Is ons erfenis belangrik?Deur prof. Danie Goosen Prof. Danie Goosen Waarom heg Akademia soveel waarde aan ons kulturele erfenis? Moet Akademia nie ons kulturele erfenis ter wille van die toekoms vergeet nie? Verhinder dit Akademia nie om met daadkrag die toekoms tegemoet te gaan nie? Verskeie woordvoerders voer vandag aan dat ons kulturele erfenis inderdaad ŉ las is. Omdat ons in ŉ dinamiese tydperk leef, sê hulle, is dit beter om daarvan ontslae te raak. Om aan die ou “bronne” vas te hou, beteken om nie toekomsgerig te wees nie. Maar is dit regtig so? Is ons kulturele bronne noodwendig ŉ las? En in aansluiting hierby, staan ŉ verbintenis tot die ou bronne noodwendig in spanning met ŉ gerigwees op die toekoms? Stel ons kulturele bronne ons nie juis in staat om die toekoms met selfvertroue tegemoet te gaan nie? Om op hierdie belangrike vrae van ons tyd te antwoord, staan ons kortliks by twee punte stil. In die eerste plek is dit nodig om duidelik te wees oor wat ons met ons kulturele bronne bedoel. En in die tweede plek kan ook enkele opmerkings oor die verhouding tussen die “verlede” en die “toekoms” gemaak word. Hoe moet hierdie verhouding verstaan word? Akademia handhaaf ŉ groot en omvattende beskouing van ons kulturele bronne. In aansluiting by enkele van ons universitêre bondgenote elders in die Westerse wêreld gaan Akademia van die standpunt af uit dat dié bronne bondig in die drie stede uit ons verre verlede saamgevat kan word, naamlik Jerusalem, Athene en Rome. Wat word daarmee bedoel? Wat verteenwoordig die ou Jerusalem, Athene en Rome? ŉ Antwoord hierop is belangrik, omdat die Westerse universiteitswese oor eeue by hierdie bronne aangesluit het. As gevolg daarvan was hulle kragtige instellings wat met ŉ soort onwankelbare gesag daarin geslaag het om geslagte studente vir die toekoms voor te berei. Inderwaarheid is dit maar eers onlangs dat universiteite nie meer bewustelik by hierdie drie bronne uit die outyd aansluit nie. Volgens ons lei dit tot ŉ ernstige verarming van hulself en hul studentegemeenskappe. “Jerusalem” is niks minder nie as ŉ metafoor van ons Christelike erfenis. Oor eeue het universiteite dié erfenis as die grondslag van die universiteitswese beskou. Universiteite was ten diepste in die waarhede van die geloof geanker. So ŉ verandering is nie deur universiteite as iets gesien wat in spanning met hul verbintenis tot die denke gestaan het nie. Inteendeel, ŉ verankering in die waarhede van die geloof was as die voorwaarde vir die denke ervaar. Sonder dié ankers loop die denke die gevaar om in “patologieë” soos die relativisme, die historisme en die nihilisme vas te val – presies wat vandag by universiteite gebeur wat “Jerusalem” prysgegee het. “Athene” is oor alle eeue heen by Westerse universiteite as die bron van die denke ervaar. Met die destydse Athene is die eerste tree gegee om ŉ vraende, kritiese en “dialogiese” verhouding met die werklikheid aan te knoop. In die besonder het die Griekse denke die eerste tree gegee om te vra na die aard en wese (die natuur) van die werklikheid. Vandag verteenwoordig hierdie vraag (of vrae soos onder andere: Wat is die aard van die mens, van die waarheid, van kennis, van die wetenskap, die geskiedenis, die politiek en die kosmos?) steeds die wese van die universiteitswese. Nogtans word dié ou bron vandag gekriminaliseer en as rassisties, kolonialisties en patriargaal voorgestel, soos wat die Universiteit van Cambridge dit onlangs by monde van sy Departement Klassieke Studies (en in naam van “diversiteit”) voorgestel het. In die mate waarin universiteite vandag van “Athene” afskeid neem, vernietig hulle een van die hoekstene van die universiteitswese. Om daarenteen daarby aan te sluit, beteken om die band met ŉ lewegewende bron in stand te hou. Akademia doen dit onbeskaamd. En laastens “Rome”. Klassieke Rome verteenwoordig metafories ons sin vir orde, wet en goeie administrasie. Universiteite het oor alle eeue ook hierby aangesluit, tot groot voordeel van die studentegemeenskappe. ŉ Soortgelyke argument is ook egter vandag op dié bron uit die verlede van toepassing: In die mate waarin universiteite vandag sonder meer van die ou Rome afskeid neem, word die universiteitswese verskraal. In die mate waarin hulle egter steeds daarby aansluit, kan universiteite steeds hoopgewende sentra van uitnemendheid wees. In antwoord op hierdie vraag kan twee uiterstes vermy word. Ons verwys na sowel die “reaksionêre” as die “progressiewe” antwoorde. Volgens die reaksionêre antwoord moet ons na die verlede terugkeer. Nou, dit verg nie ŉ groot verbeelding om te besef dat dit ŉ doodloopstraat vir universiteite beteken nie. Geen terugkeer is moontlik nie. Enige poging om terug te keer is by voorbaat gedoem om te misluk. Volgens die progressiewe antwoord moet ons daarenteen alle gewig op die toekoms plaas. Ter wille daarvan moet universiteite van die verlede afskeid neem. Ook die gebreke van dié standpunt is duidelik. Ons het dit reeds hierbo bespreek. As ons kortliks kan saamvat: ŉ universiteit sonder Jerusalem, Athene en Rome kan geen egte universiteit wees nie. ŉ Derde standpunt is egter moontlik. Ingevolge so ŉ derde weg is ŉ universiteit ŉ egte universiteit wanneer dit deur ŉ gesprek tussen die verlede en die toekoms gekenmerk word. Dit wil sê wanneer dit na die bronne luister: wanneer dit in gesprek daarmee tree, en wanneer dit vra na die betekenis van die ou bronne vir die toekoms. In ander taal geformuleer – ŉ egte universiteit bemiddel op ŉ hermeneutiese wyse tussen die verlede en die toekoms. In en deur so ŉ bemiddeling word die verlede ŉ lewende werklikheid in die hede. Trouens, in en deur so ŉ bemiddeling kan die verlede op ŉ weg na die toekoms dui. So ŉ hermeneutiese verhouding tussen die tye verteenwoordig sowel ŉ alternatief op die reaksionêre vlug na die verlede as die progressiewe verabsolutering van die toekoms. Akademia is tot dié derde (en tegelyk hoopgewende) alternatief verbind, dit wil sê tot ŉ hermeneutiese verhouding tussen verlede en toekoms. Buitendien, word dikwels bygevoeg, ons kulturele erfenis (trouens, die ganse Westerse kulturele erfenis) is ook “boos”. Dit is kolonialisties, rassisties en patriargaal. Vandag is dit veel beter om ons erfenis te veroordeel as om daarby aan te knoop. So is pas ŉ “antirassistiese” veldtog aan die prestigeryke Universiteit van Cambridge teen die rassistiese grondslae van sy eie Departement Klassieke Studies van stapel gestuur. Volgens die oordeel van die veldtog bied die Departement Klassieke Studies die Klassieke tydperk (ŉ belangrike bron van die Westerse erfenis) as te “wit” en sonder ŉ sin vir “diversiteit” aan. Ad futurum per fontes – uit die toekoms na die bronne. Dit is Akademia se leuse en ons staan daarby. Sonder gister, is daar nie ŉ vandag nie en daarom is ons erfenis vir Akademia van groot waarde. Akademia vier dus vandag op Nasionale Erfenisdag ons eie erfenis en kulturele bronne.