Watter rigting gaan Suid-Afrika in die toekoms inslaan?Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Vir lesers van dié artikel sal daardie vraag op ’n aantal vlakke beantwoord word. Dit gaan oor sake soos (nie noodwendig in volgorde van belangrikheid nie) die bestryding van misdaad en korrupsie, ideologies-rigiede toepassing van regstellende aksie, grondonteiening sonder vergoeding, die onafhanklikheid van die howe en die media, die erkenning van die plek wat Afrikaans en ander minderheidstale in die openbare domein inneem, gesonde staatsbestuur, ekonomiese groei – noem maar op. Toe Cyril Ramaphosa vyf maande gelede as president van Suid-Afrika ingehuldig is, het sommige mense gemeen (dalk is gehóóp ’n beter woord) dat dit ’n nuwe begin sou beteken ná die nege jaar durende nagmerrie van Jacob Zuma se bewind. Zuma was nie alleen volstrek onbekwaam nie; hy was deurtrek van die korrupsie en het Suid-Afrika aan die hoogste bieërs – in dié geval die familie Gupta – verkoop. Meer nog, hy het sy eie magsposisie in die ANC probeer beveilig deur aktief na die guns van die Afrikanistiese vleuel van die party te vry. Dat die wildste ekstremiste in die vorm van Julius Malema en die EFF in die proses van die wa afgespring het, was nie aan hom te wyte nie, maar aan die feit dat Malema se magsbelustheid ’n gevaar vir Zuma geword het. Malema het Zuma om suiwer magspolitieke redes uit die ANC verdryf. Daar was geen prinsipiële verskille tussen die twee nie. Zuma se skrikbewind het intussen tot ’n einde gekom. Of hét dit? Ramaphosa se greep op die ANC is steeds flenterdun, iets wat ’n mens jou hart laat vashou. Toe die ANC se kongres hom op 18 Desember verlede jaar as Zuma se opvolger as leier aanwys, was dit met ’n meerderheid van slegs 179 stemme uit ’n totaal van 4 701. Hy is gedwing om David Mabuza, een van sy ergste mededingers, as visepresident aan te stel. Bowendien het die kongres die Afrikanis Ace Magashule in die sleutelpos van ANC-sekretaris-generaal aangewys. Reg van die begin af was sy bewind dus wankelrig. Daarna het Zuma luidens berigte met ’n aktiewe veldtog in sy eie tuisprovinsie, KwaZulu-Natal, begin om Ramaphosa te ondermyn. En in die Vrystaat, waar Ace Magashule as vorige premier groot invloed in die plaaslike ANC het, is ’n inisiatief aan die gang om Ramaphosa se verkiesing ongeldig te laat verklaar. Destyds is 28 Vrystaatse ANC-takke weens beweerde ongereeldhede gekeer om aan die verkiesing deel te neem. Nou word aangevoer dat 15 van die 28 takke onregmatig van die verkiesing uitgesluit is. Na hul mening moet die nasionale ANC weer oor ’n leier stem. Hulle hoop dat Ramaphosa dan sal verloor en dat ’n Afrikanis – dalk oudmin. Nkosazana Dlamini-Zuma (Jacob Zuma se gewese vrou) – die pyp kan rook. Ramaphosa het sedert sy bewindsoorname geen ander keuse gehad as om versigtig te trap nie, maar ’n aantal dinge gedoen wat rasionele mense hoop gee. Enersyds moes hy byvoorbeeld toegee aan die ANC se wens om grondonteiening sonder vergoeding as regeringsbeleid te aanvaar. Aangesien die ANC-kongres dit as beleidspunt aanvaar het, het hy nie veel van ’n keuse gehad nie. Andersyds het hy ’n voorwaarde gestel: Dit mag nie die ekonomie of voedselvoorsiening benadeel nie. En aangesien enigiemand met ’n greintjie verstand bo alle twyfel weet dít is presies wat gaan gebeur indien dié beleid daadwerklik toegepas word, is dit twyfelagtig of Ramaphosa gaan toelaat dat dit gebeur. Bowendien verneem ek van ŉ onberispelike bron dat hy onmiddellik agter die skerms regsadvies ingewin het oor hoe om die ANC-wens te ontwyk. Dis ’n sterk aanduiding dat hy, tensy hy gedwing word, die standpunt nie in die praktyk gaan bring nie. As regsgeleerde en medeskrywer van die Grondwet kan vermoed word (let op die versigtigheid in die woord vermoed) dat Ramaphosa nie so geesdriftig as Zuma die fondamente van die Grondwet sal ondergrawe nie. En die feit dat hy die moeite gedoen het om die Afrikanerbond – nogal deels in Afrikaans – te gaan toespreek, bied ook ’n sprankie hoop. Dis in elk geval ’n voet in die deur waarvan ’n mens dalk vorentoe met vrug gebruik kan maak. Tog, soos die Bybel sê, moet op prinse (en ANC-leiers) nie vertrou nie. Eers moet Ramaphosa die politieke magstryd in swart geledere in twee opsigte wen. In die eerste plek sal hy die voortdurende pogings van die Afrikanistiese vleuel om hom te pootjie, moet fnuik. Dit sal geen maklike taak wees nie, gesien die duidelike krag van dié groep. Wat dit des te meer sal bemoeilik, is die feit dat die Afrikaniste in die praktyk min of meer saamval met die korrupte groep, dié wat meen dis nou húl beurt om te “eet”. Daarmee stem hulle ooreen met wat in talle ander Afrikalande gebeur het, waar die bewindhebbers meen die staat bestaan om (deur húlle, natuurlik) gemelk te word, eerder as instrument om die bevolking te ontwikkel. Dis nie te sê dat álle Afrikaniste noodwendig korrup is nie. My waarneming is ewenwel dat die twee groepe breedweg saamval. Dit plaas Ramaphosa in ’n nadeel teenoor mense soos Zuma, Mabuza en Magashule. Van laasgenoemdes kan diegene wat die ANC bloot as ’n voertuig sien om by die trog uit te kom meer voordele verwag as van die Ramaphosa-kamp wat korrupsie juis wil beveg. Maar daar is nog ’n aspek wat in gedagte gehou moet word. Indien Ramaphosa die interne magstryd in die ANC wen, bestaan die moontlikheid dat talle Afrikaniste (korrup al dan nie) na die EFF kan wegbreek. Tot dusver het Malema se vuurvreterhouding oor grond en sy haat teenoor die nieswartes luidens peilings nie vreeslike wins vir die EFF opgelewer nie. Dieselfde peilings wys egter dat die EFF se gedagtegoed potensieel deur veel meer swartes gedeel word. Skeur die ANC met ’n beduidende deel wat na die EFF (of ’n ander Afrikanistiese party) oorloop, kan dit Ramaphosa se relatiewe rasionele benadering heeltemal onderploeg. Let wel: Ek is geen profeet nie. Ek het ook by wyse van spreke geen kristalbal waarmee ek die toekoms feilloos kan voorspel nie. Wat ek sê, is dat dié soort dinge kán gebeur, en dat ’n mens in ons land maar met een oog oop moet slaap.