Die probleem is, volgens Augustinus, dat tyd nie “iewers” bestaan nie. Slegs hierdie moment bestaan. Die verlede, alles wat hierdie moment voorafgegaan het, bestaan immers nie meer nie. En die moment wat op “nóú” volg, bestaan ook nie. Die verlede is nie meer teenwoordig nie. Die toekoms is nog nie teenwoordig nie. Slegs die teenwoordige bestaan. Tyd as sodaning, bestaan nie. Ons kan tyd net ken aan die veroudering van onsself: In “daar is geen tyd” staan daar:
In die openingsgedig word reeds aangedui dat Breytenbach in hierdie bundel in besonder gemoeid is met tyd, en met die poëtiese ten opsigte van tyd. Ons kan tyd slegs bedink, so het Augustinus geredeneer, omdat ons die vermoë het om nou, in die hede, herinneringe te kan oproep en om verwagtings te kan koester. Slegs omdat ons herinneringe oor die verlede en planne vir die toekoms kan verwoord, kan ons tyd bedink en bespreek.
Ons dink ons meet tyd aan die beweging van hemelliggame – sonop en sononder – maar eintlik gebruik ons tyd om hulle bewegings te beskryf, hulle bewegings bepaal nie tyd nie. Ons praat van ‘n lang tyd of kort tyd, maar eintlik is daar net ‘n hede. Die verlede en die toekoms bestaan nie “iewers” nie. Ek is nie nou iewers ‘n kleuter en elders ‘n pensionaris op ‘n ander plek, presies soos ek was of gaan wees nie (soos wat dikwels in wetenskapfiksie voorgehu word). Daar is net die hede, die nou, en die verlede en die toekoms bestaan slegs nou in herinnering of in verwagting. Daarom is tyd en ewigheid eintlik dieselfde. Gevolglik skryf Breyten dat tyd “die mens se vel wat kraak en knetter en krimp” is, of in die blaar se krul. Net omdat ons kan onthou dat die vel of die blaar ooit anders was, kan ons tyd bedink.
Die gedigte in hierdie bundel is gemoeid met herinnering, met die wal gooi teen die verbygaan van tyd. Die gedig word ‘n teenwig teen die verganklikheid – al die beelde in die gedig het te doen met verganklikheid – van mens, of duif, of blaar – alles is verganklik – maar verganklikheid is die agtergrond waarteen die hede betekenis kry. Al is die woorde uiteindelik ook so vergeetlik soos akkediskak, onbenullig.
Dit is egter nie alleen tyd wat voortdurend afwesig is en gestalte kry in die vertelling, in die woorde van herinnering nie. Poësie is nie slegs teenwig teen verbygaan van tyd nie. Breyten is ook bewus daarvan dat die gedig nodig is as teenwig vir die wêreld van steen en been waartoe ons eintlik geen toegang het anders as deur taal nie. (En daarom het ek aan die begin gesê daar is ook geen ruimte nie.) Hy skryf immers in “deur die nag” (87):
In hierdie gedig word duidelik dat Breyten die skryf van ‘n gedig as “teenwig” beskou. Dit is ‘n teenwig vir die ander wêreld, dié wêreld wat nie taal is nie, “daardie ander een buite van steen en been”. Die wêreld van steen en been, van dinge en van mense en van handelinge daar buite, word egter taal. Die wêreld word weergegee in ‘n gedig en so word die gedig ‘n teenwig vir die reisende, verganklike, verbygaande wêreld. Bes moontlik kan mens verder gaan en omdat die woorde steen en been die idee van ‘n klagte oproep – ons kla immers steen en been – kan mens sê die verbygaan, die ontoeganklikheid van die wêreld om ons word betreur en juis daarom het ons die teenwig van papier nodig.) Die gedig is dus ‘n teenwig wat ‘n oomblik lank kan vasvang. Die teenwig van woorde bly egter iets wat gemaak word (maak-maak). Die onbereikbare wêreld daar buite (donker manne wat donker perde lei), wat verganklik is, (reis deur die nag), word in die gedig nagemaak (maak-maak). Maar eintlik is dit geen namaaksel nie – die wêreld daar buite word tot bestaan gemaak, geskep (die maak-maak is ook juis liefde maak) in taal. Ook die wêreld van steen en been is net metafoor, is reeds “die soet maat van die maan se kliprefrein”. En hierdie metafore, hierdie gedigte is teenwig van papier (papier is nie juis die swaarste gewig waarmee mens ‘n teenwig kan maak nie) en dit is slegs ‘n weergawe wat iets van die reisende verbygaan van alle ervarings vashou.
Soos tyd, is die ervaring van die ganse wêreld, van steen en been en handelinge, iets in die bewussyn, iets wat uiteindelik slegs in taal langer as vir die enkele moment kan bestaan.
Die groot krag van Breyten Breytenbach se poësie is sekerlik gesetel in die buitengewone metafore wat deurgaans in sy werk voorkom. Sommige van hierdie metafore kan ‘n mens dalk daaraan toeskryf dat hy nie slegs digter is nie, maar ook skilder. In Die windvanger skryf hy self oor hierdie verband: “wanneer die mond ‘n hand is / en die tong kwas / kwistig en kras / oor die teks tuur van beelding…” (49).
Reis is soos altyd in Breyten se poësie belangrik. In die eerste vers reeds suggereer die “daar is geen tyd” ander lande. En reise daarheen is reise deur tyd, deur ‘n opeenvolging van hedes wat flus verskyn het (hier’s ek weer, hier’s ek weer). Mens is nooit meer op dieselfde plek of in dieselfde tyd nie. Daarom ook die kamiljoen, die baie identiteite al die aliasse, die verskuiwings waarvoor Breyten se werk bekend is. In die laaste gedig in die bundel, “die laaste gedagte”, word die “ek” opnuut verwoord:
Om egter van hierdie gewaarwording tot ‘n wete te kom is die “gedigdink” daar. Soos ‘n geliefde, waarvoor hy telkens wag, kom die moment na hom en in daardie vang van die metafoor, in die liefde-maak met die woordtorinkies, word die holtes gevul en kan tyd deur die vertelvel momenteel gevang word (soos om wind te ving). Steeds skuiwend, soos alle metafore juis nie vas is nie. En daarom laat dit meer reg geskied aan ons beskrywings van die wêreld van steen en been, al skiet dit te kort om die flikkering van die vlam vas te vang.
Ons gee by UJ, met hierdie prys, erkenning aan die werk wat as die beste skeppende werk uit die vorige jaar geag word. Die keuse van die nege beoordelaars vir die werk uit 2007 was eenparig. Ja, en ons wat hierdie toekenning maak is self bewus van al die gebreke van beoordeling, die probleme met pryse vir kuns. En miskien is prys die verkeerde woord vir die oorhandiging wat ons doen. Eintlik gaan dit immers nie om ‘n kompetisie soos die Comrades van eergister nie. Eintlik gaan die UJ-toekenning vir my om iets gans anders. Veral vanaand: Dit is vir my ‘n dankie aan die maer man met die groen trui wat nie alleen die landskap van die Afrikaanse poësie radikaal verander het nie, maar wat my lewe radikaal beïnvloed het. Ek onthou hoe ek as skoollaaitie by familielede TV gaan kyk het omdat ons nie een gehad het nie. Ek het gegaan om na Haas Das te gaan kyk maar het langer gebly en op die nuus verneem van ‘n digter se hofsaak. Eers veel later het ek jou gedigte begin lees en al wat ek weet is dat die verbysterende metafore my maniere van dink oor god en kerk en volk en taal en wêreld en identiteit geskuif het. Die wonder van metafore is dat dit mens dinge laat saamdink wat jy nie andersins sou kon nie, dit maak heeltemal ander maniere van kyk moontlik. En omdat jou verse dit al vir 44jaar doen, is die toekenning vir my ook ‘n dankiesê vir die dinkmoontlikhede wat die kanteldenke van jou verse vir my moontlik gemaak het.