SA se duur openbare diens – ŉ groot politieke en ekonomiese uitdagingPres. Cyril Ramaphosa spreek die Nasionale Vergadering toe. Foto: GCIS Die Suid-Afrikaanse regering en vakbonde is tans besig om ŉ nuwe loonooreenkoms vir staatsamptenare te onderhandel en die onderhandelinge sal ŉ lakmoestoets vir pres. Cyril Ramaphosa se administrasie wees. Dit is die mening van Gareth van Onselen, hoof van politiek en regering by die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (SAIRV). Hy meen die uitkoms van die onderhandelinge sal ook onthul hoeveel invloed die president het en terselfdertyd lig werp op Suid-Afrika se langtermyn-ekonomiese vooruitsigte. Van Onselen het ŉ verslag vir die SAIRV se sentrum vir risiko-analise saamgestel wat die gevolge van Suid-Afrika se al groter wordende staatsdiens ondersoek. Die verslag toon hoe die grootte van die staatsdiens op plaaslike, provinsiale en nasionale vlak sedert 1994 toegeneem het en hoe die loonrekening gegroei het tot ŉ punt waar dit nie net inflasie oorskry nie, maar ook loonverhogings in die private sektor. Volgens die verslag is die loonrekening toenemend besig om Suid-Afrika se BBP te oorheers. Dit wys ook hoe die loonrekening van die staatsdiens in byna elke salarisvlak beter betaal as die ekwivalent in die privaat sektor. “Die probleem wat die regering tans in die gesig staar is dat die loonrekening van die openbare sektor buite beheer is. Die loonrekening is nou so groot dat dit dreig om die vergoedingsdrempel van baie departemente te oorskry en in die departemente se vermoë om dienste te lewer sal invreet.” Hy het gesê die loonrekening moet eenvoudig onder beheer gebring word. “Die Suid-Afrikaanse ekonomie kan nie meer die buitensporige hoë loonrekening bekostig nie, aangesien die relatiewe klein ekonomiese groeivoorspellings vir die toekoms daarop dui dat die situasie ook nie sal verbeter nie.” Van Onselen voeg nou sy stem by dié soos van Dawie Roodt, hoofekonoom van die Efficient-groep, wat reeds lank maan die Suid-Afrikaanse staatsdiens is te groot. Roodt het al dikwels gesê staatsamptenare verdien te veel geld in ŉ groeiende openbare sektor, terwyl belastingbetalers al minder diens sien vir die geld wat hulle daarvoor betaal. Boonop toon Van Onselen se verslag dat die probleem ŉ paradoks vir opposisiepartye is. “Die DA het byvoorbeeld baie klem daarop geplaas om die grootte van die wetsontwerp op die openbare sektor se loonrekening te verminder deur salarisse te vries en die grootte van die uitvoerende gesag te verminder. Terselfdertyd het die party egter verskeie beleidsvoorstelle voorgelê wat ŉ aansienlike toename in die aantal staatsamptenare gehad het en enige voordele wat besparing op die loonrekening sal bring tot ŉ nul beperk het. “Dit blyk dat geen politieke party die regte antwoord vir hierdie raaisel het nie en tyd is besig om uit te hardloop.” Van Onselen reken die prentjie wat die verslag skets wys op ŉ groot politieke en ekonomiese probleem wat tans nie die openbare aandag geniet wat dit verdien nie. Hy meen die regering se vermoë om die loonrekening van die staatsdiens in te perk, kan ŉ metafoor wees vir die toekomstige ekonomiese rigting wat dit wil inslaan.