Disleksie: Tree vir tree deur die leerprosesFoto: dreamstime.com Goeiemôre Susan Ek was so bly om op die artikel oor disleksie af te kom. My seun is nou in graad 1 en sukkel baie om te lees en skryf en veral om te klank. Ons het sy oë laat toets omdat ons gedink het dit kan die probleem wees, maar dit is nie. Hy doen sy wiskunde 100 persent en is mal daaroor. Maar as dit kom by lees, raak hy so kwaad vir homself omdat hy sê hy kan dit nie doen nie. Byvoorbeeld, as hy moet lees, “My naam is Boet”, lees hy dit, maar as dieselfde woord in die volgende sin is, weet hy nie wat daar staan nie. Sy juffrou sê hy is moedswillig, maar ek ken my kind en ek weet iets is nie pluis nie. Asseblief, ek sal jou raad waardeer. Groete Elna Hallo Elna Ons het verlede keer gesels oor twee belangrike beginsels wat nodig is om disleksie te verstaan: Die eerste is dat die mens niks weet en niks kan doen wat hy nie geleer het nie. Tweedens moet ons verstaan dat leer ’n laagsgewyse reeks gebeure is. Een vaardigheid moet eers vasgelê word voordat ons ’n daaropvolgende vaardigheid kan baasraak. Dis soos met ’n leer opklim: sportjie vir sportjie, anders val jy. Taal: Die eerste sportjie van die lees-trapleer Di dunia kini kita, tiap orang harus dapat membaca … As jy nie eers die taal Indonesies geleer het nie, is daar geen manier waarop jy hierdie Indonesiese sinnetjie gaan verstaan nie. Dit wys vir ons dat taal op die heel onderste sportjie van die leer is. Ons kan die rol van taal in lees vergelyk met ysskaats in yshokkie. ’n Mens kan nie yshokkie speel as jy nie kan skaats nie. Insgelyks kan ’n mens nie lees as jy nie die spesifieke taal goed ken nie. Indien ’n kind se kennis van Afrikaans swak is, sal hy sukkel om dit te lees. Sonder doeltreffende opleiding om sy Afrikaans te verbeter, sal sy leesvermoë nie verbeter nie. Die literatuur is tot oorlopens toe vol van bewyse dat daar ’n verband tussen leesprobleme en taalprobleme is. Navorsing bewys, onder meer, dat 60 persent van persone met disleksie laat begin praat het. Ouers word dus aangemoedig om hulle kinders wye blootstelling te gee om taal aan te leer. Die tweede sportjie is kognitiewe vaardighede Terwyl taalvaardigheid die onderste sportjie van die leesleer is, is kognitiewe vaardighede die volgende een. Daar is ’n hele klomp kognitiewe vaardighede wat onontbeerlik is vir lees en spel: AANDAG Aandag, of konsentrasie, speel ’n krities belangrike rol in leer. Gefokusde aandag is die vermoë om selektief op een aspek van die omgewing te konsentreer terwyl ander dinge geïgnoreer word. Volgehoue aandag verwys na die vermoë om oor tyd jou aandag te fokus. Omdat aandag so belangrik is vir lees, kom ADHD en disleksie dikwels saam voor. Om en by 25 persent van kinders wat gediagnoseer is met ADHD, ’n leerprobleem wat konsentrasie raak, is ook dislekties. VISUELE PROSESSERING Visuele prosessering verwys na die vermoë om sin te maak uit die inligting wat ons sien. Dis anders as probleme wat sig of visie insluit. Probleme met visuele prosessering raak die interpretasie of verwerking van dit wat ons met ons oë waarneem. ’n Kind met visuele prosesseringsprobleme mag 20/20-visie hê, maar sukkel om te onderskei tussen voorgrond-agtergrond, vorms, grootte en posisie in die ruimte. Hy mag ook sukkel met sintese en analise. Die mees voor die hand liggende klaskamer-aktiwiteit wat vormwaarneming van die kind vereis, is lees. Letters van die alfabet leer, lettergrepe en woorde aanleer, sal ongetwyfeld moeilik wees as die kind probleme daarmee het om letters, lettergrepe en woorde se vorms te onderskei. Die term visuele disleksie of diseidetiese disleksie word dikwels gebruik om ’n dislektiese persoon wat sukkel met visuele prosessering te beskryf. OUDITIEWE PROSESSERING Ouditiewe disleksie of disfonetiese disleksie, aan die ander kant, is terme wat gebruik word om ’n dislektiese persoon met ouditiewe prosesseringsprobleme te beskryf. Ouditiewe prosessering verwys na die vermoë om sin te maak uit inligting wat gehoor word. Dis nie ’n onvermoë om te hoor nie, maar ’n onvermoë om dit wat gehoor word te interpreteer, te organiseer of te analiseer. Probleme met ouditiewe persepsie kom oor die algemeen ooreen met dié in die visuele area en ons onderskei tussen die volgende: PROSESSERINGSPOED Prosesseringspoed verwys na hoe lank dit vat om dinge gedoen te kry. Disleksie word verbind met stadige prosesseringspoed. Hermunder Sigmundsson en sy kollegas het twee simulasies van bestuurstoetse vir ses disleksielyers en 11 ander mense laat uitvoer. Daar was padtekens en hulle het op nagebootste plattelandse paaie en stadspaaie teen verskillende snelhede bestuur. Die span navorsers het waargeneem dat die dislektiese persone 20 persent stadiger reageer het op verkeerstekens op plattelandse paaie, en 30 persent stadiger op dié van stadspaaie, as die nie-dislektiese kontrole groep. GEHEUE Geheue is die berging of stoor van inligting oor ’n tydperk. Hoewel die woord “geheue” ’n “alles-of-niks”-proses veronderstel, is dit duidelik dat daar verskillende tipes geheue is, elk tot ’n mate onafhanklik van die ander. ’n Goeie visuele geheue is onontbeerlik vir die opbou van ’n visuele “woordeboek” in die brein. Goeie lesers kan woorde teen die spoed van lig herken wanneer hulle lees, omdat hulle die woorde in ’n soort visuele woordeboek geplaas het, sê Georgetown University Medical Center (GUMC ) se neurowetenskaplikes. Die visuele woordeboek-idee weerlê die teorie dat ons brein woorde klank elke keer wanneer ons dit sien. GUMC-navorsers het die woordherkenning in 12 vrywilligers met behulp van fMRI-skanderings getoets. Die navorsers het bevind dat woorde wat verskillend is, maar dieselfde klink (soos “ly” en “lei”) verskillende neurone aktiveer. “As die klanke van die woord ’n invloed gehad het, sou dieselfde of soortgelyke neurone geaktiveer gewees het, maar dit was nie die geval nie. “Ly” en “lei” kon net sowel “ly” en “sop” gewees het. “Dit dui daarop dat, wanneer ons ’n woord eers ken, die visuele inligting al is wat ons gebruik en nie die klanke nie,” het hoofnavorser Laurie Glezer verduidelik. Elna, volgende keer gesels ons oor ouditiewe, reeks-, ikoniese, korttermyn-, langtermyn- en werkende geheue, sowel as logiese denke, die ander boustene van lees en spel. Groete Susan oor Skoolkwessies Vra vir Susan oor Skoolkwessies: Is jy bekommerd oor jou kind se skoolprestasie? Stuur jou vrae aan [email protected] Probeer om soveel moontlik besonderhede te verskaf, sowel as jou kind se ouderdom en graad. Gebruik jou eie naam of ’n skuilnaam as jy verkies om jou identiteit geheim te hou. Meer oor Susan: Susan du Plessis is ’n opvoedkundekenner en ervare skrywer op die gebied van leerprobleme en disleksie, met meer as 25 jaar praktiese ondervinding. Sy het ’n BA Honneursgraad in Sielkunde sowel as ’n BD-graad aan die Universiteit van Pretoria verwerf, en die eerste Edublox Lees-, Wiskunde- en Leerkliniek in 2007 geopen. Vandag is daar 25 Edublox-klinieke in Suidelike Afrika. Besoek die Edublox-webwerf met meer as 495 suksesverhale by www.edubloxsa.co.za.