Europa in die agtiende eeu - Wikipedia
Europa in die agtiende eeu
Die bloedbad van onskuldiges deur Niccolò Bambini - vroeg agtiende eeu
Die 18de eeu het begin met 'n oorlog waarby al die groot moondhede van Europa betrokke was: die Spaanse Opvolgingsoorlog (1702-13). Dit het ge-ei!ndig met die bloedvergieting van die Franse Revolusie. Oorlog was die vernaamste kenmerk van hierdie eeu van selfsugtigheid. Die volkere het teen mekaar geveg om groter grondgebied of meer handel, sonder enige van die godsdienstige ideale van vorige geslagte of die nasionale en liberale gedagtes van die l9de eeu. Twee ander kenmerke van hierdie tydperk moet ook genoem word. Dit was die tyd van groat koloniale wedywering waarin veral Frankryk en Brittanje probeer het om groot ryke te stig wat uitsluitlik met die "moederland" moes handel dryf. Hierdie beleid van handelsbeperking staan bekend as die "merkan­ tilisme" en is die teenoorgestelde van die vrye handel''. Die ander kenmerk van die eeu is die "verligte despotisme", soos dit veral tot uiting gekom het in die regering van die sterk maar progressiewe heersers van Rusland, Pruise en Oostenryk. Die idees van skrywers soos Locke, Montesquieu en veral Voltaire, wat gepleit het vir die regte van die onderdane, is deur die heel aanvaar en hulle het probeer om so te regeer dat nie slegs sekere groep in die staat bevoordeel word nie.
8 Die Nederlande
9 Die Turkse Ryk
Brittanje het gedurende die 18de eeu sy bestaande koloniale ryk geweldig uitgebrei, veral ten koste van Frankryk. In die Europese oorloë was die twee lande altyd in vyandige kampe en hierdie Europese rusies is in die Nuwe Wêreld voortgesit in die stryd om kolonies. Na feitlik elke oorlog het Brittanje kolonies van Frankryk en haar bondgenote bekom. So byvoorbeeld is New­ Engeland, Nova Scotia en Gibraltar kragtens die Vrede van Utrecht na die Spaanse Opvolgingsoorlog aan Brittanje oorgedra. Gedurende die Sewejarige Oorlog (1756-63) is Frankryk finaal uit Kanada en Indië verdryf. In 1795 het Brittanje ook die Kaap van Nederland, wat toe 'n bondgenoot van Frankryk was, oorgeneem. Die saad vir Britse kolonialisme is gedurende die 18de eeu dus deeglik geplant. Engeland is egter nie deurgaans bevoordeel nie; die opstand van die dertien Amerikaanse kolonies van Nieu Engeland" (1775-81) het daartoe gelei dat Brittanje by wyse van die Verdrag van Versailles (1783) onafhanklikheid aan die jong "V.S.A." moes toestaan. In die 18de eeu het Brittanje ook die eerste Industriële Revolusie ondergaan, waardeur die land 'n nywerheidsland geword het. Die kolonies het nie alleen die grondstowwe verskaf nie, maar ook die mark vir die produkte gevorm. Hierdeur het Brittanje 'n voorsprong bo Europa gekry wat honderd jaar geduur het.
In die l8de eeu het Pruise met Oostenryk en Frankryk begin meeding om die magsposisie in Europa. Pruise het die voordeel van 'n paar opeenvolgende bekwame heersers gehad. Frederik Willem I (1713-40) het al sy krag gewerp in die opbou van 'n magtige leer van 100 000 man. Hy en opvolgers, Frederik II (die Grote, 1740-86) en Frederik Willem (1786-97) het Pruise opgebou tot 'n magtige staat en groot gebiede ten koste van veral Swede, Oostenryk en Pole tot die Pruisiese grondgebied gevoeg. Frederik II was een van die belangrikste verligte despote. Hy het talle hervormings ingestel om die las van die volk te verlig.
Oostenryk was dwarsdeur die eeu 'n groot moondheid, maar daar was onrusbarend baie gulsige oë gerig op sy ryk - 'n ryk wat nie deur verowering verwerf is nie, maar deur die erfenisse van sy Habsburgse regeerders. Keiser Karel VI het bepaal dat sy dogter Maria Theresa hom moes opvolg. Ander lande het egter hul eie kandidate gehad en dit het gelei tot die Oostenrykse Opvolgingsoorlog (1740-48). Maria Theresa het wel vorstin van Oostenryk geword, maar moes Silesië aan Pruise afstaan. Sy en haar seun Josef II het van 1740 tot 1790 geregeer en word onthou omdat hulle groot voorstanders van die verligte despotisme was. Hulle het onder andere nywerhede, landbou en werksomstandighede verbeter en die regstelsel en die onderwys geherorganiseer. Waar Oostenryk teen die begin van die 18de eeu nog die magtigste staat in Sentraal- en Oos-Europa was, het Rusland en Pruise teen die einde van die eeu sterk meegeding om hierdie posisie.
Gedurende die l7de eeu was Rusland nog 'n "Asiatiese" moondheid sonder invloed in Europese sake. Veral deur die ywer van twee heersers, Pipter Grote (1689-1725) en Katharina I (die Grote, 1762-96) het Rusland gedurende die 18de eeu vinnig vooruitgegaan en deel geword van die Wes-Europese gemeenskap. Pieter het die onderwys, administrasie, nywerheid en veral die leër verbeter en Rusland se grense tot by die Oossee uitgebrei. Katharina het groot gebiede ten noorde van die Swart See van die Turke verower en Oos-Pole by haar gebied gevoeg. Katharina was ook 'n aanhanger van die idees van die verligte outokrasie.
In sekere opsigte was die hele eeu 'n voorbereiding vir die uitbreek van die Franse Revolusie in 1789. Oorsee het die Britte die Franse leërs in die Nuwe Wêreld verslaan, en die Franse het gesmag na die oorwinnings waaraan Lodewyk XIV (oorlede 1715) hulle in die 17de eeu gewoond gemaak het. Frankryk het sonder veel welslae aan talle oorloë deelgeneem terwyl niks tuis gedoen is aan die verskriklike omstandighede van die kleinboere, die voorregte van die adel en die ondoeltreffende regering nie. Die derde stand het die werk gedoen en belasting betaal terwyl die adel heeltemal vrygestel was van belasting. Twee swak heersers, Lodewyk XV (1715-44) en Lodewyk XVI (1744-92), was nie opgewasse om die mag van die adel te verbreek nie, met die gevolg dat die eeu afgesluit is met die bloedige Franse Revolusie (sien p. 34-5).
Na die Spaanse Opvolgingsoorlog het die Bourbons van Frankryk die Spaanse troon ingepalm en die eeuelange vyandskap tussen die twee state is beëindig. Spanje was egter verplig om Gibraltar en Minorka (een van die Baleariese Eilande) aan Brittanje, en gebiede in Italië aan Oostenryk af te staan. Onder Filips V (1700-46) en sy bekwame vrou, Elizaheth Farnese, en Karel Ill (1769-88) kon Spanje tot 'n mate herstel van die verval van die 17de eeu.
Daar was nog nie 'n land met die naam Italië nie. Die gebied het bestaan uit talle staatjies, wat dikwels na willekeur deur die Europese vorste, veral die Bourbons en Habsburgers, onder mekaar verdeel is.
Die Suidelike Nederlande (België), vir eeue 'n besitting van die Spaanse Habsburgers, is met die Vrede van Utrecht (1713) sonder inagneming van die wense van die onderdane aan Oostenryk oorgedra. Dit is nog 'n bewys van die gewetenloosheid van die 18de-eeuse vorste.
Die Verenigde (Noordelike) Nederlande kon teen die begin van die 18de eeu nog die vrugte van sy oorsese handel pluk en 'n bolwerk teen die aggressie van Lodewyk XIV vorm. Later in die eeu het die land egter vinnig agteruitgegaan. Ook die Nederlandse kolonies, waarvan die Kaap een was, het gely as gevolg van die agteruitgang van die moederland.
Die Turkse Ryk
Turkye se golf van aggressie teen Europa het in die 18de eeu opgehou. Swak regeerders en 'n onbeheerbaar groot ryk het vir hierdie agter­uitgang gesorg. Rusland het veral by hierdie swakheid gebaat: sy grense is al hoe nader aan die Swart See uitgebrei en in 1774 was die Turke verplig om aan die Russe die reg te gee om die See te gebruik. Dis was ook nie net Rusland wat belang gestel het nie: Oostenryk het ook planne gehad met Turkye se Balkan-besittings.
Die "Poolse Opvolgingsoorlog" (1733-38) is gevoer deur mededingende Poolse groepe, elk met sy eie kandidaat vir die troon. Dit was 'n burgeroorlog en kenmerkend vir die penarie van die arm, onverenigde Pole. Teen die einde van die eeu het Rusland, Pruise en Oostenryk die land se interne swakhede uitgebuit en dit drie maal tussen hulself verdeel: in 1772, 1793 en 1795. Op die laaste datum het Pole heeltemal van die kaart verdwyn. Pole was die speelbal van gewetenlose en vyandige lande. Sy lot is kenmerkend vir die wêreld van die 18de eeu.
Oor die algemeen is merkwaardige militêre en kulturele prestasies in die 18de-eeuse Europa behaal. Brittanje se vernaamste bydrae was die opbou van sy Ryk; Pruise en Rusland het moondhede geword waarmee rekening gehou moes word; Frankryk en Oostenryk kon hul posisies handhaaf, maar Turkye en Pole het mag ingeboet. In Frankryk het die vernaamste gebeurtenis van die 18de eeu plaasgevind: die Franse Revolusie.