‘Slegte gelowiges’ is eintlik gevallenes. Vervalle in ’n wêreld van vaste en onbuigbare waarhede wat net hulle ken. Dit is nie dat hulle ongelowig of onchristelik is nie. Meestal is hulle goeie mense, gaan kerk toe en glo dat dit bars, maar hulle het God gevang, ken die politieke waarheid, en wil daarom altyd voorloop, voorsê, oorneem en versmoor. Sulke mense is sleg want hulle is ander se hel (in Sartre se sin – vgl Sartre 1962:105-167). Dan is daar die ‘goeie gelowige’ die enkeling wat altyd teen die enkel-waarheid stry, nooit die huidige politieke of sosiale sisteem as die finale aanvaar nie, maar altyd na nuwe, ander moontlikhede soek. En as die Afrikaner ooit oorleef, sal dit vanweë dié rustelose enkeling wees wat altyd ondermyn, uitdaag, nuut dink en op ’n ander wêreld hoop.
Die verskriklike hiervan het Sartre in ’n drama oor ’n man en ’n vrou in ’n restourant verduidelik. Die man sit sy hand op dié van die vrou en die vrou weet dinge gaan nie daar bly nie. Sy voel die druk en die warmte van die man se hand en sy weet sy moet iets doen: sy moet ’n keuse maak, maar sy weier; sy moet haar hand wegneem, maar sy kan nie; sy moet in vryheid kies, maar sy stel dit uit; sy moet die ware aard van die situasie kan peil, maar sy ontken alles; sy moet iets beslissend doen, maar neem ’n kortpaadjie deur niks te doen nie, deur alles te los soos dit is. In dié proses het sy ’n ding geword; ’n ding wat haar eie vryheid prysgegee het, haar reg tot ’n eie keuse afgelê het en haar vermoë tot verset afgestomp het.
Dié ingesteldheid het ook deel van die Afrikaner se sosio-politieke wêreld geword. Kleinburgerlike politieke waardes word klakkeloos aanvaar; die bestaande het die noodwendige en die onafwendbare geword; dinge is nou eenmaal so en dit kan nie anders nie. Aanvaar die bestaande want dit is die bes-moontlike scenario; dit was die allerbeste opsie vir almal; dit was die beste wat in hierdie konteks beding kon word; maak die beste daarvan; bou aan ’n nuwe wêreld; werk met almal saam; moet jou nie in die privaatruimte afsonder nie; gee jouself vir ’n groter politieke werklikheid. Onthou ook verder jy die dra die skuld van hierdie land se armoede, swak onderwys en jou ewemens se daaglikse worsteling om te kan bestaan. Jy is die sondebok, die ‘azazel’ (volgens Levitikus) wat die skuld moet dra vir ander se lyding, swakhede en onvermoëns. En jou geld, dit is immoreel bekom, maar wees nou eenmaal met jou witgeld, jou witmag tevrede en moenie die ou bedeling so verwyt nie want hulle het dit so beding dat jy die geld sou kry en ryk sou bly.
En die ‘slegte geloof’ blyk daarin dat sovele dié vooroordele netso aanvaar; dit toelaat om in die hel van ander se vooroordele vasgevang te word; dit toelaat dat andere hulle lewensverhaal vír hulle skryf; dit gelate aanvaar om die skurk in die geskiedenis te wees; dit toelaat dat ‘Das Man’ (soos Heidegger sou sê) vir hulle dink en voorsê hoe hulle oor hulself moet dink, praat en voel (Heidegger 1998:169-174). Verskriklik is die gevolge van so ‘n ‘slegte geloof’: ’n mens verval in ’n diepe sluimering van passiwiteit waarin elke dag se gebeure kritiekloos aanvaar word en jy weier om te kies vir iets anders, vir beter moontlikhede, vir ‘n ander interpretasie en verstaan van jouself.
Die ‘goeie gelowige’ daarenteen aanvaar die bestaande bedeling nooit as die noodwendige nie; as ’n gegewe wat nooit kan verander nie; as ’n ding-in-sigself nie; as die finale antwoord op hierdie wye en droewe land se lewensvraagstukke nie. Hy/sy aanvaar nooit die gangbare, die algemeen-aanvaarbare, die algemeen-geldende as die finale nie; hy/sy strewe altyd onrustig na nuwe bestaans- en verstaansmoontlikhede; kom nooit tot rus in één antwoord nie; streef altyd na ’n outentieke, egte lewe deur te kies vir ander sosio-politieke moontlikhede.
En as die ‘goeie gelowige’ Afrikaner ’n oriënteringspunt soek, kan die Afrikaanse letterkunde die weg wys. Veral die Dertigers en Sestigers. Daar is ’n paar redes hiervoor: (i)dit was ’n radikale, intellektuele deurdenking van Afrikanerskap; (ii) dit (veral die Dertigers) was solidêr krities met die verlede en hede; (iii)dit was oop vir die groot wêreld van die kuns en die denke; (iv)dit wou nuwe wêrelde van die gees ontdek, oopmaak en vir almal toeganklik maak; (v)dit is alles in ’n ongelooflik-mooie Afrikaans gesê.
In die Afrikaanse geesteslewe was die Dertigers ’n hoogtepunt, ’n ongelooflike uitstulping van die intellek en ’n aangrypende verwoording van ons bestaan. Uiteraard is dié beweging deur ’n bepaalde tyd en konteks gevorm: ‘Met die oorwinning van die Nasionale Party by die algemene verkiesing van 1924 en die erkenning van Afrikaans in 1925 is die Tweede Afrikaanse Beweging reeds verby en die Derde beweging aan die gang. Die Afrikaner is nie meer ‘n opposisievolk nie, maar ‘n regerende volk. Sy aggressiwiteit is aan die verminder – ook omdat dit ’n Pakt-regering in samewerking met die Arbeiders is – sy minderwaardigheidsgevoel is aan die afneem. In die oorwinningsvreugde voel hy hom gelyk met ander volke, maar omdat hy op verskillende gebiede die agterstand besef, weet hy dit is ‘n wens, ‘n wil. Die Derde Beweging probeer nou hierdie agterstand inhaal en streef na gelykwaardigheid op alle gebiede met ander Westerse-kultuurvolke. Dit is ‘n strewe na volwassenheid en selfstandigheid, wat vanself verskeidenheid en spesialisasie meebring. Dit is ‘n oopgooi van die deure!’ (Opperman sj:13).
In sy strewe na die nuwe, die anderse, en sy omhelsing en verwoording van ’n groter wêreld, het N P Van Wyk Louw sy ‘Halwe kring’ met ’n soort credo begin:
As die Afrikaner dan oorleef, sal dit vanweë dié enkeling wees wat nooit die bestaande as die finale aanvaar nie, maar wat altyd nuut wil dink en nuwe wêrelde wil skep. En in dié proses kan veral die Dertigers en Sestigers vir ons die taal, die woorde, die uitdrukkings, die denke en die ander perspektiewe op die wêreld gee.
Breyten Breytenbach praat êrens van die Middelmens en die Middelwêreld wat ook help om die ‘goeie gelowige’ te verstaan. Volgens Breytenbach is die Middelmens ‘n onburger, hy behoort maar behoort ook nie, hy het van die parogiale weggebreek, hy het sy ‘huis’ vir goed verlaat, hy het op ‘n vreemde kus geland, hy voel op sy gemak maar nooit tuis nie. Hy ‘waag dit in gebiede waar waarhede nie meer waterpas lê en waar sekerhede nie oorvleuel nie’, hy ‘bewoon’ ‘n ‘land’ iewers tussen Oos en Wes, Noord en Suid, hy is net nooit in die sentrum nie, hy bevind hom altyd op die periferie, hy lewe ‘in die marges, die kantlyne, die lewende rande’, hy moedig diversiteit aan, hy aanvaar kulturele diversiteit, hy beweeg voortdurend vanweë nuwe idees, hy ‘veronderstel chaos’ en hy ‘respekteer malheid’, hy verbly hom in die ‘uitspattige fees van nuwe konsepte’, hy ervaar die eindigheid van menswees en kennis gelate, en aanvaar (al is dit met groot pyn) die ‘voorlopigheid … hersienbaarheid, feilbaarheid … kwesbaarheid’ van alle uitsprake oor die werklikheid (Breytenbach 1998:24-37).