Dr. G. W. Eybers, waarnemende Voorsitter, Genootskap Dud-Pretoria. 12. Digitised by the University of Pretoria, Library Services - PDF
Dr. G. W. Eybers, waarnemende Voorsitter, Genootskap Dud-Pretoria. 12. Digitised by the University of Pretoria, Library Services
Download "Dr. G. W. Eybers, waarnemende Voorsitter, Genootskap Dud-Pretoria. 12. Digitised by the University of Pretoria, Library Services"
1 Dr. G. W. Eybers, waarnemende Voorsitter, Genootskap Dud-Pretoria. 12
2 Byskrif by foto van dr. G. W. Eybers DR. G. W. EYBERS wat vanaf 1954 op die Bestuur van die Genootskap,<?ud.Pretoria dien, aanvanklik as gewone lid en mettertyd as Ondervoorsltter, ageer tans as Voorsitter in die plek van dr. Punt. George von Welfling Eybers wat op 25 September 1888 op Beaufort Wes gebore is, het sy universitere opleiding aan die Universiteite van Stellenbosch, Amsterdam en Londen ontvang. By was 20 jaar onderwyser en volgens die getuienis van een van sy leerlinge, mnr. Jurie Smith, tans gesondheidsinspekteur in die Vrystaat, het hy oor 'n besondere gawe beskik om by sy leerlinge 'n belangsteiling en blywende liefde vir die geskiedenis op te wek. Nadat hy vir 'n tydlank skoolinspekteur was, het dr. Eybers eers Professionele Assistent en later Ondersekretaris van die Unie-Onderwysdepartement geword. Dr. Eybers is die skrywer van: --- "Select Constitutional Documents Illustrating S.A. History, ", "Bepalingen en Instructien voor het Bestuur van de Buitendistricten van De Kaap De Goede Hoop (1805)", "Mont-Aux-Sources en Ander Sketse", "Outydse Sketse", "Opdie Voetspoor van Ou Reisigers", "Die Lotgevalle van Dominik", sowe1 as van 'n aantal inleidings tot opvoedkundige boeke. Vir die lesers van "Pretoriana" is dr. Eybers oak geen onbekende nie aangesien hy alreeds verskillende bydraes vir ons blad gelewer het. Hy het verai 'n aktiewe en lewendige belangstelling in ons museumwese en het as lid van die S.A. Museumkommissie in 1950 'n belangrike minderheidsverslag ingedien. Tans beywer hy hom veral vir die oprigting van 'n opelugmuseum in Pretoria. (Red.) Hierdie artikel was die tweede afle~vering in 'n reeks artikels waarin "Die Vaderland" die aandag vestig op ou gehoue en plekke wat volgens die Stigting Simon van der Stel om hulle geskiedkundige of argitektoniese belangrikheid vir die nageslag hewaar he/wort te word. Die Stigting is in die lewe geroep met die doel om ou geskiedkundige gehoue te koop, te herstel en vir die nageslag te hewaar. Die Stigting het egter fondse nodig om sy loflike doelstellings uit te voer. Die huis hy Silverton hehoort aangekoop en hewaar te word en die Stadsraad van Silverton heywer hulle alreeds vir 'n geruime tyd in hierdie rigting. DIE OUDSTE HUIS IN DIE OMGEWING VAN PRETORIA N ET soos "Kroonhoop" uit die allervroe ste )ar~ vae: Kaapstad dateer (vgl. Die Vaderland, 13/6/1959), so IS hier m. die bult~wyke. ~an Pretoria ook 'n huisie wat dagteken uit die eerste vyf Jaar van die vestigmg van blankes in die omgewing van Pretoria. 13
3 Dit is die eenvoudige grasdak Voortrekkerhuisie wie se witgepleisterde kleimure indrukwekkend vertoon teen die groen van die lowerryke wilgers op die walle van die Rademeyersrivier of Mundtspruit aan die oostekant van Silverton. Die eerste opstalle in Pretoria was die van J. G. S. Bronkhorst op die Plaas Elandspoort, en die van sy broer, Lucas Cornelis Bronkhorst, op die plaas Groenkloof. Die opstal van Gert Bronkhorst het heeltemal verdwyn terwyl nog net die fondamente van sy broer Lucas se opstal in die Fonteine sigbaar is. Daar is egter nog een Voortrekkerhuisie in die omgewing van Pretoria oor en dit is die pragtige Voortrekker- ook genoem hartbeeshuisie by Silverton, sewe myi ten ooste van Kerkplein, wat nog in 'n goeie toestand verkeer. Hierdie interessante huis staan op die terrein van die eerste eienaar van die plaas waarop veel later die dorp Silverton uitgele is, die Voortrekker Dawid Alwyn Botha. Sy plaas Hartebeespoort 308 het hy op 1 Maart 1858 teen 10/- van die Zuid-Afrikaansche Republiek gekoop. Agtien jaar later is die plaas teen 2,500 verkoop aan 'n Duitser, Hans Heinrich Mundt, 'n bekende transportryer en poskontraktant van daardie dae, wie se skoondogter, die 84-jarige mev. J. L. Mundt, die huidige eienares van die bewaargeblewe Voortrekkerhuis is. Na die Tweede Vryheidsoorlog het sy 'n ruk lank daarin gewoon. Die dorp Silverton - waar silwer eens gedelf is - is op 'n gedeelte van die plaas aangele. Die presiese datum waarop hierdie huisie opgerig is, is egter nog nie vasgestel nie, maar aan die boustyl te oordeel, is hierdie 'n besondere mooi vorm van argitektuur wat daarop dui dat dit 'n besondere ou gebou moet wees, want dit stem in vele opsigte in voorkoms en struktuur ooreen met die alleroudste huisies op Stellenbosch. Na aanleiding hiervan en uit gesprekke met mev. Mundt is die algemene mening dat hierdie huis na berekening om en by 120 jaar oud is. Dit is, sover bekend, die mooiste voorbeeld van woningboukuns uit die baanbrekerstydperk van Pretoria en distrik. Soortgelyke geboue word in Europa en Amerika sorgvuldig bewaar.. Di~ J?meri~aanse "log cabin" het wereldberoemd geword. Net so meen die StIgtmg SImon van der Stel dat die geboue van ons Voortrekkers en baanbrekers.van ~i~ noordelike dele van ons land vir die nageslag bewaar moet bly. DIe StIgtmg beoog dat sulke huisies herstel en bewaar moet bly vir d~e volk maar dat hulle terselfdertyd nog as woning of werkplek gebrulk moet word. Die driffie net by die huis voor die ingang na Silverton het in die ou d~e bekend ges~aan as Mundt-se-drif (Mondseloop) en die inwoners van die he.le omgewmg va~ ou Pretoria het "Aaprivier" as adres opgegee. 'n ~aar Jaar later het die aanwas van die bevolking dit regverdig dat die mwone~s,~on praat van die "Kerkplaas Elandspoort" en vanaf 1855 van.,pretona. 14
4 Hierdie Voortrekkerhuisie by Silverton is opgerig in die dae toe die ganse distrik nog gewemel het van die wild. Al die verskillende boksoorte was nog volop soos blyk uit die plaasnaam Hartebeespoort en die aangrensende plase Koedoespoort, Elandspoort, Tiegerpoort en Leeuwfontein. Leeus was nog volop en in hierdie mooi ou huisie is dikwels die gebrul van leeus gehoor. Wat veral die aandag trek van hierdie Voortrekkerhuisie is sy kapstyl en dik kleimure. Ook het die vensters nog enkele luike. Die boustyl van veral die binnekantste kamers is uniek. - F. C. CALITZ. Naskrif: Nadat Die Vaderland gedurende Junie d.m.v. hierdie artikel spesiaal die soeklig op die oudste huis in die omgewing van Pretoria laat val het met die oproep dat dit vir die nageslag bewaar moet word, het dit intussen bekend geword dat die geskiedkllndige ou gebou beslis deur die Stadsraad van Silverton aangekoop sal word. Die stadsraad het alreeds by die Administrateur aansoek gedoen om toestemming om die huisie benewens sowat 2-!- morg grond aante koop. Die stadsraad is voornemens om die huisie in 'n museum om te skep. Die omliggende grond, wat aan Moreletaspruit (Rademeyersrivier) grens, is uiters geskik vir 'n aantreklike park en sal vir die doel benllt word. Die huisie is deur die eienares, mev. J. F. Mundt, aan die stadsraad geskenk. Die omliggende grand is teen 5,000 beskikbaar. Daar staan ook 'n huis wat waarskynlik sal dien as woning vir 'n opsigter. Mev. Mundt se vader, mnr. H. Mundt, het die huisie en die grand in 1875 gekoop. Destyds al was die wilgers wat nou nog te sien is, reeds uitgegroeide borne. Na skatting is die huisie sowat 120 jaar oud. Die mure is van rooigrand gebou en die huisie het vyf vertrekke. Plek.. en Plaasname in die omgewing van Pretoria. HARTEBEESPOORT Nr. 308 IERDIE oorspronklike Eiendomsplaas is in Maart 1858 ger~gistreer H vir David Alwyn Bot'ha. Later is die gedeelte waarop die dorp Silverton aangele is, verkoop aan H. H. Mundt. Hierdie plaas is belangrik omdat die twee bergreekse.wat.die,mo?tvallei vorm hier aansienlik laer word en wyd uitmekaar sprei. DIe smdehke reeks breek by Mundtsrant en swaai skerp weg in 'n suid-oostelike rigting. Die Magaliesbergreeks strek nog verder in 'n oostelike rigtin~ om eers by Franspoort suid-oos te swaai. Tussen die twee reekse strek hier 'n wye vlakte wat nie meer as die Moot bekend staan nie. Op die plaas Harte- 15
5 beespoort Nr. 308 eindig dus die Groot Moot wat in die Hekpoortse omgewing begin. Die Plaasnaam: Tussen die Silvertonrant en Mundtsrant is daar 'n poort waardeur die Rademeyersrivier vloei. Hierdie poort was vroeer jare bekend as die Hartebeespoort. Die twee plase besuide en benoorde hierdie poort is albei na die poort genoem. Noord van die poort Ie Hartebeespoort Nr, 308 en suid daarvan Ie Hartebeespoort Nr Die Plekname: 1,-Die Harteheespoort: In die omgewing van hierdie poort tussen Silvertonrant en die Mundtsrant, het daar in vroeer jare baie hartbeeste gehou en daarom is dit so genoem. 2.-Mundtshrug: Hierdie brug oor Mundtspruit of Rademeyersrivier is na H. H. Mundt, wat daar naby gewoon het, genoem. 3.-Mundtsrant: Hierdie rant is so genoem na H. H. Mundt wat daardie gedeelte van Hartebeespoort vroeer besit het. 4.-Rademeyersrivier of Nlundtspruit: Die riviertjie het vir 'n groot deel oor grond gevloei wat aan die Rademeyers behoort het. Die bekendste van hulle was Petrus Stephanus Rademeyer wat hom in 1852 op die plaas Garsfontein gevestig het. Hierdie plaas grens aan twee van die plase waarop Pretoria aangele is. Dienaam Mundtspruit word verklaar uit die feit dat mnr. H. H, Mundt.aan die spruit gewoon het. Laer af, op Derdepoort, is die spruit bekend as Moreleta- of Marabaspruit. 5.-Silverton: Hierdie dorp is as 't ware 'n simbool van verydelde hoop. In die vroeer jare het dit in die Z.A. Republiek aan prospekteerders nie ontbreek nie. Daar was kort-kort gerugte van vondste van goud, silwer en edelgesteentes. Ook in die Pretoriase distrik is daar silwer ontdek naby Daspoort en vlak by die huidige Silverton. Die Daspoortse silwer het op byna onverklaarbare wyse verdwyn. 'n Ander myn waarop die hoop gevestig was, was die Bonanza. l?it.was eg.ter.gou uit~ewerk. Belanghebbendes het die geld wat hulle VIr die ontgmnmg van silwer naby die huidige Silwerton gehad het, aangewend deur 'n gedeelte van die plans aldaar aan te koop en dit as 'n dorp met die naam Silverton uit te Ie. 6.Silvertonrant: Die dorp Silverton is aan die voet van hierdie rantjie uitgele en so is die rant na die dorp genoem. - DR. S. STRYDOM. 16
6 ENKELE GREPE UIT DIE GESKIEDENIS VAN SILVERTON ILVERTON het sy naam te danke aan 'n silwermyntjie wat in die S ou dae aan sy oostelike grens ontwikkel het. Die dorp is gelee ongeveer sewe myi ten ooste van Pretoria aan die spoorlyn.en grootpad wat Pretoria uiteindelik met die seehawe van Lourenco Marques verbind. Die spoorlyn is in die Republikeinse da,e deur die Nederlands-Zuid-Afrikaansche Spoorweg Maatschappy aangele. Die ou grootpad, wat nog duidelik sigbaar is, het in die ou dae veel diens as transportpad gedoen. Silverton was eertyds die uitspanplek van menige Boerefamilies. Ossewaens het baie vragte brandhout en ander produkte na Pretoria se mark toe aangekarwei, terwyl daar met nagmaaltye baie Boerefamilies met hule langtentwaens - destyds die trots van die Boer - na die kerke in Pretoria gereis het. Met hierdie pad en spoorlyn het president Paul Kruger uitgewyk nadat die Engelse Pretoria tydens die Tweede Vryheidsoorlog begin bedreig het, en uiteindelik in Lourenco Marques skeepgegaan en met die Gclderland na Europa vertrek het. Silverton is aangele op die plaas Hartebeespoort NT Van hierdie plaas het David Alwyn Botha op 1 Maart 1858 die eienaar geword. Op 23 J unie van dieselfde jaar het Botha cgter een deel van die plaas aan Guillaume Christoffel Vermeulen en die orige deel aan Frederik Matthys de Beer verkoop. Die volgende jaar, op 28 Oktober, verkoop G. C. V:ermeulen sy gedeelte aan Hendrink Johannes Vermeulen, terwyl F. M. de Beer sy gedeelte op 30 Maart 1872, vir 200 aan Cornelius Petrus Moll verkoop. H. J. Vermeulen laat toe sy gedeelte onderverdeel en verkoop dit op 23 Mei 1873 aan die volgende persone: (a) Guillaume Schoombie Pretorius; Cb) Willem Adriaan Fourie en (c) Jan Albert Vermeulen. Daarna verkoop aldrie die eienaars op 22 Maart 1875 hulle gedeeltes aan Hans Heinrich Mundt vir die bedrag van 1,400, wat weerop sy beurt een gedeelte, op 1 Febmarie 1876, aan Wilhelm Mundt vir 80 verkoop, maar, op 15 Junie 1878, koop hy weer C. P. Moll se gedeelte vir 'n bedrag van 800. In die loop van 1890 word daar 'n maatskappy gestig onder die naam "Silverton Estate Co.",en hulle koop toe 552 morge 229 vk. roede van H. H. Mundt vir 9,000. Daarvan Jaat die maatskappy 117 morge 199 vk. roede en 69 vk. vt. onderverdeel in 398 erwe, een park en een plein, wat toe bekend was as "Silverton Township." Op 10 September 1903 verkoop die "Silverton Estate Co." aan die "Bellevue Syndicate" 18 morge 540 vk. roede vir 1,820. Hierdie stuk grond is ook onderverdeel in 108 erwe wat HEPWORTH'S LTD.: TAILORS, CLOTHIERS & OUTFITTERS, CHURCH STREET. PRETORIA. 17
7 op 'n aparte register onder die naam "Bellevue Township" geregistreer is. Verdere ontwikkelings het langsaam gekom. Die eerste Kerksaal op Silverton is deur die N.H. of G. Gem,eente opgerig, terwyl 'n Laerskool ook begin vorm aanneem het. In 1915 is op Silverton 'n looiery en skoenfabriek deur Charles Maggs opgerig. Hierdie skoenfabriek het later doodgeloop maar die "Silverton Tannery" ("Silverton Looiery") het voortbestaan en lewer vandag nog van die beste gehalte leer aan die S.A. Spoorwee en ander verbruikers van leer. Mettertyd het daar 'n behoefte begin ontstaan aan 'n plaaslike bestuur vir Silverton, met die gevolg dat die destydse Administrateur in 1935 'n Gesondheidskomitee, bestaande uit 5 lede, aangestel het. Sedert 1942 word Silverton bestuur deur 'n Dorpsraad. In Oktober 1958 is die status van Stadsraad aan Silverton toegeken. Gedurende 1936 het die Stadsraad van Pretoria begin om elektriese krag aan Silverton te verskaf, wat vir die dorp beslis 'n groot voorwaartse stap en aanwins was. Gedurende die Tweede Wereldoorlog het die ontwik keling van die dorp vir 'n tydlank tot stilstand gekom. Kort na die oorlog begin die S.A. Spoorwee met die oprigting van die grootste werktuigkundige werkplase in die Suidelike Halfrond te Koedoes poort aan die noord-westelike grens van Silverton. Aan die oosgrens van die dorp het die Stadsraad van Pretoria 'n swaar nywerheidsgebied uitgele wat in die toekoms seker tot groot bedrywighede kan lei. Verder weg na die noord-ooste strek die reuse naturellebehuisingskema van die Stadsraad van Pretoria, Vlakfontein, hom uit. Onder die besef dat groat ontwikkelings vir Silverton voor die deur staan, het die plaaslike dorpsbestuur 'n waterskema, 'n sanitereverwyderingskema en die oprigting van munisipale kantore en 'n stadsaal aangepak. Gelyktydig met bg. ondernemings is ook 'n dorpsbeplanningskema aangepak. Silverton behoort die toekoms met vertroue in te gaan. - B. AURET & A. BESTER. OHANNESBURG is losing many of its old teeth, much to the vexation J of citizens who feel that the increasing gaps among its historical buildings, I~OW be}ngmade in an orgy of civic demolition, will never be compensatmgly filled by the "artificials" of modern architectural design. 1 use the dental analogy with good reason, although it is ironic that, in that sense, 1 should have any attachment fo;: Palace Building, at the corner NASIONALE BOEKHANDEL BPK.: SIMMONDSSTRAAT 95, BRAAMFONTEIN, JOHANNESBURG, 18
8 of Pritchard and Rissik Streets, which, it is rumoured, will be the next victim of the civic extractors. I remember, as a little girl, being forcibly taken to the first floor of Palace Building-walking with a sinking. stomach and quavering knees, up the one endless flight of stairs until the monster (actually genial and wise Dr. "Buck" Holloway) performed his dental atrocities on me and I could emerge once more, with brimming eyes but relieved spirit, until next.time. Now that I have grown up and am beyond the ministrations of Palace Building, all that my Johannesburg blood feels is a great warmth for the significant 1889 carved on its facade. "GRACEFUL SPIRE" In 1886 the discovery of gold on the Rand was announced to the world and from every part people thronged. In 1889, just three years later, this three-storey building appeared-a testimony to man's patience, vision and optimism in a time when there were no jet planes, no diesel locomoties and no steam turbined cargo ships to justify such archm~ctural extravagance. Then surrounded by the galvanised iron shanties, tents, ox~wagons, and-mud huts that constituted.the mining camp of Johannesburg; this building was described by Henry Longland in his "Historical and Commercial Review" of 1892 as. "an. admirable illustration of what can be done artistically with the humble help of brick and mortar.".. He wrote, "without. dol]bt able to compare favourably with a,ny other of its kind in Africa:.. its principal feature is a tall graceful spire which can challenge comparison with any other in the country and which is an excellent example of careful and artistic work." IMPORTED IRON WORK Palace Building was designed in 1887 by J. S. Donaldson. clerk?f works, then sti,11 in his early twenties,... who arrived in Johannesburg m 1886 from Bloemfontein and Kimberley, and subsequently became an architect. He was also responsible for the Standard Buildings, Standard Theatre. the original Grand National Hotel, the recently demolished York House and many others. The building was put up with cement imported from England at the fabulous price of 7 los. a cask. brought up from Durban by ox-wagon. All the iron work was also imported. The building was erected for M.r. \Villiam Gwynne Evans, later created a baronet. whose offices are still to be found in it and are operated by members of his family. In design it can only be described as Provincial Victorian. A CONGREGATION OF LADIES Palace Building was queen of the scene. 19 As Longland further records:
9 "If it (Pritchard Street).hasn't the amplomb of Commiss~oner Stre~t, it can, which is perhaps better, boast of the largest congregation of ladles on its pavements."... Imagille the pictu~e-on the veld roads, sparsely lit by o~ lamps, this fashionable assemblage of parasol-decked and be-bustled. ladles peering into the' l~ttle windows, under awnings on the ground level, greet~ng fri~nds who.tethered their horses to rough poles and no doubt marvellmg at the meteofic growth of their town. It evokes romantic nostalgia. Mention must also be made, of course, of such mundane details as sanitation. Primitive! In 1906, I gather, present-day methods were introduced. Is it too late for the Historical Monuments Commission to step in and rescue this picturesque old place? A new "Jo'burgana" museum might find a home here, in the heart of the old town. The Publicity Bureau could also!be housed in this building conveniently. placed for tourists, making it a central spot of interest to every traveller and resident of Johannesburg. -With courtesy from the "Rand Daily Mail," 9/7/55. (In the meantime Palace Building has been demolished.--ed.) 'n Petisie in Sake "De Botanischen luin" (BurgersparkJ Gerig aan die Uitvoerende Raad van die S~A. Republiek in 1889 BURGERSPA~K het 'n lang en interes~ante geskiedenis agter hom. Toe daar m1957 sprake was datdle voorgestelde kunsmuseum ~n 'n. gedeeite van die geskiedkundige park opgerig gaan word, het die mhoud van onderstaande petisie die aandag pertinent gevestig op die feit dat, net soos i~ 1~89, di~ ~ervreemding en afstand van 'n gedeelte van Burgerspark VIr ~Ie opngtmg van openbare geboue of vir doeleindes anders as 'n park, m el~e opsig 'n ernstige skending en verminking van die park sal ~ees.. 'n Mom en waardevolle tradisie sou deur so'n kortsigtige daad er~ m die gedrang k~m.gelukkig is daar tot wyser insigte gekom en beslmt om Burgerspark llle te skend nie. J. S. Smit, F. Kleyn en 'n groot aantal ander inwoners van Pretoria het -op 31 Oktober petisies aan die regering van die Republiek MENLO PARK PHARMACY, 279 A LYNNWOOD RD., MENLO PARK. 20
10 gerig om die Botaniese Tuin-die huidige Burgerspark-vry te hou en onder geen omstandighede 'n gedeelte daarvan af te staan vir die oprigting van 'n kerkgebou nie. Op 2 November 1889 het die Uitvoerende Raad. volgens Artikel 7,00,.besl~it dat die reg~ring by '!1 vorige besluit sou bly en Burgerspark me VIr emge ander doelemdes as VIr 'n park te gebruik nie. Nou vir die eerste keer na baie jare, het Burgerspark weer opnuut in die gedrang gekom, maar gehikkig het die gevaar weer gewyk en sal Burgerspark hopelik tot in lengte van dae uitsluitlik vir 'n park gebruik word. In hierdie verband moet die inwoners van Pretoria net voortdurend waaksaam bly en die onskendbaarheid van een van ons stad se mooiste parke teen elke prys verdedig. PETISIE. Aan Zyn Hoag Edele den Staatspresident en H. Ed. Leden van den Uitv. Raad der Zuid-Afrikaansche Republiek. HaogEdele Heeren! De ondergeteekendeninwoners van Pretoria,.en eigenaars van erven rondom "de Botanischen tuin" gelegen, geven met verschuldigden eerbied te kennen dat zy vernomen hebbendat de Regeering het voornemen heeft om het plein bekend als "de Botanischen tuin" tusschen,de Visagie, van der Walt, Mare en St. Andrew Stratente Pretoria, afte staanaan de N.H. of G. Gemeente van Pretoria, om daarop eeil"kerk te bouwen, ofals uitspanplein; d~t Uwe Petitionarissel1 ernstigebezwaren tegen diell maatregel hebben, dit:f zy de,vryheid,nemen Y90rU'HoogEdele te leggeil namelyk:- Dit plein is het eenige open plein in,pnze sta~,en als,zoodanigeen voornaam iets voor de gezondheid der inworiers, vooral van 'hen die in de onmiddellyke nabyheid daarvan wonen en wei zoodanig dat in den re,gel dedoctoren in vele ziekte-gevallen, hunne,patienten aanraden, zich ij;ioe nabyheid van dit plein, dat tevens op' eender hoogste gedeeiten van Pretoria gelegen is, te gaan wonen:- In pet algemeen.wordt ingroote steden in Europa er voor gezorgd, dat op g~geven afst~lllden, pleinen worden uitgehouden ell' omdat de geneeskunpige faculteit beschouwt dat dit noodig is voor de. bevordering der gezondheid, zoodatdie pleinen zelfs de longen der stad worden genoemd. Ja, daar waar zulke pieinen niet bestonden is men er toe overgegaan, om met grooteopbfferirig en kosten de huizen van geheele wyken af te breken om zoodoende openingen en lucht te verkrygen. Wanneer dit nuin Europa in het koudere klimaat. het geval is. hoeveel. te meer diende de Regeering er dan hier voor te zorgen, waar ziekte van meer hevigen aard zyn uit hoofdeva Il het \\\arrilere klimaat, en speciaal in Pretoria, dat in den laatsten tyd door zoovele ziekte is bezocht geworden, naar het oordeel van de geneeskundigen, veelal te wyten aan het niet nemen van behoorlyke maatregelen by de sterk toenemende vermeerdering van het getal inwoners. Bovendien is het van algemene bekendheid dat onze burgers, by nachtmaal en andere kerkelyke geiegenheden gewoonlyk op het plein rondom de Kcrk uitspannen, en de 21
11 klagten, die daaromtrent door de" inwoners in die nabyheidvan het tegenwoordige Kerkplein zyn aangeheven, zullen dan en met meer grond door de inwoners naby "de Botanischen tuin" worden aangeheven, wanneer die wordt afgestaan als gezegd is, omdat zy hunne eigendommen tegen hoogen pryzen kochten, om eene gezonde woning te hebben in de nabyheid van een plein, dat algemeen door de inwoners van Pretoria b~schouwd word, als Dimmer door gebouwen te zullen worden vermnderd. Gedurende de Regeering van President Burgers werd deze plek uitgelegd voor "een Botanischen tuin"-zie YR. Besluiten Art. 91, d.d. 8ste October maar aangezien de Regeering niet by magt was, geheel het bedrag, dat daarvoor vereischt werd, te verschaffen, droegen vele welwillende ingezetenen belangryke sommen by om dit werk aan te vangen, en deze ingezetenen mogen geacht worden daardoor het recht verkregen te hebben, zooals te regt door ZHEd. de Staats President en anderen werdt opgemerkt gedurende de discussien, naar aanleiding waarvan het Besluit van den HEd. Achtb.Volksraad d.d. 15den Mei 1889, Art. 100, gepasseerd werd. Sedert den tyd der tusschen-regeering, is het plein altyd als een oord voor publieke vermakelykheden, cricket-spel enz. gebruikt, en heeft niet weinig bygedragen tot het genoegen der inwoners. Moet nu dit alles uit het oog verloren worden, wanneer er andere en zoo-als U Hoog Edele bekend is, geschikte open plekken in de stad zyn, die aan het voorgenomen doel beter zouden beantwoorden, en door welke afstand de thans bestaande orde van dingen niet zou worden aangeraakt? Toen de Hervormde Gemeente alhier by Memorie van den Heel' M. Prinsloo aanzoek deed om erven op dit plein, werd in den HEd. Volksraad, na vele bekwame discussien, waarin goede gronden werden aangevoerd, en ZHEd. de Staatspresident een del' voornaamste en overtuigendste redevoeringen hield, besloten om geensints dit plein te geven, maar wei eene andere plek aan de Gemeente toe te kennen - Zie V.R. Besluit, Art. 547, 14 Junie De Volksraad zag toen en teregt in. dat dit plein moest open blyven. \Vanneer de H.E. VoIksraad het toen aan die Gemeente weigerde, zal de Regeering het plein dan nu aan eene ande.re ~erkelyke gemeente toekennen, en zal zoodanige handeling geene verblttermg g~ven a~n e~n groot gedeelte del' bevolking? Nog de discusslen m het laatsten Volksraad zitting, op het verzoek van den Heel' Ameshoff waarnaar hier voor gerefereerd werd. hebben bewezen dat de meening van die HEd. Achtbare vergadering wasom dit plein voor de inwoners open te houden. In. het vertrouwen dat de BEd. Regeering, na aldeze bezwaren goedgunstig ov~rwogen t~ ~ebben, de noodzakelykheid zal inzien om het plein.,.de.botamschen tum open te houden voor de bevolking van Pretoria, en met te belemmeren door eenig gebouw H. M. REX.
12 KNOFFEL EN KANFER DAAR in die tagtiger jare was my vader lid van die. Volksraad vir Ermelo. Ons het toentertyd naby Bloukop in die nabyheid van die teenswoordige dorpie Morgenson gewoon en het perossewa na Pretoria gereis vir die Sitting van die Volksraad. Dit het gewoonlik gedurende die wintersmaande plaasgevind. Die reis na Pretoria het gewoonlik 'n week geduur. Die terugreis was korter van duur want toe is daar 'n moreen aandskof gery. Dit beteken van ongeveer 4-uur in die more tot 8-uur vm. is gery, dis die moreskof. Dan weer van 10 tot 2 en van ongeveer 6-uur die aand tot ongeveer lo-uur die nag. dis aandskof. Dit moet onthou word dat die osse moet wei en water suip~ en dan moet daar nog kos gekook word en dies meer. Met die 'reis na Pretoria het ons gewoonlik by kuile langs die loop op die pad na Delmas uitgespan. Hier is dan alles klaar gemaak vir die intog in Pretoria. Gewoonlik het 'n paar van die Volksraadslede van die Ooste in een trek na Pretoria gekom. Die kinders en ou mense is by die kuile gewas en geskrop en skoon klere aangetrek. My moeder het 'n wit gestyfde voorskoot. met 'n kantrandjie voorgesit, 'n bietjie ekstra klapperolieaandiehare met 'n wit middelpaaitjie gekam met 'n bolla, my vader is in 'n skoon broek en hemp gooos, dieselfde met my. In 'n sakkie is 'n huisie knoffel en 'n stukkie kanfer '.. gedoen. Die sakkie is toegewerk met twee bandjies aan wat dan drtlmy nek gebind word sodat die sakkie op my kuiltjie hang. Dit is as 'n voorbehoedmiddel. teen abe aansteeklike siektes beskou en aangewend. In die tagtiger jare was daar reeds "Koelie-winkels"in Pretoria toegelaat kragtens die Londense Konvensie, waarvolgens 13ritse onderdai1e nie geweier kon word nie.. As my moede,r en ek 'n' Koelie-winkel' verb)' loop het sy gewoonlik gese: "Hou to~ joll neus; net n6u het jy die pokkies." Met angsbevange oe en 'n met duim en voorvinger toegeknypte neus, het ek die winkel verby gehaas. Kolera, pokkies en kaehes, het volgens die OU mense, bymekaar gehoort... JAN DU PLESSIS DE BEER, L.V. VIR WATERBERG QOM JAN,het van "n grap gehou en hy het gewoonlik 'n geleentheid om 'n grap te maak rue laat verbyglip nie. Die President het na die Eerste Volksraad gekom om 'n fout wat VAN SCHAlK'S BOOK STORE (PTY.) LTD.:' BOOKSELLERS, STATIONERS & PUBLISHERS, LIBRI B'CILDINGS, 268 CHURCH STREET, PRETORIA. 23
13 gemaak is i.v.m. 'n sekere aangeleentheid deur 'n besluit van die Raad, weer reg te stel. Die President het min of meer as volg sy saak gestel: "Meneer die Voorsitter, ek kom na die Raad om 'n besluit te neem om 'n "mistik" wat gemaak is te herstel." Oom Jan is dadelik op die been en se: "Meneer die Voorsitter, op'n punt van orde asseblief." "Wat is die punt van orde van die Agbare lid van ~aterberg?" vra oom Frikkie Wolmarans die geeerde en hooggeagte voorsitter. "Ja Meneer die Voorsitter," - die President het soos dit pas dadelik gaan sit toe die punt van orde genoem is -.. Sy Edele die President het 'n artikel van die Grondwet oortree. In die Grondwet is neergele dat die taal wat in hierdie Raad gebesig word die Hollandse taal is en Sy Edele het so pas Engels gepraat." "Wanneer het ek Engels gepraat?" bulder die President terug. "Toe U Hoogedele gese het dat 'n,lnistik' gemaak is." "Maar meneer die Voorsitter dit is 'n mistik en dit sal 'n mistik bly totdat die mistik reggemaak is." Het die President met beslistheid gese. Oom Jan het gaan sit en die besluit is geneem...stop THAT MAN!" DIE slag van Amajuba is gelewer. Vredesonderhandelinge is aan die gang. Die handjievol burgers het hulle dapper geweer teen die magte van Groot-Brittanje en het in geen geval die onderspit gede1f nie. Daar was verskeie punte in verband waarmee daar nie ooreengekom kon word nie en aile tekens was aanwesig dat die onderhandelinge nie tot 'n vredesluiting sou voer nie Die ~ritte was gewillig om voort te gaan, die eer van Groot-Brittanje was op die spel..toe die besprekin~s tot 'n dooie punt gekom het, het die bevelvoerende offisier bevele aan die sy ondergeskikte offisiere in die kamp in die nabyheid van Amajuba gestuur om vir 'n opmars gereed te maak. 'n Solda.at is t~ perd. met ~ie bevele gestuur. Voordat die soldaat weg is. het die PresIdent Ultgespnng en met sy forse en bulderende stem uitgeroep: "Stop that man!" Die soldaat het omgedraai en die onderhandelinge is tot die vrede van 1881 gevoer. "- OOM HANSIE KLEYNHANS. HEPWORTH'S BPK.: KLEREMAKERS EN UITRUSTERS, KERK STRAAT, PRETORIA. 24
14 Genootskap Oud-Pretoria (Gestig: 22 Maart 1948) Association Old Pretoria (Founded: 22 March, 1948) Ons doei: Om te waak oor die geskiedenis van ons stad en distrik. O:Jr aim: To preserve the past for the future of our city and district. BESTUUR: EXECUTIVE COMMITTEE: Ere-President - DIE BURGEMEESTER VAN PRETORIA - Honorary President. THE MAYOR OF PRETORIA. Voorsitter - Dr. W. H. J. PUNT - Chairman. Ondervoorsitter - Dr. G. W. EYBERS - Vice-Chairman. Sekretaris - Dr. F. J. DU TOIT SPIES - Secretary. Pmningmeester - Mnr./Mr. G. RISSIK - Treasurer. Argivaris - Mnr./Mr. A. M. DAVEY - Archivist. Redakteur - Mnr.jMr. H. M. REX - Editor. Sakebestuurder - Dr. J. M. H. VAN AARDT -- Business Manager. Lede - :rv:ej./miss J. H. DAVIES - Members. Dr. V. FITzSIMONS. Mnr. /Mr. S. F. NAUDE. Mnr./Mr. J. PRELLER. Verteenwoordiger van die Stadsraad/ Representative of the City Council: Mnr.jMr. L. J. VAN DEN BERG, Burgemee~'lter/ Mayor. Bydraes moet asb. gestuur word aan: Die Redakteur "Pretoriana", Frans Oerderstraat 109, Groenkloof, Pretoria. Contributions may be sent to: The Editor, "Pretoriana", 109 Frans Oerder Street, Groenkloof, Pretoria. GEDRUK DEUR VICTORIA DRUKKERY, SWEMMERTRAAT 504, GEZINA, PRETORIA.