Die tien gesigte van AS
Die tien gesigte van
Deur A.S. van As
1 ’n As of spil is ’n denkbeeldige lyn waarom iets in die rondte draai. Die aarde, ’n tollende planeet, het ook só ’n as. Dit wys altyd in dieselfde rigting na die verre sterre, maar hel met omtrent 23,44° na die een kant toe oor op die elliptiese baan wat dit om die son beskryf. Die gevolg van hierdie “skewe” aarde is dat die Noordelike Halfrond en die Suidelike Halfrond in die loop van ’n jaar beurtelings minder en meer sonlig ontvang. Daarom kry ons die seisoene—somers met meer son en winters met minder.
2 Meganiese asse is integrerende strukturele komponente van voertuie met wiele. Sulke asse handhaaf die posisie van die wiele relatief tot mekaar en tot die voertuig. Boonop het feitlik elke meganiese apparaat asse—ook ons meganiese polshorlosies met hul verskillende assies wat tandwieletjies laat ronddraai.
Sekere Afrikaanse idiome oor hierdie soort as:
• Jy moet die as smeer
(jy moet die vuil werk doen)
• Sy as het vasgebrand
(hy het in die moeilikheid beland)
Illustrasies 1 en 2:
Negatief-weergawes van werke wat deur
beskikbaar gestel is en by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar is (“released into the public domain”)
3 AS is verbrande hout (soos die spreekwoord mos ook lui)
Almal weet as is die fyn poeier wat agterbly nadat organiese dinge soos hout verbrand het. Wat almal egter nie weet nie, is dat die as van hout nie waardeloos is nie. Kaliumhidroksied kan byvoorbeeld daaruit verkry word om seep te kook.
• As is verbrande hout
(gesê aan iemand wat skaars haalbare of selfs onmoontlike veronderstellings
maak en dan sy sinne met “as” begin)
• Iemand se hand in die as slaan (iemand oortref)
• Iemand het uit sy as verrys
(iemand wat figuurlik platgeslaan en verneder was, het weer
opgestaan en hom laat geld)
• Iemand sit in sak en as
(iemand ervaar die grootste droefheid en terneergeslaenheid)
Foto: Walter Siegmund,
hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye weg gelisensieer het ingevolge die Creative Commons
waarkragtens deling en afgeleide werke op sekere voorwaardes vergun word
4 AS van ’n gestorwene (die foto is van ’n urn, soos dié waarin die verbrande oorskot van dooies tradisioneel bewaar is)
Die praktyk is in verskillende kulture gevolg om die as van ’n verbrande lyk in ’n urn, ook genoem ’n lykbus, te plaas. ’n Urn is ’n soort kruik of vaas. Die urn op die foto kom van die Maja, eenmaal ’n groot Mesoamerikaanse beskawing en tans die naam vir ’n breë verskeidenheid van Indiaanse volkere van die suide van Mexiko en die noorde van Sentraal-Amerika.
’n Idioom oor hierdie soort as:
• Sy as rus in vrede
(mag die oorledene tog rus hê
noudat hy nie meer hier is nie)
Foto: U.S. State.gov / “Public Domain”
5 AS van ’n vulkaniese uitbarsting
Die hoeveelheid as, verbrokkelde gesteentes en gesmelte rots wat vulkane van onder die aarde af oprisp, is geweldig. Indien daar ’n massiewe uitbarsting is, kan dit selfs gebeur dat die son in die omgewing van die vulkaan verduister word en die lug daarbo pikdonker raak.
6 Die as, wat omstreeks 280 v.C. in gebruik gekom het, was ’n muntstuk van sowel die Romeinse Republiek as die Romeinse Ryk. Die muntstuk was aanvank­lik van brons en later van koper. Op hierdie verwerking van ’n ets van ’n as uit die tyd van die Romeinse Republiek, verskyn die twee gesigte van die mitologiese god Janus. Vir die Romeine was Janus die god van hekke, deure, beginne en eindes. Die maand Januarie is na hom genoem—omdat hy tegelyk agtertoe sou kyk na die ou jaar en vorentoe na die nuwe.
7 Die AS van krieket
Die stryd om Die As (“The Ashes”) is sedert 1882 ’n kriekettoetsreeks waarin die nasionale spanne van Engeland en Australië kragte meet en tans al om die twee jaar plaasvind—om die beurt in die genoemde twee lande. Die naam “Die As” het sy oorsprong in ’n kammakastige “doodsberig” wat in die reeds genoemde jaar 1882 in ’n destydse Britse koerant, The Sporting Times, verskyn het. Daarin is Engeland se destydse krieketnederlaag teen Australië op die beroemde Londense krieketveld die Oval spottenderwys as die dood van Engelse krieket voorgestel. The Sporting Times het ook geskryf dat “die lyk veras sal word en die as saamgeneem sal word na Australië”. Joernaliste het daarna nie op hulle laat wag nie en die daaropvolgende Engelse toer na Australië bestempel as die stryd om die As te herwin. Ten tyde van daardie toer is ’n kleinerige urn (kyk ook by nommer 4 hierbo), wat as van ’n ietwat onsekere herkoms bevat, deur ’n groep vroue van Melbourne, Australië, aan die besoekende Engelse krieketkaptein oorhandig. En daarmee was die naam Die As gevestig vir daardie gereelde Engels-Australiese wedywerings op die krieketveld.
8 As is die chemiese simbool vir die element arseen
Die chemiese element arseen (As) is ’n berugte, giftige halfmetaal wat saam met sy verbindings in verskillende pes-, plant- en insekdoders en allooie gebruik word. Daar moet egter baie versigting te werk gegaan word met arseen, indien ’n mens hoegenaamd daarmee moet werk. Die arseenbesmetting van drinkwater kan byvoorbeeld gevaarlike afmetings aanneem, soos in Bangladesj en van sy buurlande waar dit tot ’n ernstige epidemie van arseenvergiftiging gelei het. In die menslike liggaam saai arseen verwoesting in die spysverteringskanaal en affekteer dit ook die brein, verskillende ander organe en selfs die vel—baiemaal met ’n dodelike gevolg.
• Die element kom in baie allotropiese vorms voor, wat kan wissel van geel tot grys en swart van kleur. Dit slaan spontaan aan die brand wanneer dit in aanraking gebring word met die geelgroen gas chloor (soos op die illustrasie). Wanneer arseen só in chloor brand, is die vlam groen met ’n mooi vonke-vertoning, terwyl digte wit dampe van arseenchloried afgegee word. By gewone verbranding in die lug is die vlam van arseen blou.
Illustrasie: Histories (“Public Domain Old”) / ietwat gewysig
9 Voorts is
as. die afkorting vir die woord “aanstaande”
10 En uiteindelik beteken AS natuurlik ook “indien”!
Nagedagte: klein as-pekkies om oor te wonder...
As ’n Koue Bokkevelder
by die Suidpool staan,
hoe koud moet dit raak
voor hy bokveld toe gaan?
(en van as tot as in die ys vergaan)
En as as die spil is
waarom die hele spul draai,
is dit nie die einste as
wat die ganse wêreld swaai?
— Dugeot, Mieliestronk.com