Kragkrisis: Hutspot van idees, maar geen werklike plan(Foto: pixabay) Die idee dat Eskom na sy “eertydse glorie” herstel kan word moet sommer nou laat vaar word, sê Chris Yelland, ŉ onafhanklike energiekenner. Yelland was Woensdag ŉ gasspreker by ŉ DA-bespreking oor toenemende kommer oor die kragkrisis en veral die situasie by Koeberg. Eskom hoop om suksesvol aansoek te doen dat Koeberg se bedryfslisensie hernu word wanneer dit in 2024 verval. Die projek word egter deur terugslae en vertragings geteister. “Die wêreld het fundamenteel verander en die manier waarop Eskom in hierdie stadium gestruktureer is, is finansieel, omgewingsgewys en operasioneel onvolhoubaar.” Operasioneel kan dit gesien word in Suid-Afrika wat weer aan fase 4-beurtkrag onderwerp word; omgewingsgewys moes Eskom kwytskelding vir sy steenkoolkragsentrales kry om aan wetgewing oor uitlaatgasse te voldoen; finansieel sukkel die kragvoorsiener om net naastenby sy bestaande skuld te diens. “Die situasie is onvolhoubaar,” sê Yelland. Volgens hom het Eskom se eweknieë – instellings soos Telkom en die voormalige Yskor ­– aangepas by moderne tye, terwyl Eskom steeds lyk soos dit meer as 90 jaar gelede gelyk het. “Dit kan nie en moenie wees wat dit was nie. Dit is onvanpas om daarheen terug te keer.” Yelland sê in sekere regeringskringe is daar ŉ bewustheid van die krisis en wat daaraan gedoen moet word, maar in ander regeringsektore is daar glad nie genoeg begrip vir die omvang en erns van die kragprobleem nie – “en dit is inderdaad baie ernstig”. Pres. Cyril Ramaphosa het in Julie vanjaar ŉ sogenaamde kragplan bekend gemaak om die probleem te pak. Kevin Mileham, die DA se woordvoerder oor minerale hulpbronne en energiesake, sê dit lyk egter of hierdie plan reeds vasgeval het. Die president het in daardie stadium aangedui dat instandhouding by kragsentrales geprioritiseer moet word, maar die voortgesette probleme – ook by Koeberg – wys die stelsel is steeds in krisismodus. “Die plan loop die ernstige gevaar om te ontspoor, tensy die president persoonlik beheer daaroor neem,” sê Mileham. Van praktiese inwerkingstelling was daar nog weinig aanduiding. Mileham sê die werwing- en aanstellingsproses van kundiges by Eskom het klaarblyklik nog nêrens gekom nie, dieselfde geld die verkryging van krag by buurlande en daar is ook geen openbare plan oor wat gedoen word om byvoorbeeld sabotasie by Eskom te stuit nie. Mileham sê Ramaphosa kan nie die inwerkingstelling van die plan aan ŉ ondoeltreffende komitee uitkontrakteer nie. Die kragkrisiskomitee is aangewys om die probleem te pak, en Mileham sê indien die komitee vergader, weet niemand waaroor of wat hulle met die vergaderings bereik nie. Die president se poging om so wyd as moontlik insette te versamel, het egter beteken die kragplan is ŉ mengelmoes van idees om almal gelukkig te hou, sê Yelland. “Die plan is om hierdie rede egter net té ingewikkeld.” Een van die pilare waarop die plan berus, is ŉ verbetering van die energiebeskikbaarheidsfaktor, dus die hoeveelheid krag wat vir gebruik beskikbaar is. Dié syfer is veronderstel om te styg, maar daal die afgelope paar jaar deurlopend. Yelland sê dit is die verantwoordelikheid van Gwede Mantashe, minister van minerale hulpbronne en energie, om die energiebeskikbaarheidsfaktor te verhoog. “Hy pak die skuld op almal anders, maar hý is aanspreeklik,” sê Yelland. In antwoord op ŉ vraag of Eskom hopeloos te veel werkers het, sê Yelland dit word algemeen aanvaar dat dit die geval is. Hoeveel mense werklik benodig word, is ŉ ope vraag. “Eskom is ŉ staatsbeheerde instelling en ŉ stilhouplek vir alle soorte maatskaplike doelwitte; streng gesproke nie sakedoelwitte nie. Daar gaan te veel mense wees totdat die instelling ontbondel word en daar meer uiteenlopende aandeelhouers, benewens die staat, betrokke is. “Solank as wat die staat dit besit, gaan daar te veel mense werk.”