Enige vorm van etniese bewustheid word dus as ’n oorblyfsel van apartheid beskou en gevolglik as onbelangrik geag vir die sosiale en politieke bestaan van die nasie. In wese verteenwoordig die nierassige standpunt die beklemtoning van die skepping van ’n burgerlike nasie wat gebaseer is op die toekenning van individuele regte aan alle burgers, ongeag hul geloof of oorsprong (Blaser, 2004; Brubaker, 1996).
Die ANC se antwoord hierop was die verkondiging van die Reënboognasie-metafoor waarvolgens verskillende etniese en rassegroepe – verteenwoordig deur die kleure van die reënboog – uitgebeeld word as sou hulle in ’n eensgesinde geheel verenig wees. Die metafoor van die Reënboognasie kan gesien word as ’n kompromis tussen die ANC se verbintenis tot nierassigheid en die behoefte om die voortgesette verpolitisering van etnisiteit in postapartheid Suid-Afrika te hanteer. In plaas van die ontkenning van die sosiale en politieke realiteite van etniese en rassegroepe word dit nou eerder as die boublokke van die nuwe nasie beskou. Ten spyte hiervan, bly die doel van reënboogisme egter die skepping van ’n gemeenskaplike lojaliteit aan die burgerlike staat, ’n enkele nasie en een dominante identiteit (Blaser, 2004).
Verskeie skrywers verwys na ’n Afrikanistiese wending in die nasieboustrategieë van die ANC-regering sedert die Mbeki-era. Siende dat Afrika-nasionalistiese strominge deurentyd teenwoordig is in alle teenkoloniale organisasies in Afrika behoort die verskuiwing van die Reënboognasie-ideologie tot die bevordering van ’n Afrikakultuur nie as ’n beleidsverandering beskou te word nie, maar eerder ’n klemverskuiwing.
Redes oor waarom Afrikanisme as ’n positiewe idee beskou moet word, sluit onder meer in dat dit sal keer dat Suid-Afrika ’n kloon van die VSA en die VK word; dat dit ’n teenkoloniale dimensie gee en dryfkrag vir die skepping van ’n ware Afrikastaat; en dat dit ’n verdeelde land soos Suid-Afrika met grootskaalse ongelykheid, nuwe stukrag sal gee om die nalatenskap van apartheid te bowe te kom.
Sommige meen egter dat hierdie Afrikanistiese verskuiwing as die oorwinning van ’n oorkoepelende pan-Afrikanisme gesien kan word wat deur die Pan Africanist Congress gepropageer is. Ander kritici meen egter dat dit slegs aangedryf word deur ’n swart elite in ’n poging om hulle dominansie te vestig en etniese spanning binne die swart gemeenskap te verdoesel. Sommige meen ook dat dit ’n bepaalde etniese groep is, naamlik die Xhosas, wat Afrikanisme op die spits dryf en as sodanig ’n nuwe vorm van rassisme verteenwoordig. Afrikanisme slaan boonop glad nie ag op etnisiteit en die bestaan van etniese, kulturele en taalverskille tussen swart etniese groepe asook die feit dat Suid-Afrika ook die tuiste van ’n aantal groepe is wat nie uit Afrika afkomstig is nie.
Om saam te vat: aan die een kant bevorder die leer van nierassigheid ’n burgerlike nasie waarin alle burgers gelyke regte geniet en oorwegend lojaal is aan ’n oorkoepelende Suid-Afrikaanse identiteit. Rasse- en etniese identiteite word beperk tot die private domein en word nie as relevant in die sosiale en politieke lewe beskou nie. Reënboogisme, aan die ander kant, erken wel die bestaan en relevansie van etniese en rasse-identiteite en die feit dat mense meervoudige identiteite het. Die totstandbrenging van ’n gemeenskaplike Suid-Afrikaanse identiteit bly nogtans ’n prioriteit. Weinig erkenning word voorts gegee aan die sosiale en politieke relevansie van subnasionale groepe in beleid oor byvoorbeeld taal, wat belangrike implikasies vir minderheidsgroepe inhou. Weinig mag word boonop aan hierdie groepe afgewentel en groepsregte word nie in die Grondwet erken nie. Die verskuiwing van nierassigheid na reënboogisme impliseer derhalwe nie ’n verskuiwing van die bou van ’n burgerlike nasie tot die skepping van ’n multinasionale staat nie.
Aan die ander kant impliseer die bevordering van ’n Afrika-identiteit die afdwinging van hegemonie in ’n wesenlik multikulturele en veeltalige samelewing. Terwyl lojaliteit jeens ’n dominante Suid-Afrikaanse identiteit een van die belangrikste doelwitte van nasiebou is, impliseer die Afrikanistiese standpunt dat hierdie identiteit ’n Afrikakultuur moet weerspieël (Blaser, 2004).
Indien lojaliteit jeens ’n gemeenskaplike Suid-Afrikaanse identiteit as die waarmerk van ’n klassieke nasiebouprojek beskou behoort te word, is die deurslaggewende vraag wat gevra moet word of en in watter mate ’n oorkoepelende Suid-Afrikaanse identiteit of ’n Afrika-identiteit werklik inklusief kan wees. Is dit moontlik vir Suid-Afrikaners van alle rasse en gelowe om hulle met sodanige identiteit te identifiseer? Enkele van hierdie vraagstukke word in die volgende afdelings hanteer.