Nhlamulo: A hi swona. swiboho leswi swiendliwaka hi tikomiti ta wadi a swibohieka tikhansele na vamhasipala. Hikokwalaho ka ku tinyiketela eka ku tirhela vanhu, mavonele ya tikomiti ta wadi ya ta tekeriwa enhlokweni. Hambileswi ku nga ni mintirho yotala leyi vekeriweke Mfumo eka kungu ro kuma misava no nghenelela, i swa nkoka ku tiva leswaku xiyenge xa phurayivhete leswi vulaka bindzu ra vurimi, varimi, tikhamphani, minhlangano ya varimi vani nkoka lowukulu eku kondleteleni ko nyika matimba no nghenelela. I swa nkoka no laveka leswaku xiyenge xa phurayivhete xi teka ntlhontlho wo nyika matimba ni ku antswisa ndzingano. Ku nyika swinavetisi ku nghenelela ka xiyenge xa phurayivhete eku hluvukisiweni ka vurimi ni le ka endlelo ro nyika matimba? Kopisa marito yo olova lama mudyondzi a mativaka ku suka eku vulavuleni. Endla matshalatshala ya ku ringeta ku tsala vito ra yena. Eku sunguleni Vatsonga a va tshamile ku suka e St.Lucia Bay, eN’walungu wa KwaZulu-Natal, ku ya fika enambyeni wa Save eMozambiki. Ndhawu ya Vatsonga a yi katsa tindhawu ta N’walungu wa KwaZulu-Natal, Swaziland, Mpumalanga, Kruger National Park na Dzonga-N’walungu wa Zimbabwe. Matsalwa ya Perestrello (Santa Bento, 1554), Diogo de Couto (Santa Thome, 1589) na Lavanha (Santa Alberto, 1593) ya hlamusela leswaku a ku ri na mitlawa yo hambana ya Vatsonga eMozambiki yo fana