Cele erken DNS-krisis is onaanvaarbaarMinister Bheki Cele (Foto: Jairus Mmutle/GCIS) Bheki Cele, die minister van polisie, het Dinsdag tydens ŉ dringende parlementêre debat van nasionale belang oor die voortslepende agterstand met DNS-monsters by die nasionale forensiese wetenskaplaboratoriums erken dié agterstand is onaanvaarbaar. Die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) doen egter alles in sy vermoë om oplossings te vind. Tydens dié debat, onder leiding van die DA, het Cele verduidelik hoe die DNS-krisissituasie ontstaan het en wat die SAPD sal doen om die probleem op te los. Hy het ook namens die SAPD die duisende slagoffers van geslagsgebaseerde geweld om verskoning gevra dat hulle die kans op geregtigheid só ontneem is. Die DA het al jare lank alarm gemaak oor die toenemende krisis met DNS-monstertoetse by die nasionale forensiese wetenskaplaboratoriums en het vroeër Cele en die nasionale polisiekommissaris-generaal, Khehla Sitole, gevra om vennootskappe met private laboratoriums te ondersoek om die agterstande aan te pak. Die party het ook aan pres. Cyril Ramaphosa geskryf om in te gryp. Cele het beloof om die werksaamhede van die SAPD se laboratoriums binne die volgende 18 maande weer te bestendig. Volgens Cele het die probleem begin toe die Nasionale Tesourie die finansiering van die strafregsplegingstelsel, naamlik die Criminal Justice System (CJS), opgeskort het weens veranderings aan die strategiese doelwitte van die Tesourie. Gedurende die boekjaar 2019-’20 was die toegekende bedryfsbegroting teen Julie 2019 uitgeput. Daar is toe versoek om bykomende finansiering te verkry, wat in November 2019 toegeken is, maar geen aankope van verbruikersmiddels vir die polisie se onderskeie forensiese laboratoria om DNS-toetse uit te voer, kon in Desember 2019 gedoen word nie. Daarbenewens het die SAPD alle aankope van verbruikersmiddels by verskaffers gestaak en dit het dus tot ŉ tekort gelei. Intussen het verskeie kontrakte met verskaffers van hierdie verbruikersmiddels tot ŉ einde gekom weens die tekort aan finansiering en nuwe kontrakte is dus nie onderteken nie. Om fiskale storting te vermy, kon geen verkryging in daardie stadium bewerkstellig word nie. As gevolg hiervan het die kernfunksie van die forensiese wetenskaplaboratoriums tot Augustus van die boekjaar 2020-’21 tot stilstand gekom. Boonop het “ŉ katastrofiese” agterstand met die verwerking van DNS-bewysstukmonsters Junie verlede jaar kop uitgesteek toe die ou gerekenariseerde stelsel – bekend as PCEM (Property Control and Exhibit Management) – deur Forensic Data Analysts (FDA) afgeskakel is. Dit was weens ŉ geldgeskil met die polisie dat sy tegnologie- en inligtingstegnologiestelsels vir DNS- en vuurwapentoetse gebruik word. Die opsporing en nagaan van bewysstukke kon dus slegs met die hand gedoen word. Verder het die minister van polisie, Bheki Cele, erken dat daar ook ŉ tekort aan chemikalieë in polisielaboratoriums in die land is om DNS-monsters te kan toets. Dit het verder veroorsaak dat die DNS-toetsing agterraak. Hy het ook erken dat die tekort veroorsaak is weens die SAPD se swak kontrakbestuur. Volgens Cele kan die probleem deels aan korrupsie gekoppel word en sommige SAPD-amptenare wat in die laboratoriums en in die bestuur van die voorsieningsketting werk, is in hegtenis geneem en staan tereg op aanklagte van korrupsie. Cele sê tot op hede was daar ŉ agterstand van tot 208 291 sake. Meer as 60 000 van hierdie sake is al deur die laboratoriums ontvang, maar nog nie ontleed nie. Sowat 36 626 is DNS-verwant en 82 000 kan met geslagsgebaseerde geweld verbind word. Cele sê Gauteng word die ergste getref met ŉ DNS-agterstand van 115%, gevolg deur die Wes-Kaap met 113%, KwaZulu-Natal met 81% en die Oos-Kaap met 44%. Maroela Media het vroeër berig die SAPD se bestuur sê daar is lig aan die einde van die tonnel wat die agterstand met DNS-monsters by die nasionale forensiese wetenskaplaboratoriums betref nadat ŉ nuwe rekenaarstelsel ontwikkel is wat dit vir die polisie moontlik maak om alle DNS-toetse en die vordering daarvan op ŉ digitale stelsel te volg. Die polisiediens werk sedertdien saam met die staat se amptelike inligtingstegnologie-agentskap (Sita) om die nuwe stelsel te ontwikkel en só die ou stelsel te vervang. Die nuwe stelsel het op 6 April in werking getree en ongeveer 10 miljoen DNS-monsters is reeds op die stelsel gelaai. Byna 25 000 nuwe bewysstukke is ook opgelaai. Intussen het die SAPD se bestuur ook aangedui dat hy genoeg chemikalieë op ŉ kwotasiebasis aangeskaf het om minstens drie maande te hou, sodat die agterstand asook die toetsing van nuwe monsters kan voortgaan. “Die agterstand is heeltemal onaanvaarbaar, maar die SAPD werk hard om ŉ dringende omkeerplan in te stel ter wille van alle slagoffers van misdaad, veral vroue en kinders,” het Cele gesê. “Ongeveer 42% van die dossiere van geslagsgebaseerde geweld wat vir langer as ŉ jaar uitstaande was, is afgehandel. “Alle sake rakende geslagsgebaseerde geweld word geprioritiseer op grond van leiding van die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG). Altesaam 77 485 sake wat in die hof gereed is, maar wat uitsonderlike resultate van ons forensiese wetenskaplaboratoriums het, word tans behandel. Meer as 2 500 van sulke sake is tot dusver afgehandel.” Cele het aan die parlement bevestig dat ŉ volskaalse opknapping van die kontrakbestuurstelsel by die laboratoriums aan die gang is, terwyl langtermynkontrakte hersien word. Verbruiksgoedere, soos DNS-stelle, word verkry en die personeelkorps by die laboratoriums word opgebou sodat daar teen einde Julie nog 150 forensiese ontleders sal wees. “Daar word beoog dat 40% van die laboratoriumpersoneel aandag aan die agterstande sal gee en 60% hulleself aan nuwe gevalle sal toewy.” Hy het bevestig dat ŉ bykomende R250 miljoen bewillig is om die uitdagings in die laboratoriums aan te pak. “Ons is duidelik bewus van die trefslag weens die agterstande. Ons bly egter vol vertroue in ons ingrypingsmaatreëls wat daarop gemik is om lede van die publiek se vertroue te herwin en die organisasie se reputasie en beeld ewe veel te herstel.”