Heelwat Afrikaanse skrywers wie se werk in vertaling verskyn het, kan daarvan getuig dat so iets nie noodwendig inkomste beteken nie. Die Hermans-familie het hiermee ’n plan gemaak en vereis ’n bedrag vooraf. Ek vind dit begryplik en het persoonlik gesorg dat dit betaal word.
Die Nederlandse Vertalersfonds subsidieer wel die vertaler, maar stel streng eise en ’n proefvertaling van ’n aantal bladsye moet eers goedgekeur word. Dit het in my geval ook gegeld. Ek is trouens die beoordelaar baie dankbaar vir ’n aantal wenke. Ek is ook besonder dankbaar teenoor Naledi omdat my pogings om die vertaling te publiseer ’n lang en droewige geskiedenis uitmaak.
Die verhaal gaan op die oog af oor ’n geologiestudent wat saam met medestudente op ’n studietog gaan na die verre Finnmark, ’n onherbergsame, afgeleë deel van die wêreld. Die verhaal sit op ’n manier in mekaar wat ’n mens met die kortverhaal in verband bring — Hermans het gepraat van die “klassieke roman” waar elke sin en handeling doelgerig is. Stel hierdie stip manier van skryf aan die vertaler bepaalde eise? Vir watter soort taalprobleme moes jy as vertaler antwoorde vind vir die Afrikaanse teks?
Ek en my vrou is seker vandag steeds van die min Suid-Afrikaners wat wel daardie deel van Noorweë besoek het. Agterna gesien was dit ’n gewaagde onderneming. Ons was egter jong studente. Net soos die hooffiguur, Alfred Issendorf, het ons lelik deurgeloop onder die muskiete. Gelukkig was ons tentjie water- en muskietdig. Die kennis van die landskap was vir my baie nuttig tydens die vertaling.
Hermans is inderdaad ’n skrywer wat niks in sy werk laat gebeur sonder dat dit ’n funksie ten opsigte van die groter geheel het nie. Daarom moet ’n mens versigtig weeg aan elke woord. Die roman bevat byvoorbeeld heelwat geologiese terme waarmee ek moes hulp kry van Afrikaanstalige deskundiges.
So ’n versteekte “fout” waarop ek gestuit het, is die naam vir die “meerforelle” wat deur van die Noorse studente vroeg in die roman gevang is en waarna verwys word as “Rooie buik”. Slaan ’n mens dit na, kom “Rooibuikforelle” nie in daardie deel van die wêreld voor nie. Die skrywer laat selfs die Nore in die geselskap dus blykbaar ’n fout maak. Dit is nie die vertaler se funksie om uitsluitsel te gee nie, en hy moet dus ligloop en die strik los soos dit is.
Ek het op die idee gekom om hierdie spesifieke Hermans-roman te vertaal na aanleiding van ’n gesprek met ’n beroemde Tsjeggiese vertaler van Nederlandse boeke, Olga Krijtowa. Hermans het in die tyd van die kommunistiese oorheersing van die destydse Oosblok geweier dat sy werk daar vertaal en uitgegee word. Ons gesprek het kort ná die val van die Muur plaasgevind. Sy wou by my weet watter van sy romans ek sou aanbeveel. Ek het Nooit meer slapen aangewys omdat dit nie gesitueer is in Nederland nie.
Self het ek destyds as dosent gevind dat Nederlandse omstandighede dikwels eers ’n hele uitleg vereis voordat studente die wêreld van ’n verhaal kan betree. Dit is immers altyd gemik op Nederlandse lesers van wie sulke voorkennis veronderstel word. In Nooit meer slapen word die nodige uitleg oor die Noorse omstandighede egter reeds vir die leser in die teks ingebou.
Ek het dit aanvanklik vertaal as ’n stilisties meesleurende avontuurverhaal. Om dit reg te kry, het ek ’n Afrikaanse leser wat nie juis Nederlands ken nie, gevra om alle Nederlandsklinkende woordkeuses en sinsnedes vir my te merk sodat ek dit ook kon wegskuur. So het ek die mooi Noorse kelnerinnetjies “kroontjies” laat dra en nie “diadeemtjes” nie. Ek is daaroor betig deur ’n puristiese keurder en dit het “diadeempies” geword.
Ek het naamlik besef dat ek nie te ver moet gaan met die ver-Afrikaansing van so ’n goeie stilis se werk nie,hoewel ek natuurlik die roman so toeganklik moontlik wou maak vir die gewone leser. Wat nou gepubliseer is, is dus ’n kompromis.
Opvallend aan die roman is die rol van die karakters se stip en getroue handelinge op moeilik begaanbare terrein, hul doelgerigtheid omgeef van ’n onkenbare werklikheid. Dit gee Hermans deur met onfeilbare geloofwaardigheid. Is hierdie soort eksistensiële spanning vir jou tekenend van sy naoorlogse skrywerskap? Vind jy weerklanke hiervan binne die huidige tydsgees?
Hermans se tema dat die werklikheid onkenbaar is, maar dat die mens telkens hom of haar juis hierin vergis, was in die beginjare van sy skrywerskap sekerlik nie nuut nie. Hy erken sy skatpligtigheid aan die Oostenrykse filosoof Ludwig Wittgenstein van wie hy ook ’n boek vertaal het.