Nuuskommentaar: ‘We want Pik!’Pik Botha was van 1 April 1977 tot 27 April 1994 die land se minister van buitelandse sake. Sedert die onlangse afsterwe van oudmin. Pik Botha is hierdie kleurryke en omstrede figuur se lewe omtrént omgedolwe. Die doel van hierdie studie is egter nie om nog ’n faset te probeer ontleed of belig nie, maar om ’n aspek van die demokrasie onder die loep te neem wat nou skynbaar al hoe meer in die soeklig geplaas word, naamlik onregstreekse verkiesing. In sowel die ou as nuwe bedeling in Suid-Afrika kon kiesers nie die president regstreeks verkies nie. So het dit gekom dat, terwyl die Nasionale Party se koukus in 1978 in die parlement byeen was om ’n opvolger vir adv. BJ Vorster as eerste minister te kies, ’n skare buite saamgetrek het wat gedreunsing het: “We want Pik! We want Pik!” Mnr. PW Botha is egter verkies. Die vraag of Pik wel verkies sou wees as daar ’n presidentsverkiesing was, is van akademiese belang. Maar is dit werklik demokrasie as opposisieleiers in die praktyk nie eens in aanmerking kom om verkies te word nie? Die vraag of mnr. Cyril Ramaphosa ook tot president van Suid-Afrika verkies sou word as die land, soos byvoorbeeld Zimbabwe, ’n presidentsverkiesing sou hê, is ook van akademiese belang. Presidentsverkiesings skakel, soos in die VSA, nie noodwendig omstredenheid uit nie. Danksy die stelsel van kieskolleges het Donald Trump in 2017 die septer oor sy teenstander, Hillary Clinton, geswaai al het sy 2,86 miljoen meer stemme as hy getrek. In ’n nuwe Rasmussenpeiling is bevind dat 46% van die kiesers van die stelsel van kieskolleges ontslae wil raak, en net 41% dit wil behou. Selfs waar leemtes met die kiesstelsel skynbaar nie bestaan nie, waarborg dit nie dat die kiesers noodwendig hul sin sou kry nie. Die belangrikste probleem wat oorkom moet word, is die gevaar dat ’n demokratiese verkiesing nie lei tot die totstandkoming van ’n diktatuur van die meerderheid nie. Die doel van ’n goeie demokratiese regering is immers om in algemene belang te regeer. Jacob Zuma, hier nog president, stem op 3 Augustus 2016 by Ntolwane Primary School in Nkandla, KwaZulu-Natal (Foto: Presidensie) Oudpres. Jacob Zuma was ’n sprekende voorbeeld van iemand wat nie die verskil tussen ’n diktatuur van die meerderheid en ’n demokrasie wat in algemene belang regeer, verstaan het nie, en hy was dikwels uitgesproke daaroor. Gelukkig het die grondwetlike demokrasie hom aan bande gelê – iets waaroor hy ook gereeld sy mond uitgespoel het. Die beginsel dat regters, oftewel die howe, die reg/grondwetlike verpligting het om magsvergrype deur die meerderheid aan bande te lê, word ’n kritargie of kritokrasie genoem. Daar is egter ook ’n beweging wat meen die mag wat (onverkose) regters oor die (verkose) parlemente het, moet mee weggedoen word. ’n Mens ys egter by die gedagte sou dit die geval gewees het tydens die Zuptakrasie waaronder Suid-Afrika gebuk gegaan het. Leemtes in die kies- of regeerstelsels lei weer tot die ontstaan van alternatiewe of aanvullende stelsels. In die VSA het die FBI onlangs ’n man aangekeer wat ’n ploftoestel vervaardig het. Hiermee wou die man hom op die dag wat die midtermyn-verkiesings plaasvind (6 November) die ewigheid inblaas om die aandag te vestig op so ’n alternatiewe kiesstelsel, bekend as ’n lottokrasie. (Dit is nie bekend of die man ander ongevalle as net hyself beoog het nie.) In 2014 het ’n Rasmussenpeiling bevind die meerderheid Amerikaanse kiesers meen mense wie se name lukraak uit die telefoongids geneem word, sal beter as kongreslede vaar as die verkose verteenwoordigers. In Nederland was die meerderheid kiesers die mening toegedaan dat die naaste posman op die hoek ook tot beter as die verkose verteenwoordigers in staat is. Dieselfde jaar het ’n RGN-peiling egter ook getoon dat 43% van Suid-Afrikaanse kiesers meen ’n verkiesing is betekenisloos omdat politici nie vertrou kan word nie. (ŉ 2014-uiteensetting op Maroela Media kan hier gelees word.) Winston Churchill sou in sy reaksie op die doeltreffendheid van demokrasie gesê het: “Democracy is the worst form of government, except for all those others that have been tried.” ’n Ou waarheid in die politiek lui dat in ’n demokrasie die volk ’n regering kry wat hy verdien. In ’n heterogene land is dit ongelukkig nie so eenvoudig nie, en is minderheidsgroepe soos die Afrikaner nou met ’n katastrofale bewind soos dié van die ANC opgesaal. Ook dit lei tot improvisasie soos die opkoms van sterk burgerlike instellings soos die Solidariteit Beweging, terwyl mediavryheid ’n noodsaaklike kleinood is wat tot elke prys gekoester en uitgebou moet word. Die tegnokrasie om leemtes te vul moet ontwikkel en uitgebou word. Die demokrasie behels veel meer as om net “We want Pik” te dreunsing. En stemreg behels in die eerste plek om te stem VIR iets wat ’n mens wil hê, nie om bloot TEEN iets te stem wat ’n mens nie wil hê nie, veral nie waar koalisies klaarblyklik aan die orde van die dag gaan wees nie. Maar wat is dit wat ons wil hê? Dalk iets soos ’n Afrikaner-tegnokrasie waar nie net die leemtes in die huidige politieke landskap aangeraak word nie, maar ook gebou word aan dit wat die Afrikaner en ander minderheidsgroepe graag wil hê en op geregtig is.