is die slagoffer van 'n doktorstesis in Afrikaanse letterkunde en sporadiese vryskuttery.
Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983, deur Breyten Breytenbach. Human & Rousseau, Kaapstad, 2005. (Slapband, 459 bladsye, ISBN 0-7981-4402-5, R150.)
Laat in sy lewe, aan die einde van die skets "Life Story Briefly Told", beskryf Hermann Hesse sy eie dood soos hy dit voorsien. Aangesien kronos vir hierdie magus van min belang is, be-skrywe hy verlede en toekoms, 'n verbeelde dood.
die ek is so oud soos water!
maar in die skoenlapper
se wappervlug kom ewige verposing1
Die Staat smyt die verteller in die Hesse-outobiofiksie in die tronk, omdat sy kuns as te rewolusion�r geag word en hy (hoe ook anders vir Duitse skrywers) 'n jong meisie verlei het. Die beton van die selmure maak egter gou plek vir 'n skildery wat 'n hele muur opvreet. As die muur toegeskilder is, loop die heer Hesse sy geverfde landskap binne en gaan bly hy tussen sy ver(f)hale, onsigbaar vir enige sipier.
Ook die groot volksverraaier soms bekend as Breyten Breytenbach het sy timeshare op onkoste van die Staat gehad. En dit was niemand se verbeelding nie. Sewe jaar in 'n sel vir sy "rewolusion�re bedrywighede". Na sy vrylating en al die publisiteit word hy 'n held vir die jonger geslag: Afrikaanse poems was weer cool. Toe raak hy moerig oor al die gemoedelikheid en die verbasing as hy nie deel wil wees van enige bendes nie en verdwyn toe 'n tweede maal, hierdie keer blykbaar vir altyd. Soos die gewoonte met Boeddhiste is, lewe hulle baie lewens en sterf hulle gereeld.
Die tweede deel van Breytenbach se versamelde werk het onlangs verskyn: 'n versameling van sy gevangenisgedigte, lank reeds nie meer beskikbaar nie. Die bundel beslaan die volledige tekste van Voetskrif, Lewendood, Buffalo Bill, Eklips, Boek en 'Yk', asook 'n lang diggesprek met Dostojewski, "Die glimlag", wat hier vir die eerste maal gepubliseer word.
Breyten Breytenbach is al doodgeskryf. Elke servet waaraan hy ooit sy mond afgevee het, is al in verskeie departemente en bomskuilings in flarde bekyk. Hierdie is nie die plek of die tyd nie. Wat bly oor om te s� as dat hy Afrikaans sonder enige seremonie of streeksraadgoedkeuring vermoor het en toe die bloedjong lyk leer dans het soos sy nooit kon in die hande van ander mans nie? Was dit nie ook hy wat vir onse mense probeer s� het dat mens eers kan lewe as jy geleer het hoe om te sterf nie? Is hy die grootste digter in Afrikaans? Wat beteken dit?
Op die stofomslag lees jy Breytenbach se "loopbaan as digter en skilder is ontwrig" deur sy tronkstraf (1975 - 1983). Ontwrigting is 'n lam woord om sewe jaar in 'n sel te beskryf, so wees die geskrifte uit hierdie tyd tog genadig: die maer bandiet met die groen hemp hamer teen sy langwerpige tralies om vir u 'n skadelose gedig te fabriseer, soos byvoorbeeld:
Ek wil nie verantwoordelik gehou word
vir die klaarblyklike en vanselfsprekende
nie. Nog minder vir plagiaat.
Waar ek lieg is dit aspris.
Waar ek my vergis is dit gewoonlik
Waar ek 'n wet oortree is dit omdat
daar te veel wette is.
Waar ek iemand in die gesig vat -
of sy gevoelens en oortuigings
in die gesig vat en aan die baard trek -
is dit nie met opset of met kwaaie wil
so bedoel nie, al is ek ook 'n slegte
mens, en daarvoor wil ek al
by voorbaat om vergiffenis vra.
En waar ek sekerlik na u smaak
en oordeel te veel hamer op die eie,
te behep raak met die kontoere
van die ek - waar die batos
en die selfbejammering u by die keel
begin uithang - wil ek u verseker
dat ek self ook alles wat ek skryf
sou gee om liefs met iemand �nders
en 'n ander iemand
opgesluit te kon wees.2
Is hierdie vooraf-woord in Boek bedoel om te vermaak? - die man klink nie volkome ernstig nie. Speel hy met sy lesers? Hoon hy of huil hy?
ek speel nie;
ek soek sp�ling
in di� Hel.")3
Die funksie van die tronk is nie net om digters op te sluit, om hulle weg te steek vir die maklik verleibare burgers nie, maar ook om hulle kenbaar te maak: die mens wat nie sy eie ID-nommer ken nie of, nog erger, vreemde skuilname voor op boeke laat druk, is gevaarlik. Verkleurmannetjies is moeilik beheerbaar in staatskantore.
Wat die meeste opval van hierdie gevangenispo�sie is juis die onbevangenheid daarvan. Dit is die w�reld, die kosmos, die geskiedenis van die mens en G_d en woorde wat hier bedig word, allermins die sel. Dit mag tronkpo�sie genoem word, op dieselfde manier wat liefdespo�sie meestal handel oor die sterfgang van die liefde. Dit is tronke wat Breytenbach stormloop en platvee. Die verwysings en temas kom van oral, vanuit alle tye, gelowe, letterkundes, dorpe en politieke toesprake. 'n Ou man wat sterf is 'n biblioteek in ligte laaie s� hulle, maar sit iemand in afsondering vir sewe jaar met net sy kop vol woorde en prente, en daardie prente en woorde begin met mekaar praat, mekaar ondervra en verhoor en af en toe mekaar teregstel. Opvallend baie gedigte spreek ander skrywers, of geliefdes, plekke of vyande aan. Daar is altyd 'n gesprek aan die gang.
Sy hele w�reld word uitgebeeld in hierdie bundels. Ook te verstane - as jy in 'n sel sit, is al jou gedagtes daar buite. Wellington se berge, die Boland, Spanje, Frankryk, droomplekke; af en toe die sel, maar ook hier is verf teen die mure om in te verdwyn:
aan die een oewer van my sel
plak ek 'n gelykenis van die maan
en aan die ander
gebult en soos 'n vlammende wrak
en tussen die twee hou ek my hemelsbreed
hou ek my lyf kapok,
sodat die een die ander
nie in die o� moet verblind nie.4
Breytenbach mag wel 'n ontvlugting h� in sy kuns, maar as hy bykom vanuit die skrywe, dan is hy steeds in sy sel. Die tronk het hom nie oorwin nie, maar die bestaan van die sel moet tog bedig word, die Apartheidstaat as 'n tronk, die sel wat elkeen in hom saamdra:
daar was 'n sel
wat donkerder was as die somberste skakering van grys
van die blinde se nag ...
daar was ander selle
daar was altesaam 'n hel van hokke vol beskuldigdes
en die galsterige stank van misdaad en vrees
(o bitter bloeiende glinsterende en blinde land
met al jou miljoene misplaastes ...)5
Die misplaastes is nie alleen die digters, bandiete en nomades wat deur die Staat misplaas word in verskillende tipes tronke nie; dis ook die Afrikaner, misplaas in sy posisie as heerser, misplaas in Afrika, misplaas in sy mitiese identiteit as suiwer Europese volk, misplaas as sipier van Afrikaans:
aan die lippe ...6
Hy sien hoe val die mure; in 'n sel is die rewolusie altyd naby. In sy gevangenispo�sie is Breytenbach veral apokalipties, lees sy politieke verse soos Griekse seges en Bybelse plae:
julle ringmure sal gepenetreer word,
julle strate vol skuifelende voete,
julle spogbuurte gaan die trompetklanke van kinderstemme hoor,
jul woonsteltorings wankel op die fondamente
en julle sal die omkeer van die tyd nie kan ontsyfer;
julle sal aan die hoenderboudjies verstik en al protes-proestende
whisky oor die borshemde mors
want ou strukture van vanselfsprekendheid en beveiliging en gesag
sal opeens blyk net illusies te wees;
julle sal julle op orde beroep en terselfdertyd
die silwerware begrawe - hoe vlak is die aarde tog!
julle sal verskansing soek agter julle kerke se witgepleisterde
sekerhede, leiding in bankrot dogmas, verligting in liberale
Om te lewe is om minder te word, was nog altyd Breytenbach se antwoord. Die enigste oorlewing is om saam met die vo�ls, die nomades te leef, om jouself so min te maak dat die aarde deel word van jou, dat jy 'n seisoen of 'n woestyn word. Die kuns, s� Deleuze en Guattari in A Thousand Plateaus8, is om alles te elimineer wat nie deel van die oomblik is nie, wat die oomblik te buite gaan, maar ook om seker te maak dat alles wat wel tot die oomblik behoort, ingesluit word.
van die gedig9
Hierdie oomblik is egter ook nie oombliklik nie, dit is 'n ditheid waarin mens glip en wat op sy beurt glip binne-in ander dithede deur sy radikale transparantheid. Om teenwoordig te wees by die m�reskemering van die w�reld.
Aarde, is dit nie juis jy wat verlang: om onsigbaar
in ons op te kom?10
Dit is die verband tussen onmerkbaarheid, ononderskeibaarheid en onpersoonlikheid - die drie deugde. Om jouself te reduseer tot 'n abstrakte lyn om jou eie sone van ononderskeibaarheid te vind en op hierdie wyse die ditheid en onpersoonlikheid van die skepper binne te gaan. Dan is jy soos gras: jy het die w�reld, alles/almal gemaak tot 'n wording, omdat jy 'n noodwendig kommunikerende w�reld gemaak het, omdat jy in jouself alles onderdruk het wat keer dat jy tussen dinge deurglip en tussen dinge begin groei.
en reik na naamlose dinge uit"11
s� Van Wyk Louw in Die swart luiperd en in 'Yk'.
Dit is die enigste weg om die Staat te ontvlug; sy wette begin by die subjek, maar buite die gegroefde grense van subjektiwiteit, oppressief en stiptelik omskryf, is die nomade, die digter met 'n heelal in sy sel.
op teen die styfstaande tou in die lug -
Don Espejuelo, Panus, Lasarus, Bird, Breyten Breytenbach - die skrywer se maskers, sy familie, broers en suster, sy oupa, sy ouers, die spoke wat aan hom vreet, Dostojewski, Rimbaud, skoolvriende, sy landskappe en tuistes, sy lotusvrou:
skryf ek blind skryf ek stom na jou toe.13
Hulle is almal daar. Gedigte oor die land, oor ander lande, oor donderstorms, gedigte oor verlange, speelse gedigte, laggende gedigte, treurmares, duiselende taal, die ligword in die gedig, om te lewe soos vuur: die intensiteit en kontinu�teit van vuur, maar elke deel daarvan, elke vlam, is ewe tydelik en dwalend, elkeen het ewe min identiteit:
"Om te lewe is om te brand" – Andrei Voznesenski14
Hierdie bundels, as groep saam gelees, is een lang belydenis waarmee die Staat niks kan doen nie, want die skrywer verdwyn voortdurend, om elke nou en dan van agter 'n nuwe masker tong uit te steek of 'n vinnige traan te laat. Wat hulle opgesluit het, was min; die Staat besit lywe, nommers, en name, die res swerf �n die w�reld, d��r die w�reld:
"vlieg, my blerrie muiskuiken, vlieg!"15
Koop hierdie boek, of steel dit by u naaste biblioteek, voor hierdie gedigte weer verdwyn; net Kook en geniet word elke jaar herdruk.
1 Breytenbach, Breyten. 2005. Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983. Kaapstad: Human & Rousseau. (p.345: Boek, �vo�lkreet�)
2 ibid, pp. 340-341: Boek, �vooraf�
3 ibid, p. 11: Voetskrif, motto
4 ibid, p. 105: Lewendood, �2.6. aan die een oewer van my sel�
5 ibid, p. 73: Lewendood, �1. Droomwaak�
6 ibid, p. 144-145: Lewendood, �3.14. (taalstryd)�
7 ibid, p. 429-430: �Yk�, �hulle sal kom�
8 Deleuze, Gilles & Guattari, F�lix. 2003b (1987). A Thousand Plateaus. Capitalism and Schizophrenia. Minneapolis: University of Minnesota Press. p.280.
9 Breytenbach, Breyten. 2005. Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983. Kaapstad: Human & Rousseau. (p.322: Eklips, �Ens�)