In die loop van vroeg-Oktober 1985 was ek besig om reëlings te tref vir ’n besoek aan Havana, Kuba. Dit was nie die soort besoek wat ’n mens deur ’n reisagent in ’n blink gebou in ’n hoofstraat reël nie. Niks daaromtrent was maklik nie.
Dit was na dáárdie Kuba dat ek met ’n ompad op pad was, ’n saadjie wat geplant was tydens ’n laatnaggesprek met ’n ANC-uitgewekene in ’n woonstelletjie op Amsterdam Avenue in New York. Bo en behalwe al die groot hindernisse was ook my Suid-Afrikaanse paspoort ’n lastigheid – oral was dit die teken van die uitgeworpene en bloot die feit dat jy ’n paspoort gehad het, ’n bron van verdagmakery. Ook daarmee kon ’n plan gemaak word, het die kameraad my verseker. Ek sou afreis na ’n derde land, een of ander reisdokument bekom en dan toegelaat word om ’n paar dae met Alex la Guma, die ANC se verteenwoordiger in Havana, onderhoude te voer oor allerlei, maar veral oor sy skrywerskap.
Ek onthou dat ek in Oktober 1985 A walk in the night vir die eerste keer kon doseer, noodwendig in die buiteland, omdat La Guma in Suid-Afrika as ’n politieke aangehoudene, verbanne persoon en kommunis gelys was. Hy kon glad nie in Suid-Afrika aangehaal of gedoseer word nie. Ek onthou dat ek in my lesings oor sensuur en dissidensie uitgewei en gesuggereer het dat sy naturalistiese novelles soos And a threefold cord, The stone country, In the fog of the season’s end en Time of the butcherbird ’n Afrikaanse wêreld beskryf wat in die Suid-Afrikaanse letterkunde onderbeskryf is. Aan die einde van die lesingreeks het ’n damestudent ’n kalender van die Pan African Revolutionary Socialist Party met die onderskrif “struggle against apartheid, Southern Africa, year of decisive commitment” as geskenk gebring – ’n geskenk wat ek nie sonder risiko in my koffer na Suid-Afrika kon terugbring nie.
La Guma het uit ’n ou Kaapse familie gekom met sy pa Jimmy wat een van die bekendste kommuniste en vakbondleiers van die middel-20ste eeu was. Alex was ’n boekhouer, ’n joernalis, ’n spotprenttekenaar en ’n leier van die South African Coloured People’s Congress (SACPO) en een van die aangeklaagdes in die hoogverraadverhoor van 1956.
Die reisreëlings sou egter nie ver vorder nie. ’n Voorbereidende foonoproep of twee, en daarna die oproep waaroor ek in Mei 1986 in Stet berig het:
Daar was geen verdere nut vir omslagtige reisreëlings of geheimsinnige dokumente nie. Die rede vir my besoek het nie meer bestaan nie. Dit sou waarskynlik onmoontlik wees om enigeen in ’n ANC- of Kubaanse gesagsposisie te oortuig om my toe te laat. Wat sou ek in ieder geval onder sulke omstandighede in Havana doen? In plaas van Kuba, is ek na Puerto Rico waar kort tevore ’n modderstorting tydens ’n tropiese sikloon ’n bergdorpie naby die suidelike stad Ponce totaal verwoes het.
Ons netjiese art deco-gastehuis in Ou Havana, Havana Vieja, is ’n toonbeeld van ondernemerskap, ingerig na die behoeftes van die buitelandse reisiger. Met die gladde afwerking van blink swart teëls is ’n paar kamers van die woonstel omskep in koel kitsch hawens, behalwe twee beddens – een enkel en die ander dubbel, bedek met helderkleurige dekens – is elk toegerus met ’n plat TV-skerm, ’n yskassie, ’n waaier, ’n lugversorger, ’n kluis, ’n eie stort en toilet. Dié opgeknapte casa particulares naby die polisiestasie staan uit te midde van die talle verweerde geboue aan weerskante van die nou straatjie.
’n Drieverdiepinggebou, minder as 50 treë verder af in die straat, sien erg vervalle daar uit, erger as die res. Dié moes voorheen ’n kantoorgebou met ’n binneterras gewees het. Die ligblou verf van die eens swierige gewel en die houtvensterrame het waarskynlik jare gelede afgedop, en is sedertdien nie onderhou nie. Plek-plek is daar nie meer ’n heel hortjie aan die luike nie en die gate is toegemaak met stukke karton of lap. Die terras wat voorheen ’n verkwikkende oop ruimte vol helder lug moes gewees het, is nou ’n hool met die oop gat van ’n riool in die middel en dig gepak met rommel. Met die revolusie is herehuise en woonstelblokke deur die staat oorgeneem, nywerhede genasionaliseer en hul kantoorgeboue gebruik om die armes te huisves, soms ’n gesin per kantoor, meesal sonder voldoende ablusiegeriewe. Anders as die casas particulares waarby die eienaars ’n belang het, is die staat verantwoordelik vir die gebou, maar in werklikheid lyk dit of niemand daarna omsien of dit probeer onderhou nie. Die inwoners leef karig.
Tog kry ’n mens die gevoel dat die straatjie binnekort anders daar sal uitsien. Kubane het ’n diepgewortelde selfhelpkultuur ingegee deur ontbering. Oral in die buurt is ambagsmanne besig om die verwering gebou vir gebou te bestry. Die pleine van Ou Havana is meesal reeds gerestoureer, van die boomomgeefde Plaza de Armas of die Plaza Vieja waar ’n man tuisgemaakte roomys in halwe kokosneutdoppe verkoop en laerskoolkinders onder toesig van hul onderwyser speletjies speel tot die Plaza de la Cathedral met sy ou koloniale herehuise en die statige ou kerkgebou.
Met Juan besoek ons in sy 1959 groen tweedeur-Opel Olympia Rekord al die bekende toeristeplekke, ook die geteerde Revolusieplein met sy afbeeldings van Ché en Camilo met sy cowboyhoed – “ons mees gekoesterde held” – op die mure en die reusagtige José Marti-toring waar Fidel in sy fleur Kubane vir ure in die hitte toegespreek het. Pous Johannes Paulus II het in 1998 die nagmaal aan meer as ’n miljoen gelowiges bedien met die versugting, volgens Juan, “dat Kuba vir die wêreld sal oopstaan, en die wêreld Kuba sal omarm …”
“Ja … en Amelia. Die storie is dat sy met die geboorte van haar dogter gesterf het. Die kind het ook gesterf en dié is tussen haar bene in die kis geplaas. En toe hulle jare later die kis oopmaak, toe lê die kind in haar arms”
Tot ons spyt het ons minder as ’n uur opsy gesit om na La Guma se graf te soek. Ons moes die versoekinge van die begraafplaas weerstaan.
Persoonlike opoffering neem verskillende vorme aan. Niemand kan die angs van ’n voortvlugtige vir geregtigheid meet of ’n syfer toeken aan die vrees van familielede of die alleenheid van die gewetensgevangene in ’n tronksel of die gedwonge skeiding van dierbares of die ontsettende eensaamheid van ’n balling in die vreemde nie. Dit is alles ontasbaar. Dit kan op geen skaal, op geen tabel, in rand en sent of in pesos en centavos gemeet word nie. Alex la Guma was ’n ingeperkte onder huisarres, ’n gevangene sonder verhoor in eensame aanhouding, sonder enigiets om te lees en sonder ’n pen en papier. Sy gesin is geteister en sy vrou aangehou om druk op hom te plaas, en teen hulle sin is hulle tot ballingskap gedwing. Hy sterf voordat die moontlikheid enigsins bestaan om terug te keer na die land en sy mense waarvoor hy sy lewe opgeoffer het.
In sy novelles word dikwels ’n wêreld van armoede en uitbuiting voorgestel, soos in And a threefold cord: