Emahlweni ka nawu wa tiko wa lembe ra 1913, Bushbuckridge, Phalaborwa na Tzaneen a ku ngari matiko ya matsonga, matiko lawa ma hlanganisiwe na Elim, Giyani na Malamulele ku tumbuluxa tiko ra vatsonga. Nawu lowu wa lembe ra 1913 wu vangile swiphemu swinharhu swa matiko ya matsonga leswi a swiri handle na le kule ka xiphemu lexikulu. Hi malembe ya va 1960, Nkulukumba H.W.E Ntsanwisi u hluriwile ku sivela mfumo wa tiko ku endla mindzilakano handle ko vulavurisana na va aka tiko. Gazankulu a yi akelane na matiko xikaya man'wana ya vantima, kunga Venda, Lebowa na Kangwane. Matiko xikaya lawa na swona ma xaniseke ngopfu hikwalaho ka ku tekeriwa tiko na ku beriwa mi ndzilakano leyi nga tsisisekiku hi mfumo wa Afrika Dzonga. Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito yo fana na eku sunguleni, exikarhi, na makumu. Kunene rhumbu ra Thayele na n'wa-Mixeke ri dzimile timitsu eka dyondzo ya Mine Engineering hi ntamu. Ku tinyiketela ka yena ku endlile leswaku timbilu ta va ka Sasol lava nga n'wi phemela basari ti tshamela lero ba mikulungwana. N'wana wa xihlangi a a bohe nkhamu swi tiya. Hambileswi a a ri exikarhi ka ntlhambi wa lava ntlhohe, a a nga tsemekangi rhumbu. O monya ntsena futa leri nga humelela eyunivhesiti ya Free State loko rimenyo ri thyakisile swakudya leswi dyeke hi va ka ntimeni. Xikhegu u chayeriwe malembe manharhu a thwasa. Xikan'wekan'we a kuma ntirho wu lo n'wi yimela.