As ons terugblaai in Lukas sien ons iets van Jesus se lewe voor die gebeurtenis wat ons vandag gaan lees. Hy het in Nasaret grootgeword. As kind het hy elke jaar saam met sy ouers na Jerusalem toe gegaan vir die Pasga. Toe hy twaalf jaar oud was het hy, sonder sy ouers se medewete (die reisgeselskap was groot) na afloop van die fees in Jerusalem agtergebly. Drie dae later het sy ouers hom eers gevind – in die tempel waar hy tussen die leermeester gesit en na hulle geluister en vir hulle uitgevra het. Van kindsbeen af openbaar hy ‘n belangstelling in die teologie. Toe sy ouers met hom raas omdat hy hulle so groot laat skrik het, was sy antwoorde: “Waarom het julle my gesoek? Het julle nie geweet dat ek met die dinge van my Vader besig moet wees nie?” Hulle het nie verstaan wat hy gesê het nie.
Vol van die Heilige Gees het Jesus van die Jordaan af weggegaan en is deur die Gees die woestyn in gelei waar Hy wir veertig dae deur die duiwel versoek is. Ons kan dit sy vuurproef noem – na sy inhuldiging/legitimasie word Hy dadelik in die diep kant ingegooi en getoets – of Hy werklik reg is vir sy roeping, of Hy weet wat dit vra, of Hy die regte keuses sal maak as die versoekings voor Hom kom. Jesus het elke toets geslaag.
Vs 16 ev: Weerspieëling van ‘n tipiese eerste-eeuse diens in die sinagoge: Die manne woon die diens by en resiteer die Shema. Daarna bid een van die gemeentelede die Tephillah. Hierna lees verskeie mans gedeeltes uit die Torah. Eers dan staan (uit respek vir die teks) die rabbi/prediker van die dag op, hy lees ‘n gedeelte uit die Profete, gaan sit weer na sy voorlesing en preek terwyl hy sit. Die diens word afgesluit deur ‘n priester wat die seën uitspreek. Heel laaste deel die bestuurder van die sinagoge take aan verskillende gemeentelede uit. Die bestuurder van die sinagoge was die persoon wat toesig gehou het oor die ordelike verloop van die diens en wat omgesien het na die algemene administrasie van die sinagoge.
Jesus tree op as Rabbi by hierdie diens. Hy gaan uit die Profete lees en preek. Sy eerste/intreepreek in sy tuisdorp. Die mense is nuuskierig om te hoor wat Hy gaan sê, hierdie jongman wat voor hulle oë grootgeword het.
“Rabbi Jesus, jy sal met uithaal en wys. Ons wil nie net woorde hoor nie, ons wil wonderwerke sien voordat ons oortuig sal wees. Dieselfde wonderwerke wat jy in Kapernaum gedoen het. Jy wat soveel ander mense genees het, genees nou jou eie nederige reputasie hier in Nasaret ook. Bewys vir ons dat jy nie maar net die seun van Josef is soos ons jou geken het nie. Ons wil sien dat daar meer in jou steek voordat ons jou preke ernstig kan neem.”
Vs 24: Jesus staan nie terug nie. Hy gee hulle sowaar nie wat hulle vra nie (‘n wonderwerk), maar hy gaan aan met preek. Tog duidelik nie om hulle tevrede te stel nie. Hulle dink hulle kritiseer net die boodskapper en nie die boodskap nie, maar nou gaan Jesus vir hulle sê dat die goeie nuus van die boodskap ook nie noodwendig vir hulle, die Israeliete, bedoel is nie, maar vir ander volke! “Ek sê vir julle…”
Hy belig sy preek met die verkeerde voorbeelde. Aanmanings teenoor die gemeente en genade vir diegene daar buite, die wat nie hoort nie, die vyande, selfs! Sy sirkel van mense wat binne die dampkring van die genade hoort, het te groot geword. Dít is nie wat die gemeente wil hoor nie.
Vs 21: VANDAG, hier en nou, nie eendag nie. Ons lewe nie in die eendag nie, maar in die NOU. In Jesus het die koninkryk van God naby gekom, aarde toe gekom. Die boodskap van verlossing wat Hy verkondig en beliggaam, is nie (net) bedoel vir eendag nie, maar vir vandag en vir elke dag. Ons moet versigtig wees om alles wat Jesus gepreek en gedoen het te vinnig te vergeestelik. Ook as ons kyk na Maslow se hierargie van behoeftes – iemand wat fisies hongerly of koud kry kan nie dink aan geestelike behoeftes nie. Eers wanneer jou basiese behoeftes bevredig is, het jy die luuksheid om oor geestelike behoeftes te besin. Om daar buite vir die armes en die eensames te bid beteken absoluut niks as ons hulle nie help in hulle nood en besoek in hulle eensaamheid nie. Moet daarom nie vir iemand bid wat vir jou kos vra nie – Gee eers genoeg kos en klere en genesing, as jy kan, en bid dan daarna as jy wil.
Jesus het ook gebid, maar baie van sy gebede hy in afsondering gebid, nadat hy die mense se fisiese nood verlig het (Luk 4:42?; 5: 16).
Die WWJD (What would Jesus do) slagspreek. Ons kan nie bloot bid vir ‘n probleem as ons nie bereid is om aktief deel van die oplossing te wees nie. Ons kan bv nie tydens die huidige droogte in SA bid vir verlossing as ons nie bereid is om deel te wees van ‘n projek soos die ngdroogtehulp.co.za projek nie.
‘n Bruilof het 7 dae lank geduur en vir daardie ganse tydperk moes die bruidspaartjie (se familie) opdok vir die spys en drank van die gaste teenwoordig.
My uur – die tyd van die Messiaanse onthulling, die verheerliking van die Seun van God aan die kruis gevolg deur sy opstanding en hemelvaart.
Wat Johannes 2 se wonder uniek maak, is dat dit ‘n onopsigtelike wonderwerk was. Die tyd vir Jesus se Messiaanse onthulling het nog nie aangebreek nie. Om nou die aandag op hom te vestig as een van die “wonderwerkers” van sy tyd, sou mense tot misverstande lei. Johannes verwys deurentyd (deur sy hele evangelie) doelbewus nie na Jesus se bo-natuurlike werke as wonderwerke (dunameis) soos die ander evangeliste nie, maar as tekens (semeia) wat heenwys na ‘n dieper be-teken-is. Jesus is nie een van die towenaars van sy dag nie, hy is die beloofde Messias, die Seun van God, en dít is waar hy sy mandaat vandaan kry om tydens sy aardse bediening te doen wat hy doen.
‘n Verleentheid dus wel, maar nie ‘n saak van lewe en dood nie. Dalk juis om so reg aan die begin van die evangelie, soos ook nou reg aan die begin van ons jaar, vir ons te wys dat die Here nie net teenwoordig is en ingryp in die groot krisisse en tragedies in ons lewens nie. Hy is deurlopend daar, teenwoordig, ook in ons goeie tye om saam met ons bly te wees en dit saam met ons te vier, en om ook daar, vanuit die oorvloed van sy genade, tekens te gee van sy omgee en sy sorg binne die alledaagse probleme en verleenthede in ons lewens. Ook dit maak vir hom saak.
Nee, in die stille agtergrond gee hy bloot aan die dienaars die opdrag om die kanne met water te vul, daaruit te skep en dit vir die hoofkelner te neem. Hy raak nie eens aan die kanne nie, proe nie eers self van die water/wyn nie. Hy neem nie die eerste skep persoonlik na die hoofkelner toe nie, stuur ook nie een van sy dissipels nie. Bloot die gewone dienaars. Niks buitengewoons gebeur nie. Die hoofkelner weet van niks, het geen idee waar die goeie wyn vandaan kom nie. Wat hom betref is dit bloot net die volgende skep wyn wat hy ontvang. Vir al wat ons weet weet hy nie eens dat daar so amper amper ‘n fiasko was van te min wyn op die partytjie nie. Sy verwarring lê alleenlik by die feit dat die bruidegom teen die algemene konvensie in die beste vir laaste gehou het. Afgesien van dit, niks buitengewoons nie.
Vir my was Woensdag so ‘n dag. Herman is die afgelope 3 jaar al baie onseker, eers oor kleuterskool en nou oor skool. Nadat sy skooljaar verlede jaar op ‘n positiewe noot geëindig het, het hy Dinsdag (die dag voor die skole begin het) heeldag vir my vertel hoe moeilik skool eintlik is en hoedat hy nie “môre wil teruggaan nie”. Dinsdagnag, voor die eerste skoologgend, het hy wakkergeword van nagmerries en ek moes by hom gaan slaap. Woensdagoggend is hy baie onwillig skooltoe met ‘n maag wat vreeslik pyn en dit was nie vir my maklik om vir hom totsiens te sê, my rug te draai en huistoe te gaan nie. Graad 2, nuwe klas, nuwe juffrou, al sy beste maatjies van verlede jaar is in die ander klas ingedeel hierdie jaar. Toe ek die middag by die hek vir hom wag, sien hy my raak, stap na my toe, kom by die hek, lig beide sy hande in die lug en sê net een woord vir my: “Wonderful!!!”, met ‘n gesiggie wat straal.
Dit was tydens die regering van Herodes die Grote, magsbehepte koning van Juda en geestelik versteurde tiran wat nie eens sy eie familie ontsien het nie. Herodes was so verknog aan sy magsposisie dat hy sy vrou Mariamne en ook ‘n paar van sy seuns laat vermoor het, omdat hy bang was dat die seuns van hom dalk voortydig sy troon sal bestyg. Dit was dus nie net ander mense se seuntjies wat tydens die kindermoord doodgemaak is nie, maar ook sy eie seuns. Keiser Augustus (wat oor die Romeinse Ryk regeer het) word aangehaal dat hy oor Herodes gesê het dat hy eerder Herodes se vark sal wees as sy seun. Want varke is deur die wet beskerm in Palestina. (Die Moslems wil nie aan varke raak nie omdat hulle die varke as vieslik vuil beskou, maar hulle mag ook nie hul hand teen ‘n vark lig nie. Vandaar die spreekwoord “so vet soos ‘n vark in Palestina”.)
Ons hoef natuurlik nie al die geheimenisse agter die wyse manne te verstaan nie, want hierdie verhaal in Matteus gaan nie in die eerste plek oor die besoekers nie, maar oor die kindjie wat gebore is. Hulle het sy ster sien opkom en hulle het gekom om aan hom hulde te bewys. Wat ons wel weet is dat die magoi ‘n bekende groep was onder die heidene in daardie tyd. Sommige van hulle, soos in hierdie geval, was astroloë of sterrekykers wat die tekens van die sterre bestudeer het en geïnterpreteer het om die natuurlike ritmes en die wêreldgebeure te verstaan (die destydse wetenskaplikes), terwyl ander wyse manne weer droomuitleggers of towenaars was. Bileam in Numeri 22-24 was ook ‘n magus, ‘n “siener” vanuit die ooste.
Hier in Matteus het die wyse manne gereageer vlgs die tradisie dat die verskyning van ‘n ster (of ‘n konstellasie van planete) die geboorte van ‘n belangrike koning sou aandui. Ons weet nie hoe goed hulle die beloftes van die OT verstaan het nie, want hulle het tog nie binne die tradisie van die Joodse geloof of die Messiaanse verwagting grootgeword en geleef nie. Maar dit was heel waarskynlik deur kontak met Jode wat sedert die tyd van die Joodse ballingskap in Babilonië geleef het, dat die wyse manne gehoor het van die verwagte Messias wat gaan kom. En toe hulle die ster sien opkom, was dit vir hulle die teken dat hierdie koning van die Jode in die lyn van Dawid gebore is, en hulle het vanuit die ooste gereis na die stad Betlehem toe, op weg om aan hom, die Gesalfde, hulde te bring.
Toe Herodes vir die priesterhoofde en die skrifgeleerdes uitvra oor waar die Christus gebore sou word, haal hulle vir hom aan uit die profetiese boek van Miga. En Herodes het die wyse manne in die geheim laat kom en vir hulle uitgevra oor die ster. Hy het hulle gestuur om die seuntjie te gaan opsoek en dan vir hom te kom sê waar hy is, sodat hy wat Herodes is ook aan hom hulde kan gaan bewys. Natuurlik ‘n gruwelike leuen, want eintlik wou Herodes by die kindjie uitkom om hom dood te maak.
Hierna het die wyse manne die ster verder gevolg tot waar dit gaan staan het bo die plek waar die kindjie was. En met hul aankoms vereer hulle vir Jesus op die manier wat aan hulle bekend was, die tipiese oosterse wyse waarop hulle ‘n oosterse koning sou nader. Hulle was baie bly en hulle het by die huis ingegaan en die kindjie saam met sy ma, Maria, gesien. Hulle het gekniel en aan Hom hulde bewys, hulle reissakke oopgemaak en die geskenke oorhandig. Die goud en die wierook was algemene geskenke aan konings in daardie tyd. Goud as simbool van rykdom en wierook wat as parfuum gebruik is. Mirre, ‘n salf wat gebruik is om iemand se liggaam na sy dood te salf, was nie ‘n algemene geskenk by geboorte nie, en tog is dit interessant dat die wyse manne vir Jesus (‘n paar maande of ‘n jaar) na sy geboorte ook mirre sou gee. So asof hulle tog wel die toekoms in kon sien… Een van sy verwelkomingsgeskenke is die tipe salf waarmee sy liggaam later gebalsem sou word.
Omdat God die sterrekykers in ‘n droom gewaarsku het dat hulle nie na Herodes toe moet teruggaan om verslag te doen oor waar die kindjie is nie, het hulle met ‘n ander pad na hulle land toe teruggegaan. En dan verdwyn die sterrekykers heeltemal van die toneel af. Ons lees nooit weer van hulle in die Bybel nie. Die aard van hulle geloof en die verloop van hulle lewe bly vir ons ‘n geheim. Maar hier aan die begin van die evangelies, aan die begin van die NT, het hierdie manne ‘n deurslaggewende rol gespeel in die erkenning van die baba Jesus se identiteit as die Koning van die Jode terwyl sy eie volk nog in ontkenning was of vyandig teenoor hom gestaan het.
Israel het die voorspellings van die kindjie wat as “Koning van die Jode” sou kom geken- dit was in hulle geskifte opgeteken, hulle godsdienstige leiers kon dit uit hul koppe resiteer! Hulle het vir hom gewag, maar toe nie geken toe hy opdaag nie… Die wyse manne het alleen maar ‘n ster in die hemel gesien en hulle verder op hoor-sê verlaat. En so word die heidene getuies en boodskappers van God se grootste daad. Kan daar ‘n groter goddelike ironie wees? Die eerste mense wat oor sy koms opgewonde is, die eerste mense wat voor Hom kniel, die eerste mense wat aan Hom hulde bring, is die heidene. Hy is nie eens in Jerusalem, die stad van die tempel, gebore nie, maar ‘n hele ent daarvan in die klein niksseggende ou dorpie Betlehem. Daar waar die heidene nie bang was om Hom op te soek nie, en nie skaam was om Hom te aanbid nie. Ook dit word al in die OT voorspel. In Jes 2, en 60, Miga 4 en Ps 68: die volkere kom en die heidene bring geskenke vir die Messias. Die aanbreek van die eindtyd word ingelui wanneer die heidene, die wat van ver af kom en buite die tradisie leef, die knie buig voor die kind.
Ons moet versigtig wees dat ons nie soos die Skrifgeleerdes en die wetskenners maak nie. Om so besig te wees met die resitasie van tekste en die letter van die wet, dat ons nooit uitkom by die juiste interpretasie en die praktiese implikasies van die wet nie. So besig met die verkeerde fokus dat die vervulling van die tekste dalk ook by ons verbygaan.
Ek wil afsluit met ‘n gedig van Adam Small. Mense sê dat hy nie ‘n christen is nie. Van sy pa, Jan Small, is daar op sy begrafnis gesê: “Al was Jan Small nie ‘n kerkmens nie, was hy ‘n christen.” Ek wonder of mens nie tog ook van Adam dieselfde as van sy pa kan sê nie.
Almal van ons, kerklikes én nie-kerklikes én anti-kerklikes, maar net mense, tastend en soekend. Ons vier Epifanie – die verskyning van God in die wêreld wat nie net vir Israel nie, maar vir alle nasies goeie nuus beteken.