Van belhamels tot voorbokke en kapaters
Lees 2003 tye
Ou bokke lus mos groen blaartjies, want hoe ouer die bok, hoe harder die horing.
Oftewel: Ouer mans vry graag na jonger persone, want hoe ouer jy is, hoe wyser is jy (en gaan jy mos nou nie sukkel met iemand wat saam met jou manklik en kranklik op die ouetehuis se stoep sit nie).
Afrikaans se idioomskat is oorlopens met woorde en uitdrukkings wat verband hou met plaasdiere en ŉ agrariese leefwêreld. Van hondsgetrou en hondmak, tot snoeshaan en janhen, tot voorbokke en agterosse. Vir die byderwetse, verstedelikte Afrikaanse hipster is ŉ Saterdagoggend by die barbierwinkel waarskynlik meer gemeensaam as wat dié uitdrukkingswyses bekend is.
In vier woordeboeke waarin ek gesoek het, kry ek nie minder nie as 41 verskillende uitdrukkings waarin die woord “bok” voorkom: van die hedendaagse “bok vir sports” tot die vergete “iemand ŉ Poolse bok span”.
Vra Anton juistement hierdie week via e-pos: “Waar kom die idiomatiese gebruik van “voorbok” vandaan?”
Nou kyk, my se loopwêreld is mos daar diep in die Noordwes in, op ŉ plaas getoog. Die 1980’s was El Niñojare en daar was geld vir niks nie – allermins om my en my suster ruim van sakgeld te voorsien. In standerd 1 (graad 3) het ek begin om met hoenders te boer; skropeiers en -braaikuikens was winsgewend. In standerd 3 het ek entrepreneuries uitgebrei na boerbokboerdery, nadat my oom vir my so ŉ spogrooikop-Kalahariboerbokram met ŉ bokbaardjie present gegee het. (Noudat ek daaraan dink: nie onlykende op sommige van vandag se hipsters nie…)
Janneman was uiteindelik die dominante ram in die trop, die voorloper, die voorbok. Wie al met boerbokke geboer het, weet dat hulle mos liéf vir draadkruip is. En as jy nou ergernis met jou pa wil hê, dan moet jou voorbok (en sy hele trop) tussen jou pa se wolmerino’s loop rondwei, want sien, bokhare op skouwol is so uit soos ŉ geskeerde kinnebak by ŉ kunsuitstalling. Vandaar ook dat ons die skape van die bokke moet skei (“om die gewenstes van die ongewenstes te skei”), of juis jou bokke en skape deurmekaar jaag (“om te trou”).
Om die gedraadkruipery te voorkom, moes ek Janneman van so ŉ nektuig (gemaak uit bloekomtakke en rieme) voorsien. As jy dit nie doen nie, dan kruip die klein bogher altyd deur die drade en lei die hele trop met hom saam. Die nekding is dus ŉ meganisme om jou bokke in die kamp te hou.
Die voorbok was egter nie altyd net een ram nie. Ek kan onthou ek het 'n pragtige ooi gehad wat ook met so ŉ nektuig moes rondloop. En die opgeskote bokkies moes ook dikwels op dieselfde manier in toom gehou word. Maar as jy die voorbokke betyds geïdentifiseer het, was jou probleem opgelos.
In die alledaagse gebruik van die woord voorbok word daar meestal gesinspeel op die leier in kattekwaad, die belhamel.
Belhamel? ŉ Gekastreerde boerbok is ŉ kapater, ŉ gekastreerde skaap ŉ hamel. En soos kapaters is hamels ook voorbokke. In ŉ skaaptrop – veral in Europa – word ŉ klok (of bel) om sulke hamels se nekke gehang. Hulle is dan die bel-hamels.
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 04 Februarie 2017 verskyn.
Oor Februarie, reiniging en aflegging
Woensdag 01 Februarie 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 856 tye
Februarie || eienaam. (Moontlik na die Romeinse god van reiniging, Februus, wat waarskynlik vernoem is na die Februa (reinigingsfeeste) wat op die vyftiende van Februus se heilige maand, Februarius, gehou is. Februus was ook die god van geld/rykdom en die dood.)
Februarie is die kortste maand van die jaar, die laaste maand van die somer in die Suidelike Halfrond, en die afsluiting van die belastingjaar, wat beteken dat dié maand min of meer dieselfde betekenis inhou vir die eienaars van sakeondernemings en die betalers van voorlopige belasting as wat dit vir die ou Romeine ingehou het.
Op 1 Februarie 1662 het generaal Koxinga van China die eiland van Taiwan ná ŉ beleg van 9 maande by die Vereenigde Oost-Indiesche Compagnie afgeneem, op dieselfde dag in 1884 is die eerste volume van die Oxford English Dictionary (A tot Ant) gepubliseer, en in 1895 het president Paul Kruger die Fonteinevallei in Pretoria tot die eerste natuurbewaringsgebied in Afrika geproklameer. Op hierdie dag in 1964 het die Beatles vir die eerste keer nommereentrefferstatus in die VSA bereik met “I want to hold your hand”, vier jaar later het Eddie Adams sy onvergeetlike en afgryslike foto van die teregstelling van Nguyen Van Lem, ŉ offisier in die Viëtkong, geneem, en in 1981 het die krieketwêreld vir ewig van sy as af gekantel toe Trevor Chappel daardie berugte onderhandse laaste bal op die MCG geboul het.
Die Amerikaners vier Vryheidsdag op 1 Februarie omdat Abraham Lincoln die Dertiende Wysiging (Thirteenth Amendment) aan die Amerikaanse Grondwet op 1 Februarie 1865 onderteken het – dit was die wysiging wat slawerny onwettig verklaar het – en op 1 Februarie 1991 het president FW de Klerk in die Suid-Afrikaanse parlement aangekondig dat alle apartheidswette herroep sou word.
Februarie is die maand van reiniging en aflegging. Mag dit ŉ maand wees waarin jou belastingverpligting teenoor die Ontvanger minder is as wat jy gedink het en die aflegging van jou ander belastings makliker is as wat jy vermoed het. En as niks anders dan help nie: Ten minste is die maand kort.
Só is daar koers gekies al met die son langs
Saterdag 28 Januarie 2017	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 1587 tye
Vra Johan Anker op Facebook: “Waar kom ons aan die woord “oos”? Hoekom moet wes en oos noodwendig staan teenoor noord en suid? Wie het so besluit?”
Dis die jaar 300 VHJ (voor huidige jaartelling). Een of ander ou, kom ons sê maar Wiljahelmaz, en sy gesin woon skuins ten suide van die Elbe, daar doer op die Noord-Duitse Laagvlakte. Sy voorgeslagte het oor ŉ tydperk van duisende jare (sedert ongeveer 4 200 VHJ) vanaf die Urheimat (die gebied ten noorde van die huidige Georgië) verhuis en hulle hier kom vestig. Hy en sy gesin voer ŉ eenvoudige, verwesterste bestaan.
As Wiljahelmaz ŉ bietjie wil gaan stap (ŉ mens moet darem jou 10 000 treë per dag inkry), dring sy vrou, Haduwīg, daarop aan dat hy moet sê in watter rigting hy gaan stap. Die hinterland raak toenemend gevaarlik met al die Vandale en Barbare wat die plek toestroom.
As die son opkom in die ooste, voel Hoekom op sy broosste
Wiljahelmaz het slegs die son as rigtingwyser. Sy rigtingwoorde is dus alles songebaseerd:
*aus-to- (ooste): Dit beteken letterlik “skyn-rigting”, met ander woorde in die rigting waarin die son begin skyn of opkom. Dit was vir die klomp Germane die belangrikste rigting, soos tans nog in baie kulture en gelowe.
*wes-t- (weste): In Proto-Indo-Europees (die oermoedertaal van Germaans) het *we- “om te sak of af te gaan” beteken, en uiteindelik het *wes- “aand” beteken. Ons herken hierin ook nog die kerkterm “vesper” wat “aanddiens” beteken.
*nurtha- (noorde): Die stam van *nurtha- is *ner- wat “links” beteken het. As jy in die rigting kyk waar die son opkom, dan is noord altyd aan jou linkerkant. Eintlik beteken “noord” dus “links van die rigting waar die son opkom”.
*sunthaz (suide): Die stam van *sunthaz is *sunnon wat “son” of “die area van die son” beteken. Wiljahelmaz en gesin woon in die noordelike halfrond. Waar ons hier in die land van Homo naledi ons huise laat noordfront vir maksimale sonblootstelling, werk dit presies andersom in daai geweste. Hulle plaasopstalle front suid, in die rigting van … die area van die son!
Intussen, in Rome …
Dié smoor het vir hulle mos baie grênd gehou. Hulle woord vir oos was orientalis, wes was occidentalis, noord borealis (of septentrionalis, as jy jou regtig slim wou voordoen) en suid australis (of meridionalis). Een van die stryde wat Latyn teen Germaans verloor het, was dat Wiljahelmaz se woorde veel makliker was en uiteindelik ook deur baie Romaanse tale geleen is. Byvoorbeeld, “noord” is nord in Frans, Roemeens, Italiaans en Katalaans, en norte in Spaans en Portugees.
Die Latynse australis (“suid”) lyk egter verdag baie op Wiljahelmaz se *aus-to- (“oos”), en nie verniet nie, want dié twee woorde is van dieselfde Proto-Indo-Europese oorsprong. Maar hoe nou gemaak: Die een beteken “suid” en die ander “oos”?
Slaan Google Maps ope, en kyk in watter rigting lê Italië (indertyd die sentrum van Latyn) se simmetrieas, regdeur die brug van die skoen. Suidoos, presies tussen australis én *aus-to-. En verleng nou daai suidoostelike lyn oor die kaart, af en af en af, soos die kraai sou vlieg. Waar kom jy uit …?
Wiljahelmaz sou graag wou weet, had hy maar ŉ goeie internetverbinding.
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 28 Januarie 2017 verskyn.
Vertaal-/terminologiewerk beskikbaar (Afr>Ndl)
Lees 1511 tye
Doel: Skep Nederlandse vertaalekwivalente van lemmas in 'n Afrikaanse woordeboek
Taak: Vertaal ongeveer 2 200 Afrikaanse woorde/terme na Nederlands
Aard van data:
Algemene woorde, byvoorbeeld lekkerlyf ('effens dronk'), kletsrym ('rap'), kaalbas ('naak')
Leenwoorde uit Afrikatale, byvoorbeeld klêza ('melk uit 'n koeispeen drink'), ghasjle ('versigtig')
Terme, veral sport, byvoorbeeld opslagbal (krieket), losgemaal (rugby)
Name van diere (noemetjie), voëls (namakwapatrys) en plante (outeniekwageelhout). In die meeste gevalle sal waarskynlik volstaan moet word met die Latynse naam.
Formaat van data: Die Afrikaanse lemma (plus 'n definisie en herkoms van die woord) word in 'n Excelspreiblad voorsien. Een vertaalekwivalent van elke lemma (nie die definisies nie) moet in die Excelspreiblad aangebring word.
Kwaliteitskontrole: Sal deur VivA onderneem word, maar aansoekers moet aandui hoe hulle ook 'n eerste rondte van kwaliteitskontrole sal (laast) doen
Tydsraamwerk: 13 Februarie tot 24 April 2017
Kontraktuele verbinding: VivA se standaard diensvlakooreenkoms
Bondige oorsig oor ervaring in vertaling en/of terminografiewerk (veral met betrekking tot Nederlands)
Vlak van Nederlandse taalbeheersing (byvoorbeeld moedertaalspreker)
Bondige voorstel oor hoe interne kwaliteitskontrole gedoen sal word (byvoorbeeld om die lys deur 'n kollega te laat kontroleer)
Voorstel vir tarief per lemma (2 200 in totaal)
Aansoekvereistes: Enigiemand (ook mense in die buiteland) mag aansoek doen.
Sluitingsdatum: Aansoeke sluit op 6 Februarie 2017 om 17:00
Woensdag 25 Januarie 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 955 tye
vertrouenspersoon, ..sone s.nw. (Eng: fiduciary, n. Uit die Latyn fiducia, wat afgelei is van fidere, wat beteken “vertroue” (confidence, trust))
ŉ Regsterm waarmee daar verwys word na ŉ persoon (hetsy ŉ natuurlike of regspersoon) wat die gesag en plig het om in ŉ ander se belang op te tree en die bates wat aan so ŉ vertrouende persoon behoort te beskerm. Vertrouenspersone sluit in trustees, prokureurs, banke, finansiële adviseurs, makelaars en enige ander persoon wat onderneem om iemand se belange te beskerm.
Die verhouding tussen die twee partye veronderstel meer as net respek vir die kundigheid en oordeel van die vertrouenspersoon, dit veronderstel blindelingse vertroue dat die vertrouenspersoon in alle omstandighede in belang van die vertrouende sal optree, en dit veronderstel dat albei partye in gelyke mate tot die vertrouensverhouding verbind is. Die vertrouende vertrou volledig en die vertrouenspersoon aanvaar volledig die verantwoordelikheid en aanspreeklikheid wat met so ŉ vertrouensverhouding gepaard gaan.
ŉ Vertrouenspersoon het ŉ vertrouensplig (fiduciary duty) teenoor die vertrouende, naamlik dat hy/sy in alle omstandighede openhartig, eerlik en in belang van die vertrouende sal optree. Die hele aard, grondslag en sukses van hierdie verhouding berus op die veronderstelling dat die vertrouenspersoon nooit sy of haar verpligting jeens die vertrouende sal versaak nie.
Tog is dit opmerklik dat geen woordeboek se definisie van “vertrouenspersoon” die konsep “ouer” insluit nie. Ek wonder waarom. Is daar ŉ groter afhanklikheid as ŉ kind wat ŉ ouer blindelings vertrou? Is daar ŉ groter verantwoordelikheid as om vir ŉ kind se welsyn aanspreeklik te wees?
Dit is vandag die vyf-en-twintigste. Vir baie van ons is dit betaaldag. Vir baie van ons is dit ŉ dag waarop ons vyf brode en twee visse tussen ŉ leërskare moet verdeel. Die meeste van ons kry dit nie reg nie. Veral in hierdie maand, veral in hierdie jaar, veral in hierdie land. Teen die tyd dat jy jou verpligtinge nagekom het en die grootste gate toegestop het, is jy by R0,00. As jy wil eet ook, is jy in die rooi. As jou kar of jou yskas breek, is jy in jou kanon.
Aan almal wat al ooit in ŉ kind se oë moes kyk en gewonder het hoe op die aarde jy jou vertrouensplig gaan nakom: Mag dit vir jou ŉ jaar van wonderwerke wees.