Nuuskommentaar: Feit of fiksie in die demokrasie – onkunde lei tot ondergangArgieffoto Dié naweek vind die ANC se tradisionele 8 Januarie-byeenkoms, met pres. Jacob Zuma se “skim-staatsrede”, plaas. Waarnemers en joernaliste se oë en ore sal op dié geleentheid gefokus wees en die land daarna met die fynste ontledings en soms wildste afleidings vergas. Geoordeel na die jongste aantal toesprake van Zuma, soos sy Nuwejaarsboodskap en sy ontwrigte “Versoeningsdagtoespraak”, kan die land hom maar gereed maak vir ’n stortvloed fiksie wat as die reine waarheid opgedis word. Twee akademiese swaargewigte, proff. José van Dijck van die Universiteit Utrecht en Wim van Saarloos van die Universiteit van Leiden, het kragte gesnoer om te kyk hoe fiksie die demokrasie in ’n emokrasie laat weggly. Hoewel die woord “emokrasie” al vir meer as ’n dekade in Afrikaans gebruik word, is dit eintlik in Nederlands (wat Vlaams insluit) ’n algemene term. In daardie tale het dit ’n magdom definisies, maar kom in breë trekke daarop neer dat dit neerslag vind as emosies die oorhand oor feite kry. Van Dijk en Van Saarloos skryf onder die opskrif “Wetenschap is niet maar een mening”. “Elkeen het die reg op ’n eie mening, maar nie op sy eie feite nie,” haal die twee professore senator Daniel Moynihan uit die tagtigerjare aan. Hulle meen dit het nou weer baie relevant geword met die verkiesing van leiers wêreldwyd wat sterk menings uitspreek, maar oor ’n gebrek aan feite beskik. Hulle haal Tom-Jan Meeus aan: “Een cultuur, hoe superieur ook, gaat altijd verloren als ze geen gezamenlijke feiten meer kent.” Meeus is ’n politieke rubriekskrywer vir die NRC Handelsblad. Oor bykans alles in Suid-Afrika is daar nou minstens twee stelle “feite” en so tragies soos dit mag wees, is die president self verantwoordelik vir die verspreiding van heelwat wolhaarstories. Soms is dit gewoon sy eie onkunde soos toe hy sakelui “meegedeel” het dat Afrika die grootste vasteland is, en dat die ander vastelande saam daarin pas. Soms is dit iets wat wyer geglo word soos dat die land se probleme begin het toe Jan van Riebeeck in die Kaap aangekom het. Uitsprake oor grondbesit en dat wit mense hul grond bekom het deur dit van swart mense te steel, veroorsaak rassespanning. Ook in die jongste verlede is heelwat geskryf oor die impak wat fopnuus op die samelewing het. Fopnuus kan slegs ’n impak hê as die lesers of luisteraars oningelig oor die werklike feite is. ’n Mens hoef maar net te kyk na die leserskommentare onderaan die berigte in verskeie publikasies om te sien hoe oningelig sommige lesers is (en hierby sluit ek beslis nie alle lesers in nie – talle lesers is goed ingelig en huldig ŉ geldige, goeddeurdagte mening). Hulle sal in die proses die “waarheid” van fopnuus met hand en tand verdedig, en erg beledigend oor feite raak. En is erg verontwaardig as die betrokke publikasie hul juweeltjies verwyder, veral as dit duidelik rassisties is en die publikasie in die sop kan laat beland. Onlangs het ’n leser die bekende historikus en rubriekskrywer, dr. Leopold Scholtz, aangevat oor iets wat hy voorheen sou “geskruif” het. Scholtz het hom gedaag om die betrokke artikel wat hy sou “geskruif” het se datum en plek van publikasie uit te wys. Kort-kort gryp iemand Maroela Media oor die spelling van Wladimir Poetin se naam en van. Hulle wil dat Maroela die Engelse transkripsie van die Russiese skrif gebruik. Die trant is dikwels beledigend asof Maroela Media uit onkunde sou optree. Nederlands gebruik dieselfde spelling as Afrikaans, en Maroela Media het al telkemale uitgewys dat hy inderdaad die regte Afrikaanse spelling gebruik. Enige gerekende rubriekskrywer of kommentator sal voor hy sy skrywe vir publikasie voorlê, ’n groot navorsingspoging insit om seker te maak van feite. Waar hy van sy bronne verskil, sal hy gemotiveerd dit uitwys. Hy weet immers dat die lesers van meningstukke oor die algemeen self goed ingelig is, en dikwels veel beter as hy self, en dat hy erg gaan deurloop as hy bollie skruif, ekskuus, skryf. Hy selekteer binne sy vermoë die mees betroubare en objektiewe bronne en lees gereeld die meningstukke van ander. Natuurlik kry rubriekskrywers allerlei “titels” by lesers. In ’n stadium is Scholtz byvoorbeeld gereeld deur liberale en veral “Cape libs” as “nieu-konserwatief” uitgeskel. Die uwe is al as enigiets van “die linkse Toerien” tot verkramp beskuldig. Die gevaar van te veel ideologie wat in rubrieke deurslaan is dat dit noodwendig objektiwiteit inboet. Dit beteken nie dat alle rubriekskrywers die gemeenskaplike waarheid sal vind en eenvormige rubrieke sal opdis nie. Daar is beslis ’n behoefte aan verskeidenheid want dit is immers waaroor demokrasie handel. Voorts is daar in elke gemeenskap ’n behoefte aan sogenaamde sonskynrubriekskrywers – daardie skrywers wat (soms) die lelike waarheid miskyk en die positiewe uitlig, selfs al is hulle dikwels erg naïef. Op die breër front is dit noodsaaklik dat die leiers met die werklike feite vertroud is. Die Grondwet vereis immers dat, volgens die ampseed, die president in die belang van al die mense van Suid-Afrika moet optree. Maar min dinge werk so polariserend in soos om slegs een gemeenskap se weergawe as die waarheid op te dis, en die ander te laat glo die president reageer op fiksie. Dan word die land ’n emokrasie, en die skeidslyn tussen ’n emokrasie en gekkeparadys is ragfyn.