In hierdie artikel word egter nouer gefokus: godsdienstige verwysings in misdaadberigte, naamlik in Beeld asook in die Sondagkoerant Rapport, word aan die orde gestel, juis omdat sulke verwysings soms prominent in die koerantopskrifte en die teks van berigte voorkom, en omdat dit sodoende, waarskynlik onbedoeld, ’n blik bied op gewone mense se diepste godsdienstige oortuigings. Die gebrek aan godsdienstige verwysings in opskrifte (wanneer daar wel goeie rede daartoe was) vertel ook ’n eie verhaal van seleksie en raming waardeur die betrokke koerante ’n bepaalde agenda stel én misdaadslagoffers se ervaring van hierdie traumas op ’n bepaalde wyse aanbied (of juis nie).
’n Aantal basiese vertrekpunte rakende die media en godsdienstige verwysings word hier gebruik ten einde die koerante se gebruik van die verwysings te probeer verklaar. Die belangrikste van hierdie vertrekpunte sluit in dat die media ’n bepaalde invloed op sy gebruikers het, hoewel hierdie invloed beperk is, en meestal nie so direk is as wat dikwels aangeneem word nie (Fourie 2007a:228–68). So kan die media nie summier ’n gebruiker se fundamentele oortuigings verander nie, maar oor tyd heen kan ’n bepaalde invloed wel verwag word. Toegepas op godsdienstige oorreding beteken dit: lesers se godsdienstige sieninge kan nie maklik deur die media verander word nie, maar hoogstens oor tyd heen gaandeweg en breedweg gerig word, veral as die leser nie diepgeankerde standpunte huldig nie. Anders gestel: indien ’n leser besonder sterk geloofstandpunte nahou, gaan die media dit nie sonder meer verander nie – veral nie op kort termyn nie, en sekerlik nie in isolasie van allerlei ander invloede nie.
Soos reeds geïmpliseer, het lesers van ’n koerant ook ’n invloed op wat gepubliseer word. Agendastelling vind nie eensydig deur die media plaas nie, maar die media neem ook kennis van wat lesers, kykers en luisteraars wil hê én wat hulle nié wil lees, sien of hoor nie. In die geval van byvoorbeeld Beeld lê dit voor die hand dat die redakteur en senior redaksie ’n oog hou op wat die koerant se (gereelde en potensiële) lesers as nuuswaardig beskou, en dus bereid sou wees om daagliks voor te betaal. Daarom juis word sirkulasiesyfers en lesersreaksie deur onder meer briewe aan die redakteur deurlopend gemonitor. Sou die agenda, taalgebruik, foto’s, toon en algemene trant van ’n koerant lesers afstoot, sal die sirkulasiesyfers daal – behalwe as nuwe lesers gevind word by wie die veranderende koerant wel aanklank vind.
Die wyse waarop die verskillende koerante oor misdaad berig, word hoofsaaklik bepaal deur die profiel van hulle teikenlesers […]. Die koerante kan egter nie anders nie, omdat ’n koerant se lewensvatbaarheid en dus sy ekonomiese oorlewing afhang van die wyse waarop die behoeftes van sy teikengehore bevredig word. Die wyse waarop die koerante berig oor misdaad, word dus bepaal deur die werklikheid van die Suid-Afrikaanse samelewing.
In hierdie artikel word met “openbare/publieke spiritualiteit” spesifiek bedoel die verwoording van sekere geloofsinhoude binne ’n nieprivate milieu. Dikwels word met die term spiritualiteit eensydig na ’n intens-persoonlike geloofservaring verwys. So ’n verstaan van spiritualiteit is egter nie omvattend genoeg nie, enersyds omdat alle persoonlike geloofsbelewenisse gekleur word deur talle sosiohistoriese impulse buite die betrokke persoon om, en andersyds omdat persoonlike geloofsbelewenisse dikwels op verskillende maniere in die samelewing tot uitdrukking kom, onder meer by groepsbyeenkomste, in die letterkunde en in die argitektuur. Sodanige publieke geloofsuitdrukking, ook in die pers, is op so ’n breë vlak meteens oppervlakkig én diepgaande: oppervlakkig in die sin dat fyn-uitgewerkte teologiese formulerings nie maklik deur hierdie media aangebied kan word nie, maar dat geloof op ’n manier slagspreukagtig uitgedruk word; diepgaande, egter, omdat in ’n sekere sin aan die kern van die geloofsaak van die betrokkenes refleksmatig, amper instinkmatig, stem gegee word.
Die gekose berigte vir hierdie studie het almal in die loop van 2008 in die eerste (of plattelandse) uitgawe8 van Beeld en Rapport verskyn, soos beskikbaar op Potchefstroom. Beeld is die enigste Afrikaanse dagblad in die bevolkingryke noordelike provinsies, terwyl Rapport verreweg die grootste (maar nie die enigste nie) Afrikaanse Sondagblad is. Hoewel Rapport nie volumegewys dieselfde klem op misdaadberiggewing plaas nie, verskyn daar tog gereeld berigte met ’n sterk menslike karakter wat vir die doel van hierdie studie nuttig is om van kennis te neem.
Die prominensie van die godsdienstige verwysings word ontleed deur te let op die omvang en gebruik van die verwysings in die teks, opskrifte en aanhalings. Daardeur wil ons vasstel hoe die redaksie van die betrokke koerante die verwysings “geraam” het. Telkens word die ontleding hier onder dus op twee vlakke aangebied: die reaksie van die individue, soos gerapporteer, meer binne intiem-persoonlike kring, en dan die gemedieerde weergawe daarvan in die koerantberigte, binne die breër, openbaar-kommunikatiewe forum.
Elke berig oor misdaad, ook dié wat geen godsdienstige verwysing in die opskrif het nie, is gelees om vas te stel of daar wel godsdienstige verwysings in die teks is. In sommige gevalle het dit wel voorgekom; nie alle verwysings in die teks het noodwendig ’n korresponderende verwysing in die opskrif gehad nie. Die berigte is toe nagegaan om vas te stel watter tipe verwysings daar is. Die volgende kategorieë is, sonder enige teoretiese voorveronderstellings, gevind: verwysings na God as bewaarder; verwysings na slagoffers se geloof; verwysings na die hemel; en meer bedagte verwysings na geloofsreaksies op geweldsmisdaad en ongelukke. Hierdie kategorieë is nie op die betrokke berigte afgeforseer nie, maar die medeskrywer verantwoordelik vir hierdie deel van die navorsing het dit min of meer spontaan so ingedeel en met die ander medeskrywer uitgeklaar. Daarna is die berigte binne ’n kategorie saam ontleed.
Hoewel kerksake steeds ’n mate van dekking in hierdie koerante geniet (maar dalk nie meer soveel as in die verlede nie), kan die indruk maklik ontstaan dat geloof as sodanig nie veel mediaruimte kry nie. Tog het teologiese temas en verwysings wel gereeld gedurende ons ondersoekperiode in die betrokke koerante verskyn. So het die Mighty Men-saamtrek van evangelis Angus Buchan prominensie geniet (vgl. bv. Rapport, 2008-04-20; 2008-04-27); ’n hoofberig het op ’n binneblad van Beeld verskyn met die opskrif “God is in beheer, sê vermiste in ’n nota” (Beeld, 2008-10-08); daar is berig oor rugbyspeler Pierrre Spies se getuienis oor siekte en geloof (Beeld, 2008-11-12); die aankondiging van ’n wenner van ’n wedstryd in Beeld het die opskrif gekry “Geskenk van Bo, sê wenner van kombuis” (Beeld, 2008-04-16); ’n kosskenking deur Christene uit Suid-Afrika aan geloofsgenote in Zimbabwe het onder die opskrif “Soos manna uit die hemel …” verskyn (Rapport, 2008-12-14); en in ’n onderhoud met rubrieksrywer Hanlie Retief vertel ’n vrou wat in Saoedi-Arabië aangehou is, hoe haar geloof haar staande gehou het (Rapport, 2008-03-16). In vele ander berigte “hoop en bid” betrokkenes vir ’n afname in Suid-Afrika se misdaad- en ongeluksyfers.
In ’n aantal berigte getuig misdaadslagoffers van God se bewarende hand. Die mees prominente voorbeeld hiervan is ’n bladsy 2-hoofberig in Beeld (2008-07-25) met die opskrif “Genade van Bo dat ons ongedeerd is”. Die berig se inleidingswoorde is: “Ons het net hardop gebid.” Later in die berig staan: “Dit is net genade dat ons niks oorgekom het nie” (dus effens ander woorde as wat die subredakteur vir die aanhaal-opskrif gebruik het).
“Ek besef ek kon net so maklik dood gewees het. Maar die Here het vir my gesê Hy het ’n doel met my op aarde toe Hy my lewe gered het … Ek kan nie beskryf hoe ek die Here sedert die ongeluk hier naby my gevoel het nie.” (Bladsy 3-hoofberig in Beeld, 2008-01-12, met die opskrif “Skoonheid brand erg in vliegongeluk”)
“Hy het die sneller getrek, maar die skoot het nie afgegaan nie. Ek het begin bid en in ’n stadium gesê: ‘Here, jy moet ons nou help. Laat die alarm asseblief afgaan.’ Scheepers sê die alarm het oomblikke daarna begin loei.” (Berig in Beeld, 2008-01-03, met die opskrif “Egpaar byna 2 keer in 4 dae vermoor”)
Hoewel die godsdienstige verwysing in die eerste berig die berig duidelik raam as een waarin die betrokkenes se geloof ’n verklaring bied waarom hulle die voorval oorleef het, doen die ander aangehaalde berigte dit opvallend nie, ondanks direkte aanhalings wat stof was vir treffende opskrifte. Hier is dus eintlik voorbeelde van hoe Beeld gekies het om ondanks die teks nie die berigte opskrifte te gee met godsdienstige verwysings nie.
Op ’n godsdienstige vlak kan die volgende opgemerk word: geloof kom in hierdie menslike grenssituasies (op die rand van die dood, hetsy weens misdaad of ’n ongeluk) juis na vore. Dat godsdienstigheid op so ’n moment ter sprake kom, is nie verbasend nie; watter soort godsdienstigheid dit is, is insiggewend. Magteloosheid is die deurlopende agtergrond tot bostaande aanhalings: die sprekers verraai implisiet dat daar tydens die grensmoment die belewenis was dat hulle self geen manier gehad het om die situasie te beredder nie. In die afwesigheid van die vermoë tot menslike optrede (“agency”, in sosiologiese taal) kom die grype na bomenslike optrede. Laasgenoemde kom in die aanhalings op verskillende maniere na vore: ’n belydenis/insig ná die tyd, ’n hulproep in die krisismoment, of ’n tipe onderhandeling met God tydens die gebeure.
Of die persone vantevore godsdienstig belangstellend en/of kerklik aktief was, is nie telkens duidelik nie. Duideliker is dat hier wel sprake is van ’n skielike toewydingshoogtepunt – iets wat te verstane is binne en kort na so ’n grenssituasie. Die rol wat hier van God verwag word, is dié van redder uit die nood – iets wat in die Bybelse (veral in sommige Psalms, in Deutero-Jesaja, Klaagliedere, in dele van die lydensverhale van Jesus, en in dele van Openbaring) en kerkhistoriese erfenis ’n welbekende geloofsoriëntasie is. Hier word dus binne die verskillende tipes hulproepe deur die individue betrokke by die tragiese omstandighede ’n deurlopende tema gevind, naamlik ’n direk-beleefde eksistensiële optrede, ter wille van oorlewing, waar die oorlewingstryd nie meer op eie krag, dit wil sê mensekrag, voortgesit kan word nie, maar in die hande van die bowemenslike geplaas word.
Hierdie geloofsmoment het enersyds die kenmerk dat die vertroue op die Hoër Hand absoluut is: die persone beleef geen ander bron van hoop vir die voortduur van hulle lewens nie. Hoewel intens, is so ’n belewenis, ten minste soos in die aanhalings hier bo weerspieël, taamlik kortstondig. Andersyds is hierdie ’n sterk selfgerigte geloofsoriëntasie: dit gaan om mý heil, eerder as ’n Lukas 23:46-parallelle lot-aanvaardende instelling: “[I]n u hande gee ek my gees oor.” In die krisismoment van die betrokkenes is dit heel natuurlik en verstaanbaar: dat Goddelike hulp ingeroep word om in die kritieke momente ’n traumatiese einde tot ’n mens se lewe te verhoed, weerspieël die belang wat aan die voortgang van die lewe geheg word. In die breër mediakonteks speel hierdie oriëntasie egter sterk in op populêr-godsdienstige instellings by gelowiges, wat dikwels intens selfgerig is (mý heil, en mý belewenis hiervan), eerder as wat dit diens aan God en naaste primêr stel. Die besondere moment, die unieke individu, en die baie spesifieke Godsverwagting kleur alles die geloofsoriëntasie soos in die aanhalings verwoord. Op heel verstaanbare wyse is die individuele krisisroep tot God gerig op oorlewing; die media-uitbeelding hiervan gee dit nie net weer nie, maar voed ook ’n meer alledaagse geloofsvorm wat in ’n sekere mate meer op die self as op God ingestel is. Om laasgenoemde anders te verwoord: nie God nie, maar die (plaaslike, piëtisties-beïnvloede) belewenis van God word die essensie van gelowigheid.
Op hul eie geneem, het sulke media-gemedieerde “getuienisse” ’n taamlik sterk missionêre aanslag: die oorlewendes se verhale kan maklik as motiveringsmateriaal dien vir andere se geloofslewens. Vrae wat die aangehaaldes egter tydens die krisismoment en tydens die onderhoud met die joernalis nie aan kan dink nie, en wat daarom nie hier uitgebreid aan die orde gestel word nie, sou egter gaan oor diegene wat eweneens gebid het, maar nie oorleef het nie, of niegelowiges se belewenisse van soortgelyke grensgebeure. Die openbare spiritualiteit is egter, in den breë (maar vgl. 4.4 hier onder), te geslote om sulke meer ongemaklike vrae oor geloof ernstig en gereeld op die tafel te plaas. Die probleme van lyding, naamlik wie wat oorkom en om watter moontlike rede (tipies van die teologie agter die Bybelboeke Job en Prediker – vgl. bv. Whybray 1998 en Lohfink 2003), en die tragiek dat hierdie vrae slegs deur oorlewendes gevra kán word, alles deel van die teodisee-vraagstuk (vgl. o.a. Rowe 2001), word dus nie eksplisiet aan die orde gestel nie.