Op 20 April 1972 het daar ’n kort maar betekenisvolle berig in Die Vaderland middagblad van Johannesburg, verskyn. Dit was afkomstig van Port Elizabeth en die inleidende paragraaf daarvan het gelui: “Demitrios Tsafendas het wyle dr. H.F. Verwoerd onder die dwang van intensiewe breinspoeling en sterk na-hipnotiese suggesties vermoor. So glo mnr. Willie Visser, studente-voorligter aan die Universiteit van Port Elizabeth.”
“Ek glo dus vas,” het dr. Visser ten besluite gesê, “dat dit heeltemal moontlik is dat Tsafendas onder die dwang van intensiewe breinspoeling en sterk post-hipnotiese suggesties vir wyle dr. Verwoerd vermoor het. Of dit so is, sal ons nooit weet nie, omdat hipnotiese en post-hipnotiese suggesties in so ’n geval so finaal en so slu toegedien sal wees, dat so ’n persoon onder die dwang van die post-hipnotiese suggesties nooit sy verborge en onderdrukte kennis met enigiemand anders sal deel nie.”
Met hierdie stellings is talle tergende vrae oor die omstandighede van die moord op dr. Verwoerd en oor die man wat die daad gepleeg het, ses jaar na die sluipmoord in die Volksraad opnuut na vore gedwing. Net soos dr. Visser is daar baie mense in Suid- Afrika wat vandag nog wonder en twyfel of die werklike verhaal van die moord op dr. Verwoerd al vertel is; wat twyfel of die volle waarheid, al die feite oor hierdie skokkende daad, ooit bekend geword het.
In die verslae gemoed van die volk van Suid-Afrika was daar in hierdie dae onmiddellik ná die sluipmoord een oorheersende vraag: Het Demitrios Tsafendas op die middag van 6 September 1966 alleen opgetree toe hy met twee vlymskerp dolke die raadsaal van die Volksraad binnegesluip en die Eerste Minister vermoor het? Of het hy opgetree in opdrag van magte agter hom? Was hy net die instrument in die hande van sekere magte wat dr. Verwoerd uit die pad wou hê? Was daar ’n meesterbrein agter die kommunis Tsafendas?
Dat hierdie vrae in die dae na dr. Verwoerd se dood baie ernstig gestel is en vandag nog gestel word, is vanselfsprekend. Hier is nie net vir die volk van Suid-Afrika die skokkendste gebeurtenis in sy geskiedenis nie, maar vir die hele bestaan van die Blanke beskawing in Suider-Afrika waarskynlik die belangrikste gebeurtenis. Daarom is dit so vanselfsprekend dat enige mens wat enigsins iets in die politiek registreer, onmiddellik na die daad sou gesê het: Maar Tsafendas het nie alleen opgetree nie. Dit is inderdaad so vanselfsprekend dat die regter wat die dood van dr. Verwoerd ondersoek het, ’n hele hoofstuk van sy verslag hieraan wy. Hierdie hoofstuk verskyn, betekenisvol genoeg, onder die opskrif: “Was daar medepligtiges ?”
In daardie gedeelte van die regter se verslag wat oor medepligtigheid handel, roer die kommissaris self die kwessie van brein­spoeling aan. “Daar was ook bespiegelings,verklaar die regter, “dat Tsafendas oorsee ’n breinspoeling sou ondergaan het waardeur hy opdrag gekry het om dr. Verwoerd te vermoor.” En dan bevind hy: “Die kommissie kon geen getuienis wat so ’n bevinding regverdig, vind nie. Inteendeel, die oorwig van getuienis dui baie sterk daarop dat Tsafendas nie met so ’n doel na Suid-Afrika gekom het nie.”
In Julie 1966, twee maande voordat hy dr. Verwoerd vermoor het, het Tsafendas aan die vrou by wie hy geloseer het en ook aan mede-loseerders gesê dat hy ’n betrekking in Suidwes-Afrika gekry het. Maar hy kon nie gaan nie, het hy gesê. “I cannot go to South West Africa,” was sy woorde. “I have a job to do before I go back.” Aan een van die loseerders het hy ook gesê dat hy ’n betrek­king in Suidwes gekry het, ”maar dat hy eers ’n betrekking by die Parlementsgebou vir twee maande gaan aanvaar.”
Wat het Tsafendas met hierdie woorde bedoel? Het hy, toe hy daardie tyd aansoek om ’n betrekking as bode in die Volksraad ge­doen het, reeds die plan gehad om dr. Verwoerd te vermoor? Was sy aansoek om ’n betrekking by die Volksraad so toevallig? Wat het Tsafendas in die voorafgaande jare gedryf om so graag na Suid- Afrika terug te keer? Suid-Afrika was immers die land waar hy gevaar geloop het om enige oomblik in die tronk te beland. En hy het dit geweet.
Voorts verklaar die regter in sy verslag: “Hy was feitlik te alle wesentlike tye teen die huidige regering van Portugal en Suid- Afrika gekant; hy was veral verbitterd teen die Portugese regering omdat hulle hom nie na Mosambiek wou laat terugkeer nie; hy was verbitterd teen die Suid-Afrikaanse Regering omdat hy so lank nie ’n permit vir blywende vestiging kon bekom nie en omdat die Regering op ’n vriendskaplike voet met Portugal verkeer. Hy was ontevrede oor baie dinge, soos sy aanklag teen die beamptes wat verwerp is (dit was ’n aantyging van korrupsie teen amptenare van die Departement van Binnelandse Sake en van Immigrasie); die saak teen Vergos waar hy die onderspit gedelf het; die mislukking om werk te kry en die beleid van die Regering.”
“Volgens ’n sielkundige wat deur die kommissie geraadpleeg is, was al die faktore op die Eleni teenwoordig, sodat die gedagte om dr. Verwoerd te vermoor, by Tsafendas geplant kon word, maar dit is heel moontlik dat die idee spontaan by hom ontstaan het sonder dat iemand hom doelbewus daartoe aangemoedig het. Hy is intel­ligent, slu, gewetenloos, en is nie in so ’n mate geestelik versteur dat hy nie die plan op eie houtjie kon uitdink en met sukses uitvoer nie.”
In hierdie gedeelte van die regter se verslag is daar die erkenning dat die gedagte om dr. Verwoerd te vermoor, by Tsafendas geplant kon word, hoewel die regter dit dan daarna weer onmiddellik verwerp en meen dat die idee spontaan by hom posgevat het. In dié verband maak die regter dan ook die betekenisvolle bevinding dat Tsafendas nie in so ’n mate geestelik versteurd was dat hy nie die plan op eie houtjie kon uitdink en met sukses kon deurvoer nie. Dit laat natuurlik weer die vraag ontstaan of Tsafendas die oomblik toe hy die moord gepleeg het werklik daarna in so ’n mate geestelik ver­steurd was dat hy nie toerekenbaar ingevolge die terme van die wet beskou kon word nie.
In paragraaf twaalf van hoofstuk twee van die verslag meld die regter: “’n Regsgeneeskundige lykskouing is op 7 September 1966 op die liggaam van dr. Verwoerd uitgevoer. Die oorsaak van die dood is vasgestel as “veelvuldige steekwonde, een waarvan die linker ventrikel van die hart gepenetreer het.’”
Onderkant wond 3 (b): ’n Wondkanaal het deur die spiere verloop en tot in die pleuraalholte gedring deur die eerste rib­tussenspasie. Dit verloop agter die groot bloedvate van die arm. In die longapeks was ’n snywond 2 cm lank. Hiervan het ’n wondkanaal in die longweefsel gedring vir minstens 7 cm. Die minimum diepte van die hele besering is 13 cm.
Onderkant huidwond 3 (c): Deurdringing van die kraakbeen van die gesamentlike ribaanliegting waar ’n wond, 2 cm lank, veroorsaak is wat ewewydig met die vrye rand verloop. In die onderliggende kolon is ’n oppervlakldge snywond 2 cm lank.
Onderkant huidwond 3 (d): Deurdringing van die tweede ribtussenspasie waar ’n wond, 4 cm lank, aanwesig was. Die arteria mammaria interna is totaal deurgesny. Die pleuraalholte bevat 1 150 ks. vry bleed. Die anterior mediale vry rand aan die boonste longkwab het ’n sny 1½cm lank, die posterior mediale deel van die long het ’n klein snywond, 0,75 cm lank naby sy vry rand. Die long is gekolabeer. Die perikardiale sak toon in ’n posisie wat met die longletsels ooreenstem, anterolateraal ’n snywond, 3 cm lank en posterior 2 cm lank. Die peri­kardiale sak bevat ongeveer 25 ks. vry bloed. Aan die laterale vry rand van die linker ventrikel van die hart, 3 cm onderkant die mitraalring, was ’n snywond 2 cm lank wat deur die hele dikte van die ventrikelwand dring tot in die ventrikelholte. Die minimum diepte van hierdie wond was 12 cm. Die rigting van die steek was posterior en afwaarts.”
Hierdie mening word onderskryf deur medici. Een van hulle is dr. E.L. Fischer, die LV vir Rosettenville, een van die geneesheerlede van die Volksraad wat dr. Verwoerd in sy laaste oomblikke bygestaan het. Op die middag van die sluipmoord haal Die Vaderland dr. Fischer oor hierdie aspek van die daad aan. Hy het aan die blad gesê: ”Dit is duidelik dat die sluipmoordenaar opleiding moes ontvang het in die kuns om ’n mes te hanteer. Die mes het elke keer tussen die ribbes deurgegly en dit is nie dwars hanteer soos ’n gewone messteek sou gedoen het nie.”
Selfs by min. Ben Schoeman, wat na die aanval ’n aankondiging in die Volksraad gedoen het, was daar geen twyfel nie.”Meneer die Speaker,” het hy gesê, “ek het nog nie amptelik van die hospitaal verneem of die Eerste Minister nog lewe nie; ek glo nie . . .”
“Die geneesheer wat die nadoodse ondersoek gedoen het, het die kommissie meegedeel dat daar geen grond bestaan vir die gerug wat die rondte gedoen het dat die wonde deur ’n deskundige messteker toegedien is nie. Hy beskryf hulle as doodgewoon. Die kommissie het die geleentheid gehad om al die foto’s wat die plek en omvang van die wonde aantoon, te besigtig en gaan akkoord met hierdie mening.”
Die nadoodse ondersoek is vroeg die oggend na die sluipmoord deur dr. Schwar in die teenwoordigheid van drr. P.L. Woolley en J.G. Loubser en lt.-kol. Buytendag en konst. J.M. Lowe uitgevoer. Volgens dr. Schwar was dr. Verwoerd toe reeds meer as twaalf uur dood. Dit was om 10.15 vm. op die oggend van 7 September 1966.
Regter Van Wyk bevind in sy verslag: “’n Nikswerd swerwer en geestelik ongebalanseerde kommunis van Griekse afkoms wat in Lourenco Marques gebore is, het tot in die hart van die Suid-Afrikaanse politieke orde ingedring. Daar het hy besef dat dit binne sy mag is om dr. Verwoerd te vermoor. In die benewelde gedagte van hierdie uitgeworpene wat ’n volslae mislukking was, wie se lewe vir hom feitlik niks beteken het nie, het ’n slinkse plan ontstaan om van sy mag gebruik te maak om die hoof van ’n rege­ring wat hy gehaat het, te vernietig.”
Die man wat uitgaan om ’n regeringshoof te vermoor, en so berekend te werk gaan soos Tsafendas, wend hom tot ’n moordwapen waarmee hy vertroud is. Tsafendas se hele agtergrond maak dit ’n baie sterk waarskynlikheid dat hy volkome vertroud was in die hantering van ’n dolk. Daarvan getuig die dolksteke wat hy dr. Verwoerd toegedien het: die eerste een diep in die hart wat benewens die noodlottigheid daarvan ook verlamming van die spiere verseker, en daarna die oorblywende drie steke wat groot bloeding sou veroorsaak as die eerste dolksteek nie sy werk gedoen het nie. Vier dolksteke in hoogstens veertien sekondes met honderd en sestig volksverteenwoordigers om jou, netjies en akkuraat ge­plant, is die daad van ’n geoefende messteker en nie die van ’n amateur nie