10:48 (GMT+2), Mon , 08 August 2016
Jan Lourens, pionierboer van die Onderberg, se eie vertelling van sy loopbaan in die landbousake en veral die suikerbedryf, lees soos 'n vervolgverhaal. Dit is een van die mees boeiende en onderhoudende vertellings oor die ontwikkeling van die landbou in die Onderberg in Hans Bornman se onlangse boek Mpumalanga Rietkwekers Vereniging - meer 'n reeks herinneringskrifte van boere wat hier 'n vestigingsrol gespeel het.
Hierdie is die tweede in 'n reeks van die vertelling in Jan Lourens se eie woorde. Die boek is beskikbaar my die Mpumalanga Rietkwekersvereniging se kantoor op Malalane:
Toe die grondbesitters begin kla het, het die huurders besluit om 'n komitee, wat hulle die Lebombo Huurdersvereniging genoem het, onder die vleuels van die Lebombo Boerevereniging, te stig. Hierdie nuwe vereniging, waarvan ek die voorsitter was, het nou namens die 70 huurders direk met die departement begin skakel. Die departement was egter nog altyd besig met die besproeiingskema. Die skema sal kom - sodra fondse beskikbaar is.
Vir die volgende tien jaar sou die huurders en die departement egter 'n skaakspel speel voordat die huurders, na die koms van die suikermeule, die departement geskaak het. Die huurders het eers aangedring dat die huurkontrak verbeter word en algaande het die huurders, met skuif tot skuif, hulle saak begin verbeter.
Op daardie tydstip was Martiens Stander die inspekteur van lande. Hy het die gebied kwartaalliks besoek en verslag aan die departement gedoen. Indien daar enige strukture gevind is, waarvoor nie vooraf goedkeuring verkry is nie, dan het die departement die huurder laat weet dat geen vergoeding daarvoor by verstryking van die huurkontrak betaal sou word nie.
Maar algaande het die huurders die indruk begin kry dat die departement nie meer weet wat om met hulle te doen nie. Die besproeiingskema was al soveel kere uitgestel dat dit stelselmatig begin vervaag het. Die huurdersvereniging het die een na die ander onderhoude met ministers, soos die portefeulje gewissel het, gevoer. Eers met minister PKM le Roux, daarna met ministers Paul Sauer, Dirkie Uys, Piet Koornhof en andere. Almal was die huurders simpatiekgesind, maar geen werklike vordering is gemaak nie. Inteendeel, die hele aangeleentheid het tot stilstand gekom en in so 'n mate dat, sommige huurders wat dit kon doen, die plek begin verlaat het.
Baie het ook ondergegaan omdat hulle nie hulle verpligtinge kon nakom nie. Hulle kon geen krediet kry nie en indien daar 'n misoes was, wat maklik met groente kan gebeur, kon die huurder net nie staande bly nie. Hierdie huurders het die gronde verlaat met net die klein vergoeding wat hulle van die departement vir die verbeterings ontvang het.
Ses plase of blokke is in die Lebombo-gebied onteien om die Trustgebied te vergroot. Hierdie boere het eerste keuse gehad om grond in die Strijdomblok te verkry. Een van hierdie boere het sy blok omhein gehad, boorgate laat maak en 'n huis daarop gebou.