Of sy die eerste feminis was, weet ek nie - maar sy was onder die eerstes seker die bekendste en invloedrykste omdat sy haar oor baie jare heen vir die bemagtiging van die vrou beywer het, en dikwels in die koerant kon reageer op uitlatings of optredes wat teen vroue gemik was. Wat dit vir haar moontlik gemaak het om so baie daaroor te skryf, was die feit dat sy van 1922 tot 1928 redakteur van die vroueblad van Die Burger was, en daarna gereeld elke week n artikel in dié koerant geskryf het tot aan die einde van die jare dertig. Sy was een van die vegters vir vrouestemreg, eers versigtig, maar later baie openlik. Voor die vroue stemreg gekry het, was daar naas die gewone politieke partye, wat mannepartye was, ook vrouepartye, en sy was in die bestuur van die Nasionale Vroueparty van Kaapland. Die Kaapse vroueparty was van so 1927 af een van die sterkste drukgroepe vir vrouestemreg.
Om sake te vererger, is sy ná n kortstondige huwelik geskei. Toe was dit nog moeiliker om n goeie werk te kry, wat daar is baie teen geskeide vroue gediskrimineer. Op n keer het sy met die NG predikant op Swellendam oor haar ongeloof gaan praat. Hy was iemand vir wie sy groot bewondering gehad het weens sy pro-Afrikaner-houding in die oorlog en daarna. Hy het haar met groot begrip behandel, maar het, soos dit blykbaar die gewoonte was, aantekeninge oor die gesprek gemaak. Hy is kort daarna skielik dood aan maagkoors, en sy opvolger, toevallig weer Engelsgesind, het dit te lese gekry. Dit het baie teen haar getel toe sy en haar suster in 1907 met n private Afrikaanse skool op Swellendam begin het. Die vooraanstaandes het hulle kinders na die Engelse staatskool gestuur.
Maar dié verbondenheid het haar weer nie verhinder om saam met ander lede van die ACVV in n langdurige en soms bittere stryd met die Kaapse kerk gewikkel te raak nie - dis nou die Afrikaanse Christelike Vrouevereniging, die ekwivalent van die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie in Transvaal en die Oranje-vrouevereniging van die Vrystaat. Sy was van 1928 tot 1938 reisende en organiserende sekretaresse van die ACVV. Die kerk wou beheer kry oor die ACVV, maar die vroue het jare, eintlik dekades lank, vasgeskop en op die ou end selfstandig gebly.
Soos mens uit die dagboekstukkie kon aflei, was sy nie ortodoks nie. Sy het eenkeer gesê: Ag, daar is geskiedenisse en daar is bybels, maar vir my is die Tien Gebooie en die Bergpredikasie genoeg. Met laasgenoemde, wat sy ook die Bergpreek genoem het, bedoel sy natuurlik Matteus 5-7, wat sulke uitsprake bevat soos (in die 1933-vertaling): let op die lelies van die veld; julle is die sout van die aarde; moenie oordeel nie; kwel julle nie oor môre nie, ens. Nadat sy dit vir prof Canis Scholtz, bekende taalkundige en kunskenner, vertel het, het hy dadelik n Bybel gesoek en die stuk gaan lees.
Sy het met die opkoms van Hitler baie wantroue in hom gehad, ook in Mussolini, omdat hulle so min agting vir die vrou gehad het, en vroue gesien het as wesens wat daar moet wees om kinders in die wêreld te bring. Sy het in 1933 in Die Burger geskryf: Sulke manne beskou, wanneer hulle so beskik, nie die vrou as n mens nie; nie as n burgeres nie. Hulle beskou haar as iets wat tot diens is van die burgery; iets wat die instandhouding van die burgery sterk affekteer; die toekoms van die burgery - ek het byna gesê die boerdery - hang van haar as vername faktor af. Daarom moet oor haar lot beskik word deur regeerders wat n gesonde burgery wil produseer. Dat die vrouens nie alleen burger-produserende wesens is nie, maar ook MENSE en selfs burgers, dit kan sulke regeerders nie besef nie.
Maar MER het van die begin af die Nazis se Jodehaat afgekeur. Sy skryf in 1934 in n Burger-artikel:
En iets anders, wat sy geskryf het in 1934 toe sy n hele paar artikels daaroor gehad het. Nasionalisme, soos die vroue dit begryp, sê sy, streef nooit na die onderdrukking en nadeel van ander volkere nie; inteendeel:
Die nasionalis is bly oor die vordering van ander nasies, omdat hy des te meer van hulle dan kan leer - tensy daardie vordering ook n uitbuiting is. En waar ons Afrikaanse Nasionalisme die onderdrukking van ander groepe of individue soek, daar soek hy sy eie nadeel wat ook tot sy verderf sal lei. Die gesonde Nasionalisme soek dit nie.
Wanneer n mens die waarde van nasionale regte insien, nie alleen as regte wat jou eie groep toekom nie, maar as universele menslike regte, dan is jy reeds uit die beperktheid van die groep uit; en jy sal hulle nie alleen vir jou eie groep opeis nie.
In die tyd toe sy die stukkie oor nasionalisme geskryf het, het sy meermale gesê: As ek weer n leeftyd kon kry, gaan ek vir die bruin mense werk. Op haar ACVV-besoeke aan Kaapse dorpe het sy ook die wit mense op hul verantwoordelikheid ten opsigte van mense van n ander kleur gewys. In Die Burger het sy gepleit dat die Afrikaners ook die nood van ander groepe moet raaksien en met hul opheffing moet help:
Hulle het egter bevriend gebly, en nadat hy eerste minister geword het, was sy n keer by hom en sy vrou Betsie op besoek. Sy en mev Verwoerd het tot haar dood goeie vriende gebly.
O ja, baie. Maar vir my was miskien die interessantste haar patriotiese broer Frits, wat in Transvaal by n goudmyn werksaam was. In die Anglo-Boereoorlog was hy n bittereinder. Teen die einde van die oorlog was hy behulpsaam met die smelt van goud om n bietjie goue ponde vir die republiek te slaan en het as beloning n klont goud gekry. Ná die oorlog is hy daarmee na Nederland, het dit daar van die hand gesit, en daarna n lang reis in Europa onderneem: visgevang in Noorweë, operas gaan kyk in Duitsland, kunsmuseums besigtig in Italië en piramides besoek in Egipte. Maar die eintlike doel van sy reis was om vir hom n nasie te soek, soos hy gesê het. Met die oorgawe het hy dit reggekry om nie n eed van getrouheid aan die Britse koning af te lê nie. Hy het toe besluit om Turkse burgerskap te aanvaar. En toe die Eerste Wêreldoorlog begin, was hy n vyandsonderdaan, want Turkye was n bondgenoot van Duitsland en dus in oorlog met Engeland en Suid-Afrika. Hy is toe n paar dae lank geïnterneer, tot die owerheid ingesien het hy maak homself heeltemal belaglik en Rothmann weer vrygelaat het. Hy het met sy sterk Afrikaner-nasionalisme n groot invloed op MER gehad en was ook tot sy dood haar vernaamste literêre adviseur.
Dis die soort vraag wat altyd moeilik is om te beantwoord. Maar daar is tog een ding wat ek wil noem, en dis haar verdraagsaamheid teenoor mense van ander ander rasse, godsdienste en tale, werklik n verligte moderne mens. Sy het byvoorbeeld baie Rooms-Katolieke vriende gehad - geen vrees vir die Roomse gevaar wat die ouer generasie tog so gekwel het nie. Saam daarmee was sy, soos die ou volksliedjie sê, getrou aan volk en taal. Met ander woorde, jy kan so modern of postmodern wees as wat jy wil, jy kan nog altyd daarby n goeie Afrikaner wees, opkom vir die taal, ens. Ek dink darem dis wat party SêNetters ook sê.