Soos saamstaan en veg, is tweedrag, twis en trek welbekend in die geskiedenis van die Afrikaner. Minder as veertig jaar na die Groot Trek en skaars twintig jaar na die totstandkoming van die twee Boererepublieke, het drie groepe Afrikaners tussen 1875 en 1877 hulle waens gepak en die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) verlaat om 'n nuwe heenkome iewers agter 'n vreemde horison te vind. Hierdie groep Afrikaners staan as die Dorslandtrekkers bekend omdat hulle deur die dorre Kalahariwoestyn getrek het, waar baie van hulle van dors en honger omgekom het. Hulle het enkele jare in die noorde van Suidwes-Afrika (Namibië) rondgetrek, waar koors en malaria 'n hoë tol onder hulle geëis het, voordat hulle in September 1880 die Angolese grens oorgesteek het, om hulle met die toestemming van die Portugese owerhede te Huila en Humpata in Suid-Angola te vestig. Minder as die helfte van die sowat 600 mense wat die ZAR verlaat het, het Angola bereik. Nagenoeg 'n kwart van die trekkers het langs die pad gesterf, terwyl 'n verdere kwart omgedraai het as gevolg van die ontberings waaraan hulle blootgestel is. Die Afrikaners het geleidelik verder noordwaarts en noordooswaarts na Bié, Mombolo, Que, Cubal, Caconda, Hanha, Sacanjimba en ander plekke in Sentraal-Angola versprei. Nuwe aankomelinge uit die Transvaal, hoofsaaklik in die tydperk tot 1907, het hulle getalle van 325 in 1883 tot tussen 1 550 en 2 050 teen 1926 laat styg. Die Angola-Boere het 'n lewe gemaak uit gemengde bestaansboerdery, saai- en beesboerdery, jag en transportry. Enkele Boere het hulle tot bos- en mynbou gewend en het betreklik welvarend geword. Die meeste het egter 'n sukkelbestaan gevoer en onder erge armoede gebuk gegaan. Daarom was dit vir hulle 'n groot uitkoms om as huursoldate van die Portugese owerheid aan pasifikasie-oorloë teen die inheemse swart bevolking deel te neem.
Stassen vind dit onmoontlik om al die redes vir die Afrikaners se verhuising na Angola presies te omlyn, aangesien die "trekke komplekse verskynsels was wat waarskynlik die gevolg van 'n hele aantal ekonomiese, godsdienstige en politieke faktore was... [en] dit 'n fout (sou) wees om te dink dat al die trekke gemeenskaplike oorsake het, hoewel daar... heelwat ooreenkomste... is" (pp 114-115). Hy beskou godsdienstige oorwegings, nuwe arbeidswetgewing en vrees vir die gelykstelling van wit en swart, onsekere politieke en ekonomiese toestande, vrees vir Britse imperialisme, asook gebrek aan grond as geloofwaardige trekredes. Hy betwyfel Hattingh se uitspraak dat armoede 'n trekrede was, aangesien tydgenote van die Dorslandtrekkers getuig het dat hulle "welaf" was, asook vanweë die feit dat hulle groot getalle vee besit het en heelwat van hulle 'n leidende rol (as kerkraadslede) in die gemeenskap gespeel het (p 121). Siende dat daar heelwat bywoners onder die trekkers was (meer as die helfte van die trekkers uit die Rustenburg-distrik was bywoners - p 120), moet 'n mens myns insiens aanvaar dat armoede tog wel 'n rol gespeel het. Stassen verwerp met reg Hattingh se opvatting, minstens wat die eerste drie trekke betref, dat "goudkoors" 'n trekrede was, aangesien die ontdekking van goud toe nog "in die toekoms gelê het" (p 122). Hy verwerp droogtes en natuurrampe, asook die koms van intensiewe veeboerdery, wat Hattingh as moontlike trekredes opper, hoofsaaklik omdat dit nie deur tydgenootlike bronne as redes aangevoer word nie.
Aangesien die meeste trekkers uit gebiede gekom het waar die wild reeds 'n geruime tyd uitgeskiet was, betwyfel Stassen ook Hattingh se uitspraak dat die vooruitsig van ryk jagvelde sommige Boere getrek het. Dit is egter nie noodwendig afdoende bewys dat sommige trekkers nie wel so 'n motief kon gehad het nie - vir pioniers wat goed met die jagterslewe bekend was en dalk ook onder ekonomiese druk verkeer het, kon dit sekerlik 'n oorweging gewees het. Stassen haal immers 'n "weduwee uit die Waterberg" aan (p 204) wat in ongeveer 1932 verklaar het:
Alhoewel van die trekkers dit self geopper het (p 125),19 byt Stassen swaar aan die idee van "een of ander inherente 'trekgees' eie aan die Afrikaner... [of] 'n 'rustelose swerwersnatuur'" (p 126) as moontlike trekrede. Hy wys tereg daarop dat dié verskynsel nie uniek aan die Afrikaner is nie, maar gee toe dat "daar gespekuleer (sou) kon word dat die Dorslandtrekke 'n voortsetting van 'n nomadiese leefwyse was wat reeds so vroeg as 1657 onder sommige Afrikaners begin posvat het en dat dit gevolglik tweede natuur onder die Dorslandtrekkers" (p 128) was. Daar is myns insiens 'n verband tussen 'n "nomadiese leefwyse" wat "tweede natuur" by die Afrikaner was, en 'n "inherente trekgees" of 'n "rustelose swerwersnatuur"; die Afrikaner, soos pioniersbevolkings elders, het histories getrek as ekonomiese, politieke, sosiaal-maatskaplike, of welke ander vorm van druk ook al, vir hulle te veel geword het. Stassen verwerp voorts, sonder om sy argument enigsins te staaf, bespiegelings "dikwels deur Engelse skrywers" (p 120) dat die trekke in 'n mate ook "pogings was om aan die aankomende beskawing te ontvlug". Stassen bring dit glad nie met die "nomadiese leefwyse wat tweede natuur onder die Dorslandtrekkers was" in verband nie, terwyl daar wat my betref, tog wel 'n raakvlak is. Van der Merwe verwys in dié verband na diegene, hoewel 'n klein minderheid, wat verknog raak aan 'n selfgenoegsame pioniersbestaan en "benoud raak... as die samelewing... allerlei maatskaplike eise (aan hulle) opdring... [en] geneig is om telkens verder weg te trek namate die beskawing nader kom, om as't ware vir die beskawing te vlug".20 'n Inherente trekgees of swerwersdrang, en vrees vir die beskawing was miskien nie deurslaggewende redes vir die Dorslandtrekke nie, maar hou besmoontlik met mekaar verband en kan nie sonder meer verwerp word nie.
'n Beduidende persentasie mense wat aanvanklik emigreer, keer mettertyd na hulle land of plek van oorsprong terug. Volgens beskikbare getuienis is die besluit om terug te keer dikwels meer kompleks en ambivalent as die oorspronklike besluit (gewoonlik om ekonomiese redes) om te trek. Die terugkeer is nie altyd vreugdevol nie, want diegene wat na hulle oorspronklike tuiste terugkeer voel dikwels of hulle dubbeld gemarginaliseer is.
'n Gebrek aan toekomsvooruitsigte was volgens Stassen een van die vernaamste redes vir die repatriasie na Suidwes-Afrika en Suid-Afrika in 1958. 'n Dertigtal Boere het hulle wanhoop soos volg in 'n brief aan die Suidwester verwoord (p 331):
Die toekoms hier is vir ons maar bitter ellendig, want ons kan dit aanvoel en vooruitsien. Ons en ons kinders verdwyn as volk en nasie, ook ons kultuur en tradisie. Ons almal gaan beland saam met die naturel in sy krot. Ons toevlug sal tot die naturel wees, soos dit vandag reeds is dat van ons mense op 'n naturel se grond en in sy stroois woon.
Armoede en die afwesigheid van 'n lewensvatbare bestaanswyse (hulle kon nie meer met boerdery, jag en transportry die mas opkom nie), tesame met isolasie en vervreemding van die Portugese, was dus weereens die basis van hulle probleme. Al dié aspekte het voorts tot 'n gebrek aan onderwysgeriewe, godsdienstige agteruitgang en immer toenemende ondertrouery gelei, wat vir baie Afrikaners onaanvaarbaar geword het. Die klompie Afrikaners wat hierdie keer agtergebly het, was hoofsaaklik 'n paar betreklik welvarendes wat nie wou trek nie, armoediges wat moeilik in Suid-Afrika sou aanpas, gesinne met Portugese gesinshoofde en persone van gemengde bloed wat nie in apartheid-Suid-Afrika welkom was nie (pp 371-374). Soos vroeër aangedui, het daar, soos ná die 1928-repatriasie, weer 'n klompie verhuisers na Angola teruggekeer omdat hulle nie in Suidwes-Afrika of Suid-Afrika kon aanpas nie. Die verhuising van Afrikaners vanaf 1961 en die vlug van die laaste groepie in 1975, het direk uit die politieke onstabiliteit en onveiligheid wat die land verswelg het, gespruit, en het dus radikaal van die vorige verhuisings verskil.
Afrikaners in Angola 1928-1975 maak 'n belangrike bydrae tot die bestaande kennis oor en begrip van die Afrikaners se geskiedenis in Angola omdat daar tot nog toe geen diepgaande studie oor die tydperk ná 1928 onderneem is nie. Dit help ook om 'n geheelbeeld van die geskiedenis van die Angola Afrikaners van die Dorslandtrekke in 1875 af, tot hulle finale uittog in 1975 te skep, aangesien Stassen ook die tydperk voor 1928 in betreklike detail behandel. 'n Aspek wat egter steeds agterweë bly, is 'n omvattende studie van die Afrikaner se deelname aan die Portugese pasifikasie-oorloë in Suid- en Sentraal-Angola. Afrikaners in Angola is taalkundig goed versorg en is deurgaans in 'n boeiende, leesbare styl geskryf. Tegnies is dit 'n pragpublikasie, goed versorg, stewig gebind en uitstekend toegelig.
Enkele kleinere punte van kritiek kan geopper word. Ten spyte daarvan dat hy deurgaans positiewe sowel as negatiewe aspekte oor die Angola Afrikaners uitlig, skemer daar tog 'n mate van subjektiwiteit ten gunste van die Afrikaner in Stassen se werk deur. Sy deurgaanse verwysing na "terroriste" eerder as "insurgente", "guerrillas" of "vryheidsvegters", verraai ook 'n Westerse en Eurosentriese ingesteldheid. Sy tematiese benadering skep die probleem dat sy hoofstukopskrifte nie altyd die "lading" dek nie. Hoofstuk 5 se opskrif suggereer 'n uiteensetting van die Afrikaners se geskiedenis in Angola tot 1928, maar die hoofstuk bevat bloot 'n oorsig van die Dorslandtrekke, gevolg deur 'n beknopte opsomming van die repatriasie van 1928 en die redes daarvoor. Hoofstukke 7 tot 13 se opskrifte dui aan dat hulle oor die tydperk 1928 tot 1958 handel, maar die hele tydperk vanaf 1880 tot 1958 kom telkens in die tematiese onderafdelings van die betrokke hoofstukke onder die loep. Enkele tegniese foutjies het verder hier en daar ingesluip met die haastige verwerking van die proefskrif in boekvorm. Op p 25 word vermeld dat die werk uit drie dele bestaan (en word Dele I tot III daarna dan bespreek), terwyl die inhoud inderwaarheid in vyf dele verdeel word. Op p 26 word daar steeds na "hierdie verhandeling" verwys. Daar is ook 'n paar glipse met die statistiese gegewens in die boek. Op p 148 en ook op p 174 word aangedui dat daar in 1928 tussen 386 en 473 Afrikaners in Angola agtergebly het, maar die tabel in Bylae 2 dui die getal as 386 tot 471 aan. Op p 369 word gesê dat 'n geskatte 148 Afrikaners in Angola agtergebly het, waaronder 63 wat weer teruggetrek het nadat hulle aanvanklik (1958-1963) gerepatrieer het. Enkele bladsye verder, op p 377, word egter aangedui dat 148 Afrikaners in 1958 in Angola agtergebly en dat daar saam met die 63 wat ná die repatriasie teruggekeer het ná 1958 nog ten minste 211 Afrikaners in Angola was. Stilisties word die teks soms onnodig deur klein opskriffies versnipper en byna tot 'n lys gereduseer (byvoorbeeld pp 162-174), of swaar met genealogiese detail belaai (byvoorbeeld pp 390-396), wat leesbaarheid strem.
Hierdie kleinere tekortkominge doen egter geen afbreuk aan Stassen se substansiële bydrae tot die literatuur oor die Angola Afrikaners nie. Sy boek sal saam met H.F. Heese se baanbrekerswerk bly staan as een van die standaardwerke oor die onderwerp. Gegewe die feit dat die geskiedenis van die Afrikaners in Angola haas onbekend in die Engelse literatuur is, sal 'n Engelse weergawe van die boek beslis ook 'n leemte in die internasionale arena vul.
Alhoewel die boek hoofsaaklik ten doel het om die geskiedenis van die afstammelinge van die Dorslandtrekkers in Angola sedert 1928 te beskryf, behels dit ook die geskiedenis van die Dorslandtrek self. So word die redes vir die trek, die trekkers se bydrae tot die ontwikkeling van die suide van Angola en hulle repatriasie in 1928 behandel. Die fokus is op die Angola-Boere, 'n klein gemeenskap wat in 1928 uit ongeveer 1 600-2 000 individue bestaan het, maar tot slegs 600 persone in 1958 afgeneem het (pp 114, 156). Dit word beklemtoon dat, ten spyte van hulle bydrae, die Boere min erkenning daarvoor ontvang het, en in die jare na 1928 as 'n groep grootliks vergeet is (pp 274, 280). Portugese bronne verskaf ook nie veel inligting oor die Boere se deelname aan die sogenaamde "pasifikasie-oorloë" teen die inheemse bevolking nie (p 187). Die uitsondering blyk te wees dat enkele Portugese bronne wel verwys het na die toekenning van 'n militêre eerbewys, medalje en kruis aan Willem Venter (Figuur 41) deur die owerheid (p 285).
Die grootste gedeelte van Deel III word gewy aan die geskiedenis van die Angola-Boere na 1928 teen die agtergrond van hulle ekonomiese omstandighede, materiële en geestelike kultuur, onderwys, godsdienstige lewe, maatskaplike toestande en hulle verhouding met ander gemeenskappe. Deel IV en V beskryf die repatriasie in 1958 en die redes waarom sommige Afrikaners na 1958 in Angola gebly het. Die boek eindig met 'n beskrywing van gebeure rondom die ontrekking van die Portugese magte uit Angola in 1975 en die daaropvolgende chaos. Die lotgevalle van die Portugese setlaars wat oor die grens na Suidwes-Afrika moes vlug, word ook verhaal. Aangesien relatief min inligting oor die rampspoedige uitwerking van die dekolonisering van Angola op die blanke koloniste in boekvorm beskikbaar is, bied die werk 'n belangrike bydrae in Afrikaans tot dié onderwerp (pp 70-71, 389-393).
Die outeur skryf met 'n groot mate van deernis oor die Afrikaners in Angola. Ten spyte hiervan word die feite deurgaans objektief aangebied en waar nodig, spreek hy tog kritiek uit. Wanneer hy byvoorbeeld die Angola-Boere se ekonomiese omstandighede behandel, skroom hy nie om werkskuheid as gedeeltelike oorsake van sommige Afrikaners se armoede te noem nie (pp 206-209).
Daar is min twyfel dat die outeur gesaghebbend oor die onderwerp kan skryf. Alhoewel dit grootliks verswyg word, is die boek grotendeels gebaseer op sy navorsing vir 'n doktorale proefskrif getiteld "Die Afrikaners se laaste halfeeu in Angola, 1928-1975".24 Dit is jammer dat hierdie feit nie pertinent in die voorwoord, soos gebruiklik in sulke gevalle is, genoem word nie. Sy twee promotors, proff. Johan Bergh en Fransjohan Pretorius, wat in die bedankings genoem word, kry ook nie in hierdie hoedanigheid die nodige erkenning nie. Behalwe vir twee terloopse verwysings, een na "hierdie verhandeling" op p 26 en een na "hierdie proefskrif" in die eindnotas op p 415, sou die leser nooit geweet het dat die boek op die outeur se proefskrif gebaseer is nie. Aangesien daar 'n verbod op toegang tot die tesis tot September 2011 is, was dit ongelukkig nie moontlik om dit met die gepubliseerde werk te vergelyk nie.
Een manier om navorsing bekend te maak, is juis om dit in boekvorm te publiseer. Indien wel, moet die teks vir die algemene publiek in 'n meer leesbare formaat aangebied word. Indien die navorsing voortspruit uit 'n proefskrif, verg dit egter 'n aansienlike mate van skaafwerk om dit te omskep in 'n boek wat gemaklik lees en boei. In hierdie verband het die outeur na my mening nie genoeg moeite gedoen nie. Die feit dat die proefskrif in boekvorm uitgegee is, sal waarskynlik 'n wyer leserspubliek tot gevolg hê, maar om tot die algemene leserspubliek te spreek, moet die formele, indirekte en onpersoonlike styl en formaat van 'n akademiese studie aangepas word.
Die struktuur is meer tipies van die wyse waarop 'n proefskrif geskryf word as van die onderhoudende logiese gang van 'n boek. Die akademiese en formele wyse van aanbieding is 'n uitdaging vir die leser wat op 'n vriendeliker wyse kennis wil maak met die onderwerp. In sy proefskrif was dit sekerlik meer wetenskaplik vir die skrywer om vergelykings te tref tussen toestande onder die Angola-Boere en Afrikaners in die res van Afrika. Om byvoorbeeld die omvang van die armoede van die Angola-Boere in Hoofstuk 7 te verduidelik, word die armblankevraagstuk in Suid-Afrika, asook die armoede van Afrikaners in ander kolonies in Afrika by die bespreking betrek. Dit lei die leser se aandag af van die hooftema van die hoofstuk, naamlik die meedoënlose ekonomiese agteruitgang van die Angola-Boere wat na 1928 plaasgevind het.
Voorts, word die leser meermale onverwags gekonfronteer met 'n begrip, gebeurtenis of persoon sonder dat die persoonlike of agtergrondsgeskiedenis daarvan verduidelik word. Die begrip mesticos (gekleurdes) word byvoorbeeld vir die eerste keer op p 59 genoem, maar die omskrywing van die term verskyn eers op p 76. Op p 337 word daar byvoorbeeld na 'n vergadering van die Volkskomitee vir Angola-Boere verwys, maar die funksie van hierdie belangrike komitee, wat by die repatriasie van die groep na Suidwes-Afrika en Suid-Afrika in 1958 betrokke was, word eers op p 343 verduidelik. Dieselfde probleem kom voor met die eerste vermelding van die Kanadese sendeling, John T. Tucker, wie se agtergrond en kerklike affiliases eers in die tweede en derde verwysings aan die leser openbaar word (pp 258, 260-261). Verskillende aspekte wat met mekaar verband hou, kan ook op 'n meer geïntegreerde wyse aangebied word. As voorbeeld is die verband tussen die trekredes in 1928 (Hoofstuk 5) en die ontstaan van die repatriasiegedagte (Hoofstuk 14) voor die hand liggend (pp 130-131, 327-331).
Die bronnelys sluit ook 'n indrukwekkende aantal Portugese bronne in. Soos hy tereg noem, is vorige studies oor die onderwerp gekortwiek deur die feit dat navorsers geen Portugese of Angolese bronne geraadpleeg het nie. Die feit dat hy Portugees magtig is, het in dié verband 'n wesenlike bydrae tot die volledigheid van die navorsing gemaak (pp 15, 27).
Benewens 'n reeks interessante foto's, wat agtereenvolgens volgens tema genommer is, word die boek ook voorsien van kleurvolle kaarte wat die administrasie, geomorfologie, klimaat, landbou en mynbou van Angola voorstel. Die register of indeks vergemaklik die leser se toegang tot inligting oor verskillende onderwerpe in die boek wat uiters noodsaaklik is in 'n historiese werk van hierdie omvang. Die bylaes is ook 'n waardevolle toevoeging tot die boek, want dit verskaf die persoonlike inligting van die Afrikaners wat in 1928 in Angola agtergebly het, asook geografiese naamsveranderings na 1975.