Minister aan boere: ‘Ek het geluister en ek het gehoor’Minister Thoko Didiza. (Foto: GCIS) “Ek het geluister na wat julle gesê het, en ek het gehoor hoe julle bereid is om in moeilike omstandighede betrokke te raak (by grondhervorming). Ons sal saamwerk,” het Thoko Didiza, minister van landbou, Donderdagaand by Landbouweekblad se grondberaad gesê. Sy het honderde boere van reg oor die land toegespreek nadat sy die hele dag geluister het na verhale oor suksesvolle grondhervormingsprogramme wat grootliks sonder die staat se hulp deur boere en plaaswerkers geïmplimenteer word. Didiza het die heeldag op die taamlik afgeleë vergaderplek in die Koue Bokkeveld tussen Ceres en Citrusdal aangebly en ook in die ete- en teepouses individueel met boere en plaaswerkers gesels oor hul belewenis van grondhervorming. In voorlegging na voorlegging was die boodskap duidelik: dit moet eerstens ŉ hartsaak wees – boere en werkers moet mede-eienaars word omdat albei meen dis moreel die regte ding wat hulle gaan maak werk ten spyte van terugslae – anders gaan die uitdaging om dit te maak werk, te groot wees. Die tweede belangrike les van die dag het gekom van plaaswerkers – dat dit vir baie plaaswerkers moeilik is, soos verskeie dit ruiterlik erken het – om die kopskuif te maak van werker na vennoot en mede-eienaar. Die derde les van die dag was dat enige ooreenkoms tussen boer en bemagtigde plaaswerkers maar moet plaasvind sonder om staatshulp te verwag, hetsy van die departement van landbou, die Landbank of enige vorm van owerheid, behalwe sommige munisipaliteite, wat bereid is om meentgrond in munisipale besit uit te verhuur. Keer op keer het boere en hul bemagtigde werkersvennote met vers en kapittel aangetoon hoe hulle by die staat om hulp aangeklop het net om deur onwillige en dikwels korrupte amptenare gesaboteer te word. Die vierde les van die dag was deursettingsvermoë. Elke deelnemer op die podium het getuig wat ŉ taai proses selfgedrewe grondhervorming is, en hoe terugslae – finansieel, in wantroue-gewortelde magsverhoudinge, weens droogte- of ander natuurkwessies, of deur onbeholpe owerheidsamptenare – volharding, volwassenheid en die oorkoming van selfgenoegsaamheid by alle betrokkenes verg. Verskeie boere en bemagtigde plaaswerkers het getuig dat dit hul geloof is wat hulle laat moed hou het. Die vyfde les was dat dit baie help as daar ŉ organisasie is wat kundige hulp kan verskaf en veral wat druk op owerheidsamptenare kan volhou sodat projekte nie deur amptelike rondslomp versmoor word nie. Die PALS-inisiatief van die Witzenberg-gemeenskap is as voorbeeld uitgelig. Die sesde les was dat alles wetlik, amptelik en skriftelik moet geskied – daar kan nie net op aanvanklike wedersydse welwillendheid tussen boer en bemagtigde werker gesteun word nie. Hiervoor is prokureurs met bewese suksesvolle spesialiservaring nodig. Toe sy uiteindelik aan die einde van ŉ daglange program vol getuienis aan die beurt kom vir haar toespraak, het Didiza gesê: “Dit is duidelik daar is uitdagings, maar uit jul verhale weet ‘n mens alle uitdagings kan oorkom word. Verhale soos julle s’n wys daar is ŉ nuwe manier van doen wat ons as Suid-Afrikaners byeen kan bring.” Sy het uitgewys dat pres. Cyril Ramaphosa self boer en die landbou se probleme verstaan, wat die rede is vir sy klem op die landbou se rol om die ekonomiese trajek tot groei om te draai. Sy het kennelik deeglik kennis geneem van die kritiek op haar departement en het gesê die duisternis reëls waaraan staatsdepartemente en staatsamptenare onderworpe is kan soms samewerking moeilik maak. Sy het gevra dat boere die regering help planne beraam, en die boere verseker dat die regering saam met hulle bekommerd is oor die droogte, wat reeds tot verskeie selfmoorde gelei het. Didiza het ŉ sterk pleidooi teen plaasaanvalle op boere en hul gesinne asook plaaswerkers gelewer, en is aan die einde van haar toespraak staande toegejuig deur honderde boere. In sy bedanking aan Didiza het Landbouweekblad se redakteur, Chris Burgess, gesê hy hoop hy weet watter hoop haar boodskap aan boere gaan bring. Hy het haar ook bedank dat sy as minister die hele dag na boere gesit en luister het.