Dat die tradisionele hoofstroomkerke wêreldwyd 'n krisis beleef, hoef eintlik geensins verder betoog te word nie. Talle publikasies wat hierdie probleem identifiseer, ontleed en na oplossings soek, het in die afgelope paar dekades die lig gesien (Hall 1995:19– 21; Niemandt 2007:12– 15). Hoekendijk (1964) het met sy bekende boek De Kerk binneste buiten in die tweede helfte van die vorige eeu al hierdie gevaartekens aangetoon, en vir radikale verandering gepleit. Sedertdien kom kerke al hoe meer voor die realiteit van 'n drastiese verlies aan lidmate te staan Heitink (2007) wys daarop dat die Protestantse Kerk in Nederland jaarliks ongeveer 2% van haar lidmate verloor. In die praktyk kom dít neer op 65 000 lidmate per jaar, of anders gestel, 65 groot gemeentes per jaar – meer as 'n gemeente per week! Volgens Heitink het buitekerklikheid in Nederland van 3% in die jaar 1900, tot 40%, of volgens ander opnames tot selfs 65%, in 2000 gestyg. Na raming sal slegs 4% van die Nederlandse bevolking teen 2020 nog tot die Protestantse Kerk behoort (De Roest & Stoppels 2007:12). Knippenberg (2005:3) is van mening dat die kerklike situasie in Europa 'n krisis begin aanneem.
Sweet (1999:45– 65) skryf in sy boek, SoulTsunami, sink or swim in new millenium culture, dat indien die kerk nie radikale aanpassings maak nie, hierdie nuwe gety die kerk gaan laat sink. In 'n latere werk gebruik hy die beeld van die tradisionele kerklidmate as immigrante in 'n nuwe, vreemde wêreld (Sweet 2001:11– 16). Hirsch (2006:36) is van mening dat nóg die pogings van tradisionele hoofstroomkerke nóg dié van plaaslike gemeenskapskerke of onafhanklike megakerke die toename in ongeloof en buitekerklikheid kan stuit. Sommige teoloë is oortuig dat die tyd van die tradisionele kerk verby is; dat dit geen kans het in die postmoderne wêreld nie. Party gaan selfs so ver om te sê dat denominasionele strukture die koninkryk van God in die wiele ry (Niemandt 2007:38). Die vraag is of die kerke deel van die probleem of deel van die oplossing is (Ward 2002:13).
Van Aarde (2008:1213– 1234) pleit vir 'n publieke teologie as antwoord op die verleentheid van die kerk, omdat 'n nuwe 'opkomende Christelikheid' ('emerging christianity') parallel met die kerk aan die ontwikkel is, en ander soekende gelowiges verkies om in die openbare domein ('public square') te bly. Publieke teologie is volgens hom nie teoloë wat teologie in die openbare domein, of op die markplein, beoefen nie, maar mense wat in die openbare domein met 'Godspraatjies' ('God talk') besig is. Hy verwoord sy siening van hierdie publieke teologie soos volg: '...what I call the inarticulate longing of believers who do not want to belong' (Van Aarde 2008:1217). Sulke mense wat hulle 'alternatiewe' geloof beoefen, kan ook volgens hom as alternatiewe geloofsgemeenskappe, of as '…the church on the other side or even churchless Christianity', beskou word (Van Aarde 2008:1217). As eksemplaar van die denke in die opkomende kerk, wil Young (2007:179) deur sy uitbeelding van Jesus dit duidelik stel dat Jesus nie in instellings en godsdiens as menslike skeppings belang stel nie.
Heitink voer aan dat sy boek as 'n prakties-teologiese verantwoording met die karakter van 'n prakties-teologiese ekklesiologie of ekklesiastiek beskou moet word (Heitink 2007:340). Hiervoor gebruik hy Firet (1986:589) se omskrywing, wat ekklesiastiek as die teologiese teorie oor die sosiale gestalte van die Christelike geloof beskou – die verwerkliking van 'n belofte as gegewe moontlikheid; die vervulling van 'n opdrag in 'n bepaalde maatskaplike en kulturele situasie. In sy model maak hy gebruik van sosiaalwetenskaplike en teologiese metodes wat op mekaar inwerk. Dit is volgens hom 'n dinamiese model wat, in die woorde van Moltmann, in die kragveld van die Gees afspeel (Heitink 2007:339). Hy noem dit ook 'n heuristiese of 'metodies-soekende' model.
Om sy lesers te oriënteer bespreek Heitink die faktore wat volgens hom die hoofoorsake van die huidige stagnasie in die kerk is (Heitink 2007:20– 23). Stagnasie is nie versoenbaar met dié kerk wat die kerk van die Here is nie. Die teologiese grondpatroon van die kerk kan nie tot stagnasie lei nie, want die kerk is die volk van God wat onderweg is – die liggaam van Christus; die tempel van die Gees; die bruid van Christus (Heitink 2007:25– 28). Hierdie Bybelse metafore is volgens hom lynreg in stryd met enige vorm van stagnasie. Vervolgens bespreek hy kortliks die bekende notae ecclesiae van die kerk, naamlik eenheid, heiligheid, katolisiteit en apostolisiteit, wat as die uitgangspunt vir sy ekklesiologiese ontwerp dien (Heitink 2007:28– 32). As daar oor die kerk as instelling gepraat word, gaan dit oor die wesensvraag van die kerk soos die klassieke formulering van die Apostoliese Geloofsbelydenis en die Nicenum dit verwoord, terwyl die kerk as organisme weer vanuit die lewende communio sanctorum beskou moet word (kyk Berkhof 1979:343; Barth 1959:141).
In 'n voëlvlug oor die kerkgeskiedenis onderskei Heitink 'n voor-Christelike tydperk tot en met die jaar 380, toe die Christendom 'n staatsgodsdiens geword het. Die tweede tydperk is die Christelike of die Konstantynse tydperk. Die derde is 'n post-Christelike tydperk, wat volgens hom uiteindelik omstreeks 1960 deurgebreek het (Heitink 2007:32– 36). In die Konstantynse tydperk het die kerk so verweef geraak met die staat dat die sogenaamde corpus Christianum tot stand gekom het. Saam met G.J. Heering tipeer hy hierdie oorgang as die sondeval van die Christendom (Heitink 2007:33). Vanuit 'n magsposisie in die corpus Christianum het die kerk in die post-Christelike era haar greep op die kultuur verloor, en haar kort voor lank as instelling in 'n minderheidsposisie bevind.2 Hierdie weerlose posisie van die kerk moet egter nie slegs negatief bejeën word nie, want dit '...strookt meer met haar aard dan gemakkelijke staatssteun of volksgunst' (Heitink 2007:36).
Met inisiasie het Heitink inwyding of inlywing in die oog: 'De kerk is geen vereniging van belanghebbende maar een geloofsgemeenschap waarbinnen een mens moet worden ingewijd' (Heitink 2007:79). Dít gebeur via opvoeding, onderrig en die meedoen aan rituele. Op hierdie manier word die Christelike tradisies van geslag tot geslag oorgedra. Waar die proses stagneer, sterf die kerklike gemeenskap stadig maar seker uit. Vanuit die kulturele antropologie onderstreep Heitink die belang van inwyding vir die geloofsgemeenskap. Te midde van 'n postmoderne lewensklimaat, waar 'n gesagskrisis, bevraagtekening van norme, en wat hy 'n 'pedagogiese paradoks' noem aan die orde van die dag is, bepleit hy juis die noodsaak van die inlywingsproses. Die doop, kategese en belydenis van geloof moet in hierdie klimaat verder ontgin word as belangrike boustene van die inisiasieproses (Heitink 2007:94– 116).5
Heitink toon dat verskeidenheid deel van die vroegste Christelike tradisies was. Selfs die kanonvorming is 'n bewys van eenheid in verskeidenheid. Op die voetspoor van Gerd Theissen toon hy aan dat die vier strome van die Judese, Sinoptiese, Pauliniese en Johannese Christendom elk in die kanon sy plek het. As uitgangspunt wat eenheid in verskeidenheid betref, vervul die 'Sache Jesu' 'n kernrol as samebindingsfaktor (Heitink 2007:121– 148). As herreoriëntasie stel Heitink 'plurivormigheid' ('pluriformity') as 'n gegewe in die ekklesiologiese besinning, maar wel 'n plurivormigheid wat deur die 'Sache Jesu' saamgebind word. Daar sal bepaalde spelreëls moet wees om rigtings en modaliteite te rig, omdat geen deelbelang die voortgang van die kerklike lewe kan belemmer nie6 – '[ g] een traditie heeft de waarheid in pacht; de waarheid zal in elke generatie opnieuw langs hermeneutische weg op een weerbarstige werkelijkheid heroverd moeten worden. Daarin ligt de actualiteit en de urgentie van het thema integratie' (Heitink 2007:152).7
Heitink verwys na die kerk as sosiale gestalte, en wel aan die hand van drie kerksoorte, naamlik die publieke kerk as volkskerk, as vrye kerk en as die mistieke, spirituele of charismatiese kerk. Hierdie ou begrip van sosiale samehang het vir die moderne netwerkbegrip plek gemaak, wat ook as die 'vloeibare kerk' ('liquid church') beskryf kan word. Lidmaatskap word nie noodwendig met erediensbywoning verbind nie, maar die klem val eerder op ontmoetings in ander sosiale verbande. Persoonlike geloof en oorgawe aan Jesus word nou die kenmerke (Heitink 2007:153– 169). Hy bepleit 'n model van konsentriese gemeentevorming, wat van binne na buite én van buite na binne uitkring. Die onderskeid tussen binne en buite moenie beklemtoon word nie, maar moet eerder gerelativeer word. Dit is dus 'n dubbelbeweging van binne na buite én van buite na binne met betrekking tot die lewende middel, die 'Sache Jesu'. Hierdie benadering hou rekening met sirkels van betrokkenheid en met middelpuntsoekende én middelpuntvliedende kragte wat alles hier aan die werk is (Heitink 2007:180).
'n Kerk wat ontvanklik is vir kultuur, en hierdie ontvanklikheid terselfdertyd met trou aan haar tradisie en identiteit in die 'Sache Jesu' verbind, nooi mense om deel te neem. Hiervoor gebruik Heitink die term 'evangelisasie'. Hy vertolk dit, anders as apostolaat, sending of missionaat, as die vrymoedigheid om vir ons geloof na vore te tree. Dit veronderstel geen aanmatiging nie, maar eerder aanwesigheid in algehele beskeidenheid, empatie en kliëntevriendelikheid. In evangelisasie gaan dit vir hom om die eenheid van woord en daad; van getuienis en diens. Die oorkoepelende begrip hiervoor is diakonia (Heitink 2007:190– 195). Dit is 'n oop aanbod – nie opdringerig nie, maar altyd uitnodigend.8
Gemeentelikheid dui op die samekoms van die lidmate in 'n gemeente. In hierdie gedeelte voer Heitink die gedagte van 'n konsentriese kerk verder. Die kern van die saak is 'n gemeente wat saamkom om haar geloof te bely en te vier. Die kern is egter nie die kerngemeente self nie, maar die geheimenis waarop alles toegespits is, naamlik die aanwesigheid van Jesus Christus deur sy Gees. Die gemeente sentreer draai voortdurend om hierdie geheimenis sonder om dit ooit ten volle te deurgrond, maar dit weerhou haar nie daarvan om met volharding daarna te bly soek nie (Heitink 2007:226). Prediking en liturgie is hier die sentrale begrippe. In ons tradisie staan die prediking sentraal, met die liturgie as die viering van die heil. Dit verg sorgsame en selfstandige eksegese, en die egtheid om met hartstog die 'water uit die rots' te voorskyn te bring. Hierdie hartstog en egtheid moet voelbaar word in die konkrete omstandighede van die dag, en moet tot uiting kom in die verskillende lirurgiese handelinge. Kinders maak deel uit van, en hoort in, die kerk. Naas kinderkerk moet kinders ook in gewone eredienste by die liturgie en die prediking betrek word. Die herhaaldelike gevolgtrekking dat die erediens se dae getel is, is vir Heitink voorbarig en oppervlakkig. Eredienste is vir alle tye – ook vir die tyd waarin ons leef (Heitink 2007:258).9
Die organisasie van die kerk is nie 'n doel op sigself nie, maar 'n middel in diens van Jesus Christus. Organisasiestrukture is hardnekkig, en daarom is dit nie so maklik om te verander nie (Heitink 2007:261). Die Bybel bevat geen bloudruk daarvoor nie – nouliks aanknopingspunte. Die territoriale organisasie van die kerk is die gevolg van 'n reëling onder keiser Karel die Grote wat bepaal het dat die kerk geografiese grense moet hê. Die omstandighede van Calvyn in Geneve het hierdie territoriale siening van kerkwees, sowel as die rol van die ampte, bevestig (Heitink 2007:261– 267). Heitink is 'n voorstander van 'n aangepaste presbiteriaal-sinodale stelsel van kerkregering, met 'n groter bevoegdheid aan die klassis as skarnier tussen die plaaslike en die landelike kerk. Samewerkingsooreenkomste tussen gemeentes, en groter bevoegdheid aan die klassis, is noodsaaklik: 'Elke pleidooi voor meer gesag van bovenaf moet gepaard gaan met meer democratische bevoegdheden van onderop, geen hiërarchie zonder democratie' (Heitink 2007:294).10
In 'n tyd wanneer die kerkgemeenskap meer ruimte vir 'n individualistiese kerksoort en 'n netwerkagtige gemeentestruktuur bied, staan of val die toekoms van die kerk met die geloofsinspirasie van haar lede. Oordenking is ontleen aan die spirituele tradisie, en het te make met vrome bepeinsing of religieuse besinning: 'Het is een zich begeven in een gewijde ruimte om daarbinnen iets van het goddelijke waar te nemen, te beschouwen' (Heitink 2007:299). In 'n postmoderne lewenservaring is daar by mense 'n ondogmatiese geloof wat by die gefragmenteerde beeld van die moderne mens pas. Mense word bedreig deur 'n gevoel van onsekerheid, wat deur 'n soeke na God gekenmerk word. Dít alles vereis spiritualiteit en geestelike verdieping. Daar word deesdae in sekere kringe van die predikant as 'misterievertolker' gepraat – iemand wat belas is met die bediening van die geheimenis (Heitink 2007:319). Dit gaan hier om 'n kennis wat die verstand te bowe gaan. Daarvoor is 'n ruimte en geleentheid vir oordenking nodig.11 Aandag aan spiritualiteit is aandag aan die wortels, of die hart, van die geloof. Sorg vir lewensin en geloofservaring is die diepste vorm van singewing vanuit die Christelike tradisie.12
Dit is duidelik dat Heitink diep onder die indruk is dat die kerk in sy huidige vorm as instelling en versorger nie die mas gaan opkom in wat hy die post-Christelike tydperk noem nie. 'n Mens sou verwag dat hy, soos baie ander, tot die gevolgtrekking sal kom dat die kerk as instelling se dae getel is. Mense het nie meer die kerk nodig om te glo en hulle spirituele ervarings met ander te deel nie – inteendeel, vir baie is die kerklike instelling 'n belemmering. Tog volg hy nie dié roete nie, maar is sy uitgangspunt dat die kerk 'n gegewe is. Ál uitweg uit die impasse is radikale verandering. Sy konsentriese model van kerkwees, met 'n beweging van binne na buite én omgekeerd, open wél nuwe perspektiewe wat die kerk uit haar geïsoleerdheid kan bevry.
Dit kán wees dat die lyne van hierdie tweestroombediening in die toekoms saamkom. Dít kan egter slegs gebeur indien die NHKA deur die proses van radikale transformasie weer vir mense buite die kerk 'n plek word waar hulle die teenwoordigheid van God kan beleef. Dan kan Heitink se konsentriese sirkels dalk 'n werklikheid word, en sal die 'Sache Jesu' mense ál nader na die middelste kring intrek. Dít is 'n droom – of dit 'n werklikheid sal word, sal net die tyd leer.
Buitendag, J., 2006, 'Nuwe wyn in nuwe sakke en die behoud van altwee: 'n Herbedinking van die Hervormde Kerk se identiteit aan die begin van die 21ste eeu in Suid-Afrika', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 62(2), 343– 362. [ Links ]
Dreyer, T.F.J., 1998, 'Spiritualiteit, identiteit en die etos van die Nederduitsch Hervormde Kerk', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 54(1&2), 289– 314. [ Links ]
Dreyer, T.F.J., 2003, 'Statistieke vertel 'n storie – 'n Visie vir die Hervormde Kerk op pad na 2010', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 59(4), 1045– 1062. [ Links ]
Dreyer, T.F.J., 2005, '" Kenotiese" prediking – die katalisator vir liturgiese verdieping in die huidige konteks', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 61(93), 93– 108. [ Links ]
Dreyer, T.F.J., 2006, 'Die akkommodering en bestuur van diversiteit in gemeenteverband', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 62(4), 1291– 1309. [ Links ]
Dreyer, W.A., 2006, 'Die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika as volkskerk – oorsig en herbesinning', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 62(4), 1337– 1368. [ Links ]
Dreyer, Y., 2004, 'A public practical theological theory for religious education of secularised youth', HTS Teologiese Studies/Theological Studies 60(3), 919– 945. [ Links ]
Firet, J., 1986, 'Kroniek van de praktische theologie', Praktische Theologie 13(5), 589– 632. [ Links ]
Van Aarde, A., 2008, 'What is " theology" in " public theology" and what is " public" about " public theology" ?', HTS Theologiese Studies/Theological Studies 64(3), 1213– 1234. [ Links ]
Venter, M., 2008, "n Kritiese vergelyking tussen die ekklesiologieë van G. Heitink en G.D.J. Dingemans – toegepas op die NHKA van die een-en-twintigste eeu', MDiv-skripsie, Universiteit van Pretoria. [ Links ]
2. W.A. Dreyer (2006:1337– 1368) toon hoe die NHKA deur haar volkskerklike denke uiteindelik as instelling gestagneer het. Callahan (2002:16) lys aan die hand van sekere begrippe 'n twintigtal eienskappe wat die verskil tussen die kerk as instelling en organisme omlyn. Hierdie kenmerke van die kerk as instelling kom ook duidelik in Heitink se beskouing oor die Protestantse Kerk in Nederland na vore. Dit toon ook ooreenkomste met Niemandt (2007:21– 23) se vergelyking tussen modernisme en postmodernisme as uitdaging vir die kerk om weer as lewende organisme te funksioneer.
7. Sien ook die insiggewende publikasie van Bell (2005:41– 69) wat beklemtoon dat dit juis deel van die gelowige se verantwoordelikheid is om die Bybel in elke situasie nuut te vertolk. Daar is volgens hom te veel aansprake dat 'n bepaalde groepering of kerk die Bybel verkondig, terwyl die aanspraak hoogstens daarop dui dat dit hulle vertolking van die Bybel is. Alle Christelike kerke verkondig immers die Bybel. As ons erken dat ons besig is met ons vertolking van die Bybel, sal die aansprake dat dit die enigste moontlikheid is, vervaag, en word diversiteit makliker verdra.
9. Die samekoms van die gemeente kan nie as die voorwaarde vir mense se ontmoeting met God beskou word nie, maar as die byeenkoms van mense wat reeds van God se teenwoordigheid in hulle lewe bewus geword het, en dit saam met ander gelowiges wil vier en versterk. Hier speel die eenheid tussen liturgie en prediking 'n groot rol om juis die ervaring van 'n ontmoeting met God aan te help (Dreyer 2005:93– 108). Lose (2003:200) is ten gunste van 'n retoriek van uitnodiging, wat daarop neerkom dat die gehoor genooi word om die wêreld van die prediker te betree, en die werklikheid deur sy oë waar te neem. Om dít te bereik moet die prediker deurlopend moontlike ander sienings van die hoorders respekteer. Enersyds bied die prediker bepaalde sienings, maar andersyds skep hy die ruimte vir ander sienings in 'n raamwerk van veiligheid en vryheid. Heitink is korrek as hy sê dat die prediking in die reformatoriese tradisie altyd sentraal sal staan, maar dan nie meer prediking as die gesaghebbende oorreding van mense nie, maar as die getuie wat mense nooi .
11. Borg (2003:26) meen dat ons onder die invloed van die moderne era te veel klem op geloof as verstandelike aangeleentheid lê, en dat ons geloof as 'n saak van die hart met die klem op die ervaring verwaarloos. Hy beklemtoon die belang van geloof as hoofsaaklik 'n aangeleentheid van die hart. Hy bring hierdie spirituele ervaring van geloof later in verband met die sogenaamde 'thin places', 'n begrip wat hy aan die Keltiese tradisie ontleen. Hierdie 'dun' plekke is waar die twee dimensies van die werklikheid, naamlik die sigbare en waarneembare en die Goddelike en heilige, deur die Gees met mekaar in aanraking kom. Dít kan letterlik, soos in die Keltiese tradisie, geografiese plekke wees, maar ook situasies en geleenthede waar 'n mens se hart ontvanklik is. Die liturgiese ervaring kan 'n 'dun' plek wees, maar ook situasies soos die geboorte van 'n kind, siekte, rousmart, die natuur, jou binnekamer, 'n koffiekroeg. Dit word plekke waar 'n mens meer ontvanklik is vir die raakvlakke van hierdie twee werklikhede. Hierdie dun plekke moet meer ontgin word vir oordenking (Borg 2003:155– 166).
12. Enersyds het oordenking ook met 'n bepaalde spiritualiteit en teologiese etos van 'n kerk of gemeente te make (kyk Dreyer 1998:289– 314). Andersyds sal daar ruimte gebied moet word vir verskillende spiritualiteitsoorte, wat weer met mense se persoonlikheidsvoorkeure en denkstelsels verband hou (Dreyer 2006:1291– 1309).