Liberale versus konserwatieweProf. Danie Goosen is die voorsitter van die direksie van die FAK. Foto: Verskaf. Deur prof. Danie Goosen Verskeie kommentators het die afgelope tyd die liberale gedagte as die antwoord op Suid-Afrika se probleme voorgehou. Is die liberale gedagte egter die oplossing? Net soos die sosialisme word dit immers ook deur ernstige probleme gekenmerk. Om hierdie vrae te kan antwoord, sal ons nie hieronder vanuit ’n neutrale denkraamwerk skryf nie, maar eerder vanuit die klassieke konserwatiewe gedagte. Dit wil sê dié gedagte soos wat dit onder meer deur Edmund Burke in die 18de eeu en Alexis de Tocqueville in die 19de eeu ontwikkel is. Waarom? Omdat die klassieke konserwatiewe denke steeds die groot alternatief op sowel die liberale as die sosialistiese tradisies verteenwoordig. Ons verwys puntsgewys na slegs enkele gebreke in die mondering van die liberales. Ter wille van helderheid is dit belangrik om daarop te wys dat die begrip “liberaal” ŉ veelheid van betekenisse het. Nogtans verwerdig hedendaagse apologete van die liberale gedagte hulself kwalik om te verduidelik wat hulle presies daarmee bedoel. Verdedig hedendaagse liberale die opvattinge van liberale figure soos John Locke en Thomas Jefferson uit die 17de en 18de eeue? Of verdedig hulle die opvattinge van die liberale progressiewes uit die 19de en 20ste eeue? Of die opvattinge van diegene wat vandag in sowel die VS as Europa as links-liberaal bekend staan? Of sluit hulle aan by die neo-liberales wat ter wille van ongehinderde handel in die globale markte met lokale, kulturele, talige of godsdienstige grense wil wegdoen? Is liberale in Suid-Afrika hoegenaamd bewus van die wêreldwye – en dikwels vernietigende – kritiek wat vandag teen die verskillende vorme van die liberale denke uitgespreek word? Liberale gee min blyke daarvan dat hulle van hierdie kritiek bewus is. In die mate waarin hierdie waarneming waar is, kontinueer liberale ’n oeroue tendens onder (ook verskeie Afrikaanse) kommentators om parogiaal oor ons toestand na te dink. Wat elders gedink word, het volgens hulle nie op ons betrekking nie. Daarmee loop liberale denkers egter die risiko om hulself – ondanks hulle sogenaamde liberale openheid – in ’n dogmatiese kokon terug te trek. Wanneer liberale poog om te verduidelik wat hulle met liberaal bedoel, verwys hulle dikwels na dinge soos beperkte regeringsmag, die skeiding van magte, ŉ konstitusionele regering, demokratiese instemming en die belangrike rol van die vrye mark. Liberale het egter nie alleenreg op dié dinge nie. Klassieke konserwatiewes aanvaar dit ook as belangrike uitgangspunte. Patrick Deneen wys in sy epogmakende Why Liberalism Failed met reg daarop dat die oorspronge van genoemde uitgangspunte nie by die liberale denke self lê nie. Die oorspronge van onder meer begrippe soos die skeiding van magte en ’n konstitusionele regering kan veel verder terug in die verlede opgespoor word, tot selfs in die hart van die Middeleeue. Vanuit hierdie gesigspunt beoordeel, het konserwatiewes, wat hulself op die gesag van die verlede en die belangrikheid van ervaring beroep, selfs ’n groter aanspraak op genoemde uitgangspunte. Die liberale denke gaan reeds vanaf sy vroegste oomblikke mank aan ŉ gebrekkige beskouing op die mens. Liberales gaan uit van die gedagte dat die mens per definisie as ’n soort onverbonde indiwidu (of ’n hiper-indiwidu) verstaan moet word. Nêrens word dié beeld op die mens in die letterkunde beter uitgedruk nie as in die karakter Robinson Crusoe wat hom gestrand op ŉ afgeleë eiland bevind het. Daniel Defoe, die skrywer van dié bekende verhaal uit 1719, het dié alleen-toestand van Crusoe as ŉ probleem ervaar. In die liberale denke word dit egter as ’n beskrywing van die oertoestand van die mens self aanvaar: Die mens as ’n eiland. Volgens konserwatiewes is dit egter ’n fiktiewe opvatting van die mens. Ons is altyd deel van ’n veelheid van gemeenskappe: gesinne, families, stamme, lokale gebiede, ensovoorts. Nog meer, ons het as indiwidue nie ŉ toevallige verhouding met hierdie gemeenskappe nie. Nee, ons word deur hulle gevorm. Sonder hul vormende invloed kan ons kwalik volwaardige mense word. Liberale toon steeds weinig begrip hiervoor. Veral onder neo-liberales blyk hierdie onbegrip uit die verregaande opvatting dat die mens self hul gemeenskappe kan kies (eerder as dat ons in vele opsigte deur ons gemeenskappe moontlik gemaak word). Daaruit moet nie afgelei word dat konserwatiewes die belangrikheid van die indiwidu misken nie. Indiwidualiteit is vir klassieke konserwatiewe denkers belangrik. Gemeenskappe is egter die bedding waarin die vrye, skeppende en denkende indiwidue na vore kan tree. Wanneer dié gemeenskappe ontbreek, het ons met sosiaal-ontwrigte verskynsels soos vereensaming, sosiale afguns en minderwaardigheid, disintegrasie, misdaad, armoede en die verlies aan ŉ verantwoordelikheidsin te kampe – juis dié dinge wat vandag ook kenmerkend van die plaaslike toestand is. In die mate waarin liberale steeds van die indiwidualistiese beskouing op die mens uitgaan, werk hulle mee aan die vernieling van ons gemeenskappe. So skep hulle, ironies genoeg, omstandighede waarin die indiwidu juis nie tot sy of haar reg kan kom nie. Een van die grootste historiese verskille tussen liberale en konserwatiewes handel oor die verskil tussen “abstrakte teorie” en “ervaring”. Liberale is geneig om die politieke werklikheid (soos, terloops, ook sosialiste) met ’n beroep op abstrakte teoretiese dinge soos menseregte, kunsmatige gelykheid en oneindige groei te benader. Konserwatiewes lê daarenteen klem op ons gemeenskaplike ervaring: Wat het die ervaring ons geleer? Word ons politieke ideale deur ons ervaring ondersteun? Indien dit nie so is nie, is ons bloot besig om lugkastele na te jaag. Nog meer, ons ongetoetste ideale, sê konserwatiewes, kan tot geweld aanleiding gee. Laasgenoemde punt het duidelik uit die Franse Rewolusie geblyk. Liberale soos Thomas Paine het destyds met groot entoesiasme die Rewolusie gesteun. In teenstelling daarmee het Burke, ’n tydgenoot van Paine, aangevoer dat die abstrakte ideale van die rewolusionêres nie net ervaringsgewys ongetoets is nie, maar dat dit uiteindelik tot omvattende vorme van geweld sal lei. En hoe reg was die konserwatiewe Burke nie! Die bloed wat destyds in die kabbelsteenstrate van Parys gevloei het, was ’n direkte gevolg van die abstrakte en ongetoetste teorieë oor gelykheid, regstelling, ensovoorts, wat rewolusionêre (met die ondersteuning van hul liberale broers) op die werklikheid afgedwing het. Is hierdie punt ook vandag vir ons ter sake? Ons het nie die tyd om breedvoerig hierna te verwys nie. Nogtans is dit noodsaaklik om by ’n saak stil te staan wat Afrikaners as kultuurgemeenskap ten nouste raak. Die bestaande grondwetlike bedeling is, ondanks enkele uitsonderinge, op die abstrakte en ongetoetste uitgangspunte van die liberale indiwidualisme gebou. Ter ondersteuning van dié uitgangspunte het verskeie liberale akademici vanaf ten minste die vroeë 90’er jare op ’n abstrakte wyse aangevoer dat indiwiduele regte voldoende sou wees om vir gemeenskappe in te tree. Beskerm die indiwidu, het die ongetoetste argument gelui, en dit sal ook tot voordeel van gemeenskappe strek. Vandag kan met reg aangevoer word dat die geskiedenis van die afgelope dekades hierdie lugkasteel-denke volledig weerspreek het. Ondanks die liberale klem op indiwiduele regte is Afrikaners sedertdien op ŉ bykans brutale wyse aan die staat se totalitêre program van verteenwoordigendheid onderwerp – dit wil sê dié program ingevolge waarvan Afrikaners verbied word om in enige sfeer van die lewe (skool, universiteit, besigheid, landbou, ensovoorts) hoegenaamd seggenskap oor eie sake uit te oefen. Indiwiduele regte is eenvoudig met minagting opsygeskuif. Waarom het die staat daarin geslaag? Een van die belangrikste redes daarvoor is omdat gemeenskappe nie net hulself by wyse van ’n beroep op ’n abstrakte ding soos indiwiduele regte kan beskerm nie. Gemeenskappe moet ook (en dit leer die ervaring) oor voldoende konkrete gesag oor eie instellings – Burke se “little platoons” – beskik om hulself teen die aansprake van die staat te verweer. Liberales voer dikwels aan dat hulle ’n klein of selfs glad nie ’n staat wil hê nie. En die rede daarvoor, sê liberale, is dat die staat ŉ bedreiging vir die indiwidu verteenwoordig. Daar heers ’n gespanne verhouding tussen die staat en die indiwidu, daarom moet die gesag van state inkort of self opgeskort word. Dit verteenwoordig egter ’n enorme wanvoorstelling van wat werklik in die geskiedenis gebeur het. Verskeie konserwatiewe denkers (vanaf Alexis de Tocqueville tot en met Robert Nisbet en Pierre Manent) het reeds met groot oortuiging aangedui dat die liberale indiwidu ironies genoeg juis in die moderne geskiedenis van die staat afhanklik is. Histories gesproke vooronderstel hulle mekaar. Waar ook al liberale op die belangrikheid van die indiwidu klem lê, het dit met ’n eweredige klem op die belangrikheid van die staat gepaard gegaan. Waarom? Omdat die liberale indiwidu telkens weer die regs- en administratiewe raamwerk van die staat nodig het waarbinne hy volgens sy eie indiwiduele voorkeure kan lewe. Kortom, dit is ’n fiksie dat die staat die groot vyand van die indiwidu is. Waarom is hierdie konserwatiewe kritiek vandag so belangrik? Een van die grootste uitdagings wat vandag aan Afrikaners gestel word, is om hulle sover as moontlik uit die greep van die vyandige en falende staat te ontworstel. In die mate waarin Afrikaners hulself egter van die staat afhanklik stel, in daardie mate sal hul steeds minder in staat wees om weerstand teen die vyandige en falende staat te verweer. Positief gestel, Afrikaners sal toenemend self verantwoordelikheid vir hulself as gemeenskap moet aanvaar. Hoe? In die antwoord hierop blyk nogmaals die groter gesag van die konserwatiewe bo die liberale gedagte. Volgens die konserwatiewe antwoord moet ons nie in die eerste plek ons op die indiwidu en haar regte beroep nie (alhoewel dit uiteraard nie onbelangrik is nie). So ’n beroep knoop ons willens en wetens net verder aan die einste staat vas. Ons moet eerder ons toevlug tot dinge soos selfstandige instellings (nogmaals, Burke se “little platoons”), gekonsentreerde gebiede en selfs ŉ eie stad neem. Hoe sterker dié dinge word, des te meer word ons in staat gestel om onsself teen die staat te verweer. Nog meer, des te sterker word ons in staat gestel om ŉ eie lewe te voer wat deur vryheid, veiligheid en voorspoed gekenmerk sal wees. Nie die staatsafhanklike liberale teorie nie, maar die konserwatiewe ervaring met sy sin vir konkrete instellings en plekke stel ons daartoe in staat.