Persiese letterkunde - Inligting
Persiese literatuur verskil van die algemene definisie van "letterkunde" deurdat dit nie beperk is tot liriese komposisies nie, tot poësie of verbeeldingryke prosa, omdat die sentrale elemente hiervan in mindere of meerdere mate in al die geskrewe werke van die Perse voorkom. Geskiedenisse of mediese verhandelings, godsdienstige tekste of filosofiese kommentaar word net soos enige gedig of fiktiewe verhaal as "letterkunde" beskou - in artistieke sin. Poësie word deur die antieke en Middeleeuse Perse beskou as die hoogste vorm van artistieke uitdrukking, en lig dus ander ander mediums in.
Die eerste bewyse van die Persiese literatuur dateer gewoonlik uit ongeveer c. 522 vC met die skepping van die Behistun-inskripsie van Darius I (die Grote, 522-486 vC), maar terselfdertyd is geleerdes dit algemeen eens dat daar geen 'Persiese literatuur' was voor die tydperk van die Sassaniese Ryk nie ( 224-651 CE) omdat vroeëre werke (behalwe vir sekere inskripsies en administratiewe rekords) verlore gegaan het. Alexander die Grote vernietig die biblioteek in Persepolis c. 330 v.G.J. en ander werke, wat nie op gebakte kleitablette ingeskryf was nie, het in latere tye van omwenteling en verowering verlore gegaan. Persiese literatuur dateer dus algemeen uit c. 750 nC, met die opkoms van die Abbasid-dinastie, deur die 15de eeu HJ en vroeëre werke, kan dus meestal slegs as 'oud' genoem word, omdat baie Middeleeuse digters verhale en temas uit pre-Islamitiese Iran bewaar het.
Die Shahnameh toon die gees van die Persiese letterkunde aan; dit behou die ou verhale uit die verlede terwyl dit relevant bly.
Die letterkunde van Persië is een van die oudstes ter wêreld en strek oor duisende jare en het die literêre werke van baie ander kulture beïnvloed. Die grootste en invloedrykste werk is die Shahnameh -die Persiese Koningsboek-geskryf deur die digter Abolqasem Ferdowsi tussen 977-1010 CE. Die Shahnameh toon die gees van die Persiese letterkunde tot vandag toe, deurdat dit die ou verhale uit die verlede bewaar, terwyl dit relevant bly vir elke nuwe generasie wat dit lees. Dieselfde gees van behoud en nuwigheid wat Ferdowsi se werk kenmerk, word erken in die artistieke pogings van hedendaagse Persiese digters wat ook hul voorgangers se klem op liefde as die belangrikste aspek van die menslike toestand voortduur.
Literêre ontwikkeling in Persiese ryke
Die Achaemenidiese Ryk (ongeveer 550-330 v.C.), gestig deur Kores II (die Grote, ongeveer 550-530 v.G.J.), was die eerste grootskaalse Persiese politieke entiteit ter wêreld. Cyrus is opgevolg deur sy seun Cambyses II (r. 530-522 v.C.), wat daarna opgevolg is deur Darius I. , Bardiya (r. 522 v.C. kortliks) maar Darius I beweer dat hierdie man 'n bedrieër was, 'n towenaars (priester) met die naam Gaumata wat daarin geslaag het om Bardiya na te boots en die mense te mislei.
Nadat Darius I die opstand en die orde neergelê het, het hy 'n inskripsie hoog op die kranse bo 'n hoofweg uitgesny wat hierdie verhaal vertel - vandag bekend as die Behistun -opskrif - wat erken word as die eerste voorbeeld van die Persiese literatuur omdat dit beskou as geskiedenis of fiksie. Die Behistun -inskripsie vertel hoe Darius I, met die goedkeuring en hulp van die god Ahura Mazda, die woekeraar Gaumata - en dan sy ondersteuners - omvergewerp het om orde in die land te bewerkstellig. Of hierdie weergawe feitelik waar is, kan nie vasgestel word nie, maar baie moderne geleerdes (onder wie die bekende AT Olmstead) beweer dat Darius I die werklike usurpator was en Bardiya/Gaumata die wettige koning op grond van die rekords van die tyd wat geen bewys lewer nie van sosiale onrus onder Bardiya/Gaumata, maar wydverspreide opstand toe Darius I die troon inneem.
As u hierdie interpretasie van die inskripsie aanvaar, is dit 'n Persiese voorbeeld van 'n literêre genre wat bekend staan ​​as die Mesopotamiese Naru-letterkunde, waarin 'n bekende persoon (gewoonlik 'n koning) of 'n bekende gebeurtenis aangebied word in 'n vertelling met fiktiewe elemente in om 'n sekere punt te maak, 'n morele les oor te dra of 'n sentrale kulturele waarde aan te moedig. In die geval van die Behistun -inskripsie, het die verhaal die regering van Darius I gelegitimeer, geloof in Ahura Mazda se goddelike plan en wysheid aangemoedig en die mense verseker dat alles wat gebeur het in ooreenstemming was met die wil van die Goddelike.
Wat ook al gedurende die Achaemenidiese tydperk geskryf is, het tydens die veldtogte van Alexander die Grote verlore gegaan, wat gelei het tot die tragiese verlies van die biblioteek in die hoofstad Persepolis toe Alexander dit in 330 vC verbrand het. Die politieke en kulturele vooruitgang van Persië is daarna onderbreek deur die vestiging van die Seleucidiese Ryk (312-63 vC) wat gestig is deur een van Alexander se generaals, Seleucus I Nicator (r. 305-281 vC). Toe die Seleucidiese Ryk val, word dit opgevolg deur die Parthiese Ryk (247 vC - 224 CE) wat Aramees as hul taal aangeneem het, geskryf in 'n Aramese skrif wat bekend gestaan ​​het as Arsacid Pahlavi. Kommentaar op die Avesta, die Zoroastriese geskrifte wat mondelings oorgedra is sedert voor die Achaemenidiese Ryk, is in hierdie skrif geskryf, maar daar is geen bewyse van verdere literêre ontwikkelings nie.
Dit was dus eers in die Sassaniese Ryk dat die Persiese letterkunde in 'n noemenswaardige mate begin ontwikkel het. Die eerste koning, Ardashir I (r. 224-240 nC), wie se pa en oupa albei priesters was en wat dus uit 'n opgevoede familie kom, het literêre ontwikkeling aangemoedig deur sy pogings om die Avesta verbind tot skryf. Ardashir I se pogings, wat sy seun Shapur I (r. 240-270 n.C.) ten volle sou omhels, was die begin van die geskrewe Persiese literatuur.
Literêre ontwikkeling en poësie
Toe die Perse te kampe het met 'n eksistensiële vraag, het hulle geantwoord deur 'n verhaal te vertel wat die verskynsel verduidelik.
Daar is 'n aantal hedendaagse geleerdes wat beweer dat Ardashir I en sy opvolgers in wese Persiese literatuur "uitvind" omdat hulle nie 'n beduidende kennis van die literatuur van die Achaemenidiese Ryk kon gehad het nie, aangesien dit ongeveer 500 jaar vroeër geval het. en 'n paar skriftelike rekords behalwe administratiewe dokumente op kleitablette gelaat. Hierdie siening is onhoudbaar, aangesien dit 'n sentrale aspek van die Persiese kultuur ignoreer: die belangrikheid van die mondelinge tradisie van storievertelling.
Persiese godsdienstige tekste - en enige ander soort - maak staat op 'n diachroniese metode om inligting oor te dra, wat die beste deur die geleerde Norman F. Cantor gedefinieer kan word as "vertel my 'n verhaal" (17). As hulle met 'n eksistensiële vraag te staan ​​gekom het, het die Perse - soos baie ander antieke of middeleeuse kulture - gereageer deur 'n verhaal te vertel wat die verskynsel verduidelik. Dit maak nie saak of hierdie verhaal in werklikheid 'waar' was nie - dit het net saak gemaak hoe goed dit was om die vraag te beantwoord. Teen die tyd van die Sassaniese Ryk was daar 'n lang geskiedenis van die diachroniese tradisie wat die vorm aanneem van folklore, legende en godsdienstige openbaring. Ardashir I en sy opvolgers het op hierdie mondelinge geskiedenis geput om die Avesta tot geskrewe vorm en uit hierdie poging het die Persiese literatuur ontwikkel en, veral, in die vorm van poësie.
Middel -Persiese letterkunde en verowering
Hierdie poësie - ten minste wat oorleef het - het nie die vorm van herkenbare poëtiese werke in vaste vers aangeneem nie, maar het die geskrewe godsdienstige werke van die tydperk ingelig. Hierdie literatuur is in die Midde -Persies geskryf, die prestige -dialek van die regerende huis van die Sassaniese Ryk. Op grond van die draaiboek wat deur die Partiërs ontwikkel is, het die Sassaniërs die sogenaamde Book Pahlavi-skrif ontwikkel om kommentaar op die Avesta sowel as ander komposisies oor nie-godsdienstige onderwerpe saam te stel.
Die literatuur van hierdie tydperk is egter grootliks gefokus op godsdienstige aangeleenthede omdat die Sassaniërs besig was om die Avesta van mondelinge tradisie tot geskrewe vorm. Hierdie geïnspireerde kommentaar op die geskrewe tekste om verskillende gedeeltes of hele gedeeltes van die werk te verduidelik. Benewens sulke verduidelikings, werk werke oor godsdienstige geskiedenis en gebruik (soos die Denkard), mitologiese en kosmologiese werke (soos die Bundahisn), en kerklike werke soos die Vendidad is saamgestel, wat almal staatgemaak het op poëtiese beelde en meters om hul saak oor te dra. In die geval van die VendidadOm slegs een voorbeeld te noem, is daar hierdie gedeelte:
Voor daardie winter sou daardie lande baie gras vir beeste dra: nou met oorstromings wat stroom, met sneeu wat smelt, sal dit 'n gelukkige land in die wêreld lyk, die land waarin voetspore selfs van skape nog gesien kan word ...
Daar sal jy waters laat vloei in 'n bedding; daar sal jy voëls vestig, by die immergroen oewers wat voedsel wat nooit misluk nie, dra. Daar sal jy woonplekke vestig, bestaande uit 'n huis met 'n balkon, 'n binnehof en 'n galery. (Fargard II.24 en 26)
Die bestaande tekste van Midde-Persiese werke kom hoofsaaklik uit die 6de en 7de eeu nC, geïnspireer deur groot Sassaniese heersers soos Kosrau I (r. 531-579 CE) en word, ongeag ongelyk, deur sy opvolgers voortgesit. Die laaste monarg van die Sassaniese Ryk, Yazdegerd III (r. 632-651 n.C.) was te besig om die inval van sy lande deur die Moslem-Arabiere te voorkom om enige tyd aan literêre ontwikkeling te wy, maar dit lyk asof Sassaniese skrifgeleerdes nog steeds werk aan manuskripte toe die ryk in 651 na die Moslems val.
In 'n poging om die Persiese kultuur te oorheers, vernietig die veroweraars biblioteke, tempels en ander leersentrums, wat lei tot die verlies van talle manuskripte wat nie weggesteek of uit die gebied weggevoer is nie. Die Umayyad-dinastie (661-750 nC) was veral onderdrukkend in terme van die Persiese kultuur, maar die Abbasid-kalifaat (750-1258 nC) was baie sagter en het uiteindelik Persiese gebruike by die hof aangeneem en aangemoedig en die herlewing van belangstelling in 'n voor- Islamitiese Persiese verlede. Die poëtiese aard van die mondelinge Persiese literêre tradisie het veral neig tot die meer mistieke konsepte van die Islamitiese teologie en het Moslem -komposisies oor hierdie temas ingelig. Die sogenaamde "Moslemliteratuur" maak dus gereeld gebruik van veel vroeër Persiese konsepte en uitdrukkingswyses.
Die Samanid -dinastie, poësie en die Shahnameh
Geskrewe Persiese literatuur uit die Middeleeue word deur dieselfde ou mondelinge tradisie ingelig en kom tot volle uitdrukking tydens die Samanid-dinastie (819-999 nC), ook bekend as die Samanid-ryk, 'n politieke entiteit wat floreer het onder Abbasid-bewind. Die kommentaar van die geleerde Homa Katouzian:
Dit was onder die Samanids dat die Persiese letterkunde en kultuur begin floreer het, die fondamente van klassieke Persiese literatuur gelê is en die Persiese wetenskap 'n tydperk van glorie beleef het. (84)
Katouzian merk op dat Samanid se ondersteuning en aanmoediging van die Persiese literatuur daartoe gelei het dat latere historici en kommentators tot die gevolgtrekking gekom het dat hulle 'moderne Iraanse nasionaliste' was wat probeer het om 'Arabiese bewind en kultuur af te skud deur Persiese taal en letterkunde te bevorder', maar hoe hierdie bewering die werklike aard ignoreer die Samanid -dinastie as Soennitiese Moslems, lojaal aan die Abbasid -kalifaat, wat tegelykertyd Arabiese Moslem -letterkunde aangemoedig het, en met dieselfde entoesiasme (84). 'N Duideliker interpretasie van die Samanidiese steun vir Persiese letterkunde is eenvoudig dat die Persiese kultuur en taal teen die tyd dat hulle aan die bewind gekom het, die invloed van die Persiese kultuur en taal in kennis gestel het, en dat hierdie respek die belangstelling en ontwikkeling van die Persiese literatuur aangemoedig het.
Die grootste van die Persiese digters onder die Samanids - na verwys as "die vader van die Persiese letterkunde" en "die stigter van die klassieke Persiese poësie" - was Rudaki (l. 859 - ongeveer 940 nC), wat na bewering in staat was om skryf in elke literêre vorm. Rudaki het in wese geskrewe Persiese literatuur geskep deur digterlike vorme sowel as die oordragmiddels daar te stel: die diwan (ook gegee as divan), 'n versameling van die korter werke van 'n gegewe skrywer, wat later standaard sou word.
Na Rudaki is die Persiese letterkunde ontwikkel deur die groot digters wat agter hom aangekom het en word geïllustreer in die literêre meesterstuk van die Shahnameh (die Persiese Koningsboek) deur Abolqasem Ferdowsi (l. 940-1020 CE). Die Shahnameh Ferdowsi se lewenswerk, vermoedelik saamgestel tussen 977-1010 nC. Dit is 'n gedig van ongeveer 50 000 rympies wat die verhaal vertel van die mitologiese/legendariese geskiedenis van Iran en die Perse, van die skepping van die wêreld tot die tyd van die Moslem -Arabiese verowering. Dit word beskou as een van die grootste literêre werke ter wêreld en is steeds gewild in die huidige tyd.
Die Shahnameh word vermoedelik gedeeltelik gebaseer op 'n vroeëre werk - nou verlore - bekend as die Khodaynamag (ook gegee as Khwaday-Namag "The Book of Lords") uit die Sassaniese Ryk. Die digter Daqiqi (l. 935-977 nC) het sy eie weergawe van die Shahnameh, na bewering werk uit die Khodaynamag, en het 1000 verse voltooi voordat hy deur sy slaaf vermoor is; Ferdowsi het toe die werk opgeneem en voltooi. 'N Ander groot digter wat gedurende dieselfde tydperk gewerk het, was Unsuri (omstreeks 1039 nC), bekend as "die koning van die digters", wie se bekendste werk, Vamiqu u 'Adhra ("Die minnaar en die maagd") is gebaseer op 'n vroeëre Griekse roman (Metiochus en Parthenope) in ooreenstemming met die gebruik van materiaal en tradisies uit die verlede en om dit nuut te maak om u kuns te skep; 'n tradisie wat later deur die Amerikaanse digters Ezra Pound (l. 1885-1972 n.C.) en T. S. Eliot (l.
Poëtiese frasering was egter nie beperk tot die skep van verbeeldingryke vers nie, maar het allerhande geskrewe werke ingelig. Die Persiese polimate Avicenna (980-1037 CE) en Averroes (1126-1198 CE) skryf albei hul wetenskaplike, mediese, wiskundige en ander werke in vers.
Digters en die boodskap van liefde
Soos opgemerk, lig poësie ook Persiese prosageskiedenis, godsdienstige kommentaar, kritiek en biografieë in, asook vertalings van werke uit ander tale. Die digvorm, wat 'n mens as 'poësie' sou verstaan, word egter altyd as die hoogste uitdrukkingsvorm beskou en bereik sy hoogtepunt in die 12de tot 15de eeu nC deur die werke van Persiese digters wat gebruik maak van die tradisies en simbole van Sufisme (die mistieke benadering tot die beoefening van Islam) en die krag van goddelike en menslike liefde om betekenis aan jou lewe te gee.
Hierdie digters is een van die bekendste in die Weste en sluit in Sanai (l. 1080-c.1131) wat onder meer die digters Attar van Nishapur (l. 1145-c. 1220 CE) en die groot Rumi sou beïnvloed (l. 1207-1273 nC) wie se gewildheid in die huidige tyd getuig van die blywende menslike waarhede wat hy so welsprekend uitgespreek het. Ander digters wat steeds hoog geag word, is Saadi (l. 1210 - omstreeks 1291 nC), veral bekend vir sy boek Bustan ("The Orchard") en Nizami (l. 1141-1209 CE) wie se Khamsa ("Quintet") was ewe gewild en invloedryk. Onder die bekendste Persiese digters in die Weste-en maklik die gewildste gedurende die 20ste eeu-is Omar Khayyam (1048-1131 nC) Rubaiyat -in die Engelse weergawe van die digter Edward Fitzgerald-bly een van die werke wat die meeste in die wêreldliteratuur aangehaal word, alhoewel Khayyam in die Persiese tradisie as 'n groot wetenskaplike en wiskundige en slegs 'n klein digter beskou word.
Die grootste kunstenaar van die Persiese poëtiese tradisie word beskou as Hafez Shiraz (ook gegee as Hafez en Hafiz Shiraz, l. 1315-1390 CE) wat die literêre ontwikkelinge van die verlede met sy eie insig gekombineer het om van die mees onvergeetlike en ontroerende werke te produseer nie net in Persies nie, maar ook in wêreldliteratuur. Alhoewel baie van Hafez se simbole en literêre verbeeldings vroeër as oorspronklik beskou is (soos ook met Rumi die geval is), is dit vroeër gebruik deur Rudaki en diegene wat agterna gekom het. Hafez se gedig Nou is die tydbegin byvoorbeeld met die lyne:
Dit is nou die tyd om te weet
Dat alles wat u doen heilig is.
Nou, waarom nie oorweeg nie
'N Blitsige skietstilstand met jouself en God?
Dit is nou die tyd om te verstaan
Met opregtheid en liefde. (Abhay K., 1)
Die digter moedig hier 'n eerlike beoordeling van jou self aan, nie gebonde aan godsdienstige, kulturele of familiale tradisies nie, in die erkenning van die Goddelike, gekenmerk as liefde. Soortgelyke temas is aangespreek deur Rudaki wat die belangrikheid van liefde bo ritueel in die reëls beklemtoon:
Wat God van jou aanvaar, is liefde se vervoer
Maar gebede op 'n gewone manier sal Hy nie erken nie. (Lewisohn, 77)
Rumi ondersoek ook die tema van transendente liefde in diepte in baie van sy gedigte, en beklemtoon die noodsaaklikheid om verder te gaan as die bekende en aanvaarde wêreld - insluitend godsdienstige beperkings - om die uiteindelike werklikheid van liefde te ervaar. Sy gedig, Die gawe van water, sluit af met die reëls:
U klop aan die deur van die werklikheid,
Skud jou gedagtevlerke, maak los
En oopmaak. (Blaf, 200)
Om oop te wees vir liefde, in al sy vorme, is 'n sentrale boodskap van die Persiese literatuur, ongeag watter vorm van uitdrukking dit aanneem. In die werke van Hafez word hierdie tema deur baie geleerdes gedink dat dit die mees welsprekendste met die hoogste graad van kuns ontwikkel is, wat hom die eer gee om die grootste Persiese digter te word. Hafez self sou egter ongetwyfeld krediet gee aan diegene wat voor hom gekom het wat op vrae oor die wêreld geantwoord het deur in vers te antwoord. Daardeur het hulle 'n groep literatuur ontwikkel wat, in ooreenstemming met die groot literêre tradisies van kulture regoor die wêreld, lesers verseker dat hulle nie alleen is in hul hoop of vrees nie en dat die finale antwoord op lewensvrae liefde is.