Daar is net een pad vorentoe vir die wildbedryf en dit is om te teel wat die breë mark werklik wil hê; nie net enkele diere vir die skatryk sakemanne met dik beursies nie. ’n Wildboer kan nie net op uitskietpryse vir uitsonderlike wild staatmaak nie, maar moet ook bereid wees om geld te maak deur wild vir die gewone teel- en jagmark te lewer.
Hy het sy Livingstones uit Nuanetsi in Zimbabwe ingevoer. Dié bokke en die Herholdts se eie aanteel het boerdery met hierdie uitsonderlike groot elande in die Bosveld ingelui. Herholdt sê die rede waarom sy steeds met Livingstones boer, is omdat die Bosveld nie werklik vir Kaapse elande geskik is nie.
Dit is omdat dié bokke nie goeie pigment in die vel het nie; nie soos Livingstone-elande wat deur natuurlike seleksie opvallend met ’n oorvloed pigment geseën is nie.
Toe hulle die Livingstones gekoop het, het hulle ’n jagplaas, Vetboom, by Dwaalboom gehad waar hulle eers met Brahmanbeeste geboer en toe na wild oorgeslaan het. Hulle het dit mettertyd in ’n voorkeurbestemming vir buitelandse trofeejagters ingerig.
Sy sê inteling is juis die probleem met menige elandkudde in Suid-Afrika, want die Kaapse elande is baie aan inteling onderwerp. Die Livingstones het ook maar hul probleme gehad omdat daar min goeie bulle beskikbaar was. Party telers glo ook hulle kan gewenste eienskappe vasteel deur ’n bul by sy eie dogters en kleindogters te gebruik.
“Só het ons met ’n stelsel van intensiewe boerdery in kampies op ’n ander plaas, Livingstone Estates, begin en met hulle soos met die Brahmanbeeste gewerk. Ons hanteer die elande baie en werk daagliks met hulle. Elande is baie soos beeste en nie so wild soos ander wild nie. Hulle word maklik hanteerbaar.”
Tydens my besoek het sy gedemonstreer hoe sy die bokke verskuif deur hulle bloot baie rustig met die bakkie aan te keer. Hulle is al só mak dat baie van die bokke nader kom om geelwortels uit haar hand te eet.
’n Bepaalde bul word by ’n troppie vroulike diere in ’n kamp gehou sodat Herholdt presies weet wie die vaar en moeder is as die kalwers gebore word. Toe was daar nog nie ’n klem op lyfstrepe en ’n chevron op die gesig nie. Hulle het dus net die beste, manlikste bulle vir selektiewe dekking gebruik.
Die bulle wat nie dié seleksieproses slaag nie, word na die jagplaas geneem. Sedert 2011 het die Livingstones met die meeste lyfstrepe die hoogste pryse begin behaal. Van die bokke het tot 16 strepe. Die pryse vir bokke met baie lyfstrepe is nou nie meer so hoog nie en party telers beklemtoon nou ’n chevronteken op die voorkop.
Die aanvangs-teeltrop het minder lyfstrepe gehad. Dus moes hulle met selektiewe paring vir dié eienskap teel. Die onlangse mode vir chevrons is nou ook deel van die teelmikpunte, sonder om die ander eienskappe af te skeep. Herholdt sê ’n bul moet horingvolume hê (’n horingbasis van meer as 12 duim op twee jaar) en nie soos ’n koei met lang, dun horings lyk nie.
Dit is hoekom sy die bulletjies se horingbasis meet sodat dié met ’n swak basis uit die stoetery verwyder kan word. Bulletjies se horingbasisse moet op die ouderdom van 10-12 maande van 9 duim tot 11 duim meet en versies s’n van 8 duim tot 9,5 duim. Die horings word van punt tot punt gemeet, want die jag- en teelmark soek ’n meer V-vormige horing.
’n Maatband word om die onderste kant van die horings gedraai om die basis te meet, en saam met die horingrif langs tot op die punt om lengte te bepaal. Herholdt gebruik nie ’n teelbul met ’n basis onder 13 duim en ’n horinglengte onder 34 duim op drie jaar nie. Sodra die jong bulle begin dek, skuur hulle hul horings teen bome en pale en dan slyt dit af.
’n Nuwe neiging is om horingpunte van plastiek oor die elandramme se horings te plaas om dit te beskerm, maar Herholdt glo nie daaraan nie. Die stoetery het nie ’n spesifieke dek- en kalftyd nie. ’n Bul bly deur die jaar by sy trop vroulike diere. Die koeie in die stoetery kalf meestal van Julie tot September.
Die kalwers bly in die betrokke kamp tot die hele groep in April gespeen word as hulle sewe tot nege maande oud is. Die speenkalwers word dan deur die winter saam met ’n paar ou koeie in ’n kleuterkamp naby Herholdt se huis gehou. Só word hulle van kleins af mak danksy gereelde hantering.
In die kleuterkamp word die speenkalwers met ’n pylgeweer verdoof om elkeen ’n oorplaatjie met ’n unieke identifikasienommer te gee. Elke bok kry ook ’n mikroskyfie met ’n ander, gekodeerde identifikasienommer onder die nekvel. Albei nommers word in die bok se DNS-legger aangeteken.
Die volgende seleksieproses breek dan aan. Die bulletjies wat nie aan die huidige markvereistes vir horingbasis en lyfstrepe voldoen nie, word na ’n jagplaas geneem om uit te groei om later gejag te word. Die gekeurde bulletjies gaan na ’n bulkamp.
Die versies gaan na verskillende kampe waar hulle selektief met ’n bul gepaar word om sekere eienskappe in hul kalwers en verdere nageslag te verbeter, soos ’n rooibruin haarkleur, donker pigmentasie, lyfstrepe en prominente swart merke op sekere plekke op die lyf.
Laasgenoemde is belangrik, want dit is hul oorlewingsmeganisme. Die swart merke om die voete, agter die voorbeen, onder die maag, ’n dorsale streep van die stert oor die rug tot in die maanhare en op die gesig is die plekke waar bosluise graag vasheg.
Die Kaapse elande het ’n driehoekige agterkwart, terwyl die Livingstones voller boude het. Dit is waar die duurste vleisnitte is, nes by beeste. ’n Wetenskaplik saamgestelde rantsoen word op die plaas gemeng. Die elande word deur die jaar gevoer, maar minder in die somer.
“Ek kon voortgaan met sy oorblywende nageslag met die wete dat hulle dié topbul se voortreflike gene het. As dit nie vir die volledige DNS-databasis was nie, sou ek nie dadelik ná die ramp weer op so ’n hoë vlak kon begin teel en die kudde met die sterk teelmateriaal van ware Livingstones laat groei nie.”
Herholdt sê sy het met selektiewe paring eers vir ’n sterk bouvorm, hoë vrugbaarheid, mooi rooibruin haarkleur en goeie pigmentasie geteel en dit met seleksie vir strepe en chevrons opgevolg. Dié werk het begin met ’n jong bul, Honduri, wat die ramp oorleef het. Hy het net vier lyfstrepe gehad, maar baie pigment en swart merke op die regte plekke.
Sy het al R1 miljoen vir ’n elandkoei gekry, maar sulke pryse is nou net ’n droom. Tog het sy onlangs goed gevaar met pryse van R165 000 tot R650 000 vir haar beste aanteel.
Vandag nog is dié elande die grondslag van die nuwe geslag rasegte stoet-Livingstones in Suid-Afrika, sê Herholdt. Die vereistes vir vroulike diere is: Goeie rooi, wit en swart kontraste. 8-14 wit strepe. ’n Ligte chevron op die voorkop. ’n Swart, vertikale neusstreep wat die bok teen bosluise op die kop kan beskerm.
Die strepe word dan ál dowwer. ’n Chevron op die voorkop (opsioneel). ’n Bul moet op drie tot vier jaar begin om manlike eienskappe te toon, met ’n groot, swart kuif wat in die teeltyd prominent is. Dik nek. Lang, swaar nekvel. ’n Gebalanseerde bouvorm met ’n goeie agterkwart.
Die horingbasis moet op driejarige ouderdom nie minder as 13 duim meet nie, wat ’n groot horingvolume verskaf. ’n Goeie bul moet op vier jaar al 800 kg tot 1 000 kg weeg. Herholdt skop vas teen die neiging om bulle met soveel strepe moontlik te teel, maar met ’n vroulike voorkoms, soos ’n dun nek en fyn kop.
“Dit kan in die toekoms ’n probleem veroorsaak deurdat bulle té min manlike eienskappe het. Dit sal die vrugbaarheid en horingvolume verswak. ’n Bul moet uitstaan tussen sy trop koeie en nie soos hulle lyk nie.”
Die virussiekte wat die elande afgemaai het, is nie al groot teëspoed wat sy al gehad het nie. Sy ly aan Lyme se siekte wat deur ’n spirogeet veroorsaak word. Bosluise van die genus Ixodes dra dit oor. Die neurologiese simptome beïnvloed haar loopvermoë en sy kom met ’n kruk oor die weg. Sy word ook baie moeg.
Verder is sy al deur ’n Brahmanvers in ’n kraal beseer, sy is ernstig beseer toe haar bakkie met ’n sleepwa vol elande ’n wiel verloor en omgeslaan het en ’n giftige slang het haar gebyt.
Herholdt het nooit verder gestudeer nie, maar sy het deur die jare baie by ander boere en veral by veeartse en konsultante van teling en dieresorg geleer. Sy lees ook baie. “ ’n Mens word met ’n oog gebore om ’n goeie dier raak te sien. Dis ’n gawe wat ek het.”