TROUBREUK EN LEKKASIES
In 'n geheime organisasie soos die Broederbond moet 'n mens verwag dat vertroulike inligting periodiek na buite sal uitslaan en dat sulke inligting deur die media opgeslurp sal word. Dit is nou maar eenmaal in die aard van mense dat hulle 'n onversadigbare nuuskierigheid openbaar om te wete te kom wat agter die skerms in 'n geheime organisasie aangaan. En in enige geheime organisasie is daar altyd mense wat om een of ander rede bereid sal wees om vertroulike inligting na buite te lek. Elke geheime organisasie het nog altyd daardie soort mense gehad.
In die geval van die Broederbond het van sy bedrywighede ook periodiek na buite bekend geword. Sy eerste groot krisis in dié verband was na die politieke skeuring van 1933. Mense van verskillende politieke partye het hulle in die Broederbond bevind en van hulle kollegas was uitgesluit. In 1935 het genl. J.B.M. Hertzog 'n striemende aanval op die Broederbond gedoen aan die hand van geheime dokumente en omsendbriewe wat deur ondersteuners in die AB na hom aangedra is.
Die Broederbond se ergste krisis oor verbreking van die vertroulikheidsbelofte het in 1963 gevolg toe naamlyste en ander geheime dokumente hulle weg na die Sunday Times, die Engelstalige Sondagblad van Johannesburg, en een van sy verslaggewers, ene Charles Bloomberg, gevind het. Uit die inligting wat die Sunday Times gepubliseer het, was dit duidelik dat iemand in die organisasie troubreuk gepleeg het. Maande lank is na die skuldige gesoek en na meer as ses maande is die skuldiges vasgetrek. Dit was nadat die Veiligheidspolisie 'n klopjag op die kantore van die Sunday Times uitgevoer het en beslag gelê is op fotostatiese AB- dokumente.
Die skuldige binne die AB was ds. C.F. Beyers Naude, seun van een van die stigterslede en eerste president van die Broederbond, ds. Joshua Naude. Die Sunday Times het die geheime dokumente van prof. Albert Geyser, van die Hervormde Kerk, gekry. Hy het dit weer van Beyers Naude ontvang. Op daardie tydstip was Naude 'n predikant van Johanesburg, in een stadium moderator van die Suid-Transvaalse Sinode en ook voorsitter van die Emmarentia-afdeling van die Broederbond. Sy afdelingsekretaris was met vakansie en 'n mede-broer het sy huis vir daardie tydperk bewoon. Aan die mede-broer het die sekretaris getoon waar die AB- stukke gebêre word ingeval iemand dit tydens sy afwesigheid nodig sou kry. Dit is van hierdie mede-broer dat Naude die stukke gaan opeis het, dit aan Geyser besorg het, wat dit laat fotostateer en aan Bloomberg besorg het.
Beyers Naude se vervreemding van die Afrikanervolk, sy kerk en die Broederbond het in die laat vyftigerjare begin. Dit was toe voorbereidings deur die Wereldraad van Kerke saam met sekere liberaliste, soos mnr. Fred van Wyk, skoonseun van ds. Johan Reyneke, getref is vir die Cottesloe-kerkberaad van Desember 1960 in Johannesburg. Naude was een van die NG Kerkmanne, onder hulle ook prominente AB- lede, wat by Cottesloe die Afrikaner se tradisies en lewensgewoontes op 'n skinkbord aan die vyande in die Wêreldraad van Kerke en hulle liberale politieke vennote in Suid- Afrika wou gaan aanbied.
Van Cottesloe het sy pad na die Christelike Instituut en Pro Veritate, deur die Broederbond-episode tot in die kamp van die galbitterste liberaliste geloop. Hy het gaan skuil in die skadu van die linkse SA Institute of Race Relations, die Black Sash en die SA Council of Churches. In 1977 is hy vyf jaar lank ingeperk.
Sy medepligtige, Albert Geyser, was nooit lid van die Broederbond nie. In die vyftigerjare is hy uit die Hervormde Kerk na 'n ketterysaak. Die Universiteit van die Witwatersrand het later vir hom 'n pos in Bybelkunde ingerig.
Charles Bloomberg het kort na die diefstal van die Broederbond-dokumente na Londen uitgewyk nadat hy 'n paar maande as verteenwoordiger van die Sunday Times in die Persgalery in die Volksraad vertoef het. Later is sy naam as navorser en regisseur gekoppel aan die propagandarolprent oor die Jode en die Tweede Wêreldoorlog wat in Piet Meyer se tyd as voorsitter van die SAUK-beheerraad as deel van die reeks, The World at War, oor die Suid-Afrikaanse beeldradio gebeeldsaai is.
Dit is interessant om te weet hoe die Broederbond-instansies na maandelange ondersoek uiteindelik op die spoor van Beyers Naude as die sleutelfiguur gekom het. Dit word vertel dat ds. Kobus Potgieter, predikant van Pretoria en tans lid van die Breë Moderatuur, in daardie tyd met vakansie aan die Suidoos-Kaapse kus was. Eendag, terwyl hy op die strand gelê het, was hy binne hoorafstand van 'n paar persone wat oor die diefstal van die dokumente gepraat het. Hy het blykbaar net genoeg gehoor om die AB-instansies op die spoor van Naude te bring.
In 1972, voordat die botsing tussen sekere HNP-lede van die Broederbond en die Uitvoerende Raad op die jaarkongres van die HNP in Pretoria-Noord op die spits gedryf is, het weer 'n ernstige krisis vir die AB opgeduik na aanleiding van die verskyning van Broederbondgeheime in die Sunday Times. Dit het sulke ernstige afmetings aangeneem dat die UR later die hulp van genl. Hendrik van den Bergh en sy Boss-manne, wat toe reeds baie sterk in die AB verteenwoordig was, ingeroep het.
By die gewone omsendbrief van die AB van September 1972 is 'n "streng vertroulike" buitengewone omsendbrief gevoeg en aan lede uitgestuur. In die omsendbrief word die posisie van mnr. Fanie Botha binne die AB behandel, hoewel sy naam nie genoem word nie. Dit was na aanleiding van berigte in die Engelstalige pers dat Botha op die punt staan om as lid geskors te word omdat hy in 'n lastersaak teen mnr. J.A. Marais verloor het. (As die Uitvoerende Raad dieselfde maatstawwe in die geval van Fanie Botha sou neergelê het as wat ten opsigte van Jaap Marais gefabriseer is om sy lidmaatskap te skors, moes Botha se lidmaatskap natuurlik beëïndig word. Hy is immers in 'n hof skuldig bevind dat hy 'n medebroer belaster het, terwyl Marais in die hofsaak teen hom onskuldig bevind is.)
In die buitengewone omsendbrief word gemeld dat Botha "nog 'n gewaardeerde vriend van die Broederbond" is. Die brief word met die volgende paragraaf afgesluit: "Die UR gee ook weer die versekering dat hy alles in sy vermoë doen om die bron van lekkasie wat tot die koerantberigte aanleiding gee, op te spoor. Ongelukkig moet ook meegedeel word dat ons nie met absolute sekerheid die verraad aan die man kon bring nie. Die UR gaan met die ondersoek voort en het ook die hulp van kundige vriende ingeroep."
Die "kundige vriende" is die Uitvoerende Raad se naam vir genl. Van den Bergh en sy spioene wat op 'n baie buitengewone manier die Broederbond ingesypel het.
In daardie tyd is in Broederbondkringe op bedekte en ook minder bedekte wyse skimpe rondgegooi oor die moontlike bron van die lekkasies na die Engelse pers. Prof. A.D. Pont se naam is genoem en ook skrywer se naam. Skrywer was nooit lid van die Broederbond nie en Pont was in daardie stadium reeds uit die AB geskors. Die aantyging is gemaak dat Pont die vertroulike inligting ontvang, dit aan Schoeman deurstuur wat dit dan weer aan die Sunday Times besorg. Hoe dit kon gebeur het in die lig van Schoeman en Pont se nie-lidmaatskap van die AB, sal net daardie broers kan verklaar.
Dit verbaas 'n mens dat die Broederbond se "kundige vriende", met hulle uitgebreide apparaat van meeluistering en ander spioenasiemetodes, nooit die bron of bronne van die lekkasies kon naspoor nie. Of het hulle wel, maar die name verswyg aan die Uitvoerende Raad namens wie hulle opgetree het?
Dit is 'n baie sterk vermoede, want in daardie tyd is uit 'n paar oorde berigte ontvang oor Boss-agente wat Broederbond-inligting na sekere koerantmanne voer. Name van sulke Boss- agente cum AB-lede is ontvang, maar weens gebrek aan voldoende bewyse moet hulle identiteit agterweë gelaat word.
Oor een bron bestaan egter die nodige bewyse. Sy naam is nie net aan skrywer bekend nie, maar 'n fotostaat van 'n briefie in hierdie broer se handskrif aan die betrokke koerantman met wie hy gereeld geskakel en na wie hy ewe gereeld geheime van die Broederbond aangegee het, is op lêer. In hierdie briefie word aan die koerantman gesê dat hulle nie langer mekaar by hulle gereelde ontmoetingsplek — 'n weggesteekte kafeetjie in Sunnyside in Pretoria — moes ontmoet nie. Hulle moes ook nie meer afsprake oor die telefoon reël nie, want sekere mense (jy weet wie) is baie bedrywig en groter versigtigheid moet aan die dag gelê word.
In een stadium, toe ek vanuit sekere Broederbondkringe verdink en ook beskuldig is, het ek dit oorweeg om die bron van die lekkasies aan of die Uitvoerende Raad se "kundige vriende", of aan die UR self, openbaar te maak. Ek het daarteen besluit omdat ek niks verskuldig was aan mense wat sulke vals beskuldigings rondgeslinger en van sulke bedenklike metodes gebruik gemaak het as wat teen mense van my party ingespan is nie. Nog 'n oorweging wat my destyds in my besluit beïnvloed het, was dat die HNP in die destydse heersende klimaat vyand nommer een was en dat die UR, om homself verdere verleentheid te bespaar, nie baie geneë sou wees om die ware toedrag van sake oor die lekkasie van inligting na die Engelse pers aan die groot klok te hang nie.
Na tien jaar is ek vandag ook nie bereid om daardie naam openbaar te maak nie. Ek weet nie of die persoon vandag nog lid van die AB is nie. Miskien is hy nog 'n "gewaardeerde Vriend" en miskien verklap hy nog steeds Broederbondgeheime aan die pers. Dit verskaf my voldoende genoeë om elke keer wanneer ek hom op 'n afstand sien, of in 'n groter geselskap raakloop, of sy foto in publikasies aanskou, te weet dat hy die man is wat sy eie organisasie se geheime aan die Engelse pers verklap het.
Net soos Beyers Naude was hy ook 'n geliefde predikant van die NG Kerk in Pretoria. Baie mense het na hom opgesien. Net soos Beyers Naude was hy bemind onder baie en het baie sy advies gesoek. Vandag staan hy nie meer in die bediening nie, maar in 1972 was hy ook een van daardie predikante wat die nuwe AB-onderneming onderteken het en 'n belofte gemaak het dat hy hom nie op enige wyse met die HNP sou assosieer nie.
In 1978 het die volgende krisis oor lekkasies vir die Broederbond gekom. Volgens berigte het 'n sekere persoon, wat lid van die Broederbond was, eendag die Sunday Times geskakel en 'n koerantman meegedeel dat hy hulle van geheime dokumente van die AB sou voorsien. 'n Jaar lank, so lui die storie verder, is niks weer van hierdie man gehoor nie. Toe, eendag, het die man weer van hom laat hoor en is 'n groot hoeveelheid dokumente aan die Sunday Times oorhandig. Dit het 'n hele paar staalkabinette gevul. Hierdie doku­mente het die basis gevorm van Ivor Wilkens en Hans Strijdom se boek, die Super-Afrikaners.
Die naam van hierdie man word vandag nog streng geheim gehou, maar 'n sterk vermoede bestaan dat die AB- leiding sy identiteit ken maar nie sy naam openbaar sal maak nie vanweë die ongure publisiteit wat dit tot gevolg sal hê. Al die omstandigheidsgetuienis wys na een man, 'n man wat in 'n posisie verkeer het om oor 'n lang tydperk daardie dokumente bymekaar te kon maak. As die vermoedens reg is — en dit lyk wel die geval te wees — is dit 'n man wat in sy verblyf in die Broederbond in 'n groot vertrouensposisie gestaan het. Voorlopig sal hy ook anoniem moet bly.
Hierdie lekkasie het tot gevolg gehad dat die Uitvoerende Raad 'n breedvoerige stel sekuriteitsmaatreëls ontwerp het om die bekendmaking van geheime na buite te probeer keer. In 'n dokument van die UR word lede ingelig dat 'n vertroulikheidsgradering van stukke en inligting ingestel is om te onderskei tussen (1) "oop" stukke, wat vryelik of onder bepaalde voorwaardes na buite gebruik kan word, (2) "vertroulike" stukke wat deur middel van omsendbriewe of studiestukke versprei word, en (3) "uiters sensitiewe" stukke wat nie deur middel van omsendbriewe nie, maar slegs mondelings aan afdelings of streekrade oorgedra sal word.
Wat as "uiters sensitiewe" inligting beskou word, word nie in die omsendbrief vermeld nie, maar daar kan aangeneem word dat dit inligting is wat, as dit na buite bekend word, die UR groot verleentheid sal besorg. Dat sekere politieke sake en die AB se rol in sulke politieke aangeleenthede hierby inbegrepe is, kan aangeneem word. Dit word bevestig deur 'n verdere paragraaf in die betrokke omsendbrief oor die verskerping van die Bond se sekuriteitsmaatreëls. Dit lui dat die notule van afdelings-, streek- en ander vergaderings die minimum besonderhede moet bevat "en veral nie 'n volledige weergawe van toesprake, besprekings, omsendbriewe, studiestukke, ens. gee nie."
Soos sake nou staan, word "uiters sensitiewe" inligting minstens een keer per jaar deur 'n UR-lid, streekraadverteenwoordiger of ander UR-verteenwoordiger "gesaghebbend mondeling op streekvlak oorgedra." Die tweejaarlikse algemene sekretariële verslag word tans ook net vir gebruik deur en kennisname van die UR opgestel. 'n Opsomming daarvan word mondelings op die Bondsraad gelewer. Notules van die Bondsraad word ook nie meer aan afdelings gesirkuleer nie. Streng kontrole dat die stukke in besit van lede teruggegee of vernietig word by hulle uittrede uit die diens van die organisasie, uit die UR, komitees, enige bestuur of uit die organisasie as sodanig en ook by vertrek uit 'n afdeling, is ingestel. Geeneen, insluitende bestuurslede, word toegelaat om sensitief geklassifiseerde stukke vir langer as 'n jaar te hou nie, behalwe met die toestemming van die UR. 'n Vernietigingsprosedure is deur die UR voorgeskryf en word deur die hoofkantoor van die Broederbond by die Eike, in Aucklandpark, Johannesburg, gekontroleer.
Of hierdie verskerpte sekuriteitsmaatreëls lekkasies van vertroulike inligting na buite sal verhoed, is baie twyfelagtig. Nog steeds vind Broederbond-dokumente hulle weg na koerante, soos in 1981 weer geblyk het in die geval van die UR se voorskrifte in verband met gemengde sport op skoolvlak. Die UR sal hierdie toedrag van sake nie kan keer nie omdat al hoe meer AB-lede ontnugter raak in die liberate politieke rol waarvoor die Broederbond gebruik word.