Alsiende oog lei tot selfsensuur | Netwerk24
Deur Alida Kok 21 Junie 2018 00:00
In hierdie binnehof staan 'n dreigende observasietoring waarin 'n wag aan diens is. Die toring het groot eenrigtingvensters waardeur die wag 'n 360 º-blik op die tronk se verdiepings om hom het.
Op elke verdieping van die gebou is tronkselle. Elke sel grens aan die buitemuur van die sirkelvormige tronk, maar word aan die binnekant van die gebou met 'n traliehek gesluit. Die binnekant van die selle en die insittendes is dus te alle tye sigbaar van die observasietoring af, terwyl gevangenes mekaar nie kan sien nie – hulle kan net die observasietoring vanuit hul selle sien.
Omdat die gevangenes slegs die toring en eenrigtingvensters daarvan kan sien en nooit die wag aan die ander kant van die toring se vensters nie, is hulle nooit seker presies wanneer hulle dopgehou word nie.
Gevolglik pas hulle hul gedrag aan asof hulle heeltyd dopgehou word om sodoende seker te maak hulle word nie deur die tronkowerhede gestraf nie.
Op hierdie manier begin hulle 'n sekere selfregulering of selfsensuur toepas wat die tronkowerhede verlang, sonder dat 'n wag in die observasietoring hoef te wees.
Dit is 'n weergawe van die panoptikon-metafoor.
Waarneming deur 'n magtige oog wat allesomvattend kan sien, is nie 'n nuwe verskynsel in Suid-Afrika nie.
Die konsep verwys na iets wat allesomvattend kan sien – soos die alomteenwoordige oog van die observasietoring in die middel van die tronkgebou.
Die uitleg van die panoptikon is in die laat 18de eeu deur die Engelse filosoof Jeremy Bentham bestudeer.
In die 1970's het die Franse filosoof Michel Foucalt die idee van die panoptikon uitgebrei deur dit te gebruik as 'n metafoor vir mag in sy studie van Westerse strafstelsels en gevangenisse.
Hoewel die panoptikon oorspronklik gebruik word in die bespreking van 'n tronk se uitleg, kan dit ook in ander kontekste gebruik word om selfsensuur en die vrees vir die moontlike straf van 'n magtige owerheid te verduidelik.
Die panoptikon-metafoor is veral nou weer van toepassing in ons begrip van ons samelewing.
Nou is ons in 'n tyd waar mense selfsensuur moet toepas sodat hulle nie die gevreesde etiket van "rassis" en die gepaardgaande straf kry nie.
Waarneming deur 'n magtige oog wat allesomvattend kan sien, is nie 'n nuwe verskynsel in Suid-Afrika nie. In die tyd van die NP-regering het die staat se veiligheidsdienste as 'n panoptikon gedien: Andersdenkendes het in vrees geleef dat hulle deur agente van die staat dopgehou word.
Op dié wyse het die dreigende observasietoring van die staat se veiligheidsdienste deur die oë van agente na gevangenes in tronkselle gekyk – of die illusie geskep dat hulle die gevangenes dophou.
Daar word vertel dat veiligheidsdienste in die ondervraging van verdagtes dikwels 'n lêer oor die doen en late van die verdagte kon oopslaan en die verdagte kon verbaas met oorvertellings van persoonlike oomblikke en gebeurtenisse.
Dit het die vrees vir die veiligheidsdienste versterk, want dit het werklik voorgekom asof beamptes alomteenwoordig kon wees.
As gevolg hiervan het mense hul gedrag en opinies oor landspolitiek sommer self begin reguleer om seker te maak hulle vermy 'n gevreesde straf.
Die alomteenwoordige oog van die panoptikon is dalk net die man wat langs jou in die vliegtuig sit en kyk wat jy in 'n SMS tik of jou kollega wat jou onredelik van rassisme beskuldig wat daartoe lei dat jy jou werk kwyt is.