Heldedag: Wat maak ons daarmee in ŉ tyd wat beelde afgebreek word?Deur dr. Wynand Boshoff Kom ons sê eerste dat as ons van helde praat, bedoel ons ook heldinne. Geslagspesifieke woorde is só verlede millennium! In ŉ vorige era was dit gebruiklik dat die koning se verjaardag ŉ openbare vakansiedag is. Na die Tweede Vryheidsoorlog, wou Afrikaners liewer oudpresident Paul Kruger só vier as die Britse kroondraer. Krugerdag het later Heldedag geword, want daar is soveel mense om te herdenk. Na 1994 is dit met Erfenisdag vervang, wat eintlik die geboorte van die Zoeloe-koning, Shaka, herdenk. Informeel is daar Mandela-dag, wanneer die staat mense aanmoedig om 67 minute aan onbaatsugtige diens te wy. Elke volk het sy helde. Daardie helde word voortdurende herdenk, met twee betekenisse: Om te eer, maar ook om weereens oor hulle en hulle bydraes te dink. Soms kom nuwe helde na vore, soms verval ou helde in onguns. Hierdie proses word mitologisering genoem – en moet nou nie kwaad wees oor jy dink ek sê ons helde is maar net mites nie! Wat dit beteken is dat die manier waarop party groot figure vereer en ander vergeet of selfs verag word, het alles te doen met wat die huidige geslag dink die regte ding in ŉ vorige tyd was – dit is mitologisering. Soms word mense helde of skurke, lank na hulle dood en sonder om gevra te word. Was Adam Tas ŉ inhalige sakeman wat die son nie oor ander kon sien skyn nie, of was hy die eerste vaandeldraer vir vrye handel? Was die Voortrekkers woeste veroweraars, of vrome idealiste wat liewer sou trek as oorlog maak? Is “Kaalvoet oor die Drakensberge” ŉ oproep tot opoffering, of tot grondroof? Wat van Boeregeneraals: Was hulle opstokers wat vooruitgang wou stuit, of was hulle die dapperste onder die dapperes, Afrika se eerste vryheidsvegters? En die vrouens en kinders in konsentrasiekampkerkhowe: Slagoffers van mans wat oorlog maak, of vryheidsvegters in eie reg? Hendsoppers: Visionêre vredemakers of lafaards? Afrikanerleiers van die twintigste eeu: Wrede onderdrukkers, of mense wat hulle eie volk uit die ellende van armoede en kulturele onderdrukking kon ophef? Leiers wat gepoog het om die land vir al sy inwoners te ontwikkel, of leiers wat ander mense willens en wetens benadeel het om hulle eie mense te bevoordeel? Of die laat twintigste eeu: Die wat nie maar net aan ŉ nuwe bedeling wou oorgee nie, was hulle hardkoppiges wat net aan ŉ ou bedeling wou vasklou, of die draers van die vryheidsvaandel in hulle tyd? Die grondleggers van Orania: Realiteitlose dromers, of grondleggers van ŉ nuwe toekoms; nuwe vryheid? Dit hang alles af van wie jy vra. Dis bietjie soos die Bybel: Hoekom is Jeremia se uitsprake in die Ou Testament opgeneem, terwyl die profete teen wie hy gepraat het uitgelaat is? Omdat volgende geslagte geoordeel het dat hy reg was en hulle verkeerd. Die “Fallist Movement” sedert 2015 het wêreldwyd talle beelde van voorheen geëerde mense neergetrek. Op ŉ tyd was hulle helde, maar nou word hulle net gesien as slawehandelaars of rowers. ŉ Nuwe geslag skep nuwe mites. Ons, as gewone mense, is nie maar net toeskouers van hierdie proses nie. Ons moet van tyd tot tyd oor ons helde nadink, weer dink, herdenk. Dalk sien ons nuwe helde raak wat iets verteenwoordig wat ons nou dink belangrik is, al het ons dit vroeër misgekyk. ŉ Held is iemand wat bewonder word vir dit wat hy of sy met groot moeite en sonder selfsug en eersug gedoen het, wat latere geslagte bewonder. Dalk die generaal, dalk die president, dalk die sakereus, dalk die pionier van vroueregte, dalk die taalstryder. Party helde word dalk misgekyk. Ander se heldedade is dalk meer die produk van goeie reklame as werklike heldemoed. Maar ŉ wêreld sonder helde is ŉ wêreld sonder doelwitte, sonder drome, sonder ideale. Laat ons die helde eer – al dink ons kort-kort weer wie hulle is.