In ’n ekonomiese vooruitskatting vroeg in April 2008 het die Internasionale Monetêre Fonds ge­waarsku dat die Amerikaanse ekonomie op ’n resessie afstuur wat rondom die wêreld sou weerklink. In die laaste maande van 2008 het die vrese begin waar word—en het die krisis in die finansiële markte ontwikkel tot die grootste finansiële skok sedert die Groot Depressie van die 1930’s. Maar wat was daardie Groot Depressie eintlik? Hier word vertel van dié verlammmende gebeurtenis wat destyds omtrent die hele wêreld in sy kille greep gehad het en hoe alles ook in Amerika begin het...
BO: Die gesig van groot swaarkry... ’n 43-jarige ma van sewe kinders in die jare dertig. Sy was onder die ertjieplukkers wat hulle destyds in Kalifornië bevind het en omtrent alles sou doen om siel en liggaam aanmekaar te probeer hou.
Miskien het jy al sekere baie ou mense daarvan hoor vertel... want selfs die meeste oupas en oumas van vandag is net te jonk om dit te kon belewe het of om dit te kan onthou. Maar die verlammende Groot Depressie van die jare dertig van die twintigste eeu is onuitwisbaar in die geskiedenisboeke ingegrif. Dit was ’n tyd van armoede en ellende regoor die wêreld. Dog wat het dit eintlik behels? Kom saam na Amerika waar dit alles begin het—na die droewige keerpunt in 1929 toe ’n era van massiewe materiële voorspoed tot stilstand geknars het...
• Die Amerikaanse lewenswyse in die tyd tussen die twee wêreldoorloë is deur Groot Depressie en ’n tweede faktor beheers: die aanneming van ’n wet wat die gebruik van alkohol verbied het. Lees onderaan hierdie bladsy ook van die “Prohibition” en van die berugte rampokkers soos Al Capone.
In die volgende vyf dae het die mark skrikwekkend tot stilstand geknars en ’n wêreldwye ekonomiese ineenstorting veroorsaak, wat vandag beskou word as die langste en ernstigste tydperk van werkloosheid, stagnasie in die sakewêreld en armoede in die moderne tyd.
DIE 1920’s was, ironies genoeg, ’n dekade van oorvloed vir die VSA, versnel deur die motor-, yster-, staal-, rubber-, glas- en petroleumbedryf, die bou van paaie en die vervaardiging van elektriese toestelle. Tog het die kiem van die depressie juis in hierdie voorspoed gelê.
Die boere is ook geknou. Die pryse wat hulle vir hul produkte gekry het, het gedaal en baie kon uiteindelik nie meer byhou om die paaiemente op hul plaasverbande te delg nie. Dit het weer baie banke gedwing om toe te maak.
Op die Dinsdag is daar waansin. ’n Ongekende 16 410 030 aandele word verkoop, met ’n daaropvolgende ekonomiese krisis wat spoedig die hele wêreld sou oorspoel—ook Suid-Afrika.
Boere het werk gekry as swak betaalde vrugte- of groenteplukkers en is in klein hutjies naby die landerye ingeprop of moes eenvoudig sonder ’n dak oor die kop klaarkom.
Pres. Herbert Hoover was in die hoogste amp toe die Groot Depressie begin het. Hy het geglo dat die sakesektor op sy eie die ekonomie sou regruk en dat dit onraadsaam van die regering sou wees om hom in te meng.
In 1932 het die Amerikaners Roosevelt tot president verkies in die hoop dat hy ’n einde aan die depressie sou maak. Anders as Hoover het hy geglo dat die federale regering ’n groot rol te speel het om die depressie te bestry—soos dit dan ook wel gebeur het.
Die daaropvolgende jaar het hy ’n program toegepas wat die “New Deal” genoem is. Daar was drie hoofoogmerke: om die verarmdes se lot te verlig, om werk te skep en sakebedrywighede aan te moedig, en om die sake- en regeringsbedrywighede te reguleer ten einde ’n herhaling van só ’n strawwe depressie in Amerika te voorkom.
Roosevelt se “New Deal” het nie slegs die depressie verlig nie, maar die vertroue van die Amerikaners in hul regering herstel. Dit was egter die Tweede Wêreldoorlog wat vir die finale spyker in die doodkis van die depressie gesorg het.
DIE Groot Depressie in Amerika het ’n domino-effek regoor die wêreld gehad en omtrent in elke land was daar groter werkloosheid en armoede. Suid-Afrika het geensins die gevolge van die wêrelddepressie vrygespring nie.
Veral die Suid-Afrikaanse boere het baie swaargekry, maar ook jong bedrywe, die sakegemeenskap en finansiële instellings het noustrop getrek. Bankrotskappe het meer as verdubbel. As dit nie vir die goudmynbedryf, die groot stabiliseerder van die Suid-Afrikaanse ekonomie, was nie, sou die depressie hier veel erger gewees het.
BO: Weens die Groot Depressie het baie arm­blankes in Suid-Afrika hulle tot die spoorweë gewend vir werk. Die datum van hierdie foto is onseker, maar daar is taamlike eenstemmigheid dat dit ’n foto van ou spoorwegwerkers in die Vrystaat is. In 1931 het ’n Suid-Afrikaanse kommissie bevind dat byna ’n derde van die Afrikaners armlastig was, terwyl min Engelssprekende blankes onder die broodlyn gelewe het. Dit het gelei tot ’n (uiteindelik geslaagde) veldtog vir die ekonomiese bemagtiging van die Afrikaner—en, interessant genoeg, ook sy politieke dominansie vir tientale jare.
Tydens die depressie het alle lande die tariewe op invoere verhoog om hul eie nywerhede te probeer red, wat ’n groot daling in die wêreldhandel veroorsaak het. Lande wat voorheen onverwerkte stowwe en kos na Amerika en Europa uitgevoer het, is swaar getref.