'n Pragmatiese blik op die taaldebat — alternatief
'n Pragmatiese blik op die taaldebat
March 24, 2016 by Nico de Wet in Ernst Marais
Die taaldebat (of sou ek eerder sê taaldebatte) woed tans op 'n ongekende vlak op die kampusse van die histories Afrikaanse universiteite in Suid-Afrika. By die Universiteit van Stellenbosch (US) is daar optogte en hofgedinge oor die toepassing van die taalbeleid. By die Universiteit van die Vrystaat is daar besluit, ten midde van groot polemiek en rassespanning, dat Engels voortaan die verstekonderrigtaal sal wees. By Noordwes-Universiteit se Mahikeng-kampus en by die Universiteit van Pretoria se Hatfield-kampus was daar gewelddadige betogings wat die afskaffing van Afrikaans as onderrigtaal bepleit het. Dit is dus nie vergesog om te verklaar dat Afrikaans op universiteitsvlak se toekoms in die weegskaal is nie.
As 'n student aan die US was ek betrokke by die Adam Tas Studentevereniging (alhoewel ons nie toe by hofgedinge met die universiteit betrokke was nie), wat dit beywer vir die bevordering van Afrikaans op 'n inklusiewe wyse. Ons het verskillende taalmodelle, soos byvoorbeeld tolkdienste en (waar prakties) parallelmediumonderrig (PMO), voorgestaan ten einde die behoefte na Afrikaanse onderrig te bevredig terwyl toeganklikheid terselfdertyd verseker kon word vir nie-Afrikaanssprekendes. Ons het dit gedoen in 'n poging om Afrikaans se plek binne die nuwe Suid-Afrika te help vind, die taal van haar verdelende en rassistiese verlede te bevry asook transformasie te bewerkstellig. As 'n alumnus van die vereniging hou ek die taaldebat steeds met belangstelling dop, alhoewel ek vandag nie meer aktief daaraan deelneem nie. Na my studentejare het ek die Boland vir die Goudstad verruil toe ek aangesluit het by die Fakulteit Regsgeleerdheid van die Universiteit van Johannesburg (UJ). Met hierdie artikel beoog ek om (weereens) my stuiwer in die taaldebat-armbeurs te gooi, al is dit nou vanuit die perspektief van 'n dosent en nie meer as 'n student nie.
Die debat rondom Afrikaans in hoër onderwys instellings is erg verpolitiseer weens die bejammeringswaardige misbruik van die taal onder apartheid en die verdrukking wat dit bewerkstellig het. Nietemin, my doel is nie om 'n politieke invalshoek in hierdie stuk te verskaf nie, maar om eerder die haalbaarheid van Afrikaans op universiteitsvlak onder die loep te neem. Die beginpunt van so 'n bespreking moet by die Grondwet wees. Dit is omrede artikel 29(2), wat deel uitmaak van die Handves van Menseregte en dus 'n fundamentele reg is, bepaal dat elke persoon die reg het om in openbare onderwysinstellings onderwys te ontvang in die amptelike taal of tale van sy of haar keuse waar daardie onderwys redelikerwys doenlik is. Afrikaans, as een van Suid-Afrika se amptelike tale, kwalifiseer uiteraard as een van hierdie tale. Die vraag sal dus afhang of onderrig daarin "redelikerwys doenlik" is by 'n openbare onderwysinstelling. Hierdie vereiste verwys na die praktiese uitvoerbaarheid van die onderrig in die betrokke taal, wees dit personeel wat daarin kan doseer, logistiese implikasies (soos beskikbaarheid van lesinglokale), die kostes daaraan verbonde en – waarskynlik die belangrikste faktor – die aanvraag na onderrig in die betrokke taal.
Die voordele van moedertaalonderrig is al meermale getoon. Kennisvaslegging en die vorming van abstrakte denke vind die beste in 'n persoon se moedertaal plaas. Daarby is die oorskakeling van 'n moedertaal, waarin onderrig ontvang is, na 'n ander taal in die werksplek (soos Engels) dan taamlik onproblematies. Tot en met enkele jare gelede kon Afrikaanse studente steeds by meeste van die histories Afrikaanse universiteite in Afrikaans klasloop, wees dit by wyse van dubbelmediumonderrig (DMO; Afrikaans en Engels in een klas), PMO of simultane tolking van Afrikaans na Engels. Ek beperk my in hierdie stuk wel tot die US en UJ, aangesien ek ervaring by beide hierdie instellings opgedoen het – hetsy as student of dosent. By Stellenbosch was onderrig in die verlede hoofsaaklik in DMO, alhoewel die instelling onlangs oorbeweeg het na hoofsaaklik PMO waar klasse volledig in beide Afrikaanse en Engel aangebied word. UJ volg ook hierdie model, alhoewel dit nie duidelik is hoe lank dit nog die geval sal wees nie weens 'n afname in die getal studente wat in Afrikaans wil studeer.
Gedurende my betrokkenheid by Adam Tas was my aanname dat die meeste Afrikaanssprekende studente verkies om in Afrikaans onderrig te word, gegewe die voordele van moedertaalonderrig. Hedendaagse studies, soos die onlangse een van prof. Leon de Stadler en me. Christel Swart, dui egter aan dat in 2015 slegs 55,9% van Afrikaansspekende studente aan die US in Afrikaans onderrig wou word. In die derdejaar sakeregklas wat ek aanbied, was daar in 2015 slegs 10 uit 37 studente (oftewel 27%) wat die Afrikaanse klasse bygewoon het. Dit uit 'n klas met 'n totaal van 380 studente. Hierdie weerspieëling mag onakkuraat wees, aangesien ek genoop was om op grond van studente se Afrikaanse vanne afleidings oor hul moedertaal te maak, siende dat ons klaslyste nie toon wat studente se huistaal is nie. Desnieteenstaande het die aanvraag na Afrikaanse onderrig by UJ se regsfakulteit oor die jare in so 'n mate gedaal dat regte sedert intrede van 2014 slegs in Engels aangebied word.
Wat 'n mens dus bespeur is 'n daling in die aanvraag na Afrikaanse hoër onderrig onder Afrikaanse studente by hierdie twee universiteite. Een van die redes hiervoor is alombekend, naamlik dat studente meen – reg of verkeerd – dat onderrig in Engels hulle beter voorberei vir die Suid-Afrikaanse arbeidsmark, aangesien Engels die de facto taal daar is. Daarby vind 'n mens binne 'n PMO opset die beskouing onder Afrikaanse studente dat bywoning van die Engelse klasse hulle blootstel aan 'n diverser studenteliggaam, wat op sy beurt aanleiding gee tot 'n wyer verskeidenheid sieninge en menings as wat die geval is in die Afrikaanse klasse. Laas-genoemde klasse bestaan dikwels uit studente wat 'n soortgelyke agtergrond en verwysingsraamwerk deel.
Hierdie feite hou belangrike implikasies in vir die praktiese uitvoerbaarheid en voortgesette haalbaarheid van Afrikaanse op universiteitsvlak. Na my mening is daar genoeg Afrikaanse studente in Suid-Afrika wat Afrikaanse onderrig op universiteitsvlak regverdig en wat dit lewensvatbaar hou. Vanuit 'n grondwetlike oogpunt moet dit egter beklemtoon word dat Afrikaans waarskynlik nie as die enigste taal by openbare universiteite sou mag figureer nie, gegewe die grondwetlike waardes wat alle fundamentele regte onderlê, naamlik menswaardigheid, gelykheid en vryheid, die doelwit om die geskiedenis van uitsluiting onder apartheid reg te stel asook die feit dat alle Suid-Afrikaners die reg tot onderrig in hul amptelike taal van keuse by openbare onderwysinstellings het. In hierdie opsig sal daar waarskynlik dus 'n taalmodel (of modelle) by alle openbare universiteite moet wees wat voorsiening maak vir studente wat in Engels daar wil studeer, aangesien dit die taal in Suid-Afrika is wat die wydste verstaan word. Studente mag eenvoudig nie, in die gees van ons grondwetlike waardes en in die lig van ons pynvolle geskiedenis, gedwing word om in 'n taal te studeer wat hulle nie kan verstaan nie.
Daar sal dus van 'n paar harde (en ongemaklike) feite kennis geneem moet word rakende die handhawing van Afrikaans op universiteitsvlak. Die hoofkwessie is nie of daar genoeg Afrikaanse studente is om dit lewensvatbaar te maak nie, maar eerder of Afrikaanse onderrig redelikerwys doenlik is by al die kampusse waar dit tans nog bestaan. My gevoel is ongelukkig nee, gegewe die afname in die behoefte onder Afrikaanse studente om in Afrikaans klas te loop, asook die daling in die persentasie Afrikaanse studente by universiteite soos Stellenbosch en UJ. Op die einde gaan die markkragte van aanvraag en aanbod bepalend wees of Afrikaans op universiteitsvlak gaan oorleef. Syfers soortgelyk aan dié by UJ se regsfakulteit beteken helaas die dood van 'n Afrikaanse aanbod.
My gevoel is dat ons dalk mag opeindig met een of moontlik selfs twee universiteite (soos mnr. Jakes Gerwel destyds voorgestel het) in Suid-Afrika waar die getal Afrikaanse studente universiteitsonderrig in Afrikaans lewensvatbaar sal hou. Solank daar genoeg Afrikaanse studente is, sal toegang aan nie-Afrikaanssprekendes by wyse van PMO en simultane tolking bewerkstellig kan word, alhoewel beide hierdie taalmodelle hul eie uitdagings het. Al wat ons as liefhebbers van die taal kan doen, is om studente aan te moedig om in Afrikaans te studeer deur die voordele van moedertaalonderrig en die rol daarvan in 'n multikulture samelewing uit te wys. Maar op die ou einde lê die keuse of 'n Afrikaanssprekende student in Afrikaans wil studeer of nie eenvoudig in sy of haar eie hande.
Die opinies wat in hierdie stuk weergegee word, is die skrywer se eie persoonlike sieninge en moet geensins aan sy werkgewer toegeskryf word nie.