Oor vandag se diaspora-politiek en selfopgelegde ballingskapAlida Kok. Foto: Jurgens Burger. Die mosie teen grondonteiening in Suid-Afrika wat verlede week deur die Nederlandse parlement aanvaar is en wat opdrag aan die Nederlandse regering gee om in die internasionale gemeenskap deur bilaterale verhoudings en op multilaterale platforms standpunt teen onteiening in Suid-Afrika in te neem, kondig ŉ nuwe tydperk in ons 25 jaar oue demokrasie aan. Dit is die eerste keer sedert die verkiesings van 1994 wat ŉ parlement buite Suid-Afrika só ŉ mosie aanvaar. Hierdie verwikkeling wys dat rolspelers in die land wat optree ter ondersteuning van minderheid- en gemeenskapsbelange – wat in gedrang is weens oorgesentraliseerde regeringsmag, ŉ dominante partystelsel en die verval van infrastruktuur in veral die platteland – se skakeling met die buiteland ook amptelik begin vrugte afwerp. Ons het oor ŉ drempel beweeg na ŉ tydperk waarin die speelvlak vir huidige minderheid- en gemeenskapsbelange nie net deur binnelandse politiek gevorm word nie, maar ook deur: (i) die internasionale gemeenskap en internasionale skakeling, en (ii) die idee van diaspora-politiek wat gepaard gaan met ŉ nuwe tipe Suid-Afrikaanse self-opgelegde ballingskap. Die laaste politieke rolspeler in Suid-Afrika waarvoor hierdie twee kommunikasiekanale belangrik was in die bevordering van hul politieke ideaal, was die ANC in ballingskap tydens apartheid. Die suksesse wat die ANC se internasionale kommunikasieveldtog in die 1980’s behaal het, dien as voorbeeld vir die minderhede en belangegroepe wat tans poog om die besluite van die saamgesmelte uitvoerende en wetgewende gesag van die staat te beïnvloed deur die gewig van die internasionale gemeenskap toe te voeg in gemeenskapsake wat die welstand van minderhede bepaal. Voorbeelde van sulke sake sluit in: die beplande wysiging van die Grondwet om onteiening sonder vergoeding te laat plaasvind, die toepassing van arbitrêre rassekwotas wanneer besigheid met die staat gedoen word, die vyandigheid teenoor Afrikaans as primêre, sekondêre en tersiêre opvoedingstaal, en die verval van veiligheid op die platteland. Die uitslae van, byvoorbeeld, die onlange Europese verkiesings en die sogenaamde “Nuwe Europa” wat dit tot gevolg het, dui daarop dat die tyd juis ryp is vir minderhede en gemeenskappe om direk met regerings en politici in Europa te skakel. Nispartye soos die “groenes” en “konserwatiewes” wat nader aan gemeenskappe is as “catch-all” politieke partye, het meer steun in die Europese verkiesings verwerf. Dit vergroot die spektrum van politieke verteenwoordiging in Europa en laat meer geleenthede vir politieke skakeling. Terselfdertyd het die rol van gemeenskap, plaaslike politiek en burgerlike samelewing ook weer in Europa vergroot wat toelaat dat gemeenskap-bilateralisme (die direkte skakeling tussen twee gemeenskappe wat in verskillende state gebaseer is) plaasvind. Die ANC in ballingskap kon hom juis van sy taak kwyt weens, onder meer, politieke skakeling met Europese regerings, politieke partye, vakbonde en belangegroepe. Die ANC bied natuurlik nie die enigste Suid-Afrikaanse voorbeeld in dié verband nie – leiers uit die twee Boererepublieke het ook in die 19de en 20ste eeu met politici en monarge in Europa geskakel om die belange van die Oranje Vrystaat en Transvaal te bevorder. Wat wel die geval van die ANC in die 1980’s en huidige minderheidsbelange wat met Europa skakel anders maak, is die rol en potensiaal van diaspora-politiek en ŉ meer lewendige en kritiese beskouing van selfopgelegde ballingskap. ŉ Draaipunt vir die ANC in ballingskap, waartydens die organisasie veldtogte meer suksesvol begin aanpak het, was in 1969 toe die uitgebreide Suid-Afrikaanse politieke diaspora betrek is en lidmaatskap ook aan wit lede geopen is. Hierdie stap het ŉ klein deel gevorm van die kritieke massa wat die organisasie in die internasionale gemeenskap kon skep om – saam met ŉ reeks ander faktore – druk te kon toepas op die regering sodat regeringsmag oorgehandig is en verkiesings kon plaasvind. Die Suid-Afrikaanse diaspora het nou wéér so ŉ politieke betekenis. Dit is veral die geval vir Afrikaanse- en Afrikanerbelange. Statistiek wat deur die Solidariteit Navorsingsinstituut (SNI) in 2018 gepubliseer is – wat gebaseer is op statistiek van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) uit 2015 – dui aan dat 551 043 Suid-Afrikaans gebore emigrante nou in die Verenigde Koninkryk, Australië, Nieu-Seeland, die Verenigde State van Amerika en Kanada woon. Dit is onduidelik hoeveel van hierdie emigrante wit en Afrikaanssprekend is, maar soos verduidelik word in die 2018-verslag van die SNI-demografieprojek ken ampter elke wit Afrikaanssprekende in Suid-Afrika “iemand uit sy bevolkingsgroep wat wel geëmigreer het”. Nou, met die nadelige effek van die voormalige Zuma-administrasie, volgehoue staatskaping, die verval van infrastruktuur en politieke strukture op provinsiale en munisipale vlak, asook die landelike veiligheidskrisis, kan ŉ mens nie anders as om ŉ aanname te maak dat emigrasie in die afgelope tyd dalk verder toegeneem het nie. Met die nuwe wetgewing vir belasting op buitelandse inkomste van Suid-Afrikaners wat in Maart 2020 in werking tree, is daar die verdere moontlikheid dat nóg meer wit Afrikaanssprekendes wat trekarbeiders geword het en internasionaal werk juis omdat daar nie vir hulle werkgeleenthede tuis is nie, ook sal emigreer of ten minste finansieel sal emigreer. Finansiële emigrasie sal tot gevolg hê dat hierdie trekarbeiders ŉ permanente woonadres buite Suid-Afrika het. Emigrasie weens veiligheids- en finansiële redes kan gesien word as ŉ tipe selfopgelegde ballingskap, waardeur ŉ persoon of ŉ familie maklik bande met ŉ gemeenskap, taal en kultuur kwyt is. Maar daar iets wat gebeur in die kollektiewe bewussyn van ŉ groep mense as die individue in daardie groep besef dat hulle in ballingskap is. Die verlies van die land en die kultuur wat jy ken is té groot om nie daarna terug te hunker nie. Dit beteken dat daar ŉ groeiende groep mense in die internasionale gemeenskap is wat ook Afrikaanse- en Afrikanerbelange op die hart dra en wat kan bydra tot internasionale skakeling om minderhede in Suid-Afrika te beskerm. Dit vereis van ŉ Afrikanerminderheid om dieper te reflekteer oor selfopgelegde ballingskap en diaspora-politiek. In die apartheidsmuseum in Johannesburg is ŉ aanhaling van Salman Rushdie op ŉ bord in een van die museum se uitstalkamers: “Ballingskap is ŉ droom van ŉ glorieryke terugkeer. Dit is ŉ eindelose paradoks: om vorentoe te kyk deur altyd terug te kyk.” Dit is ŉ onwaarskynlike plek om ŉ aanhaling te sien wat soveel betekenis vir Afrikaners en Afrikaanssprekendes vandag het, maar dit weerklink met die nuwe tydperk waarin ons nou is.