Versindaba » Blog Archive » Resensie: Soom (Hennie van Coller)
Friday, April 20th, 2012 | Resensies.
4 Kommentare op "Resensie: Soom (Hennie van Coller)"
Dr. Anthea van Jaarsveld :
Hiermee reageer ek graag op die resensie van Soom, (Hennie van Coller) deur Tom Gouws.
Na die lees van die resensie asook die onderhoud van Andries Bezuidenhout met Hennie oor die digbundel by Versindaba, het dit my opgeval hoe Tom Gouws pens en pootjies geval het in die slaggat waarteen Hennie so vriendelik gewaarsku het. Van Coller vra juis in die onderhoud dat daar in literêre kritiek gestrewe moet word na "objektiewe" kritiek en weggestuur moet word van "poëtikale […] voor-en afkeure".
Dat Van Coller "objektief" in parentese plaas, dui duidelik daarop dat hy besef dat objektiwiteit in absolute terme as sodanig onmoontlik is, en bepleit hy dus daarom 'n benadering van poëtikale relativisme, wat baie dieselfde is as kulturele relativisme. Ons beoordeel tog nie die Midddeleeue vanuit ons wêreldbeeld nie, maar op grond van hulle bepaalde opvattinge. Amanda Gouws het onlangs daarop gewys dat om Jacob Zuma se poligamie sondermeer te veroordeel neerkom op kulturele hovaardigheid; kulturele relativisme vra respek vir ander kulture. 'n Literêre kritikus moet daarom ook ander poëtikale opvattings as sy eie kan waardeer én binne daardie paradigma (kan) beoordeel.
In die Afrikaanse poësie is daar 'n magdom voorbeelde van misskattinge en skewe oordele juis op grond van poëtikale vooroordele en hovaardigheid. Gedigte van Toon van den Heever het nie geval binne die nasionalistiese verwagtinge van destyds nie, die Dertigers se opvattinge het nie gestrook met dié van E.C. Pienaar en andere nie. Selfs Van Wyk Louw se Nuwe verse is deur toonaangewende kritici onderskat omdat hulle ander verwagtinge gekoester het en Louw se veranderde opvattings nie raakgelees het nie. Onlangs is Hein Viljoen se Holtrom en groot kabaal deur kritici, soos Lina Spies, in die grond geboor. Dit was eers Bernard Odendaal wat dit anders geëvalueer het, omdat hy Viljoen se poëtikale opvattings in ag geneem het.
Gouws se resensie bevat talle aanhalings en stellings om sy opvatting van wat poësie sou wees uiteen te sit ("daardie ongevraagde rafels brute en ongeërg suiwer poësie" (sic!), "digterlike waansin", en derglike), maar nêrens gee hy 'n uiteensetting van byvoorbeeld "vernufspoësie" (waarbinne Van Coller se werk val) nie. Vernufspoësie maak tog dikwels staat op banaliteite, skunnighede; selfs die eskatalogiese, laat hom uit die hoogte oordeel oor gedigte wat dan "banal" sou wees. Die woord "kak" in "November" is na my gevoel op sy plek, omdat dit 'n fel afwysing van die metafisiese paradigma is wat só sterk voorkom by Louw en Opperman.
Dit is 'n verdere aspek van Gouws se resensie wat steurend is. Hy vergelyk Van Coller voortdurend met Opperman, Van Wyk Louw en veral Cloete. Waarom? Omdat Van Coller ook 'n professor is in die Afrikaanse letterkunde? Omdat hy (soos Cloete)"lank in die tand is", soos Gouws dit beledigend stel? Na regte behoort Soom benader te word as debuutwerk, wat dit is tog wat dit is. As alle Afrikaanse digters wat religieuse poësie skryf (soos o.a. Gouws self en selfs T.T. Cloete) gemeet gaan word aan die groot religieuse digters soos Hadewych, Donne, Milton en Hopkins, wat gaan van hulle werk oorbly?
Van Coller beskik weliswaar dalk nie oor die sogenaamde "waansin" waarvan Gouws praat nie maar volgens my wel oor die vermoë om binne 'n selfopgelegte vorm van tug (die strak sonnet) kreatief verwagtinge te deurbreek. Dit is juis die vertalings van die sewentiende eeuse Franse sonnette wat die positiefste terugvoering verdien, omdat dit besonder moeilik is om die lang, elliptiese sinne en uiters ingewikkelde sinsbetekenisse in Afrikaans om te sit – 'n aspek wat Gouws vanuit sy subjektiewe interpretasies en kritiek hoegenaamd nie genoeg krediet gee nie.
Reaksies oor byvoorbeeld die opdrag voorin die bundel, en om dit so aan te bied dat dit lyk asof dit gelees sou kon word as kenmerkend van 'n bepaalde aspek van die bundel self, word totaal onvanpas en neerhalend voorgehou (kyk maar na die woordkeuses: "gemoedelik-lokaal-realisties", "wat proe soos ou botter", "versies maak" en dat dit tog "oulikerig" is). Sulke persoonlike uitsprake en stelwyses plaas onmiddelik die legitimiteit en "objektiwiteit" van die hele resensie onder verdenking. Ek vind anders as Gouws die Vrystaatse beelde skalks en knap en die "Diereriem" (wat Gouws redelik onaangeraak laat) een van die hoogtepunte in die bundel.
Wat ek ten slotte besonder vreemd vind, is dat Gouws met sy bewondering (en waarskynlike kennis) van Cloete se werk 'n belangrike intertekstuele skakel met Cloete se werk in Van Coller se bundel miskyk. Hy bestempel naamlik die beginsin van Van Coller se vertaling van Nijhoff se gedig "Impasse" as "ongrammatikaal". Hierdie sin is direk deur Van Coller ontleen aan Cloete se gedig "Impasse" wat 'n "verwerking" of "voortdigting" is van Nijhoff se gelyknamige gedig .
'n Kritikus wat so 'n duidelike teken (en die vernuftige spel wat dit impliseer) miskyk, wek nie juis vertroue nie.
Dit is nie my taak om my kollega se werk te verdedig nie, hy kan dit self doen, hoewel sy bundel dit beter doen. Maar dit grief my as 'n uiters venynige en beledigende resensie op 'n salwende toon aangebied word terwyl dit vanuit 'n vooropgestelde standpunt uitgaan, (poëtikale) vooroordele vooropgestel word en dit boonop plek-plek mank gaan aan insig.
Ek was Van Coller se redakteur vir hierdie bundel. Dus beperk ek my tot Gouws se opmerking oor uitroeptekens. Gouws bring nie vir ons nuus wanneer hy dit oor 'n oormaat uitroeptekens het nie. Enige redakteur wat sy/haar sout werd is, weet dit en sny waar daar gesny moet word. Die gevaar bestaan ook dat 'n redakteur uitroeptekens sny wanneer 'n uitroepteken funksioneel of essensieel is. Laasgenoemde is dus die kriterium, werklik nie hoeveel uitroeptekens daar in ander Afrikaanse digbundels voorkom nie. Origens is 'n redakteur nie 'n polisieman nie maar 'n helper. Sou 'n digter besluit om 'n uitroepteken te behou, dan behou hy daardie uitroepteken want dit is sy/haar naam wat op die voorplat onder die titel verskyn. Dit geld ook vir ander genres.
May 6th, 2012 at 5:52 am
Beste Jeanette, ek poep nie graag vir punte nie, maar miskien moet ek tog net sê – Ek beskou jou as een van die beste manuskripredakteurs in Afrikaans. Groete, Tom