Die akteur Adam Heyns het ’n dokumentêr oor die eertydse NG moderator saamgestel – hy gesels oor sy herinneringe aan die sluipmoord en begrafnis.
Die akteur Adam Heyns (28) was nie een van die drie wat by die voormalige moderator van die NG Kerk was toe die enkele skoot deur die venster van die woonvertrek afgevuur is nie. Die koeël het hom agter in sy nek getref.
“Ek onthou die stoet en hoe ons met die hoofligte aan deur Lynwoodweg (in Pretoria) gery het. Op ’n hartseer foto staan ek en my suster en my een nefie by die kis en die trane loop.”
Waar ons in ’n restaurant in die hartjie van Kaapstad gesels, beduie hy met sy vingers waar die traanspore was.
Tog het die akteur wat onlangs na die Moederstad verhuis het, nooit volkome verstaan waarvoor sy bekende oupa alles geveg het nie. Sy sienings het die kerkleier destyds vermoedelik ’n teiken vir verregse ekstremiste gemaak.
Toe sy ouma Renée Heyns (nou 85) op ’n dag twee jaar gelede ’n boks vol VHS-videobande in Adam se hande druk, was dit asof ’n sluier oor die verlede lig. Onverwags het hy met ’n argief van toesprake van sy oupa en onderhoude met hom in sy hande gestaan.
Adam het die een videoband ná die ander bestudeer en byna vanself het ’n dokumentêr oor sy bekende oupa se werk en dood begin vorm aanneem.
Die familie het in die laat 1980’s ’n aanslag op Johan se lewe gevrees toe hy as moderator die NG Kerk se steun vir apartheid bevraagteken, maar hulle het nie verwag ’n sluipmoordenaar sou op 5 November 1994 toeslaan nie.
“Sy (Renée) het glo in die verlede vir hom gesê hulle moet swaarder gordyne vir die vertrek kry waar dit gebeur het. Hy het net vir haar gesê as hulle hom wil kry, sal hulle hom kry.”
Hulle het ’n jaar in Heidelberg, Duitsland, gewoon, vertel die akteur wat as ’n strooijonker in die rolprent Wonderlus te sien was. Hy vertolk ook die manlike hoofrol teenoor Mila Guy in ’n nuwe rolprent, Soek Jy ’n Lift?, wat pas klaar verfilm is.
Adam se pa is ’n menseregtekenner verbonde aan die regsfakulteit van die Universiteit van Pretoria en hy doen werk vir die Verenigde Nasies. Sy ma, Fearika Heyns (59), is ’n grafiese ontwerper en hy het twee susters, Willemien Rust (31) en Renée Heyns (26).
Die gesin het vir die begrafnis Suid-Afrika toe gekom. In die dae voor die roudiens was die familie saam by die huis toe ’n swart man instap en sy nefie optel. Later het Adam gehoor dit was Nelson Mandela.
"Moreel en fisies dapper, absoluut eerlik. Hy het laat in sy lewe die moed gehad om die foute van sy denkwyse in te sien".
Dis ook hoe Adam herhaaldelik na sy oupa verwys; ’n oupa op wie hy met reg trots kan wees, soos hy met die maak van die dokumentêr besef het.
Hy het die afgelope drie jaar alles oor sy oupa se lewe en dood gelees, vertel Adam, wat ’n graad in filosofie, tale en rolprentstudie aan die Universiteit van Pretoria gevolg het.
“Weet jy hoe wonderlik dit is om te kan terugkyk, veral as ’n wit Afrikaanse man, en te sien almal was nie so sleg soos hulle vir my gesê het nie. En Johan Heyns was nie die enigste een nie; daar was ook ander.”
“Hy was gelowig en goed ingelig. En Max du Preez (die joernalis en politieke kommentator) het vir my gesê hy dink iets wat hom (Johan) gehelp het, is dat hy aantreklik was. Hy het ’n afgeronde, netjiese voorkoms gehad. Hy was glo ook ’n goeie luisteraar en altyd stiptelik.”
Johan was tussen 1986 en die vroeë 1990’s die moderator van die NG Kerk en het ’n deurslaggewende rol gespeel om die kerk se amptelike standpunt oor apartheid te verander.
In die dokumentêr sê Renée die skokkende gebeure van die aand van die sluipmoord was byna nie vir haar “onbekend” nie, vertel Adam.
“Sy was ’n maatskaplike werker en toe dit gebeur, was sy op daardie oomblik amper nie getraumatiseer nie. Sy het geweet sy moet die kinders wegkry en die polisie bel en deur die emosies gaan.”
Al het hy nog nooit met sy drie neefs gepraat oor die aand van die moord op hul oupa, waarvan hulle as kinders ooggetuies was nie, sê Adam die familie het nooit wraakgedagtes gekoester nie.
Hy vertel van ’n onderhoud met sy oom Johan-Dirk, wyle Johan se jongste seun, ’n dag ná die sluipmoord wat deel van die dokumentêr uitmaak.
“Hy het gesê dit is vir ons ’n geweldige skok, maar sy pa was ’n kerkman, hy het sy lewe aan die kerk gewy en ons hoop die moordenaar kan vrede vind.”
Die polisie het destyds vermoed hy is met 'n jaggeweer doodgeskiet. Foto: Gallo Images/Getty Images.
Vir hom is die kern van die dokumentêr dié woorde van sy oupa in ’n toespraak: “Ons enkele grootste uitdaging, nie net vir politici nie, maar ook vir die kerk in Suid-Afrika, is om die vrees van wit mense met die aspirasies van swart mense te versoen.”