Versindaba Lady Anne Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Lady Anne'
Posted in Artikels, essays, e.a. | Comments Off on Bernard Odendaal en Hennie van Coller. Die liriese intrige in Antjie Krog se Lady Anne (1989)
Amanda Lourens. Op soek na 'n venster vir 'n tikkende madam
Ek het die gesprek oor veral ras in die Suid-Afrikaanse samelewing en denkwêreld na aanleiding van Pieter se blog van 14 Desember met groot belangstelling gevolg. Self is ek in my daaglikse lewe baie bewus van ras, klas en gender, soms in so 'n mate dat ek al gewonder het of ek dit moontlik te ver voer en my as't ware benadeel deur graag vanuit hierdie perspektief na die lewe en die letterkunde te kyk? Kompliseer ek dinge dalk soms onnodig, deurdat ek dikwels vrae stel oor "onskuldige, alledaagse" situasies?
Antjie Krog is spesifiek 'n digter en skrywer wat dit keer op keer regkry om my eie gedagtes of ervarings trefseker te verwoord, sodat ek my eie belewenisse dikwels beter begryp na ek haar werk gelees het. So vertel sy in Begging to be black hoe sy elke gesinsbesluit oorweeg: Is hierdie spesifieke aksie nie dalk wit-bevoorreg, uitbuitend, onregverdig nie? Sy besluit byvoorbeeld daarteen om na 'n produksie van Lohengrin in Pretoria te gaan kyk – die sopraan se vliegkaartjie alleen kan die plaaslike township 'n jaar lank van elektrisiteit voorsien. Wanneer ek dit lees, wil ek in die strate uithardloop en dit uitbasuin: Iemand, en boonop 'n grande dame van die letterkunde, ervaar dieselfde as ek! Dalk is ek oplaas nie hopeloos stapelgek, soos my hoërmiddelklaskennisse reken ek is nie. Ek wens ek kon op Antjie se voorstoep opdaag en haar vra wat máák 'n mens met jouself as hierdie dinge gereeld by jou spook; hoe leef jy met die konstante vrae oor reg en onreg, oor bevoorregting en skuld?
Dus het spesifiek Wysneus se een stukkie kommentaar my bygebly: "Daar is meer aan die lewe as ras, klas en geslag." Daarmee saam het ek gewonder: Is dit moontlik vir my en my generasie om ooit verby hierdie werklikhede (of is hulle eerder konstruksies?) te kyk? Ek verstom my dus gereeld aan studente se vryheid van sommige van die obsessies wat my en my tydgenote steeds striem.
Wat gender betref – 'n anekdote. Ek het my studente op 'n slag Krog se "weer eens" (haar intertekstuele gesprek met Eybers se bekende gedig) laat ontleed:
ek kom weer eens nie uit met my budget nie
die suiker en melkkoepons is op
langs my masjien lê stapels stukkende klere
spinnekoppe weef macramé teen die mure
my gesin grawe in leë koekblikke na iets om te eet
my baba het brandboudjies
my dogtertjie swere
my oudste hakkel van een of ander tekort
my man byt op sy tande
stoot die koolbredie agteruit
en druk sy sigaret stadig in die bordjie dood … […]
Ek het gehoop dat hulle die dwingelandy van die eise wat die (patriargale) samelewing aan ma's stel, sou raaklees. Die meeste van hulle was egter vas oortuig dat armoede die tema in bostaande uittreksel is. Die "leë koekblikke"en "stukkende klere" is vir hulle nie die vergestalting van die huisvrou se algemene gevoel van ontoereikendheid nie ; hulle herken nie die skuldgevoel van die ma wat voel dat álles wat in die huis verkeerd loop – brandboudjies, swere, 'n gehakkel – haar persoonlike skuld is nie. Miskien is hulle bloot te jonk; dalk het ons verbruikersamelewing hulle gekondisioneer om te dink dat stukkende klere nie heelgemaak kan word nie en dat winkelkoekies die enigste opsie is? Dalk het die nuwe generasie grootgeword sonder die juk van modelle van vroulike huishoudelike perfeksie. (In my studentedae op Tukkies het die meisies nog hulle kêrels se wasgoed in die waskamer staan en stryk, sodat die hele koshuis van hulle status as onderweg-na-mevroue kon kennis neem. Ja, regtig.)
'n Mens sou nog kon redeneer dat vroue van my generasie dalk bloot moet besef ons leef in 'n nuwe eeu, en dat skuldgevoelens oor nie-perfek versorgde huise en spruite maar na hul graf neffens gepermde en gespuite haarkapsels gestuur moet word. (Of is ons in dermate ingeperk, geprogrammeer deur die voorskrifte en modelle van ons jeug dat ons as amper-middeljariges steeds probeer gehoor gee aan die eise van 'n nou minder sigbare sisteem?)
Maar sonder om gender heeltemal saam met die skottelgoedwater uit te gooi, bly ras en klas op 'n meer direkte, en meer ontstellende manier met ons. Sonder 'n bewustheid van of nadenke oor die kwessies van ras en klas en sou die lewe moontlik geriefliker kon wees; 'n verleidelike gedagte, inderdaad. Maar hoe moontlik is dit in die realiteit van 'n Suid-Afrika in 2011 waar verdelings langs hierdie lyne nog vlymskerp in die samelewing loop?
Jare gelede het ek tydens my navorsing vir my meestersgraad afgekom op 'n artikel waarin einste Antjie Krog beskryf hoedat die bevoorregte wit vroue van die tagtigs en negentigs hulle energie kon wy aan hulle tuine, die verfraaiing van hulle huise of aan hulle kinders, terwyl swart vroue húlle kinders elders moes laat om aan wit vroue hierdie vryheid te gee. (Ek kry nie meer die verwysing nie – is daar iemand wat dit dalk onthou?) Self besef sy haar bevoorregte posisie, soos sy dit ook treffend verwoord in 'n sleutelgedig soos "Lady Anne by die mikrogolfoond" (Lady Anne, 1989) wat skerp kritiek lewer teen die oppervlakkige lewens van hoërmiddelklasvroue en wat die ineenstorting van hierdie gerieflike lewenswyse voorspel:
die laaste wat die kinders teer laat verblond op melk en heuning
In 2011 is die politieke strukture van destyds inderdaad in hulle "maai", maar die ekonomiese strukture wat 'n voorstedelike lewenstyl ondersteun is tot 'n groot mate nog in plek. Bevoorregte wit vroue is hoegenaamd nie 'n uitgestorwe spesie nie (alhoewel daar gelukkig intussen 'n paar bevoorregte swart vroue tot die geledere toegetree het sodat die wit mevroue hulle wysmaak dat die speelveld nou gelyk is). Die kombi's en stasiewaens van destyds is weliswaar vervang deur viertrekvoertuie; die leotards en die res van die Body Beat-attire is uit die oude doos, maar daar is steeds geld vir duur oefendrag en gym-ledegeld. En al is ek nie 'n wafferse gymmer nie, is ek steeds skuldig aan die soort gerieflike lewe in die suburbs wat in 'n hoë mate afhanklik is van huis- en tuinhulpe se arbeid.
Ek het toevallig 'n paar jaar gelede navorsing gedoen oor huishulpe se persepsies van opleidingsgidse (kookkuns, kinderversorging ens.) en of hulle dit byvoorbeeld as toeganklik en ontdaan van stereotipes ervaar. Ek het dus gesels met 'n groep vroue wat as huishulpe werk en deeltyds by 'n nieregeringsorganisasie opleiding ontvang. Groot was my verbasing toe ek moeite ondervind het om die gesprek op die gidse gefokus te hou, en die gesprek beweeg het in die rigting van 'n vergelyking van kantoorwerk teenoor fisiese arbeid. Die meeste van die vroue se mening was onomwonde: Om op 'n rekenaar te sit en tik, is 'n ydele aktiwiteit, dis nie werk nie. Vloere was en mop, stryk en skottelgoed was is ware werk. Sedert daardie dag kom sit 'n skuldgevoel tussen my blaaie sodra ek my rekenaar aanskakel. Want prakties beteken dit iemand doen daardie "regte werk" vir my, sodat ek die vryheid het om te kan studeer, te kan lees, te kan skryf. (Ook vertel Antjie in Begging to be black : Wat moet haar weeklikse huishulp se gedagtes wees as sy haar werkgewer op haar rekenaar sien tik, en boonop daaruit 'n inkomste genereer vir 'n huis, motor, klere en oorgenoeg kos?)
As ek net verby ras en klas kon kyk en buite daardie parameters my lewe kon lei, sou ek waarskynlik makliker in 'n voortsedelike gemaksone kon leef. Prakties sal dit beteken dat jy skuldgevoelvry kan sit en 'n digbundel lees terwyl iemand anders jou kroos se wasgoed opvou. Jy sal die spinnekopneste in die hoek kan delegeer en Anna Karenina nadertrek.
Soms lyk dit vir my asof die jonger generasie makliker met hierdie dinge omgaan; asof hulle reken get over it, laat die lewe aangaan, dis dinge van die verlede. (Vergewe tog as ek dalk veralgemeen.) Ek verwonder my aan my kinders se vermoë om verby kleur te kyk en die mens raak te sien; ook aan hoe hulle skynheilige politieke korrektheid nie nodig het nie.
Ek dink tog dat ek nie regtig anders wil of kan dink nie. Ek wil ras, klas en geslag raaksien en ek wil aanhou om dit in tekste te vind, want ek is bloot te diep en te veel daardeur geraak om van die kennis daarvan afstand te kan doen. Dit sal wees om intellektueel en psigies mutton dressed up like lamb te word; om myself te bedrieg dat ek kan deel in my kinders se ligter tred deur ons land.
Miskien, dink ek intussen, het ek bloot 'n ander perspektief op hierdie kwessies nodig; 'n ander bril, 'n ander lens of filter. Hierdie ketting van betekenisse bring my op 'n manier intuïtief by "venster", sodat ek Loftus Marais se debuut, Staan in die algemeen nader aan vensters, van die rak afhaal en die gedig "Terug op die plaas" opnuut lees:
"daar's min politiek in jou verse" sê my suster
"die digter het tog 'n verantwoordelikheid"
suster, ons generasie is die wesies van ideologieë
die groot idees staan teen die horison soos bouvalle
beeldskoon en gevaarlik soos dié ou waenhuis
'n karkas met ribbebalke en gate in sinkplate
ons loop in stof tussen blikke, klippe
verby, vermoedelik, 'n bylsteel, 'n pispot
en daardie murasies wat die kroeke was
ons onthou apartheid as alledaagse dinge
enemmelborde, selfgerolde sigarette, 'n aparte kraan
die skok van uitvind grieta het kinders en 'n man
suster, kyk na die leë skure teen die rand
waar destyds skeertyd dertig werkers per saal
geskeer, geëet, gesing, geslaap het
daar lê nou skerwe glas, draad, skerp stukke roes
daar's 'n waarskuwing op karton
om nabye huise se kinders te verdryf:
"danger gevaar ingozi" – van meer nut
as enige gedig wat ek kan skryf
En sedertdien loop ek rond met hierdie wonderlike gedig wat ek in my skedel van bakboord na stuurboord laat bons in die hoop om die "betekenis" of die "boodskap" te vind. Sou dit kon wees dat die jonger geslag hulle ervaar as diegene vir wie al die ideologieë van twee of drie dekades gelede nie meer 'n werklikheid is nie, vir wie dit nie 'n verskil gemaak het nie? Of is hulle bloot moeg vir hulle ouers se gewroeg met ideologieë, hulle destydse flirtasies met Marxisme? Sien hulle 'n meer tasbare werklikheid raak – die praktiese een waarin apartheid die gesig van iets soos afsonderlike eetgerei aangeneem het? Voel hulle dat die literatuur nie veel van 'n verskil kan maak nie en dat ons eerder prakties mense se lewens moet probeer verbeter? Maar hoe verskil dit dan van my eie aan-die-lyf-ervarings van die verlede wat steeds saamleef, selfs in iets so eenvoudig soos die madam wat tik terwyl die huishulp die houtvloere poleer? En watter oplossing, watter venster is daar vir 'n tikkende madam?