Op 'n dag, die dag toe jy jou verstand kry, trek jy 'n laai oop en daar is jou storie in al sy gedaantes en skakerings, aanwesig in 'n veelheid van fasette in tientalle vakkies en afskortinkies. In een van die vakkies, 'n boks. Jy maak die boks oop en daar ontdek jy jou vertellerstem. Skamerig en effe teruggetrokke, di� stem, sodat hy van die lig wegskarrel nes jy die deksel van die boks lig en agter 'n verdere, kleinere boksie binnekant die laai probeer wegkruip.
Teen di� tyd hou jy asem op en 'n fyn waas van angs verskyn op jou voorhoof. Vinnig en sonder om een keer te dink maak jy die tweede, kleinste boksie oop: daar is die muse wat jou vertellerstem moet stuur en lei. Die muse, nogal ook skamerig, trek haar manteltjie weg en wys haar naakte waarheid. Jy erken die naaktheid oombliklik: dit is j�� naakte waarheid.
Die waarheid het slegs die een, volslae ontblote voorkoms. Dit is die waarheid van jou eie, mees private seksuele geskiedenis: die eerste ervaring van die hand op jou dy, die eerste, aardse ekstase, die eerste plek of ruimte waar dit alles begin het, die verlangens en fantasie� wat jou te binne skiet voor en gedurende en na die liefdesdaad; die verbale uitinge, die onbegrip van hoe dit alles werk en inwerk en as geaksentueerde herinnering terugkeer; die verlatenheid na die seksdaad; die verwondering oor die niksheid, die volslae lediging van alle rede onderwyl die liefdesdaad geskied.
Erwin Mortier, die 39-jarige Belg, skryf sy outobiografiese debuutroman Marcel in 1999 en gebruik daarvoor die eerstepersoonsverteller. En hy gaan verhul terwyl hy vertel, hy gaan op 'n bepaalde mani�r verhul, hy kan nie anders nie.
In hierdie aanvangsin is skeefgezakt en oorlog betekenisvol. Want die jongeling (so verwys ek na Mortier se hoofkarakter) is nou maar eenmaal net nie soos die ander kinders in sy skoolklas nie, en hoe naak kan en wil jy so 'n rare maar liewe jongelingskarakter uittrek, uitmergel, wil ek byna s�? Bowenal bevat di� familiegeskiedenis 'n skande wat liefs verhul moet word.
Wanneer die juffrou 'n skoolprojek aankondig waar almal een of ander sonderlinge dier- of vo�lsoort klas toe moet bring, val die jongeling se keuse op 'n brief van sy grootoom Marcel. Die brief is gedurende die Tweede W�reldoorlog aan sy ouma gestuur en dra die tjap van die adelaar. Die pote van die adelaar dra 'n voorwerp wat vir die jongeling op 'n wekker lyk.
Sy juffrou laat hom egter duidelik verstaan dat dit geen onskuldige roofvo�l is nie, maar die simbool van die Derde Ryk, en in sy pote dra die vo�l niks minder as die swastika nie.
Marcel het op die Duitse oosgrens gesterf, en sy enigste materi�le erfenis is die trommel op die solder. Hier gaan snuffel die jongeling gereeld - die solder behoort aan hom en sy grootoom Marcel. Hier leef Marcel nog voort. In hierdie ruimte verbeel hy hom, nee, oortuig hy homself, dat die gestorwe Marcel selfs op hom, die jongeling wat nes hy lyk, jaloers is. In die ontginning van die jongeling se verhouding met di� Marcel is daar selfs sprake van liefde en intimiteit
Verhulling in die outobiografie geskied deur die skep van die skadufiguur van Marcel �n deur die reekse beeldskone sensuele vergrype van die jongeling.
Heerlik bekyk die leser "glinsterende enkels en bleekwitte kuiten". Ons lees: "� uit de korte mouwen van haar groene zomerjurk zag ik in de spiegel een vleug van haar okselhaar opkruipen. De zilte geur sloeg me in de neus."
Die sensuele lading wat Mortier aan sy roman verleen, laat jou na asem snak. En by die lading bly dit. Dit is die prim�re leefkonteks van die hoofkarakter.
Wanneer daar wel 'n eksplisiet seksuele toneel beskryf word ('n tiener druk die jongeling vas en oefen sy nuutgevonde tongsoen-metode op sy lippe), vind die jongeling dat hy daardeur gebelg en gewalg is. Sy erotiese dimensie l� elders. Dit l� op die solder in die trommel van sy gestorwe grootoom Marcel; dit l� in die onmiskenbare gelykenis tussen hom en Marcel; dit l� in die brief van Marcel met die adelaar-tjap wat die jongeling hom voorstel sy juffrou weggesteek het "achter het elastiek van haar parelmoeren panty's, dichter bij de geheime haren in het dal van haar dijen dan een lenvende ooit zal komen. Of hoger nog." Miskien seil die adelaar rakelings by haar naeltjie verby en dan die wens van die jongeling: "als hij", die brief, en Marcel "maar niet in haar boezem sliep". Hierdie is 'n hartstogtelike wens, want eintlik behoort Marcel aan hom, hy wat die jongeling is, en niemand anders nie. Hier nestel die jongeling se erotiese dimensie.
Het duurde een eeuwigheid, maar toen kwam het los, eindelijk. Een breed, moederlijk gestrol leek uit een rotswand weg te sijpelen en stroomden gul neer in de pot, even koerend als haar lachjes. Nu mocht de wereld vergaan. De warme pijn in mijn liezen werd een draaikolk �
Volgens klanke en pas en gevoel eggo hierdie intieme ervaring van die jongeling met sy piepie�nde juffrou die seksdaad self, soos hy dit wil en terseldertyd nie wil nie, want "nu mocht de wereld vergaan".
So skryf �n verhul Erwin Mortier om via verhulling die ware beeld, die biografie, die lewensgeskrif van die jongeling vir die leser te vorm.
Wanneer deel twee van die outobiografiese roman enkele jare later verskyn, kom die subtiele, onder-die-teks-liggende eksplorasie van erotiek aan die leser bekend voor, en die leser kan nou met genoe� voortboetseer aan die tiener wat in Mijn tweede huid verhul en verklap word.
Daar is die aanwesigheid van die "housing estate"; tussen di� en die grens bly die jong John. Belangrike grense wat dwarsdeur sy lewe bepalend blyk te wees. Want John leef en speel waar vryheid van beweging afwesig is; na gees en veral na liggaam is hy beperk, self-ingeperk.
En derdens is daar die aanwesige afwesigheid van die persoon op wie die roman gebaseer is, want die vertellerstem wat Coetzee kies, is di� van die derde persoon.
He has a sense that he is damaged � that something is slowly tearing him all the time.
Elders s� hy ook:
Verhulling as afwesigheid bied Coetzee die mees draaglike en waarskynlik mees leesbare manier om n� die skrywe van Boyhood nog saam met sy geskepte karakter te leef.
Die John van Boyhood is die seun wat ons van die openingsparagraaf af al behoort te vermoed: ingeperk deur afwesighede eerder as oorgawe aan die sensuele w�reld wat om hom aanwesig is. Sy konfrontasie met aardse geure soos di� van 'n puttoilet is vir hom te walglik en hy hou sy ontlasting binne; modder wat teen sy tone wurm, vind hy afstootlik; sy vroegste herinnering aan sy moeder word nie oorheers deur haar borste as sensuele begeerlikhede nie, maar deur die selfopgelegde, pynlike gedagte dat hy hulle met sy vuisies gemoker het, dat hy h��r pyn aangedoen het.
Met afsku onthou hy hoe hy eenkeer nie anders kon as om na sy vader se penis te kyk nie, "his father's most clearly of all, pale and white". Hy haat sy vader se liggaamsgeure; sy vader is ook di� persoon wat dwarsdeur hom kan sien, en tog niks daaraan doen nie. Selfs die afwesigheid van iets soos lyfstraf, wat alle kinders normaalweg laat ril, maak dat hy vreeslik ly. Nee, die jong John wens dat sy vader hom moet slaan, sodat hy normaal kan word; terselfdertyd weet hy dat hy heeltemaal mal sal word as sy vader hom wel te lyf gaan, mal soos 'n rot in 'n hoek.
Tot di� mate verlang hy dat die afwesige aanwesig en die aanwesige afwesig word, dat hy vir homself 'n "burden of imposture" skep. En met die gedagte dat hy 'n verneuker is, breek die nimmereindigende, selfopgelegde marteling des te sterker aan.
Sy vryheid smaak hy wanneer hy hom privaat en geheimenisvol by die w�reld van 'n boek kan inleef - "it is like slipping into a warm bath," s� hy wanneer hy begin lees aan The Swiss Family Robinson. Vryheid smaak hy op sy beste op die mensverlate plaas van sy oupa, waar hy kan ronddwaal nes hy lus het:
Through the farms he has substance � Farms are places of freedom, of life � he has two mothers. Twice-born: born from woman and born from the farm. Two mothers and no father.
Die jong John begrens homself van die aardse en die sensuele en die erotiese. Dit is aspekte van sy leefw�rld wat aanwesig is, maar wat hy nie anders as pynlik nie ervaar, en daarom verstoot hy die sensualiteite tot die domein van die afwesige.
In Foxtrot word die eenmaal-van-die-skrywer-verwyderde stem van Petrus Steenekamp ingespan om die outobiografie te vertel, en soos Marcel en Boyhood word ook di� roman met 'n ruimtelike vertelling geopen:
Die hoofkarakter eet en slaap, fantaseer en word wakker in 'n land waar daar 'n noodtoestand heers. Reeds in die heel eerste sin van die roman lees ons van die skreeu van 'n gefolterde, so word dit later aan die l�ser openbaar. Maar Petrus Steenekamp wis egter reeds van die begin af wat die skreeu behels en dat dit van 'n kamp van aanhouding onder die Renosterberg af kom.
Die erotiese beeld van Petrus Steenekamp word verhul �n verklap in 'n landskap deurdrenk van die dreigende politieke gebeure van die tagtigerjare. Die verhulling wat hier aangewend word, is ondubbelsinnig polities van aard.
Dit is asof die karakters seksuele diere word deur die politiek, maar ook die omgekeerde is waar. Die karakters word ook politieke diere deur die seksdaad. En bo- en onderkant, digby en binnekant is die Petrus-karakter immer teenwoordig, maar sl�gs teenwoordig en niks meer nie. Om te luister en te ruik en te hoor en vinnig op te teken, en dan, by wyse van spreke, uit te trek.
En wat word dan van al di� sensuele ervaringe en al Petrus se besonderse aantekeninge? Niks meer as net dat die leser die beeld, en meer spesifiek, die erotiese dimensie van Petrus Steenekamp daaruit moet saamflans.
Verhulling �n verklapping as politiek.
Nou het die skrywer daarin geslaag om die laaste, kleinste boksie waarvan ek heel aan die begin gepraat het, te open. Hier l� die geheim, die privaatste van die private, en daarom moet jy juis verhul om enigsins jou vertelling voort te stu.
Volgens my l� die inspirasiepit of -kern van die roman dan by die vorm van verhulling wat jy as skrywer vir jou outobiografie kies. Sensualiteit by Mortier, afwesigheid by Coetzee en politiek in Foxtrot.
Daar is verder selfs 'n bepaalde moraliteit verbonde aan die verhulde aanbieding van outobiografiese gegewens: die privaat lewe en dele van die skrywer word beskerm; dikwels word die familie waaruit die skrywer stam, ook op di� manier respekvol behandel.
Daarom trek jy weg met ruimtelike beskrywings, sensuele beskrywings, die konteks rondom die eerste of tweede of hoeveelste sensuele ervaring (wie tel nog?); en stadigaan word die erotiese dimensie van die hoofkarakter belig, verkry die karakter konteks, begin die leser verstaan waarom hy s� en nie s� verhul word nie.