In hierdie artikel word twee begrippe bespreek wat binne die konteks van taalbeleid skynbaar twee teenoorgestelde doelwitte verteenwoordig indien 'n mens die prosesse ondersoek soos hulle in die geskiedenis van Afrika en die wêreld as geheel ontvou (het), te wete demokratisering en standaardisering.
Ten eerste word die twee konseptuele terme bespreek en word daar aangedui wat daarmee bedoel word in die taalpolitiek, en in die besonder met betrekking tot die toepassing daarvan op talige menseregte. Vervolgens word 'n bondige vergelyking getref van hoe taalgemeenskappe op die eise van demokratisering gereageer het in verskillende wêrelddele. Ten slotte sal sekere gevolgtrekkings gemaak word wat gebaseer is op die resultate van hierdie pogings.
Standaardisering, aan die ander kant, het betrekking op die ontwikkeling van 'n spesifieke taal (of verskillende tale) om die hoër funksies van 'n taal in 'n bepaalde gemeenskap, wat in die wêreld van die politiek 'n nasie beteken, of dan 'n land en sy inwoners, te vervul. Dit is duidelik dat dit 'n gunstige raamwerk skep vir die ontstaan van 'n talige elite wat as gevolg van hulle meerdere gebruikskennis van die standaard 'n voordeel geniet bo diegene wat sodanige kennis nie het nie, of moet ontbeer.
Dit blyk dus uit die staanspoor dat toleransie nie juis 'n opmerklike eienskap is van die proses van taalstandaardisering nie. Maar om 'n meer ingeligte begrip te verkry van wat hierdie proses behels, sou 'n bondige ontleding van die proses van standaardisering tog van nut wees.
Maar is dit waar? Tale wêreldwyd word gekenmerk deur variasie, en word gebruik vir verskillende doeleindes. Dit beteken dat die woordeskat van 'n taal gewoonlik verskeie registers besit wat elk die gebruik van 'n bepaalde styl vereis, formeel of informeel, of relatief neutraal. In die geval van 'n standaardtaal is die ontwikkeling van 'n uitgebreide formele register 'n vereiste, wat egter nie beteken dat alle "standaard"-leksikons tot gebruik in formele kontekste beperk is nie. 'n Beduidende kernwoordeskat sal deur die meeste sprekers van die standaardtaal ook in informele kontekste gebruik word, afhangende van die gebruiksfunksie. Wat belangrik is, is dat so 'n informele woordeskat in die alledaagse spraak ontstaan en nie deur die handeling van 'n liggaam soos 'n taalkommissie tot stand gekom het wat "formele" terminologie saamstel vir gebruik in die hoër funksies van taal nie. Die formele standaardregister, aan die ander kant, vereis presisie en die uitskakeling van variante wat met mekaar meeding ten einde die moontlikheid van misverstand te minimaliseer, en die uitbreiding van 'n gepaste woordeskat van formele woorde/terme in verskeie tegniese en wetenskaplike velde waarvan die gebruik ook kontekstueel beperk is. Die aard van 'n standaardtaal is dus sodanig dat daar 'n uitgebreide leksikon van formele terme sal wees vir gebruik in wetenskaplike, wetgewende en ander hoër funksies, terwyl die informele leksikon (bv. in aanleerkursusse) enigermate beperk word tot dié variante wat sprekers verwag dat die aangesprokene as standaardwoordeskat sou verstaan. Die informaliteit van die gespreksituasie bring egter meestal mee dat omgangstaalvorme, en dus niestandaardvorme, by moedertaalsprekers algemeen voorkom.
Dit blyk dus dat die keuse van 'n taal as 'n standaardmedium vir 'n bepaalde taalgemeenskap, of daardie taal nou as 'n koloniale taal van wyer kommunikasie ingevoer is, of 'n inheemse taal is wat as eerste taal gebruik word, deur 'n sekere persentasie van die bevolking, dikwels (en selfs meestal) die oogmerke van demokratisering kan belemmer. Dit is eenvoudig so omdat dit die eerstetaalsprekers van so 'n taal bevoordeel, terwyl dit terselfdertyd diskrimineer teen diegene wat die standaardtaal moet baasraak om toegang te verkry tot kennis en opwaartse mobiliteit in die gemeenskap.
Die keuse van 'n nie-inheemse, dit wil sê koloniale, taal is al dikwels verdedig as 'n manier om die speelveld gelyk te maak deur (a) die gelyke verdeling van nadeel, waardeur die meerderheid inwoners benadeel word, en (b) die aanvoer van die argument dat eenheid in die aangesig van stamverdeeldheid en talige seksionalisme verkry kan word deur 'n taal te aanvaar wat nie die moedertaal van enige seksie, of van 'n beduidende groot seksie, van die bevolking is nie. ('n Voorbeeld van so 'n keuse is dié van Engels as enigste ampstaal in Namibië, maar ook dié van Frans, Engels, Portugees, Italiaans, Duits en Spaans in die koloniale geskiedenis van Afrika.) Die resultaat is egter meestal die ontstaan van sosiolinguistiese verdeeldheid op die basis van verskillende vlakke van vaardigheid in die "vreemde" taal, iets wat dikwels medebepaal word deur faktore soos geleentheid en geografiese herkoms. In plaas van 'n verenigende mag, lyk dit asof standaardisering sommige burgers van die gemeenskap ontmagtig, terwyl dié wat in die "regte" talige omgewing gebore is, ten onregte bevoordeel word.
Hierdie klaarblyklike maatskaplike wanbalans word dikwels geïgnoreer, want sosiale stratifikasie is 'n algemene kenmerk van alle gemeenskappe, en ekonomiese, kulturele en kognitiewe faktore dra almal by tot sodanige stratifikasie. Wanneer die lotgevalle van 'n hele gemeenskap egter bepaal word deur die gebruik van 'n minder bekende taal as middel tot sosiale vooruitgang in wetgewing vas te lê, word 'n onnatuurlike faktor ingevoer wat in stryd is met die demokratiese beginsel van gelyke geleenthede vir almal.
Voordat ons die pogings om die wanbalanse reg te stel wat hierbo genoem is van nader beskou, sal dit voordelig wees om die basiese boustene waarop standaardisasie berus, in heroënskou te neem. Ek verwys na die welbekende raamwerk van Einar Haugen (1972) waarin hy vier subprosesse van standaardisering identifi seer, naamlik seleksie, kodifisering, aanvaarding en kultivering (of funksie-uitbreiding). Die mees "ondemokratiese" fase in die proses is dié van seleksie, of meer spesifiek makroseleksie, die stadium waartydens 'n matriksvariëteit gekies word, wat óf 'n taal óf streeksvariëteit kan wees uit almal wat beskikbaar is. Hierdie variëteit dien dan as vertrekpunt vir die sintaksis en morfologie van die toekomstige standaard. Die makroseleksie is in wese 'n politieke besluit, wat sal afhang van die heersende magsbalans in die land. Die mikroseleksie, aan die ander kant, behels die keuse van die leksikon wat gebruik kan word in formele kontekste en wat ideaal gesproke die wydste moontlike verspreiding oor die taalgebied behoort te hê. Terselfdertyd word die hoë voorkoms van variasie in die omgangstaal beperk vir 'n betreklik beperkte register, wat algemeen gebruik kan word en ook dien as die taalvorm wat deur vreemdtaliges aangeleer word.
Vir die seleksie van 'n nuwe standaardtaal in 'n bepaalde taalgemeenskap, dit wil sê op die basis van 'n veranderde makroseleksie, waar 'n nuwe matriksvariëteit geselekteer is, word nuwe norme van toepassing gemaak, waartydens 'n soortgelyke benadering gevolg word as in die geval van die standaardisering van die voormalige standaardtaal.
Dit lyk sekerlik na 'n onbegonne taak om 'n nuwe taal of variëteit te standaardiseer indien die proses soos hierbo uiteengesit, ab initio gevolg moet word. Dit is waarskynlik nog 'n rede waarom reeds gevestigde koloniale tale na 'n aantreklike opsie gelyk het toe die aanvaarding van 'n inheemse taal oorweeg is vir die doeleindes van standaardisering. Indien die intellektuele en ekonomiese voordele van talige demokrasie in ag geneem word, is die belegging in die verhoging van toegang tot kennis vir 'n totale taalgemeenskap goed bestee. Die voordele vir die ontwikkeling van menslike kapitaal op die kort én lang termyn vir taalgemeenskappe is reeds in tallose wetenskaplike studies bewys, en ek sal dus nie verder hieroor uitwei nie.
Die mees problematiese stadia vir die invoer van 'n nuwe standaardtaal is (a) die seleksie (en spesifiek die makroseleksiestadium) en (b) die proses van aanvaarding. Hoewel dit wesenlik politieke probleme is, wat die onderwerp van 'n ander bespreking sou uitmaak, sal die oorsig van die gevalle waarna hierbo verwys is, die kompleksiteit van die wisselwerking tussen taalvorme, menslike voorkeure en taalsosiologiese faktore enigermate illustreer.
In haar gesaghebbende publikasie, Sprachnormen: Theorie und Praxis, noem Renate Bartsch (1987) 'n aantal faktore, of voorwaardes, wat die ontwikkeling van 'n variëteit tot 'n standaardtaal kan bevoordeel, en in die afwesigheid waarvan sodanige ontwikkeling belemmer kan word:
1) Die variëteit word gebruik deur 'n sogenaamde prestigegroep, waar "prestige" gedefinieer word deur ekonomiese mag en vlak van opvoeding.
2) Die variëteit het 'n literêre geskiedenis waarin sommige "uitstaande" outeurs geïdentifiseer kan word.
As 'n voorbeeld van hoe hierdie faktore 'n deurslaggewende rol kan speel in die standaardisering van 'n variëteit, beskryf Bartsch die geskiedenis van die Noorweegse standaardtaal Bokmål. Dit was die variëteit van die hoër middelklas van die letterkunde van diegene met 'n hoë opvoedingspeil in die algemeen. Verder is Bokmål ook histories vereenselwig met vroeëre Deense oorheersing en invloed. Hierdie variëteit het die voordeel gehad dat dit voldoen het aan voorwaardes (1) en (2), maar in die oë van patriotiese Noorweërs was dit 'n nadeel dat die taal met voormalige heersers in verband gebring kon word. Daar was 'n verdere struikelblok, wat die teendeel verteenwoordig van voorwaarde (1), en wat neig om in 'n bepaalde politieke bedeling na vore te kom: As daar 'n sterk sosialistiese beweging is wat gelykheid propageer, en graag gelyke geleenthede vir alle burgers en solidariteit tussen werkers, die minderbevoorregtes en die breë massa van die land wil bewerkstellig, word die variëteit van die heersende of invloedryke klas nie as model erken nie. Die nuwe maatstaf vir prestige is dit wat onder die mense ("the people") ontstaan. Hierdie woord ("people") dra ook 'n positiewe emosionele konnotasie. Gevolglik het baie taalkundiges, onderwysers en politici in Noorweë wat hulle met die sosialistiese beweging vereenselwig het begin om 'n nuwe standaard te ontwikkel, in ooreenstemming met die seleksiefase van standaardisering (makro en mikro), naamlik Nynorsk, wat kenmerke vertoon het van verskeie Noorweegse variëteite wat sowel in landelike as stedelike gebiede gepraat word. Hierdie variëteit het voldoen aan voorwaarde (3); dit het kenmerke vertoon wat veel nouer verwant was aan 'n aantal dialekte en sosiolekte wat in kontak met mekaar was, sowel as aan Oudnoors. Die probleem was egter dat dit 'n gekonstrueerde, en in sommige opsigte 'n kunsmatige, vorm van taal was. Nietemin, diegene wat dit gepropageer het, het buitengewone moeite gedoen om dit te implementeer deur kodifisering, naamlik deur boeke, tydskrifte en ander materiaal in Nynorsk te publiseer en die taalvorm aktief te bevorder. Politieke partye met sosialistiese sentimente, die regering en talle onderwysers en dosente het hierdie bevorderingsveldtog vir die aanvaarding van die nuwe variëteit ondersteun. Die prestige van Nynorsk was daaraan te danke dat dit beskou is as 'n vernakulêr, inderdaad die taal van die "people". Maar ten spyte van al hierdie pogings en amptelike ondersteuning was die ingebruikneming van Nynorsk nie dwarsoor die land 'n sukses nie; dit het ontbreek aan die steun van 'n groot komponent van wat Bartsch bestempel as die Bildungselite, die opgevoede elite, en die teenwoordigheid van 'n literêre tradisie wat as oortuigende modelle sou kon dien.
Die twee mededingende standaardvariëteite het mettertyd 'n neiging tot assimilasie vertoon, as gevolg waarvan die skryftaal oorgehel het na Bokmål, terwyl die gesproke taal in 'n groter mate invloed vanuit die onderskeie vernakulêre variëteite vertoon het en gevolglik eienskappe van Nynorsk aangeneem het.
Volgens Jernudd is die probleem van die mededinging tussen die twee standaardvariëteite primêr 'n akademiese probleem: Diegene wat Nynorsk voorstaan, beheers ook Bokmål - dus is die kwessie nie 'n kommunikatiewe probleem nie, maar wel ideologiese verskille oor sosiale verskille wat oorgewaai het na die strydperk van taal. Met die voordeel van hierdie insig, is doelgerigte pogings toe aangewend om probleme met betrekking tot standaardisering op so 'n wyse op te los dat die ou stryd tussen die twee standaardvorme grootliks geneutraliseer kon word.
Dit is insiggewend dat die kommunikasiemodus 'n belangrike rol gespeel het in hierdie geval, en dat die skryftaal na die gevestigde standaard geneig het, terwyl die gesproke taal meer progressief was en in 'n groter mate die vernakulêrvariëteite geassimileer het.
'n Meer onlangse voorbeeld van 'n poging tot herstandaardisering is dié van Albanies. Ek haal kortliks aan uit 'n kennisgewing in hierdie verband wat onlangs verskyn het in Linguist List, 'n webtuiste vir taalkundenavorsers: