–anderkant die passasie– lewe gekry het, en nou ín ŉ nuwe teenwoordigheid kom koer van ŉ ander-se teenwoordigheid met die doel om ŉ waarheid daar te stel of oor te dra. ŉ Waarheid wat nie aan die woorde (bloot in hulle vorm as teken/s) van die geskrif kleef nie maar eerder aan hulle (eie) ding-heid. Ek dink dit is Antjie Krog wat êrens geskryf of gesê het om te lees is om te skryf (en vice versa, natuurlik óók). En derhalwe, soos wat ons stories en dit wat ons as gedigte beskou (of nie beskou nie) herskryf of herlees word; soos wat die geskrewe woord oorvertel of toegelig en/of vertaal word, vind daar in ŉ mindere of meerdere mate ŉ verdoeseling van oorsprong plaas, maar tog is dit dáár. Soms is daar egter ook vir die skrywer of vertaler of oorverteller of manipuleerder of digter (of hoe dit ook al sy) ŉ kennis-making met sy rol as verkleurmannetjie—om transformasie daar te stel. Hierdie transformatiewe stem word in die taal van woorde uitgedruk in ŉ poging om die in-kennige waarheid te simuleer of na te boots. Dít wat enige geskrif (letterkundig of andersins) sy skoonheid gee, lê gesetel: 1) in hierdie die waarheid; en 2) die suiwerheid van die nabootsing.
“Elke voël sing soos hy gebek is,” sê die spreekwoord. ’n Digter word eers gereken wanneer hy sy eie stem gevind het en nie meer klink soos bewonderde voorgangers of tydgenote nie. Daar is natuurlik ’n voël, die Hippolais icterina, wat ander voëls naboots. Maar hy (en sy) word afkeurend ’n spotvoël genoem. Terwyl hulle met ander spot, is hulle nie in staat om ’n eie, oorspronklike wysie voort te bring nie.
Nog so ’n nabootser is natuurlik die papegaai. S.J. Pretorius het sekerlik ook aan ’n selftwyfelende en soekende digter gedink toe hy die lang gedig “Die papagaai” (uit Die mummie en ander verse, 1963) geskryf het. Die openingsreëls gaan so:
In sy opstel “Altyd moeiliker poësie” (Swaarte- en ligpunte, 1958) noem N.P.van Wyk Louw die tweede versreël “’n meesterlike voorbeeldjie van ekonomiese taalgebruik”. Dit is ’n gedronge metafoor wat veel meer woorde in beslag neem wanneer jy al die betekenismoontlikhede daarvan wil uitlê. Hier is Louw se poging: “My lied is soos ’n gedig en dit klink die baie weke (of maande) lank wat die bessie nodig het om ryp te word; meer nog: die lied waarmee ek hierdie groeiproses begelei, is feitlik soos ’n koesterende warmte wat die rypwording help om plaas te vind.” Twee volle sinne in plaas van die digter se vyf woorde.
Leipoldt se “Sekretarisvoël” sou ’n mens kon lees as ’n metafoor vir die wêreldvreemde digter, die buitestaander wat as sekretaris of skriba van die samelewing optree. Hy het nie verniet penne agter sy ore nie:
In my vertaling het ek, met Opperman se vers in my kop, van die “redstart” ’n tinktinkie gemaak en daarmee die konnotasie met ’n digter vir die Afrikaanse leser versterk:
Ek kon ek nie die versoeking weerstaan om myself en die tinktinkie by mekaar uit te bring in ’n ongepubliseerde kwatryn “Vir my kritici” nie:
By Breyten Breytenbach neem die digter/woordvoël die gedaante aan van ’n tronkvoël. Maar dit is ’n studie op sigself.
Voëls, veral ganse, het natuurlik eeue lank aan digters hul skryfinstrument verskaf: die veerpen. Boerneef gee in sy gedig “Die berggans het ’n veer laat val” ’n sjarmante kinkel aan dié gegewe. Die spreker in sy gedig wil vir sy geliefde ’n boodskap stuur, maar hy is klaarblyklik ongeletterd. In plaas van ’n brief stuur hy dan vir haar ’n veer, ’n ontroerende metafoor:
Breyten Breytenbach gaan ’n stap verder – in plaas van net ’n voëlveer stuur hy vir sy geliefde ’n volledige duif:
Breytenbach wend hier inderwaarheid ’n dubbele metafoor aan: die rooiborsduif verteenwoordig die digter-minnaar se boodskap aan sy geliefde en terselfdertyd word dit – vanweë die rooi kleur van die duif – die son.
D.J. Opperman maak in sy gedig “Paddas” (uit Blom en baaierd) ook van ’n dubbele metafoor gebruik. Hy noem die paddas “die tortels van die modder” en laat hulle “koer” in plaas van kwaak. Dit is die eerste metaforiese laag; die tweede laag word bygevoeg wanneer hy van die tortelende paddas ook digters maak, soos duidelik uit die slotstrofe blyk:
Terug by elke voëlsoort wat uniek gebek is. Dit bly my verwonder hoedat ornitoloë daarin slaag om die taal van voëls weer te gee. Newman (Voëls van Suider-Afrika, 1991) beskryf byvoorbeeld die geluide van die geelbekneushoringvoël, wat ek dikwels as kind in Namibië gehoor het, soos volg: “wurk, wurk, wurk, wurk, wurk, wukwukêk, wukwukêk, wukêk, wurk, wurk, wurk …” Hierop kan geen digter verbeter nie!
Die digter ontmoet die lastige, bedelende duif in die Kompanjiestuin in Kaapstad. Dit is baie gepas dat die duif in dié omgewing, met sy VOC-geskiedenis en die nabygeleë Maleier-buurt, hierdie Nederlandse woord van Oosterse herkoms uiter:
Hier is die Suid-Afrikaanse digter Anthony Delius se Engelse weergawe van wat Xhosa-mense die groenvlekduifie hoor sê:
Hoe dit ook al sy, digters voel hulle verwant aan voëls en skryf graag oor hulle. Soms neem dié belangstelling selfs ’n perverse vorm aan, soos in die vers “Aspekte van die liefde” van Barend J. Toerien (uit 39 Gedigte, 1963):
Ek kon nie anders as om op hierdie gedig te reageer nie, veral toe ek Toerien in die 1990’s persoonlik leer ken het en met my eie oë die gedoemde duif op sy balkon in Tamboerskloof, Kaapstad, gesien het. Dit is die derde gedig in ’n reeksie met die titel “Onrusbarend” (uit Openbare domein, 2018):
Ten slotte ’n gedig waarin voël en digter onherroeplik verstrengel raak. Dit is P.W. Buys se “Groenspreeu” (uit Van sigbare en onsigbare dinge, 1998). Boaan die vers staan die volgende aanhaling van Jean Cocteau: “Die digter is ’n leuenaar wat altyd die waarheid praat”:
Walters het graag die storie van sy oupa vertel, ook M. M. Walters, wat tydens die Anglo-Boereoorlog as die skoolmeester in Moorreesburg deur die Britse owerheid in hegtenis geneem is nadat hy Britse soldate ernstig tereggewys het omdat hulle in die NG Kerksaal gefuif en rumoer het. Hy is skuldig bevind aan inmenging met Haar Majesteit se troepe en na die strafkamp vir “Enemy Undesirables” by Matjiesfontein in die Karoo gestuur. Min het die skoolmeester tóe besef dat sy kleinseun op sy eie manier die status van `n ongewenste persoon sou verwerf en deur baie van sy eie mense byna as `n vyand beskou sou word.
Aan die begin van 2020, toe hy al oor die negentig jaar oud was, het hy `n vers aan my gewys wat in sy bedrieglike eenvoud `n hele verhaal vertel. Dit moet een van sy laaste gedigte gewees het:
Hy kon met reg aanspraak maak daarop dat hy miskien die belangrikste satiriese digter in Afrikaans was.
In `n laat gedig, “In die begin was die woord”, wat `n mens m.i. as Walters se poëtiese credo kan beskou, praat hy oor al die verskillende gode (en afgode) wat hy in sy lewe gevolg en gedien – en verwerp het. Wat oorbly is die hoogagting vir die poëtiese woord, alhoewel, ironies genoeg, die religieuse dimensie van dié opvatting nie misgekyk kan word nie: