Van Argentinië na Chili: busry is nie so bad nie
ODE AAN 'n VIS
In die vierde aflewering van JACQUES PAUW se Suid-Amerikaanse avontuur verruil hy en sy reisgenoot, Anton Espost, die Inka-valleie van Noordwes-Argentinië vir die beroemde vismark van Puerto Montt in die suide van Chili. ’n Nagmerrie-busrit en ’n grillerige hotel later ontdek hulle eindelik dié seekos-en-wynhemel.
“HOE gaan ons in Mendoza kom?” wou ek van Anton weet. Daar was nie vlugte tussen Salta en Mendoza nie en ons sou via Buenos Aires of Córdoba (die naasgrootste stad) daarheen moes vlieg.Mendoza lê aan die voet van die Andes in die sentrale gedeelte van die land en is Argentinië se wynhoofstad.“Ons gaan die bus vat,” het Anton gesê.“Dis so ver soos Johannesburg van Kaapstad!”“So what? Baie mense ry met ’n bus tussen Johannesburg en Kaapstad.”“Ek het nog nooit met daai busse gery nie. Ek vlieg.”“Wel, nou gaan jy busry. Argentinian style.”“Dit vat 20 uur van Salta tot in Mendoza!”“Gaan jou tyd gee om lekker te ontspan.”Busry sonder boozeDis eers nadat ons die buskaartjies aanlyn gekoop het dat ons die fynskrif – in Engels – gelees het: “No alcohol is allowed on our busses.”“Dis soos om met Egypt Air om die wêreld te vlieg,” het ek gesê. “Kan jy jouself enigiets erger voorstel?”“Ek moet erken: Dis bietjie van ’n gatslag,” sê Anton. “Ons sal ’n plan moet maak.”Ons is met vyf plastieksakke op die bus. In sak een was vodka en glase. In sak twee was lemoensap. In sak drie was twee bottels malbec, in sak vier twee groot pakke ys en sak vyf was vol empanadas, koekies en tjips. Elkeen van ons het ook ’n slaappil gehad.Ek het vir ons sitplekke 36a en 36b agter in die bus bespreek om ons uit die publieke oog te kry. Die bus was effe lank in die tand, maar het darem gemakstoele gehad wat halfpad kon platslaan, soortgelyk aan dié wat jy in besigheidsklas op ’n bankrot lugdiens sou verwag.Die buswaardin was getooi in ’n vietse buspakkie, met hoëhakskoene en al! Haar enorme tas het op die leë sitplek langs ons gestaan en sy het ’n paar keer tydens die reis van uitrusting verander. Sy het sonder twyfel verbeeldingsvlugte van Emirates gekoester.Toe die son laatmiddag sy psigedeliese kleure teen die rotswande kaats en die wingerde van Lafayette verby ons gly, het ek en Anton glasies vodka-en-lemoensap geklink en ek het besluit: Busry is glad nie so sleg nie.
Teen sononder het die ys in die een sak begin smelt. Ons het dit nie raakgesien nie totdat stroompies water in die busgang afgevloei het. Die buswaardin, mop in die hand, het drooggemaak en kom ondersoek instel. Ek het na die lugreëlaar gewys wat agter ons gerammel het en beduie dat hy lek.
Toe bars die tweede sak ys. Ons het probeer om die yssakke in ander sakke te sit, maar almal was vol gate. Die spruitjie het ’n riviertjie geword. Ons moes sluk aan die vodka en lemoensap en teen daai tyd het almal op die bus geweet ons suip. Die buswaardin het na ons getuur asof ons besig was om ’n baba te slag.
Teen so elfuur die nag was die eerste bottel malbec ook op. Ons het ons slaappille met die laaste druppels gesluk en stomdronk omgeval.
Ek het nou en dan wakker geskud as die bus stop, halforent gekom en na Anton gekyk wat langs my op sy rug gelê en oopmond gesnork het. Dit was ’n ongure gesig. Ek het omgedraai en in ’n beswyming weggesink.
Ek en Anton het die volgende oggend wakker geword met die buswaardin, uitgedos in ’n nuwe uitrusting en vars soos ’n Jakarandablommetjie in Oktober, wat langs ons gestaan het met twee skinkborde met brekfis. Aan ons voete was die rommel van ’n fuifparty.
“Weet jy wat, Espost,” het ek vir Anton gesê terwyl ons skoongemaak het, “ons is wit skuim.”
“Net so! Wat verwag jy? Die een van Parow, die ander van Pretoria!”
Teen elfuur die oggend het ons heelwat beter gevoel en teen middagete, toe ons Mendoza binnery, het die laaste bottel malbec ook in die stof gebyt. Die gastehuis waarin ons bespreek was, was smerig. Ons is met ’n luide protes daar uit, maar Mendoza se hotelle was vol en ons het ure gesukkel om ’n plek op Airbnb te kry.
Mendoza: Elegante stadMendoza – óók in die laaste maande ’n begraafplaas van Springbokrugby – is ’n elegante stad met breë boulevards wat met Jakarandas belyn is, plazas met ’n magdom stalletjies, fonteine en standbeelde, en ’n gul munisipale mark wat my na my asem laat snak het.Die blink mes van ’n bejaarde slagter het deur ’n heel serrano-ham gegly wat in ’n staal-en-hout-harnas vasgeklem was. Tientalle ander hamme het soos vlermuise bokant sy kop gehang.Langsaan het ’n parrilla - 'n braaier - stukke lam, bees en vark oor ’n oop vuur geskroei en ’n entjie verder het ’n vishandelaar ’n blinkoogvissie in stukke opgekap. Dié het hy in ’n paellapan saam met olyfolie, garnale, calamari, mossels, uie, geel en rooi soetrissies en ’n skeut torrontés blanc gevlakbraai.
Anton, steeds moeg van die vorige aand se kaperjolle, het hom by die malbec-stalletjies tuisgemaak.
Ons het nooit by die bekende malbec-wynlandgoedere van Mendoza uitgekom nie. Ons het om die waarheid te sê by bitter min in Mendoza uitgekom en daarom is my advies oor dié pragtige stad en streek karig. Alles die bus se skuld. Ek en Anton is die volgende middag vort – hierdie keer per vliegtuig – na Patagonië in die suide van Argentinië.
Ons het al langs die magtige sneeupieke van die Andes gevlieg tot in die Arktiese wonderwêreld van Suid-Amerika, na ’n streek wat deur Argentinië en Chili gedeel word. Patagonië is een-en-’n-half keer die grootte van die Verenigde Koningkryk en is eindeloos, meestal leeg en wild.
Ons bestemming was Bariloche, die Argentynse hoofstad van Patagonië. Dié dorp word aan die een kant deur berge met sagte wit kussings omring en aan die ander kant deur ’n turkooisblou meer waarin die getande pieke van die Andes weerkaats. Bariloche is tjoklitboksmooi en ’n toeristeparadys wat skiëry, valskermsweef, bergfietsry en voetslaan teen opgeblaasde pryse verkwansel.
Bariloche verkoop haarself as ’n Klein Switserland en die Germaanse invloed is oral te sien in haar Alpynse geboue en houthuise, fondue-restaurante en tjoklitboetieks.
Voormalige bastion vir Nazi’sDis moeilik om te glo dat dié dorp ná die Tweede Wêreldoorlog ’n bastion vir Nazi’s was wat hierheen gevlug en uitgewyk het. In 1995 is Erich Priebke, die hoof van Bariloche se Duitse kultuurvereniging en hoof van die plaaslike Duitse skool se beheerraad, in hegtenis geneem en aan Italië uitgelewer. Hy was ’n SS-bevelvoerder in Italië waar hy by die massamoord van 335 Joodse gevangenes betrokke was. Hy is 'n lewenslange vonnis opgelê.
Dit het tóé uitgekom dat 1,300 Nazi’s ná die wêreldoorlog Argentinië toe gevlug en hulle onder meer in Bariloche gevestig het. Hulle kon hulself immers verbeel hulle is êrens by ’n oord in die Alpe – waar die Nazi-oppergesag terloops die uitwissing van die Jode beplan het.
Adolf Eichmann en “Dokter Dood”, Josef Mengele, het albei in Bariloche gewoon voordat hulle Buenos Aires toe is. Adolf Hitler sou glo na Bariloche vlug sou hy die oorlog verloor en die hasepad uit Duitsland moes kies.
Dis nie die Nazi’s wat my en Anton uit Bariloche verdryf het nie, maar die pseudo-Switserse Alpe-kitsch wat die dorp gevange hou. Anton het boonop ’n rooimier in sy broek gehad: die wêreldberoemde vismark van Puerto Montt in die Chileense Patagonië. Hy was baie jare gelede in Puerto Montt en het oor dié seekoshemel gekwyl nog voordat ons in Suid-Amerika aangekom het.
Ons het die bus gevat – netjies en regop in ons sitplekkies met ’n koeldrankie in die hand – en deur ’n skeur in die Andes gekronkel terwyl granietwande aan weerskante hemelwaarts gerys het.
Die Andes en sneeubedekte vulkane’n Sliert reën het ons by die grenspos gegroet waar ons magtige Suid-Afrikaanse paspoorte ons in ’n oogwink in Chili gekry het. Toe ons deur die Andes is en die miskombers sy ente lig, het twee perfekte sneeubedekte vulkane op die horison gewink. Daar is 36 aktiewe vulkane in en om die Andes.
In hul skaduwee was Puerto Montt, die poort tot die Chileense fjords en ’n hawe vir ’n battery vissersbote wat hul nette en lyne in van die rykste viswaters op die planeet laat sak. Daai vangste beland by die Angelmó-vismark.
Anton was ’n man op ’n missie. Hy het stip voor hom uitgestaar, sy arms het soos ’n lokomotief se stoomarms gepomp en sy blik was genael op ’n bruinrooi dubbelverdieping-houtgebou aan die einde van die vishawe. ’n Deel van die struktuur was op pilare in die see.
“Daar’s dit, daar’s dit,” het hy gehyg. “Maak jou reg. Hier kom Puerto Montt se vismark!”
Kriewelende oranje karkassies
Dit begin met groente op die sypaadjies – hopies groen, geel, rooi, pers, oranje, wit en bruin. Gekus deur die soel son en gevoed deur die gebied se klam vulkaangrond met sy hoë konsentrasies minerale en voedingstowwe. Daar’s ook heuning, konfyt, brood, kaas, gegiste appelsap en tuisgemaakte likeurs.
Dan begin heuweltjies van swart en grys. Mandjies vol kriewelende oranje karkassies. ’n Paar glinsterende en slanke silwer lywe. Tafels met salm-ceviche. In die vismark is cocinerías (kombuise) waar die vroue van die vishandelaars of vissermanne vars seekos gaarmaak.Daar’s vismarkte – en daar’s Angelmó. As die Mercado Central in Mendoza my na my asem laat snak het, het Angelmó my hartslag in snelrat gestuur. Woorde kan dit nooit eer aandoen nie. Elke stal en elke toonbank was ’n skildery.Rondom die vismark is cocinerías (kombuise) waar die vroue van die vishandelaars of vissermanne vars seekos gaarmaak. Dié op die eerste vloer is effe groter, gemakliker en op die see terwyl dié aan die agterkant van die stalletjies op die grondvloer beknop en sonder vensters is.
Soos die Stasi se martelkamers
In ’n stadium het Anton in die kleinste en verste cocinería verdwyn. Ek het hom gevolg. Daar was twee tafeltjies met piepklein stoeltjies. ’n Naakte gloeilamp het oor die tafel geswaai. Dit was warm en bedompig. Dit het my aan die KGB of Stasi se martelkamers laat dink.
“Hoekom hier?” wou ek weet. “Wil jy nie oor die see kyk terwyl jy eet nie?”
“Hierdie is die regte plek,” het hy volgehou.
“Maar ek kan nie lekker sit nie!”
“Wag maar en kyk.”
Die restaurateur/vishandelaar/eienaar/sjef het nadergestaan. “Vino?” wou Anton weet. Sy’s met ’n “Sí, señor” daar weg en het teruggekom met wyn – warm en in ’n boks.
Alles was net te veel. “Jis, Anton! Ons is in ’n plek met die beste seekos en beste wyn in die wêreld. En kyk waar sit ons en kyk wat drink ons! Jy’t hulp nodig! Dis oukei om soms ’n toeris te wees.”
Ons het ’n ooreenkoms bereik. Ons gaan twee keer eet: een keer in Anton se gat, en die tweede keer in ’n plek van my keuse.
Eendmossels uit AlienDaar was net twee geregte op die spyskaart: vars salm en reuse-eendmossels (barnacles). Die Chilene noem dit picororos. Hulle het lewendig in bakke gelê en soos monstertjies uit Alien gelyk. Hul voelertjies het ’n paar laaste desperate stuiptrekkings gegee. Ek eet die meeste goed wat uit die see kom, maar het besluit ek sit nie my bek aan dié gedroggies nie.
Anton het gesê dit was van die beste seekosgeregte wat hy tot nog toe geëet het. Hy’t nie veel van ’n keuse gehad nie, het hy?
Daarna is ons met die trappe op en het in ’n cocinería gaan sit met die see langs ons en ’n koue sauvignon blanc in die ysbak. Ons het ’n yslike Stille Oseaan-koningkrap bestel wat ons gedeel het. Ek was in die hemel.
Ná ’n middagslapie is ons terug Angelmó toe waar ek congrio ontdek het. Suid-Afrikaners vertel graag dat koningklip ’n inheemse vis is wat net in ons waters voorkom. Dis snert. Congrio is niks anders nie as koningklip en lê in stapels by elke vismark in Chili. Boonop is dit vars van die bote af.
Pablo se poëtiese resep
Ek het congrio op elke moontlike wyse in Chili geëet, waaronder die gewilde caldillo de congrio, ’n vissop van congrio, uie, knoffel, vars koljander, wortels, jalapeño, aartappels en room. Die Chileense Nobelpryswenner Pablo Neruda het ’n ode aan caldillo de congrio opgedra wat soos ’n poëtiese resep lees. Dis reeds uit Spaans vertaal; ek hou dit dus in Engels. Hier is die eerste deel:
In the storm-tossed Chilean sea lives the rosy conger, giant eel of snowy flesh. And in Chilean stewpots, along the coast, was born the chowder, thick and succulent, a boon to man. You bring the conger, skinned, to the kitchen (its mottled skin slips off like a glove, leaving the grape of the sea exposed to the world), naked, the tender eel glistens, prepared to serve our appetites.