Die skandparades van
"Kom kyk, mense, kom kyk! Hier is 'n wilde vrou uit Afrika! En julle sal nie glo wat julle sien wanneer hierdie 'Venus' nakend voor julle rondloop nie..."
Knap duskant twee eeue gelede het 'n Britse skeepsdokter 'n "ingevoerde" Khoi-vrou as 'n "frats" voor nuuskierige Londense skares laat paradeer. Haar uiteinde was die dood in die haglikste omstandighede. As 'n eenvoudige, landelike jong vrou het sy heel waarskynlik nie naastenby die agtergrond gehad om sin te probeer maak uit al die onmenswaardighede waaraan sy blootgestel is nie. Sy was die ongekunstelde Sarah Baartman. Sy was net sowat 26 jaar oud toe sy dood is...
OP 'n doringrige heuwel in die Oos-Kaap is haar stoflike oorskot oplaas in Augustus 2002 begrawe: die Khoi-vrou wat die Kaap byna twee eeue tevore verlaat het. Sarah Baartman was uiteindelik "tuis"—lank ná 'n vernederende lewe in Londen en Parys as 'n tentoongestelde "frats".
'n Ewe onwaardige uitstalling van sekere van haar liggaamsdele het nou gelukkig ook tot die geskiedenis behoort. Dié was tot diep in die twintigste eeu nog op versterkwater in 'n Paryse museum waar besoekers hulle daaraan kon vergaap.
Maar hier, by Hankey en die Gamtoosvallei, die vallei waarin sy nagenoeg in 1789 gebore is, sou haar lank uitgestelde begrafnis die skreiende onreg teenoor haar en haar rasgenote in sekere mate vergoed.
Sarah, of Saartje soos sy genoem is, het nie meer in die vallei gewoon nie, maar in Kaapstad, toe sy in 1810 deur 'n Britse skeepsdokter, ene William Dunlop, genader is. Hy het haar omgepraat is om saam met hom Londen toe te gaan. Die dokter moet haar sekerlik wonderlike dinge belowe het om haar te oorreed om haar huisie op die Kaapse Vlakte te verlaat en in die verafgeleë Engelandse hoofstad te gaan woon.
Maar die Khoi-kultuur was in haar tyd reeds grotendeels vernietig en die Europese lewenswyse was stellig 'n onweerstaanbare lokaas. Dat sy in Europa meegesleur sou word na 'n vroeë dood weens 'n skandelike lewe, sou sy helaas nie kon voorsien het nie.
Dunlop het die sowat 21-jarige Sarah in Londen nakend ten toon gestel as "the Hottentot Venus". Mense moes teen betaling kom kyk na hierdie rare vrou met haar buitensporige antonomie. Die groot agterstewe en ander dinge was alte dikwels 'n hele aardigheid vir nuuskierige Westerse oë.
Hoe onmenswaardig daar in der waarheid na Sarah gekyk is, blyk uit die woorde van baron Georges Couvier, 'n Franse wetenskaplike. "In haar bewegings was iets wat 'n mens aan 'n aap herinner het," het hy geskryf, "en haar uitwendige geslagsdele het 'n mens aan dié van 'n orangoetang laat dink."
Op 'n keer is sy inderdaad "soos 'n wilde" dier in 'n hok by Piccadilly vertoon. Volgens destydse beskywings van haar vertonings moes Sarah ook kaal paradeer op 'n verhoog van minder as 'n meter hoog waarop "sy gelei is deur haar oppasser en uitgestal is soos 'n wilde dier, wat verplig was om te loop, staan of sit soos hy haar beveel het".
Daar was wel Londenaars wat gereken het Sarah se onterende behandeling is darem eens te erg. Dit het selfs tot 'n hofsaak gelei. Maar ná Sarah se getuienis dat sy dit vrywillig doen, dat die hok net 'n deel van die toneelspel was en dat sy die helfte van die wins ontvang, kon die vertonings voortgaan. Die jong Afrika-vrou in die vreemde het haar toe reeds in 'n bose maalkolk bevind waaruit sy onmoontlik kon ontsnap.
Vanweë haar eenvoudige, landelike agtergrond kon Sarah haar nuwe lewe heel waarskynlik glad nie verwerk nie, wat nog te sê verwag dat sy in die volgende honderd jaar die ikoon van rasse-minderwaardigheid en swart vroulike seksualiteit sou word. Haar bekendheid het haar die bron van groteske stereotipes oor Afrika-vroue gemaak, waarvan baie deur die toonaangewende Europese wetenskaplikes van daardie tyd verewig is.
Haar liggaam is deur wetenskaplikes, ook baron Couvier, ontleed terwyl sy nog gelewe het en 'n aantal kamtige wetenskaplike artikels is oor die meerderwaardigheid van Europese rasse geskryf. Couvier het glo glad gereken sy is die sogenaamde "vermiste skakel", die hoogste vorm van dierelewe en die laagste vorm van menselewe.
In 1814 of 1815 is Sarah na Parys geneem, waar sy aan 'n "vertoner van wilde diere" in 'n reisende sirkus oorhandig is. Maar die skrif was aan die muur. Sy het haar tot prostitusie in Parys gewend en blykbaar hewig gedrink, heel moontlik om te probeer saamlewe met die vernedering waaraan sy onderwerp is. Aan die einde van 1815, net ongeveer 26 jaar oud, het sy aan infeksie en alkoholisme gesterf.
Baron Couvier—hy was chirurg-generaal van Napoleon Bonaparte—het haar lyk gedissekteer en haar liggaam in was laat giet. Haar geslagsdele en brein is selfs gepreserveer en was tot in 1974 nog te sien in die Musée de'l Homme (Museum van die Mensdom) in Parys, langs die brein van die beroemde Franse chirurg en antropoloog Paul Pierre Broca (1824-'80).
In 1994 het die Suid-Afrikaanse regering en verteenwoordigers van die Griekwa-volk, wat tot die Khoi-groep behoort, gevra dat haar oorskot (haar behoue geblewe geraamte saam met die gepreserveerde liggaamsdele) teruggestuur moes word om hier begrawe te word. Maar nou was daar die probleem dat die gewese toonstukke van die Museum van die Mensdom ná hul onttrekking regtens die eiendom van die Franse staat geword het en dat 'n spesiale wet van die Franse parlement nodig was om hulle terug te gee.
Dog ná etlike jare van onderhandelings het die Franse regering uiteindelik in Februarie 2002 ingestem tot haar "repatriasie", en die bal is aan die rol gesit om Sarah se oorskot na Suid-Afrika te bring.
Die oorskot het vroeg in Mei per vliegtuig uit Parys via Johannesburg in Kaapstad aangekom en daarvandaan is dit na die Oos-Kaap vervoer.
Toe is Sarah Baartman in Augustus op die heuwel daar by Hankey ter ruste gelê. Thabo Mbeki, destyds die president van Suid-Afrika, het die sowat 7000 roubeklaers op die begrafnis toegespreek. En hoofman Joseph Little het teenoor die hooggeplaastes by die graf 'n veelseggende opmerking gemaak. "Ons is besig om 'n hoofstuk in die geskiedenis af te sluit," het hy gesê. "Ek voel dat haar waardigheid herstel is."
Wat sou Sarah self van al die ophef gesê het as sy in haar tyd van groot ellende in Europa 'n visioen daarvan kon gesien het?