Hierdie artikel handel oor die Duitse stad. Vir ander gebruike, sien Hamburg (dubbelsinnig).
Vrye en Hansestad Hamburg
755,264 vk km
1 748 915
2 315,6/vk km
1,3 / 17,4 °C
Hamburg (Nederduits: Hamborg [ˈhaˑmbɔːχ], Nedersaksies: Hambörg) is die naasgrootste stad in Duitsland na Berlyn en sy belangrikste hawe, wat op een na ook die grootste in Europa en die negende grootste ter wêreld is. Hamburg is die sesde grootste stad in die Europese Unie asook die grootste stedelike nedersetting wat nie as hoofstad van 'n lidstaat fungeer nie. Hamburg is een van die welvarendste stede in Duitsland en toon die vinnigste bevolkingsgroei van alle Duitse metropole.
Die amptelike naam van die stad, Freie und Hansestadt Hamburg ("Vrye en Hansestad Hamburg"), verwys na sy lidmaatskap in die middeleeuse Hanseatiese Bond van stede en sy besondere status as stadstaat en een van Duitsland se sestien deelstate (Bundesländer). Sedert 1982 fungeer Hamburg as setel van die Internasionale Seegeregshof, die belangrikste instelling van die Verenigde Nasies in Duitsland.
Die stadstaat en administratiewe gebied van Hamburg het 'n oppervlakte van 750 km² en 'n bevolking van 1,75 miljoen, terwyl 'n bykomende 750 000 mense in die voorstede woon. Die metropolitaanse gebied van Hamburg (Metropolregion Hamburg) sluit gebiede van die aangrensende deelstate Sleeswyk-Holstein en Nedersakse in, met 'n oppervlakte van 18 100 km² en sowat vier miljoen inwoners.
Hamburg lê teen drie riviere, die Alster, Bille en Elbe. Eersgenoemde vorm twee kunsmatige mere, die Binne- en Buite-Alster (Binnenalster en Außenalster), wat in die hart van die middestad lê.
Naas die samehangende stadsgebied is daar ook vier eksklawes. Drie klein eilande in die Noordsee (Neuwerk, Scharhörn en Nigehörn), wat sowat 100 kilometer noordwes van Hamburg geleë is, maak net soos die nasionale park Hamburgisches Wattenmeer deel uit van die stadstaat.
3.2 Die Hammaburg-vesting
3.3 Hamburg as Hansestad
3.4 Die moderne tydperk
3.5 Tweede Wêreldoorlog
3.6 Na-oorlogse tydperk
4.2 Die ontwikkeling van Hamburg se hawe
5.3 Openbare vervoer
6.1 Historiese immigrasie
7.1 Wêreldlike boukuns
7.2 Sakrale boukuns
Hamburg lê in die noorde van Duitsland, by die monding van die Alster- en Billeriviere in die Elbe wat 110 kilometer verder noordwes in die Noordsee uitmond. Die natuurlike getyehawe van die stad strek oor die hele breedte van die Elbe en lê hoofsaaklik aan die suidoewer van die Norderelbe, teenoor die stadswyke St. Pauli en Altona.
Hawehowe in Hamburg
Die diepseehawe se vier houerterminale behoort tot die grootstes wêreldwyd. Die twee oewers is deur brûe in die ooste en die Ou en Nuwe Elbe-tonnel met mekaar verbind. Die gebied suid en noord van die rivier is geest, hoër geleë land wat tydens die Ystydperk deur gletsers gevorm is.
Dyke langs die Elbe beskerm die stad teen vloedwater, wat in vroeër tye groot dele van Hamburg herhaaldelik oorstroom het. Die Alsterrivier is in die binnestad gestu en vorm nou 'n meer, wat in twee dele gesplits is - die Binne- en Buite-Alster. Talle kanale lei water na die mere, wat deur uitgestrekte parke omring word. Daar is altesaam 2 485 brûe in Hamburg wat die kanale en klein riviere oorspan. Die stad beskik oor die grootste aantal brûe in Europa (meer as Venesië met 400 en Amsterdam met 1 200 altesame).
Die huidige grense van die stad is ingevolge die Wet oor die Vorming van Groot-Hamburg van 1 April 1938 vasgelê. Hamburg is na Berlyn volgens oppervlakte en bevolking die tweede grootste stad van Duitsland.
'n Reënerige dag in Hamburg
As gevolg van die maritieme invloede het Hamburg in vergelyking met die oostelike agterland 'n gematigde, vogtige klimaat wat deur 'n minder wisselvallige weer as die binnelandse gebiede gekenmerk is. In die algemeen het die noorde van Duitsland ietwat laer temperature en meer reënval as die suide, maar danksy die maritieme invloed is die winters milder.
Die gemiddelde wintertemperatuur in Hamburg is 2 °C, die gemiddelde somertemperatuur sowat 22 °C. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 17,0 °C, Januarie die koudste met 'n gemiddeld van 0,0 °C. Warm somerdae met meer as 25 °C kom tans gereeld voor. Die gemiddelde jaarlikse reënval is 714 millimeter, en op sowat 52 dae van die jaar lê misbanke oor die stad.
Stormagtige weer tree veral in die winter op, terwyl die tydperk tussen Julie en Oktober die natste van die jaar is. Reënbuie is in hierdie tydperk sterker en behels meer reënwater as die ligte reën wat in die res van die jaar val. Alhoewel selfs Hamburgers dikwels na hul tipiese Schmuddelwetter of reënweer verwys, kry Hamburg minder neerslae as byvoorbeeld München.
Argeologiese opgrawings op die Domplatz ("Katedraalplein")
Hamburg: Die Binnen-Alster in die aandskemering
Villa's langs die Elbe-oewer
Sowat 17 000 jaar gelede het die smeltwater van die laaste ystyd in die gebied afgevloei en dit was moontlik nomadiese jagters en versamelaars wat hulle as eerste nedersetters hier gevestig het, soos uit argeologiese vondste uit die Laat Steentydperk blyk.
Die eerste permanente nedersettings dateer uit die 4de eeu v.C. Daar word soms beweer dat Romeinse ekspedisies die gebied van Hamburg verken het, maar tot dusver het geen opgrawing hierdie legende gesteun nie. By die samevloeiing van die riviere Alster, Bille en Elbe het 'n klein heuwel in die moerasgebied van die rivierdelta verrys waar Noord-Albingiese Sakse hulle in die tydperk tussen die 4de en 6de eeu n.C. gevestig het. Die dorp wat omtrent 600 ontstaan het, is naas Noord-Albingiese Sakse ook deur Slawiese Abotriete uit die gebied van die huidige Schwerin bewoon. 'n Handelsroete wat oor die Alster geloop het, het van die dorp 'n belangrike handelsplek gemaak.
Die Hammaburg-vesting[wysig | wysig bron]
Die naam "Hamburg" is afgelei van die eerste permanente gebou, die Hamma-burg, 'n vesting wat Karel die Grote in die tydperk tussen 808 en 810 as 'n militêre voorpos teen Slawiese invalle naby die nedersetting laat oprig het. Die beskerming deur die vesting en die gunstige ligging het ook sowat 200 ambags- en koopmanne gelok wat hulle beskeie huise wes en suid van die vesting opgerig het. Die plaaslike ekonomie het aanvanklik op akkerbou, veeteelt en vissery gebaseer. 'n Klein rivierarm van die Alster het as hawe gedien.
Net soos ander vroeë nedersettings in die Noord- en Oosseegebied klassifiseer historici die 9de eeuse Hammaburg as 'n wik-nedersetting (afgelei van die Latynse vicus "gehuggie, plaas, dorpie"), 'n vroeë vorm van 'n Middeleeuse stad. Vir koopmanne uit die Rynland en Friesland het Hammaburg reeds 'n funksie as poort na die ooste vervul - keramiek, wyn, meulstene, lakens en linnegoed is hier aangebied, waarby die kopers hoofsaaklik Slawiese vorste uit Oos-Holstein en Mecklenburg was. Ook slawe (Saksers, Dene en baie bewoners van Slawiese gebiede) is hier te koop aangebied.
In 834 het Hamburg die setel van biskop Ansgar, die "Apostel van die Noorde", geword. 'n Vloot van seshonderd Wiking-skepe het Hamburg in die jaar 845 aangeval en die dorp, wat teen hierdie tyd sowat vyfhonderd inwoners getel het, volledig verwoes. Hamburg was vanaf die 11de eeu 'n belangrike sentrum vir die handel met die Skandinawiese lande en die basis van sendelinge, wat met die kerstening van Noord-Europa begin het.
In 1030 is die stad 'n tweede keer deur die Poolse koning Mieszko II aan die brand gesteek. Ná twee verdere aanvalle deur Slawiese krygers uit die ooste in 1066 en 1072 is die biskop se setel na Bremen verskuif.
Keiser Frederik I Barbarossa het in 'n oktrooi wat in 1189 vervat is, Hamburg se vrye toegang tot die Neder-Elbe gewaarborg. Danksy die nabyheid van die belangrikste handelsroetes van die Noord- en Oossee het Hamburg vinnig tot een van die belangrikste hawens van Noord-Europa gegroei, en sy verbond met die hawestad Lübeck aan die Oossee in 1241 word as die oorsprong van die Hanseatiese Bond van handelstede beskou. Onlangse navorsing het die keiser se dokument, wat nog steeds in 'n stedelike museum vertoon word, as 'n vervalsing uit die jaar 1265 ontmasker - Hamburg het dus nie werklik stadstatus gekry nie.
Hamburg as Hansestad[wysig | wysig bron]
Hamburg het in 1321 amptelik by die Hanse aangesluit, maar terwyl die meeste Noord-Duitse stede hulle onder die leiding van Lübeck veral op die seehandel met die Oosseegebied en die Skandinawiese lande toegespits het, het Hamburg vanweë sy geografiese ligging voortgegaan om veral met lande in die Noordseegebied handel te dryf.
Lombardbrug met Binne- en Buite-Alster
Die besondere status wat Hamburg geniet het, was nie altyd met die Hanse se beginsel van 'n gemene koopman versoenbaar nie en het dikwels tot geskille met ander Hansestede, waaronder veral Lübeck, gelei. Hamburg het byvoorbeeld in 1367 geweier om by die Keulense Konfederasie en hulle stryd teen die Koninkryk van Denemarke aan te sluit. Eers ná die oorwinning oor koning Waldemar IV in die tweede oorlog het Hamburg sy houding geleidelik verander.
Hamburg het mettertyd toenemend belangrike handelsbetrekkinge aangeknoop. Handelsvoorregte is in Engeland en Vlaandere verkry en handelsposte is in Londen, Brugge, Amsterdam, in die Skandinawiese lande en in die Duitse binneland gestig. Danksy 'n aantal vriendskapsverbonde met Lübeck is die geskille in die Hanse ook besleg.
Hamburg het vir talle Europese lande as 'n sogenaamde Stapelstad en oorlaaihawe gedien, waar vistraan, stokvis en huide uit Noorweë; was en pelse uit Rusland; botter uit Friesland; speserye, wyn, heuning en olie uit die suide; en lakens, rog, koper, pik, as, lood en tin uit Vlaandere gehanteer is. Hamburg was daarnaas die belangrikste invoerhawe vir Engelse lakens. Hierdie uitvoerprodukte is eers in Hamburg gestoor of "gestapel" voordat hulle na ander stede in die Noordseegebied of Lübeck toe verskeep is.
Ondanks sy handelsbetrekkinge met die buiteland het Hamburg steeds ook die binnelandse handel in Duitsland en sy eie uitvoere bevorder. Bier was die vernaamste uitvoerproduk wat teen die begin van die 14de eeu orals in Europa gewild geraak het. Hamburg het in hierdie periode oor sowat 500 brouerye beskik en het derhalwe die bynaam "Brouery van die Hanse" gekry.
Hamburg omstreeks 1500
Hamburg het daarnaas goedere uit die Duitse binneland, veral uit die Mark Brandenburg, Maagdenburg, Brunswyk en Lüneburg gehanteer. Die goedere is in Hamburg gestoor en met handelskepe oor die Elberivier en die Noordsee na hulle bestemmings in die Noordseegebied vervoer. Volgens historiese bronne was graan, wat veral in Brandenburg geoes is, die belangrikste handelsgoed wat van Hamburg naas Danzig en Amsterdam die grootste graanmark in Noord-Europa gemaak het, ofskoon Hamburg aanvanklik net in sy eie graanbehoeftes wou voorsien.
'n Ander belangrike uitvoerproduk wat ook oorwegend uit Brandenburg gekom het, was hout, terwyl metale soos tin, koper, lood en yster uit die gebied van Brunswyk ingevoer en meestal eerder plaaslik verwerk as uitgevoer is.
Hamburg omstreeks 1600
Die Hansestede het sedert 1350 elkeen oor 'n sogenaamde Volmagtige Raad beskik wat die lidstede in politieke opsig verteenwoordig het. Hamburg se Raad het uit sowat dertig lede bestaan, waaronder twee burgemeesters. Alhoewel Hamburg destyds nog nie die status van 'n Vrye Ryksstad geniet het nie, het hierdie Raad nogtans die politieke en administratiewe gesag oor die stad uitgeoefen.
Die ekonomiese welvaart het steeds meer immigrante uit landelike gebiede na Hamburg gelok en die bevolking het van 8 000 mense in 1375 tot 16 000 omtrent 1450 gegroei.
Met die ontdekking van Amerika in die laat 15de eeu en later ook die seeroetes na Asië het die seehandel na die Atlantiese Oseaan begin verskuif en die handelsgebiede van die Oossee het hulle leidende ekonomiese rol geleidelik kwytgeraak. Nuwe Atlantiese handelsnasies soos Engeland en Nederland het 'n ekonomiese opswaai beleef.
Terwyl hierdie veranderings 'n nekslag aan die handel en ekonomie van talle Hansestede, waaronder veral Lübeck, toegedien het, het Hamburg danksy sy ligging aan die Noordsee voordeel uit die nuwe situasie getrek en veral sy handelsbande met Engeland en Nederland versterk. Die ou handelstradisies van die Hanse het hul betekenis verloor en buitelanders is nou toegelaat om met mekaar handel te dryf en om saam met plaaslike koopmans handelsmaatskappye te stig. Hamburg het veral aan Engelse koopmans, sogenaamde Merchant Adventurers, beskerming en ekonomiese voorregte verleen wat deur Hamburg se Hanse-bondgenote as verraad beskou is.
Hamburg omstreeks 1700, met die Grasbrook-riviereilande op die voorgrond
Hamburg se huidige administratiewe verdeling
Radiotoring op die eiland Neuwerk