Resensie: Die tweede lyf - B L O O T S
Die oor van die vers
In Engels het ons die voortreflike beskrywende eienaam 'Blacksmith Plover' vir die Bont Kiewiet, en elkeen wat die voël al hoor roep het sal weet hoe raak die beskrywing is. Jy kan die hamer op die aambeeld hoor tik.
Hierdie is nie 'n akademiese betoog nie, eerder 'n paar los gedagtes rondom klank in poësie. Loftus Marais, in die gedig "Die digter as rockstar", wat in sy bundel "Staan in die algemeen nader aan vensters" (Tafelberg) sê:
"en kyk, nee lees, luister, dammit hóór".
Dit is vir my waaroor verse gaan en as ek iets hierby kon toevoeg sou dit wees: lees die vers hardop, luister, dammit, hóór.
Hamer op aambeeld, met beiteltjie of lugdrukboor, bly die digter 'n vakman wat klanke skep, breek, orden en rangskik om betekeniswaarde by 'n goeie vers te voeg. Hierdie betekenis is soms intuïtief en ingelees, suiwer vanuit die ryk neerslag van klanke wat gebruik word. Ek wil die openingsreëls van Lewis Carroll se "Jabberwocky" gebruik om hierdie punt te illustreer. Voel dit nie asof jy hierdie nonsenswoorde tog verstaan nie?
"'Twas brillig and the slithy toves
Ons praat graag daarvan dat 'n goeie wyn 'n 'neus' het en die wynmaker oefen sy eie neus en smaak om al die geure en aromas van die goeie wyn op te let. Netso het 'n goeie vers 'n 'oor'. Beide die digter sowel as die liefhebber van poësie wat nie self skryf nie, moet sy eie oor oefen om die volle ouditiewe spektrum na waarde te kan onderskei en te kan geniet.
Dit is waarom versemaak nog altyd gemoeid was met klanksisteme en klankeienskappe waarvan rym seker die belangrikste is. Daar word gereeld gedebatteer oor -rym of nie-rym nie, tog bly die groot waarde van rym juis daarin dat dit die oor prikkel; dat klanke as't ware bymekaar aanklop. Goeie rym word meer dikwels subtiel aangewend maar ook soms oorweldigend, as die betekenis van die vers daarna vra. Die openingsreëls van Van Wyk Louw se Raka is 'n goeie voorbeeld van hoe enjambement die rym versag:
"Die vroue het hom eerste gewaar
Later in díé verhalende vers kry ons hierdie reëls waar die rym sterk en aanmatigend op die oor val:
"maar toe was Raka met sy apespring
skielik groot in die lae vure se kring:"
'n Goeie vers versteek dikwels haar oorgeheime binne die gebruik van binnerym, halfrym, alliterasie en assonansie. Eindrym daarteenoor, kan dikwels die oor stomp maak as dit kru gebruik word en lei tot dwangrym. Die beste rym-gebruik, selfs in paarrym, moet natuurlik op die oor val. So natuurlik dat dit amper nie eens opval nie. Juis hierom maak digters dikwels gebruik van enjambement soos in die voorbeeld hierbo, om die rymklank effens te verdoesel met die oorloop van die reëls. 'n Ander truuk is om rymwoorde so te gebruik dat die heffing in die twee woorde op verskillende lettergrepe val. Soos in hierdie aanhaling uit Cas Vos se vers "Ludwig van Beethoven" in die bundel, "Gode van papier", uitgegee deur Protea Boekehuis.
"Al ly Beethoven aan 'n oordowerende kopseer,
bly hy steeds goddelik musiek komponeer"
In die woord "kopseer" val die heffing of aksent op "kop" wat die eerste lettergreep van die woord is terwyl dit in die rymwoord "komponeer" val op "neer" wat die laaste lettergreep is. Van die beste sogenaamde vrye verse is dikwels vol binnerym en ander bedekte rymvorme wat die oor streel, veral as die vers hardop gelees word. Rym in die wydste betekenis van die woord is klankwaarde-toevoeging tot 'n vers en betekenis-vaslegging.
Maar om 'n monoloog soos hierdie af te sluit moet daarop gelet word dat klanke in 'n vers nie altyd melodieus of aangenaam vir die oor aangewend word nie. Eksperimentele poësie en veral die uitloopsels van Dadaïsme het kom wys dat daar 'n eiesoortige "skoonheid" kan skuil in verwronge, botsende en selfs skisofreniese klankgebruik. Hoor hierdie vers van Breyten Breytenbach uit "Die ongedanste dans", (Human & Rousseau)
Vam pragrym en poelsie-ek wil ek nou fluister
en ek fnus al hoe jy nalties die styftepel lê luister
want sowaar wosaar soos een aai een is
binnelank gaan ek jou roem toe keets in die duister
Die wonder van en oor chaos - om albei betekenisse van die woord "wonder" te gebruik. Gert Vlok Nel beskryf hierdie chaotiese wêreld waarin ons leef in onvergeetlike woorde. 'n Strofe uit "for those in peril of the sea" gebundel in "new poetry" uitgegee deur fenomeen publikasies.
Will I throw the unbeautiful in the sea? My tannie Jutie
het nooit die see gesien nie in haar hele lewe nie but
once when she was 16 she saw a nasty scene not in
the woodshed not "wat Jutie wat?" daai day by die
rivier, jy was 16 "wat is dit?" my father and his brother
took her to the madhouse sy't soos 'n vissie gelê en spartel
agterop die geleende Datsunbakkie, ek's langs 'n droë
rivier gebore in 1963 en het langs treinspore bang geword
en groot. In 1975 I sailed from Beaufort West to the
sea and saw. I saw the sea.
Dit bring ons ten laaste by wat N.P. van Wyk Louw die noodsaak van die vers genoem het. Die klankuitinge wat gebruik word moet noodsaaklik wees in die omvang van die vers as geheel. Slaag die digter hierin, het hy waarskynlik 'n fyn ontwikkelde oor.