Die hoe en hoekom van “wie” en “wat”Argieffoto Daar is in ŉ taaltannie se lewe vrae wat oor en oor opduik. Een so ŉ immergroene is: Wanneer gebruik ons “wie” en wanneer gebruik ons “wat”? Tydens elke toetsreeks en eksamen is daar ŉ nuwe stel jong gebruikers wat kopkrap, en elke nou en dan kry ek ŉ paniekerige boodskap van ŉ volwasse spreker wat oor die vingers getik is, maar nie weet hoekom hy raas kry nie. Ek het selfs al ŉ dominee of twee gehad wat ewe bedees kom advies vra het ná ŉ preekbeurt. Dit help (altyd) om die reëls te ken. So sleg as wat dit vir jong taalgebruikers (en oueres) is om reëls te leer, is dit juis reëls wat ŉ mens in jou donkerste onsekerheid bystaan. ŉ Reël is nie ŉ ding wat ontwerp is om jou in ŉ Afrikaanseksamenvraestel “uit te vang” nie, dis iets wat jou help om skryfwerk te genereer wat deur jou taalgenote as leesbaar beskou word. En as jy die reëls ken en reg kan toepas, kan jy al die vingerwysers vriendelik dog ferm versoek om gerus ŉ reis na ŉ ongespesifiseerde bestemming te onderneem en jou met rus te laat. Hier is die reëls dus vir die betreklike voornaamwoorde “wie” en “wat”: Eerstens moet jy weet wat daardie “betreklike” in die naam beteken. (Moenie skrik vir terminologie nie, dis gewoon inligting wat jy moet absorbeer, daar is niks vreesaanjaends daaraan nie.) In ŉ sin soos “Is dit jou seun WAT so mooi rugby speel?” betrek die voornaamwoord “wat” inligting (iets) wat vroeër in die sin genoem is. Daardie inligting word die “antesedent” genoem. (Die Engels daarvoor is “antecedent”, en dit help om te onthou daardie “ante” beteken “voor”. Dis dieselfde “ante” wat jy in poker het, waar dit verwys na die bedrag wat die spelers neersit voor hulle kan speel.) Reg, die antesedent is die inligting wat jy voor die betreklike voornaamwoord kry, en dié inligting word later weer deur die voornaamwoord betrek. In ons voorbeeldsin hier bo betrek die “wat” die inligting “jou seun”. As jy nou regtig sintakties wil redeneer daaroor, is daar twee sinne “Is dit jou seun?” en “Jou seun speel so mooi rugby” wat saamgestel is om een sin te vorm, en die betreklike voornaamwoord “wat” is die manier om daardie lastige herhaling van “jou seun” uit te skakel. Die antesedent kan menslik (“jou seun” in die voorbeeldsin) of niemenslik wees. In ŉ sin soos “Die brood wat hulle vir ons in die koshuis gee, proe altyd muf” is die antesedent “die brood”. Uit hierdie twee voorbeeldsinne is dit reeds duidelik dat ons in Afrikaans vir menslike en niemenslike antesedente “wat” gebruik. Hierdie voorbeelde het almal menslike antesedente: En hierdie klompie het niemenslike antesedente: “Wie” gebruik ŉ mens net 1) saam met menslike antesedente EN 2) saam met ŉ voorsetsel of saam met “se”: Die neiging van baie Afrikaanssprekers om “wie” te gebruik vir menslike antesedente al is daar nie ŉ voorsetsel of “se” in die sin nie, is ‘n gevolg van blootstelling aan die Engelse patroon (ja, dis ŉ anglisisme): As jy dus ooit ŉ sin maak met “wie” en daar is nie ŉ voorsetsel of “se” rondom die “wie” nie, moet jy begin ankers uitgooi en eers jou werk redigeer. Jy moet nou vra (as jy tot hier gelees het, is jy ŉ taalnuuskierige en jy moet vra) wat met “wat” plus niemenslike antesedente gebeur wat saam met ŉ voorsetsel optree. Dit verbuig. So lyk dit: En “wat” plus “se”? Dis ŉ ongewone konstruksie, en waarskynlik iets wat jy net in gesprekke gaan hoor en nie in Standaardafrikaanse tekste gaan lees nie. (Moet ook nie deurmekaar raak hier met die vraende voornaamwoord “watse” nie, dis iets anders.) Ons kan sê “die boeke se omslae” en “die breekgoed se glans”, maar as ons sulke konstruksies het waarvoor ons ŉ betreklike voornaamwoord moet inspan, gebruik ons in StA “waarvan”: Wees maar bedag op die uitskieters: Dit is moontlik om vir niemenslike antesedente “wie” te gebruik, maar dis in baie spesifieke gevalle: In hierdie gevalle is die antesedent oënskynlik niemenslik, maar ons bedoel telkens “die mense verbonde aan”. Op papier is die antesedent dus niemenslik, maar in ons koppe weet ons dis mense van wie ons praat. Dieselfde gebeur met diere, veral deesdae waar ons troeteldiere ons kinders geword het: Een laaste voetnoot oor die verhouding tussen die antesedent en die betreklike voornaamwoord: Taalgebruikers hou daarvan om die betreklike voornaamwoord so na as moontlik aan die antesedent te hê. Ons koppe is geprogrammeer om die ding net voor die betreklike voornaamwoord as die antesedent te beskou. Ons kan so ŉ bietjie uitstel en ander inligting tussen die antesedent en die betreklike voornaamwoord plaas, byvoorbeeld: Dis egter reeds in hierdie voorbeeld moeilik om kop te hou wat die antesedent is (vliegtuigie, afstandbeheer of embleme). By die volgende voorbeeld het dinge erg skeefgeloop: Hou dus maar jou kop, jou rokkies, en jou antesedent en betreklike voornaamwoord bymekaar. VivA-groete Sophia