Newtown is die hart van Johannesburg. Dis hier waar die Markteater is. Net om die hoek was die Vrye Weekblad se kantore. Deesdae dien die gebou as die hoofkantoor van die National Union of Metalworkers of South Africa. In die oudae het ’n mens ’n bier by die Yard of Ale kom drink. As die partytjie rof geraak het, het jy om die hoek geloop na ’n hotel toe waarvan ek die naam nou vergeet het. Die hotel se kroeg het meer soos ’n sjebien gevoel. Op die een balkon kon ’n mens deur die gapings tussen geboue kyk hoe die son in Fordsburg se rigting ondergaan.
Ek onthou nou nog vaagweg ’n oomblik, dit moes in 1990 gewees het; ek staan op hierdie balkon met die soveelste bier in my vuis, ’n oomblik van stilte, alhoewel die musiek deur die betonvloer dreun. Soms is daar sulke oomblikke in jou lewe wanneer niks eintlik gebeur nie, maar ’n mens het ’n gewaarwording van iets – ’n gevoel, ’n atmosfeer, ’n keerpunt wat nie met bulderende trompette of wapperende vlae aangekondig word nie.
Ek is pas uit die weermag en Nelson Mandela is pas uit die tronk. Die Voëlvrytoer is pas verby. Sal dit heeltemal te melodramaties klink as ek sê dit was ’n duiselingwekkende gevoel van vryheid? Dalk was ek net ’n bietjie aangeklam. Tog is dit vreemd hoe ’n mens jou identiteit aan plekke kan koppel. Vir my het Newtown dus ’n sekere gevoelswaarde.
Só maklik gaan Fred my egter nie laat wegkom nie. Die restaurant, wat gewoonlik op ’n weeksaand nogal stil is, is vanaand besonder rumoerig. ’n Groot groep Amerikaners sit skuins agter ons en praat terwyl hulle kou. Dis nie ideale omstandighede vir ’n onderhoud met ’n gesoute onderhoudvoerder nie.
Die bundel bevat 39 onderhoude met mense soos die jazz-maestro Abdullah Ibrahim tot Helen Zille. Maar benewens ’n aantal bekende name word die boek eintlik gekenmerk deur ’n seleksie van mense wat gewoonlik onder die radars van die hoofstroommedia beweeg. Jy ontmoet musikante, skrywers, beeldende kunstenaars en allerlei kulturele aktiviste. Die meerderheid van die onderhoude is voorheen in The Weekender gepubliseer.
Die feit dat Fred Afrikaans verstaan maak dat Afrikaanssprekende persoonlikhede nogal prominent in die bundel is. Hulle oordonder egter nie die landskap, soos die geval in soveel Afrikaanse publikasies is nie. Hulle is oorwegend mense wat tuis is in ’n konteks waar die taal nou staatsbeskerming verloor het en neffens ander tale vir ruimte en hulpbronne moet meeding. Vir my is dit besonder positief dat die bundel onderhoude ’n Engelssprekende gehoor bekendstel aan ’n hele aantal mense wat nie in die stereotiepe beeld van “Afrikaner” inpas nie.
Hy praat oor die onderhoud met Ronelda Kamfer. Fred voel hy ken die konteks in die Wes-Kaap nie baie goed nie. Sekere kere het sy byvoorbeeld na woonbuurtes verwys wat hy weet ’n spesifieke kulturele betekenis het, maar wat hy nie noodwendig die diepte van kon snap en dus in die onderhoud weergee nie. ’n Mens besef keer op keer dat plekke vir mense ’n diepere betekenis het – dat iets soos Newtown, Distrik Ses, of Manenberg, nie net ’n plek op die landkaart is nie, maar dat daar ’n hele geskiedenis is wat mense se persoonlikhede en identiteite vorm en brei.
Sy volgende boek – sy “labour of love” – gaan oor Sinclair Beiles, die Suid-Afrikaner wat deel van Ginsberg en Burroughs se beat-beweging was, maar wat ’n meer obskure dood in die Johannesburgse Algemene Hospitaal gesterf het.
Ek is nie seker of ek daarin geslaag het om Fred se geheim te ontbloot nie. Ek dink ek verstaan beter hoekom hy soos ’n argeoloog tussen Suid-Afrikaanse kunsartefakte rondsnuffel. Dis die blik van ’n buitestander wat ’n mens soms anders na jou eie landskap laat kyk. Hierdie buitestaander skryf met ’n besonder sensitiewe pen oor die mense wat dit die moeite werd maak om in ’n onstuimige land soos Suid-Afrika te woon.