Kamferbome by Vergelegen, Somerset-Wes – Afrikanergeskiedenis
Kamferbome by Vergelegen, Somerset-Wes
A.F. Trotter • Vergelegen • William Fehr-versameling
Enkele kilometers reg oos van Somerset-Wes in die hoek tussen die Hottentots-Hollandberge en die Helderberg is die historiese plaas Vergelegen geleë. Dit is in 1700 aan goewerneur Willem Adriaan van der Stel geskenk deur die besoekende kommissaris Wouter Valckenier, en is deur aankoop en toe-eiening vergroot. Willem Adriaan het vir hom daar 'n weelderige huis laat bou en op groot skaal geboer. In 1705 was daar reeds 'n wingerd van 400 000 stokke en op die plaas sowel as op sy verspreide veeposte oor die Gantouwpas het by 'n 20 000 skape en 1 000 beeste geloop.
Vergelegen was een van die dorings in die vlees van die koloniste wat gemeen het dat hulle regmatige bestaan deur die boerdery van die goewerneur en sy beamptekliek bedreig is; daarom is dit in die klagtes van 1706, wat tot die ontslag van W.A. van der Stel gelei het, pertinent genoem.
Dit was deel van die beslissing van die Kompanjie se direkteure dat Vergelegen se woonhuis afgebreek moes word, maar hierdie opdrag is blykbaar nooit uitgevoer nie. In die reisbeskrywings van Kolbe, Bogaert, Valentyn, Mentzel en Stavorinus word die huis en die plaas vermeld. 'n Beskrywing van onlangse datum is te vinde in Pearse, G.E.: Eighteenth Century Architecture in South Africa (1933).
Daar is soveel veranderings in die loop van jare aan die huis aangebring dat die Kommissie dit nie wenslik geag het om die gebou te proklameer nie. Voor die huis staan egter vyf besonder mooi kamferbome wat eeue oud is. Daar is geen bewys dat die bome in die tyd van Van der Stel geplant is nie, maar hulle historiese assosiasie en hulle eie botaniese en estetiese belangrikheid was genoegsame aanleiding vir die proklamering van die grond waarop hulle staan.
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 103-104.