Waar Boer en Boesman se musiek harmonieer – Afrikanergeskiedenis
Prof. Paulus van der Merwe met ’n eiegemaakte mondboog. Foto: Teresa Smith
Ook Egbert van Bart, bekende kultuurgees op Groot-Marico, het ’n eiegemaakte negesnaar-ramkie, wat hy heel beskrywend ystervarkie noem, op hierdie gewilde kunstenaar- en toeriste-enklawe, in die Bosveld van die Noordwesprovinsie, bekend gestel.
Egbert van Bart met sy ystervarkie, ’n eiegemaakte ramkie (ramgi-b), met nege snare Foto: Teresa Smith
Van der Merwe het aan Die Kunste vertel: “Die Ramkietjie Liedjie het gekom nadat Egbert vir my Eugène Marais se Dwaalstories laat lees het. ‘Klein Riet Alleen in die Roerkuil’ het met my gesels … Ek spesialiseer in hobo, en die riet van die hobo is ook vol komplikasies en dwaalstories. Egbert lees toe eendag ‘Klein Riet Alleen’ se storie vir vriende voor, en ek maak die klankbaan met mondboog en mondfluitjie daarvoor. Die mondfluitjie het maar daar rond gelê, en ek het skielik die geskiedenis van my land en my wêreld sien saamkom waar Boesmans en Boere se musiek kan saamspeel … Dit was Leipoldt se Hantam-gedig wat vir my laat dink het aan die mondboog met net een snaar. En skielik het dit so goed gepas!
Foto: Teresa Smith
“Ons speel nou al jare lank mondboog en ramkie in die Marico. Dis van die wonderlikste instrumente om mense te laat saamspeel. Van kinders tot oer-oumas! Eenvoudig – en Wonderlik! Egbert, wat ook klavier speel, het sy eie weergawe van die ramkie – een met nege snare – gemaak. Hy noem dit die ystervarkie. En Grant Smith, Maricojaan wat eintlik in Afrika-tromme, soos die Wes-Afrikaanse djembe, en Oosterse ghongs spesialiseer, het twee tradisionele segaba-strykinstrumente gemaak. Die segaba is myns insiens ’n voorganger van die ramkie én snaarinstrumente in die algemeen. Ander name vir die segaba is: segankuru, serankure of sebinjolo …” vertel Paulus.
Luidens Afrikaanse Etimologieë van S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber, SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 1967, word die herkoms van die naam ramkie (vir ’n inheemse musiekinstrument bestaande onder meer uit ’n boog en ’n snaar) ontleen aan ’n Koi-dialek: die Namas (Khoi-Khoin) het die instrument ramgi-b genoem. Portugese [soos Vasco da Gama] het dit rabequinha (rabeca=viool; pequeno=klein) genoem, ’n klein soort viool dus.
C. Louis Leipoldt, Afrikaanse volksdigter en skrywer
Wat om my vrinde –
Wat nooit nie verstaan –
Leipoldt die gedig die eerste keer in 1923 in sy digbundel Uit Drie Wêrelddele laat verskyn. Dit handel oor ’n onbekende, vermoedelik inheemse, musikant van die Hantam, die wêreld noord van Clanwilliam, Wuppertal en die Sederberg, tot by Calvinia – die kontrei wat Leipoldt so innig liefgehad het. Dr. Jan Bouws, eertydse direkteur van die Instituut vir Volksmusiek en dosent in musiekwetenskap aan die Universiteit Stellenbosch, het die woorde later getoonset, en in 1937 is “Op my ou ramkietjie” as volksliedjie in die FAK-Sangbundel opgeneem. Die immergroen liedjie word vandag nog deur talle Afrikaanse uitvoerende kunstenaars gespeel en gesing.