By die universiteit is dit weer tyd vir die nuwe studenteleiers om te begin dink en beplan aan volgende jaar se verwelkomingstydperk. Hoe/wat maak hulle met die nuweling-eerstejaars?
Vir my is ‘n tradisie iets lewendigs. Jy kyk na ‘n aktiwiteit wat in die verlede gewenste, positiewe resultate opgelewer het, analiseer dit, bedink dit en kyk hoe jy dit kan verbeter/aanpas vir die konteks wat van jaar tot jaar aan die verander is.
Maar: as die vlottebou volgende jaar elders plaasvind, moet hulle steeds buite slaap – die goedheid lê nie in die kamstige “waghou” oor die joolmateriale nie; dit gaan oor die wegbreek as ‘n groep, gemaklik onder die sterre.
Ook: as die wind die volgende jaar woes waai, of die reën kom op, dan baat dit tog niks vir die spanbou om ‘n nuwe groep eerstejaars op nat matrasse in gure weer te laat slaap nie.
Koshuise het oor die jare ‘n interessante strategie ontwikkel: Hulle laat jou aanvanklik besonder ontuis voel, en skud net heeltyd hulle koppe oor hoe useless jy is en watse swak indruk jy op die seniors gaan maak, en dan geleidelik, omdat jy eenvormig groet en hier en daar geesdriftig skree en in rye stap, (maar hoofsaaklik omdat die verwelkomingsweek se tyd uitloop) begin hulle jou komplimenteer, totdat jy uiteindelik op ‘n vurige aand ‘n handdruk kry soos min, en met ‘n dawerende Hallo, nóú is jy deel van die HUIS! begroet word.
“Hey, kom gerus in,” nooi ek die primarius binne. Sy koshuis oefen venstersdanse op die gras. Hulle eerstejaars het sweepmerke op hulle bene wat hulle trots afshow vir die vrouestudente met wie hulle skakel.
Ek verduidelik hoekom ek met die eerstejaar beginne gesels het; hy het oorkant die grasvlakte regop gestaan en afkyk, alleen by ‘n groepie seniors wat hom peper met vrae. Ek brei nie verder daaroor uit nie. Noem niks van die Weet jy waar is Modderdam?-vraag nie.
Ek noem dat die eerstejaar van die platteland van ‘n plaasskool af kom – daar is hy op skool ingelyf, so, hy is ‘n tawwe kalant. Hy (die eerstejaar met wie ek vroeër gesels het) het gesê dit was pret toe die eerstejaars die dag tevore mekaar se hare geskeer het; van die ouens was regtig moeg vir hulle haarstyle en hulle geniet dit om eenders te lyk.
“Ja-nee, dankie, geen probleem!” sê die primarius en sluk aan sy koffie. Hy sak met sy rug terug in die swaar leunstoel waarin hy sit.
“Snaaks, ek was ook ‘n HK-lid op my dag,” sê ek en blaas my beker koel (want die koffie is warm, sonder melk). “Ons het ook die eerstejaars so laat afkyk – maar dit was nou in die vorige millennium – ek verstaan dit nogal… en dit lyk my julle het hulle nou presies waar jy hulle wil hê; jy drill hulle aan die begin so ‘n bietjie en breek hulle effe af, en dan op die derde dag kan jy begin fun hê met hulle en hulle gees opbou.”
Ons lag oor die eerstejaars van die vorige dag wat soos ape op vier bene agter die HK-lid met die bynaam ‘Bobbejaan’ moes kruip-spring-stap. Daar is ‘n plek vir belaglikhede, beaam ek. (Studentepret is ook ‘n waarde.)
“Die doel is dieselfde,” verduidelik ek. “En die uitkoms eintlik ook. Ek bedoel, die seniors wil ook maar net die eerstejaar leer ken.”
Ek en die primarius gesels nog verder tot ek seker is hy verstaan die gelykenis. Daar is twee maniere om saam met ‘n eerstejaar koffie te drink: jy kan hom forseer om vir jou koffie te maak, of jy kan hom nooi sodat jy vir hom kan skink.
“Toe ons soos in die ou dae gedoop het, die eerstejaars laat afkyk het en opdragte op hulle geskree het, het ons gevind hulle bly nog vir maande op hulle hoede vir ons. Julle vind dit sekerlik ook,” sê ek, “dat hulle eintlik net leer hoe om ‘n masker voor te hou.” (Dat hulle jou aanhou ‘meneer’ noem, al vertel jy hulle jou regte naam.)
Voor ons koffie op is, moedig ek die primarius aan om leiding te neem en sy koshuis se denke deur die loop van die jaar te probeer verander vir 2012.
Maar ouers en onderwysers vervul spesifieke gesagsrolle in die samelewing: hulle lê die reëls en struktuur neer en vervul ‘n koesterende rol teenoor kinders wat óf soetjies inval by die reëls óf op kreatiewe wyses dit buig/breek.
Volgens die transaksionele analise teorieë beweeg ‘n mens konstant tussen verskillende ego-state: soms tree jy soos ‘n ouer op; soms speel jy soos ‘n kind, en ander kere onderhandel jy soos ‘n grootmens. Daar is nie soseer “slegte” state nie, maar jy loop wel die gevaar om (tesame met diegene rondom jou) in sekere gedragsgroewe te verval, soos verklaar kan word deur dié verskillende rolle, wat dan almal se gedrag bepaal.
Solank as wat die HK die reëls neerlê, sal daar huislede wees wat dit volg én huislede wat dit breek. Saam-saam voed hulle mekaar se rolverwagtinge.
Ek skryf jou hierdie ope brief uit deernis en respek vir ‘n plek waarvoor ek baie lief is en was. In die 1990’s het my oudste broer vir drie jaar daar gebly, en met die oorgang in die nuwe millennium was ek vir sewe jaar daar. En ná ek uit is, behou ek steeds kontak, ook met die nuwelinge daarso.
Met tye wat verander het – jy moet tog instem dat die tydsgees wêreldwyd wesenlik verander het vandat ons koshuis in 1961 gestig is (saam met die republiekwording van ons land)? – is dié maatstawwe, soos gelys hierbo, ongelukkig nooit weer werklik herbedink nie, vermoed ek.
(Kom ek gee jou ‘n voorbeeld van ‘n gewysigde verstaan van die wêreld wat die afgelope eeu verander het, maar ook kwalik in ons onderwysmilieu vernuwe word – die verstaan van hoe kennis verwerf word:
Intussen het neurologiese navorsing vasgestel (en verklaar leerteorieë) dat leerders kennis konstrueer; dat kennis ‘n subjektiewe maaksel is wat nie altyd met ‘n toetsvraag gemeet kan word nie. Vra vir ‘n graad 1 leerder of die aarde rond is, en hy antwoord “ja”. Vra hom wat hy daarvan verstaan, en hy teken vir jou ‘n plat sirkel: die aarde is rond, ja, maar steeds plat: nie sferies soos die onderwyser gedog het hy leer hulle nie.
Kyk, baie van dít wat hulle toe wou bereik, was heel heilsaam, maar baie wat eerstejaars tóé geleer het, was ook net vir daardie tydsgees belangrik.