Gerhard van Huyssteen: Ons taal is veel meer as veelkantig | Netwerk24
Gerhard van Huyssteen: Ons taal is veel meer as veelkantig
Deur Gerhard van Huyssteen 06 Mei 2016 00:05
Sê-vra kollega Milanie: “Afrikaans het mos 13 dialekte?” toe ons oor die veelkantig- en kleurvolheid van Afrikaans gesels.
In die sosiolinguistiek (variasietaalkunde) word die sistematiese verskeidenheid in tale bestudeer, insonderheid die sogenaamde lekte (variëteite) van ’n taal. Die term “lek” is ’n truvorming van die woord “dialek” en slaan terug op die Griekse “legein”, wat “om te praat” beteken. Ons gebruik deserdae “lek” as oorkoepelende term om weg te kom van die negatiewe konnotasies van “dialek” (wat in die verlede as minderwaardig teenoor die standaardtaal gestel is).
Onder die sambreelterm “lek” onderskei ons verskillende vorme van ’n taal: chronolekte, etnolekte, regiolekte, geolekte en sosiolekte.
Chronolekte verwys na historiese variëteite en word tradisioneel verdeel in Kaapse Afrikaans, Oranjerivierafrikaans en Oosgrensafrikaans. Ander sluit Dorslandafrikaans, Voortrekkerafrikaans (waaronder Van der Merwe-Afrikaans in die noordweste van Namibië), Vroeë Afrikaans en Nieuafrikaans in.
Etnolekte het betrekking op die variëteit van ’n taal wat met spesifieke bevolkingsgroepe ­geassosieer word, soos byvoorbeeld Swartafrikaans.
Tradisioneel is regiolekte (variëteite in ’n groter geografiese gebied) en geolekte (variëteite in ’n kleiner geografiese gebied) dialekte genoem. As Milanie dan in die populêre omgang verwys na die dialekte van Afrikaans, verwys sy waarskynlik eintlik na regio- of geolekte.
Op grond van die sosiolinguis Frank Hendricks se aanvanklike verdeling onderskei ek ses Afrikaanse regiolekte: Suidwestelike Afrikaans; Noordwestelike Afrikaans; Noordoostelike Afrikaans; Krooafrikaans; Oos-Kaapafrikaans; en Vrystaatafrikaans.
Onder eersgenoemde drie kan ’n verskeidenheid geolekte geïdentifiseer word. Onder Suidwestelike Afrikaans kry ons Kaaps, Swartlands, Boelands, Overbergafrikaans, Weskusafrikaans, Sandveldafrikaans en Klein-Karooafrikaans. Onder Noordwestelike Afrikaans val Boesmanlands, Griekwa-afrikaans, Namakwalands, Richterveldafrikaans, Rehobothafrikaans, Riemvasmaakafrikaans en Oorlams. En onder Noordoostelike Afrikaans kry ons Bosveldafrikaans, Laeveldafrikaans, Johannesburgafrikaans en Tronsvôls.
Dus, 17 geolekte plus drie afsonderlike regiolekte gee ons minstens 20 geografiese variëteite van Afrikaans wat al wetenskaplik ondersoek is. Hierbenewens moet ons ook kennis dra van buitelandse geolekte, soos die Afrikaans van die boere in Argentinië en Angola.
Dan is daar nog die sosiolekte van Afrikaans – daardie variëteite wat op grond van maatskaplike faktore, soos beroep (Regsafrikaans, Mynwerkersafrikaans), godsdiens (Kanselafrikaans, Moesliemafrikaans), gebruiksdomein (Rugbyafrikaans, SMS-afrikaans), ouderdom (Tienerafrikaans), sosiale groep (Zefrikaans, Flaaitaal) en so meer onderskei kan word.
“Veelkantig” en “kleurvol” is in hierdie lig gesien eintlik beskeie byvoeglike naamwoorde om die verskeidenheid van Afrikaans te beskryf.
Gerhard van Huyssteen werk vir die Virtuele Instituut van Afrikaans.