HOOFSTUK 4 DIE IMPLEMENTERING VAN DIE KARIKATUUR IN DIE LITERATUUR - PDF
Download "HOOFSTUK 4 DIE IMPLEMENTERING VAN DIE KARIKATUUR IN DIE LITERATUUR"
1 02 HOOFSTUK 4 DIE IMPLEMENTERING VAN DIE KARIKATUUR IN DIE LITERATUUR In hierdie hoofstuk word n aantal studies wat oor die karikatuur in die werk van bekende skrywers handel, deurskou. Die doel is om vas te stel hoe hierdie skrywers te werk gegaan het om karikature te skep en wat die intensie daarvan in hulle werk was. Sodoende kan n grondslag geskep word wat as vertrekpunt sal dien om die aard van die karikature in twee van Leroux se romans te ondersoek. Elkeen van hierdie studies belig 'n bepaalde eienskap van die karikatuur en daarom word hulle afsonderlik en nie geintegreerd behandel nie. Terselfdertyd kan vasgestel word of die metodes van "moderne" karikatuurskepping ooreenstem met die van vroee vorme van die karikatuur wat in hoofstuk 2 bespreek is. Wanneer spesifieke tegnieke genoem word, sal voorbeelde van soortgelyke tegniekimplementering uit Leroux se oeuvre geneem word. Dit is opvallend dat die meeste van die studies en artikels wat oor die karikatuur handel, melding maak van die feit dat die karikatuur n bestanddeel van satire is; die verband tussen visuele karikatuur en literere karikatuur nie ontken kan word nie; dat karikatuur wel kuns is; dat di t gebruik maak van die tegnieke van verwringing en oordrywing, met ander woorde vertekening van bestaande, aanvaarde grense en norme; en dat dit tot n herinterpretasie van die werklikheid deur die toeskouer of leser lei. Die skepper van n karikatuur se intensie is am
2 03 deur middel van sy karikatuur kommentaar ui t te spreek, maar hy betrek ook die leser en toeskouer deurdat hy hulle tradisionele opvattings en waardes toets en verbreed. 'n Mens kan gevolglik se dat karikatuur by uitstek 'n resepsie-gerigde kunsvorm is. Dit sluit in bree trekke aan by die aard en gees van vroee karikature, soos in hoofstuk 2 bespreek. 4. Die karikatuur as bestanddeel van satire As vertrekpunt word enkele opmerkings wat Schmidt (970) in 'n artikel oor die werk van Georg Buchner maak, opsommend hier genoem. Schmidt gaan van die standpunt ui t dat die intensie van 'n skrywer, soos Buchner, satiries is, die tegniek wat hy hanteer die karikatuur is en die effek wat hy bereik, die groteske is. Die satiriese benadering is al tyd "negatief" want die intensie van die satirikus is om sy onderwerp belaglik te maak. Om suksesvol te wees moet hy sy eie perspektief en simpatiee op die agtergrond skuif en met krag sy stelling maak sodat hy sy teiken ernstig verwond. In 'n onderhoud met die SAUK ( "Op soek na die Self", 6 Maart 984) se Leroux dat die satirikus probeer om met 'n vlymskerp mes kwaksalwers dood te maak. Volgens Leroux kan die satirikus nie met 'n veertjie baklei nie, maar moet hy hard slaan. Dit is nie vreemd dat die satirikus dikwels daarvan beskuldig word dat hy roekeloos die werklikheid verteken om sy eie doelstellings te bereik nie, "that is, the satirist is accused of being unrealistic because the observer is Georg Buchner (83-837), 'n belowende dramaturg, het gedurende sy kart!ewe eerder bekendheid verwerf as politieke aktivis. Met die uitsondering van een, is al sy werk eers na sy dood gepubliseer. Hy het alle vorme van konvensionaliteit bevraagteken en 'n wye spektrum van stilistiese tegnieke aangewend om 'n beeld van die realiteit, soos hy dit gesien het, daar te stel.
3 04 reluctant to admit that the unflattering satiric portrait comes uncomfortably close to the truth" (Schmidt 970:29). Di t lei daartoe dat n werk met n satiriese intensie dikwels heeltemal verwerp word of misverstaan word, doelbewus, al dan nie. Pottas (986:65) het juis daarop gewys dat die beswaarmakers teen Magersfontein, 0 Magersfontein! "nie die verwagtingshorison van die satire in die roman gedeel het nie en nie besef het dat Leroux se satire juis die dryfkrag word van woede gerig teen die hedendaagse lee, kommersiele beskawing nie". Hierdie negatiewe aspek van die satire word teengewerk deur die feit dat daar inherent n aanspraak op 'n positiewe norm gemaak word. Die positiewe norm wat hy in die plek van dit wat hy kritiseer stel, is nie noodwendig uit sy kunswerk af te lei nie (sien in hierdie verband Jacobs (985:4-45)). Schmidt ( 970:32) wys ook op die mate van selfsatire of self-ironisering wat dikwels in gesofistikeerde satiriese kuns aanwesig is- "... the consistent satirist cannot help but sense these insufficiencies within himself as well". Volgens Schmidt (970:30) is die satiriserende karikaturis oor die algemeen meer bedag op realistiese detail as die nie-satiriese kunstenaar omdat hy staatmaak op sy vermoe tot presiese en akkurate waarneming om sodoende gebreke en tekortkominge op te merk wat nie deur sy medemens raakgesien word nie, of wat doelbewus misgekyk word. Hoewel daar velerlei metodes is om die gevolge van sy waarneming weer te gee, is die grootste paradoks van die satire juis die fei t dat di t soms die effektiefste is wanneer die satirikus as objektiewe waarnemer optree, met ander woorde deur bloat neer te pen wat hy raaksien en sander om polemiese oordrywings te pleeg. Schmidt (970:30) haal in hierdie verband vir Heinrich Heine aan wat gese het: "You could ridicule hollow liberals, bone-headed Republicans... It was easy game. You only need to portray these individuals exactly; Nature had anticipated you by
4 05 presenting your pen with caricatures, already finished." Die satirikus se oogpunt word dikwels weergegee deur n geselekteerde keuse van detail, di t is detail van n aktuele aard, want die onderwerpe van die satirikus is gewoonlik stewig geanker in die hede. (Die aspek van seleksie kom weer in 4.3 ter sprake.) Schmidt (970:32-34) me en egter die tegniek van karikaturisering bevat soms ook doelbewuste oordrywing en vertekening van geselekteerde detail, tog is die intensie nie om die realiteit te vervals nie, maar om die waarheid bloat te le. "The caricaturist 'does not seek the perfect form but the perfect deformity, thus penetrating through the mere outward appearance to the inner being in all its littleness or ugliness, say Ernst Kris and Ernst Gombrich" (Schmidt 970:34). Onnodige besonderhede word weggevee en met doelbewustheid aksentueer die karikaturis die foute en tekortkomige wat hy aan die kaak wil stel. Om 'n karikatuur te skep, is n distilleringsproses waarin net die essensiele weergegee word en juis daarom is n karikatuur so effektief. Die verhouding tussen die dele van geheel, die harmonie wat individualiteit tot gevolg het, word omgekeer deur die aksie van karikaturisering wat enkele kenmerke bui te alle verhouding beklemtoon. "Such unnatural representation renders the subject less than human, a tendency which is often enhanced by distorting human features into shapes of animals, plants, machines, or other inanimate objects. Such die incongruity is sure to produce ridiculing laughter" (Schmidt 970:35). Die karikaturis vertrou op skok en verrassing om sy punt te maak, hy moet oortuig sander om tyd te laat vir oordenking. Die kriterium vir sy sukses is die spontane lag.(hierdie opvatting slui t nou aan by wat in hoofstuk 2 oor die ontstaan en ontwikkeling van karikature vasgestel is.)
5 06 Drie tipes karikature, oak literere karikature, kan volgens Schmidt (970:35-36) onderskei word, naamlik: die persoonlike karikatuur wat op 'n spesifieke individu gerig is; die tiperende karikatuur wat sosiale tipes parodieer en wat die mees algemene vorm van die karikatuur is; en die simboliese karikatuur wat in beide persoonlike en tiperende karikatuur oak mag voorkom en waar die verwringing daarop gerig is om 'n nuwe verwysingsraamwerk te skep. Die persoonlike karikatuur is van nature beperk in sy trefwydte en invloed en is gewoonlik net op 'n bepaalde situasie, persoon of groep gerig, met geen of min universele trefkrag. 'n Tiperende karikatuur ontstyg gewoonlik die persoonlike grief en word tydlose kuns. Deur middel van 'n enkele voorstelling word tallose ooreenstemmende individue gekarikaturiseer. Die simboliese karikatuur verkleineer die slagoffer deur sy gelaatstrekke met die van diere, plante, masj iene, met ander woorde nie-menslike vorme, te vermeng, soos reeds vroeer genoem. In 'n latere studie onderskei Egri (982: ) oak tussen drie karikatuurtipes, maar hy no em dit geleentheidskarikatuur, stromingskarikatuur en universele karikatuur. Sy verduideliking van elk kom egter in hoofsaak ooreen met die van Schmidt, hierbo genoem. Die effek van die groteske wat deur karikatuurskepping binne die satire geskep word, kan net verstaan word deur op die drie tendense van die satiriese met ode wat Kernan (Schmidt 970:37) onderskei, te let. Dit is naamlik 'n vergrotende tendens (dit is die satirikus se eie opgeblase ego), 'n verkleinende tendens en 'n massa-tendens.
6 07 Karikatuur is die stilistiese tegniek wat die verkleinende tendens verteenwoordig. Dit "reduce and vulgarize" (Schmidt 970:34), terwyl die groteske die massa-tendens verteenwoordig - the grotesque may be regarded as the effect of the devices which compose the 'mob tendensy'... which Kernan defines as follows: '... the ideas which provide the organizational forms for the material world are inevitably destroyed, and the world ceases to be arranged in meaningful patterns and becomes instead an endless number of disjunct objects, a series of mobs' (Schmidt 970:37). Die norm word vernietig en ontlok geskoktheid en onsekerheid. Totaal onverenigbare objekte word by mekaar geplaas en dwing so die toeskouer om assosiasies te maak wat heel vreemd is aan die konvensies waaraan hy gewoond is. Dit is volgens Schmidt (970:39) in orde om byvoorbeeld van "groteske karikatuur" te praat wanneer die verwringing van so 'n aard is dat dit rasionele verklarings te bowe gaan. Die resepteerder se reaksie daarop is "tragies-komies" want sy lag kan nie sy gevoel van onsekerheid oor die betekenis van dit wat hy sien of lees, oorkom nie. (Sien hoofstuk 3 vir Bakhtin se siening van die groteske realisme.) Schmidt (970:39-40) meen dat die tegniek van karikatuurskepping nie tot sosiale of poli tieke satire alleen beperk is nie aangesien oordrywing en verwringing van eienskappe ook op 'n meer algemene skaal toegepas kan word "parodying not the condition of men, but the condition of man" (Schmidt se beklemtoning). 'n Karikatuur kan verskillende vlakke van betekenis gelyktydig reflekteer. Op die oppervlak kan sosiale euwels aan die kaak gestel word, maar terselftertyd kan dit kommentaar lewer op die chaos binne die menslike natuur as sodanig. Die bron van hierdie soort karikatuur is eerder 'n refleksie van die outeur se siening van die kosmos as van sy betrokkenheid by eietydse
7 08 probleme. Venter (973:69-95) het in 'n studie oor Leroux juis gewys op die belangrike onderskeid tussen die satirisering op die oppervlak en die eintl ike satiriese obj ek in Sewe dae by die Silbersteins. "Wat die oppervlaksatire in Sewe dae betref, is dit veral die bedenklike moraliteitspeil van die moderne tyd wat objek van Leroux se satire is" (Venter 973:7). Verder se hy (973:72) egter dat die leser "die bedreigende mag agter dit wat in onmiddellike sin gesatiriseer word, moet ervaar". Hy wys daarop dat die eintlike satiriese objek in die roman "die mag van die moderne intellektualisme" is. In dieselfde radio-onderhoud waarna vroeer verwys is, se Leroux ( 984) die vlymskerp mes van sy satire sny aan kwaksalwers, pretensie, kunsmatigheid, valsheid, kleinplaaslikheid en patroonmatigheid. Hy sien homself in die middel van hierdie versaaiing tussen chaos en rede en se die skryfproses is vir hom 'n vorm van psigoterapie. Hy maak ook melding van die angs en eensaamheid van die enkeling wat 'n prooi van die twintigste eeu se kitsoplossings geword het en spreek dan die pessimistiese siening uit dat daar in hierdie chaos geen hulp kan wees nie. Dit sluit by 'n vroeere uitspraak van Leroux (Polley 973:33) aan: "... ek as skrywer is nie genteresseerd in die wel en wee van die enkeling, of die besondere groep nie. Daar is in my 'n kollektiewe vrees vir menswees... (M)y tema is vrees, en die beswering van vrees, en vrees in sy abstrakte gedaante is die grootste vrees wat daar is." Shannon (979) se studie Melville and the art of satire: perspective through parody and caricature 2 bevat ook uiters bruikbare gevolgtrekkings oor die satire en die funksie van karikatuurskepping as tegniek van die satirikus. Sy Herman Melville (89-89), die gevierde Amerikaanse skrywer en skepper van Moby Dick is veral bekend vir sy lewendige en helder weergawes van bepaalde ruimtes en karakters.
8 09 (979:) se Melville het die tegnieke van nabootsende satire ("imitative satire"), parodiering en karikaturisering as belangrike retoriese instrumente gebruik "for exposing vice and folly... ". Die basiese intensie met die satire is dan, volgens Shannon (979:2), "to provide critical insights into the weaknesses and limitations of human nature." Kritiese aanvalle op menslike swakhede is geneig om meer pynlik as plesierig vir lesers te wees. Gevolglik meen Shannon (979:3) dat die satirikus selde tevrede is om net op didaktiese wyse op die swakhede van sy teikens te dui. Indien hy sy kritiek deur middel van 'n literere tegniek, byvoorbeeld die karikatuur, aanbied, ontlok die satirikus by sy leser 'n dualistiese respons - ongemak as gevolg van sy bewustheid van 'n bepaalde menslike tekortkoming, plesier in die erkenning van die vaardigheid van die satirikus om so 'n swakheid ui t te wys en tevredenheid omdat die swakheid aan die kaak gestel is en moontlik gekorrigeer kan word. Volgens Shannon (979:3) is hierdie delikate balans in die lesersrespons die deurslaggewende toets vir die kwal i tei t van die satire. " (I) n order to achieve this dual effect, the satirist must both make his objections very clear and make his presentation enjoyable to the reader" (Shannon 979:3). Van Leroux se werk se Botha (Malan 982:36) dat dit "dikwels aangebied (word) as loutere vermaak, op 'n bepaalde vlak. Sy vindingryke en kreatiewe fantasie is soseer die stempel, die waarmerk van sy werk dat jy kan se: die vermaaklikheidshouding, die houding van die grapmaker, die spotter, die verteller wat poetse bak, wat met sy lesers 'n lopie neem, is deel van Leroux se mitologie". Volgens Shannon (979:5) stem die meeste kritici saam dat 'n satirikus net effektief kan funksioneer as hy 'n
9 0 kritiese en insigryke waarnemer van sy eie tyd en van sy eie kultuur is. Van Rensburg (Malan 982:344) meen: "Leroux se besondere problematiek geld die moderne tyd. Sy hele oeuvre kan gelees word as 'n saga van die moderne tyd... Alle gebeure in Leroux se boeke is veranker in die moderne tyd. Hy verken ook ander tye, maar sy vertrekpunt en terugkeerpunt is steeds die hier en die n6u van die huidige". Gerekende satirici beskou niks as te heilig om die onderwerp van satire te word nie, byvoorbeeld ook nie godsdiens en etiek nie en daarom is hulle werk dikwels kontroversieel van aard. Godsdiens en politiek is twee van die tradisionele teikens van satirici en gevolglik word hulle as gevolg daarvan dikwels van blatante ondermyning beskuldig. Die kontroversies random Leroux se romans, veral Sewe dae by die Silbersteins en Magersfontein, 0 Magersfontein! het juis uit kerklike geledere en op grand van godsdienstige en morele besware hulle vertrekpunte gehad. Die satirikus kan kies uit 'n verskeidenheid van vorme wat met die verloop van tyd eie aan die satire geword het, byvoorbeeld die satiriese monoloog, smaadskrif en so meer. Leroux, net soos Melville (Shannon 979:), werk binne 'n derde satiriese tradisie, naamlik die van die travestie, of 'n "fantastic vision of the world transformed" (Hodgart soos aangehaal in Shannon 979:). Die satirikus skep met ander woorde 'n fiksionele wereld wat 'n spieelbeeld van die ware wereld is, maar in die fiksionele wereld kom boosheid en dwaasheid in oordrewe komiese vorm voor. "In creating these fictional worlds, a variety of methods of indirection, based on distortion, reduction, and exaggeration, are 979:). Die plaas Welgevonden ironic juxtaposition, available" (Shannon in Sewe dae by die Silbersteins; die "shopping centre" Oita in Die derde oog;
10 en die Vleispaleis in Onse Hymie kan as voorbeelde van fiksionele werelde wat sterk in die realiteit geanker is, genoem word. Die leser erken voortdurend ooreenkomste met sy eie wereld en deur die vertekening daarvan in die roman word dit as t'ware gerelativeer. DeJong (Malan 982:57) se byvoorbeeld die volgende van Welgevonden: "Welgevonden wordt ons nauwkeurig beschreven als Kaapse wijnboerderij, overgenomen en tot bloei gebracht door een van de in zaken en kunstzin uitblinkende Joodse families waaraan Zuid-Afrika rijk is. Maar Welgevonden is meer, het is oak een weerspiegeling van de Zuid-Afrikaanse samenleving en zelfs oak van de gehele wereld. Werkelij kheid en droomwereld gaan telkens onmerkbaar in elkaar over." Sommige van die tegnieke wat gebruik word om satiriese travestie te ontwikkel, is humor, die "onskuldige oog"-gesigspunt, onderskeie satiriese karakters, asook nabootsende satire, parodie en karikatuur. Hierdie tegnieke sal vervolgens kortliks bespreek word aan die hand van Shannon se verduideliking daarvan in haar studie oar Melville. 4.. Humor Dit wil voorkom of die begrippe humor, geestigheid en die komiese uitruilbaar deur sommige kritici gebruik word as die satire, die karikatuur, travestie, parodie en dergelike ter sprake is. Myns insiens sou dit minder verwarrend wees om bloat van die lag in een of ander vorm te praat, soos in hoofstuk 2 reeds aangedui is. Tog is dit nodig om hier die begrippe te gebruik soos hulle in die onderskeie studies voorkom (die komiese aspek van karikatuur sal in 4.2. ter sprake kom).
11 2 Shannon (979:) is van rnening dat die rnees voor-die-hand-liggende implement van die satirikus "hurnor"3 is orndat hy hierrnee sy teiken(s) belaglik kan rnaak. "(F)or some critics, humor and satire are mutually dependent and cannot even be treated as separate entities. Although it is not easy to determine the exact relationship between them, it is obvious that humor of some kind is almost always present if satire is to succeed fully as entertainment" (Shannon (979:-2). Later in dieselfde studie verwys Shannon (979:3-4) na sogenaarnde "black humor", dit is die humor van ironie en onderrnyning en sy wys daarop dat hierdie tipe humor veral deur satire ontlok word. Die leser word daarrnee ingelei in 'n ongernaklike gewaarwording van 'n geirnpliseerde aanval op die een of ander teiken, terwyl die gegewe op die oog af basies hurnoristies van aard is. So het Brink (Malan 982a:273) byvoorbeeld die volgende van Magersfontein, 0 Magersfontein! gese: "Deur bykans twee derdes van die roman oorheers 'die absurde, en die satiriese, en die groteske, en die kornedie, en die vulgere': tot aan die einde van Afdeling 2 is dit snaaks, skreeusnaaks, maar nie rneer as skitterende en redelik 'rnaklike' satire nie, Maar dit is in die derde af deli ng, wan nee r die Mage rsf onte inse slag fantasrnagories-filrnies herskep word terwyl 'n natuurrarnp besig is om horn r6ndorn die figure te voltrek, dat die roman 'n grootse allure verkry. Snaaks bly dit tot die einde (het Van Gorp ( 99:84) beskryf "humor" in die letterkunde as die "kwaliteit van een tekst waardoor de lezer in een aangenarne gemoedstoestand wordt gebracht. De schrijver beschikt hiertoe over een aantal precedes die meestal op de een of andere WJ ze een contrastwerking veroorzaken. In ruime zin bestrij kt humor een breed gamma van moge i j kheden waaronder zowel vulgaire, platvoerse komiek als fijnzinnige satire en ironie kunnen ressorteren... In enge zin verstaat men onder humor de fijnere vormen van geestigheid waardoor de lezer in staat wordt gesteld de minder aangename aspecten van de werkelijkheid met zijn verstand en zijn gevoel te relativeren".
12 3 Leroux ooit iets snaakser geskrywe as die 'hemelvaart' van lord Sudden en Gert Garries?) - maar anderkant en 66r die snaakse groei 'n sin vir die verskriklike en word die groteske verspottigheid van menslike spel gerelativeer deur 'n allesomvattende Lot... Terugwerkend word die 'historiese' Magersfontein nou self onthul as aaklige grap, as vreeslike klug as skokkende 'comedy of errors': waarmee dit in laaste instansie dan juis ook historiese roman van baie besondere sin en betekenis word." Botha (Cloete 980: ) verwys na die omskrywing van satire in Fowler se Dictionary of modern critical terms waarin onder andere gemeld word dat die satirikus dikwels gebruik maak van groteske humor om sy aanval op die ongeregtigheid ui t te voer. "En die groteske humor is skokkend, is verbysterend, ruk die leser tot insig in die aard van die ongeregtigheid. So ook in hierdie roman (Magersfontein, 0 Magersfontein! - JFJ). Maar die leser word aan hierdie skokke blootgestel in n wereld wat fantasties en absurd is, sodat hy besef dat hy nie met sy alledaagse mate hier moet meet nie." 4..2 Die onskuldige oog Die "onskuldige oog"-perspektief is nog 'n wyse waarop die die gesigspunt deur die satirikus gemanipuleer word. Shannon ( 979: 4) noem di t n "primitive perspective to measure and analyze more sophisticated civilized societies". Deur die voorstelling van die bestaande wereld aan so 'n onskuldige oog, vertoon die wereld vanselfsprekend karikatuuragtig en blyk die klem oordadig op die verkeerde aspekte geplaas te word. Hierdie tegniek herinner aan Bakhtin se verwysing na die gebruik van die nar, die dwaas en die karnallie wat in hoofstuk 3 van hierdie studie kortliks bespreek is. Leroux het n hele reeks van sulke nal.ef-onskuldiges in sy romans. Neem as
13 4 voorbeelde Colet in Die eerste lewe van Colet, Gysbrecht in Die mugu, Henry van Eeden in Sewe dae by die Silbersteins, die reus Adam Kadmon in Een vir Azazel, Demosthenes H. de Goede in Die derde oog, Gert Garries in Magersfontein, 0 Magersfontein!, en Johannes Garries in Onse Hymie. Hierdie karakters word almal slagoffers van hulle eie onbegrip en die wyse waarop hulle deur ander meer gesofistikeerde karakters in die romans gemanipuleer word. Die ander karakters is egter dikwels die teikens van die satire, hulle word aan die kaak gestel en afgespeel teen die "onskuldiges" wanneer die ouktoriele stem se gesigspunt met die van die "onskuldiges" versmelt Satiriese karakters Volgens Shannon (979:5) het kritici drie hooftipes van satiriese karakters onderskei, naamlik die doodgewone goeie mens wat glo in gesonde verstand, wat selfversekerd en selfgeldend is, wat prakties is en wat die realiteit agter die abstrakte kan onderskei; die naewe waarnemer wie se onskuld 'n variant is van die van die buitestaander wat na 'n wereld kyk wat hy nie verstaan nie en wat hy oak nie kan hanteer nie; en die "ridder van deugsaamheid" wat verplig voel om alle skynheiligheid en boosheid uit te wis. Hierdie satiriese karakters word nie net bloat weergegee nie, maar moet deur die leser as sodanig genterpreteer word. Ook in hierdie geval kan byvoorbeeld na Gysbrecht en Demosthenes H. de Goede en selfs Hymie verwys word in die Leroux-romans, maar dan is hulle die teikens van die satirikus Nabootsende satire Soos Melville (Shannon 979:6) laat Leroux nie die leser vergeet dat hy midde-in 'n fiktiewe wereld is nie. Die leser moet dus krities en noulettend meewerk in die
14 5 totstandkoming van die betekenis van 'n werk. Indien die leser nie die bewustheid van 'n satiriese skryfwyse koester nie, sal die werk deurmekaar, moeilik en selfs onverstaanbaar voorkom. Wanneer die leser egter die tegnieke raaklees, is hy in staat om die spel saam met die auteur te speel en om plesier te put uit die virtuositeit van 'n meervlakkige aanbieding in 'n roman. "The ultimate effect of this overt fictiveness is thus to place the reader in the role of an interpreter, not as a passive observer but as an active participant" (Shannon 979:7). Die satirikus antisipeer lesersbetrokkenheid as hy die satire, parodie of karikatuur as tegnieke in sy werk gebruik. Al drie vorm deel van die tradisie van travestie en al drie is afhanklik van die leser se gevoelvolle respons op dit wat hy lees. Shannon (979:7-8) se nabootsende satire ontstaan wanneer die leser 'n weergawe van 'n gebeurtenis, 'n karakter of n situasie met n tweede weergawe daarvan moet vergelyk en op grand van die dispariteit tussen die twee sekere afleidings oor die betekenis van die gebeurtenis, karakter of situasie moet maak. Die twee weergawes word vanselfsprekend nie langs mekaar afgedruk nie, sodat die leser gedwing is om die een helfte van die vergelyking vanuit sy eie geheue te herroep, hetsy dit n passasie uit byvoorbeeld die Bybel is, of 'n historiese gebeurtenis of karakter, of moontlik 'n passasie of karakter uit die roman self is. Die satire spruit dan voort uit die leser se herkenning van die ander weergawe. Hierdie proses sou nie kon plaasvind sander n insigryke leser nie, want die vergelyking tussen twee sulke passasies, die een gewoonlik ernstig en die ander gewoonlik met 'n komiese effek, verskaf 'n addisionele perspektief op die situasie of die karakter. Hierdie tipe van geforseerde vergelyking, dwing die leser om 'n ernstige idee met 'n vertekende vorm van daardie idee te kontrasteer. "Such a
15 6 comparison, whether implied or direct, becomes a form of satiric imitation which is an example of parody or an example of caricature" (Shannon 979:8). In die tweede beslissing oor Magersfontein, o Magersfontein! maak die Appelraad oor Publikasies (Malan 982:258) die uitspraak dat "(d)ie strekking of doel van die hoek is om die dwaasheid, die grootdoenerigheid, die vertoonsug en morele verval van ons tyd teen die agtergrond van n heroese verlede te satiriseer". n Historiese gebeurtenis, die slag van Magersfontein ( Desember 899), word as t ware oorgespeel, maar hierdie keer in n vertekende vorm, want die rolprent- en televisiespan is daar om "teen die agtergrond van n tragikomiese gebeurtenis van die verlede oor ons tyd deur middel van 'n moderne kommunikasiemedium te besin" (Leroux 976:6). De Vries (Malan 982:275) noem hierdie roman van Leroux n "tour de force" en se ondanks die satire neem die 'fragmentariese mites van ons tyd' in hierdie fantasmagoriese maskerspel vorm aan en kom die soms skrikwekkende, soms absurde, soms vulgere beeld van die wereld van vandag te voorskyn. Die vertekende weergawe kan gevolglik as 'n karikatuur van die oorspronklike historiese gebeurtenis (in diens van nabootsende satire) beskou word en die leser moet hierdie distorsie interpreteer om die satiriese boodskap van die auteur te begryp Parodie Volgens Shannon (979:8) is parodie se etimologiese oorsprong terug te speur na die Griekse para ter oder ("against a common melody"). Hierdie oorsprong verskaf reeds een van die essensiele kenmerke van die parodie, naamlik dat dit ook nabootsend van aard is. Dit is noodsaaklik dat daar 'n oorspronklike model, li terer of nie-literer, moet wees wat geparodieer word. Die komiese
16 7 effek word bereik op grand van die leser se herkenning van 'n dispariteit tussen die model en sy nabootsing. Hierdie dispariteit skep 'n gevoel van inkongruteit wat natuurlik een van die bronne van die "lag" in parodie is. Die leser moet in die proses self grootliks die tematiese "boodskap" van die passasie deur middel van sy eie persepsies ontsyfer of skep. Daar word in die algemeen twee definisies van parodie aanvaar. Die eerste is redelik eng in die sin dat di t vertolk word as in tegniek waarmee l i terere kunstenaars ander skrywers kritiseer, hoofsaaklik deur middel van spot. Hulle neem 'n ernstige stuk skryfwerk en deur middel van parodiering word die kern van so n stuk werk as inkongruent blootgestel. n Tweede, wyer definisie identifiseer parodie as enige nabootsing wat aangewend word om te kritiseer. As sodanig is daar moeilik te onderskei tussen parodie en die satire in die algemeen aangesien satire self meestal nabootsend van aard is, soos hierbo genoem. Die voorwaarde is nietemin n bestaande model (Shannon 979: 9-20). Die implementering van die parodie in Leroux-romans (op grand van die eerste definisie) sou in 'n afsonderlike studie nagespeur kon word, byvoorbeeld ten opsigte van die vergelykings tussen Die mugu en Rabelais se Gargantua, of die werk van Dante, Euripides en Sokrates in Die derde oog Karikatuur Karikatuurskepping in die li teratuur toon 'n noue ooreenkoms met die tegniek van parodiering. Bepaalde situasies en gebeurtenisse word spottenderwys in vertekende vorm herhaal. Die auteur skep oak belaglike nabootsings van karakters en karikaturiseer hulle houdings, dwaashede of booshede. Hierdie karakters is dikwels sowel fisies as geestelik verwronge en is gewoonlik burleske weergawes van
17 8 oorspronklike ernstige modelle. Die karikatuur word op die wyse 'n belangrike satiriese tegniek, want dit stel die satirikus in staat om op konkrete wyse swakhede voor te stel deur dit byvoorbeeld te oorbeklemtoon of belaglik te maak. In hoofstukke 5 en 6 sal aangedui word dat Leroux soms portretmatig ("single pictures") karikature skep, byvoorbeeld in die satirisering van 'n bepaalde groep ("Ballet van die Boere" in Sewe dae by die Silbersteins), maar dat daar ook ui tgebreide karikatuurskepping ("extended narrative") plaasvind wanneer hy 'n bekende stel verhale verteken, byvoorbeeld die ridderverhale in Die mugu, of aansluit by 'n reeds bestaande genre van vertekening, soos in die geval van die Dodedans in Sewe dae by die Silbersteins. Magersfontein, 0 Magersfontein! sou op dieselfde wyse ontleed kon word. Volgens Shannon (979:2) vind daar in die proses van karikatuurskepping dikwels ook 'n vertekening van simbole plaas. 'n Simbool is 'n obj ek wat gebruik word om 'n bepaalde idee voor te stel, "symbols (normally) add meaning to the ideas they represent by associating them with larger concepts". Wanneer die skryfwerk egter 'n kritiese houding inneem, soos dikwels die geval by Melville, kan hierdie simbole karikature word wat geskep word om die tekortkominge van sulke idees of houdings bloat te stel. "This technique is related to a familiar satiric method, the 'undressing' of symbols which are usually very positive... " (Shannon 979:2-22). Die voor-die-hand-liggende voorbeeld hier is natuurlik Demosthenes H. de Goede in Een vir Azazel en Die derde oog. Ester (Malan 982:09) noem De Goede wat fisiek baie goed ontwikkel is, maar wat nie kan praat nie (hy hakkel), "'n groteske kombinasie" wat deur die ironiese kommentaar van die verteller van sy bedreiging ontdoen word. Hy doen vir die grootste deel van sy bestaan in die romans nie sy
18 9 simboliese name, Demosthenes (vaardige spreker) en Herakles (geweldige krag) gestand nie. "So word daar in die persoon van Demosthenes H. de Goede en deur die dalende lyn van sy ontwikkeling van godeseun tot geestelike versteurde 'n demonstrasie gelewer van die patetiese onvermoe van die dogmatiese gelowige om deur sy geloof die geestelike probleme van ons tyd op te los" (Venter (Malan 982:88)). Beide die karikatuur en parodie kan die een of ander aspek bui te die ruimte van die kunswerk as model neem. So byvoorbeeld kan persone, gebeurtenisse of gesindhede wat in die reele wereld bestaan, in die geskrewe teks geparodieer en gekarikaturiseer word. Daarteenoor kan die parodiering en karikaturisering in 'n bepaalde werk toenemend deel word van die interne struktuur van die werk self, met ander woorde dit word gerig op modelle wat in die werk self aangetref word. Shannon (979:23) wys daarop dat laasgenoemde veral in die later werke van Melville voorgekom het, byvoorbeeld in Pierre en The Confidence-Man, maar ook in sy sogenaamde "diptyches". Dit is twee verhale wat mekaar struktureel en tematies parodieer. Van Coller (980) se studie, Etienne Leroux as siklusbouer, dui uitvoerig aan hoe Leroux se romans, asook die karakters en ruimtes in die verskillende romans, op mekaar inspeel. Ook Van Rensburg (Malan 982: ) wys daarop dat karakters en ruimtes uit vroeere romans weer in latere Leroux-romans aangetref word, soms in vertekende vorm. In Die derde oog is daar vertekende vergelykings tussen die einste Demosthenes H. de Goede waarna hierbo verwys is en Boris Gudenov. Venter (Malan 982:88) se: "Soos sy naam (Gudenov) 'n pervertering van De Goede se naam is, so is sy wereld gebou op die travestering van die wereld van De Goede: liefde verswak tot liefdadigheid; die humane tot die humanistiese; mistiek tot seksgodin-kultus; die belofte van 'n hemelse paradys tot 'n aardse 'shopping centre', waar in
19 20 alle menslike behoeftes voorsien word, 'want die Huis van Gudenov is groat en daar is baie kamers'." 4..7 Melville se teikens Melville het bepaalde teikens deur middel van die satire aangeval en het in die proses ook van die tegnieke van parodiering en karikaturisering gebruik gemaak. Sekere van die teikens word ook deur Leroux op 'n soortgelyke wyse aan die kaak gestel Die aanbidding van valse gode Volgens Shannon ( 979:37) is daar by Melville satiriese gerigtheid te bespeur teen "the various confusions which misdirect man in his attempts to fathom and cope with religious and metaphysical meaning". In die knolskrywersiklus van Leroux word die moderne mens se soeke na sin in sy bestaan onder andere te berde gebring. Die Spaanse priester se vir die knolskrywer in Valencia: "'My friend who is looking for Isis. You are looking for Isis as if you are looking for God'" (Isisisisisis Leroux 969:40). Botha (Cloete 980: en ) meen dat die abstrakte auteur in 8-44 kommentaar lewer op die tyd waarin ons lewe, "ons eietydse wereld as 'n erflating van die Tweede Wereldoorlog" (462). Die hoek hou hom besig met die kragte en invloede wat op die eietydse mens inwerk. Vergelyk byvoorbeeld die geliefde Rus "wat beeld (word) van die wyse waarop die individu slagoffer word van die ideologie van 'die soldaat van die Staat' "; die moderne mens is oak slagoffer van sekere lewensbeskouinge wat deur die beeld van die teringmaer tante gedra word... die plesierliefhebbers"; die Walkure-vrou en haar Swartlandse slagtervader as "draers van die Germaans-Nordiese mi tologie 'n mitologie wat ons ken as die generator van 'bloed-en-bodem-besigheid!"; en, mej. X- "die jeugkultus
20 2 wat onder andere ook die kultus van kitsveranderings is". Botha (Cloete 980:448) merk op dat die ondersoek nie "tot ontmaskering en ontreddering alleen" lei nie, maar dat die doel "herlewing" is. "In ons almal het die verminkte gawe van God reparasie nodig. Daarom kan 'n mens se dat die verloop van die boek ten slotte suiwerend is". Die valse gode wat Melville in sy werk skep, is in der waarheid die verpersoonliking van bepaalde booshede. Shannon (979:6-62) dui byvoorbeeld aan hoedat Melville hierdie tegnieke in Mardi inspan. "The grotesque god, Keevi, is an excellent illustration of the satiric technique. An exaggerated comic emblem of blind acquisitiveness, he is described by the narrator as having 'five eyes, ten hands, and three pair of legs, equipped at all points for the vocation over which he presided (thievery). Of mighty girth, his arms terminated in hands, every finger a limb, spreading in multiplied digits: palms twice five, and fifty fingers'. In this passage, a grotesque physical appearance becomes a device for revealing vice; the technique is clearly satiric distortion through caricature". Weer eens kan sulke karakters sander veel moeite in Leroux se romans nagespeur word, hoewel nie al tyd heel temal so grotesk soos by Melville nie. Van Rensburg (Malan 982:347) noem sornmige karakters in Leroux se romans die skeppers van "bose" ordes, byvoorbeeld Julius Johnson in Hilaria wat n prototipe word (Van Rensburg (Malan 982:350)) van byvoorbeeld Jock Silberstein in Sewe dae by die Silbersteins en Een vir Azazel, asook Brigadier Ornassis E. in Die derde oog. Julius Johnson word soos volg in Hilaria beskryf: "Hy is 'n geweldige groat man met 'n kolossale gesig waarop 'n netwerk van spiertj ies sy oomblikke van erns en opgewektheid buite alle verhoudings (sic) vergroot. Hy domineer sy gesprekke met n reusehand wat soos n
21 22 metronoom op die maat van sy woorde beweeg terwyl hy praat (Leroux s.j.(958):2). Oak Jock Silberstein word grater as lewensgrootte geteken. Hy is ses voet vier (p. )... sy skouers is bergbreed in sy Harris-tweedbaadjie (p. 6)... 'n indrukwekkende gestal te, atleties gebou, 'n netwerk van spiere wat met elke beweging vermenigvuldig... ( p. 33) (Leroux 972a). Daarteenoor word Brigadier Ornassis E. in Die derde oog (Leroux 975b) as besonder verfynd geteken. IIHy is 'n skraal mannetjie met die gesig van 'n askeet wat baie lank sonde gesien het. Die snit van sy klere is onberispelik, sy hande... is fyn en sag" ( p. 4-lS)... en "ruik liggies na parfuum" ( p. 36). Hy is altyd omring van die lenige jongmanne van die D-diens, wulpse meisies, proe aan duur wyn, dra syserpe en lees 'n boek met die nuwe verse van die groat digter Godsdiens en politiek Godsdiens en politiek is die tradisionele teikens van die satirikus, soos reeds genoem. Melville kritiseer op satiriese wyse die religieuse praktyke van sy tyd en stel georganiseerde godsdiens voor "as a guide in attempting to understand God and the supernatural world" (Shannon 979:62-63). Dit word in Mardi voorgestel as die eiland Maramma, 'n desolate, sombere plek val skaduwees en drywende mis waar niks groei nie. "It is a harsh, frigid land which is filled with miserable men who denied relief in the life-denying and unsatisfying world. The world which represents organized religion offers man nothing but lifelessness and suffering" (Shannon 979:63). Die redes vir hierdie leweloosheid word op satiriese wyse blootgestel as die misbruik van religieuse mag, sekulariteit en huigelary van die priesters. Godsdiens en poli tiek word oak deurlopend in Leroux se oeuvre gesatiriseer. Die figuur van die priester (wat
22 23 godsdiensbeoefening in die algemeen verteenwoordig) is in heelparty romans aan te tref, onder andere in Die mugu, Sewe dae by die Silbersteins, Een vir Azazel en Isislsislsis. 'n Hele aantal studies oor Leroux se werk, byvoorbeeld die van Botha (Malan 982:308); D'Oliveira (Malan 982:6-65); Malan (982:67-80); Johl (984:206); en Pottas (986:4-7), maak melding van die religieuse motiewe in sy werk asook die feit dat daar dikwels "ontluistering en desakralisering" (Malan 982:68) plaasvind. Religieuse aspekte soos die bieg (Gysbrecht teenoor die barrnhartige Samaritaan in Die mugu), sekere rituele en inisiasies (Henry in Sewe dae by die Silbersteins), seremonies en misteries (Die derde oog) is aan die orde van die dag in sy werk. As voorbeeld van die politieke satire kan die Minister in Magersfontein, 0 Magersfontein! genoem word wat deur sy leegklinkende woorde as vals en uit-kontak-met-diewerklikheid ontbloot word. 'n Subtieler aanslag op die sosiale orde word sekerlik oak gelewer en Botha (Cloete 980:457 e.v.) het in haar opstel oor Leroux as sosiale komrnentator hierop gewys Die satire van die nasionale Die satirikus val ook dikwels 'n hele nasie, of volk, of 'n bepaalde bestel aan. So is Vivenza, in Mardi, Melville se karikatuur van die VSA (Shannon 979:72). Kenmerkende tendense word uitgelig en hoewel sornmiges, byvoorbeeld die feit dat dit 'n vryheidsgeoryenteerde samelewing is, nie voor die voet as negatief of krities beskou word nie, word die euwels van die bestel op satiriese wyse deur Melville beklemtoon, byvoorbeeld eersug, skynheiligheid, die tirannie van die massa en die feit dat die inwoners hulleself as meerderwaardig beskou. "Melville also aims
23 24 some keen-edged satire at democracy itself" 979:73). (Shannon 'n Mens sou sander twyfel al Leroux se romans kon deurskou vir talle voorbeelde van die sogenaamde nasionale satire, maar dit is vera! Magersfontein, 0 Magersfontein! wat opval met sy satirisering en karikaturisering van tipiese Suid-Afrikaanse burokratiese figure, byvoorbeeld La Grange, die verkeerskonstabel, die Minister en die beamptes van Waterwese, om maar enkeles te noem. De Villiers (977:) se di t is 'n "satiriese roman waarin die stylmiddel van die ironie deurgaans aangewend word om sekere swakhede, dwaashede, ondeugde, wantoestande en tekortkominge in die eietydse Suid-Afrikaanse samelewing te hekel en bloot te e. ~ wat Die dieperliggende satire in sy boeke wat die chaos die oenskynlike orde bedreig, aanspreek, vroeer genoem. is reeds 4.2 Die kwaliteite van die karikatuur Shaw (967), in sy studie Caricature in the novels of Tobias Smollett: Its form and function 4, waarna reeds in hoofstuk 2 verwys is, beskou karikaturisering as 'n standaard literere tegniek en sy studie werp lig op die aard en kwali tei t van karikature in die li teratuur. Hy (967:3) se: "(F)undamentally, caricature refers to the exaggerations found in portrait drawings. Clearly, then, if 'caricature' is to be used as a literary term, if it is to clarify for others the qualities we see in literary works, it will be less useful when employed as a synonym for any sort of exaggeration than when it is used with reference to 4 Tobias George Smollett (72-77) se werk sluit aan by die tradisie van die Europese pikareske literatuur en sy werk bevat redelik aardse, soms banale komiese elemente. Hy het onder andere Don Quixote (755) van Cervantes in Engels vertaal.
24 25 its traditional meaning, exaggeration of a pictorial (i.e., physical) nature." 4.2. Die komiese aspek van die karikatuur Die konsep van die komiese (dit impliseer ook die aanwesigheid van die "lag" soos in die geval van humor - sien 4..) is reeds van vroeg af aan die karikatuur gekoppel en is in hoofstuk 2 bespreek. Shaw wil vasstel waarom oordrewe effekte juis komies is en vind dat die antwoord op hierdie vraag lei na n hele spektrum van teoriee oor die komiese vanaf Aristoteles tot Freud en vanaf die eenvoudigste en onskuldigste opvattings tot die mees komplekse en gesofistikeerde verklarings. Daar word bondigheidsonthalwe nie hier uit die primere bronne van Freud en andere aangehaal nie, aangesien Shaw reeds hulle uitsprake saamgevat het en tot bepaalde nuttige gevolgtrekkings gekom het. Die komiese element van die karikatuur kan bloat gelee wees in die ongesofistikeerde genot of geamuseerdheid wat die mens put uit diversiteit en uit die skep van nuwe figure en vorme. Soms is die vertekening egter doelbewus en word n bestaande norm op lagwekkende wyse vernietig (Shaw 967:24). n Meer gesofistikeerde opvatting oor die komiese aspek van die karikatuur word aangetref by teoretici wat meen dat kunstenaars karikature skep as n oefening in komiese tekenkuns, byvoorbeeld die ski lders William Hogarth en Honore Daumier (sien figuur 4.3). Inkongruensie word dan beskou as die basis vir die komiese. Die komiese ontstaan op grand van die inkongrutei t tussen "what is and what ought to be". Dit sluit aan by Baudelaire (in Shaw 967:27) se opmerking: "Caricature cuts with a double edge, one the
25 26 comic drawing as such, the other the idea which the drawing illustrates". Hierdie en ander soortgelyke opvattings dui almal op die feit dat 'n karikatuur 'n afwyking vanaf 'n bepaalde norm is en di t impliseer 'n morele funksie en "calls for an immediate corrective" (Shaw 967:29). Daardie korrektief is die lag, "a social gesture that singles out and represses a special kind of absentmindedness (rigidity, mechanism, inelasticity) in men and events" (Shaw 967:30). Hierdie opvatting herinner aan die helende of heelmakende aard van die lag (Rabeliaanse lag) wat deur Bakhtin verduidelik word en waarna in hoofstuk 3 verwys is. Vanselfsprekend is nie alle afwykings komies nie, sekere inkongruensies is fantasties, somrnige is vreesaanj aend, byvoorbeeld kranksinnigheid en somrnige is afstootwekkend, byvoorbeeld in misvorming. Gevolglik is komiese afwykings net bepaalde soort afwykings. Volgens Shaw (967:30-3) le die probleem juis daarin om die fyn skeidslyn tussen die komiese en ander afwykings te bepaal. Om hierdie punt te illustreer, voorsien Shaw 'n lys van sulke digotomie~ waarvan die kolom aan die linkerkant die materiaal vir komedie verteenwoordig, terwyl die kolom aan die regterkant met verwante begrippe, dit nie verteenwoordig nie: die gevoel van beheer semi-logies die nar die dwaas die bekende die gewone die ondergeskikte die nal.ewe die sub-menslike die natuurlike die karikatuur gevoel van ontsag anti-logies die monster die kranksinnige die onbekende die onverstaanbare die meerdere die sataniese die bomenslike die bonatuurlike die groteske
26 27 Shaw (967:3) meen die groep aan die linkerkant neig om onder die opskrif van "worse (or less) than life" tuis te hoort, met ander woorde ons voel of ons beheer daaroor het, terwyl die tweede groep "greater than human" is, (of dit nou in 'n fisiese, morele of geestelike sin is). Ons het geen of min beheer daaroor. Natuurlik sal daar nooit 'n absolute skeidslyn bestaan tussen wat komies is en wat nie komies is nie. Wat vir een mens komies is, mag vir 'n ander hei igskennis wees. (I) n general, deviations from the norm that are somehow less than human... and can therefore be viewed without awe are the proper subject to the comic" (Shaw 967:34). Om die vraag te beantwoord waarom so 'n afwyking vanaf die norm soms vir ons komies is, wend Shaw hom na Freud en sy volgelinge omdat hy meen die grondwerk is hier gele vir latere studies oar die karikatuur. Freud (in Shaw 967:35) se: "The means which serve to make a person comical are transference into comic situations, imitations, disguises, unmasking, caricature, parody, travesty, and the like. It is quite evident that these techniques may enter into the service of hostile or aggresive tendencies. A person may be made comical in order to render him contemptible or in order to deprive him of his claims to dignity and authority. Die karikatuur en verwante tegnieke is prosedures van degradering. Hierdie siening vind neerslag in Highet (962:55), die bekende teoretikus oar die satire, se opvatting van die satire as 'n teeren-veer-aksie. Die degradering van iets of iemand is egter nag nie genoeg rede om dit komies te vind nie en daarom soek Freud 'n meer fundamentele rede vir die lag. Hy vind dit, volgens Shaw (967:36), grootliks in die mees basiese van alle komiese tegnieke, die aksies van die nar. Ons lag omdat "their actions appear to us immoderate and inappropriate; that is,
27 28 we really laugh over the excessive expenditure of energy,... energy which under similar conditions we save". Shaw (967:36-38) meen hierdie verklaring geld ook vir die karikatuur omdat n karikatuur vir Freud bloat "arrested motion" is. "Indeed, the comic element found in bodily shapes and physiognomy is a branch of the comic of motion, in that they are conceived as if they were the result of motion that has been carried too far or motion that is purposeless. Wide exposed eyes, a crook-shaped nose bent towards the mouth, handlelike ears, a hunch back, and all similar physical defects probably produce a comical impression only in so far as the movements that would be necessary to produce these features are imagined, whereby the nose and other parts of the body are pictured as more movable than they actually are." Die waargenome diskrepansie lei tot die vrylating van psigiese spanning en wel in die vorm van die lag. Ernest Kris (Shaw 967:39) het hierdie basiese riglyne van Freud se teorie opgeneem, maar het dieper na die spesifieke aard van die karikatuur as Freud gedelf. Kris aanvaar dat die komiese groei ui t n spanning tussen instinktiewe libidinale en aggressiewe drange en die superego se pogings om di t te onderdruk. Die karikatuur is dan n kompromis tussen die twee wat toelaat dat die instinktiewe drange op n veilige wyse tot uitdrukking kom. In plaas daarvan om n opponent se gesig werklik te vermink, word die effek van hierdie daad net in die verbeelding opgeroep en dan gerealiseer in sy beeltnis. Vroeer is dit as toordery, byna n bose "voodoo" gesien. 'n Karikatuur poog egter ook om n effek te skep, nie op die persoon wat gekarikaturiseer word nie, maar op die toeskouer wat benvloed word om tot n bepaalde "effort of imagination" te kom. Kris (soos aangehaal in Shaw 967:40) se: "It is precisely this belief (in imagistic magic) which explains the secret
28 29 and the effect of the successful caricature. Under the surface of fun and play the old image magic is still at work... If the caricature fits... the victim really does become transformed in our eyes. The artist has taught us how to see him with different eyes, he has turned him into a comic monstrosity." Lag is met ander woorde 'n fisiese manifestasie van ons geestelike plesier wanneer die verhouding tussen die non-normatiewe en die norm erken word, met die voorwaarde dat die diskrepansie tussen die twee nie ontsagwekkend is nie. "In this sense it is more of a shout of victory than of release... It is a leap of mastery... Thus, in caricature the sense of comic arises from our pleasure at perceiving at least a semi-logical, non awe-inspiring relationship between an exaggeration and its (understood) norm." Leroux se vertekening van die geskiedkundige gebeure te Magersfontein in die roman Magersfontein, 0 Magersfontein! is tekenend van so 'n meesterlike karikatuur. 'n Voorbeeld wat die degradering van 'n tipiese outoritere karakter illustreer, maar wat ook die aggressiewe aard van die karikatuur belig, kan ook in Leroux se uitbeelding van Julius Johnson in Hilaria gevind word waar hy beskryf word as "'n geweldige groat man met 'n kolossale gesig waarop 'n netwerk van spiertj ies sy oomblikke van erns en opgewektheid buite alle verhoudings (sic) vergroot". Sy advertensieplakkate reflekteer ook hierdie oordrywing, want dit is "kolossale baniere by die ingange van dorpe, opdringerig voor die oe van die reisiger... JOHNSON'S PLASTIC BLINDS" (s.j.(958):2). Hy streef daarna om 'n "tycoon" te wees en dit word weerspieel in die parade wat hy as advertensieveldtog deur die strate van Stellenbosch beplan (p. 49). Subtiele ouktoriele kommentaar skemer reeds deur wanneer Julius se personeel beskou word, byvoorbeeld Johny Doepels, so te se 'n gestremde en Flossy, die
29 30 tikster. Wanneer hy die optog beplan en beskryf (p. 67), word sy monoloog telkens onderbreek deur ouktoriele beskrywings van sy "gepoetste" voorkoms. Dit laat sy woorde oppervlakkig en oneg klink, net so kunsmatig soos die plastiekblindings wat hy vervaardig. Die karikaturisering van Julius Johnson word finaal wanneer daar op p. 75 beskryf word hoedat hy in n swartmarkmotor ry en in sy verbeelding sy eie rykdom en mag sien groei. In sy droomhuis sien hy sowaar n portret van homself, Julius Johnson I teen die muur. Die gesigspunt van die karikaturis versmel t met die van die hoofkarakter, wanneer Co let se gedagtes op p. 92 weergegee word: " n Warmte in sy bars. n Prelude. Iets is besig om te vorm. Beelde van Julius Johnson, Suzanne, Thelma en ander werp n versperring. Vernietig hulle; keer hulle onderstebo en ontneem hulle waardigheid. Julius Johnson loop op sy hande na die latrine en trek die ketting met sy groottoon. En tog, as hy die ketting trek, is hy die naaste aan die stroom." In Die mugu word Julius Johnson weer aangetref en daar word weer met hom afgereken en wel omdat hy die draer word van die twintigste eeu se pretensie en kitsoplossings. Brink (982:4) som waarskynlik Leroux se gebruik van komiese stylmiddele goed op as hy se dat Leroux "met verloop van tyd 'n arsenaal wapens versamel het waarmee hy soos 'n skerpskutter kon omgaan - en die lag het stellig, van almal, die verste gepiets" Die "onwerklikheid" van die karikatuur Die tradisionele kriterium waarvolgens kuns soms beoordeel word, getrouheid aan die werklikheid, kan nie op karikatuur van toepassing gemaak word nie. "The critic's problem, then, is not to criticize distortion per se but to distinguish between good distortion and bad" (Shaw 967:42). 'n Karikatuur kan dus nie beoordeel word volgens
30 3 die gewone standaarde van artistieke ui tnemendheid nie, byvoorbeeld proporsie, harmonie, kompleksiteit (of diepte) en so meer. Shaw ( 967:43) beskryf karikatuur as kunssnelskrif. Dit is nie kompleks nie, die gevoel wat dit uitstraal is sterk en omdat dit staties is, moet dit alle tersaaklike inligting in een beeld vasvang. Tog, kan die karikatuur steeds as ernstige kuns beskou word. Trouens Fry, (soos aangehaal in Shaw (967:43)) het reeds in die twintigerj are die volgende gese: "... ( W) e may... dispense once and for all with the idea of likeness to Nature, of correctness or incorrectness as a test, and consider only whether the emotional elements inherent in natural form are adequately discovered... We are thus no longer cut off from a great deal of barbaric and primitive art, the very meaning of which escaped the understanding of those who demanded a certain standard of ski in representation before they could give serious consideration to a work of art." Die geskilderde of visuele karikatuur teenoor die literere karikatuur Alhoewel die meeste studies oor die karikatuur melding maak van die verband tussen die visuele karikatuur en die li terere karikatuur (en selfs musikale karikatuur (Egri 982)), was Shaw se studie die enigste een wat gevind kon word wat 'n paging aanwend om hierdie begrippe van mekaar te onderskei. Shaw (967:49) formuleer 'n basiese definisie van die visuele karikatuur: "Caricature is a form of comic portraiture primarily dependent upon the artist's use of exaggerated visuel effects." Sy ( 967:50) definisie van die literere karikatuur grand hy hierop. "Fundamentally, then, literary caricature is a comic portrait primarily dependent upon exaggerated external (i.e., physically perceived) details."
31 32 Soos in die geval van gekarikaturiseerde portretkuns, het die literere karikatuur sy wortels in die uitbeelding van menslike eienskappe, spesifiek die oorbeklemtoning van sekere van daardie eienskappe. Dit is egter belangrik dat daardie oorbeklemtonings visueel of selfs fisies voor die geestesoog geroep kan word (byvoorbeeld dinge wat gehoor, gevoel, geruik en geproe kan word). Shaw (967:50) onderskei tussen 'n literere karikatuur, 'n tipe en 'n "karakter". Karikatuur en tipe: "Fundamentally, a literary type is generally considered to be less than a full characterization (i.e., an individualized portrait)" (Shaw 967:50). Die basiese kwaliteite van 'n tipe is dikwels die volgende: plat, eenvoudig, 'n gebrek aan diepte, 'n gebrek aan ontwikkeling en 'n gebrek aan menslikheid, met ander woorde 'n gebrek aan kompleksiteit. Omdat dit nie kompleks is nie, besit dit nie individuele en onderskeidende kwaliteite soos hoop, vrees, persoonlike eienskappe en 'n verlede nie. 'n Tipe is algemeen van aard, eerder as spesifiek. Dit lei daartoe dat kri tici "tipe" soms met karikatuur verwar omdat albei staties van aard is en 'n gebrek aan ontwikkeling toon wat hulle kompleksi tei t verminder. Verwarring ontstaan ook omdat beide dikwels komies is. Tog is hulle nie sinoniem nie. Die karikatuur besit een kwaliteit wat dit van die suiwer tipe onderskei en di t is "oorbeklemtoning" - "... the very fact that a caricature is distorted somehow lends it an individuality" (Shaw 967:5). As voorbeeld in Leroux se werk kan " die Swartlandse slagtersvader" van die knolskrywer in 8-44 genoem word. Deur hom herhaaldelik so te beskryf ( soms word hy die "drank
32 33 Swartlandse slagtersvader"), word die kenmerk van aardsheid, selfs banaliteit, oorbeklemtoon en word hy meer as 'n tipe, hy word 'n karikatuur, veral omdat die karikaturisering teen 'n agtergrond van heroese mitologiese figure afspeel. Karikatuur en "karakter": Shaw (967:52) sien 'n "karakter" as 'n statiese portretskepping en gebruik dit nie in die sin van werklike karakterisering nie. Hoewel daar 'n mate van oordrywing in die uitbeelding van 'n "karakter" mag bestaan, is alle individualiserende kwali tei te, selfs name, afwesig. Shaw ( 967:52) meen dat met 'n "karakter" eerder konsepte as persoonlikheid geskep word. Leroux maak ook van hierdie tegniek gebruik wanneer hy byvoorbeeld in Magersfontein, 0 Magersfontein! net praat van die Senior van Waterwese of die Minister sodat hulle persoonlikheidlose ampte sander gesigte word. Tog is hulle optrede en woorde lagwekkend en word hulle deur die satirikus as totaal ontoereikend en uit voeling met die werklikheid voorgestel. Daarenteen is Leroux se herhaaldelike gebruik van beskrywende woorde 'n tipiese tegniek van karikatuurskepping, byvoorbeeld die "slank" Mrs Silberstein, of die vaal Misses Silberstein in Sewe dae by die Silbersteins; die knolskrywer se teringmaer tante en sy dowe, mank, manies-depressiewe vrou in 8-44, om maar enkeles te noem. Soos in die inleiding reeds aangedui, noem Lindenberg (Malan 982:28) dit snaaksigheid aan die oppervlak, slimmighede. Hy se "(d)ie tekening bly eendimensioneel, karikatuuragtig, soos bevestig deur Leroux se gebruik om deurgaans die valle naam en betiteling van sy 'karakters' te gee... ". Lindenberg spreek kritiek uit teen die herhaaldelike gebruik van die beskrywende woorde en hy
33 34 se dit skep die indruk van "(d)ie naam dek alles, daar is nie 'n 'res' nie. Ja, ons weet: die slankheid is van vroeer, dis 'n spieel waarin sy na haarself kyk, en in haar wereld pas "Mrs" beter as "Mev.", maar is 'n paar keer darem nie voldoende nie". Maar is di t nie j uis die doelbewuste oordrywing van die karikaturis wat Lindenberg mislees nie? In Magersfontein, o Magersfontein! het Leroux volgens die meeste resensies 'n hoogtepunt met sy satiriese karakterisering bereik. Enkele van die karakters is selfs in studies uitgesonder, byvoorbeeld Marigold Rosemary in die verslag van die Appelraad op Publikasies (Malan 982:267-27) en dr Fyella Amakaia-Laird in Johl (984:23 e.v.) Smollett se teikens Volgens Shaw (967:224) is Smollett se hoofdoel met karikaturisering in sy werk "comic relief". Hy (967:225) se: "In portraying men as ludicrous distortions of normative, 'common-sensical' harmony, reason, and decorum, Smollett employs caricature for the basic function of entertaining." Shaw ( 967:227) het egter vasgestel dat Smollett ontwikkeling of verandering getoon het in sy gebruik van karikature. Die algemene beweging was van eksterne na interne besonderhede, totdat die interne en eksterne detail gentegreer raak en hy na die gebruik van die beeld, die simbool en die metafoor beweeg. Hoewel dit nie maklik is om ooglopende ontwikkeling in Leroux se karikatuurskepping te onderskei nie, het kritici tog gewys op die ontwikkeling van verwante begrippe wat in sy werk plaasgevind het. Johl (984:280) dui byvoorbeeld die ontwikkeling van ironiesoorte in sy oeuvre aan "deurdat die eerste siklus gesoleerde vorme van situasionele ironie vertoon het, die tweede siklus grotendeels dramatiese
34 35 ironie bevat het, die derde siklus vanwee die knolskrywer n noemer in romantiese ironie gevind het, en die vierde... siklus n sterk inset gel ewer het van kosmiese ironie. Binne elke siklus het die ironiesoort meestal n ontwikkeling vertoon". Malan (978:73) wys weer op die geslaagheid van die gebruik van die literere simbool in sy werk. "Daar is reeds oorvloedige bewyse aangevoer dat Leroux die simbool opwindend, dinamies en steeds renoverend hanteer. Meganiese verbandlegging word besweer deur tegnieke soos groteske distorsie, komiese oordrywing, bisarre fantasering en die mees onwaarskynlike jukstaposisionering." Wat is dan die onderwerpe wat deur Smollett gekarikaturiseer word? "As we categorize Smollett s caricatures, we find without exception that those caricatured lie in the area between the norm (defined by the central character) and absolute evil (defined as a person who works tangible harm upon another)" (Shaw 967:227). Shaw noem dan sulke onderwerpe soos dit in Smollett se werk voorkom, naamlik "sailorliness, foreignness, old-maidishness, naivete, gullibility, and affectation; in a word, foolishness. Persons caricatured are those who have offended decorum and conunon sense" (Shaw 967:227). Smollett gebruik nie karikature om booshede te hervorm nie, maar bloat om dwaashede te bespot. Die karikature in Leroux se romans is hoofsaaklik in diens van die satire en daarom sou n mens kon se dat anders as in Smollett se geval, die karikature nie bloat geskep is om net te bespot nie, maar om die universele booshede van die moderne tyd bloat te le.
35 Die karikatuur en realisme 'n Interessante studie wat lig werp op die konflik of saambestaan van karikatuur en realisme is die van Rivers Caricature and Balzac (978). In 'n sekere sin verhelder hierdie studie 'n aspek wat Shaw reeds bespreek het, naamlik die onderskeiding tussen die visuele karikatuur en die literere karikatuur. Rivers (978:x) poog onder andere om 'n antwoord te vind op die volgende vraag: "How can literary stylistics and pictorial techniques coincide to form a unified artistic movement?" Aspekte van die karikatuur in die werk van Honore de Balzac, die bekende Franse skrywer en realis, word in verband gebring met die visuele kuns van sy tydgenote, die beroemde Franse skilders en karikaturiste van die 830's soos Daumier, Gavarni, Monnier, Grandville en andere. Hierdie kunstenaars se karikature het ongekende status aan die karikatuur as kunsvorm verleen. Hoewel dit vanselfsprekend onmoontlik is om 'n uitgebreide weergawe van Rivers se studie hier te gee, is daar tog enkele tersaaklike opmerkings wat vermelding verdien. Rivers (978:x-xi) noem die wereld van die karikatuur 'n wereld van "distortion, deformation, exaggeration, metamorphosis, hilarity and the macabre" Die subjektiwiteit van die karikatuur Omdat Balzac as realis bekend gestaan het, is dit volgens Rivers (978:) nodig om te onderskei tussen realisme wat teoreties obj ektief van aard is en die karikatuur wat openlik subjektief is. "A realistic author would attempt to reproduce nature almost photographically, showing all details complete and unaltered. A subjective author would be selective in choosing detail, and readily alter the aspect and proportions of what he sees." Rivers gee toe dat
36 37 geen auteur totaal obj ektief kan wees nie en dat elke skrywer selekteer en bevoordeel, maar hy meen dit is die mate of graad van seleksie en die wyse van weergawe wat krities is vir 'n onderskeid tussen karikatuur en realisme. Rivers (978:2-4) illustreer bogenoemde aan die hand van voorbeelde uit La Rabouilleuse van Balzac en Madame Bovary van Flaubert. Terwyl Flaubert grootliks koud, onemosioneel en klinies weergee, is Balzac se weergawe deurspek van beskrywende woorde en voortdurende subjektiewe waarde-oordele. Tog is Balzac se karikature veel subtieler van aard as byvoorbeeld die van Charles Dickens, aldus Rivers ( 978:5). "Caricature has not been very widely recognized for its role in literature, and an author ususally has had to be exceptionally extreme in his style of caricature in order to be recognized as being fundamentally caricatural. Such is the case with Charles Dickens... " (Rivers 978:4). Die volgende is 'n voorbeeld van karikatuurskepping in die openingsbladsye van Hard Times: "The scene was a plain, bare, monotonous vault of a schoolroom, and the speaker's square forefinger emphasised his observations by underscoring every sentence with a line on the schoolmaster's sleeve. The emphasis was helped by the speaker's square wall of a forehead, which had his eyebrows for its base, while his eyes found commodious cellerage in two dark caves, overshadowed by the wall... The emphasis was helped by the speaker's hair, which bristled on the skirts of his bald head, a plantation of firs to keep the wind from its shining surface, all covered with knobs, like the crust of a plum pie, as if the head had scarcely warehouse-room for the hard facts stored inside. The speaker's obstinate carriage, square coat, square legs, square shoulders nay, his very neckcloth,
37 38 trained to take him by the throat with an unaccomodating grasp, like a stubborn fact, as it was, - all helped the emphasis." Die eentonigheid, rigiditeit, dwaasheid en bombasme in die onderwysstelsel word meedoenloos in die bostaande gedeelte gesatiriseer deur middel van die karikatuur wat geskep is. "The Dickensian rhetoric and imagery both play a part in the exaggeration and satire, as exemplified by the constant 'squareness', the impersonality, the humorous metaphors, the repetitions, the personification of the inanimate and dehumanization of persons... " (Rivers 978:5). Alle karikatuur is nie noodwendig so klinkklaar nie. Vervolgens wys hy op die belangrikheid van die onderskrifte by visuele karikature, soos byvoorbeeld die van Daumier en andere ( figuur 4. ). Hy ( 978: 2) gee toe dat sommige visuele karikature so duidelik is dat geen woorde nodig is nie, maar meen dat die meeste visuele karikature onverstaanbaar sal wees sander hulle onderskrifte. Sulke karikature het dan ook aanvanklik in koerante en joernale verskyn en was vir 'n bepaalde gehoor bedoel. Hulle is eers later in kunsgalerye uitgestal. "Accordingly, most serious caricature is a true union of exaggerated visual art and satirical writing designed in most cases expressly to complement each other" (Rivers 978:2). Die geskrewe gedeelte van sulke karikature verskaf 'n vertrekpunt na die i terere karikatuur. Vol gens Rivers (978:3) kan 'n sisteem hieruit afgelei word wat daarop neerkom dat "the novelist must not only create a vivid and often outlandish mental image, but must generally add to that a caricaturistic element in his manner of narration". Rivers (978:3) meen dat hoewel die literere karikatuur bepaalde kenmerke van sy eie het, het dit ook gelyksoortige eienskappe met "picture-and-caption caricature".
38 ~ ;.:.. t. ~- ~ ~~ \ t Figuur 4. Die onderskrif by hierdie skets van Daumier lui: "Daar volk, daar dapper volk; wil julle he? Neem maar!" 'n Karikatuuragtige Koning Lode~k Filips strooi geld vir die volk. Agter hom is die koningin. Hierdie skets het op April 835, blykbaar as Aprilgrap, verskyn. Teenstanders van die koning het hom as buitengewoon gierig en hebsugtig gesien (Wartmann 947:2) Vroee karikature deur Balzac Rivers (978:27-30) verwys na Balzac se Code des gens honnetes (825) wat bestaan uit aforismes, klein gesprekke en portrette en se dit word uiteindelik 'n lys van meets en moenies vir die skep van satire en karikature. 'n Voorbeeld is die gedeelte wat handel oar "pickpockets". Dit word 'n
39 40 humoristiese lys van dinge wat mense onbewustelik doen om slagoffers van "pickpockets" te word. "In order to be effective, satire and caricature must not be totally burlesque. There must be a superficial air of authenticity or solemnity serving as a foil for the surprise intrusion of comic exaggeration or distortion. The caricaturing must be done in precisely the right mesure (sic), with precisely the right timing" (Rivers 978:29). In sy Code is dit wat Balzac geoefen het om te doen en het hy ui teindelik 'n meester van die tegniek geword. Hy skep in sy Code, volgens Rivers (978:35), 'n karikatuur-woordeskat "whereby certain chosen words such as 'se gobergeant' (om jouself te bederf JFJ) signified caricature just as surely as did an oversized nose in a Daumier portrait". In 'n ander vroee werk van Balzac, La Physiologie du mariage (oorspronklik in 824 geskryf, maar herhaaldelik oorgeskryf tot 829) wend hy die tegniek aan om taal self te verteken of in 'n karikatuur te omskep, " language itself takes on a caricatural, distorted aspect in the 'trick pages', which comprise a jumble of letters appearing to be in code" (Rivers 978:37). Daar is natuurlik geen kode nie, want dit is 'n grap gerig op lesers, wat sal poog om die kode te ontsyfer, en 'n hou na die sensors omdat hierdie sinnelose kode op 'n plek in die teks geplaas is waar oor heel gewaagde onderwerpe gepraat word. Leroux (969:6) gebruik hierdie tegniek in Isislsislsis in wat 'n "stukkie konkrete poesie" genoem word. Dit sien soos volg daar uit: II XXX xxxx XX XX XXX xxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxx XXX X XXX xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
40 4 I IC reo ICOM I COME I COMET ICOMETO ICOMETOY ICOMETOYOU. ICOMEICOMEICOMEICCMEICOMEICOMEICOMEICOMEICOMEICCME I COME." Balzac gebruik ook reeds in bogenoemde werk die kort gekondenseerde dialoog wat dieselfde inslag toon as die onderskrifte by visuele karikature (Rivers 37-40). 'n Ander interessante tegniek wat Balzac gebruik om karikatuur deur middel van taal te skep, kan in 'n artikel deur hom (sien Rivers 978:60) nagespeur word. Hy gebruik naamlik gekarikaturiseerde aksente (byvoorbeeld die van 'n Engelsman wat Frans praat) as 'n komiese tegniek. Balzac het uit die aard van die saak dikwels artikels vir die tydskrifte Charivari en La Caricature geskryf. Rivers (978:44 e.v.) verwys na een so 'n artikel Un Proc ces de Caricature wat op 25 Augustus 83 in La Caricature onder 'n skuilnaam verskyn het en waarin die koning van Frankryk self die teiken van Balzac se karikaturisering is. Die subti tel van hierdie artikel is "Lolo-Phiphi a la Cour d'assises". Die naam Lolo-Phiphi is 'n gekarikaturiseerde weergawe van die naam Louis-Philippe, die naam van die destydse monarg wat as gevolg van sy korrupte wyse van regering die teiken van talle satiriste en karikaturiste was. Hoewel Balzac 'n monargis was, het hy ook die korrupsie en die dade van die koning afgekeur, aldus Rivers (978:44). Die vertekening van die koning se naam in die subti tel skep reeds die toonaard vir die karikatuur wat
41 42 gaan volg. Die naam Lolo-Phiphi klink soos babataal en dui op 'n volwassene met die mental i tei t van 'n baba. In hierdie spesifieke geval kri tiseer Balzac die koning se optrede om regsgedinge teen kunstenaars wat karikature van hom geteken het, aanhangig te maak. "By putting the specific case out of proportion, he puts our over-view of the real issues into proportion" (Rivers 978:48). Dit is presies wat die karikaturiste se oogmerk was, "... their distorted vision served to focus the public's vision more clearly" (Rivers 978:48). Leroux skep dikwels ook reeds in sy voorwerk, byvoorbeeld in die skadeloostelling, hoofstukindeling of bekendstelling van die karakters die toonaard vir die satire of vertekening wat in die roman aanwesig gaan wees (sien Johl 985:28). Ander tegnieke vir die skep van karikature wat uit 'n verskeidenheid van Balzac se artikels blyk, is die volgende: Die skep van 'n vals houding by die abstrakte auteur vir die doeleindes van satire. "This total irony of meaning the exact contrary of what is said throughout the entire work is a clear example of caricatural thinking. The world operates in reverse to the satirist, and unequivocal praise from him can only be the harshest condemnation in disguise" (Rivers 978:87). Hoofstuk 5 "Hulde aan Waterwese en Verkeer" in Magersfontein, 0 Magersfontein! (976:63-77) toon onder andere die gebruik van die tegniek by Leroux. Die oenskynlike hulde wat aan die amptenare van Waterwese en Verkeer gebring word, verbloem in werklikheid genadelose satire wat hulle as totaal ontoereikend en belaglik voorstel. Die volgende passasie (p. 68) illustreer hierdie feit:
42 43 "Die Hoof van Verkeer rig horn weer tot die verkeersrnan in beheer van radiodiens. Skakel Le Grange, I se hy. Hy tel self die spreekbuis op as Le Grange se stern oor die eter korn. Geluk, Le Grange. Uitstekende dienste. Hou so aan. Verkeer is met jou. Dis die Hoof wat praat. n Stern korn krakerig terug. Dankie, Chief. Die Hoof aarsel n oornblik, en dan se hy betekenisvol: 'Nada! Dis asof daar n snik oor die eter korn. Dankie, Chief. Nada. 'Sterkte, I se die Hoof. Daar is 'n effense vogtigheid in sy staalharde oe, maar hy gee verdere bevele met n koel kalrnte wat bewonderenswaardig is. Die verkeer word behoorlik gereel en die aankornende motors gedwing om terug te keer na Kimberley. Aan die motors wat reeds langs die rug van die pad geparkeer is, kan hy weinig doen. Hy is selfs hulpeloos as hy sien dat sornrnige toeriste bootjies van sleepkarretjies afhaal en met behulp van roeispane en ligte rnasj iene Magersfonteinvlakte invaar. Hy kan ook weinig daaraan doen as hy sien hoe verskeie families piekniek hou en hoe kinders in baaikostuurns op die rand van die vloed in die werwelstroorn heen en weer kabbel. Maar hy is op en wakker as hy sy verkeersrnanne verhoed om 'n reeks Land-Rovers voor te keer, beman deur rnanne in safaripakke. Die Hoof is nie verniet hoof van verkeerswese nie. Hy herken." het dadelik die teenwoordigheid van Waterwese Totaal teenoorgestelde of onaanpasbare terrne word saarn gebruik asof hulle van nature onskeibaar is (Rivers 978:88). In Sewe dae by die Silbersteins (Leroux 972a:63 en 67) word byvoorbeeld van oorn Giepie Ollenwaar met sy
43 44 "magie, sy oumansbeentj ies in die swart pype, sy skouertjies krom in die baadjie, sy borsie kropduif agter die gestyfde borshemp, sy tandelose mond gapend van pure genot... " gepraat as die "hoepriester van teling". Die twee woorde "priester" (= selibaat) en "teling" (= vrugbaar) se onversoenbaarheid skep reeds 'n karikatuur, maar die uiterlike van Giepie, soos vroeer beskryf, versterk net die beeld van verwringing Abstrakte idees word konkreet voorgestel, byvoorbeeld staatsmanne wat hulleself verryk, word as oorgewig karakters met groat mae voorgestel (Rivers 978:94-97) (figuur 4.2). ~~~~~~~~~ Figuur 4.2 Daumier se karikatuur van graaf Honore-Theophile-Maxime Gazan de la Peyriere ( ). Hierdie
44 45 generaal het onder Napoleon gedien en synaam pryk op die Arc de Triomphe in Parys. Hy is oak deur koning Lodewyk Filips wat self dikwels op karikatuuragtige wyse deur Daumier uitgebeeld is (sien figuur 4.), vereer (Wartmann 947:). Julius Johnson in Hilaria (s.j.(958)) man" met 'n "kolossale gesig" (p. 2) met hom te doen het, is groot), "'n geweldige groot (trouens alles wat is die konkrete voorstelling van die moderne plastiekera van wie Juliana Doepels in Die mugu (977:24) se: '"Ek haat Julius Johnson, sy fabrieke, sy blindings en sy advertensies.' Sy wys die straat op. 'Ek haat al die kafees en winkels en busse en motors. Ek haat die hele stad met al die mense wat daarin woon. Ek verafsku die hele wereld soos dit vandag is.'" 'n Basiese of selfs banale gewoonte van die mens, byvoorbeeld die wyse waarop hy sy neus blaas, word aangeprys as 'n spesiale talent wat hy besit. Dit sluit aan by die tegniek om 'n enkele kenmerk te neem en dit buite verhouding te vergroot (Rivers 978:99). Speurdersersant Demosthenes H. de Goede in Een vir Azazel se isometriese oefeninge wat hy op die mees ongelee plekke en tye uitvoer, is 'n voorbeeld van hierdie tegniek in Leroux se werk Woorde wat op diere betrekking het ("animal vocabulary") word gebruik in die beskrywing van mense. Vol gens Rivers ( 978:8) het hierdie "very clever pseudo-biological double-talk" in Balzac se geskrifte dikwels neerhalende implikasies gehad. Diereterme is soms vervang met plantterme, aldus Rivers (978:4). Soos reeds vroeer in die studie aangetoon, is hierdie tegniek reeds vanaf antieke tye in die skep van karikature gebruik. In Leroux se romans word dierebeelde en die toekenning van diereienskappe aan mense dikwels aangetref, byvoorbeeld Jock Silberstein wat met 'n beer vergelyk word, die vaal
45 46 Misses Silberstein met muise, Juliana Doepels met 'n aasvoel, Aristophanes in Magersfontein, 0 Magersfontein! met 'n haai, en so meer. In hoofstukke 5 en 6 sal weer hierna verwys word Karikatuur in dialoog en beskrywing Rivers (978:77) se: "(T)he way in which the world of science was looking at the animal kingdom began to affect the world of art as well". Soologie (die klassifikasie van diere op grand van spesies en sub-spesies) was die dominante neiging op daardie stadium en die idee het ontstaan dat die klassifikasie van mense dan oak moontlik behoort te wees. Indien dit moontlik was, waarom kon 'n menslike komedie ("human comedy") nie oak moontlik wees nie. Talle visuele kunstenaars van die tyd, soos Monnier, Gavarni en selfs Daumier het sulke reekse sketse van tipes gemaak. "Yet for all his humility Daumier indeed produced a vast panorama of human endeavor in over 4000 pictures" (Rivers 978:82) (figuur 4.3). Vir skrywers was die taak moeiliker, want geen skrywer kon romans oar elke tipe skryf nie, maar Balzac was, volgens Rivers (978:83), die eerste skrywer om die idee van 'n zoologiese menslike komedie, naamlik sy Comedie Humaine die literatuur binne te bring. Hy het byna geslaag, want uit die voorgestelde 37 werke het hy 9 val tooi. "Among novelists, only Balzac had the right combination of audacity, sophistication, knowledge, energy, and naivete to attempt such a project" (Rivers 978:85).
46 47 f~ C'o..t'I.U"niH'U' (JournaL). I.'\' '".'l.li3. Figuur 4.3 'n Interessante voorbeeld van 'n reeks karikatuuragtige sketse deur Daumier is hierdie maskers van leidende politici van sy dag. Dit het op 8 Maart 832 in La Caricature verskyn (Wartmann 947:). Rivers het 'n studie gemaak van Balzac se Comedie Humaine en het bepaalde afleidings ten opsigte van die elemente van die karikatuur in die dialoog- en die beskrywende gedeeltes van die werk gemaak. Die meeste van hierdie elemente sluit aan by die tegnieke wat reeds in die voorafgaande gedeelte genoem is, maar dit is tog noodsaaklik om kortliks kennis te neem van hoe Balzac dit gebruik Karikatuur in dialoog Volgens Rivers (978:47) is talle aspekte van karikatuur in die dialoog van bogenoemde werk te bespeur. Alhoewel
Inhoudsopgawe Januarie Februarie Maart April Mei Junie Julie Augustus September Oktober November Desember Met God in pas Leef in God se liefde Jesus se laaste opdrag Die wonder van die opstanding Om te
DIE KARIKATUUR IN DIE ROMANKUNS VAN ETIENNE LEROUX
DIE KARIKATUUR IN DIE ROMANKUNS VAN ETIENNE LEROUX deur JEANNE FRANCES JACOBS voorgele ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad Doctor Litterarum (Afrikaans) in die Fakulteit Lettere
n Eksistensiële lees en interpretasie van gekose kunswerke van Reinhardt, Klein en Portway I Venter
n Eksistensiële lees en interpretasie van gekose kunswerke van Reinhardt, Klein en Portway I Venter 13064347 Verhandeling voorgelê ter nakoming vir die graad Magister Artium in Kunsgeskiedenis aan die
TEORETIESE BEGRONDING 'n Verkennende ondersoek oor nasionalisme met perspektiewe vanuit postkoloniale kritiek en Neo-Marxisme
HOOFSTUK TWEE TEORETIESE BEGRONDING 'n Verkennende ondersoek oor nasionalisme met perspektiewe vanuit postkoloniale kritiek en Neo-Marxisme 2.1 Inleiding In 'n ondersoek oor die gekose taalgebaseerde installasies
DIE PARADOKS VAN BEGRIP AS GRONDSLAG VAN KREATIWITEIT EN KUNS AS 'N SIMBOOL DAARVAN
Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kunsgeskiedenis 9 DIE PARADOKS VAN BEGRIP AS GRONDSLAG VAN KREATIWITEIT EN KUNS AS 'N SIMBOOL DAARVAN E.P. ENGEL Departement Kunsgeskiedenis Randse Afrikaanse Universiteit
mimesis as voorwaarde vir betrokkenheid in die poësie van Antjie Krog
Om te kan asemhaal : transformerende mimesis as voorwaarde vir betrokkenheid in die poësie van Antjie Krog C. Kostopoulos Departement Filosofie Universiteit van Johannesburg E-pos: candess.kostopoulos@gmail.com
Die ontwikkeling van die vroee klaviertrio met spesifieke verwysing na die rol van die klavier
Die ontwikkeling van die vroee klaviertrio met spesifieke verwysing na die rol van die klavier H.J. RUST B. Mus. 12244694 Skripsie voorgele ter gedeeltelike nakoming van die vereistes vir die graad Magister
WILLEM HENDRIK ADRIAAN BOSHOFF (1951 -) Biografiese narratief en kontekstualisering van Boshoff as konseptuele kunstenaar
HOOFSTUK VIER 4.1 Inleiding WILLEM HENDRIK ADRIAAN BOSHOFF (1951 -) Biografiese narratief en kontekstualisering van Boshoff as konseptuele kunstenaar Boshoff is a contemporary South African artist who
DUCHAMP, KOSUTH EN DIE DISKOERS OOR KUNS Magritha Christiana Swanepoel DUCHAMP, KOSUTH EN DIE DISKOERS OOR KUNS M.C. Swanepoel Verhandeling voorgele vir die graad Magister Artium in Kunsgeskiedenis aan
Die laaste skrywer binne die estetiese reaksie teen modemiteit waarby ek stilstaan, is die Franse
Hoofstuk 5 L YOTARD SE ORE 1 Inleiding Die laaste skrywer binne die estetiese reaksie teen modemiteit waarby ek stilstaan, is die Franse denker Jean-Franyois Lyotard. l Omdat Lyotard so laat in die bepreking
Om saam te vat: dit is 'n bundel wat opgebou is rondom 'n ek, 'n ek wat in verskillende gedaantes en houdinge skuilgaan. En in die meeste gedigte is
BESLUIT Wat duidelik geword het uit hierdie studie van die ekspreker in 'n verteenwoordigende aantal gedigte uit Breytenbach se debuutbundel, is dat die Zen-Boeddhisme 'n diepgaande invloed op hierdi~
GRADE 12 SEPTEMBER 2013 DANCE STUDIES
Province of the EASTERN CAPE EDUCATION NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GRADE 12 SEPTEMBER 2013 DANCE STUDIES MARKS: 150 TIME: 3 hours *DANCDM* This question paper consists of 11 pages. 2 DANCE STUDIES (SEPTEMBER
Inhoud EP Hellberg 1
Inhoud Dankbetuiging... ii Voorwoord... iii HOOFSTUK 1... 1 Musiekteorie... 1 HOOFSTUK 2... 27 Harmonie... 27 HOOFSTUK 3... 52 Akkoordvreemde note en versierings... 52 HOOFSTUK 4... 68 Sekondêre dominante
BETEKENISVORMING IN POSTSTRUKTURALISTIESE LITEReRE TEORIEe EN DIE RELEVANSIE DAARVAN VIR DIE EIETYDSE AFRIKAANSE VERHAALKUNS
BETEKENISVORMING IN POSTSTRUKTURALISTIESE LITEReRE TEORIEe EN DIE RELEVANSIE DAARVAN VIR DIE EIETYDSE AFRIKAANSE VERHAALKUNS Martha Aletta Elizabeth Muller, B.A., M.A. Proefskrif voorgele vir die graad
GRADE 11 NOVEMBER 2013 MUSIC P1
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GRADE 11 NOVEMBER 2013 MUSIC P1 Name: MARKS: 120 TIME: 3 hours This question paper consists of 24 pages, including a rough work page, which also serves as an answer book. 2
Op weg na n koherente siening van die taal- en tekspraktyk
Op weg na n koherente siening van die taal- en tekspraktyk Marlene Verhoef & W.A.M. Carstens Skool vir Tale Potchefstroomse Universiteit vir CHO POTCHEFSTROOM E-pos: aftmmv@puk.ac.za sktwamc@puk.ac.za
ANALYSIS OF THE LANGUAGE TECHNIQUES AND THEMATIC ASPECTS OF THE BASOTHO ACCORDION MUSIC LEHLOHONOLO SAMUEL PHAFOLI
ANALYSIS OF THE LANGUAGE TECHNIQUES AND THEMATIC ASPECTS OF THE BASOTHO ACCORDION MUSIC LEHLOHONOLO SAMUEL PHAFOLI A THESIS SUBMITTED IN ACCORDANCE WITH THE REQUIREMENTS FOR THE PHILOSOPHIAE DOCTOR DEGREE
WêRELD DEFINISIE VIR DIE MAATSKAPLIKEWERKPROFESSIE
WêRELD DEFINISIE VIR DIE MAATSKAPLIKEWERKPROFESSIE Maatskaplike werk is n praktyk-gebaseerde professie en n akademiese dissipline wat maatskaplike verandering en ontwikkeling, maatskaplike kohesie, en
Exploring the role of pianists emotional engagement with music in a solo performance. Catherine Jane Foxcroft
Exploring the role of pianists emotional engagement with music in a solo performance by Catherine Jane Foxcroft A mini-thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree DMus (Performance)
MUSIEK EKSAMENRIGLYNE GRAAD 12. Hierdie riglyne bestaan uit 23 bladsye.
MUSIEK EKSAMENRIGLYNE GRAAD 12 2017 Hierdie riglyne bestaan uit 23 bladsye. Musiek 2 DBE/2017 INHOUDSOPGAWE Bladsy 1. INLEIDING 3 2. ASSESSERING IN GRAAD 12 4 2.1 Formaat van die Musiek-vraestelle 4 2.2
Humour and the locus of control in The Gruffalo (Julia Donaldson & Axel Scheffler) Betsie van der Westhuizen Subject Group Afrikaans and Dutch School of Languages Potchefstroom Campus North-West University
Much writing on artists books over the past decade or so, has centred on attempts to define
Artists books: a postmodern perspective Estelle Liebenberg-Barkhuizen Alan Paton Centre & Struggle Archives, University of KwaZulu-Natal, Pietermaritzburg Email: liebbe@ukzn.ac.za This article wishes to
Piety and sensuality in Massenet s operas Manon and Thaïs H Stapela
Piety and sensuality in Massenet s operas Manon and Thaïs H Stapela 22149562 Formal assignment submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree Doctor Musicae in Music performance at
An analysis of articles on classical music in the SABC Bulletin
An analysis of articles on classical music in the SABC Bulletin by Karin Meyer Thesis presented in partial fulfilment of the requirements for the degree of Master of Music in the Faculty of Humanities
GRAAD 12 NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 MUSIEK V1 MODEL 2012 SENTRUMNOMMER: EKSAMENNOMMER: PUNTE: 120 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 17 bladsye. Musiek/V1 2 DBE/2012 NSS Graad 10 Model
One does not have to go far away from this campus of Pretoria University to reflect on. Modernism, public space and public art
Modernism, public space and public art Pattabi G. Raman University of the Free State, South Africa E mail: Ramanpg122@yahoo.co.uk At some stage or other, nearly all artistic productions of modernism have
1. ALY, A.Y. Transl. 2. AESCHULUS Transl. Philip Vellacott 3. ARISTOPHANES. The Oresteian Trilogy. London, The Whitefriars Press Ltd., 1964.
1. ALY, A.Y. Transl. 2. AESCHULUS Transl. Philip Vellacott 3. ARISTOPHANES 4. ARISTOTELES Transl. Ingram Bywater Roberts and W.Rhys 5. ARTAUD, A Transl. Mary Caroline Richards 6. BARRAULT, Jean Louis Transl.
The nature of ruins, as Louis Kahn said, is the physical remains of an obsolete building, Stone cladding as artificial ruin for triggering nostalgia
Stone cladding as artificial ruin for triggering nostalgia Derick de Bruyn Department of Architecture, University of Pretoria Email: derick.debruyn@up.ac.za In observing recent journals, one notices the
DIAKRONIESE, SINKRONIESE EN PERKRONIESE ASPEKTE VAN DIE KUNSHISTORIESE SIMBOOLHERMENEUTIEK: DIE SIMPTOOM VAN PANOFSKY
Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kunsgeskiedenis 2(3/4): DIAKRONIESE, SINKRONIESE EN PERKRONIESE ASPEKTE VAN DIE KUNSHISTORIESE SIMBOOLHERMENEUTIEK: DIE SIMPTOOM VAN PANOFSKY D.J. VAN DEN BERG Departement
Woordgroepvers 1. P.S. Groenewald Departement Afrikatale, Universiteit van Pretoria, Pretoria 0002, Suid-Afrika. Versvorm
17 Woordgroepvers 1 P.S. Groenewald Departement Afrikatale, Universiteit van Pretoria, Pretoria 0002, Suid-Afrika Any metrical utterance has constituents founded in language and in metrics. The totality
LUCIUS ANNAEUS FLORUS: 'N ANALISE VAN STRUKTURELE TEMAS 'N NUWE PERSPEKTIEF* deur Jan Scholtemeijer (Universiteit van die Noorde)
LUCIUS ANNAEUS FLORUS: 'N ANALISE VAN STRUKTURELE TEMAS 'N NUWE PERSPEKTIEF* deur Jan Scholtemeijer (Universiteit van die Noorde) Die werklike motief agter die Epitomae de Tito Livio van Lucius Annaeus
AN ANALYSIS OF THE TRADITIONS OF COMMUNICATION THEORY IN IAN MCEWAN S ATONEMENT JOLANDI BEZUIDENHOUT
AN ANALYSIS OF THE TRADITIONS OF COMMUNICATION THEORY IN IAN MCEWAN S ATONEMENT by JOLANDI BEZUIDENHOUT 2006093401 Thesis submitted in fulfilment of the requirements for the degree Magister Artium (Communication
CREATE MUSIC THAT WILL OPEN A PERSON S HEART : A PERSPECTIVE ON EMOTIONAL AND SOCIAL WELLBEING AS DEPICTED IN THREE FILMS
Page 1 of 8 CREATE MUSIC THAT WILL OPEN A PERSON S HEART : A PERSPECTIVE ON EMOTIONAL AND SOCIAL WELLBEING AS DEPICTED IN THREE FILMS Author: Antoinette Olivier1 Hetta Potgieter2 Affiliation: 1Musical
'n Kontrolelys vir die Skryf en Evalueer van Dramadraaiboeke
'n Kontrolelys vir die Skryf en Evalueer van Dramadraaiboeke Proefskrif voorgele ter vervulling van 'n deel van die vereistes vir die graad Doctor Litterarum (Algemene Literatuurwetenskap) in die Fakulteit
Bodies and Borders: Space and Subjectivity in Three South African Texts
Bodies and Borders: Space and Subjectivity in Three South African Texts F. Adéle Mulder 14267012 Thesis presented in partial fulfilment of the requirements for the degree of Masters of Arts (English Studies)
LIST OF EXAMPLES... III ACKNOWLEDGEMENTS... IV ABSTRACT... VI OPSOMMING... VII CHAPTER 1: INTRODUCTION...
Contents LIST OF EXAMPLES... III ACKNOWLEDGEMENTS... IV ABSTRACT... VI OPSOMMING... VII CHAPTER 1: INTRODUCTION... 1 1.1 Research problem... 1 1.2 Purpose statement... 11 1.3 Research questions... 11 1.4
by Lucy Bena Stuart-Clark
Fragments of Modernity, Shadows of the Gothic: questions of representation and perception in William Kentridge s I am not me, the horse is not mine (2008). by Lucy Bena Stuart-Clark Thesis presented in
HOËRSKOOL RUSTENBURG 4e Kwartaal 2016 Grade 8 en 9 Eksamen (14/11 25/11) NB! Vraestelle dek alle werk binne die afgelope jaar, asook die fase : Graad 8 (graad 7-8) en Graad 9 (graad 7-9). Waar afbakening
In the well-known cave allegory of the Republic, Plato (1892d: ) describes. Passionate living and truth-telling techné
Passionate living and truth-telling techné Andrea Hurst Philosophy, Nelson Mandela Metropolitan University, Port Elizabeth, South Africa Email: andrea.hurst@xxess.co.za It is a commonplace among philosophers
The post-1945 crisis of the action-image, detailed by Gilles Deleuze in his 1983 work Cinema
Time-images in Khyentse Norbu s Travellers and Magicians (2003): the possibility of critical Buddhist cinema Adrian Konik Department of Journalism, Media and Philosophy; School of Language, Media and Culture,