Tsebišo e fiwa fa gore Khoutu ya Tirišo ye Botse: Dintlha tše bohlokwa tša HIV/Aids le tiro tšeo di filwego ka gare ga šetulo e filwe ke Tona ya Mešomo, ka keletšo ya Khomišene ya Toka ya Tiro, go ya ka karolo 54 (a) ya Molao wa Toka ya Tiro, 1998 (Molao wa 55 wa 1998), le ka NEDLAC go ya ka karolo 203 (a) ya Molao wa Dikamano tša Mešomo, 1995, (Molao wa 66 wa 1995).
Virase ya go dira gore lenaneo la go lwantšha malwetši le senyege mmeleng (HIV) le kgoboketšo ya malwetši ao a tšwelelago ge lenaneo la go lwantšha malwetši le senyega mmeleng, morago ga gore le hlaselwe le go gwahlafatša ke HIV (AIDS) ke mathata a magolo go maphelo a setšhaba, ao a amago ekonomi ya leago, mešomo le ditokelo tša batho.
Go lemogwa gore bolwetši bja HIV/AIDS bo tla ama lefelo le lengwe le le lengwe la mošomo, moo go tla bago le go lwala ga bašomi lebaka le le telelele, go se tle mošomong, le lehu leo le tla amago tšweletso, diputseletšo tša badirelwa, maphelo le polokego, ditshenyagelo tša tšweletšo le maemo a batho mafelong a mešomo 1.
HIV ga e tsebe magomo a leago, bong, ngwaga goba morafe, eupša go amogetšwe gore maemo a ekonomi ya leago a hlohleletša maemo a bolwetši. HIV e ba gona mo tikologong ya bodiidi, go hudugela ditoropong, bošoro le go hloka tiišetšo. Basadi, ke bona bao e lego gore ba amega kudu mo tshwaetšong mo maemong a bokgabo le ekonomi moo ba se na go taolo ye kaalo go maphelo a bona..
Godimo ga moo HIV/AIDS e sa ntše e le bolwetši bjoo bo sa dikologilego ke go se fiwe šedi, tseba, kgethologanyo le tshwao. Mo mafelong a mošomo kgethologanyo yeo e sa dumelelwago kgahlanong le batho bao ba nago le HIV le AIDS e tšwela pele ka ditiro tša go swana le tlhokego ya diteko tša HIV pele motho a ka thwalwa, go kobiwa ka lebaka la gore motho a na le HIV le go ganetša modiredi ka diputseletšo.
Ye nngwe ya ditsela tše bohlokwa tša katlego tša go fokotša le go laola bothata bja HIV/AIDS mo lefelong la mošomo ke go hloma pholisi le lenaneo la HIV/AIDS. Go bolela ka ga dintlha tša HIV/AIDS mo lefelong la mošomo go tla kgontšha bathwadi, diyunione tša badiredi le mmušo go kgatha tema mo mererong ya selegae, bosetšhaba le bosetšhabatšhaba ya go thibela le go laola HIV/AIDS. Mo tebelelong ya se, Khouto e tšweleditšwe bjalo ka tlhahlo go bathwadi, diyunione tša badiredi le badiredi ka bobona.
go hlola tekano magareng ga ditokelo le maikarabelo a dihlopha ka moka; le go fa sephetho go ditshwanelo tša selete tša Repabliki bjalo ka leloko la Setšhaba sa Tšwetšopele sa Afrika Borwa.
Tebo ya motheo ya Khoutu ke go laetša methaladitlhahlo ya bathwadi le diyunione tša badiredi go hloma e le ge ba netefatša gore baemakanoši bao ba tshwaeditšwego ka HIV ga ba kgethologanywe mo lefelong la mešomo.
go šoma ka go kobja mošomong; le v go laola mekgwatshepetšo ya dingongorego.
Tebo ya kgato ya bobedi ya Khoutu ke go fana ka methaladitlhahlo go bathwadi, badiredi le diyunione tša badiredi yeo e bolelago ka go laola HIV/AIDS mo lefelong la mošomo. Ka ge bolwetši bja HIV/AIDS bo ama lefelo la mošomo le baemakanoši mo magatong a mmalwa a go fapana, go hlokega karabo yeo e akaretšago ka botlalo yeo e tšeago dintlha tše ka moka gomme ya di lebelela gotee. Ka fao, Khoutu e akaretša melao, yeo go bolelwago ka yona ka botlalo ka fase ga dintlha tšeo di filwego ka go temana 5.
go tšweletša mekgwa ya go ela le go fokotša titeo ya bolwetši lefelong la mošomo; le v go thekga baemakanoši bao ba tshwaeditšwego goba ba amago ke HIV/AIDS gore ba kgone go tšwela pele ka go šoma gomme ba tšweletše lebaka le le telele ka moo go ka kgonegago.
i magareng ga bathwadi, badiredi le diyunione tša badiredi mo lefelong la mošomo; gape le ii magareng ga lefelo la mošomo le bakgathatema ba bangwe mo magatong a karolo, selegae, profense le bosetšhaba.
Hlatlošo ya tekano le go hloka kgethologanyo magareng ga baemakanoši bao ba nago le HIV le bao ba se nago le yona, gape le magareng ga HIV/AIDS le maemo a mangwe a go bapetšwa le tšona a maphelo/kalafi.
Tlholo ya tikologo ya thekgo gore badiredi bao ba tshwaeditšwego ke HIV ba kgone go tšwela pele ka go šoma ka tlase ga maemo ao a lekanetšego mo mešomong ya bona ya ga bjale go fihlela ge ba lekanetše mebeleng gore ba ka šoma.
Tšhireletšo ya ditokelo tša batho le seriti sa batho bao ba phelago ka HIV goba AIDS e a hlokega go thibela le go laola HIV/AIDS.
HIV/AIDS e ama kudu basadi gomme se se swanetšwe se fiwe šedi mo tšwetšongpele ya dipholisi le mananeo a mošomo.
Go ikopanya, go akaretša le go hlohleletša go tšea karolo ka botlalo ke bakgathatema ka moka ke melao ya motheo yeo e swanetšego go latelwa ke pholisi le lenaneo tše dingwe le tše dingwe tša HIV/AIDS.
Bathwadi le badiredi ka moka, le mekgatlo ya bona yeo e itšego ba hlohleletšwa go diriša Khoutu ye go tšweletša, go hloma le go hlwekiša dipholisi le mananeo a bona go swanela dinyakwa tša mafelo a bona a mešomo.
Meholeng ya khoutu ye, lereo le "lefelo la mošomo" le swanetšwe le hlathollwe ka botlalo go feta hlalošo yeo e filwego ka gare ga Molao wa Dikamano tša Mešomo, Molao 66 wa 1995, Karolo 213, go akaretša tikologo ya moo go šomelwago ya, magareng ga tše dingwe, batho bao e sego ba tswalano ya mothwadi-modiredi, bao ba šomago mo karolong yeo e sego ya tlwaelega le bao ba itšhomelago.
Dikamano tša Mešomo, goba go peomolao efe goba efe yeo e laeditšwego ka gare ga Khoutu. Tlholego go e hlompha, ka boyona, ga o dire gore mothwadi a dire ditšwetšopele dife goba dife, ka ntle le ge Khoutu e laetša melawana yeo e laeditšwego ka gare ga molao.
Khoutu e swanetšwe e balwe gotee le dikhoutu tše dingwe tša tirišo ye botse tšeo di ka fiwago ke Tona ya Mešomo.
v Molao wa Pušetšo ya Dikgobalo le Malwetši a Mošomong, Wa 75 wa 1997; le vi Molao wa Maemo a Motheo a Mošomo, Wa 75 wa 1997; le vii Molao wa Dikimi tša Kalafo, WA 131 wa 1998.
viii Molao wa Hlatlošo ya Tekano le Thibelo ya Kgethologanyo yeo e sa dumelelwago, Wa 4 wa 2000.
Diteng tša khoutu ye di swanetšwe di fiwe šedi ge go dirwa tšwetšopele, tlhamo goba go lekodišišwa dipholisi goba mananeo afe goba afe go ya ka melao yeo e filwego ka godimo.
Dikarolo tše di latelago ke tša maleba tšeo di kgethilwego gomme di le ka gare ga tše dingwe tšeo di filwego ka gare ga peomoloao yeo e lego ka godimo. Di swanetšwe di balwe gotee le dineo tše dingwe tša palamente.
Khoutu e filwe go ya ka Karolo 54 (a) ya Molao wa Toka ya Tiro, Wa 55 wa 1998 gomme e theilwe godimo ga molao wa gore ga go motho yoo a swanetšwego gore a kgethollwe go ya ka maemo a gagwe a HIV. Gore e kgone go thuša bathwadi le badiredi gore ba diriše molao wo ka tshwanelo mo lefelong la mošomo, Khoutu e dira ditaetšo go diripa tše dingwe tša peomolao.
Karolo 6 ya Molao wa Toka ya Tiro e fana ka gore ga go motho yoo a swanetšego gore a kgethologanye kgahlanong le modiredi, goba mokgopedi wa mošomo, ka go pholisi goba tirišo efe goba efe ya mošomo, go ya ka maemo a gagwe a HIV. Mo ditshepedišong dife goba dife tša molao moo go begwago gore mothwadi o kgetholotše go ya le ka moo go sa dumelelwego, mothwadi o swanetše a fe bohlatse bja gore kgethologanyo goba phapantšho efe goba efe e be e le yeo e dumeletšwego.
Ga go modiredi, goba mokgopedi wa mošomo yoo a ka kgopelwago ke mothwadi wa gagwe gore a dire diteko tša HIV go netefatša maemo a gagwe a HIV. Diteko tša HIV ka goba legatong la mothwadi di ka dirwa fela moo Kgotlatsheko ya Mošomo e boletšego gore diteko tša mohuta woo di lokafatšwe go ya ka Karolo 7 ya Molao wa Toka ya Tiro.
Go ya ka tumelelo ya Karolo 187 (f) ya Molao wa Dikamano tša Mešomo, Wa 66 wa 1995, modiredi yoo a nago le HIV/AIDS a ka se kobje mošomong ka lebaka la gore a na le HIV goba AIDS. Le ge go le bjalo moo go nago le mabaka a go kwagala ao a amanago le maemo a bona a go tšwela pele ka go šoma gape mekgwatshepetšo yeo e dumeletšwego e latetšwe, ditirelo tša bona di ka fetšišwa go ya ka tumelelo ya Karolo 188 (a)(i).
Go ya ka Karolo 8 ya Molao wa Maphelo le Polokego ya Mešomo, Wa 85 wa 1993; mothwadi o swanetše gore a fane ka lefelo la mošomo leo le bolokegilego. Se se ka akaretša go netefatša gore go ba kotsing ga go tshwaetšwa ka HIV mošomong go a fokotšwa.
Karolo 2 le Karolo 5 tša Molao wa Maphelo le Polokego ya Meepo, Wa 29 wa 1996 di fana ka gore mothwadi o hlokega gore a fane ka lefelo la mošomo leo le bolokegilego. Se se ka arkaretša go netefatša gore go ba kotsing ga go tshwaetšwa ka HIV mošomong go a fokotšwa.
Modiredi woo a tshwaeditšwego ka HIV ka lebaka la go e hwetša mošomong ka madi goba diela tša mmele tšeo di tshwaeditšwego, a ka dira kgopelo ya diputseletšo go ya ka Karolo 22 ya Molao Pušetšo ya Dikgobalo le Malwetši mošomong, Wa 130 wa 1993.
Go ya ka tumelelo ya Molao wa Maemo a Motheo a Mošomo, Wa 75 wa 1997, mothwadi wo mongwe le wo mongwe o swanetše gore a netefatše gore badiredi ka moka ba amogela maemo a motheo a mošomo, go akaretša le minimamo wa matšatši a go khutša ka nako ya bolwetši Karolo 222.
Go ya ka tumelelo ya Karolo 24 (e) ya Molao wa Dikimi tša Kalafo, Wa 131 wa 1998, sekimi sa thušo ya kalafo seo se ingwadišitšego se ka se kgethologanye thwii goba ka tsela ye nngwe kgahlanong le maloko a sona go ya ka 'maemo a bona a maphelo'. Go ya ka Karolo 67 melawana e ka thalwa go laetša gore dikimi ka moka di swanetše di fane ka minimamo wa magato a diputseletšo go maloko a tšona.
Go ya ka tumelelo le bobedi bja molao wa tlwaelo le Karolo 14 ya Molao wa Molaotheo wa Afrika Borwa, Wa 108 wa 1996, batho ka moka bao ba nago le HIV goba AIDS ba na le tokelo ya sephiri, go akaretša le sephiri seo se amago maemo a bona a HIV goba AIDS. Ka moo ga go na modiro wa kakaretšo wo o lego molaong wa gore modiredi a utolle maemo a gagwe a HIV go mothwadi wa gagwe goba badiredi ba bangwe.
phetšišo ya ditirelo.
go fana ka thekgo go badiredi ka moka bao ba tshwaeditšwego ka HIV le AIDS; le v mekgwatshepetšo ya dillo le mekgwa ya kgalemo ya go šoma ka dingongorego tšeo di amanago le HIV mo lefelong la mošomo.
Ga go mothwadi yoo a ka nyakago gore modiredi, goba mokgopedi wa mošomo a dire diteko tša HIV gore a netefatše maemo a modiredi a HIV. Go ya le ka moo go filwego ka gona ka gare ga Molao wa Toka ya Tiro, bathwadi ba ka leba go Kgotlatsheko ya Mešomo go hwetša tumelelo ya diteko.
Ge e ba Karolo 7 ya Molao wa Toka ya Tiro e thibela mothwadi yoo a filwego tirelo ya maphelo go fana ka diteko go modiredi yoo a kgopelago teko, go ya ka gore Kgotlatsheko ya Mešomo e tla dumela gore modiredi a ka dumela ka go tseba go fana ka tšhireletšo karolong yeo. Taba ye ga se ya tšhwa e dumelelwa ke makgotlatsheko.
Mo go hlomeng ga dikarolo ka fase, go laelwa gore mekgatlo e ele šedi maemo ao a laeditšwego go ntlha ya 7.1.
bjalo ka senyakwa seo se kgethegilego sa tlhahlo goba mananeo a tšwetšopele ya badiredi; le v bjalo ka senyakwa sa phihlelelo go hwetša diputseletšo tša modiredi.
Meholeng ya go dira kgopelo ya pušetšo ka morago ga kotsi mošomong yeo e bilego le tšhelo ya madi goba diela tše dingwe tša mmele.
Ka tumelelo yeo e tsebagaditšwego le keletšo ya pele le ka morago, go ya le ka moo e hlalošitšwego ke Pholisi ya Bosetšhaba ya Kgoro ya Maphelo ka ga Diteko tša HIV; le iv Ka mekgwatshepetšo yeo e ngangilego ya go amana le bosephiri bja maemo a modiredi a HIV go ya le ka moo go hlalošitšwego ka go temana 7.2 ya Khoutu ye.
Diteko ka moka, go akaretšwa bobedi bja tšeo di dumeletšwego le tšeo di dumelelwago, di swanetše di dirwe go ya ka tumelelo ya Molao wa Pholisi ya Bosetšhaba ya Kgoro ya Maphelo, Wa 116 wa 1990.
Tumelelo yeo e tsebagaditšwego e ra gore motho o fane ka tshedimošo, o a e kwešiša gomme go thewa godimo ga se, o dumetše go dira diteko tša HIV. E ra gore motho o kwešiša gore teko ke eng, ke ka lebaka la eng e hlokega, diputseletšo, dikotsi, dikgetho le dikamo dife goba dife tša leago ka morago ga dipoelo.
Diteko tša HIV tša ka sephiring, tšeo di sa kgolaganego le dinyakišišo tša mohuta ofe goba ofe, di ka dirwa ge fela e le gore di dirwa go ya ka tumelelo ya melao ya thuto ya maitshwaro go ya ka nyakišišo ye bjalo.2 Moo nyakišišo ye bjalo e dirwago, tshedimošo yeo e hweditšwego e ka se dirišwe go kgethologanya batho goba dihlopha tša batho ka tsela yeo e sa dumelelwago. Diteko di ka se tšewe gore ke tša sephiri ge e le gore go na le kgonego ya gore maemo a motho a HIV a ka gopolwa go tšwa go dipoelo.
Batho ka moka bao ba nago le HIV goba AIDS ba na le tokelo ya sephiri. Modiredi ka fao ga a gapeletšwe go ya ka molao gore a utolle maemo a gagwe a HIV go mothwadi wa gagwe goba badiredi ba bangwe.
Ge e ba modiredi o kgetha go utolla maemo a gagwe a HIV go mothwadi goba badiredi ba bangwe, tshedimošo ye e ka se utollwe go ba bangwe ka ntle le tumelelo ya modiredi woo ya go dirwa ka go ngwalwa. Moo e lego gore tumelelo ya go ngwalwa ga e kgonege, go swanetšwe gore go tšewe magato a go kgonthišiša gore modiredi o rata go utolla maemo a gagwe.
go hlohleletša tšwetšopele ya dihlopha tša thekgo go badiredi bao ba phelago ka HIV goba AIDS; le iii go netefatša gore batho bao ba lokologilego ka go bolela ka maemo a bona a HIV goba AIDS ga ba kgethologanywe go ya ka tsela yeo e sa dumelelwago.
Mothwadi o swanetše gore a fane ka lefelo la mošomo leo le bolokegilego gomme la go se bee maphelo a badiredi kotsing gape a le hlokomele ka mo go ka kgonegago ka gona.
Kotsi ya go fetelwa ke HIV lefelong la mošomo ke ye nnyane. Le ge go le bjalo dikotsi tša go swana le diela tša mmele di ka direga, kudukudu mo mešomong ya tlhokomelo ya maphelo.
go bega ka ga dikotsi ka moka tša mošomong; le vii tekodišišo ya maleba ya go ba pepeneneng ga go tshwaetšwa ke HIV go netefatša gore dinyakwa tša kgonagalo ya pušetšo di a fihlelelwa.
Modiredi a ka fiwa pušetšo ge eba o tshwaetšwa ke HIV e le ka lebaka la kotsi ya ge a le mošomong, go ya ka Molao wa Dikgobalo le Malwetši a Mošomong.
Bathwadi ba swanetše ba tšee magato a go bonagala go thuša badiredi ka go dira kgopelo ya diputseletšo, go akaretša i go fana ka tshedimošo go badiredi bao ba amegago ya mekgwatshepetšo yeo e swanetšwego gore e latelwe gore ba dumelelwa go ka dira kgopelo ya putseletšo; le ii go thuša ka kgoboketšo ya tshedimošo yeo e tla thušago ka go hlatsela gore badiredi ba tshwaeditšwe ke madi a HIV ba le mošomong.
Go bewa kotsing ya tshwaetšo o le mošomong go swanetšwe go šetšwe go ya ka Pušetšo ya Molao wa Dikgobalo le Malwetši Mošomong. Bathwadi ba swanetše ba netefatše gore ba latela dineo tša Molao wo le mokgwatshepetšo ofe goba ofe goba tlhahlo go ya ka moo.
Badiredi ba go ba le HIV goba AIDS ga ba swanelwa go kgethologanywa go ya ka dikarolelo tša diputseletšo tša badiredi.
Badiredi bao ba lwalago ka lebaka la AIDS ba swanetšwe ba swarwe go swana le badiredi ba bangwe bao ba nago le bolwetši bja go swana le bjoo go ya ka phihlelelo ya diputseletšo tša badiredi.
Tshedimošo ya go tšwa go dikimi tša putseletšo ka maemo a kalafi a modiredi e swanetšwe e swarwe bjalo ka sephiri gomme e se dirišwe go kgethologanya ka tsela yeo e sa dumelelwago.
Moo mothwadi a fanago ka sekimi sa kalafi bjalo ka putseletšo ya badiredi, o swanetše a netefatše gore sekimi seo ga se kgethologanye thwii goba ka tsela ye nngwe go motho ofe goba ofe ka lebaka la maemo a gagwe a HIV.
Moo modiredi a lwalago kudu a palelwago ke go dira mošomo wa gagwe, mothwadi o swanetše gore a latele methalotlhahli yeo e amogetšwego malebana le go tloša modiredi mošomong pele a ka fetšiša ditirelo tša modiredi go ya le ka moo go laeditšwego ka gare ga Khoutu ya Tirišo ye Botse ka ga Go koba yeoe e le go ka go Šetulo 8 ya Molao wa Dikamano tša Mešomo.
Mothwadi o swanetše a netefatše ka mo go ka kgonegago ka ga ditokelo tša modiredi tša sephiri malebana le maemo a gagwe a HIV gore a šetšwe mo nakong ya ditshepedišo tša go se kgone go dira mošomo ga gagwe. Modiredi a ka se gapeletšwe go dira diteko tša HIV goba go utolla maemo a gagwe bjalo ka seripa sa ditshepedišo tšeo ka ntle le ge Kgotlatsheko ya Mešomo e dumeletše teko ya mohuta woo.
Bathwadi ba swanetše ba netefatše ditokelo tša badiredi malebana le HIV/AIDS, le tšeo di ka dirwago ge tiragalo ya tlholego ya go fana ka ditokelo tšeo e kopantšhwa le mekgwatshepetšo yeo e lego gona ga bjale ya dillo.
Bathwadi ba swanetše ba hlole temošo le kwešišo ya mekgwatshepetšo ya dillo le ka moo badiredi ba ka e dirišago ka gona.
Bathwadi ba swanetšwe ba tšweletše mekgwa ye e kgethegilego go netefatša sephiri sa mmelaedi mo nakong ya ditshepedišo tše bjalo, go akaretša le go netefatša gore ditshepedišo tše bjalo di dirwa ka sephiring.
b Taolo ya badiredi bao ba nago le HIV gore ba kgone go tšweletša mešomong ya bona lebaka le le telele ka mo go ka kgonegago ka gona; le c Maanotshepetšo a go šoma ka ditshenyagelelo tša HIV/AIDS mo lefelong la mošomo.
Bathwadi le diyunione tša badiredi ba swanetše ba tšweletše maanotshepetšo a maleba a go kwešiša, go ela le go araba titeo ya HIV/AIDS mo mafelong a bona a itšego a mošomo le dikarolo. Se se swanetšwe se dirwe ka tirišanommogo le dikakanyo tša karolo, selegae, profense le bosetšhaba ka dithulaganyo tša mmušo, setšhaba sa mmušo le tšeo e sego tša mmušo.
Ditshenyagelo tšeo e sego tša thwii tša go swana le ditshenyagelo tšeo di dirilwego ka lebaka la koketšego ya go se tle mošomong, go lwala ga badiredi, tahlegelo ya tšweletšo, theogo ya kakaretšo mo lefelong la mošomo le ditšhitišo tše di ka bago gona lefelong la mošomo.
Lefelo le lengwe le lengwe la mošomo le swanetše le tšweletše pholisi ya HIV/AIDS 2, gore le netefatše gore badiredi ka moka bao ba nago le HIV/AIDS ga ba kgethologanywe mo dipholising le ditiro tša mošomo.
viii dintlha tša tlhomo le maikarabelo a tshepedišo; le ix mekgwa ya tekolo le kelo.
Dipholisi ka moka di swanetšwe di tšweletšwe ka tirišanommogo le bakgathatema mo lefelong la mošomo go akaretšwa le diyunione tša badiredi, baemedi ba badiredi, badiredi ba maphelo mošomong le kgoro ya ditlabelo tša batho.
Pholisi e swanetše e bonagatše tlhago le dinyakwa tša lefelo le le itšego la mošomo.
lekodišišwe nako le nako ka go sepelelana le tshedimošo ya bolwetši le saense; le iii lekolwe legatong la tlhomo ya yona yeo e atlegilego gape e elwe ka moo e šomilego ka gona.
Go eletšwa gore lefelo le lengwe le le lengwe la mošomo le šome tebišong ya go tšweletša le go hloma lenaneo la HIV/AIDS lefelong la mošomo leo le lebanego le go thibela ditshwaetšo tše mpsha, leo le fanago ka tlhokomelo le thekgo go badiredi bao ba tshwaeditšwego le bao ba amegago, le go laola titeo ya bolwetši mo lefelong la thulaganyo.
Tlhago le sebaka tša lenaneo la lefelo la mošomo di swanetšwe di hlahlwe ke dinyakwa le go ba gona ga motho yo mongwe le yo mongwe mo lefelong la mošomo.
go tšweletša maanotshepetšo a go šoma ka ditshenyagelo tšeo di lebanego le HIV/AIDS lefelong la mošomo, go ya le ka moo go laeditšwego ka tlase ga temana ya 14.
go lekodišiša nako le nako, go ela le go lebedišiša lenaneno.
Bathwadi ba swanetše ba tšee magato a go bonagala go thuša badiredi ka go ba fa tshedimošo le go ba romela go ditlabelo tša maleba tša maphelo, kagišo le menagano-leago mo setšhabeng, ge e le gore ditirelo tše bjalo ga di gona mo lefelong la mošomo.
Kgoro ya Mešomo e swanetše e netefatše gore dikhopi tša khoutu ye di ba gona gomme di a fihlelelwa.
Bathwadi le dithulaganyo tša bathwadi ba swanetše ba akaretše Khoutu mo mananeong a bona a tshedimošo, thuto le tlhahlo ya badiredi.
Diyunione tša badiredi di swanetše di akaretše Khoutu ka gare ga mananeo a tšona a thuto le tlhahlo ya baemedi ba badiredi le badiredi ka bobona.
AIDS ke khutsofatšo ya "acquired immune deficiency syndrome" (kgoboketšo ya malwetši ao a tšwelelago ge lenaneo la go lwantšha malwetši le senyega mmeleng morago ga gore le hlaselwe le go gwahlafatša ke HIV). AIDS ke tlhalošo ya sekliniki yeo e filwego setlogong sa ditshwaetšo tše itšego tšeo di beago maphelo a batho kotsing go batho bao e lego gore ditshepetšo tša bona tša mašole a mmele di theogile go šoma gabotse ka lebaka la tshwaetšo ya HIV.
Thuto ya mehuta ya malwetši, dihlola, phatlalatšo le mekgwa ya taolo ya wona setšhabeng.
HIV ke khutsofatšo ya "human immuno deficiency virus"(virase ya go dira gore lenaneo la go lwantšha malwetši mmeleng le senyege). HIV ke virase yeo e hlaselago gomme e ka feletša e gwahlafaditše motho.
Go dira diteko tša kalafo go laetša maemo a motho a HIV. Se se ka akaretša dipotšišo tša go ngwalwa le tša go botšišwa ka molomo malebana le diteko tša peleng tša HIV; dipotšišo tše di amanago le kelo ya 'boitshwaro bja go bea kotsing' (mohlala, dipotšišo tše di lebanego le mediro ya thobalano, palo ya balekani bao o robalago le bona); le mekgwa ye mengwe yeo e diretšwego go netefatša maemo a modiredi goba mokgopedi wa mošomo a HIV.
Ge o dirile diteko tša HIV gomme o hweditše gore o na le tšona.
Modiredi yoo a hweditšego gore o na le HIV ka morago ga diteko gomme gwa phekwa gore o na le HIV/AIDS.
Tshepetšo ya go hwetša tumelelo go tšwa go molwetši yeo e netefatšago gore motho o kwešiša ka botlalo tlhago le ditlamorago tša teko pele a ka fa tumelelo ya gagwe go yona.
Tokumente yeo e laetšago maemo a thulaganyo malebana le taba yeo e itšego.
Tshepedišo ya keletšo yeo e nolofatšago kwešišo ya tlhago le mohola wa teko ya HIV.
E šupa phefolo goba tokišo go mošomo goba go lefelo la mošomo ka tsela yeo e lego gore go ka ba bonolo go šoma gape e tla kgontšha motho yoo a phelago ka HIV goba AIDS gore a be le phihlelelo goba a tšee karolo mo mošomong.
Khutsofatšo ya "sexually transmitted diseases"(malwetši a thobalano). Tše ke ditshwaetšo go tloga go motho yo mongwe go ya go yo mongwe ka nako ya thobalano, go akaretša sifilis, konorea le HIV.
Tše ke diteko tša sephiri tšeo di dirwago gore go laetšwe go ba gona le kakaretšo ya bolwetši mo setšhabeng se se itšego goba sehlopha go fana ka tshedimošo ya go laola, go thibela le go hlokomela bolwetši.