Hoog tyd - Prof. Christo Lombaard
Deur Prof. Christo Lombaard op 1 Februarie 2016
'Wat is taktiek?', vra een van die vervloë Huisgenotjies. Antwoord: ''n horlosie wat agteruit loop...' Droog soos wat dié woordspel is, lê daaragter 'n sekere begrip van tyd wat algemeen aan ons kulturele voorveronderstellings is: dat tyd voortgaan, en dat hierdie voortgang afgemete is. In die teologie is veral geskryf oor die voortgang-gedeelte, met insigte soos dat tyd in die antieke wêreld sirkulêr eerder as liniêr beleef is; dat God bowe en buite-om tyd bestaan; dat die ewige in Christus reeds in die huidige ingebreek het (veral in Openbaring), en dies meer. Oor tydsordening is meer produktief in wetenskapsfiksie geskryf, met tyd wat soms teruggedraai word (uit die film-wêreld: The curious case of Benjamin Button, en iewers 'n vergete episode in die destydse Buck Rogers in the 25th century-televisiereeks), soms opgehef word (soos in die onlangse Interstellar-rolprent), en soms versnel of vertraag word (meestal verbonde aan die spoed van lig, wanneer ruimtetuie blitsig die heelal deurklief, met die immergewilde Star Wars- en Star Trek-reekse wat sterk steun op hierdie "meem" – vgl. Dawkins 1976).
Vanuit die Bybel word binne geloofskringe dikwels effens roekeloos oor tyd gepraat. Die bekendste voorbeeld hiervan is wanneer die skeppingsdae van Genesis 1 gelees word met die bril van 2 Petrus 3:8 se "een dag / duisend jaar" teodiseebesinning, as 'n tipe intra-Bybelse allegorie, gewoonlik wanneer die skepping versus evolusie-debat nogeens die pas markeer. Ook word Prediker 3 se ''n Tyd vir...'-gebeurlikheidslys dikwels misverstaan, meestal by simbolies-gelaaide geleenthede soos 'n begrafnis of 'n huweliksluiting, as óf 'n hartseer-gaan-verby-troosboodskap óf 'n God-is-in-beheer"-seënboodskap. Dít, terwyl hierdie gebeurlikheidslys eintlik 'n wanhoopsperikoop is oor die lewensgetye wat oor 'n mens spoel, en jy kan vervloeks g'n snars daaraan verander nie.
Hierdie propers-Predikerse lewensgetye wat so stuwend oor 'n mens spoel is egter redelik ná aan wat onlangs sosiologies oor ons tyd besin word, op 'n manier wat allerlei godsdienstige implikasies inhou. In onder meer Social acceleration (2013), bou Hartmut Rosa die argument dat die mees deurslaggewende kenmerk van die ver/Westerse beskawing die afgelope eeue eintlik is dat samelewingsprosesse al hoe vinniger, alhoe-vinniger, alhoevinniger verloop. Judy Wajcman, in Pressed for time (2015), trek na hoe dié versnelling tegnologies gemedieer word deur elektroniese toestelle – iets wat die eerste eksistensialis, Søren Kierkegaard (1998:7, 14, 43, 54, 246, 258-25), in die eerste helfte van die 1800s reeds gedoen het rondom die perswese van sy tyd (vgl. Lombaard 2009:17-29). Dié, egter, is vir Wajcman nie as 'n negatiewe kensketsing van ons samelewing bedoel nie, maar as karakterisering van verandering (waaraan te dikwels outomaties implikasies van verbetering of verswakking toegedig word). Natuurlik is daar iets waar daaraan dat 'n palm-instrument soos Twitter se gevleuelde woorde terselfdertyd produktiwiteit kan verhoog en tyd kan verrinneweer, soos Tom Eaton (2015) in sy kommentaarkolom skryf:
'Just two minutes, three at most. Okay, five. Ten. Definitely no more than 15. And if 15 become 20, what's the harm? ... as if by magic I have evaporated 20 – no, 30 minutes. Where did the extra 10 go?'
Die drang tot inligting as drang tot betekenis kom inderdaad bitter ná aan 'n godsdienstigheid, soos Brett en Kate McKay (2016, in aansluiting by o.a. De Botton 2014) redeneer: nuus is op 'n manier ons tyd se onbedagte geloof.
In Rosa en ander se denke speel onder meer godsdiens 'n vertragingsrol, as 'n tipe balansdinamiek teenoor die moderne versnelling. In die stilword voor God word vir 'n wyle 'n weg wég van die snelweg bewandel. Vir heelwat mense is dit sekerlik waar: dat stiltetyd of die Sondagse kerk-uur of – in sommige kerktradisie meer gevestigd as in ander – die retrait-uur, -dag, -week, -maand of -kwartaal 'n toewydingslewe afgesonder van alles behalwe God bied. In die Afrikaanse meer daad-georiënteerde geloofsrefleks sal laasgenoemde byvoorbeeld minder van 'n rol speel. Vir meer irenies-ingestelde persoonlikhede sal snelheid en menswees ook anders-geïntegreerd uitspeel.
Om die een bo die ander te stel as meer wenslike moontlikheid, sou egter grens aan spirituele snobisme (– gewoonlik met die inslag dat die stiller, stadiger beter sou wees). Kerklike klimaat, persoonlike gemoedstoestand, kulturele tendense en dies meer noodsaak, genadiglik, diversiteit ook hieroor. Laasgenoemde sluit in tradisionele Afrika-tyd, waarvolgens tyd gebeur waar mense byeen is, as iets wat buite sosiale konteks nie in sekondes, minute of ure meetbaar is nie.
Wat vereis insig in hierdie tyd-elike dimensies van gelowiges?
Moontlik, self-refleksiewe bepeinsing: oor wie en wat ek is met betrekking tot my tyd voor God. Om die betekenis van Psalm 31:16 te draai: 'My tye is in u hand...'
Van gemeentes en kerke sal dit voortgaande vernuwende denke vra, dat in ons versnellende tyd nie net 'n uitkoms gebied sal word aan diegene wat vir 'n wyle uit die versnelling wil emigreer of vir altyd daaraan wil ontsnap nie. Ook nie net vir die Afrika'se sosiale tydskonsep nie. Maar ook vir diegene wat die tempo van die tyd aantreklik vind, wie se konteks geheel gevorm word deur die opwinding van die wêreld teen hoogste spoed. Dít bied 'n tydige uitdaging om ook relevant te wees vir dié sonder 'n gestadigde lewe.
(Artikel eerste gepubliseer op teo.co.za.)
De Botton, A. 2014. The news: a user's manual. New York: Pantheon Books.
Eaton, T. 2015. Twitter – a merciless vampire of time and productivity. Fin24.com, 7 Aug. 2015 / www.fin24.com/BizNews/Twitter-a-merciless-vampire-of-time-and-productivity-20150807.
Rosa, H. 2013. Social acceleration: a new theory of modernity. New York: Columbia University Press.
Kierkegaard, S. 1998. The Book on Adler (Kierkegaard's writings, XXIV, edited and translated by H.V. Hong & E.H. Hong). Princeton: Princeton University Press.
Lombaard, C. 2009. Fleetingness and media-ted existence. From Kierkegaard on the newspaper to Broderick on the internet. Communicatio 35/1, 17-29.
McKay, B. & McKay, K. 2016. Is there any reason to keep up with the news? The art of manliness, 18 Jan. 2016 / www.artofmanliness.com/2016/01/18/is-there-any-reason-to-keep-up-with-the-news.
Wajcman, J. 2015. Pressed for time: the acceleration of life in digital capitalism. Chicago: University of Chicago Press.
Prof. Christo kan gekontak word op