Die Wagtoring, Peddie – Afrikanergeskiedenis
Die Melkhoutboom (Umqwashu), Peddie
Die dorpie Peddie lê links van die nasionale pad na Oos-Londen. Net anderkant die dorp draai die pad links en gaan dit verby ’n bloekomplantasie waarin die seintoring van Fort Peddie staan.
Hierdie fort is een van die oudstes op die oosgrens. Na afloop van die Vyfde Xhosa-oorlog het Iord Charles Somerset die gebied tussen die Visrivier en die Keiskamma tot neutrale gebied verklaar. Binne hierdie gebied is Fort Willshire aangelê en die fort wat later na luitenant-kolonel John Peddie van die 72ste Regiment genoem sou word.
In 1835 na die Sesde Xhosa-oorlog het sir Benjamin D’Urban die gebied tussen die Keiskamma- en die Keirivier geannekseer en dit die Provinsie van Koningin Adelaide genoem. Hy het 17 000 lojale Fingo met hulle 22 000 stuks vee van Gcalekaland oor die Keirivier na die distrik Peddie en die Tjumievallei verplaas om alhier as ’n buffer teen toekomstige Xhosa-invalle te dien. Hy het verder ’n reeks forte wes van die Keiskamme laat bou. Hierdie forte het van Fort Willshire in die noorde oor Fort Montgomery Williams, Fort Line’s Drift na Fort Peddie in die suide geloop. Almal het bestaan uit grondwalle met loopgrawe aan die buitekant en stewige klipgeboue as huisvesting vir die kavallerie en die infanterie.
In Desember 1836 is die Britse gesag oor die Provinsie van Koningin Adelaide in opdrag van die Sekretaris van Kolonies, lord Glenelg, opgehef en die Britse troepe teruggetrek. Sekere Xhosa-hoofde is toegelaat om met hulle stamme in die voormalige neutrale gebied tussen die Vis- en Keiskammarivier te bly woon. Om die orde te handhaaf en die lojale Fingo teen die Xhosa te beskerm, is Fort Peddie egter in stand gehou, en in die daaropvolgende dekades het dit ’n uiters belangrike rol in die verdediging van die oosgrens gespeel.
Om die fort te versterk, is die grondwalle geleidelik deur klipmure vervang en van skietgate voorsien. Dit het ook sy eie kommissariaat gekry. Die vierkantige wagtoring van klip is omstreeks 1841 gebou. Dit het twee verdiepings gehad en ’n kanon kon van die dak gevuur word. Die deur was drie meter van die grond en die leer wat deur die bemanning gebruik is, kon veiligheidshalwe in die toring opgetrek word. Die toring het ’n wye uitsig oor die omgewing gehad en is gebruik om teen onverhoedse aanvalle te waak. In 1844 het luit.-kol. Lewis dit by sy netwerk van seintorings ingesluit, maar as sodanig het dit nooit eintlik diens gelewer nie.
Fort Peddie het sy eerste vuurdoop in 1837 gehad toe die Xhosa wat die Fingo-“honde” verag en gehaat het, dit aangeval het. Veel erger sou dit egter gedurende die Oorlog van die Byl toegaan. Op 28 Mei 1846 is dit met groot geweld deur kapteins Pato, Umhala, Seyolo en Stockwe aangeval, maar die aanvalle is sonder verlies vir die Blankes afgeslaan. Die wagtoring is hierna as onneembaar beskou.
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 163-164.