PressReader - Landbou Vee: 2017-09-01 - Dok Faf­fa en span ant­woord kwel­vrae
Dok Faf­fa en span ant­woord kwel­vrae
Die ru­briek Vra vir Faf­fa op Land­bou.com en in Land­bou­week­blad, waar­in die vee­arts dr. Faf­fa Malan en an­der ken­ners vee­boe­re se vrae be­ant­woord, is im­mer­ge­wild. Hier is van die vrae en ant­woor­de wat die mees­te ge­lees is.
Landbou Vee - 2017-09-01 - Inhoud -
LAN­TA­NA LAAT BEES­TE VREK FAF­FA MALAN Ek boer op Bad­plaas en het ’n pro­bleem met lan­ta­na. Daar is so baie plan­te en dis on­moont­lik om al­les uit te haal. As die bees­te dit vreet, vrek hul­le.
Lan­ta­na is ’n uit­heem­se in­drin­ger­plant wat gif­tig is vir bees­te. As bees­te baie van die plant vreet, word hul le­wer en nie­re aan­ge­tas. Die le­wer­ska­de ver­oor­saak ook dat die die­re ge­voe­lig vir lig raak en son­brand ont­wik­kel. Teen die tyd dat ’n mens sien die die­re is siek, is die ska­de ge­woon­lik reeds te ver ge­vor­der.
Al be­han­de­ling wat kan help, is om die die­re ge­ak­ti­veer­de me­di­si­na­le hout­skool in te gee. Dié swart poei­er kan jy by ’n ap­teek of ’n vee­art­se­ny­win­kel koop. Gee 2 gram poei­er vir el­ke ki­lo­gram lig­gaams­ge­wig. ’n Groot bees moet dus om­trent ’n ki­lo­gram van die poei­er in­kry.
Ek stel eg­ter voor jy pro­beer om die lan­ta­na uit te roei. Kon­tak die De­par­te­ment van Land­bou, Bos­bou en Vis­se­rye en hoor wat is die bes­te plant­gif daar­teen. Dr. Faf­fa Malan is die be­stuur­der van die Her­kou­er­ve­te­ri­nê­re Ver­e­ni­ging van Suid-A­fri­ka.
BOSLUISVOËLS EN DIP FAF­FA MALAN Ek merk dat bosluisvoëls lek­ker op my ska­pe se rug ry en dat die ska­pe bos­luis­vry is. Moet ek hul­le dip?
Die wit vo­ëls wat op die ska­pe se rug ry, word bosluisvoëls of vee-rei­ers ge­noem. Hul­le vreet in­sek­te wat deur die die­re ver­steur word wan­neer hul­le wei. Hul voeding be­staan uit sprin­ka­ne an­der in­sek­te, wurms, erd­wurms, spin­ne­kop­pe, sker­pi­oe­ne, pad­das, ak­ke­dis­se, vo­ël­tjies in nes­te, as­ook ’n paar bos­lui­se. Hul­le word dus eint­lik ver­keer­de­lik bosluisvoëls ge­noem. Re­nos­ter­vo­ëls speel ’n gro­ter rol in die bi­o­lo­gie­se be­kam­ping van bos­lui­se.
As daar min bos­lui­se op jou die­re teen­woor­dig is, moet jy hul­le nie dip nie. Deur on­oor­deel­kun­dig en on­no­dig te dip, help ’n mens die pro­ses aan om bos­lui­se te se­lek­teer wat weer­stand teen che­mie­se do­ders bied.
Deur die­re ge­reeld te on­der­soek, kan jy ’n in­ge­lig­te be­sluit neem oor wan­neer om hul­le teen bos­lui­se te be­han­del. Let ver­al op na bos­lui­se met lang mond­de­le (bont- en bont­poot­bos­lui­se) wat ska­de aan ui­ers en spe­ne, as­ook voe­tab­ses­se en krup­pel­heid, kan ver­oor­saak.
As die eer­ste koue voor­kom, is die Ka­roo-ver­lam­mings­bos­luis ook ’n fak­tor wat groot ver­lie­se kan ver­oor­saak. Die­re moet voor­ko­mend teen hier­die bos­luis be­han­del word deur ’n dip­mid­del aan te wend wat spe­si­fiek daar­voor ge­re­gis­treer is. Kyk ook ver­al in die ore, on­der die stert, in die lies­te en ok­sels, as­ook op kaal ge­deel­tes vir bos­lui­se. Ont­hou, die ses­po­ti­ge lar­fies en agt­po­ti­ge nim­fe is baie klein en kan nie mak­lik ge­sien word nie. Kyk ook tus­sen die klou­tjies vir bos­lui­se.
Daar is ver­skil­len­de me­to­des om ska­pe teen bos­lui­se te be­han­del – dip, sprei, straal­be­han­de­ling ( jet­ting), kol­be­han­de­ling en die ge­bruik van op­giet­mid­dels. Moe­nie op­giet­mid­dels by wol­ska­pe tus­sen die wol ge­bruik nie, aan­ge­sien dit tot wol­ver­kleu­ring en vag­ver­rot­ting kan lei. Voeg sink­sul­faat by die dip om swam­groei te voor­kom.
KNOPVELSIEKTE BY BEES­TE SUNELLE S­TRY­DOM Wat is die bes­te be­han­de­ling vir knopvelsiekte as die be­trok­ke bees dit reeds het?
Knopvelsiekte is ’n aan­meld­ba­re siek­te. E­ni­ge moont­li­ke ge­val­le daar­van moet dus by u vee­arts of die staats­vee­arts aan­ge­meld word.
Knopvelsiekte word deur ’n vi­rus ver­oor­saak en daar is geen doel­tref­fen­de be­han­de­ling nie. Die­re kan wel met an­ti­bi­o­ti­ka be­han­del word om se­kon­dê­re bak­te­ri­ë­le in­fek­sies te voor­kom.
Voor­ko­ming deur mid­del van in­en­ting teen die siek­te is dus be­lang­rik. Lum­py­vax (reg.nr. G3673, Wet 36 van 1947) kan ge­bruik word om bees­te teen knopvelsiekte in te ent. Dr. Sunelle S­try­dom is ver­bon­de aan die sub­di­rek­to­raat e­pi­de­mi­o­lo­gie, di­rek­to­raat dieregesondheid, De­par­te­ment van Land­bou, Bos­bou en Vis­se­rye.
HOENDERMIS AS VEE­VOER JAS­PER COET­ZEE
Ek het hoendermis met son­ne­blom­dop­pies of skaaf­sels uit braai­hoen­der-
hok­ke ge­re­de­lik tot my be­skik­king. Kan ek dit ge­bruik as ru­voer­kom­po­nent in my voer­kraal­rant­soen? Ek ge­bruik ’n rant­soen met Voer­mol SS200 (reg.nr. V8592) as ba­sis. My ooie word in­ten­sief be­stuur en op kraal ge­hou ter­wyl hul­le lak­te­rend is. Tans ge­bruik ek ou­lands­gras as ru­voer. Ek sal e­ni­ge voor­stel­le waar­deer oor hoe ek hoendermis in ’n in­ten­sie­we skaap­boer­de­ry kan be­nut. In­ge­vol­ge die Wet op Kuns­mis, Vee­voer, Land­bou­mid­dels en Vee­ge­nees­mid­dels (Wet 36 van 1947) mag on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis nie as ’n vee­voer of vee­voer­grond­stof ver­han­del word of by kom­mer­si­ë­le voe­re in­ge­meng word nie. Ten spy­te daar­van word ge­raam dat tot 200 000 ton on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis jaar­liks aan her­kou­ers ge­voer word.
As pro­fes­si­o­ne­le vee­kun­di­ge mag ek geen meng­sels met on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis aan­be­veel nie. Dit is eer­der my plig om boe­re te waar­sku teen pro­duk­sie­ver­lie­se en vrek­tes wat kan voor­kom deur die ge­bruik van on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis.
Die keu­se om on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis te ge­bruik, be­rus by die boer. Hy aan­vaar dus vol­le ver­ant­woor­de­lik­heid vir vrek­tes en pro­duk­sie­ver­lie­se wat kan voor­kom. Geen voer­maat­skap­py sal hom ver­goed vir ver­lie­se wat ge­lei word as ge­volg van die ge­bruik van on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis saam met die be­trok­ke maat­skap­py se kon­sen­tra­te nie.
Die ge­bruik van hoendermis is al in ver­skeie Eu­ro­pe­se lan­de, Aus­tra­lië en se­ke­re deel­sta­te van A­me­ri­ka ver­bied. Die boer moet self be­sluit of hy sy pro­duk (vleis en melk) se beeld by die ge­sond­heids­be­wus­te ver­brui­ker wil skaad deur on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis aan sy die­re te voer. In­dien dit be­kend word dat hoendermis aan her­kou­ers ge­voer word, sal baie ver­brui­kers op­hou om vleis te koop.
Mi­ko­tok­sie­ne wat af­koms­tig is van on­ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis, kan in melk uit­ge­skei word. Som­mi­ge mi­ko­tok­sie­ne kan kan­ker by men­se ver­oor­saak.
Ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis word skoon of as deel van ’n lek­meng­sel as ’n pro­te­ïen­lek op droë gras­wei­ding ge­bruik. In die mees­te ge­val­le waar ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis teen­oor kom­mer­si­ë­le u­re­um­lek­ke in we­ten­skap­li­ke proe­we op droë gras­veld ge­ë­va­lu­eer is, het die die­re wat ge­ste­ri­li­seer­de hoendermis ont­vang het, meer ge­wig ver­loor.
Die re­de daar­voor is dat hoendermis baie hoë kon­sen­tra­sies van se­ke­re spoor­e­le­men­te be­vat, ter­wyl dit (ver­al lê­hen­mis) ook baie hoog in kal­si­um is. Té hoë mi­ne­raal­vlak­ke kan ge­ïn­du­seer­de te­kor­te aan an­der mi­ne­ra­le ver­oor­saak en selfs tok­sies wees. ’n Té hoë kal­si­um­in­na­me kan melk­koors ver­oor­saak, ter­wyl dit ook die op­na­me van som­mi­ge mi­ne­ra­le, soos man­gaan, sink, jo­di­um, swa­el en fos­for, on­der­druk. ’n Te­kort aan dié mi­ne­ra­le kan die groei en re­pro­duk­sie van die­re na­de­lig raak en hul weer­stand teen siek­tes ver­laag.
Een van Voer­mol se kli­ën­te het ’n proef met hoendermis ge­doen. Die kud­de wat op ’n lek­meng­sel met Voer­mol Dun­dee (reg.nr. V15414) op droë gras oor­win­ter is, het ’n kalf­per­sen­ta­sie van 91 ge­had, ter­wyl die kud­de wat mie­lie­res­te be­wei en hoendermis ont­vang het, ’n kalf­per­sen­ta­sie van 74 ge­had het. Die kud­de wat s­legs op droë gras en hoendermis oor­win­ter is, het ’n kalf­per­sen­ta­sie van net 65 ge­had.
Proe­we toon ook soos die in­na­me van hoendermis toe­neem, neem die in­na­me van droë weiding weens ver­van­gings­voe­ding af. Vol­gens Is­rae­lie­se na­vor­sers kan ’n daag­lik­se in­na­me van 3 kg hoendermis per bees die dier se le­wer be­ska­dig weens die oor­ma­ti­ge op­na­me van am­mo­ni­ak (af­koms­tig uit die groot­pens) in die bloed­stroom en die lae e­ner­gie­in­na­me van­af droë gras­wei­ding. ’n Oor­maat am­mo­ni­ak lei ook tot hoë bloedu­re­um­vlak­ke, wat weer lae be­set­ting tot ge­volg het.
Ge­noem­de pro­ble­me kan voor­kom word deur ’n be­proef­de pro­te­ïen­lek by bees­te op droë weiding te ge­bruik.
Die ge­bruik van hoendermis by laat­drag­ti­ge en lak­te­ren­de ooie word glad nie aan­be­veel nie om­dat dit geen of baie min deur­vloei­pro­te­ïe­ne be­vat. Die ge­bruik daar­van sal dus tot swak ui­er­ont­wik­ke­ling, lae bies- en melk­pro­duk­sie, ab­nor­ma­le dik en taai bies­melk, swak moe­der­ei­en­skap­pe, ge­boor­te­pro­ble­me, breek­wol, as­ook hoë lam­vrek­tes en lae lam­groei, lei. Dit is be­ter om eer­der ’n be­ken­de en be­proef­de deur­vloei­pro­te­ïen­lek te ge­bruik.
Plaas­li­ke so­wel as oor­se­se proe­we be­twy­fel die e­ko­no­mie­se voor­deel van die ge­bruik van hoendermis in vleis­bees-af­ron­dings­rant­soe­ne om­dat die voer­om­set­ting met on­ge­veer een per­sen­ta­sie-een­heid daal vir el­ke 1% hoen­der­misin­slui­ting. Ge­volg­lik is meer tyd no­dig om die dier af te rond.
Een van die mees ba­sie­se be­gin­sels in voer­kraal­voe­ding is dat dit nie lo­nend is om af­ron­dings­rant­soe­ne met grond­stow­we wat laag in e­ner­gie is (soos hoendermis) te ver­dun nie, al is dit hoe goed­koop. Dit is een van die re­des hoe­kom voer­kraal­rant­soe­ne al hoe meer ge­kon­sen­treerd raak. Ook in dié ge­val is daar kom­mer­si­ë­le rant­soe­ne be­skik­baar.
An­der pro­ble­me wat al met die voer van hoendermis aan­ge­meld is, sluit in vrek­tes weens i­o­no­foor­ver­gif­ti­ging, bo­tu­lis­me en Sal­mo­nel­la- be­smet­ting, af­keu­ring van kar­kas­se weens ma­sel­be­smet­ting en ver­traag­de hit­te­si­klus­se. Dr. Jas­per Coet­zee is ’n pri­va­te veekon­sul­tant.
Lan­ta­na is ’n gif­ti­ge in­drin­ger­plant wat vrek­tes by bees­te kan ver­oor­saak.
FO­TO: ANET ZAAL
LINKS BO: ’n Bees met knopvelsiekte. In­en­ting is nood­saak­lik, aan­ge­sien daar geen be­han­de­ling is nie. REGS BO: Hoendermis wat nie ge­ste­ri­li­seer is nie, be­hoort glad nie aan vee ge­voer word nie.