Jan van Riebeeck: Nie 'n held of 'n skurk nie – The Journalist
Jan van Riebeeck: Nie 'n held of 'n skurk nie
Dit is 'n geskiedkundige feit dat Jan van Riebeeck Autshumato, wat hy Herrie die strandloper genoem het, en sy mense in Tafelbaai gekry het. Waarom verskil ons dan so dikwels oor geskiedenis?
Ook omdat sommige mense die geskiedenis misbruik om ander mense te mobiliseer. So probeer hulle eie doelwitte bereik in die huidige tyd. Dan kies ons geskiedenisfeite wat ons pas en los ander ongemaklike feite weg. Daarmee skep ons geskiedenis-mites wat gedeeltelik waar is – maar nie die geskiedenis volledig en gebalanseerd weergee nie. Die mites uit die geskiedenis wat ons so skep, vertel meer van die tyd waarin die mite ontstaan en van onsself as van die tyd waaroor dit gaan.
"History is always written by the winners. When two cultures clash, the loser is obliterated, and the winner writes the history books – books which glorify their own cause and disparage the conquered foe. As Napoleon once said: 'What is history but a fable agreed upon?' By its very nature, history is always a one-sided account."
Dit is ook my probleem met die artikel "The Eight years of Jan van Riebeeck."
Volgens die artikel is Autshumato en sy volgelinge net goed en onskuldig. Jan van Riebeeck en sy volgelinge is net sleg en gemeen. Die geskiedenis van daardie tyd is ingewikkelder as dit met goeie en slegte mense aan albei kante.
Uit die oogpunt van die KhoiSan gesien is die skrywer reg dat Van Riebeeck die KhoiSan se lewe permanent ontwrig en verander het. Baie van hulle is later in strafekspedisies gedood en die groot Pokke epidemies van 1713, 1755 en 1767 het sommige stamme totaal uitgewis. Die KhoiSan is die binneland in forseer soos hulle baie jare van te vore deur die Nguni stamme uit die huidige KwaZulu-Natal gebiede suid gedwing is. Net hulle rotstekeninge het in die Drakensberge oorgebly.
Maar hoe lyk die feite uit die Hollandse oogpunt gesien? Feite wat die skrywer weglaat? Volgens die skrywer het die plaaslike KhoiSan inwoners ten alle tye vriendelik (cordial) teenoor Europeërs opgetree. Die dagboeke van die vroeë seevaarders verskil daarvan.
Met Jan van Riebeeck se koms in 1652 het hy spesifieke opdragte van die Here Sewentien gehad. Hy moes 'n fort bou vir beveiliging maar het ook 'n streng opdrag gekry om in vrede met die plaaslike bevolking te lewe. Die doel was nie om hulle lewe te ontwrig of hulle uit te wis nie maar om goeie verhoudinge met hulle op te bou ten einde met hulle handel te kan dryf.
Daarvoor was 'n tolk vir kommunikasie nodig. Autshumato, (Herrie die strandloper), sy susterskind Krotoa (Eva) en Doman het as tolke opgetree. Krotoa (Eva) het deel van Van Riebeeck se familie geword en by hulle gewoon. Sy het 'n Christen geword wat gedoop is en het met 'n Hollander, Pieter van Meerhof getrou. Uit die huwelik is drie kinders gebore wat deel van die Hollandse gemeenskap geword het. Dit toon aan hoe die aanvanklike verdelings nie op ras gegrond was nie maar op geloof. Ras sou eers in die 18de eeu 'n belangrike verdelingsfaktor word.
Van Riebeeck skryf oor hoe hy sukkel om sy opdragte uit te voer omdat die verskillende KhoiSan groepe onderling verdeeld was en mekaar gewantrou het. Hulle wou ook nie altyd handel dryf en vee ruil nie. Van die groepe of stamme waarmee hy gesukkel het, was die Goringhaiconas (die Strandlopers van Autshumato) en die Goringhaiquas (die Kaapmans onder Gogosoa). Hy skryf wel positief oor die Saldanha wat meer bereid was tot handeldryf.
Vir meer as 'n jaar na 1652 gaan dit goed. Dan op 19 Oktober 1653 steel Autshumato en sy volgelinge byna al die vee van die Kompanje. Hulle maak ook die veewagter David Jansz dood.
Die finale gebalanseerde geskiedenis van daardie tyd sal nog geskryf moet word. Dit sal iewers tussen die KhoiSan en Hollandse perspektiewe lê. Dit sal verduidelik hoe twee verskillende kultuur-benaderings aan die Kaap gebots het. Die Hollanders wat uit Europa kom waar individuele en privaateiendomsreg van grond die gebruik is teenoor die KhoiSan wat geglo het die grond behoort aan almal om te gebruik. Die KhoiSan wat vee aanhou net vir eie gebruik teenoor die Hollanders wat handeldryf om wins te maak en om gereed te wees om groot Hollandse vlote van vleis te voorsien.
As uit vandag se perspektief daaroor geskryf word, moet die vraag gevra word of Suid-Afrika 'n beter plek sou wees as Jan van Riebeeck nooit na die Kaap gekom het nie. Dit is tog vandag se debat. Sou die snelweë breër, die hospitale groter en die TV beter gewees het sonder Jan van Riebeeck en sy nakomelinge se bydrae?
Tans is Suid-Afrika 'n ekonomiese reus in Afrika. Amper die helfte van alle geteerde paaie in Afrika kom in Suid-Afrika voor asook die grootste hospitale in die Suidelike halfrond met meer selfone in Suid-Afrika as wat daar volwasse inwoners is. Ook die nageslagte van Autshumato gebruik vandag hierdie hospitale, paaie, televisie en selfone.
In Rwanda skep die Hutu-leiers geskiedenis mites om aan te toon dat die land se probleme deur die Tutsis en nie deur hulle veroorsaak is nie. Toe die probleme nie weggaan nie begin die gewone Hutus die Tutsis "kakkerlakke" noem en besluit op 'n dag om van die "kakkerlakke" ontslae te raak. Tot 'n miljoen Tutsis word in 100 dae vermoor.
Aan die begin van hierdie jaar praat president Zuma oor Suid-Afrika se geskiedenis.
Waar kom Suid-Afrika se probleme vandaan? Die agb President sê: "a man called Jan van Riebeeck arrived here and that was the start of the trouble in this country." Ek kan aantoon hoe die president verkeerd is deurdat hy die swart op swart oorloë of die swart en KhoiSan botsings voor 1652 verswyg. Die vraag is egter wat presies sê hy in gewone taal? Hy sê toe die witmense hier aankom, het die moeilikheid begin.
Met die herdenking van die ANC se 103de verjaarsdag vanjaar in die Kaapse stadion, verwys die prys- en gebedsvoorganger Ockert Lewies na mnr. Zuma se opmerkings oor Van Riebeeck. In sy pryssang sê hy aan die 40 000 mense in die stadion dat hy eers Jan van Riebeeck se bose gees moet uitdryf ten einde die stadion skoon te kry voordat die president kan praat. Terloops, Van Riebeeck is in Batavia dood en begrawe.
Wat verstaan die gewone ANC ondersteuner van die president en die pryssanger se opmerkings? Hy verstaan dat die witman vir die probleme in die land verantwoordelik is. As jy dus van die witman ontslae raak, dan is die probleme weg. Dryf die "kakkerlakke" uit, dan is die probleme weg. Dit is hoekom mites gevaarlik is.
'n Ou Afrika gesegde lui dat solank as wat die leeus nie kan praat en hulle eie storievertellers aanstel nie, sal in die stories na die jag, die jagters altyd die beste daarvan afgekom het. Kom ons beywer ons vir gebalanseerde Suid-Afrikaanse geskiedskrywing deur die leeus en die jagters omdat ons die gevare van eensydige geskiedskrywing en mites besef.