Lojale verset by N.P. Van Wyk Louw by N.P. Van Wyk Louw - Read Online
Kritiese gedagtes oor die Afrikaanse kultuurstrewe en literêre beweging.
Publisher: TafelbergReleased: Jul 17, 2016ISBN: 9780624078258Format: book
Lojale verset - N.P. Van Wyk Louw
oor ons Afrikaanse
Opstand is net so noodsaaklik in 'n volk as
getrouheid. Dit is nie eens gevaarlik dat 'n
rebellie misluk nie; wat gevaarlik is, is dat
'n hele geslag sonder protes sal verbygaan.
Suid-Afrika as ou land
Ons noem Suid-Afrika dikwels 'n jong land en praat van sy kultuur as jonk . Ons dink dan daaraan dat ons volk nog nie 300 jaar lank bestaan nie, naas die ouer volke met hul duisend of tweeduisend jare. Maar daar is min van ons segswyses wat meer verkeerd is. Is 'n beter beeld van die openbare aspek van ons kulturele en geestelike lewe nie dié van 'n gesette, middeljarige man wat reeds van alle dinge in die hemel en op aarde seker is en niks meer verlang as sy sekerheid en rus nie, wat gematigd wil lewe, want alle opwinding is sleg vir die spysvertering en vir die hart … ?
Ons hele wyse van praat het al middeljarig geword. (Die siek wortel van ons prosastyl?) As mens by ons 'n persoon gematigd noem, gee jy hom die hoogste eretitel, en ekstremis is 'n skelwoord. Die kompromis en die middeweg is miskien in sosiale sake die enigste oplossing, maar in die intellektuele lewe is dit die teken van die vervetting van die middeljarige.
Daar is dinge by ons wat kook, klein groepies en eensame jongmense wat rusteloos te midde van die rus is, en daar is 'n groot stom deel van ons volk vir wie swaarkry en onsekerheid elke dag se kos is; maar die openbare, die amptelike kulturele en literêre lewe is swaarlywig, rustig en gerus.
Die denkfout dat lande, of liewer kulture en literature, jonk of oud is, berus, soos baie ander denkfoute, op beeldspraak, op literêre vergelyking wat later die plek van die waarheid inneem – die vergelyking van die lewe van 'n volk met dié van 'n mens wat jeug, rypheid, ouderdom en dood in 'n vaste volgorde het.
Die hele vergelyking is verkeerd. Dit het waarskynlik in die tydperk ontstaan toe die historiese wetenskap nog onontwikkeld was en die historici hulle blindgestaar het op die verskynsel van die kwansuise opkoms, bloei en verval van die Griekse en Romeinse beskawings. Vandag kan ons dinge nie so naïef verklaar nie. Ons sien selfs die geskiedenis van die klassieke beskawings nie meer binne so 'n eenvoudige skema nie. Die Hellenisme en die laat-Romeinse Ryk is nie meer vir ons eenvoudig dekadent nie, of liewer, dekadensie is nie meer vir ons so 'n eenvoudige begrip nie. Geen beeld wat uit die lewe van 'n mens geneem is, is toereikend om die kleurvolle warreling van die geskiedenis – selfs van die paar duisend jaar wat ons ken – uit te druk nie. Af en toe kan daar 'n volk of 'n kultuur wees wat opkom, bloei en vergaan ; maar 'n volk kan ook baie jeugde hê, en lande soos Italië of Ierland, van die oudste beskawings van Europa, kan bloedjonk wees, wanneer Suid-Afrika, met sy driehonderdjarige geskiedenis as blanke staat, 'n middeljarige geesteslewe toon.
Alles is by ons gevestig, en oral sien ons ou, gevestigde manne aan die hoof. 'n Mens kan maar na elke gebied van die volkslewe kyk – oral is dit dieselfde.
Dertig jaar gelede was ons 'n nasie van jongmense. Op elke draai was daar jongmense wat gelei het, in die politiek: die jong kwaai nasionaliste, die jong generaals van die oorlog; in die taalstryd: die jonger kwaaieres. Miskien was dit so omdat ons net pas uit 'n oorlog gekom het waarin die jeug altyd sy heersersreg toon. Maar bowenal was ons volk toe 'n revolusionêre volk, 'n volk wat net ná 'n oorlog wat hy verloor het, gereed was om al sy regte stormenderhand te verower. Veertien jaar ná daardie vernietigende oorlog sou hy weer 'n opstand maak, en skaars agt jaar dáárna 'n tweede. Maar bowenal het hy sy taal soos 'n pragtige nuwe wapen in sy hand gevoel, en sy taalstryd was die ware derde vryheidsoorlog; hy moes en hy wou 'n literatuur maak, 'n hele nuwe beskawing opbou; en hy het ingesien dat die wêreld vir ons so heerlik is omdat daar by ons nog alles was om te doen.
Maar dit het met ons gegaan soos met alle revolusies – die bereik van die onmiddellike doel (wat altyd te naby gestel word) het die konserwatisme meegebring.
'n Mens kan jou voorstel hoe die ou manne van die Terreur wat onder Napoleon lank weer konserwatief was, aan hul kinders van die kwaai dae van vroeër vertel het en met elke fyn Franse waai van die hand weer 'n kop onder die guillotine laat val het. En luister dan maar na 'n toespraak van een van ons ouer kultuurleiers: gewoonlik 'n man wat geen begrip meer het van die nuwe dinge wat in ons kultuur aan die gang is nie. Let op hoe hy weer die gevegte van dertig jaar gelede deurveg, hoe hy soos 'n mank ou soldaat shoulders his crutch and shows how fights were won , dieselfde ou leuses vir dieselfde probleme het; tot dieselfde aanhalings uit dieselfde digters.
Eers het ons geen Afrikaanse literatuur of kultuur gehad nie, geen koerante- en tydskrifwêreld nie, geen klaar-gemaakte kultuurmenings nie; vandag het ons hulle almal, amptelik en met hoofletters vooraan. En ons is só bly oor wat ons bereik het, oor die paar mooi, jong dinge wat ons gemaak het, dat ons hulle met alle mag onveranderd wil behou, dat ons skaars kritiek en uitbou daaraan wil toelaat – en dus die bron van die geestelike lewe toestop waaruit juis daardie dinge gekom het.
Ons het vir ons 'n onveranderlike kultuur en 'n literatuur gemaak; ek skryf die woorde telkens tussen aanhalingstekens omdat albei wesenlik dinge is wat vreemd teenoor die amptelike lewe staan, dinge wat groei en verander – maar ons het daarvan vaste dinge gemaak wat ons nou deur staat, skool, universiteit en ander organisasies kan propageer.
So het ons dan ons jong kultuur vandag met die jongmense van veertig jaar gelede aan die hoof daarvan. Hierdie toestand is nogal voordelig. Die jonkheid van die kultuur kan as gedurige apologie vir minderwaardige werk gebruik word; en dat hoofsaaklik oumense die leiding gee, beteken dat die idees van veertig, vyftig jaar gelede by ons gangbaar en heersend is. Hierdie idees is nie jonk genoeg om strydbaar te wees nie en nog nie oud genoeg om vir ewige waarhede aangesien te word nie. (Daarvoor moet 'n idee minstens honderd jaar oud wees.)
Ek bekyk hier maar net een kultuurgebied noukeuriger: die literatuur. Dertig jaar gelede het ons 'n wordende en revolusionêre literatuur in Suid-Afrika gehad. (Ons van vandag kan ons beswaarlik die gevoelens van mense verbeel wat destyds vir die eerste keer werklike mooi dinge in die versmade kombuistaal van die verowerde volkie leer ken het.) Hierdie literatuur het die kans gekry om die volk te bereik omdat die kultuurleiers hulle nog nie tussen die twee kom indring het nie. Maar vandag het ons 'n aantal klein klassieke in die literatuur en die ander kunste (die Langenhoven-Leipoldt-Pierneef-wêreldbeeld kan 'n mens dit maar noem), 'n literatuur en 'n kuns wat vasstaan , wat 'n mens eenmaal op skool as mooi leer ken het, en wat nou nog alleen vereer durf word. Vir die kunstenaar se eie geesteslewe is dit gevaarlik as die kultuurorganiseerders hom in die hande kry en êrens op 'n voetstuk plaas tot lering van die volk; maar vir die volk self is dit die gevaarlikste as hy te vroeg sy vaste, amptelike kuns, sy klassieke , kry.
Dit is moeilik vir die jonger geslag om by ons aan die woord te kom. Miskien is dit oral moeilik, en dit sal vir hom sleg wees as hy sommer dadelik die profetemantel omgehang kry. Maar baie dikwels word sy mooiste woorde eenvoudig doodgeskreeu dat een van die gevestigdes kan praat. Hier by ons het onlangs 'n kultuurverrigting plaasgevind waar een van die ouer voormanne 'n toespraak gehou het en 'n toneelstukkie van een van die jongeres, 'n lewendige, vurige stuk – Uys Krige se Wit Muur – opgevoer is. Van die toespraak, 'n aaneenstrengeling van gemeenplase, is 'n uitvoerige verslag in die koerante gegee; van die toneelstukkie wat nasionale betekenis sal hê as die toespraak lank vergeet is, is geen notisie geneem nie. Vir ons burgery was die kultuur -deel van die aand 'n toespraak wat deur die eerbiedwaardige ouderdom van sy inhoud 'n mens aan die ou voorlaaiers laat dink wat ons net by feesgeleenthede nog afskiet, en wat deur sy loskruitgeknal vir hulle die illusie gegee het dat hulle weer aan 'n stryd deelgeneem het. Maar die ware stryd van ons Afrikaanse kultuur word ver van hierdie stryers af uitgestry; die stryd het rondom die stryers stil geword – soos al meermale in die geskiedenis met die epigone van 'n groot beweging gebeur het.
Ek het hier die letterkunde as voorbeeld genoem, omdat dit die naaste aan my staan; maar op elke gebied gaan dit so: ons kultuurwêreld is soos 'n staatskantoor op die beginsel van langer dienstyd opgebou … en juis die kultuur erken geen voorrang buiten die bekwaamheid nie.
As die nood hoog is, is 'n mens nie bang om naïef te probeer opwek nie. Die jeug moet by ons op alle gebiede aan die woord kom, nie omdat hy die wysheid sou besit nie (die wêreld kry dit nogal reg om sonder die wysheid te beweeg), maar om die lewe vir hom self te kry.
Dit is geen jeugverheerliking nie, geen Messias-verwagting uit die jeug soos die kommunistiese heilsverwagting uit die proletariaat en die Nazi se heilsverwagting uit die boerestand nie. Dit is geen singery van enige Giovinezza-lied nie. Ek weet maar alte goed dat 'n groot deel van ons Afrikaanse jeug onder die heersende invloede oud gebore is, dat hy sonder 'n enkele fanatisme of oordrywing leef, en direk van die kindsheid na die middeljarigheid oorgaan. Maar 'n sterker lewe is nog by hom moontlik en nie by die oueres nie.
En in die literatuur wil ek ook nie hê dat ons dadelik dieselfde sonde met die jongeres soos met die oueres begaan nie – om klein klassieke van hulle te maak nie. Gelukkig is die volk wat literatuur het, maar geen klassieke en geen literatuurgeskiedenis – die geklassifiseerde mottekas van die poësie en die lewe – nie. Hoe sou 'n liriese digter ook onbevange kon voel en skep, as hy altyd gedagtig aan sy plek in die Afrikaanse literatuur en die rigting van ons poësie moes rondloop. Die literatuur en die geestelike lewe as geheel is stryd, woeling en die opskuim van onberekenbare dinge.
Die pad moet nie vir die jeug gelyk gemaak word nie, maar hy moet ten minste die geleentheid kry om te kan veg. Sy stryd uit te veg, en nie dié van 'n vorige geslag nie. (Tot kort gelede was dit selfs onmoontlik om iets teen een van die aanvaarde kultuurleiers onveranderd gepubliseer te kry.) 'n Skoon kans voor – dis al wat hy nodig het. Die jeug moet die kans kry om meer lewe onder ons te bring – die jeug met al sy verwarring, sy soek en sy onsekerheid. Hy kan dit doen, want sy lewensvorm is dié van die lewe self.
Kultuurleiers sonder kultuur
Vir iemand wat die geestelike strominge in Suid-Afrika noukeurig nagaan, sal die merkwaardigste verskynsel in ons eie tyd op hierdie gebied seker die groei van die Afrikaanse kultuurverenigings wees, vanaf die kleinste plaaslike verenigings tot die F.A.K., die kultuurrade en die Akademie – hul groei in getal, in die omvang van hul werk en in hul steeds hegter samesnoering en organisasie. Die toekomstige skrywer van ons beskawingsgeskiedenis sal moontlik die kwarteeu ná ongeveer 1925 Die Tydperk van die Kultuurorganisasies noem. Ek twyfel daaraan of die kultuur in enige ander land ter wêreld soseer 'n saak vir organisasies is. In die ou en sterk kultuurlande leef en groei dit so vanself dat kultuur en organisasie eerder as twee teenoorgesteldes beskou word.
En tog is hierdie eienaardige ontwikkeling by ons noodsaaklik. Die Afrikaner is in 'n totaal ander omgewing geplaas as die kultuurvolke waaruit hy ontstaan het. Hy kom uit digbevolkte lande – Holland, Duitsland, Frankryk en Engeland – waar die opeenhoping van die bevolking in pragtige ryk stede vanself die opbloei van die kultuur bevorder, en hy kom woon yl-versprei oor 'n wye land wat hom in die plek daarvan 'n vreemde eensaamheid gee; hy kom uit lande waar die kultuur uit 'n sterk homogene bevolking spruit, met een oorheersende taal, wat dit tot 'n kragtige eenheid bind – en hy bevind hom hier in 'n land waarin sy mense tussen blanke anderstaliges met 'n ander kultuur woon en waar die hele blanke bevolking nog weer in die geweldige massa swartes – anders van bloed, kultuur en taal – ingeknie is. Die rede waarom hy vandag nie in hierdie menggroep ondergaan nie,