Kovsie-kampus. 1994. My eerste jaar. Vinnig het ek agtergekom die koelste ouens bly in die manskoshuis Vishuis. Daarby was dit ook die mooiste gebou op die kampus – ’n ekstra romantiese bekoring. Én dis die oudste. Gebou in 1907 uit sandsteen. Eg uit die Vrystaatse grond.
Nie dat ek aan die begin geweet het waarom dit Vishuis genoem is nie. Dit was net vir my vreemd. Want as ek aan vis dink, dink ek aan water. En dis nie asof die Vrystaat juis vir sy massas water bekend is nie. Die Loch Logan-waterfront tel nie.
Ek het Londen toe gevlug. Op die vliegtuig geklim. Alleen. Vir myself gesê ek gaan nie met ander Suid-Afrikaners meng nie. Maar ek was jonk en naïef. En die lewe maak interessante draaie . . . Op die ou einde was my selfbehoud en oorlewing ander Suid-Afrikaners. Ek deel ’n huis met hulle. En die adres? 1 Bloemfontein Road. My tuisdorp.
Druk die fast forward-knoppie. Dis 2016 en my agent laat my weet die Nederlanders maak ’n fliek oor Bram Fischer en sy vrou, Molly: An Act of Defiance. Sal ek belang stel om vir die rol van Molly ’n oudisie te doen? Ek kry hoendervel . . . Ek en my ouers het destyds Harry Kalmer se toneelstuk Die Bram Fischer Wals in Bloemfontein gaan kyk. Ook Bram se geliefde tuisdorp. Ek was 90 minute lank vasgenael. Ingesluk deur Bram se storie. Die ligte in die ouditorium is aangeskakel en ons het net gesit. En gehuil . . .
Hy het die familietradisie voortgesit . . . Dit was in sy gene. Nie meer tussen Boer en Brit nie. Daardie oorlog was lankal verby. Nee, ’n nuwe tipe skeiding het sy lelike en skadelike kop uitge­steek . . .
En soos die leser weet, is wit Suid-Afrikaners herhaaldelik teen die “Swart Gevaar” en die “Rooi Gevaar” gewaarsku.
Die Fischers was gebrandmerk. Verwerp. Deur hul eie mense. En toe hy in die Rivonia-verhoor Madiba, Oliver Thambo en ander se hoofadvokaat word, het dit net vererger. Die staat het hulle die heel tyd dopgehou. Hulle het geen privaatheid gehad nie en was deurentyd in ’n staat van spanning. Maar die Fischers het voet by stuk gehou. Hulle sal nie die land verlaat nie. Dit help nie om te vlug van dit waarmee hulle nie saamstem nie. Hulle hoort hier. Al wat hulle kon doen, was om te bly en ’n verskil te probeer maak.
Danksy Fischer en sy span is Madiba en die agt ander beskuldigdes lewenslange tronkstraf en nie die doodstraf nie, waarop die regering gehoop het, opgelê. Die doodstraf kon Suid-Afrika in ’n burgeroorlog dompel.
Die dag ná die hofuitspraak het Bram, Molly en ’n vriendin gery na Kaapstad vir hul dogter Ilse se 21ste verjaardag.
Molly het verdrink – sy wat so lief vir water was. Op die dag van haar begrafnis in Johannesburg het dit gesneeu – vir die eerste keer in dekades. Bram is later weens sy politieke aktiwiteite in hegtenis geneem. Hy was lewenslank in die tronk en as ’n “verraaier” is hy ekstra swak behandel. Slegs twee besoeke per jaar – en dan net een persoon per besoek – is toegelaat. Hy is ook nie toegelaat om sy seun se begrafnis by te woon nie. Toe kanker by hom gediagnoseer is, het hy nie die regte mediese behandeling ontvang nie. Hy is ná sy dood veras en die regering het beweer dat sy as “verloor” is. Ek het nog nooit soveel kameraderie tussen akteurs ervaar soos op die filmstel van
An Act of De­fiance nie. Ons het geweet hierdie storie is nog nooit op so ’n wyse vertel nie. Ons het geweet dat hierdie projek ekstra spesiaal is.
Hier. Net hier. En bo in die galery, op hierdie einste ongemaklike bank, het Molly en haar goeie vriendin, Hilda Bernstein, hul mans ondersteun. Elke dag. Ure aaneen. Molly vir Bram. En Hilda vir Rusty. En hel, dit was warm daarbinne. Nêrens ’n luggie wat trek nie. ’n Mens wil flou word. Maar sit het die vroue gesit. Kaalvoet oor die Drakensberge . . .
Omdat Bram se as nooit opgespoor is nie, moes sy familie hom daarsonder groet. ’n Kovsie-koshuis is nooit na hom genoem nie. Maar later jare, in sy geliefde Vrystaat, is die Bloemfonteinse lughawe wel, asook ’n hoofpad in Johannesburg. So, wanneer jy weer Bloemfontein toe vlieg. Of op Bram Fischer ry om inkopies te gaan doen, sien sy naam. Onthou die man wat hy was. Suid-Afrikaner. Afrikaner. Gesinsman. Vredesman. ’n Man van inbors. Hy was “Onse Bram”.