Resensie | WAM Carstens & EH Raidt - Die storie van Afrikaans, uit Europa en van Afrika. Biografie van 'n taal (2017)
WAM Carstens & EH Raidt - Die storie van Afrikaans: uit Europa en van Afrika. Biografie van 'n taal. Protea Boekhuis, 2017. ISBN: 9781485300380
Hierdie fassinerende studie word gesien as 'n biografie van 'n taal. Dit heet Die storie van Afrikaans: uit Europa en van Afrika en die samestellers is W.A.M. Carstens & E.H. Raidt.
'n Mens assosieer 'n biografie met die lewensloop van 'n mens, en in die besonder, 'n bekende of beroemde mens. Afrikaans is inderdaad 'n besondere taal: ten minste een van drie tale wat binne 'n honderd jaar ontwikkel het van praattaal tot wetenskapstaal.
In hierdie studie word 'n taal se ontstaan beskryf. In Deel 1 is die fokus op die Europese verlede, terwyl Deel 2 sal fokus op die Afrika-geskiedenis.
In my loopbaan had ek die voorreg om met Roy Pheiffer en Hester Waher te werk, twee gedugte taalkundiges – saam met die literêre semantikus, Henning Snyman, wat in sy studies taalkunde en letterkunde versoen het.
My bespreking gaan net fokus op etlike, wel ten minste vir hierdie leser, interessante en tersaaklike uitsprake oor Afrikaans. Dit is dus nie 'n taalkundige resensie nie – dit laat ons oor aan al die kundiges in die veld, soos Ernst Kotze of Christo van Rensburg, o.a. Ek skryf as letterkundige en liefhebber van tale. Vreemde tale en grammatika-boeke is een van my stokperdjies; nes die lees van woordeboeke.
Daar is min kwessies waaroor mense so heftig en driftig raak as Afrikaans en die toekoms van die taal. Vir sommige is die doodsklok aan die lui by ons tradisioneel-Afrikaanse universiteite; vir ander moet die hoër funksies of die taal van die wetenskap, beskerm word.
Afrikaans sal oorleef. Die taal transformeer en verander voortdurend. 'n Taal kan myns insiens net "uitsterf" as die sprekers van daardie taal dit onbewustelik en kollektief begeer. Terselfdertyd beteken dit nie dat 'n mens argelose en slordige taalgebruik in koerante of tydskrifte moet verduur nie.
Ek gesels dan met my jong taalkundige kollega, Ian van Rooyen oor hierdie boek. Oor Afrikaans wat volgens sekere geleerdes 'n semi-Kreoolse taal is en oor die verskil tussen 'n pidgin en kreools. Ook oor die invloed van nie-geskoolde Nederlands op Afrikaans.
Vir die verskillende sieninge oor die ontstaan van Afrikaans en die polemieke hieroor, word die leser van 'n handige tabel voorsien (428 – 430). Dit word alles begrond met die siening dat die taalhistorikus met werklike, konkrete navorsing moet werk om ontwikkeling te kan bewys (427). Die kreoliseringsdebat is in die sestigerjare weer gestimuleer deur die sosiolinguistiek waarvolgens die verhouding van 'n taal en sy gemeenskap ondersoek word (431). Dit bewys, m.i. tog dat teoretiese ontwikkelinge 'n nuwe lig kan werp op navorsing.
Hoe gaan die invloed van "allochtone" (vreemdetaalsprekers) Nederlands raak? In Nederland, soos hier, is daar ook wanopvattings oor die taal soos dat Nederlands verengels; dat Nederlands bedreig word deur Europese eenwording en globalisering; dat Nederlands kan "verdwyn". Van Sterkenburg spreek hierdie vrese aan, wat sterk resoneer met vrese hier te lande (400 – 401).
Die boikot teen Suid-Afrika en Afrikaans word ook aangespreek en diegene met 'n goeie geheue sal onthou dat hierdie leser indertyd van mening was dat die Nederlanders ons versaak het. In daardie tyd, 1992 – en dit het wye reaksie ontlok – was my gevoel dat ons selfstandig ontwikkel het en 'n aparte taal en kultuur gevestig het. (Dit was lank voor die dekolonaliseringsdebatte hier te lande.)
Dit is egter so dat Nederlands – soos met enige boikot – sigself ook skade berokken het, omdat Nederlands stadig maar seker uit leerplanne verdwyn het. As jong student aan die Universiteit van Stellenbosch moes ons Nederlandse grammatika bestudeer en was ons blootgestel aan belangrike Nederlandse tekste, gedoseer deur mense, soos wyle W.E.G. Louw, wat die taal perfek kon skryf en praat.
Die venster op Europa (vir ons) en die venster op Afrika (vir hulle) is dus toegeklap. Dis eers die afgelope twee dekades wat die herstel van bande weer plaasvind en Afrikaans as "fluistertaal" of "skaamtaal", opgehef word. Tog is Nederlands vir jong studente moeilik, omdat hulle nie van jongs af aan die taal blootgestel is nie.
Straattaal ('n vermenging van Engels, Arabies, Turks, Sranan Tongo, 'n taal wat gepraat word in Suriname, asook Papiamento (die taal van Curacao, Aruba en Bonaire) word egter in die algemeen deur Nederlanders afgekeur, aldus die studie (377).
Die hoofstuk oor die onstaan van Afrikaans – en die rol van taalverandering is eweneens boeiend.
Ons vind onder andere Hans du Plessis se opmerking dat in 1652 die Nederlanders en Khoi 'n gemors van Nederlands gemaak het en daardie gemors se naam is Afrikaans (425).
Die invloed van Khoi op Afrikaans (danksy die studies van J. du P. Scholtz) word gesien veral in geografiese benamings en by plant- en diername voor, soos:
Goudini, Hantam, Kamdebo, Karoo, Koup.
Boegoe, dagga, kanna, kambro, ganna, ghaap, noem-noem, norretjie, ens.
Koedoe, kwagga, ghnoe, gogga, oorbietjie, noemetjie.
Abba, aitsa, arrie, eina, hoeka, kamma/kamtig, karos, kierie.
Dit is 'n magistrale werk. Dit is boeiend geskryf en het my siening oor die ontstaan van Afrikaans verruim.
Dit beslaan 632 blasye en is ook as e-boek beskikbaar.
Posted by Johann de Lange at 9:47 AM
Labels: 2017, Die storie van Afrikaans, EH Raidt, Joan Hambidge, Protea Boekehuis, Resensie, WAM Carstens
Resensie | Footnotes for the Panther:Conversations Between William Kentridge and Denis Hirson (2018)
Resensie | Footnotes for the Panther:Conversations Between William Kentridge and Denis Hirson. Fourthwall Books, 2017. ISBN 978-0-9947009-3-3
William Kentridge is 'n besondere kunstenaar, filmmaker, librettis en kunstenaar wat sowel die beeldende en grafiese kuns uitbring by musiek en opera. 'n Paar jaar gelede had ek die voorreg om 'n show van hierdie merkwaardige kunstenaar mee te maak in Kaapstad. Verskillende vertrekke in die kunsgalery was 'n representasie van sy grafika en animasiewerk met musiek, o.a. van Philip Miller daarby.
Kentridge se internasionale statuur is welbekend van die VSA tot in Europa as grensverskuiwer.
Denis Hirson is bekend vir die roman The Dancing and the Death on Lemon Street. Verder is hy 'n antalogis van onder andere Heat of Shadows: South African poetry 1996–2013. Ma langue au chaten 'n studie in Frans oor oor die posisie van die anglofoon wat skryf, werk en vertaal in Frans.
Hier kan sy poësievoorlesings gehoor word (Denis Hirson. Poetry Readings. 2013 - YouTube):
Nou bring jy twee figure wat sterk opinies het oor die kunste en hulle tree in gesprek met mekaar. Terselfdertyd is beide die mening toegedaan dat kuns 'n politieke rol het om te vervul. Die titel aktiveer 'n gesprek rondom Rilke se beroemde gedig "The Panther" ("Der Panther") geskryf in 1902. Die sub-titel van die gedig is In Jardin des Plantes, Paris.
Hierdie gedig is al deur vele vertalers aangepak:
Wat 'n wonderbaarlike boek is hierdie gesprekke nie. Twee belese en intellektueel-opgeskerpte figure tree in gesprek met mekaar. Beide Joods en Joodsheid, anti-Semitisme kom uiteraard onder die loep. Nes wit bevoorregting.
Waarom die kunstenaar begeerte het tot uitstalling ("What is the need to impose oneself?", 110) sal jare se psigoanalise neem om dit te begrond, meen Kentridge. Die sirkelgang van die kunswerke (Borges is hier 'n belangrike kode) én die kunswerk as proses, word geplaas teen die gesprekke en annotasies van Pound en Eliot róndom die ontstaan van The Wasteland (134).
Die Norton lesings te Harvard in 2012, 'n gesogte uitnodiging, gee 'n verdere blik op hierdie intellektuele kunstenaar. Dit is gepubliseer as Six Drawing Lessons (Harvard University Press, 2014).
Borges het dit gegee in 1967-68 en hierdie besondere skrywer en digter se werkswyse sluit aan by die self-representasie, mise-en-abîme, die labirint, biblioteek (by Kentridge die studio), ensomeer.
Die endnote is verdere sleutels vir die leser, soos The Life and Death of 9413 a Hollywood Extra (1928), 'n film deur Robert Floey en Slavko Vorkapich. E.L. Doctorow se siening van die skryfprojek word gesien as 'n reis per motor; soms moet jy terugkeer om agter te kom waar jy verkeerd afgedraai het.
Die bekende film Ready to Wear (Prêt-à-Porter) van Robert Altman uit 1994, 'n satiriese analise van die modebedryf wat in Parys afspeel, is presies wat Kentridge in sy boek doen. Party van die akteurs vertolk hulself – en Kentridge plaas homself pens en pootjies binne-in van sy kunswerke.
Die boek is pragtig uitgegee en is vir lank lees, nabetragting en herdink met pragtige afdrukke.
Kentridge is in Frankryk vereer met die titel Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres. Welverdiend.
En die titel? Iets van die poging om die oorspronklike dier vas te vang of weer te gee.
Kuns as grensverskuiwings, die kunstenaar as akteur. Kentridge het Politieke Wetenskap en Afrika Studies aan Wits bestudeer en mimiekkuns bestudeer en mimiekkuns aan L'École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq in Parys, met die hoop om 'n akteur te word. Hy is ook die seun van gesiene aktivistiese regsgeleerdes. Sowel die moeder en vader het mense verdedig teen die ou apartheidstaat en Nadine Gordimer was 'n huisvriend van sy ouers. Refleksies oor Joodsheid kom na vore.
Hy erken prontuit sy bevoorregte wit grootwordjare en hoe hy die Perseus-mite as jong kind gehoor het. En hier reflekteer hy op die ingewikkelde verhouding wat 'n mens met jou eie jong self beleef wanneer jy terugkyk (173). Ons het immers verskillende selwe en op bladsy 220 word Czeslaw Milosz aangehaal om dit te illustreer:
Die boek is duur, maar beslis aan te beveel. Baie van die uitsprake vra vir herdink en herbesinnings.
Die endnote is reeds 'n studie op sigself: van Tinus de Jongh tot die I Ching, verwysings na Herman Charles Bosman, Athol Fugard, David Goldblatt, Picasso, Jackson Hlungwani, Homi Bhabba (wat die vraag-en-antwoord-sessie gelei het tydens die Norton-lesings), Tadeusz Kantor, die Poolse dramaturg, om enkele bakens te noem, begelei hierdie studie. Thick time. Lullaby for a House Alarm.
Laurie Anderson gooi ook 'n draai hier: "I'm lying in the shade of my family tree / I'm a branch that broke off / What will become of me?" ("Beautiful Pea Green Boat").
Met hierdie lees – wat 'n voorreg was dit nie – kom 'n mens onder die indruk van 'n komplekse mens wat sy teenstrydighede ondersoek en blootlê. Sy obsessie met tyd en herinnering is eweneens opvallend. Nes die "binne-immigrasie" teenoor die werklike migrasie (294).
Soos die insekplaag wat "kunswerke" word met suikerwater. Is die insekte geleer om te teken? (36)
Fouth Wall Books lewer weer gehalte: ons dink hier aan Stephanus Muller se Nagmusiek, daardie kluif van 'n opwindende en uitdagende biografiese roman oor Arnold van Wyk.
Labels: 2018, Denis Hirson, Footnotes for the Panther, Fourthwall Books, Joan Hambidge, Resensie, William Kentridge