Zambië - Wikipedia
Nasionale leuse: One Zambia, One Nation
(Engels vir: "Een Zambië, een nasie")
Volkslied: Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
(Engels vir: "Staan en sing van Zambië, trots en vry")
752 618 km2 (39ste)
290 587 myl2
14 309 466 (70ste)
13 092 666
17,2 / km2 (191ste)
44,5 / myl2
0,561 (141ste) – laag
57,5 – hoog
Zambië, amptelik die Republiek van Zambië (Engels: Republic of Zambia), is 'n republiek in die noorde van suidelike Afrika wat geheel en al deur ander lande omring word. Volgens sy oppervlakte die 39ste grootste land ter wêreld, maar sy geskatte bevolking van 14,3 miljoen, is slegs die 70ste grootste ter wêreld. Dit word deur die Demokratiese Republiek van die Kongo, Tanzanië, Malawi, Mosambiek, Zimbabwe, Botswana, Namibië en Angola begrens. Die hoofstad en grootste stad is Lusaka met 1,7 miljoen inwoners, drie keer meer as Ndola en Kitwe, onderskeidelik die tweede en derde grootste stede, albei in die Koperstreek. Die meeste inwoners woon in 'n strook weerskante van die hoofpad en -spoorlyn, wat strek van Livingstone in die suide, oor Lusaka tot in die Koperstreek.
Zambië word reeds duisende jare lank bewoon deur jagter-versamelaars en nomadiese stamme. Ná sporadiese besoeke deur Europese verkenners van die begin van die 18de eeu af, het die Britte Zambië geleidelik opgeëis en laat in die 19de eeu beset as die protektoraat Noord-Rhodesië, wat aanvanklik geadministreer is deur British South Africa Company.
Die protektoraat het op 24 Oktober 1964 onafhanklik geword as Zambië, wat afgelei is van die Zambezirivier, wat die land se suidelike grens uitmaak.
President Kenneth Kaunda het die republiek 27 jaar lank as eenpartystaat met 'n sterk sosialistiese inslag geregeer. Hy het uiteindelik toegegee aan die opposisie se eise vir 'n veelpartyverskiesing en in 1991 sy mag prysgegee. Sedertdien is Zambië 'n veelpartydemokrasie. Die land staar reuse-uitdagings in die gesig weens armoede en MIV/vigs. 'n BBP per persoon van VS$1 700 (2012-skatting) plaas Zambië 200ste op die wêreldranglys, oftewel die 29ste armste.
3 Provinsies en stede
10 Media en kommunikasie
11 Sport, kultuur en ontspanning
Die gebied is van 1891 geadministreer deur die British South Africa Company totdat die Verenigde Koninkryk dit in 1923 oorgeneem het en dit die protektoraat Noord-Rhodesië geword het. Tydens die jare twintig en dertig van die twintigste eeu het die ontginning van die kolonie se ryk koperbronne ontwikkeling en immigrasie aangewakker. Die protektoraat was 'n dekade lank (Oktober 1953 tot Desember 1963) deel van die Sentraal-Afrikaanse Federasie, wat ook uit Njassaland en Suid-Rhodesië bestaan het. Met onafhanklikwording op 24 Oktober 1964 is die land se naam na Zambië verander. Tydens die jare tagtig en negentig het 'n lang droogte en 'n insinking in die koperprys die land se ekonomie geknou. Die eenpartybewind van Kenneth Kaunda, wat sedert onafhanklikwording 27 jaar lank president was, is tydens die veelpartyverkiesing van 1991 beëindig, maar tydens die daaropvolgende verkiesing in 1996 is opposisiepartye verhoed om vrylik steun te werf.
Vyf jaar later, kort ná die 2001-verkiesing, het drie opposisiepartye hulle tot die hof gewend om die verkiesing van Levy Mwanawasa as president ongeldig te verklaar weens beweerde probleme met die administrasie van die verkiesing. Hulle aansoek het misluk.
Mwanawasa het in 2002 'n ondersoek na korrupsie op hoë vlak tydens die vorige bewind van stapel laat loop. Eers in 2006 en 2007 het die taakspan vier sake suksesvol vervolg, onder meer 'n baanbreker-geding in die Verenigde Koninkryk waarin president Frederick Chiluba en talle ander voormalige regeringslui aanspreeklik bevind is vir die verkwisting van VS$41 miljoen se staatsfondse. Mwanawasa is herverkies tot president in 2006 tydens 'n verkiesing wat allerweë as vry en regverdig bestempel is. Ná sy skielike dood in Augustus 2008 het sy adjunk, Rupiah Banda, hom opgevolg en twee maande later 'n spesiale presidensiële verkiesing gewen. Hy is in 2011 opgevolg deur Michael Sata, wat in Londen oorlede is op 28 Oktober 2014 ná 'n operasie vir 'n onbekende siekte.
Michael Sata was van 23 September 2011 tot sy dood einde Oktober 2014 die president van Zambië. Hy het Rupiah Banda opgevolg. Banda het dié amp waargeneem tydens die siekte en uiteindelike dood van sy voorganger, Levy Mwanawasa, op 18 Augustus 2008. Tydens 'n spesiale presidensiële verkiesing op 30 Oktober daardie jaar is Banda naelskraaps as president verkies om die res van Mwanawasa se ampstermyn (tot 2011) te voltooi. Banda het adjunkpresident George Kunda op 14 November 2008 in dié amp aangestel. Die president is die staats- sowel as regeringshoof. Hy wys die kabinet aan uit lede van die Nasionale Vergadering en besluit ook wie as as adjunk moet dien. Lede van die Nasionale Vergadering word vir 'n termyn van vyf jaar verkies, soos ook die geval met die president is, maar hy of sy mag net vir twee termyne dien. Die laaste verkiesing was die spesiale presidensiële verkiesing op 30 Oktober 2008. Die volgende presidensiële en algemene verkiesing moet in 2011 gehou word. Tydens die spesiale presidensiële verkiesing het Banda 40,1% van die stemme op hom verenig, Michael Sata 38,1%, Hikainde Hichilema 19,7% en Godfrey Miyanda 0,8%, met 1,3% vir ander kandidate.
Die Nasionale Vergadering bestaan uit 'n enkele huis met 158 setels, waarvan 150 tydens 'n algemene verkiesing elke vyf jaar gekies word en die president agt aanstel. Lede dien vyf jaar. Die mees onlangse algemene verkiesing is op 28 September 2006 gehou en die volgende word vir Oktober 2011 beplan. Tydens die laaste verkiesing kon die regerende Movement for Multiparty Democracy net 72 van die 150 setels verower, maar danksy die agt LP's wat die president aanstel, het die party 'n skraal meerderheid van een setel. Die grootste opposisieparty, met 44 setels, is die Patriotic Front van Michael Sata, wat ook naaswenner tydens die buitengewone presidensiële verkiesing was om Levy Mwanawasa se opvolger te kies. Met 27 setels is die United Democartic Alliance die enigste ander noemenswaardige groepering in die Nasionale Vergadering. Dié alliansie bestaan uit vier partye.
Provinsies en stede[wysig]
'n Kaart van Zambië
Die stedelike bevolking was in 2009 sowat 35% van die totaal, met verstedeliking wat tussen 2005 en 2010 jaarliks teen 'n verwagte 2,3% per jaar plaasvind. Net soos in aangrensende lande soos Angola, Namibië, Mosambiek en die Demokratiese Republiek van die Kongo, is die hoofstad, Lusaka, verreweg die grootste en belangrikste stad. Sy bevolking is sowat drie keer meer as die naasgrootste stede. Die agt grootste stede het almal ontwikkel aan die spoorlyn en hoofpad wat Livingstone met die Koperstreek verbind. Zambië se tien grootste stede, in dalende volgorde, met hulle geskatte bevolking in 2009:
Lusaka - 1 420 054 (stedelike gebied 2 851 411)
Kitwe - 508 708 (stedelike gebied 1 072 276)
Ndola - 482 310 (stedelike gebied 870 255)
Kabwe - 211 543 (voorheen Broken Hill)
Chingola - 175 138
Mufulira - 139 385
Luanshya - 130 153
Livingstone - 130 153
Kasama - 107 405
Chipata - 105 400 (voorheen Fort Jameson)
Van die top-tien stede is vyf (almal buiten Lusaka, Kabwe, Livingstone, Kasama en Chipata) in die Koperstreek geleë. Laasgenoemde provinsie se stede en Kabwe het almal danksy die mynbou ontwikkel.
Van die groot dorpe en stede met Britse of Europese name, is almal ná onafhanklikheid inheems gemaak, buiten Livingstone, omdat die voorgestelde Maramba nie inslag gevind het nie. Die veranderings is onder meer:
Zambië bestaan uit nege provinsies, hieronder gelys, met geskatte bevolking in 2009 en hoofstad:
Sentraal (Kabwe) - 1 221 188
Koperstreek (Ndola) - 1 782 098
Oostelike (Chipata) - 1 604 257
Luapula (Mansa) - 929 310
Lusaka (Lusaka) - 1 639 574
Noordelike (Kasama) - 1 482 916
Noordwestelike (Solwezi) - 704 993
Suidelike (Livingstone) - 1 449 674
Westelike (Mongu) - 881 974
'n K100-noot van 2006. Dit was op 6 Desember 2009 16 Suid-Afrikaanse sent werd
Markstalletjies in Mansa, hoofstad van die Luapula-provinsie
Die groot Nkana-oopgroefmyn, Kitwe. Kopermyne maak staat op spoor- en padverbindings deur buurlande om by uitvoerhawens uit te kom.
Voor die wêreldwye ekonomiese afswaai van 2009 het Zambië se ekonomie 'n sterk oplewing belewe met 'n jaarlikse groeikoers tussen 2005 en 2008 van gemiddeld 6% per jaar. Die privatisering van die land se kopermyne in die jare negentig het die staat van die las verlig om die reuse-verlies van dié bedryf te moes dra en grootliks daartoe bygedra dat dié sektor weer lewensvatbaar kon word en sodoende ekonomiese groei kon aanblaas. Koperproduksie het sedert 2004 bestendig toegeneem weens hoër pryse en buitelandse belegging. In 2005 het Zambië in aanmerking gekom vir skuldverligting ingevolge die inisiatief vir die verligting van arm lande wat diep in die skuld is. Dié hulp het sowat VS$6 miljard beloop. In 2007 het Zambië 'n rekord-oes beleef, wat die BBP 'n hupstoot gegee en inflasie help bedwing het. Hoewel armoede 'n groot probleem bly, het die ekonomie die afgelope dekade versterk en het die land 'n inflasiekoers van om en by 10%, 'n redelik stabiele wisselkoers, dalende rentekoerse en toenemende handel. Die afname in kommoditeitspryse en -aanvraag wêreldwyd sou die BBP na verwagting in 2009 knou en die verkiesing en gepaardgaande beloftes sou waarskynlik die land se fiskale toestand benadeel.
Zambië het volgens sy bruto binnelandse produk (BBP) teen koopkragpariteit (die waarde van alle produkte en dienste wat in 'n gegewe jaar in 'n land gelewer word teen heersende pryse in die VSA) die 129ste grootste ekonomie ter wêreld. Die geskatte BBP in 2008 was VS$17,54 miljard, VS$2