Haai! Die wonderlike wêreld van die vraatsugtige roofvisse
'n Haai se manier van jag kan ooreenstem met die taktiek van 'n menslike reeksmoordenaar...
Die gehate venyn van die see...
(maar verdien hy werklik sy reputasie as 'n verstandlose mensemoordenaar?)
By Vishoek in die Kaap het 'n bejaarde vrou in November 2004 in die gevreesde kake van 'n witdoodhaai gesterf... en dié en ander haai-aanvalle in die Kaapse waters het baie mense opnuut laat wonder of mensvreterhaaie nie maar van die aangesig van die aarde af verdelg behoort te word nie. Maar bewaringsbewustes, wat bekommerd is oor die versteuring van die sensitiewe ekologiese ewewig in die see, dink heeltemal anders oor die saak. Ons moet die seediere se gedrag leer verstaan, sê hulle, en weet hoe om uit die gevaarlikes se pad te bly... net soos 'n mens tog nie in die Bosveld goedsmoed tussen 'n trop leeus sal instap nie...
YNA WEBB (77) het gereeld in die see gaan swem by Vishoek in die Kaap, waar sy gewoon het. Tot daardie noodlottige dag in November 2004 toe sy voor geskokte toeskouers deur 'n groot witdoodhaai (Carcharodon carcharias) aangeval en gruwelik gedood is. Die lengte van die haai is op 5,5 meter geskat.
Net die vorige April het 'n sestienjarige branderplankryer in die Kaapse waters sy regterbeen weens 'n witdoodhaai-aanval verloor. En in Maart 2005 is 'n 32-jarige Britse toeris by Noordhoekstrand in die Kaap weer so erg deur vermoedelik 'n witdoodhaai toegetakel dat hy inderhaas per noodhelikopter na die hospitaal gebring moes word.
Dit het baie mense laat wonder hoe veilig die Kaapse strande nou eintlik vir baaiers is. Sou die Kaap as haaigebied dalk nog in dieselfde gevaarliga kon beland as Durban en sy naburige kusdorpe voordat haainette in 1967 daar aangebring is?
Gelukkig vir die menslike swemmers in ons kuswaters—en stellig vir die witdoodhaai self—is daar egter navorsers wat intensief in dié roofvis belang stel en groot moeite doen om sy grille, gedoentes en gewoontes te bestudeer.
Dis nou navorsers soos Neil Hammerschlag van die Universiteit van Miami in Amerika en Aiden Martin van die Universiteit van Brits-Columbië in Kanada. Vanaf 'n eiland in Valsbaai by die Kaapse Skiereiland, waar duisende pelsrobbe 'n holte vir die poot gevind het, het hierdie twee wetenskaplikes 'n studie onderneem om die roofgewoontes van die haaie in ons Kaapse waters te beloer. In die winter van 2004 het Hammerschlag en Martin nie minder nie as 340 aanvalle deur witdoodhaaie op pelsrobbe binne twee kilometer van die eiland waargeneem.
Later het hierdie navorsers 'n kenner van die werkwyses van menslike misdadigers by hul navorsing betrek, te wete Kim Rossmois wat verbonde is aan die Staatsuniversiteit van Texas in Amerika.
En in 2009 is van hul baie interessante bevinding berig. Volgens hierdie geleerdes lyk dit of witdoodhaaie hul jagstrategie vooraf beplan—en, wat meer sê, of die strategie soortgelyk is aan die taktiek wat sekere menslike reeksmoordenaars aanwend wanneer hulle hul slagoffers vermoor.
Menslike reeksmoordenaars kan 'n ankerpunt gebruik, gewoonlik 'n woon- of werkplek, van waar hulle hul aanvalle in die omtrek doen, 'n punt waarvan die ligging mettertyd deur speurders bereken kan word. Witdoodhaaie swem eweneens nie doelloos in die see rond om lukraak op hul volgende maaltyd af te kom nie, maar identifiseer self 'n "ankerplek" waaruit hulle kan toeslaan en soek dan in die omringende moordgebied op hul volgende slagoffer.
Wie't ooit gesê haaie is bloeddorstige stommelinge wat net vreet en vergeet en op geen manier in staat is om beredeneerd te dink nie! Hoe ook al, dit maak die meeste van ons nie minder bang vir hulle nie...
DIE kille vrees wat mense beetpak wanneer hulle van haaie hoor, setel in die oerinstinkte van die mens. Hoewel oneindig meer mense in motorongelukke en talle meer in vliegongelukke as in haaikake sterf, klim ons vreesloos in ons karre en vliegtuie, maar vlug in paniese angs uit die branders selfs as ons byvoorbeeld 'n drywende tamatiekissie vir 'n getande mensvreter aansien.
Goed en wel, sê die haaikenners, natuurlik moet 'n mens in jou pasoppens bly vir mensvreterhaaie. Maar ons kom darem ook al 'n lang pad sedert naastenby die middel van die twintigste eeu toe Durban die reputasie van die gevaarlikste haaistrand ter wêreld gehad het. Gelukkig weet ons vandag soveel meer oor haaie en hul gedrag dat ons met hulle kan saamlewe sonder om hulle voor die voet te wil verdelg.
Witdoodhaaie langs die Suid-Afrikaanse kus word selfs deur wetgewing beskerm. Met 'n openbare bekendstellingsveldtog is ook reeds by geleentheid probeer om die publiek se siening van die witdoodhaai te verander—om hom nie soseer as 'n "mensvreter" te beskou nie, maar eerder as 'n "vriendelike monster".
Kenners weet die witdoodhaai is fisiek in staat om feitlik enige dier in die see dood te maak en te verslind. Maar wetenskaplikes het jare lank gedebatteer of hierdie volmaakte moordmasjien ook intelligent is. Navorsers vergelyk die brein van 'n volwasse witdoodhaai met dié van 'n manta-rog. Dis maar byna die helfte die grootte van 'n manta-rog s'n, omtrent so groot soos 'n klein langwerpige lemoentjie.
BO: Die witdoodhaai. Hy kom onder meer langs die hele Suid-Afrikaanse kus voor en swem tot in die vlak water. Hy het swart ogies, 'n halfmaanvormige stert en groot, driehoekige saag­randtande. Hy kan tot omtrent ses, sewe meter lank word.
Wetenskaplikes gis oor waarom witdoodhaaie mense aanval. Hul breine het 'n eenvoudige struktuur en is primêr ingestel op reuk en die waarneming van beweging; die sig is nie so goed ontwikkel nie. Die wetenskaplikes glo dat, aangesien witdoodhaaie nie tussen hul prooi kan onderskei nie, hulle eenvoudig nie in staat is om die verskil tussen 'n rob en 'n branderplank te ken nie!
En soos dit hoër op in hierdie artikel geblyk het, is robbe 'n stapelvoedsel van die witdoodhaai.
MAAR alle haaie is natuurlik nie witdoodhaaie nie, hoewel alle haaie behoort tot die een klas visse wat kraakbeen-geraamtes het (die Chondrichthyes). Die skelette van haaie bestaan nie uit bene nie, maar uit kraakbeen, wat sowel ligter as meer elasties is. As jy 'n haaiskelet in water kook, word dit jellieagtig.
Daar is haaie van allerhande groottes en temperamente, sover bekend sowat 380 soorte. Terwyl party spesies rats en aggressief is, is ander sku en traag, soos die "trapsuutjiese" wat op die seebodem woon en die see vir skulpvis en plankton deurkruis.
REGS: 'n Verpleërhaai (Ginglymostoma cirratum) by Mona-eiland, Puerto Rico. Hierdie onskadelike soort haaie lewe hoofsaaklik van ongewerwelde diertjies, wat hulle uit die afsaksel onder in die see "uitsif".
Foto: Ron Hill, NOAA Fisheries, SEFSC-Galveston
Haaie wissel in grootte van die dwerghondhaai, wat in die palm van jou hand kan pas tot die 14 m lange walvishaai, wat so groot soos 'n bus is—hoogs uiteenlopende soorte wat in dosyne afsonderlike ekologiese plekke aangetref word. Die meeste haaie word egter in warm oseane gevind.
Haaie word as die superroofdiere van die see beskou, met hul skerp tande wat in sulke parallelle rye in die bek sit. Hulle word ook gereeld as verstandelose moordmasjiene uitgebeeld, maar soos ons ook reeds in hierdie artikel gesien het, is hulle in der waarheid hoogs gesofistikeerde jagters wat hul skerp sintuie gebruik om hul prooi te soek.
Enige van die haai se hoogs ingestelde sintuie kan hom na sy prooi toe lei. Wanneer hulle saam gebruik word, is die slagoffer se doppie feitlik verseker geklink. Benewens dieselfde vyf sintuie as dié van die mens, het haaie ook nog die unieke sintuie van meganoresepsie, of "aanraking op 'n afstand", en elektroresepsie, die vermoë om die swak kragveld waar te neem wat deur ander diere opgewek word en binne 'n meter of wat rondom hulle waarneembaar is.
Haaie se tande en kake is hul kragtigste wapens. Die vorm en doel van hul tande verskil, afhangende van hul voedselbron. En waaraan haaie verkies om te byt, wissel van die voorspelbare tot die bisarre. Een soort wat omtrent alles verslind wat voorkom, is die tierhaai. Skoene, wieldoppe, helms, beursies en selfs ammunisie is al in die pense van tierhaaie gevind.
BO: 'n Bielie van 'n tierhaai. Hierdie soort haaie kom wydverspreid in die warm seë voor en is berug daarvoor dat hulle mense aanval. Maar dié knewel het darem self sy tier teëgekom.
Haaie kry in hul lewe duisende tande, wat kom en gaan deurdat hulle vorentoe beweeg asof hulle op 'n vervoerband is en dan gewissel word. 'n Tierhaai wissel byvoorbeeld in net een jaar tot 2000 keer. Party haaie kan tot 30.000 tande in 'n leeftyd verloor.
REGS: 'n Haaitand... vlymskerp saag van die see.
DIE beskerming wat haainette aan baaiers en branderplankryers bied, is deur 'n opmerksame plaaslike visser ontdek. Hy het opgemerk dat groot haaie baie dikwels in sy nette gevang word, maar nie ander groterige visse nie. Die rede, só is gevind, is doodeenvoudig fisiologies—'n haai moet gedurig vorentoe beweeg om sy kieue met suurstofryke water te bespoel en die bou van sy vinne laat hom nie toe om agteruit te swem nie. As 'n haai in 'n net vasgevang word en nie meer in die water kan beweeg nie, versmoor en vrek hy.
Omdat hulle moet aanhou beweeg, weet ons nie eens of haaie ooit slaap nie! Anders as beenvisse het hulle nie lugblase wat hul dryfvermoë help beheer nie. Die meeste haaie sal sink as hulle ophou swem. Hulle kompenseer met groot olieryke lewers wat hul gewig in die water laer help hou.
Tog word gesoek na alternatiewe vir haainette wat meer aanvaarbaar vir omgewingsbewustes kan wees. Haaie is byvoorbeeld baie gevoelig vir elektriese velde en die moontlikheid is al ondersoek om hierdie roofvisse daarmee af te skrik. 'n Toestel is juis vir vryduikers ontwerp wat inderdaad haaie wegjaag.
ALLE haaie is ook nie wrede roofdiere nie. Trouens, van al die haaispesies is daar, sover ons weet, omtrent 27 wat mense aanval. Nog 'n dosyn het vermoedelik al mense aangeval en 'n ekstra 28 is potensieel gevaarlik weens hul grootte en gedrag.
En dan is daar die reuse wat so mak soos lammetjies is! Die enorme walvishaaie, die grootste vis in die oseane, is onskadelike kreature wat van plankton lewe. Een maal per jaar, met die broeityd van die koraaldiere, word walvishaaie en ander groot planktonvreters na die Ningaloo-rif aan Australië se weskus gelok. Miljoene eiers en sperma en enorme hoeveelhede proteïen word in die water vrygelaat, wat 'n reuse-oes van plankton tot gevolg het.
LINKS: Die walvishaai... die grootste vis in die oseane, maar totaal onskadelik.
Met 'n lengte van tot 14 m en 'n gewig van byna 10 metrieke ton, is hierdie sagmoedige reus van die dieptes 'n indrukwekkende gesig. "'n Mens kan doodeenvoudig nie glo hoe groot hy is nie," vertel 'n duiker. "Dis soos om 'n bus met vinne en 'n stert onder die water teë te kom."
Uitstekende filmopnames is al gemaak met nabyskote van 'n walvishaai wat vreet. Die oop bek sou twee volwasse mense kon hou. Tonne water word deur sy kieue gefiltreer om plankton en kril te aas—die larwe-vorms van baie van die diere van die see.
HAAIE kom op een van drie verskillende maniere in die wêreld:
uit goed beskermde eieromhulsels (baiemaal uniek gevormde leeragtige doppe) buitekant die ma;
as kleintjies wat soos soogdiere gebore word;
of deur 'n kombinasie van die bogenoemde—binne-in die ma uitgebroei en dan gebore.
By minstens een soort, die sandtierhaai, is die baba-haaitjies kannibalisties. Die eerste kleintjie wat in die uterus ontwikkel, vreet ewe koeltjies sy minder ontwikkelde boeties en sussies met huid en vin op.
REGS: Die Zambezi-haai... net een van baie soorte in Suid-Afrikaanse waters.
Hoewel daar baie soorte haaie is, word hul voortbestaan in die oseane bedreig. Hulle word wêreldwyd ál meer vir hul vleis gevang, asook vir hul vinne, wat in Asië as 'n groot lekkerny beskou word. Daar is Oostelinge wat byvoorbeeld sop van die sopvinhaai maak.
Elke jaar word 'n wesenlike aantal haaie van allerhande soorte per ongeluk doodgemaak, wanneer hulle in toerusting beland wat eintlik ontwerp is om ander visse te vang. En dan word haaivangery vir die pret boonop ál gewilder.
Baie broeiplekke van haaie aan die kus is vernietig of is lank nie meer wat hulle was nie. Omdat daar weinig openbare steun is, is haaie dikwels maar bra laag op die lys van navorsings- en bestuursprogramme.
Maar hoekom is haaie belangrik? Alle groot roofdiere speel belangrike rolle in hul ekosisteme. Wetenskaplikes reken haaie is al van die vroegste tye af 'n betekenisvolle deel van voedselkettings in die see. Hulle dun swak en gewonde diere uit en help sodoende om die bevolkings van kleiner seediere gesond te hou. As haaie uitgewis sou word, sou dit 'n beduidende uitwerking op die ingewikkelde web van lewe in die oseane hê.
Loop net lig as jy jou byvoorbeeld in witdoodhaaiwater waag. Onthou haaie is teen skemer en snags op hul aktiefste. En, as jy 'n haai gewaar, moenie só begin spartel dat hy jou dalk vir 'n rob kan aansien nie. Dit kan noodlottig wees...
Haaie van Suidelike Afrika
DIE volgende haaie in die oseane by Suidelike Afrika is gelys deur die J.L.B. Smith-Instituut vir Igtiologie, Rhodes-Universiteit, Grahamstad:
• ORDE CHLAMYDOSELACHIFORMES: Frilletjieshaaie.
• ORDE HEXANCHIFORMES:
Koeihaaie: Skerpneus-sewekiefhaai; seskiefhaai; grootoog-seskiefhaai; platneus-sewekiefhaai.
• ORDE SQUALIFORMES:
Blouhaaie: silwertiphaai; grootneushaai; langneus-swartsterthaai; Javahaai; koperhaai; langneus-swartvinhaai; syhaai; Galapagoshaai; Zambezihaai; swarttiphaai; opesee-wittiphaai; swartvin-rifhaai; donkerhaai; sandbankhaai; swartkolhaai; sorrah-haai; kortneus- swartsterthaai; tierhaai; sopvinhaai; fossielhaai; kleiner sopvinhaai; geelhaai; sleetooghaai; gladde hondhaai; witkolle-hondhaai; blouhaai; melkhaai; vlapneus-hondhaai; stompkophaai; skerptand-hondhaai; growwetand-hondhaai.
Hamerkophaaie: skulrand-hamerkop; groot hamerkop; gladde hamerkop.
Sambokhaaie: grootoog-sambokhaai; fynstert- sambokhaai.
Skeurtandhaaie: knopstert-skeurtandhaai; grootoog- skeurtandhaai; spikkel-skeurtandhaai; kabouterhaai.
Haringhaaie: witdoodhaai; koesterhaai; mako; haringhaai.
Tapythaaie: gryshaai; reus-vaakhaai; sebrahaai.
Kathaaie: blaasophaai; band-kathaai; bruin kathaai; tier-kathaai; pofadder-skaamoog; bruin skaamoog; donker skaamoog; spikkel-kathaai; Izak; streep-kathaai; swartgekolde kathaai; luiperd-kathaai; geelspikkel-kathaai.
Hondhaaie: pylstekel-hondhaai; robhaai; pylkop-hondhaai; braamhaai; gryns-hondhaai; laternhaaie; dwerghaai; centrine; Groenlandse haai; penhaai; grootoog-penhaai.