Versindaba Literatuur en Apartheid Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Literatuur en Apartheid'
Desmond Painter. Die Tye en Teenstrydighede van Jakes Gerwel
Toe Media24 Jakes Gerwel se dood 'n paar dae gelede (toe nog voortydig) gerapporteer het, was ek juis besig om te soek na sy boek Literatuur en Apartheid: Konsepsies van 'Gekleurdes' in die Afrikaanse Roman tot 1948. Die boek, gebaseer op Gerwel se doktorale proefskrif en in 1983 deur Kampen Uitgewers in Bellville gepubliseer, het 'n enorme impak gemaak op die Afrikaanse literatuurteorie. Gerwel se studie was 'n soort eiehandige oopskryf en aftakeling-van-binne van die 'wit mitologieë' (om by Derrida af te kyk) wat die vroeë Afrikaanse prosa gekenmerk het en daardeur gereproduseer is. Dit was, sonder dat ek van hiperbool beskuldig hoef te word, 'n boek wat in ons kleiner Afrikaanse konteks 'n rol gespeel het soortgelyk aan Edward Saïd se Orientalism internasionaal.
Ek het na Gerwel se boek gesoek na aanleiding van verdere gesprekke oor my blog verlede week oor die uitbeelding van wyn en wingerd in Afrikaanse gedigte oor die Boland. 'n Mens kan nie eintlik ernstig oor die politiek van uitbeelding, van representasies, in die Afrikaanse letterkunde dink sonder om Gerwel se boek weer te gaan lees nie. Gerwel skryf: 'Die romanvisie op gekleurdes as hoofsaaklik ruimtelike figure, dus deel van die agtergrond, is onder andere daaruit vas te stel dat in die meeste tonele waarin gekleurde karakters optree, hulle aanwesigheid deur een van twee tegnieke aangekondig word: óf die vermelding van hulle teenwoordigheid is 'n sintakties ingemesselde deel van die milieu-beskrywende sinne óf hulle word voorgestel as deel van die blanke karakters se gerapporteerde waarnemings' (p. 111).
Jakes Gerwel se politieke en akademiese geskiedenis voor 1994 is niks minder nie as fassinerende en indrukwekkend. Hopelik sal dit nou, met sy afsterwe, behoorlik in herinnering geroep word. In later jare het Gerwel wyer bekendheid verwerf as een van die Nuwe Suid-Afrika se hoogs (en met reg) gerespekteerde establishment-figure (met al die teenstrydighede wat hiermee gepaardgaan): as Direkteur Generaal van die Staatspresident (Nelson Mandela) se kantoor en in vele ander openbare posisies, kommissies en komitees. Gaan lees weer die rubrieke wat Gerwel vir etlike jare gereeld in Rapport geskryf het: hy het oor die intellek, gebalanseerdheid, en bedaardheid beskik om 'n uitstekende openbare intellektueel (eerder as net nog 'n dime a dozen joernalistieke 'kommentator') te wees.
Tog het ek Gerwel veral ná 1999 dikwels jammer gekry: sy rol as 'n soort 'party-intellektueel', iemand wat homself in 'n posisie van politieke 'lojaliteit' bevind het, het sy kritiese stem (myns insiens) by tye amper onafwendbaar aan bande gelê. Hy was gedwing om versigtig te wees; soms selfs apologeties. Behoort mense soos Gerwel te kon voorspel het wat van die ANC sou word? Tot watter derderangse bordello die kantoor van die President gereduseer sou word? Ek weet nie. 'n Mens se gevoel is in elk geval dat Jakes Gerwel se persoonlike integriteit die morele verval van sy party transendeer. 'n Mens sal hom dus as 'n belangrike denker, iemand met 'n kritiese en rigtinggewende verbeelding, onthou – en mis.