JY VOEL NOU al dae lank erg knieserig en jou oë wil nie ophou traan nie. Jy sluk aspirien op aspirien vir die kouekoors wat jou elke nou en dan beetpak. Die pilletjies help niks en naderhand kan jy dit nie meer uithou nie. Jy doen wat jy reken jy lankal moes gedoen het.
Sangoma toe! Só besluit jy, want jy is seker jou buurvrou het jou getoor. Jy vind die sangoma in sy donker hut by sy moeti, velle en kalbasse, en jy verduidelik jou siekte en vermoede aan hom. Hy gooi sy dolosse op die vel op die grond voor hom uit. Hy staar stip na die patroon wat dit vorm.
Nee, sê hy, dis nie jou buurvrou wat jou siek gemaak het nie, maar ’n ander vrou wat nie eens meer naby jou woon nie. Dog sy kan jou eenvoudig nie vergewe nie omdat sy glo dat jy haar eenkeer verskriklik veronreg het. Dis die vreeslike wrok in haar hart wat die pikdonker siekte-gees oor jou gebring het.
Die sangoma gee vir jou ’n kruiepoeier wat, só sê hy, die gees sal verjaag as jy dit in die deur van jou hut gaan verbrand. Jy doen dit—en die volgende dag voel jy sommer beter.
In jou eie hart, en by die gemeenskap waarin jy woon, is daar nie die geringste twyfel dat dit poeier van die sangoma is wat jou gesond gemaak het nie.
Die praktyk is egter so vreemd vir ons Westerlinge dat ons gewoonlik weinig daarvan begryp. Tog kan dit ’n mens verstom om te verneem waaroor die sangoma-kultuur nou eintlik gaan en hoe dit steeds ’n wesentlike deel vorm van die lewensbeskouinge van miljoene mense in Suid-Afrika.
Hierdie toorgeloof is in hoofsaak gegrond op die oortuiging dat daar in alle konkrete dinge ’n sekere krag of energie skuil. Die mens wat weet hoe om hierdie energie te gebruik, kan dit tot voordeel of tot skade van andere aanwend. Hulle glo dat daar in die naels, die hare, speeksel en in alles buite en binne die liggaam van die mens, ’n sekere krag of energie is—ook in diere en plante.
In die geval van diere glo hulle byvoorbeeld dat, as jy weet hoe om te werk te gaan, jy sekere eienskappe, soos die taaiheid van die buffel, die krag van die olifant of die dodelikheid van die mambaslang, op die mens kan oorbring. Iemand wat daardie kennis het, sal, volgens hul geloof, aan die koning sê nou maar die taaiheid van die buffel kan gee of die krag van ’n olifant.
Hulle glo ook dat sekere karaktertrekke van die mens in sekere dele van sy liggaam sit. Só, byvoorbeeld, is die lewer en die hart die setel van dapperheid. Wanneer jy dan op die regte manier ’n dapper man se lewer eet, sal jy sy dapperheid na jou toe oorplaas.
Voorts glo hulle ook dat jy in aanraking met ’n ander persoon kan kom as jy iets wat van sy liggaam afkomstig is in jou besit het. As jy byvoorbeeld ’n bietjie grond neem waarop iemand getrap, gespuug of iets anders gedoen het, kan jy toormedisyne daarop gooi en hom benadeel, al is hy selfs meer as honderd kilometer van jou af. As jy toormedisyne in jou tuin begrawe, en ’n dief trap daarop, sal sy bene opdroog, of hy sal baie siek word.
Die tradisionele swartmense het ’n dodelike vrees vir toordery. Die vrees het sy voordele en nadele in hul lewe. Só, byvoorbeeld, sal iemand nie van ’n ander mens steel as hy meen dat daardie mens toormedisyne besit nie.
DIE sangoma kan ’n man of ’n vrou wees. Sy of haar magte word gegrond op die veronderstelling dat hy of sy die inkarnasie van ’n voorvaderlike gees is.
Dit word as ’n bewys beskou dat iemand geregtig is om ’n sangoma genoem te word indien die gees deur die persoon se mond spreek wanneer die persoon in ’n beswyming is (verkieslik in tale of dialekte wat vir hom of haar in die gewone lewe onbekend is) en wanneer dit boodskappe aan die lewendes openbaar.
In die lewe van die tradisionele swartmense is daar seremonies, soos die reënseremonie, byvoorbeeld, waar hul toorgeloof, hul geloof in die voorvadergeeste en godsgeloof almal saamwerk. Trouens, daar is nie ’n enkele aspek van hul lewe wat nie deur een of al drie van hierdie gelowe beheers word nie. Dit is om dié rede dat hul godsdiens vir die witman die sleutel bied tot ’n begrip van hul gedagtewêreld en kultuur.
Wanneer siekte, dood of ander vorms van kwaad voorkom, kan die oorsaak deur ’n sangoma se waarsêery vasgestel word. By een soort waarsêery word verskillende voorwerpe gebruik om ’n antwoord te kry. Dit behels byvoorbeeld die gebruik van ’n mandjie met voorwerpe wat na verskillende menslike situasies verwys. Die mandjie word geskud en ’n verklaring word gebaseer op die voorwerpe wat bo lê en hoe hulle met mekaar verband hou.
Die sangoma maak ook van ander metodes gebruik—byvoorbeeld ’n spirituele beswyming—om die voorvaderlike geeste te raadpleeg ten einde ’n diagnose of kuur vir ’n probleem te vind, of dit nou toordery, ’n liefdesprobleem of wat ook al is. Die boodskap wat hy uit die geesteswêreld ontvang, sal bepaal watter soort kruie en mengsels gebruik moet word en op welke manier dit aangewend moet word (of dit, sê maar, gesluk of verbrand moet word). Indien ’n kragtiger medisyne nodig is, kan talle magiese rituele uitgevoer word volgens voorskrifte wat van sangoma tot sangoma oorgedra is.
By baie swart groepe word middele en handelinge om gesondheid te herstel, bwanga genoem. Afrikane is deeglik bewus van die fisieke oorsake van sekere probleme en doen die nodige stappe om dit te hanteer. ’n Spalk sal byvoorbeeld op ’n gebreekte ledemaat gesit word. Maar dit is slegs ’n vorm van noodhulp wat nie daarin slaag om die basiese probleme van menslike verhoudinge wat met die waarsêery aan die lig kom, te behandel nie.
Die mens wat bwanga gebruik om herstel teweeg te bring, is juis die "medisyneman" of sangoma. Hy is nie ’n heks wat verhoudinge vernietig nie, maar die teenoorgestelde, iemand wat verhoudinge herstel of beskerm. Natuurlik kan hy sommige van dieselfde metodes of magte waarvan die heks gebruik maak, aanwend, maar hy gebruik dit positief.
Dit is natuurlik ook waar dat hy met die gebruik van sulke magte soms in die versoeking kan kom om daardie magte selfsugtig teen die gemeenskap te gebruik. Maar ’n sangoma is net so min ’n heks as wat ’n polisieman ’n misdadiger is omdat hy soms dieselfde wapens as die misdadiger gebruik en in die versoeking kan kom om dit te misbruik en self ’n misdadiger word.
SANGOMAS is, in die moderne sin van die woord, sielkundiges of para-sielkundiges. Hulle word ook as heldersiendes beskou, of magiese waarsêers in ’n wêreld waarin die materiële en die geestelike verstrengel is.
Sangoma is die term vir ’n waarsêer in die tradisie van die volkere wat sogenaamde Nguni-tale praat (die Zoeloe, Xhosa, Ndebele en Swazi). In die loop van die twintigste eeu het hierdie praktyk van diagnose en gesondmaking egter oor die hele Suidelike Afrika versprei.