SA se transitorooftog-epidemie ‘ontbloot’Die polisie se forensiese-eenheid op die toneel by ’n transitorooftog naby Polokwane. Foto: Verskaf Bheki Cele, die minister van polisie, het Dinsdag tydens sy besoek aan die polisie se misdaadintelligensiehoofkwartier in Pretoria gesê transito-rooftogte is een van vier misdrywe waarop daar nou gefokus moet word. Dit volg nadat daar Woensdagoggend nóg ŉ gefnuikte poging van transitorowers was om ŉ geldwa in die Oos-Kaap te teiken. Sewe rowers is ook Dinsdag in Limpopo aangekeer nadat hulle Maandagoggend op ŉ geldwa buite Polokwane in die provinsie toegeslaan het. Later Maandag het nog ŉ transitorooftog in Heuweloord in Centurion, Gauteng plaasgevind. Die Suid-Afrikaanse bankwese-risiko-inligtingsentrum (Sabric) het vroeër verlede week kommerwekkende statistiek oor die rooftogte bekendgemaak. Daarvolgens was daar landwyd reeds 141 van dié soort voorvalle sedert die begin van hierdie jaar. In Gauteng was daar toe al reeds 57 transitorooftogte, met Mpumalanga en die Oos-Kaap wat ook onder 18 rooftogte elke deurgeloop het. Anneliese Burgess die skrywer van ‘n boek wat transitorooftogte onder die loep neem. Foto: Anneliese Burgess/Twitter. Beslis nie ŉ nuwe misdaad nie Anneliese Burgess, skrywer van die boek Heist! South Africa’s cash-in-transit epidemic uncovered sê dit is belangrik om te verstaan dat hierdie misdaad al lank ŉ probleem in Suid-Afrika is. “In 2014 was daar 180 gevalle van transitorooftogte en aan die einde van 2017 het ons 378 gevalle gehad.” Wat maak hierdie misdaad so uitsonderlik? Burgess meen dit is ŉ gewelddadige misdaad en dit is skrikwekkend om te sien hoe dit nou al nader aan dorpe en stede kruip. “In die verlede het die rowers te minste probeer om geldwaens op stiller en meer afgeleë paaie te teiken, maar dit is deesdae nie meer die geval nie. Die misdaad word gewetenloos gepleeg en muteer behoorlik soos ŉ virus omdat dit aanpas soos wat die omstandighede verander. Ons sien dit nou waar die rowers springstof gebruik om die geldwaens oop te blaas.” Dan is daar ook die gevalle waar die veiligheidswagte wat geld vervoer, sommer aangeval word terwyl hulle tussen banke in winkelsentrums en hul geldwa beweeg om geld op of af te laai. “Ons praat nie op die oomblik hieroor nie, want ons staar onsself blind teen die traumatiese voorvalle van geldwaens wat ontplof en die beeldmateriaal daarvan wat so vinnig en wyd op sosiale media versprei word.” Burgess sê dit is eintlik hier waar die grootste toename in transitorooftogte was met ŉ 50% toename van dié soort rooftogte in 2017 alleen. Die transitorooftog op Atlasweg in Gauteng in Maartmaand. Foto: Twitter via @TrafficSA. Die rowers wat by die misdaad betrokke is, beskou dit boonop ook nog as uiters winsgewend. Sy het vir haar boek na tien spesifieke voorvalle gaan kyk uit die duisende rooftogte wat in die laaste twintig jaar voorgekom het. “In die tien gevalle is meer as R245 miljoen gebuit. Net R30 miljoen van daardie geld is ooit teruggevind en R14 miljoen daarvan is weer gesteel uit die polisie se kluise. “Dit is vir my skrikwekkend hoe baie geld gebuit word, hoe winsgewend dit is vir hierdie misdadigers en net hoe min van die geld ooit weer teruggekry word.” Volgens Burgess was 2006 die jaar waarin die grootste hoeveelheid transito-rooftogte plaasgevind het – 460 gevalle om presies te wees. In die jare daarna het transitorooftogte skerp afgeneem omdat die polisie dit ’n prioriteitsmisdaad gemaak het. Verder het die polisie ook nou met sekerheidsmaatskappye, wat kontant vervoer, begin saamwerk. “Die polisie en die maatskappye het hul intelligensie bymekaargesit en op ŉ gevorder manier die misdaad bekamp. So het die polisie talle suksesse en ŉ paar groot hofsake gehad waarna misdadigers opgesluit is.” Burgess reken transitorooftogte het weer stelselmatig begin toeneem en almal effens onkant gevang. “Die polisie en die transitomaatskappye het gevoel hierdie ding is nou onder beheer. Toe ek my boek begin skryf het, het mense my selfs gevra hoekom skryf ek nou hieroor, want die misdaad is nie regtig meer ‘n kwessie nie. Nou sien ons dit is weer besig om sy tentakels uit te steek en dit is weer eens ŉ misdaadepidemie wat bekamp moet word.” Sy reken ook daar moet gekyk word na wat die navorsing sê oor hoekom misdadigers by transitorooftogte betrokke raak. “Sowat 70 misdadigers wat by transitorooftogte betrokke is, is vir die navorsing ondervra. Hulle sê hulle het geldwaens geteiken omdat dit maklik is, dit uiters winsgewend en ‘n lae risiko is. Hulle sê die kanse dat hulle in hegtenis geneem sal word, is klein en die kanse dat hulle uiteindelik vervolg sal word, is nog kleiner.” Burgess meen die vlaag transitorooftogte kan net hokgeslaan word as dit ŉ hoërisiko-misdaad vir misdadigers word en sy reken dit is wat die polisie nou probeer doen. “Hulle wil sorg dat dié misdadigers vinniger gevang en vervolg word.” “Generaal Johan Booysen, voormalige hoof van die Valke in KwaZulu-Natal en nou deel van die Fidelity-veiligheidsgroep, het op ŉ geleentheid gesê hy meen daar is sowat vyftig meesterbreine wat die transitorooftogte in Suid-Afrika dryf. “Die klein groepie ervare transitorowers stig bendes om die misdaad te pleeg. Sommige splinter dan weer af en onderneem later weer hul eie rooftogte, dit is hoe die misdaad groei en muteer.” Transitorooftog in Johannesburg (17 Maart 2018). Foto verskaf aan Maroela Media. Wat van die samesweringsteorieë? Sodra Suid-Afrika ’n vlaag van ’n sekere misdaad beleef, is daar ook vinnig talle teorieë wat daaroor opduik. ‘n Mens hoor nou op geselsradiostasies en sosialemediaplatforms bespiegelinge dat politieke betrokkenheid moontlik vir die oplewing in transitorooftogte blameer kan word, maar Burgess waarsku dat mense eerder nie jou ore moet uitleen vir dié soort praatjies nie. “Hierdie is ’n misdaad wat gepleeg word omdat misdadigers maklik kan geld buit. Dit is, volgens my, waarop ons moet fokus. Ek hoor ook al hierdie teorieë en daar is absoluut geen getuienis om dit te ondersteun nie.” Slaan transitorooftogte só hok Burgess reken die plan om taakspanne aan te stel met ervare ondersoekbeamptes wat weet hoe om hierdie misdaad te ondersoek, en wat net op die misdaad kan fokus, sal ver gaan om die vlaag transitorooftogte te bekamp. “Natuurlik weet ons misdaadintelligensie is ’n probleem en met die nuwe hoof van misdaadintelligensie (genl.maj. Peter Jacobs) is ek positief dat daar weer ŉ fokus sal wees om proaktief teen die misdaad op te tree en dit in sy spoor te stuit voor dit nog plaasvind. Goeie misdaadintelligensie is ook belangrik vir die vervolging van die misdadigers.” Skade aan die veiligheidsvoertuig na ‘n transitorooftog in Johannesburg in Mei 2018. Foto: Verskaf Dit moet jy van transitorooftogte weet Burgess sê ’n mens moet besef transitorowers is nie misdadigers wat sommer net een aand besluit hulle wil op ’n geldwa toeslaan nie. “Hierdie is hoogs georganiseerde misdaad. Dit is professionele en ervare rowers wat waarskynlik vir dekades in transitorooftogte spesialiseer. “Ons weet ook as hierdie bendes saamgestel word, soek hulle spesifiek vir mense wat die regte voertuie sal kan steel om die rooftogte te pleeg. Hulle soek ook spesifiek na vuurwapenspesialiste en intelligensieoperateurs. Die misdadigers spandeer ook baie geld aan beplanning en koop ook ongelukkig polisielede om om hulle met die misdaad te help. “Die enigste manier vir ons om transitorooftogte hok te slaan, is om met dieselfde vlak van professionaliteit terug te kap.”