Die inwoning van God in die skepping verseker God se onafhanklike teenwoordigheid. Moltmann (1985:109) bring juis God se transendensie van en immanensie in die wêreld met sy Trinitariese skeppingsbegrip bymekaar en vind die begrip panenteïsme geskik om hierdie ooreenkoms in die verskil en die verskil in die ooreenkoms aan te dui. 'n 'Geïntegreerde geheelprent' van God en natuur kan vir die skepping net bevrydend wees, soos deur die panenteïsme geimpliseer word.
Hierdie artikel handel nie per se oor God en openbaring nie, maar oor die moontlikheid of die empiriese werklikheid nie ook intrinsieke waarhede bevat wat vir die gelowige waarde in die werklikheidsverstaan het en wat as gemeenskaplike grond in hierdie dialoog kan funksioneer nie. Dit gaan dus nie bloot oor redelike apologetiek nie, maar oor geestelike geloofsonderskeiding (waarneming) - 'n spirituele praxis. En om taal hiervoor te vind, is die uitdaging.
En dit lei ons weg van 'n strakke teïsme na 'n monisme, of dan panteïsme. 'n Substantiewe ontologie gaan vandag eenvoudig net nie meer op nie (Peacocke 2004:145). Hierdie Goddelike ingrepe 'van Bo' bevredig nie meer die kritiese (empiriese) gees van die wetenskap nie. Die probleem is immers dat Skepper en skepping nie hulle unieke ontologiese identiteite kan behou as die skepping ook beskou word as deur God omvat en onder God se beheer nie.
Die saak is dus nie so eenvoudig nie. In 'n analise van Polkinghorne (2005:85) se slagspreuk dat die epistemologie altyd die ontologie modelleer, het ek aangetoon dat die saak eerder van albei rigtings te verstaan is en dat, omgekeerd, die ontologie ook die epistemologie bepaal.6 Dit is dan nie bloot 'n hoender-en-eier kwessie van wat eerste en wat tweede was nie, maar eerder soos roereier waar die eiergeel en eierwit nie meer te skei is nie. 'n Monistiese panteïsme gaan dus ook nie op nie. Is panenteïsme nie dalk dan nou die antwoord nie?
In 'n interessante artikel getiteld Panenteïsme: 'n nuwe verstaan van God vir 'n nuwe tyd? (2008) vra Julian Müller of dit nie tyd geword het vir 'n nuwe verstaan van God in 'n nuwe verstaan van die wêreld nie?7 In hierdie artikel plaas Müller sy siening van 'n nuwe (integrale) wêreldbeeld op die tafel. Volgens hom bevredig die antieke wêreldbeeld, die geestelike (dualistiese) wêreldbeeld, die materialistiese (wetenskaplike) wêreldbeeld en die teologiese (teïstiese) wêreldbeeld nie meer die hedendaagse verstaan van die postmoderne mens van God en die wêreld nie. Hy verwoord dit soos volg (Müller 2008):
Daar is 'n 'nuwe' integrale wêreldbeeld nodig om 'n hermeneutiese brug tussen die hedendaagse mens met sy taal en kultuur en die boodskap van die Bybel te slaan. Müller (2008) argumenteer:
Hierdie nuwe wêreldbeeld maak dit nodig om godsdienstige kategorieë te herdink en herformuleer ... hedendaagse Christene, aan die ander kant is toenemend besig om te dink, besluit en doen volgens die prentjie van die Integrale wêreldbeeld. (bl. 4)
... daardie basiese konsep wat ons in ons ronddra oor hoe die wêreld en die heelal lyk en hoe God daarby inpas. Ons prentjie verskil hemelsbreed van die van die mense van die antieke Bybelse tyd en van die mense in die Middeleeue. (bl. 1)
Daar is (ongelukkig) nie net een Bybelse interpretasie wat tot in ewigheid geld nie; alles word bei'nvloed deur die mens en die verstaan van hom- of haarself, God en die wêreld. Hermeneutiese interpretasies is die produk van 'n bepaalde tyd en kultuur met 'n dinamiese wisselwerking tussen onder andere interafhanklikheid en enkulturasie. Müller (2008) meen hierdie:
... interpretasies is nie net op die Bybel gebaseer nie, maar is ook die produk van 'n wêreldbeeld en van 'n bepaalde kultuur. Die beeld wat ons in onsself ronddra van die wêreld en die beeld wat ons het van God is interafhanklik van mekaar en speel die heeltyd op mekaar in. (bl. 1)
Hiermee spreek Müller natuurlik 'n kwessie aan wat deur die eeue al uit verskillende hoeke bekyk en benader is - van deisme en panteisme regdeur tot by ateisme en teisme en met baie tussenin posisies. Hy kies 'n holistiese posisie wat hom pertinent van die deisme en teisme asook die panteisme afskei. Volgens Müller volg 'n dei'stiese verstaan van God uit 'n antieke (drie-laag of twee-laag) wêreldbeeld, en die teisme bou op die teologiese wêreldbeeld waar God weliswaar meer persoonlik funksioneer, maar steeds ver is. Hy verduidelik dit soos volg (Müller 2008):
Binne so 'n integrale wêreldbeeld word dit al moeiliker om aan God in die ou Teistiese kategoriee te dink. Vir die moderne mens is God nie meer 'Daar Bo' nie, maar hier teenwoordig. (bl. 5)
Daarom kies hy 'n meer postmoderne verstaan van God en die wêreld, die panenteïsme wat hom enersyds teenoor die teisme en andersyds teenoor die panteisme afgrens. Vir Müller (2008) beteken panenteïsme:
Müller (2008) handhaaf doelbewus 'n post-teistiese en 'n sosiale konstruksionistiese perspektief in sy verstaan van God en die wêreld en die verhouding tussen hulle:
'n Wêreldbeeld is iets wat mens gemeenskaplik met ander mense het. Elke mens het nie 'n eie individuele wêreldbeeld wat los van die res van jou groep funksioneer nie. Dit is dus tyd-, plek-en veral kultuurgebonde. Dit is daardie prentjie oor die natuur en die heelal en God se plek daarin, wat van kleins af aan jou oorgedra word en waarvolgens jy en jou hele gemeenskap en kultuurgroep julle wéreld sien en beleef. (bl. 6)
Soos deïsme, teïsme en panteïsme is panenteïsme 'n manier om God en sy skepping en die verbinding daartussen te verstaan. Panenteïsme is egter 'n nuwe of dalk meer populêre poging om 'n spesifieke Godsverstaan en wêreldbeskouing asook die dinamiese verhouding tussen hulle uit te beeld. Panenteïsme word nie net as 'n sintese (goue middeweg) tussen teïsme en panteïsme gestel nie, maar ook skerp teenoor deïsme en ateïsme afgegrens. deïsme is die perspektief dat God die wêreld geskape het en toe onttrek het, soos die horlosiemaker wat die horlosie ontwerp en vervaardig het, dit opwen en die horlosie dan sy gang laat gaan. Hy bemoei Hom dus nie verder meer met sy skepping nie, maar laat dit aan sigself oor. Die skepping is dus 'n wetmatige kousaliteit wat op sigself voortbestaan. Ateïsme is daarenteen die absolute ontkenning (verwerping) van God en sy bestaan en dus ook van enige verhouding met die wêreld.