Die verkorte biografiese beskrywing van Sydney Vernon Petersen is welbekend. Uit menige koerant- of tydskrifartikel weet ons dat hy, die tweede kind en oudste seun van 'n tuiemaker Sydney en sy vrou Maria (geb. Cupido), op 22 Junie 1914 op Riversdal gebore is; dat hy sy laerskoolloopbaan aan die plaaslike Berlynse Sendingskool afgesluit het; dat hy as 17-jarige gematrikuleer en hom twee jaar later as 'n onderwyser aan die Battswood Opleidingskollege bekwaam het.1
Petersen publiseer aanvanklik by 'n minder-bekende uitgewery, Unie-Volkspers, sodat die ontvangs van sy debuutbundel Die enkeling in 1944 gedemp was en min kritiese aandag gekry het. Alhoewel Petersen voor sy poësiedebuut kortverhale gepubliseer het, het hy hom later nie as 'n prosaskrywer geag nie (kyk Van Wyk 2008). Drie jaar voor sy dood verklaar hy in 'n koerantonderhoud: "Ek skryf g'n prosa nie. Enige swaap kan prosa skryf" (Jongbloed 1984). Dit is dus as digter dat Petersen se historiese plek in die Afrikaanse letterkunde verseker is en op grond hiervan dat veral literatuurhistorici hom tot baanbreker verklaar het.
Vir menige Afrikaanse literatuurhistorikus is Petersen se historiese plek in die Afrikaanse letterkunde kennelik daaraan toe te skryf dat hy "die lewe van die bruinmens met sy gevoelens van verset en aanvaarding" gestalte gee (Kannemeyer 1983: 169). Dekker (s.j.: 292) heg waarde aan sy skryfwerk "omdat hier vir die eerste keer in ons taal die skrynende leed tot uiting dring van hulle wat die slagoffer is van die sondes van die vaders." I. D. du Plessis (1944), Petersen se mentor en voormalige dosent, wys in 'n kort boekbespreking op die gebrekkige vormgewing van sy gedigte, alhoewel hy waardering vir sy historiese posisie het: "Petersen het 'n boodskap. Sy werk is uit die spanning gebore wat sy besondere omstandighede in ons samelewing veroorsaak. Die niemandsland waarin die kleurlinge verkeer, sal vir hul fyngevoeliges al hoe meer die kweekplek vir 'n felle aanklag word." Een van Petersen se ander mentors is van mening dat die "digter van die onterfdes" geen "prismatiese poësie met fonkelende beeld en ryke klankplastiek" skep nie, maar dat hy tog "'n dwingende ritme en beweeglikheid van siening" vertoon met 'n "bepaalde indiwidualiteit van segging" (Malherbe 1948: 339, 340). 'n Redelik verteenwoordigende mening wat deur verskeie navorsers uitgespreek word, is dat "Petersen geen grootse digter is nie", dat hy 'n beperkte tematiese spektrum - 'n belydenisvers met "'n eenvoudige sosiaalmaatskaplike poësie" - beoefen, maar dat hy "tog altyd onthou sal word as die digter wat as Bruinman self, vir die eerste keer in die Afrikaanse poësie sy kleurgenote se frustrasie, vernedering, verbittering, moeilike bestaan en armoede onder woorde gebring het" (Kok 1976: 60; kyk ook Weideman 1964). Wat in die uitsprake opval, is hoe maklik hierdie kritici die topos 'kleurlingdigter', 'bruin skrywer' of variasies op 'wêreld van die kleurling' gebruik sonder om in enige mate die verwikkeldheid van Petersen se sosiale of intellektuele omgewing te beskryf of te ondervang.
In een van die uitvoerigste besprekings van Petersen se skryfwerk voer C. J. M. Nienaber (1977: 96) aan dat "'n [g]edig ontstaan en bestaan selde in isolasie. Dit het sy plek binne 'n bepaalde tydsbestek met sy eie en besondere denk- en gevoelsklimaat." Ten spyte van hierdie bewustheid is Nienaber se hantering van die kwessie oorsigtelik eerder as indringend. In die meeste ander beskouings bly 'n volle begrip vir Petersen se intellektuele konteks agterweë.
Hierdie artikel wil die "besondere denk- en gevoelsklimaat" agterhaal deur die intellektuele en sosiale omgewing waarop Petersen gereageer het, te herkonstrueer, om by wyse van spreke agter die kap van die byl te kom en die dialogiese spanninge tussen Petersen en sy omringende omgewing te agterhaal. Hierdie aspekte behels onder meer die feit dat hy een van die min gekleurde seuns was wat destyds, omstreeks die laatjare twintig, hoërskoolopleiding ontvang het; die ontplooiing van sy onderwysloopbaan wat hom toegang tot die klein Kaapse gekleurde elite gebied het en sy ambivalensie jeens Afrikaans.
Tot oormaat van bewys dus: die algemene toekomsverwagtings vir kinders van Petersen se portuur en agtergrond was uitermate beperk. Dit is uitsonderlik dat hy sy skoolloopbaan aan Trafalgar Hoër, die eerste van Kaapstad se twee hoërskole vir gekleurde leerlinge, kon voortsit.4 Alhoewel dié stap in 'n mate toegeskryf kon word aan die gesin se migrasie van Riversdal na Kaapstad,5 moet ten eerste Petersen se goeie skoolprestasies en persoonlike dryfkrag 'n rol gespeel het. Hierdie karaktertrek beskryf hy in verwysing na sy atletiekprestasies met 'n Engelse aanhaling: "When the tape is near and heart and nerve and sinew are all gone, then one man will rise to victory" (Petersen in Durrant 1985). Daarnaas het persone soos sy ma en eerwaarde Kohl van die Kaapstadse Lutherse kerk en die Berlynse Sendingskool in Distrik Ses, Kaapstad belangrike rolle in sy lewe gespeel.Petersen het waardering gehad vir die "aandrang van (sy) moeder" en in sy laaste skooljaar woon hy in aan huis van die gesin Kohl waar hy, "veel goeds [...] uit die karaktervastheid van hierdie man en sy gesin kon absorbeer" (Petersen 1946?).6 Sy intrek by die Kohls het hom klaarblyklik die geleentheid gebied om sy matriek onder gunstiger studie-omstandighede as sy ouerhuis te voltooi.
In die dialogiese verhouding van Petersen met sy omgewing het hy besondere waardering vir sy gesin, maar veral sy moeder gehad: "ruim van hart [...] voor uitstrewend [...] die wegwyser van ons gesin" (Petersen 1946?: 1). In "Gee my" skryf hy:
Vir 'n digterlike herinnering aan die gesin se gasvrye, "oopdeur"-ouerhuis kyk "Ouerhuis" (Nag is verby, 50) en oor sy "Kindertyd" (Suiderkruis, 23) skryf hy:
Petersen se gedigte oor sy jeug vestig die beeld van 'n eerbare gesin waar veral sy ma die beste vir haar kinders wou hê. Sy pa, die stiller ouer, het op 'n keer verklaar dat die opvoeding van hulle kinders "baie opoffering gekos (het). Elke keer moes ek die afstand Kaap toe afry met ou motors om hulle by skole en terug te kry, maar dit was nie te veel nie" (Lake 1962). Gegee die breë sosiale omstandighede wat hierbo beskryf is, bied Petersen se besondere gesinsomstandighede en die vasbeslotenheid van sy ouers hom (en die res van die gesin se kinders) die geleentheid om bo hul plattelandse omstandighede uit te styg.
Dit is opvallend dat Petersen se verkorte biografie wat hy self opgestel het soveel klem lê op skolastiese prestasies en sy eie en sy familie se betrokkenheid by die ouderwys (kyk Petersen 1946?; Durrant 1985). In 'n koerantonderhoud wat in 1962 met sy 72jarige pa gevoer is, is dit duidelik dat geletterdheid reeds van vroeg-af in sy huis 'n lewenswaarde was (Lake 1962).
In die begin van die twintigste eeu was die onderwys een van die min gesalarieerde beroepe wat vir gekleurde mense die moontlikheid van 'n middelklasbestaan gebied het. Petersen was glad nie onbewus van die ekonomiese en sosiale waarde van die onderwys of onderwysers nie. Vergelyk hierdie veelseggende passasie uit sy roman waar die moeder van die hooffiguur nadink oor haar lewe en dié van haar kinders:
Toe was daar die geleentheid vir elke man se kind om die beroep of amp te kies wat hy wou, of wat sy ouers kon bekostig. Vandag is dit nie meer so nie.
Nou is daar 'n nuwe wêreld om mee klaar te kom; gister is verby, en vandag is vandag. Al wat nog oorbly is die onderwysberoep, - met min beloning vir jou moeite en baie hartbrekens oor armsalig-gevoede kinders en oorvolle klaskamers. [...] Maar tog: jou salaris is jy seker van, en ten minste kan jy berus in die wete dat jy nie uit jou pos sal verdring word omdat jy g'n blanke is nie." (As die son ondergaan, 7).
Sprekend in hierdie gedig is die soeke na bevryding van sosiale bereëling, 'n voorkeur vir eensaamheid, 'n opheffing van die vervreemding van en uitreik na 'n suiwer natuur. In die algemeen is romantici bekend vir hul soeke na vryheid en individualisme met 'n gepaardgaande emosionele subjektiwiteit. Die heroïese, kritiese, estetiese enkeling wat soos in die sonnet ontvlug uit 'n geïndustraliseerde omgewing het in talle letterkundige tradisies die stereotipe beeld van 'n opofferende, geniale kunstenaarskap geword. Petersen skep 'n soortgelyke eensame esteet, 'n middelklas waarnemersfiguur wat tegelykertyd los probeer staan of selfs wil ontvlug, maar vanweë sosiale beperkings ingebed in sy lewensomstandighede bly. Terwyl hierdie gedigte 'n 19de eeuse kunsingesteldheid resoneer, verwoord dit terselfdertyd die sosiale spanning tussen gekleurde elite en gekleurde onderklas met die lank gekoesterde verwagtinge van die 19de eeuse gelykheidsbeginsel wat aanwesig bly in die dialogiese verhouding tussen die wit heersersorde en gekleurde mense.8
'n Ander sy van Petersen se kulturele lewe - sy formele skoling in Afrikaans - was gekenmerk deur letterkundige vernuwing en groter aandrang op die gebruik van Afrikaans in die openbaar. As deeltydse student het hy waarskynlik entoesiasme vir sowel die opbloei van Afrikaans as 'n nuwe geslag Afrikaanse digters, die Dertigers, in sy klasse teengekom waar die digters I.D. du Plessis en I.W. van der Merwe (Boerneef) van sy onmiddellike dosente was, met die opvoedkunde-dosent N.P. van Wyk Louw wat as digter en as voorstaander van 'n Afrikaner nasionale strewe bekendheid begin verwerf het (kyk Steyn 1998: 151 e.v.).11
In 'n Engelstalige artikel in S. A. Panorama, 'n tydskrif van die Suid-Afrikaanse Inligtingsdiens, skryf Petersen (1956?) breedvoerig oor sy taalkeuse. Afrikaans is vir hom "'n hartstaal", "'n eerste liefde" "'n geheime hunkering na 'n sorgvrye jeug", "die eerste instrument wat ter hand geneem word" terwyl die werkersklasomgewing waaroor hy skryf, "sal verseg om in enige ander taal as Afrikaans vasgevat te word." Hy deel egter die taal ook met sy "landgenoot met die ligte vel [...] oor wie (hy) wroeg" (Petersen 1956?: 85).13 Petersen verwoord hier 'n durende spanning wat hy in sy skryfwerk aangespreek het, 'n aspek wat Bakhtin soos volg aangestip het: "[A]ll our utterances [...] are filled with others' words, with varying degrees of otherness or of 'our-own-ness,'with varying degrees of familiarity and of alienation." (Bakhtin in Peterson 1995: 97).
Ten spyte van sy keuse om Afrikaans formeel te bestudeer en daarin te skryf óf sy status as "digter uit hul eie volksgroep" (Anoniem 1959) óf die taalsekerheid wat Petersen in die staatspublikasie verwoord het, was sy verhouding met die taal nie sonder teenstellings nie. As 'n kind van die Overberg was hy uit huis Afrikaanssprekend, terwyl sy sekondêre en gevorderde onderrig meesal in Engels geskied het. Later was sy eie gesin (sy vrou Mavis en seun Sydney) se huistaal Engels, en per geleentheid het hy homself "Engelssprekend vir die spite" genoem "met 'n heilige respek vir Shakespeare en sy sêdinge." (Jongbloed 1984). Hierdie ambivalensie blyk ook uit sy taalmediumkeuse by die oprigting van Athlone Hoërskool in 1947, die eerste staatshoërskool vir gekleurde werkersklasleerlinge - hoofsaaklik Afrikaanssprekende kinders - op die Kaapse vlakte. Volgens Richard van der Ross (1987), sy vriend oor meer as 50 jaar, het Petersen hom só hieroor uitgelaat: "Hulle't verwag ek gaan dit 'n Afrikaans-medium skool maak, maar toe maak ek dit Engels. En as jy vra waarom dan sê hy tipies 'Sommer vir spite.'"14
Die digter S. V. Petersen rig hom ten eerste op 'n klein Afrikaanse leserspubliek met gedigte wat ooreenkomste toon met die maatskaplike verse van die vroeë Afrikaanse digters, terwyl in sy natuurliriek en sy gedigte oor sy jeug die teenwoordigheid van die Europese romantici van sy universiteitstudie meepraat. Die vorming van sy "denken gevoelsklimaat" waaroor C. J. M. Nienaber dit het, word ten nouste gekoppel aan die sosiale omstandighede wat Petersen in sy tyd 'n uitsonderlike individu gemaak het - so anders as sy vroeë (agtergelate) portuurgroep. Sy opname in die Kaapse elite met hul diep bewustheid van sosiale hiërargie het eweneens bygedra tot die artistieke en kunssinnige individualis wat in sy bundels ter sprake is. En: wat op die oog af 'n teken van taalambivalensie is, sou in terme van Bakhtiniaanse dialogie as Petersen se gematigde sosiaal-politieke kritiek gelees kon word. Dit is veral 'n kniebuiging in die rigting van elitêre opvattings oor die mindere progressiwiteit van Afrikaans. Petersen dateer uit 'n tydperk van laatkolonialisme en separatisme, en inderdaad soos Adam Small in verwysing na sy digterskap gesê het: "'n Mens bevind jou in jou plek in jou tyd" (in Swanepoel 1989).
1. Die oprigting in 1891 van die Battswood-instellings - die oefenskool, sekondêre skool en onderwyskollege - is moontlik gemaak deur die gravin van Stamford met haar skenking van grond en geld. Die gravin was die dogter van 'n Kaapse slavin (kyk Van der Ross 2008).
5. Die presiese omstandighede van die gesin Petersen se vertrek na Kaapstad is onduidelik. Petersen dui in 'n video-opname aan dat sy gesin in 1926 "sak en pak" na Kaapstad getrek het nadat sy pa se tuiemakery met die koms van die motor ondergegaan het (Petersen in Durrant 1985), terwyl sy pa hy verklaar dat hy die kinders heen en terug Kaap toe vervoer het (Lake 1962).
6. In plaas van die gebruiklike 'sonder datum'-verwysing word hier in drie gevalle 'n vermoede datum met 'n vraagteken aangedui om die uitspraak histories nader te presiseer.
7. Die Kaapse gekleurde elite het hoofsaaklik uit onderwysers, enkele professionele mense, klein handelaars en ambagsmanne bestaan. Vgl. As die son ondergaan (84) waar Petersen deur karakterisering iets van die sosiale statusbewustheid vasvang. Appollis, die messelaar, dra aan die etenstafel 'n das en laat hom so oor 'n toekomstige partytjie uit: "Mens kan nie met almal opmieks nie; en die een met wie jy vanaand dans, wil jou môre op straat ook ken. Ek hou my ientepenit; dis die beste op die lông-ran." Vgl. Ook Van der Ross (2010: 3) se opmerking dat in die eerste helfte van die 20ste eeu die inkomste van vakmanne dié van gekleurde onderwysers oortref het.
9. Isaac M. Pfaff (geb. Ladismith) het in 1945 'n BA-graad aan die UK voltooi en later onder die skuilnaam Paul Roubaix verskeie Afrikaanse dramas geskryf, onder meer Storm en ander eenbedrywe (1951). Histories sou hy as die eerste swart Suid-Afrikaanse dramaturg bestempel kon word (kyk Willemse 2007: 89-116).