J Zuma: State of the Nation Address (Sesotho sa Leboa)
Polelo ya Maemo a Setšhaba ka Mohlomphegi JG Zuma, Mopresidente wa Repabliki ya Afrika Borwa, Tulo ya Mohlakanelwa ya Palamente, Motsekapa
3 Phupu 2009
Sepikara se se Hlomphegago;
Modulasetulo wa Lekgotla la Setšhaba la Diprofense;
Motlatšasepikara wa Seboka sa Maloko a Palamente le Motlatšamodulasetulo wa Lekgotla la Setšhaba la Diprofense;
Motlatšamopresidente wa Repabliki, Kgalema Motlanthe;
Mopresedinte wa Peleng wa Repabliki, Thabo Mbeki;
Mogale wa rena, Mopresidente wa Mathomo wa Afrika Borwa ya Demokrasi, Isithwalandwe Nelson Rolihlahla Mandela;
Batlatšamopresidente ba Peleng;
Ditonakgolo tše di hlomphegago le Dipikara tša Diprofense tša rena;
Maloko a a Hlomphegago a Lefapha la Boahlodi;
Modulasetulo wa SALGA, dimeyara le baetapele tshepedišong ya rena ya pušoselegae;
Modulasetulo wa Ntlo ya Bosetšhaba ya Baetepele ba Setšo;
Dihlogo tša Diinstitušene tša mmušo tšeo di thekgago demokrasi ya molaotheo;
Mmušiši wa Panka ya Resefe;
Baetapele ba Bodumedi;
Balaodipharephare le baetapele ba bangwe ba tirelo ya mmušo;
Mopresidente wa Palamente ya Pan African, Mohlomphegi Idriss Endele Moussa;
Batseta ba ba Hlomphegago le Bakomišinarabagolo;
Baeng ba ba hlomphegago, makhomoreiti le bagwera;
MaAfrika Borwa a a rategago,
Ka 22 Moranang, dimilione tša maAfrika Borwa di ile tša tšwa lesolo go yo bouta. Ba šomišitše tokelo ya bona ya demokrasi ya go hlohleletšwa ke kganyogo ya bona ya go fetolela maphelo a bona go bophelo bjo kaone.
Ba tšwile ka palo ye kgolo kudu, ba tiišetša gore ka go šoma mmogo re ka dira tše ntši go lwantšha bohloki le go aga bophelo bjo kaone go bohle.
Ba hlohleleditšwe ke ponelopele ya go bopa setšhaba se se kopanego, Afrika Borwa yeo e lego ya batho bohle, setšhaba seo se kopanego le ge go na le phapano, batho bao ba šomago mmogo go dira gore ka moka ba fihlele dilo tše kaone. Re ikokobeditše gomme re amogela sephetho seo batho ba naga ya rena ba se dirilego le go re fa maikarabelo, batho bao ba kgethilego mmušo wa bona ka mokgwa wo o kgodišago.
Mengwaga ye mmalwa ye fetilego setšhaba sa rena se bile le dinako tša ditlhohlo tše kgolo. Re lebogela gore re na le tshepedišo ye maatla ya go šoma gabotse kudu ya molaotheo, yeo e nago le dihlongwa tša mmapaale, gore re fentše mathata a gabonolo gape ka tlhompho. Sebaka se sa lehono ke moletlo wa gore ke eng se se dirilego gore demokrasi ye e šome. Gape ke monyanya wa setšo sa rena sa go tšwelapele le maikarabelo a mohlakanelwa.
Se se hlatselwa ke go ba gona ga mogale wa rena yo mogolo Madiba, yo a beilego motheo wa dikatlego tša naga, le tša Mopresidente Thabo Mbeki, yo a tšweleditšego motheo woo pele.
Gape tšwelopele ke bohlatse bja gore Mopresidente wa peleng Kgalema Motlanthe bjale ke Motlatšamopresidente wa Repabliki, ka morago ga phetogo ye e kwagalago, ka gona e re dira naga ye e khethegilego ka mabaka a mantši.
MaAfrika Borwa a gešo, Ka ge le lemoga, ntwa kgahlanong le bohloki e ntše e le motheo wa tebanyo ya mmušo wa rena. Ka la 9 Mopitlo, nakong tša tlhomamišo ya Mopresidente, re dirile boitlamo go batho ba rena le lefase gore:
"Ge fela go sa dutše go na le maAfrika Borwa ao a bolawago ke malwetši ao a thibelwago;
Ge fela go sa dutše go na le bašomi bao ba katanago le go fepa malapa a bona le go lwela go humana mesomo;
Ge fela go sa dutše go na le baagi bao ba hlokago meetse ao a hlwekilego, bodulo bjo bo amogelegilego goba kelelatšhila ya kgonthe;
Ge fela go sa dutše go na le badudi ba magaeng bao ba sa kgonego go dira bophelo bjo bo amogelegilego go tšwa nageng yeo ba phelago go yona;
Ge fela go sa dutše go na le basadi bao ba itemogelago kgethollo, tlaišo goba kgobošo;
Ge fela go sa dutše go na le bana bao ba hlokago mokgwa le ge e ka ba sebaka sa go humana thuto ye e amogelegilego;
Re ka se ke ra ikhutša, gomme re ka se dika-dike, ka phišego ya rena go fediša bohloki.
Mo lesolong la ditebanyo tše mmušo wa rena o lemogile dikarolo tše 10 tše bohlokwa tšeo di bopago karolo ya rena ya Tlhako ya Leano la Sebaka sa Magareng ya go thoma ka 2009 go fihla ka 2014.
Lenaneo le hlagišwa ka fase ga maemo a thata a ekonomi.
Ngwaga wa go feta o tsene go ekonomi lefase ya nako ya mathata ao a sa tlwaelegago mengwagasomeng ya bjale. Mola e le gore Afrika Borwa ga e a angwa go le bjalo ge go bapetšwa le dinaga tše dingwe, gabjale ditlamorago tša tšona di bonala gabotse ekonoming ya rena. Re tsenetše theogo ya ekonomi.
Bjale go bohlokwa go feta peleng gore re šome ka tirišano ka lenaneo lele swanago go šomana le mathata a. Bjalo ka ntlha ya rena ya pele re thoma ka tlhako ya phetolo ya Afrika Borwa go mathata a boditšhabatšhaba a ekonomi yeo e e feditšwego ke mmušo, mekgatlo ya bašomi le dikgwebo ka Dibokwane lenyaga. Bjale re swanetše go tšea magato go fokotša theogo ya ekonomi go bao ba lego kotsing kudu.
Re thomile go tšea magato a go fediša tahlegelo ya mešomo. Ka molao go na le tumelelano magareng ga mmušo le badirišani ba leago ka go thoma tlhahlo ya tokollo mošomong. Bašomi bao ba tla bego ba lebanwe ke go fokotšwa mošomong ka baka la mathata a ekonomi ba tla bewa mošomong nakwana gomme ba tlhahlwa leswa. Poledišano ka ga dintlha tša kgonagalo di tšwela pele magareng ga badirišani ba leago le dihlongwa tšeo di angwago ke maithomelo a, go akaretša le Bolaodi bja Lekala la Thuto le Tlhahlo.
Re tla thekga mošomo wa Khomišene ya Kagišo, Poelano le Bonamodi (CCMA) go thuša bašomi le bengmešomo go humana tšhomišo ye nngwe legatong la diphokotšomošomong ka tshepedišo ya maleba ya semolao.
Go fihla lehono, bakhomišinare ba CCMA ba thibetše tahlegelo ya mešomo ye diketenne ka ditshepedišo tša nolofatšo le go fana ka keletšo le thekgo ya go ya go ile go bašomi bao ba fokoditšwego mešomong.
Koporasi ya Tlhabollo ya Diintasteri e tšweleditše lenaneo la go thekga ka ditšhelete dikhamphani tšeo di lego mathateng. Re tla netefatša gape gore mmušo o reka dithoto le ditirelo tše ntši ka gae, ntle le go nyatša diphadišano tša dikgwebišano le lefase ka bophara goba go hlatloša ditheko go di bea maemong ao a amogelegago.
Go aga godimo ga dikatlego tša leano la diintasteri le ditsenogare, go tla tšweletšwa Leanotirišo la Lenanetshepedišo la Diintasteri. Makala ao a etilego pele a šetše a laeditše difatanaga, dikhemikhale, tšweletšo ya ditšhipi, boeti, diaparo le dilogwa gammogo le ka go dikgwa. Godimo ga fao, go tla elwa hloko ditirelo, tšweletšo ye bofefo le kago godimo ga tše dingwe, maikemišetšo e le go hlola mešomo ye e amogelegilego
Bjalo ka karolo ya Kgato 2 ya Lenaneo leo le Katološitšwego la Mešomo ya Setšhaba, go tla potlakišwa Lenaneo le Mešomo ya Setšhaba.
Le fana ka maemo a fasefase a mošomo wa ka mehla go bao ba o hlokago, mola ka lehlakoreng le lengwe le kaonafatša boleng bja maphelo a baagi.
Theogo ya ekonomi e tla ama kgato yeo e naga ya rena e kgonago go rarolla ditlhohlo tša ekonomi le leago tšeo e lebanego le tšona, eupša se se ka se fetole tsela ya tlhabollo. Dintlha tše bohlokwa tša molaotshepedišo tšeo re di lemogilego, le maano ao re a beilego pele ga bakgethi di tla dula di le bohlokwa lenaneong la mmušo wo.
Ka moya wa setšhaba sa Afrika Borwa, a re swaraneng ka matsogo gore re humane ditharollo mmogo. Nako ya gore re šome ka maatla go feta e fihlile. Mmušo wa rena o tla lebelela pele, e sego morago!
Magato ao a akareditšwego ka go Tlhako ya Leano la Sebaka sa Magareng a swanetše go hlokomela ditšhitišo tše di tšweletšego ka baka la mathata a ekonomi. Theogo ya ekonomi ga e a swanela go hlola phetogo ya maano a. E ka mpe ya re hlohleletša gore re phethagatše tše ka potlako le maikemišetšo.
Tlhako e lebantše go dintšha tše 10 tše bohlokwa.
Re itlama gore ka go šoma mmogo re tla potlakiša kgolo ya ekonomi le go fetola ekonomi go hlola mešomo ye e amogelegilego le maphelo a go ya go ile. Re tla hlagiša lenaneo le legolo la go aga ekonomi le modirotheo wa leago. Re tla tšweletša le go phethagatša leano la tlhabollo ya magaeng le le akaretšago leo le kopantšwego le kabelo ya mobu le bong le tšomišo ya naga gammogo le tšhireletšothekong ya dijo. Re tla matlafatša mabokgoni le motheo wa tša bašomi. Re tla kaonafatša kakaretšo ya maphelo a maAfrika Borwa ka moka.
Ka go šoma mmogo le maAfrika Borwa ka moka, re tla matlafatša ntwa kgahlanong le bosenyi le bomenetša. Re tla aga setšhaba se se kopanego, sa go hlokomela gape sa go ya go ile.
Ka go šoma mmogo le Afrika le lefase ka bophara, re tla latela tšwelopele ya Afrika le matlafatšo ya tirišano le mafase a boditšhabatšhaba. Re tla netefatša go ya go ile gwa taolo le tšhomišo ya methopo. Re tla aga mmušo wa tšwelopele, ra kaonafatša ditirelo tša mmušo le go maatlafatša diinstitušene tša demokrasi gomme re go šome le batho re ntše re thekgwa ke bahlankedi ba rena ba mmušo.
Ke lethabo le tlhompho go nna go bontšha dintlha tše bohlokwa tša lenaneo la rena la tirišo.
Mo bogareng bja melaotshepedišo ya ekonomi ya rena ke go tlholego ya mešomo ye e amogelegilego gomme e tla huetša kgogedi ya peeletšo le maithomelo a tlholego ya mešomo.
Go ya ka boitlamo bja rena, re swanetše go gatela pele go tšwetša pele ekonomi yeo e akaretšago batho bohle. Ka tsela ye bjalo, re tla swanela ke go šomiša didirišwa tša mmušo tše bjalo ka kabelano ya mešomo, thekgo ya go fana ka dilaesense le thakgo ya ditšhelete go thuša dikgwebo tše nnyane gammogo le go tšwetša pele phethagatšo ya melaotshepedišo ya Malafatšo ya Ekonomi ya Babaso yeo e Akaretšago Mang le Mang gammogo le tirišotokišo.
Phethagatšo e tla dirwa ka go hlokometšwe dinyakwa tša phošollo ya go se lekane ga peleng. Diphetogo di tla dirwa ka thekgo ya basadi, bafsa le batho bao ba golofetšego. Re tla fokotša mathatha a taolo dikgwebong tše nnyane. Taba ye ya go thibelwa go tšwela pele ke melawana e hlagišitšwe ke lekala gantšinyana. Ntlheng ye nngwe ya tsenogare ya go hlola tikologo ya peeletšo yeo e kgontšhago, mmušo o tla šoma ka maatla go ya go tshepedišo e tee ye e kopantšwego ya boingwadi bja dikgwebo. Se se tla kaonafatša tirelo ya bašomisi le go fokotša ditshenyagalelo tša go dira kgwebo ka Afrika Borwa. Ntlha ye nngwe ye bohlokwa ya lesolo la go rena la go hlola dibaka tša mešomo ke Lenaneo leo le Katološitšwego la Mešomo ya Setšhaba (EPWP). Tebanyo ya pele ya go hlola mešomo ye milione e šetše e phethagaditšwe. Kgato ya bobedi ya lenaneo e lebantše mo go hloleng ga dibaka tša mešomo tše e ka bago tše dimilione tše ka 2014. Magareng ga bjale le Manthole 2009, re ikemišeditše go hlola dibaka tša mešomo ye e ka bago ye 500 000. Mola re hlola tikologo ya dibaka tša mešomo le kgwebo, mmušo o lemoga gore go na le baagi ba bangwe bao ba tla tšwelago pele go hloka thušo ya leago go tšwa go mmušo. Ditšhelete tša thušo tša leago e tla dula e le mokgwa wo o kgontšhago wa phedišo ya bohloki. Go tloga ka 31 Hlakola 2009, batho bao ba fetago dimilione tše 13 ba humane ditšhelete tša thušo tša leago, ba dimilione tša go feta 8 go bona e be e le bana. Re hlokometše gore go hlokega kamano magareng ga ditšhelete tša thušo tša leago le mešomo goba tiro ya ekonomi go hlohleletša boitaolo gare ga batho bao ba phetšego gabotse.
Ntlha ye bohlokwa kudu ka nako ye ke gore baagišani ba thušane. Bjale ke nako ya kopano. A re thušaneng bjalo ka baagišani.
A re dumelelane gore go se ke gwa ba le ngwana yo a tlago robala ka tlala ka gobane batswadi ba gagwe ba feletšwe ke mošomo. Ge re ka kopana ra ba ra šoma mmogo, re ka dira go gontši.
Baeng bao ba Hlomphegago, bjalo ka karolo ya leano la bobedi le bohlokwa re tla tšwela pele ka lenaneo la rena la go aga modirotheo wa ekonomi le leago. Lekala le leswa le le tlhomilwego la Tlhabollo ya Modirotheo wa Mmušo le tla netefatsa gore ditshenyagalego tše di beakantšwego tša motheo tša dibilione tše R787 tšeo di filwego ka tekanyetšo ya peleng lenyaga di beakantšwe le go šomišwa gabotse. Thekgo ye ya ditšhelete e akaretša kabo ya lenaneo la kago ya dikolo, dinamelwa tsa setšhaba go akaretša le tshepedišo ya ka pela ya dipese, kago ya dintlo, meetse le tlhekišo. Ye nngwe ya diprojeke tša peeletšo tša motheo tše kgolo kudu ke Sebjana sa Lefase sa FIFA sa Kgwele ya Maoto sa 2010. Bjale ka mmušo le setšhaba le ikanne gore Sebjana sa Lefase se tlile go tlogela bohwa bjoo re tla ikgantšhago ka bona gape bana ba rena le setšhaba ba tla holegago go bjona mengwageng ye mentši ye e tlago. Re mo mohlaleng wa nnete go fihlelela maikarabelo a rena ka moka gomme re ikemišeditše go fa lefase Sebjana sa Lefase se kaonekaone. Re bea ditshepedišo ka moka maemong go netefatša gore Sebjana sa Lekgotlakopano, woo o thomago ka la 14 Phupu e ba katlego ye kgolo. Ka kgwedi ya Moranang lenyaga, ke ile ka tshepiša baetapele ba intasteri ya dithekisi gore re tla tsenela ditherišano tšeo di amanago le tirišo ya tshepedišo ya Potlako ya Dipese ye e Kopantšawego ka morago ga dikgetho.
Re tshepišitše gore re tla dumelela nako ye ntši go šomana gabotse le dipelaelo tša intasteri. Ka la 11 Phupu Tona ya Dinamelwa o tla thoma ditherišano le intasteri. Kopano e tla thoma ka tatelano ya ditherišano le bakgathatema bao ba amilwego ke tshepedišo ya go BRT. Re na le tshepo ya gore mathata ao a sa rarollwago go tla šomanwa ka wona ka tsela ye e kgotsofatšago batho bao ba amegago ka moka. Se se tla akaretša taba ye bohlokwa ya gore bakgathatema ka moka ba tla holega bjang maithomelong a.
Tšwelopele ye nngwe yeo e tlago kaonafatša Sebjana sa Lefase ke tlhakgolo ya motheo ya theknolotši ya kgašo le ditshepetšo tša phatlalatšo. Ka kakaretšo, re tla netefatša gore theko ya dikgokaganokgole e fokotšwa ka diprojeke tšeo di diragalago go katološa bogolo bja phetišetšo ya tshedimošo ka pela. Re swanetše go netefatša gore ga re tlogele ditikologo tša magaeng morago mo ditlhabollong tše di lego gona.
Bjalo ka karolo ya tlhabollo ya modirotheo wa leago re tla fana ka dintlo tše di lego mo go swanetšego gape tša theko ya fase le madulo a batho ao a amogelegilego. Re tla tšwela pele ka kwešišo ya bodulo bja batho ga se fela ka ga go aga dintlo. Ke taba ya go fetola ditoropokgolo le ditoropo tša rena gomme re age setšhaba se se kopanego, ditšhaba tša go ya go ile gape tše di hlokomelago tšeo di tla humanago ditirelo kgauswi le moo ba šomago gona gammogo le ditirelo tša setšhaba go akaretšwa le dinolofatši tša dipapadi le boitapološo. Ka moya wo, re tla šomišana le Palamente go potlakiša tshepedišo ya Molaokakanywa wa Toalo ya Tšhomišo ya Naga. Ka go šoma mmogo le batho ba rena metsegaeng, re tla netefatša gore leano la tlhabollo ya magaeng le le akaretšago le kopanywa le kabelo ya mobu le bong le tšhomišo ya naga gammogo le tšhireletšotheko ya dijo, se ke taba ya rena ye bohlokwa ya boraro.
Ke rata go šomiša sebaka se go fetišetša matshedišo go lapa la Motlatšatona wa Temo, Dirk du Toit, yo a hlokofetšego bekeng ye. Re tla hlologela seabe sa gagwe kudu.
Batho ba magaeng le bona ba na le tokelo ya go humana meetse le mohlagase, dintlwana tša go goga, ditsela, disenthara tša boithabišo le dipapadi; gammogo le disenthara tša mabenkele bjalo ka ditoropokgolo.
Le bona ba na le tokelo ya go thušwa ka go lema gore le bona ba kgone go bjala merogo le dilo tše dingwe; gomme ba godiše diruiwa gore le bona ba kgone go iphepa. Re ikemišeditše go thoma lesolo la kago ya metheo metsemagaeng. Ka go šoma mmogo le baagi, dikgoši, makhanselara le mantona re tla kgona go potlakiša mošomo wo.
Re kgopela batho ba rena metsemagaeng go thoma go beakanya go re botša gore ke dilo dife tšeo ba di nyakago ka pela. Ka go šoma mmogo re ka dira go gontši. Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo,
Ka ge re ithutile kudu ka tše di hlokegago maithomelong a pejana a tlhabollo ya magaeng, re kgethile Mmasepala wa Giyani ka Limpopo bjalo ka projeke ya mathomo yeo e tsenywago lesolong le. Mo diprojekeng tše ka moka go tla ithutwa kudu bakeng sa naga ka moka.
Go tlaleletša, re tla šoma ka mpshafatso ye e lebantšwego ya ditoropo tša magaeng ka ditšhelete tša dithušo tše bjalo ka lenaneo la Ditšhelete tša Thušo ya Tlhabollo ya Boagišani. Ka tsela ye, ditikologo tša go rarela le ditoropo di tla holega go tšwa go kaonafatšo ya ekonomi. Ka ditsenogare tše ka moka, re lebane ke go fetola sebopego sa metse ya magaeng ka nageng ya rena.
Baagi ba naga ya gešo,
Thuto e tla ba taba ye bohlokwa kudu mengwageng ye mehlano ye etlago. Re nyaka gore barutiši ba rena, baithuti le batswadi ba šome le mmušo go fetola dikolo tša rena gore e be disenthara tša tšwelopele gape tša tlotlego.
Lenaneo la Tlhabollo ya Bana Mengwageng ya Mathomo le tla matlafatšwa go ya pele, ka tebanyo ya go netefatša phihlelelo ya bohle ya thuto go tloga ka Kreiti R gomme re oketše gabedi palo ya bana ba go thoma ka mengwaga ye 0-4 ka ngwaga wa 2014.
Re boeletša tšeo di sa hlokego ditherišano. Barutiši ba swanetše go ba ka sekolong, ka phapošing ya borutelo, ka nako, ba ruta, go se na go se šetše mošomo wa bona le tlaišo ya baithuti! Bana ba swanetše go ba ka phapošing ya borutelo, ka nako, ba ithuta, ba hlomphana le go hlompha barutiši ba bona gomme ba dira mešomo ya bona ya gae.
Go kaonafatša taolo ya sekolo, barutiši ba swanetše gore pele ba be le tlhahlo ya go hlatlošwa gore e be dihlogo tša sekolo goba dihlogo tša mafapha. Ke ile go kopana le dihlogo tša dikolo go ba abela ponelopele ya rena ka ga tsošološo ya tshepedišo ya rena ya thuto.
MaAfrika Borwa a gešo, Re tla dira ka maatla a rena go hlohleletša baithuti ka moka go feleletša thuto ya bona ya sekontari.
Maikemišetšo ke go hlatloša kelo ya boingwadišo dikolong tša sekontari go diphesente tše 95 ka 2014. Gape re lebeletše mekgwa ye meswa ya go buša baithuti dikolong kudukudu bao ba ilego ba tlogela dikolo gomme re ba thekge.
Maloko a a Hlomphegago, re tshwenywa ke dipego tša barutiši bao ba sotlago le go tlaiša bana ka tša thobalano, kudukudu basetsana. Re tla netefatša gore Ditlhahli ka ga Tshotlo ya Tša Thobalano le Dikgaruru ka Dikolong tša Setšhaba di a phatlalatšwa le gore baithuti le barutiši ba itlwaetša tšona le go di hlompha. Re tla tšea dikgato tše maatla kgahlanong le morutiši yo mongwe le yo mongwe yoo a šomišago maatla le bolaodi ka go tsenela dikamano tša thobalano le bana. Go tšwetša pele thuto ya bophelo bja thuto ya go ya go ile, lenaneo laThuto le Tlhahlo ya Motheo ya ba bagolo le Kha ri Gude di tiišetšwa. Baagi ba naga ya gešo, Maloko a a Hlomphegago, Re swanetše go netefatša gore maithomelo a tlhahlo le tlhabollo ya mabokgoni ka nageng a arabela go dinyakwa tša ekonomi. Lekala la Thuto le Tlhahlo ya Kokeletšo ka dikholetše tša lona tše 50 le dikhamphase tše 160 nageng ka bophara e tla ba lefelo le bohlokwa la tlhahlo ya tlhabollo ya mabokgoni.
Re tla kaonafatša phihlelelo ya thuto ya godimo ya bana bao ba tšwago malapeng ao a hlokago le go netefatša sebopego sa thekgo ya tšhelete ya go ya go ile diyunibesithing. MaAfrika Borwa a gešo,
Re tshwenywa kudu ke lebaka la maemo a mabe a boleng bja tlhokomelo ya maphelo, ao a dutšego a mpefatšwa ke koketšo e maatla ya malwetši mengwagengsome le seripa ya go feta. Re ikemišeditše go tšwela pele go fokotša go se lekalekane tlhagišong ya tlhokomelo ya maphelo, go kaonafatša bokgoni le methopo ya batho, go mpshafatša maokelo le dikliniki le go lwantšha leuba la HIV le AIDS, TB le malwetsi a mangwe. Re swanetše go šoma mmogo go kaonafatša phethagatšo ya Leano le le Akaretšago la Kalafi, Taolo le Tlhokomelo ya diphethetše tša HIV ka 50% ka 2011. Re nyaka go fihlelela 80% ya batho bao ba hlokago kalafo ya ARV ka 2011.
Re tla hlagiša sekema sa Inšorense ya Bosetšhaba ya Maphelo ka dikgato le mokgwa wa kgodišo. Ge re atlega go thoma NHI, re swanetše go potlakiša mpshafatšo ya maokelo a mmušo yeo e tlago dirwa ka Dikamano tša Setšhaba le Praebete.
Re lebane gape le temogo ya ka pela ya ditaba tša megolo ya diprofešenale tša maphelo go fediša go hloka bohlatse ditirelong tša rena tša maphelo.
Ka go šoma mmogo a re direng go feta go tšwetšapele tlhokomelo ya maphelo ya boleng, go sepelalana le Ditebanyo tša Tlhabollo ya Mileniamo ya Dinagakopano go fokotša bohloki ka bogare ka ngwaga wa 2014.
Baagi ba gešo, Mmogo re swanetše go dira se sengwe go fokotša bosenyi. Maikemišetšo a rena ke go hloma tshepedišo ya toka ya bosenyi ye e fetogilego, ye e kopantšwego, ya sebjalebjale, ya go ba le methopo ya tshwanelo le go laolwa gabotse. Go bohlokwa gape go kaonafatša bokgoni bja dikgorotsheko le phethagatšo ya batšhotšhisi go matlafatša ditirelo tša botseka, forensiki le bohloodi. Mošomo wo o thomile ka nnete, gomme o tla tšewa ka maatla a maswa le mafolofolo. Gare ga ditenayo tša ka pela ke go netefatsa gore re oketsa palo ya batšhotšhisi le bašomedi ba Boto ya Thušo ya Semolao. Re tla dira se bjalo le ka go matseka a sephodiseng.
Re fetoletše leina la Kgoro ye e amegago go tšwa go Polokego le Tšhireletšo go ya go ya Maphodisa go tiišetša gore re nyaka maatla a kgonthe a tiragatšo ka go mošomo wa maphodisa. Se se tla ba le seabe go phokotšo ya melato ye šoro le ya dikgaruru ka tebanyo ye e beilwego ya go tloga go 7% go fihla go10% ka ngwaga. Šedi ye kgolo kudu ke go lwantšhana le bosenyi jo bo beakantšwego, gammogo le bosenyi kgahlanong le basadi le bana.
Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo, Mola re amogela peeletšo ya lekala la praebete intastering ya bohlapetši, re tla kaonafatša melawana ya intasteri ye we. Gare ga maithomelo a mangwe a bohlokwa, re tla thoma tshepedišo ya Eitšentshi ya Taolo ya Mellwane; re tla matlafatša maitekelo a rena kgahlanong le bosenyi bja inthanete le bohodu bja boitsebišo, gomme re tla kaonafatša taolo dikgolegong tša rena go fokotša melato ye e ipoeletšago.
Baagi ba naga ya gešo, Ke rata go tiišetša thekgo ye rena ya diphetogo tše di tšwelago pele tša lefapha la boahlodi. Diphetogo tše di swanetše go rarolla ditaba tše bohlokwa tše bjalo ka kaonafatšo ya go ikemela ga boahlodi, go hlongwa ga ditshepedišo tša ka gare tša boahlodi gammogo le go netefatša gore batho bohle ba fihlelela toka.
Katlego ya tshepedišo ya demokrasi ka kakaretšo e ithekgile godimo ga dikamano tše kaone tša tlhomphono le moya wo mobotse wa tirišano magareng ga Bophethišo, Lekgotlapeamolao le Lefapha la Bolaodi. Se se bohlokwa kudu bakeng sa demokrasi ya rena ya molaotheo.
Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo, Re boeleditše go bolela ka ga boitlamo bja go lwantšha bomenetša tirelong ya mmušo. Re tla hlokomela kudu mo go thibeleng ga bomenetša le boradia mo ditshepedišong tša kgokagano le dithendara, dikgopelo tša mangwalo a go otlela, ditšhelete tša thušo ya leago, di-ID le bohodu bja didokete tša melato tša maphodisa.
E re ke gatelele gore ka moka re na le tema ye kgolo yeo re e kgathago kgahlanong le bosenyi. Re swanetše gore re kgathe tema ka mafofolo Diforamong tša Bophodisa bja Setšhaba. Re swanetše go emiša go reka dithoto tša bohodu, e lego seo se hlohleletša bosenyi. Re swanetše go bega bosenyi gomme re thuše maphodisa ka tshedimošo ya go swara bao ba tlotšego molao. Ka tsela ye re tla gatela pele go aga setšhaba sa go hloka bosenyi.
Maloko a a hlomphegago, go tloga ka ngwaga wa 1994 re lekile go bopa setšhaba se se kopanego go tšwa go nako ye mpe ya kgethollo. Re kgopetšwe go tšwela pele ka maikemišetšo a go tšwetša pele kopano le go fapana le go tšwetša pele tshepetšo ya kabelano ya boleng, go ya ka moya wa botee bja baagi le setšhaba seo se hlokomelago. Tshepetšo ya boleng bjo bo abelanwago e swanetše go re hlohleletša go ba baagi bao ba nago le mafolofolo mo mpshafatšong ya naga ya rena. Re swanetše go bopa boitsebišo bjo bo swanago gammogo le go laetša lerato le botshepegi nageng ya rena. Re swanetše go tšwetša pele lerato le le swanago go naga ya rena, Molaotheo wa rena le difoka tša setšhaba. Ka moya wo re tla tšwetša pele Koša ya Setšhaba le folaga ya naga ya rena le difoka tša naga ya rena ka moka.
Bana ba rena, go tloga e sa le ba bannyane ba swanetše go rutwa go hlompha le go thekga Molaotheo le difoka tša setšhaba, le go tseba gore di ra go reng go baagi ba Afrika Borwa. Re tla netefatša gore re ba le tebanyo ye e swanago ya bosetšhaba ya go fetola maina a thutofase le a mafelo. Se se swanetše go fa sebaka sa go ama maAfrika Borwa ka moka tabeng ya go hlola boitsebišo bja bosetšhaba bjoo bo akaretšago batho bohle, go tšweletša kwešišo ya histori le bohwa bja rena. Dipapadi ke sedirišwa se maatla sa kago ya setšhaba. Ka go šoma mmogo re swanetše go thekga dihlopha tša rena ka moka tša bosetšhaba go tloga go Bafana Bafana go fihla go di-Proteas le di-Springboks; go tloga go Banyana Banyana go fiha go di-Paralympians.
Dihlopha tša rena di ka šoma gabotse ka thekgo ya rena.
Ntumeleleng go šomiša sebaka se go lebogiša dihlopha tša rena tša bosetšhaba ka phethahatšo mo bekeng e e fetilego, ka kgonthe ka boraro di ile tša fenya gabotse. Sehlopha sa naga sa basadi sa kgwele ya diatla le sona se re dirile gore re ikgantšhe ka go thopa Phadišano ya Dinaga tše Tharo ya Kgwele ya diatla. Re lebogiša Sevens Springboks bao e bilego bafenyi ba IRB Sevens World Series Champions – re sa lebale di-Blue Bulls bao ba fentšego makgaolakganag a Super 14 ka mokgwa wo o kgodišago gape wa fešene! Re tšea sebaka se go lakaletša di-Springboks mahlatse tatelanong ye e latelago ya diphadišano kgahlanong le British le Irish Lions. Go molaleng gore re hloka go beeletša kudu mo go tlhabollo ya dipapadi. Re potlakiša tsošološo ya dipapadi go netefata gore di bopa karolo ya lenaeothuto la sekolo. Godimo ga fao re tla netefatša gore re fana ka dinolofatši tša dipapadi baaging bao ba hlokago le gore ba di humana pele. Sepikara se hlomphegago le Modulasetulo,
Re itlamile gore mengwageng ye e fetilego gotla ba le kabo ye kgolo ya go aga Afrika ye kaone le lefase le kaone. Maikemišetšo a magolo a mmušo bakeng sa lebaka la magareng ke go netefatsa gore kamano ya rena le dinaga tsa ka ntle e ba le seabe mo go tlholego ya tikologo ye e nago le mohola go kgolo le tlhabollo ya ekonomi ya go ya go ile.
Go fihla fa, re tla tšwela pele go bea kontinente ya Afrika pele ka go matlafatša Kopano ya Afrika le makala a yona gomme ra fa tebanyo ye e kgethegilego go phethagatšo ya Tirišano ye Mpsha ya Tlhabollo ya Afrika.
Se bohlokwa le seo se lego kgauswi le gae, ke go matlafatša kopantšho ya selete kudukudu ka kgathelelo ya go kaonafatša kopantšho ya ekonomi le polotiki ya SADC go thuša AU go hloma Mmušo wa Mohlakanelwa. Re tla hloma Eitšentshi ya Tirišano ya Tlhabollo ya Borwa bja Afrika go tšwetša pele dikamano tša tlhabollo le dinaga tše dingwe kontinenteng. Afrika Borwa e tla tšwela pele go thuša ka ga kagoleswa le tlhabollo ya kontinente ya Afrika kudukudu maemong ao go bilego le diphapano. Re tla tšwela pele go hlohleletša boagišani bja khutšo ya go ya go ile go Israele le Palestina gomme e be tharollo ya go thewa godimo ga dinaga tše pedi ka botšona.
Re tla thekga maitekelo a khutšo ya Kopano ya Dinaga tša Afrika le Dinaga Kopano kontineteng ya Afrika, go akaretša le Saharawi Arab Republic le Darfur go la Sudan. Bjalo ka Modulasetulo wa SADC le Monolofatši, re tla kgatha tema mo go šwetšeng pele mmušo wo o akaretšago go fihlela go swarwa dikgetho tše di lokologilego tša go hloka bosodi ka Zimbabwe. Mathata a batho ba Zimbabwe ba nago le wona a na le khuetšo ye mpe go tikologo SADC, kudukudu Afrika Borwa. Re dira boipiletšo go dinaga ka moka lefaseng tša go rata khutšo go thekga mmušo wa mohlakanelwa maikemišetšo e le go kanofatša ekonomi. Re tla thekga maitekelo a tikologo ya SADC go rarolla maemo a Madagascar.
Ntumeleleng, baeti bao ba hlomphegago go tlotla Sešole sa Bosetšhaba sa Afrika Borwa mabapi le mošomo wa bona wo bohlokwa wa go aga khutšo kontinenteng. Ka mekgato ya kontinente le ya tikologo, re tla šomela go kaonafatša demokrasi le tlhompho ya ditokelo tša botho kontinenteng ya Afrika. Re tla ba le seabe mo go matlafatšeng dikamano tša Borwa-Borwa gomme re tšwele pele ka ditumelelano tša kholego ya tirišano le dinaga tše bohlokwa tša Borwa.
Re tla tšwela pele go matlafatša dikamano le dinaga tše di hlabologilego tša Leboa go akaretša le G8, gammogo le badirišani ba rena ba leano le Dinagakopano tša Yuropa. Re tla tšwela pele go šoma ka mafolofolo mo go netefatšeng gore go ba le pheletšo ya ditherišano tša Hlabololo ya WTO Doha. Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo, Afrika Borwa, ka ge e le naga ye e omilego e hloka tiro ya ka pela ya go fokotša diphetogo tše kotsi tša tikologo le go netefatša gore baagi ba humana meetse.
Gare ga mananeo a go fapafapana, re tla phethagatsa leano la Meetse bakeng sa Kgolo le Tlhabollo, gomme lona le tla matlafatša taolo ya meetse. Re tla tšwela pele go kaonafatša tirišo ya rena ya enetši le kholofelo godimo ga enetše ye e mpshafaditšwego.
Mmušo wo o hlabollogilego o hloka kaonafatšo ya ditirelo tša mmušo le matlafatšo a diinstitušene tša demokrasi. Re hlomile Dikgoro tše pedi ka go Bopresidente go matlafatša ka bobedi leano la peakanyo gammogo le tlhokomelo le tekolo le ya phethagatšo. Go netefatša kabo ya ditirelo ka ga boitlamo bja rena, Ditona tša Kabinete di tla ikarabela gomme re tla šomišwa didirišwa tša phethagatšo go lekola mošomo wa bona gomme re tla tšea magato a maatla le dinako tše di swanetsego go šoma ka tšona go thoma ka Mosegamanye. Re tla ama gape Dikgwebo tša Mmušo le Diinstitušene tša Tlhabollo ya Ditšhelete tshepedišong ya peakanyo ya mmušo le go kaonafatša tlhokomelo le tekolo ya phethagatso ya bona.
Maloko a a Hlomphegago, maAfrika Borwa a gešo,
Ge netefatša gore makala a mararo ka moka – a selegae, profense le mmušo a kaonafatša kabo ya ditirelo, re tla potlakiša tlhomo ya Tirelo e tee ya Mmušo. Taolo ye e tla gapeletša mo go beeng batho pele kabong ya ditirelo. Re tla netefatša tirelo ya mekgwa ye botse gape ye e kgontšhago go tšwa go badiredi ba khaonthareng ya ka pele ka tlhagišo ya ditirelo dikgorong ka moka tša mmušo.
Mo nakong ye ya mpshafatšo, re tla gatela pele go bopa mmušo wa tirišano ka dinako tšohle. Taba ya boetapele ka mohlala, mošomo o šetše o thomile wa ho hloma sedirišwa sa bokgokaganyi bja setšhaba ka Bopresidenteng. Godimo ga go amogela mangwalo le diimeile go tšwa go setšhaba, re tla hloma gape mohala wa tshedimošo wa go fihlelwa ke bohle gabonolo.
Badirišani ba tla amogela nyakišišo ya setšhaba o ka re e be e le yona fela e tee, ba e latelela ka mekgwa ka moka go fihlela e humana tharollo yeo e e hlokago.
Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo,
Eitšentshi ya Tlhabollo ya Bafsa ya Bosetšha, yeo e hlomilwego ka go kopanya Sekhwama sa Bafsa wa Umsobomvu le Khomišene ya Bosetšhaba ya Bafsa e tla kgakgolwa ka la 16 Phupu go la Ekurhuleni.
Diinstitušene di a kopanywa go kaonafatša kabo ya ditirelo le go tšwetša pele dibaka tša tlhabollo tšeo di fiwago ke bafsa.
Eitšentshi e tla kgokagana le bafsa bao ba sa šomego eupsa ba nago le mangwalo a thuto le menyetla ya ekonomi; gape e dire ka moo e ka kgonago ka gona go katološa Lenaneo la Tirelo ya Bosetšhaba ya Bafsa le go thekga borakgwebo ba bafsa. Sepikara le Modulasetulo, Baeng ba ba Hlomphegago,
Kgwedi ye e tlago Madiba wa rena yo a rategago o tla ba a swara mengwaga ye 91. Batho lefase ka bophara ba tla ntše ba tšwela pele go go hloka go ba gona ga gagwe le gore a rarolle mathata a bona. Maitshwaro a gagwe le mohlala wa gagwe wa go ineela go direla batho ke mohlala go batho bao ba lego mathateng lefaseng.
Go na le lesolo le la boditšhabatšhaba le le thomilwego ke Setheo sa Nelson Mandela gammogo le mekgatlo ye e amegago le bitšwago Letšatši la Mandela, gomme se se tšweletša seo Ntate a se emetšego. Letšatši la Mandela le tla ketekwa ka la 18 Mosegamanye ngwaga wo mongwe le wo mongwe. Le tla fa batho ba Afrika Borwa le batho bohle lefaseng ka bophara monyetla wa go dira se sengwe se kaone go thuša ba bangwe. Madiba o šomile ka mafolofolo dipolotiking sebaka sa mengwa ye 67, gomme ka Letšatši la Mandela batho lefaseng ka moka, mešomong, ka magaeng le dikolong ba tla šomiša bonnyane bja metsotso ye 67 ya nako ya bona go dira se sengwe se bohlokwa setšhabeng sa bona, kudukudu gare ga batho bao ba hlokago. A re thekgeng Letšatsi la Mandela le go hlohleletša gore lefase le go thušana le rena lesolong le le botse le. Sepikara se se Hlomphegago le Modulasetulo, maAfrika Borwa a gešo,
Re hlagišitše lenaneo la rena setšhabeng bakeng sa mengwaga ye mehlano ye e latelago. Seo se kgomagantšwego le boitlamo bjoo re bo dirago ke lenaneo la projeke le le tletšego gomme le nago le ditebanyo le diphihlelelo tše bohlokwa. Mafelelong tshedimošo ye e tla phatlalatšwa gomme ya lebišwa. Ka khonthe bjalo ka baagi re swanetše gore nako ye nngwe le ye nngwe re ipotšiše gore ke eng seo re ka se dirago ka borena go thuša go tšwetšapele lenaneo le la bosetšhaba.
Go ba moagi ga se fela ka ga ditokelo eupša ke ka go ba le maikarabelo gomme re be le seabe go dira gore naga ya rena e be ye kaone. Re holofela gape go šomišana le Mekgatlokganetšo ka Palamenteng ka moya wo mobotse wa go bea naga pele.
Go tlaleletša se, Madiba o re rutile gabotse gore naga ye ke ya rena ka moka, bathobaso le babašweu. Go šomela poelano le kopano go tla dula go le bohlokwa ge rentše re eya pele.
Ka ge e le gore lenaneo la rena le tla diragatšwa ka nako ya theogo ya ekonomi, re swanetše go dira ka tlhokomelo go se be le tshenyo, go se be le tšhelete ye e šalago go fetišetšwa ngwageng wo o tlago wa ditšhelete – sente ye nngwe le ye nngwe e swanetše go šomišwa ka bohlale gape ka katlego. Re swanetše re šomiše tšhelete go ya ka moo re ka kgonago ka gona.
MaAfrika Borwa a gešo, ka go šoma mmogo re ka dira go gontši go phethagatša ponelopele ya rena ye e swanago ya setšhaba se kaone sa go atlega!
Ye ke tirišanommogo ye re hlokago.
Last Modified: Thu, 18 Jun 2009 16:21:44 SAST