Wanneer ons jaarliks op 5 Oktober wêreldonderwysersdag vier, moet ons dalk dieselfde vraag vra. Watter gewoontes het ons aangeleer nadat ons so mooi op koers was as die wêreld se model van ’n rëenboognasie? Het ons dalk op ons louere gaan rus en weer verval in ons ou gewoontes – dié wat ons verdeel eerder as saamsnoer? Het ons weer begin vinger wys na die ander as die oorsaak van die probleem? Lê die fout dalk by swak bestuur en korrupsie in die regering of die voortdurende begeerte van sommige landsburgers om in ’n staat binne ’n staat te bestaan? Is daar dalk fout met ons lense oor wat reg of verkeerd is as ons die VBS se R2 miljard-verlies beskou as die “grootste bankrooftog” terwyl die Steinhoff-verlies van R400 miljard beskryf word as “onreëlmatige uitgawes”? Die feit is dat ons doen en late ná Madiba se vertrek ons weer op ’n destruktiewe koers geplaas het en as ons nie vroeg genoeg wakker skrik nie, stuur ons af op ’n gewelddadige konflik.
Materiële strukturele ongelykheid in Suid-Afrika word alom aanvaar as een van die grootste redes waarom daar gedurige struweling in die land is. As skole ’n mikrokosmos van ’n samelewing is, soos Adams (2000) argumenteer, dan staan skole in die middel van waarheen ons ons kinders wil neem en die beleefde lewenswerklikhede waarmee leerders na die skool kom.
Eksklusiwiteit in skole het bloot net ’n gedaanteverwisseling ondergaan waar ras vervang is deur klas. Skoolkeuse byvoorbeeld lyk op die oog af maklik en ongekompliseerd, maar dit verdoesel eintlik die feit dat daardie keuse in ’n groot mate beperk is tot die ekonomies bevoorregtes en die politieke elite. Selfs al het nietradisionele leerders nou toegang tot voorheen eksklusiewe skole, word hulle steeds gekonfronteer deur hewige weerstand om die hegemoniese kultuur in daardie skole onveranderd te hou. Toe swart ouers ná die verwoesting van apartheid hul kinders na voormalige model-C-skole begin stuur het, was hulle gekonfronteer deur allerhande koverte uitsluitingsmeganismes. Hiervan getuig die talle hofsake waarin skole weerstand bied teen verandering. Die Laerskool Mikro [2006 (1) SA 1; 2005 (10) BCLR 973 (SCA)-hofsaak word uit sommige oorde beskou as ’n oorwinning vir die Afrikaanssprekende skoolgemeenskap van Kuilsrivier omdat hulle standpunt ingeneem het vir ’n reg wat deur die Skolewet aan hulle toegeken is, maar wat die saak eintlik belig, is die skoolgemeenskap se weerstand om tred te hou met die demografiese veranderinge in die gemeenskap en Engelssprekende leerders ook te akkommodeer. Die Daily Maverick van 14 Augustus 2018 het berig dat Overvaal Höerskool vroeër in die jaar die middelpunt van stryd om toegang was wat voortslepende weerstand teen transformasie in die vorm van ras- en taalkwessies in die opvoedingstelsel belig; verder, dat die Federasie van Skoolbeheerliggame (Fedsas) in ’n 2016-Hoër Hof-saak nagenoeg 70% skole in Gauteng wat wit en enkelmedium is, verteenwoordig het in ’n saak wat hoofsaaklik gehandel het oor die gebruik van taalbeleid as uitsluitingsmeganisme vir swart leerders uit hierdie skole. In hierdie hofsaak het die skole staatgemaak op die handjievol swart Afrikaanssprekende leerders in hul skole om te bewys dat die skole genoegsaam tot transformasie verbind was. Die hof het saamgestem.
Afrikaans-ekslusiwiteit is vir Jansen (2013) ’n ernstige bedreiging vir rasseverhoudings in Suid-Afrika, want jy kan nie jongmense voorberei om te handel met die skade van die verlede sonder om optimale geleenthede in klaskamers te skep om saam te leer nie. Vir hom is dit belangrik dat die transmissielyn vir die oordrag van “bitter kennis” verbreek word.
Baie ironies gebruik die burgerregte-organisasie AfriForum die 1976-Sharpeville-slagting as fondasie vir hul argument oor selfbeskikking en die behoud van Afrikaans in skole (lees ’n staat binne ’n staat). Die organisasie wat hulself voorhou as beskermers van minderhede se regte, gebruik dikwels nie-Engelssprekende bruin groepe as kanonvoer vir hul eie agitasie oor Afrikaans.
Motshohi (2011) beskryf die vernietigende rol wat die Suid-Afrikaanse Onderwysersunie (Sadou) speel in die aftakeling van die bestuur in veral arm gemeenskappe. Hy en baie ander beskryf hoe prinsipale in hierdie skole geïntimideer en onder druk geplaas word wanneer hulle dissipline probeer afdwing en skole wil normaliseer. Die ironie, sê hy, is dat die kinders van die opvoeders wat hulle hieraan skuldig maak, by meer gegoede skole is.
Wanneer die provinsiale hoof van onderwys in KwaZulu-Natal (Maritzburg College v Dlamini NO & Others (2005) JOL 15075 (N)), meer as 18 maande voete sleep om ’n skool te ondersteun met die uitsetting van ’n leerder (toevallig swart) en eers deur ’n Hoër Hof beveel moet word om op te tree, is dit ’n aanduiding van die oorverpolitisering van opvoeding. Selfs nadat die hoof van onderwys wel opgetree het en die amptenaar erken het dat die leerder wel skuldig was aan ernstige wangedrag, het hy steeds geweier om teen die leerder op te tree. Hierdie selektiewe optrede skep die persepsie van politieke apatie teenoor mense wat nie soos jy lyk nie.
As die nasionale adjunkminister van onderwys ’n vrou aanrand en dan bloot op die vingers getik word, terwyl opvoeders vir ver minder as dit afgedank word, laat dit mens twyfel oor regverdigheid in die stelsel.
Tot hiertoe blyk dit daar in alle skole in die land kwessies is wat tot ’n baie ongesonde situasie in ons onderwysstelsel lei. Buiten die geboue, bestaan skole uit mense – mense wat weet dat ons eenmaal in dieselfde situasie was; mense wat deeglik daarvan bewus is dat hulle blinde kolle het wat aangespreek moet word.
Suid-Afrikaners het weer eens ’n blindheid begin ontwikkel vir die idee van saambestaan. Die #FeesMustFall- en #RhodesMustFall-betogings sedert 2015 het die strukturele, materiële ongelykhede in die land weer onder die vergrootglas geplaas en getoon dat ’n volstruisbenadering tot die probleem nie ’n oplossing is nie. Die gevolg van laer trek vir die behoud van wat klaarblyklik gesien word as ’n reg om in isolasie te leef, te leer en te bestaan, die ontkenning, minimalisering en defleksie van bevoordeling en ras enersyds, en die frustrasie oor die gebrek aan erkenning van bevoordeling en die reg op gelyke behandeling aan alle groepe andersyds, het die potensiaal om die spreekwoordelike vonk in die kruitvat wees. Ons skoolstelsel in sy huidige vorm reproduseer ongelykhede, want ons het blind geword vir die institusionele klasapartheid wat dit bevorder.