Ontlaering: 'n Herverbeel van die pedagogiek van Afrikaanse letterkunde - Voertaal
In 'n referaat gelewer by 'n akademiese kollokwium by die Universiteit van Pretoria op 1 November, reflekteer Candess Kostopoulos oor wat 'n "laer" is: 'n sirkulêre struktuur wat dié aan die binnekant moet beskerm, maar wat (as daar gedink word aan letterlike ossewaens) ook beweeglik is en verskuif kan word.
Die doel van "Ontlaering" ('n driejaarprojek wat georganiseer word deur myself by die Universiteit van Pretoria, Mathilda Smit by die Universiteit van die Vrystaat en Janien Linde en Wemar Strydom by Noordwes-Universiteit) is om op verskeie manier te dink oor die "laers" (uitsluitende maar ook beskermende sisteme) wat 'n invloed het op die maniere waarop Afrikaanse literatuur op skool en universiteitsvlak onderrig word.
'n Volgende stap sal dan wees om te besluit of hierdie laers verander, of heeltemal oopgebreek, moet word.
Die gesprek is gelei deur Thys Human van die Noordwes-Universiteit. Hy het die aand afgeskop deur te vra of die deelnemers dink dat daar wel 'n Afrikaanse (letterkundige of ander) laer is en of daar noodwendig daarvan ontslae geraak moet word? Andries Bezuidenhout antwoord dat daar beslis sprake van 'n laer in die persepsie van Afrikaans is. Beide wit Afrikaanssprekendes en ander mense sien Afrikaans naamlik steeds as 'n merendeels "wit" taal.
Hy sê dat enigiemand wat nie belang stel in geregtigheid vir swart en bruin Afrikaanssprekendes nie, nie belangstel in die voortbestaan van Afrikaans nie. Die voordele wat wit Afrikaanssprekendes steeds geniet, moet ook gedeel word met ander. Louise Viljoen stem saam dat die historiese onregte wat verstrengel is met die geskiedenis van Afrikaans, erken moet word. Sy haal aan uit Clinton V du Plessis se gedig "Taalles 101", waarin Afrikaans beskryf word as die taal aan die stewels wat snags deure in Boipatong oopgeskop het. Sy noem wel dat die maniere waarop Afrikaanse literatuur tans "oopbars" dit wel makliker maak om die werk van swart en bruin skrywers voor te skryf — bloot omdat daar meer sulke werk is.
Bettina Wyngaard sluit aan by hierdie opmerkings deur te noem dat om oor taal en letterkunde te praat, nie net 'n intellektuele oefening is nie, maar dat dit altyd ook polities is. Sy sê dat dit vir bruin mense altyd 'n politieke keuse is om in Afrikaans te skryf of te praat, al dan nie. Omdat dit polities is, is dit belangrik dat ontlaering nie net 'n gesprek bly nie, maar uitgeneem word, ook na die (dikwels afgeskeepte) platteland.
In sy antwoord op Thys se vraag oor die laers in Afrikaans, verwys Alfred Schaffer ook na ander kulturele laers, buiten ras, wat 'n invloed het op Afrikaanse klaskamers (op skool- en universiteitsvlak), soos byvoorbeeld geslagtelikheid en klas. In hierdie verband noem Andries Bezuidenhout dat klas te dikwels afgeskeep word in gesprekke oor identiteit.
Waar die hedendaagse identiteitspolitiek, volgens hom, te dikwels verdeel (Bezuidenhout noem nie enige voorbeelde nie, maar ek vermoed hy verwys byvoorbeeld na gesprekke oor wie die reg het om te praat in spesifieke situasies), terwyl 'n fokus op klas die potensiaal het om saam te bind weens die lang geskiedenis van klasstryde.
Schaffer noem ook dat Nederlanders, in sy ervaring, meer sukkel om te erken dat hulle literêre kanon histories wit is – die gesprek oor wie gekanoniseer word vind al geruime tyd in die Afrikaanse letterkunde plaas. Waar Afrikaanse akademici vroeër na Nederland gekyk het vir 'n Europese model, kyk Nederlanders nou na Suid-Afrika vir voorbeelde oor hoe om die post- en dekoloniserende situasie aan te spreek in literatuur en in die letterkundeklaskamer.
Die verwysing na kanonisering herlei die gesprek na watter tekste deur onderwysers en dosente voorgeskryf word. Bettina Wyngaard sê dat die boeke wat voorgeskryf word, moet spreek tot die leefwêreld van studente. Hierop reageer Thys Human met 'n volgende vraag – in hoe 'n mate moet studente se verwagtinge en ervarings nie net bevestig word nie, maar ook uitgedaag word ? Wyngaard sê dat dit alles goed en wel is, as die uitdaging wel produktief is.
As dit net vervreemdend is en vir sekere studente sê dat hulle altyd die Ander is, help dit nie. Sy daag ook die onderskeid tussen sogenaamde hoë en lae letterkunde uit en vra of dit nodig is. As skrywer van misdaadfiksie is haar ervaring dat dit net akademici en resensente is wat hierdie onderskeid tref – lesers gee nie om nie en populêre fiksie maak dikwels meer gesprekke moontlik as "hoë literatuur".
Louise Viljoen noem dat dit in haar ervaring die studente bemagtig wanneer hulle soms meer oor die wêreld van 'n spesifieke teks weet as die dosent. In daardie gevalle leer sy by die studente en help dit om die magsverhouding tussen dosent en student meer gelyk te maak. Alfred Schaffer noem hier dat die gelykmaak van die verhouding tussen student en dosent dus nie net verband hou met watter werke voorgeskryf word nie, maar dat die dosent ook hulle eie subjektiwiteit eksplisiet moet stel.
Hulle moet nie hulself voorhou as alwetend nie, maar eerder hulle eie perspektief, aannames en benaderings beklemtoon. Hy noem ook dat Nederlandse studente veel meer durf om te praat in die klas, maar dat Afrikaanse studente dikwels terughoudend is.
Louise Viljoen keer terug na die onderwerp van wat voorgeskryf word, wanneer sy sê dat Afrikaanse literatuur dalk meer in gesprek met literatuur in ander Suid-Afrikaanse tale ondersoek moet word. Wyngaard se antwoord hierop is dat Afrikaans eers intern ontlaer moet word.
Die spanninge tussen verskillende variëteite van Afrikaans moet ontrafel en direk aangespreek word, voordat daar na buite ontlaer kan word. Andries Bezuidenhout spreek die bekommernis uit dat dit kan lei tot 'n wit/bruin (anti-swart) alliansie, wat weer net 'n nuwe laer is. Wyngaard stem hiermee saam, maar sê dat soos wat party sogenaamde pro-Afrikaanse groepe vir bruin mense retories gebruik om hulle agenda te bevorder, is hulle bewerings dat hulle ander "minderheidstale" wil bystaan, dikwels ook net lippetaal.
Ons gaan wel probeer om hierdie raad te implementeer in die volgende twee jare se ontlaerings. 'n Volgende kollokwium word beplan vir Oktober 2019 op die Universiteit van die Vrystaat se Qwaqwakampus. Die fokus is transnasionalisme en die pedagogiek van die Afrikaanse letterkunde. Belangstellendes kan ons webwerf (https://unlaagering.wordpress.com/) dophou en vrae rig aan unlaagering@gmail.com.