Wie sê nog Suid-Afrikaners is nie vol idees nie? In hierdie artikel word vertel van ’n aantal van ons bekendste uitvinders en die baanbrekerswerk wat elkeen gedoen het…
Ons Suid-Afrikaanse uitvinders—’n vindingryke klomp—sal natuurlik ook nie geassosieer wil wees met só ’n onderduimse swendelaar soos die blokkiesverkoper nie. Ons het immers ’n trotse rekord van werklik wonderlike nuwe prakseersels en patente, wat tot ver buite ons landgrense tot nut van die mensdom aangewend word.
Was dit nie Suid-Afrikaners wat vorendag gekom het met die wêreld se eerste, grootste en mees lewensvatbare onderneming om olie uit steenkool te wring en daardeur in veertig persent van ons land se petrolbehoeftes te voorsien nie? Was dit nie ’n Suid-Afrikaner wat die weg gebaan het vir die wêreldwye oorplanting van harte nie? Of wat van die Suid-Afrikaanse fisikus wat CAT-skandering help ontwerp het?
Hieronder kyk ons na ’n klompie van hierdie mense. En dit is stellig gepas om die naam van Chris Barnard heel eerste te noem, want op sy besondere gebied was hierdie merkwaardige professor tog ook ’n "uitvinder" uit eie reg.
Barnard, die hoof van die harteenheid by Groote Schuur, was later ook die pionier van die tegniek van die abba-hart. In só ’n operasie word die ontvanger se hart nie verwyder nie, maar die skenker s’n word daarby gevoeg om as ’n hulp-pomp te dien.
Maar deur al sy innoverings, kan gesê word, is duisende menselewens verleng, en hy verdien ’n plek in die galery van die voorste medici van die twintigste eeu. Barnard het die wêreld met nuwe oë na die sofistikasie van die geneeskunde in Suid-Afrika laat kyk.
Cormack (1924-1998) se belangstelling in die probleem om sagte weefsels of weefsel-lae van verskillende digthede bevredigend met X-strale te ondersoek, is aanvanklik gewek toe hy ’n deeltydse pos as fisikus van ’n hospitaal se radiologiese afdeling aanvaar het.
Die tweedimensionele voorstellings op konvensionele X-straalplate kon dikwels nie tussen sulke weefsels onderskei nie. Meer inligting kon verkry word indien die X-strale van die liggaam uit ’n aantal verskillende hoeke geneem kon word, maar met die gebruiklike X-straaltegnieke was dit ’n probleem.
Daarmee het hy die wiskundige tegniek vir CAT-skandering daargestel, wat behels dat ’n X-straalbron en elektroniese verklikkers oor die liggaam heen beweeg word. Die inligting wat daardeur verkry word, word dan deur ’n rekenaar ontleed waardeur ’n duidelike kaart van die weefsels binne ’n dwarssnee van die liggaam geskep word.
Die resultaat van sy besef was die Kreepy Krauly, die revolusionêre swembad-suier, wat egter eers in 1974 die lig by Chauvier se huis in Springs gesien het. Dit was die eerste apparaat van sy soort wat nog gebou was. Die Kreepy Krauly was die voorloper van ander sulke "wandelaars" in die swembadwater, wat die baddens onderlangs skoonhou deur middel van die werking van die bad se eie pomp.
Chauvier is in 1985 oorlede, maar sy kruipende goggas vreet steeds duisende swembaddens in Suid-Afrika en regoor die wêreld silwerskoon.
TOE George Pratley, ’n ingenieur van Krugersdorp, in die jare sestig ’n kleefstof ontwerp wat die komponente in ’n elektriese houer bymekaar kon hou, het hy bepaald nooit kon droom dat sy produk nog die enigste Suid-Afrikaanse uitvindsel sou word wat saam met Neil Armstrong en Edwin Aldrin op die maan sou land nie. Pratley se beroemde klewende stopverf, Pratley Putty, is in 1969 gebruik om dele van die Eagle-maanlandingstuig van die Apollo XI-sending bymekaar te hou.
Nadat Pratley in 1983 oorlede is, het sy seun Kim [REGS] die beheer van die Pratley-maatskappy oorgeneem. Honderde tonne Pratley Putty is reeds na lande regoor die wêreld uitgevoer en die maatskappy vervaardig ook ander produkte. Indien jy op die oomblik aan die internet gekoppel is, kan jy hier klik vir ’n Afrikaanse webbladsy oor Pratley.
Die grootste dolosse wat nog in Afrika gegiet is, word vir die Coega-projek gemaak. Hierdie projek behels die bou van ’n kompleks vir nywerheidsontwikkeling en ’n diepwater-hawe twintig kilometer oos van Port Elizabeth. Altesaam 26 500 dolosse van dertig ton sal gebruik word op twee seebrekers vir die diepwater-hawe Ngqura.
DIE Pretorianer Gervan Lubbe [LINKS] was ’n Telkom-tegnikus van Pretoria toe hy die sogenaamde APS-terapie vir die verligting van chroniese en akute pyn ontwerp het. Sy elektriese toestel het in 1998 ’n goue medalje op die Internasionale Uitvindingskou in Genève, Switserland, verwerf en geniet vandag wêreldwye erkenning.
Dit was ’n artikel oor pynverligting in ’n Amerikaanse tydskrif wat Lubbe aan die dink gesit het. Hy het gewonder of dit nie moontlik sou wees om die liggaam se natuurlike senu-impulse elektronies te stimuleer om pyn te verlig nie. Omdat hy nie ’n dokter was nie, moes hy in sy vrye tyd die menslike anatomie en fisiologie bestudeer totdat hy gereken het hy genoeg van die oorsake van artitiese pyn weet. Daarna het hy die masjientjie ontwerp wat die probleem kon verlig.
Johnson se sogenaamde "speed gun" (snelgeweer) is in 1999 tydens die Krieket-Wêreldbekertoernooi op die Oval in Engeland amptelik in gebruik geneem. Hy het dit in 1992 ontwerp. Dit word deur ’n Suid-Afrikaanse firma vervaardig en in krieketspelende lande, asook in Europa en Amerika, verkoop. Maar volgens Johnson het dit nie altyd maklik gegaan nie—die Europeërs en Amerikaners was aanvanklik skepties wanneer hulle gehoor dat die tegnologie in Suid-Afrika ontwikkel is. Toe wys ons hulle dat ons darem nie sulke agtervelders is as wat hulle gedink het nie!
TREVOR BAYLISS is nou wel ’n Londenaar, maar sy belangrike uitvindsel, die opwen-radio, het in Suid-Afrika gestalte gekry. ’n Kaapse firma het in 1996 die eerste betroubare opwen-radio op die mark geplaas.
Bayliss het vir hom naam gemaak met sy "uitvindsels" deurdat hy reeds jare lank met idees vir toestelle in sy werkwinkel naby Londen geëksperimenteer het. Hy het die opwen-radio in 1991 ontwerp nadat hy na ’n program oor vigs in Afrika gekyk het. In die program is gesê dat die grootste probleem by die verspreiding van gesondheidsinligting lê omdat so min mense dit kan bekostig om batterye te koop.
As die veer van die radio opgewen is, is daar genoeg elektrisiteit vir ’n speeltyd van sowat veertig minute.
Suid-Afrikaners het voorts die tegnologie ontwikkel om mikro-organismes soos baktererieë te gebruik om goud uit erts te onttrek. Die proses word boonop wêreldwyd vir verskeie ander metale gebruik.
Maar dis ook nie altyd so maklik om ’n spesifieke naam aan ’n uitvindsel te koppel nie, want soms is dit ’n hele spanpoging. Baiemaal vervaag name boonop in die gang van die geskiedenis.
GEMIDDELD sowat tagtig patente word elke maand deur die Suid-Afrikaanse Patentekantoor toegestaan. En gemiddeld twaalf patente word maandeliks deur die patentekantoor in die Verenigde State toegestaan vir uitvindsels uit Suid-Afrika. Ja-nee, wie sê nog Suid-Afrikaners is nie vol idees nie?