die teks met die Nederlandse vrouefigure en -moederfigure in Emants se Domheidsmacht (1904) en Heijermans se Op hoop van zegen (1900) se stiltes vergelyk Heijermans se Op hoop van zegen (1900) In die volgende paragrawe wil ek ten eerste vasstel of daar `n Nederlandse moederfiguur bestaan. Ten tweede wil ek Heijermans se teks met ander Nederlandse- en Vlaamse tekste vergelyk om die universaliteit van die
36 62 afleiding dat daar wel `n moederfiguur in die Nederlandse letterkunde bestaan, te toets. Ten derde wil ek vasstel of die volkse tipe vroue teenoor die adellike vrou staan en laastens wil ek `n vergelyking tref tussen die Nederlandse- en Vlaamse moederfiguur en die Afrikanervolksmoeder in Langenhoven se teks. Die vermoede is tans dat daar wel `n moederfiguur in die Nederlandse literatuur bestaan, eerder as `n volksmoeder soos in die Afrikaanse literatuur Die volkse vrou In Op hoop van zegen: spel van de zee in vier bedrijven (1900) is alle vrouepersonasies volkse tipes. Een vrouefiguur staan uit. Sy is geen hooffiguur nie, maar ontwikkel meer as die ander. Kniertje kom die meeste as volkse tipe voor. Sy gebruik streekstaal, wanneer Jo haar seun, Geert, eerder as Barend verkies om op die see uit te vaar, terwyl sy graag haar seun, Barend, as suksesvolle man wil sien: Kniertje: Scheld nou niemeer voor grutter. Da s niet goed (Heijermans 1972:24). Grutter word hier deur Jo eerste as `n skelwoord gebruik om Barend as `n deugniet te beskryf:
37 63 Jo: Waarom mot de grùtter ze hebbe? k Zou toch mene dat Geert as [als] oudste... (Heijermans 1972:24). Jo, haar niggie, blyk ook nie van Barend te hou nie. Sy glo Barend, Kniertje se jonger seun, is hopeloos. Die woord grutter verwys na `n meulenaar in die Nederlandse taal, wat bone, meel ensovoorts verkoop (Koenen s.j.:384). Hy is van geen hoë aansien binne die gemeenskap nie en dit is moontlik wat Jo van Barend dink, betreffende sy posisie as jeugdige visserman binne die gemeenskap Kniertje as moederfiguur Kniertje ontwikkel tot verteenwoordiger en versorger van die vissersgemeenskap. Kniertje se volkse gewoontes tree na vore. Haar emosies is verbasend kalm nadat sy hoor haar twee seuns het verdrink. Voor hul uitvaar op see praat sy met Jo en Marietje: Ook goed. Laat m geweest zijn wat-ie was. Maar over n uur ben k m kwijt over n uur. Je mot nooit kwàad van mekaar gaan (Heijermans 1972:24-25).
38 64 Die volkse gewoonte van die vissers behels dat die visser en sy vrou mekaar in vrede afsien, ingeval die man op see sterf. Die feestelike atmosfeer is `n verskoning vir die weemoed van die volkse vrou: Saart komt direk...en de jonges magge ook wel n slokkie (Heijermans 1972:25). Al die vroue drink om `n feestelike atmosfeer te skep. Die onsekerheid of hulle hul mans weer sal sien, is te groot. Net voor die mans se uitvaart sing Geert `n seemansporlied. In Nederlands dui die woord porren op wekken asook daar is hij wel voor te porren, wat daarop kan dui dat iemand te vinde is vir aanpor (Koenen s.j.:860): Geert: Rijzen, rijzen, laat je niet nooien, Stuurboordskwartier spring uit je kooien! Je kan an dek wel zwemmen gaan. De regen is goed, en de wind is gedaan. t Is rijzen, t is rijzen, t Is rijzen voor stuurboordskwartier! bis (Heijermans 1972:29). Dit dui daarop dat die gety reg is as hulle uitgaan op see en hy moedig nou die seemanne aan (por hulle aan). Daantje en Geert se uitgelatenheid of
39 65 manhaftige optrede ontset Kniertje. Sy verwens die mans se gesing, want sy beskou dit as `n voorbode dat iets kan skeefloop: Kniertje, angstig: Toe, jullie motte niet zo uitgelate zijn. Da s niet goed (Heijermans 1972:29). Dit demonstreer ook hoe Kniertje die gemeenskap rig en hoe sy as vissersmoeder optree. Sy stuur haar seuns op die visvangs uit, welwetend dat hulle kan omkom. Daarom gedra sy haar soos tydens `n begrafnis om sodoende nie onvanpas op te tree nie. In hoofstuk 3 word Kniertje se stiltes (haar lyftaal en optrede) met die stiltes van Emma en Gillian se geaardheid in Die jaar van die vuur-os (1952) vergelyk. Gedurende die storm staan hierdie vissersvroue saam. Jo lees uit die Katolieke Illustrasie voor (Heijermans 1972:44). Die vroue sorg gedurende die nag vir mekaar. Clementine bring kos vir Kniertje en Jo: k Heb n bordje soep meegebracht en zes eieren nou dan... k Breng je n bordje kalspoulet, Knier om van te smullen (Heijermans 1972:44, 45). Dit toon samesyn onder die vroue. In teenstelling hiermee voel Joe in haar smart deur die ander vroue uitgesluit. Hulle probeer vrolik wees, maar Jo voel dit is onvanpas. Sy glo hulle is onsensitief om so terloops van vorige verdrinkings te praat. Marietje praat ewe terloops: Nee nou dacht k niet an Mees nou dacht k an me broertje...die toen ook verdronken is (Heijermans
1 Hoofstuk 1: Inleiding 1.1 Verantwoording Die onderwerp van hierdie studie hou verband met die koloniale diskoers, asook met benaderings wat vanuit genderperspektief ontstaan het. Homi Bhabha fokus, onder