Hierdie Mens [d47e31yrr2n2]
Uploaded by: Laine Center
Download & View Hierdie Mens as PDF for free.
Author: Wilma Stockenström
Die uitleg van gedigte in hierdie digitale uitgawe van Hierdie mens mag verskil van dié van die gedrukte uitgawe, afhangende van die instellings op u leestoestel. Die uitleg vertoon optimaal indien die standaardinstelling op u leestoestel gebruik word. Lesers kan egter eksperimenteer met die instellings vir verskillende perspektiewe op die gedigte.
Om 't ewe
Hulle sê terloops my verse is nie singbaar nie. Hopelik darem onthoubaar ofskoon onverstaanbaar.
Sal ek my steur aan hierdie hulle? Wat weet hulle van die waarde van prulle?
Geagte leser, dink oor die volgendes. Skaar u u by die verbolgenes?
Is u verwonderd of bedonderd? Terloops, dis my om 't ewe.
Soos 'n boom weet sy blare wil die son voel, weet ek my gedagtes wil op en weg,
nie om in silwer skemering te droom, nie in die rus van eeue gesus te slaap,
nie in bruin komberse van die aarde toegedraai grond te word vir boomwortels en korreltjie-klein
te splits nie, maar om 'n punt te plaas die dag as die somer 'n dag oud is en die maan
uitswel bo die vlei, die aalwyn rooi teen die rantjies staan, dan. Sic biscuitus desintegrat.
Ode aan 'n tikmasjien
Jy was my troue maat deur dertien dun boekies, en toe raak jy verouderd, geen tiklinte meer. Ek het die stad platgeloop. Jou toe maar weggesmyt, trane wegpinkend, in ons woonstelblok se woonstelblokomringde agterplasie. Daar was geen roudiens, net 'n gekoer, sag, bo in 'n belombra (later stomp afgesaag), maar ek sal jou nooit vergeet nie, nee nooit, my liewe Olivetti Lettera 22, trots Italiaans. Lof swaai ek jou toe, beskeie grys obsolete, jy was draagbaar, toeritsbaar, dierbaar, myne.
Stukke van 'n verlore droom soek ek, gister gehad, klaar vergeet.
Verniet opgespring om die prentjies soos 'n legkaart op 'n tafel te pak,
maar een stuk was pal soek. Waar het dit geval? Waar soek?
Waarom soek, droom ek dalk vannag, na dele van 'n deurmekaar prentjiesdroom.
In 'n stad van min klokke knik die gryskoppe op maat van 'n getamp: nog een nog een, en vee druppels beetslaaisous van die aftree-oord se middagete, dieetkundig sesmaandeliks uitgewerk, keurig met wit papierservette af. En kyk oor die tafel na mekaar.
Daar's 'n glimlag in sy stem. Hy sê: kom binne, kom binne, ons werk nie meer met linne, dis nou as en beentjies en rook uit 'n vuur deskundig gestook maar steeds vir daar doer bestem.
Hoekom is die dood altyd 'n hy en altyd die hyste hy? Nie 'n sy wat die beenmond rooi smeer en vals wimpers aan haar oogkasse heg nie? Nog 'n voorbeeld van geslagsdiskriminasie op Vrouedag te bespreke, suster.
Beloon my met 'n laggie, toe jong, jy's dan so lief – jou oë vang my, jou ore koester die klank van my stem, vir jou durf ek als sê. Alles. Ek sê dit weer. Alles vir meneer Dood laat die weduwee Lewe na.
Nee, my ou suikerpot, my skuimpie, my Lyle's Golden Syrup, die lewe is nie net soet nie, die suur kom etsend by, die bitter is soos heksverdriet, van lag maak dit broek nat, want die dood is massavermaak en denke 'n mank stut. Verwag jy skommelsakke gaan heuningsing in die hemel? Die nag se hande hang langs sy sye, dooie voëls, en die dag, nee, dié hardloop weg, huilskreeuend soos 'n hondsdolle. Helikopters stotter deur die wind se gedrae musiek, sterf weg soos beletseltekens van klank in lug geskryf. Halflyf hang die struike oor die mure, o so moeg van leun. Verstaan jy, marsepein, my stokkielekker, my bokdrolletjie? Dit is doodgaanseisoen en die swaels sit op weggaan se drade.
Met 'n glimpen van neon skryf die aand sy aanbod en 'n vuurtoring swaai en soek en vind en verloor al in die rondte.
Rats jaag lig oor die geboue, dring ongepoets deur my venster. Ek trek die slaap oor my kop. Geen goud in mond, prewel ek,
skakel 'n droom aan en draai rugkant op hulle wat agter hul knieë sit en beurtduisternis toeken tot selfs aan Tafelberg met sy arms
flikkerend om sy twee maats. Nag se trawal om winsbejag vervaag. Ek verbeel my dit ronk en blaf
op straat, en dat grys katte miaau.
Heil die bladluis!
Om bladluis te wees swewend op 'n lugstroom, keuseloos op 'n eendagmooi te land, vredig te vrek, om bladluis te wees, klein, van kardinale belang hier en in hierwêrelde en in droombestane in die oëverblindery van 'n ewewydige lewe, voort te plant in die skyn van die moontlike, illusie van illusie van illusie in die verste, maar altyd op die naaste stengel in jou tuin.
Alighieri meen dis ysiger as twee pole, ander praat van swaelvuur. Die duiwels, sê hulle, vier nasionale braaidag elke dag en keer die tjoppies met tweetandvurke om. Daarenteen reken Sartre dis die ander. Altyd die ander. Maar onder, dink party weer, diep onder allerlei geologiese strata, 'n rooi soft centre wat die verhemelte gaan brand wanneer Chronos dit sluk. Lasciate ogne speranza, voi ch'intrate, as jy nie brand nie, verkluim jy. Of vrek jy weens die grys rubber van verveling.
'n Mat van woorde
Woorde heg hulle aan woorde en word 'n mat. Uitgetrek onder my word die mat en ek val op my gat. Dis nou hoekom ek sukkelend opstaan en swetsend oor patrone/gedagtes
tree om die vabond te betrap, die verskuiwer van aanvaardings, om sy skuilplek te vind: die oerwoord. Ha of ja, wat is dit? Uit 'n kwylende babamond, blasies blasend
van tandekry, dié eina klankie? Dié lawwe eerste knoop? Wanneer jy so platsit, voel jy hoe die aarde onder jou draai en draai op al die woorde wat die wêreld weef.
En om nie grommend te tuimel nie klou jy, broos van ydelheid, kneukels wit, aan betekenis en uitleg en vertolking en hoop
op dissertasies in dik geleerde boeke, leergebonde.
Man in die lang gras
Ek sien 'n swartman deur die lang gras aankom: langbroek, kaal bolyf, baadjie, knapsak oor die skouer. Ek sien hom kom,
gaan, weet nie waarheen of waarvandaan, maar my verbeelding laat hom loop van noord na suid en wes na oos.
Waar ek ook reis of woon of kuier, stap die swartman deur gras, bos, dorings wat haak en heilsame kruie,
pal op soek na 'n paadjie deur landskap na landskap na landskap en gewis adem hy toekoms in en verlede uit.
Donkierat die steilte uit en jy het gedog, altyd gedog, einde toe is dit afdraands. Niemand gaan verbykom, dis 'n gegewe, sou jy teruggly, in 'n sloot beland en jou ag
pinte bloed 'n action painting moeiteloos maak, oorgehewel asof die aarde oortap benodig in 'n donga se langdurige droogte. Dit stink yster, sou jy kon gedink het as jy nog kon dink.
Geen uitdrukking op die gesig van die gladde kalant. Lag, lag hy, ja, maar jy sien dit nie. Word hy gedwarsboom, frons hy, maar eintlik lyk dit soos konsentrasie, lei ek as leek af en so beskou is hy 'n volmaakte god, die onpartydige, ewebeeld van Reg, die geblinddoekte.
Of hy's 'n bleddie goeie toneelspeler. Altyd die hoofrol. Medespelers voel aan wat resensente nie agterkom nie, beny hom, doen hom kamtig na, slaag glad nie en wil na hom vry en dis daar dat sy hoflike, ouwêreldse sjarme almal, my inkluis, flous soos net die Bose kan.
Hierdie mens se gesig val uitmekaar. Die hand los vrug en vleis en pen. Die voet swik sommer gelykgronds.
Hierdie mens noem homself inskiklik mens, lag 'n klankbaan na dit wat wentel, splits en splyt, spikkels wat spikkel,
diepdonkerdisarooi, sporrieblou se blou. Van hierdie mens bly net geluid oor wat 'n vorm soek om in te woon.
Poeflewoef sal ons drink op die môre want die uil piep vir die muis: kom, liefie. Jy wis die kat en die hond wou trou, ystervark skryf dit, 'n paragraaf per pen, sulke liquorice allsorts-versies. Dis nou wanneer voëls elektronies twiet. Die muis hoe vir die uil: jou moer, niks smaak so lekker pers as niks. Poef! Die maan wentel in trurat tot in die oer en knal. Woef!
'n Rots het besluit om te rol. Holderstebolder berg-af, bonsend, beland hy toe in geklitste wit skuim van see. Hoekom hier, wonder hy wat van die berg is. Kon hy maar in trurat terugrol na sy ou plekkie met uitsig, wens hy, oor skuim wat soom is, oor rimpelings blou en groen ontelbaar. Terug stewige skuinsheid toe, wil hy, hoog op. Die bed van vlokke laat hom laf voel en pebliek 'n bespotting. O, hy berou sy avontuurlus, sy dom durf, so ver van moeder berg 'n berg te wil begin.
Ag wat kat
Geen gedig loop so lenig soos 'n kat. Geen gedig rek hom halfsirkel en geeneen pronk soos 'n kat nie,
staar intens 'n kamerlengte ver soos 'n kat nie, en geen gedig, geen, openbaar kat soos kat kat nie.
Ek, vark, verklaar hiermee plegtig my vorm is nie ek nie en ek nie my vorm nie. Mislei mislei ek graag, vark wat ek is. Van wielbek tot krulstert gee ek, pure spek en ham, inhoud aan vorm, gee nie voor ek is tweebeen se eweknie. Só varkagtig is ek waaragtig nie.
Ek is wat ek is, intelligent, en smaak, so sê hý, na hom. Nou dit betreur ek en oorweeg dit sterk om van dieet te verander, want ek is die vark as vark en hý toe-eienaar van my varkse onbeskoftheid. Hou op vroetel soos 'n vark in my varkheid, mens!
Sebrageblaf op die wind is maats met gebrul, geronk en getoeter harmonie op die N1 maar o, die donkie, die beskeie donkie, hy, die fabelagtige, se gebalk laat my stik,
kon ék maar straat-af klapperklap, stalstil peins, oë op berusting gerig, kon ek maar vaalbruin van verstandigheid stewig staan, lang ore weggedraai
van die geproes, maar minagtend grinnik ek. Wie hy ook op sy rug dra, piets hom met taal, hy's mos donkie wat steeks staan en dink, hy's mos ryding vir hierjys en heilande.
Ag, hoe uithaaldraf hy, wonderlike ding!
Noudat die somer sy laaste asem, goud en bruin, uitblaas oor die stad skrik ek vir die kennis wat ek dra, al aan die een kant, en gaandeweg hel ek oor na inval by wending. Dis goed om op te ruim, feite, die dooie vlieë, met die skoppie uit te gooi. Minder weet, meer wonder. Dit wil-wil winter word.
Óf die skepping rus op 'n skilpad óf 'n outoppie skryf 'n sesdagweek voor óf 'n ster lag so dat hy ontplof óf 'n ligsinnige by los 'n stuifmeelkorrel óf op die stamper van die verkeerde blom óf op die teelaarde van rampspoed en sotheid óf in die niet, moge 't treffe. Of?
Waarneming en gevolgtrekking
'n Voëltjie vleg deur 'n boom se takke en gaan sit, tierelier fluit-fluit, bo-op om op en af te kyk. Met sy linkerogie sien hy 'n misbank, met die regter een, draai die koppie, a, ook 'n misbank. Die slotsom waartoe sy paar milligram harsings geraak, bevestig veiligheid in die onmiddellike omgewing, dus, fluit-fluit tierelier, duur die dag voort, hierdie dag, hierdie nou op 'n hoë takkie met 'n rondomuitsig en vooruitsig, gelukkige wete, op nog 'n oomblik se mooiweer, hier.
Daar vlieg hy.
En so soek ek maar die greintjie waarheid in elke grap. Ja, onnosel aap, seks is snaaks, al van kindsbeen af.
Ander onderwerpe verg noukeurige navorsing en boeke vol vergelykende humor soos: wat bind priester en prostituut,
haakneus en houtkop, skoonma en skunnigheid? Julle wat dit oor mý het, oor mý giggel,
hoekom sukkel ek om winkeltandewit te lag? Dis soos skuurpapier wat rasper, amaril grof en fyn.
'n Skim, vasgehaak in peerboomtakke se wit fees van bloeisels, sukkel hom dood
om hom los te maak en op te styg tot doer in die knoopwerk van melkweë.
Want die wetenskap sit kring oor die wêreld en die ryk van die onverstaanbare krimp.
Vlug, skim, haas jou na die andersheid voordat rekenaarratse vingers jou liefderik wreed
tot formule vonnis, fop hulle, speel kolporteur van die heilige onsin in jou dwalinge.
Die bloeiselblare sif heerlik dwaas deur en om 'n verligte verloste skim.
Mooigemaak, kompleet pop op 'n dreskas, verbeel glansganse hul húlle hoort aan die regterhand vlak langs die troon te sit. Uitgedos te luister, soos beoordelaars, na die engelereie se sang, medewesens se klerekeuses te bekyk met jare-jare se skinderervaring en hul kry 'n hiernamaalse toeval by die aanblik van al die skarminkelse muishonde en kie ook in aantog, die spul ongelooflike ongepoetstes. Dis verregaande. Wat op aarde besiel die skepper om hulle in dieselfde lokaal as hierdie minderes (plus ander gedrogte) byeen te bring vir die groot uitsortering? Hoog tyd, is die konsensus, om hom, die allerhoogste, met 'n kenner te vervang, 'n gesoute fynproewer. 'n Staatsgreep, asseblief, of gestadige ondermyning of rewolusie of rebellie, maar iets, iets!
Iewers in 'n melkweg wag 'n nuwe aarde. Iewers bestaan ontstaan en begin in 'n verbinding
bestem om dubbelheliks te wees van hopelik geeneen. Geen Rembrandt dus, maar ook geen Josef Wissarionowitsj,
geen lastige en/of vriendelike buur en geen bedelaar, ook geen skuldenaar en ook geen heiland.
Niks genadiger as die genade van niks.
'n Groen vlermuis, uit die nag verdwaal, skuil haakpoot onder oorhangende takke en luister, onwillig maar radarfyn, na die wonderlikste geluide: 'n vrou wat skel, 'n man wat sing, 'n kind wat kraai. Liggaam in speekvlerke gevou wens hy hom een van baie en doodgewoon, en piepend verwens hy die god van alles wat vlieg. Hy droom, skrikstil, dagdroom in 'n tuin, van die groenste nagte wat op groen sonsondergange in gans die wêreld volg, amenfluit amen, tot in alle ewigheid.
Die water het geskrik maar vir wat? Die skrik heers hier. Hy dreig vir seker. Heen en weer oor die vlaktes waai die wind die skrik, elke beweging, traag of snel, dis hý. 'n Waaierstert skrik en rimpel terug in sy gat. Het hy die skrik geëien? Waar luier die skrik, waar hoepel hy, glimlag hy die vrees wyd oop? Waar loop hy rugkant voorkant nou?
Hier kom hy aan op die hoofpad, breed en verpletterend is hy, groot soos sprokie en dubbelsinnig, eiegeregtig op verkose pad.
Eenvoud is koning
Die lot van die hoër soogdier is om te weet en wete toe te pas, aan te hou werskaf en verander tot almal en alles se verdriet.
A, die rus van die eensellige! Ag, om agteruit, salig, gewetenloos, te kan ontwikkel en te vorder tot
valsvoete vir versigtige verkenning van 'n miskien onvriendelike omgewing, voortplanting deur bloot
net verdeling en uitskakeling van dalk verveling. Ek ruil graag om en roep vaarwel aan wêreldsgoed,
aan familie en vriende en boek en bioskoop. Vaarwel straat, stad, land en vasteland, o vaarwel!
Die see wil land en sand insluk en hewig haal sy asem, suig die palings in. Die see wil die lug insluk, mondevol in haar asemhaling in en dein en dein. Tydstroom wil die see en die hele al volloop. Sluk maar, see. Agter die duine lê nog duine en 'n nog groter lug.
Die see sluk. Sterrestelsels, al die blinkende gordels, snoere word soutkors, streep-streep oor die strande van vastelande en eilande. So, sê die see, in my is die graf van die lewe. So, sê die see, ongelooflik die wil en die geloof, verdamp verdamp ek skraps en onversadig bly ek.
Staar ek lank genoeg na die ammoniet verdwyn ek nog in die wentelings en kom uit op 'n groot openbaring: die wêreld word jonger, mooier, miljoene jare wreder en ek fossiel. Wat nog alles voorlê! 'n Taj Mahal, 'n kamp van konsentrasie, 'n bril wat oë regtrek:
kyk, kyk, kyk!
Ek dink my in die ammoniet se gesigloosheid in, ag my sekondes lank mateloos gelukkig en versteen. Klaar gewees. Wat kan dit wie of wat skeel of riviere van sterre ongekaart loop deur die ruim, seë drooggelê word, en riwwe tot ruwe berge sidder? Ek wat wragtig kyk tot fossielwordens toe.
Iets rym nie. Kyk, opgehang 'n bolmaan. Verbyvlug van tarentale, opgejaag. Op straat niemand om op te let.
Iets is hierdie nag nie lekker nie op hierdie onderampermaanse. Ander voëls slaap soet in die Atlantiese stad.
Is dit voorbode of 'n gekierang met sekerhede so 'n gesukkel om op hoogte te kom om weg te kom, lomp en donkergrys?
Sekelmaan, groei nie, taan nie, hang net oopmond en wag dat iets ingevlieg kom en musiek maak, fagot, kitaar, tamboeryn, 'n mondvol soet toonlere engelrein af aarde toe, ver boontoe.
As ek die maan was, soek ek vir my 'n ander aarde, 'n woes- en leegheid sonder lewensbeloftes, ontsnap ek van die mens en sy dinge en mites en myte, en dryf ek heerlik ligsinnig deur al na al, heel planloos met rondom my rigtings en keuses. Dié vermy ek, besluit en uitvoering, en een ligjaar, lank, lank in die toekoms in, heg ek my, (groot miskien) aan 'n liewe kluitjieronde planeet, beskyn hom wanneer dit my beurt is, sag en gaaf, baai hom in my geleende lig, my patent van egtheid.
Ek het die maan gepluk en hom styf omhels. Hy soen koel. Nou dobber hy in my kamer en die lig vloei oor stoel en tafel, oral, oraloor.
Ek moet hom teruggooi na sy lugplek sodat paddastoele kan ontwaak en die seewater getye sleep, maar sy tonnemaat is my een oor.
Miskien moet ek hom verteer en dan gloei ek, en sweef soos 'n seepbel rakelings uit deur die venster, 'n liggewig wat haar wat verbeel.
Maan, moeder aarde se enigste kind, verlang tog so na 'n ou maatjie, maar hoe sy ook skyn en kwyn, hoe sy ook versilwer of verduister alleen wentel sy met haar al wentelende ma en soms van woede gloei sy onaards, 'n doforanje lampion, 'n liefie appelliefie, aarde, ma se kind.
Die woude van jou verlange het geruis, donkerstemmig, van hordes en ridderordes. Spieëlings, water, riete en tussen storms die gelyke kalmte: só deur jou vertel in jou tiende taal, ver ver verwyderd van Oeral-Altaïes, klinkersangerig op dorpspleine met klein fonteine, op visserskuite, op weiveld en rogland, in ou stede met ringmure en dik wagtorings. Min het jy kon raai dat onse hemelse blou oor rante en vlaktes jou sou vang, en hou, tot die dood toe, hier.
Van die gedigte het verskyn in Armada, Wereldbibliotheek bv, Amsterdam, 2004 ("Ag wat kat", "Wesentlik vark" en "Die skrik"), en Versindaba 2006 ("Skim" en "Nog teorieë"). Lg. word ingesluit in hierdie uitgawe met die vriendelike vergunning van Protea Boekhuis.
Sedert Spesmase in 1999, is Hierdie mens Wilma Stockenström se eerste digbundel in 14 jaar. Die toonaard is verfrissend speels en lig, die verse meesal kort en gestroop tot die essensie. Dis toeganklike verse, gekenmerk deur 'n ironiese inslag, en fokus op momentopnames tipies van die later lewe. Die bundel staan dan ook in die teken van afskeid neem, en 'n sterk bewussyn van die onvermydelike naderkom van die einde van die lewe. Met so 'n gelade onderwerp soos die dood word daar speels omgegaan. Daar is 'n duidelike opmerksaamheid oor die proses van ouer word, van swakker word, maar daar is geen swaarwigtigheid, geen tranerigheid. Alles staan eerder in die teken van 'n ironiese self-beskouing, 'n beleë aanvaarding van die onontkombaarheid van die slopingsproses. "'n Sterk versameling van laatwerkverse, gefokus op die natuur en in 'n vroulike teneur, van een van die meesterdigters in Afrikaans." – Helize van Vuuren
Wilma Stockenström het 5 romans, 7 digbundels en een drama die lig laat sien. Sy het die Hertzogprys in 1977 ontvang vir haar digbundel Van vergetelheid en van glans en weer in 1992 vir haar roman, Abjater wat so lag. Die kremetartekspedisie wat in 1981 verskyn het, is egter haar bekendste roman. Ná J.M. Coetzee se vertaling in Engels, gepubliseer in Engeland, word dit ook vertaal in Frans, Nederlands, Duits, Italiaans en Hebreeus, en binnekort verskyn dit in Turks. In 1988 is die Italiaanse vertaling met die Grinzane Cavour-prys bekroon. Sy het ook 'n suksesvolle loopbaan as aktrise op die verhoog en in films gehad. Sy woon sedert 1993 in Kaapstad.
"Wilma Stockenström [het] reeds vir haarself 'n monumentale plek in die Afrikaanse poësie oopgeskryf. … [Haar] verse is so konkreet dat jy voel of jy aan hulle kan vat, so bevatlik in hul eenvoud dat jy hulle byna intuïtief verstaan; tog is hulle gevul met 'n gedagtewêreld so ruim soos die heelal." – Louise Viljoen.
Gedigte Vir die bysiende leser (1970) Spieël van water (1973) Van vergetelheid en van glans (1977) Monsterverse (1984) Die heengaanrefrein (1988) Aan die Kaap geskryf (1994) Spesmase (1999)
Romans Uitdraai (1976) Eers Linkie dan Johanna (1979) Die kremetartekspedisie (1981) Kaapse rekwisiete (1987) Abjater wat so lag (1991)
Drama Laaste middagmaal (1978)
Human & Rousseau, 'n druknaam van NB-Uitgewers, 'n afdeling van Media24 Boeke (Edms) Bpk, Heerengracht 40, Kaapstad, 8001 Posbus 6525, Roggebaai 8001, Suid-Afrika www.humanrousseau.com
Geen gedeelte van hierdie elektroniese boek mag sonder die skriftelike verlof van die uitgewer gereproduseer of in enige vorm of deur enige elektroniese of meganiese middel weergegee word nie, hetsy deur fotokopiëring, skyf- of bandopname, of deur enige ander stelsel vir inligtingsbewaring of -ontsluiting.