Hierdie artikel fokus op 'n gedeelte uit die Confessiones oor twee vorme van fisieke geweld. Aan die een kant is daar Augustinus se beskrywing van hoe hy op skool lyfstraf gevrees het, en aan die ander kant 'n verwysing na martelaarskap wat gebruik word as 'n parallel om 'n aspek van lyfstraf te belig (Conf 1.9.14-15). Die eerste gedeelte van die artikel ondersoek die gedeelte oor martelaarskap teen die agtergrond van die wêreld waarin die Confessiones ontstaan het. Daar word kortliks gekyk na die atmosfeer van godsdienstige wedywering in Noord-Afrika en geweld as element van die breër sosio-kulturele konteks vir hierdie terloops aangeraakte motief in die Confessiones. In die tweede gedeelte van die artikel word Augustinus se uitlatings oor lyfstraf ontleed binne die konteks van die outobiografiese gedeelte van die werk waarin dit voorkom om die funksie van die gedeelte oor lyfstraf te bepaal teen die agtergrond van argumente oor die kommunikatiewe doelstellings van die werk as geheel.
In Confessiones 1.9.14 kry die leser 'n blik op 'n situasie wat (ten minste vir 'n leser wat in die vorige eeu in Suid-Afrika skoolgegaan het) bekend voorkom, ten spyte van die ongeveer 17 eeue wat intussen verloop het: 'n jong skoolseun wat lyfstraf vrees.
In die gedeelte vergelyk Augustinus ouers se onbetrokke reaksie op die kind se vrees met die hipotetiese (en eintlik onvoorstelbare) situasie waar 'n vroom Christen totaal onverskillig sou staan teenoor die vrees van 'n martelaar vir marteling:
Die Noord-Afrika waarin Augustinus lewe, is 'n provinsie van die Romeinse Ryk binne 'n tydvak en geografiese omgewing waar die eksterne en interne politiek gekenmerk word deur onstabiliteit en geweld.1 In 'n poging om die oorgroot Romeinse Ryk te beheer, vind magsdeling tussen verskeie keisers op enige gegewe tydstip plaas. Wedywering, intrige en pogings om die mag oor te neem is byna die orde van die dag en selfs pogings tot moord of sluipmoord op prominente politieke figure kom voor.2 Dit is ook die tydperk waarin die druk van sogenaamde barbaarse stamme binne en buite die Romeinse Ryk sterk toeneem (Bowersock 1999:107-129) en eventueel kulmineer in die inname van Rome deur die Visigote in 410.3
Die keuse van martelaarskap as 'n punt van vergelyking vir Augustinus se opmerkings oor lyfstraf in Confessiones 1.9.15, is in 'n sekere sin die voor die handliggende een, gesien in die lig van die prominensie van die martelaarskultus in Noord-Afrika. Die keuse om op die vrees van die martelaar te fokus, word bepaal deur die konteks waar Augustinus oor kinders se vrees vir lyfstraf praat, maar is ook 'n indikasie van wat vir Augustinus klaarblyklik van vroeg af 'n belangrike aspek van martelaarskap was.
Die laaste deel van hierdie artikel neem die fisieke geweld wat, soos Augustinus dit heel grafies voorstel, met lyfstraf gepaard gegaan het in oënskou. Lyfstraf is iets wat vandag heel geredelik (en geregverdig) as fisieke geweld beskou word en waarteen daar nou in Suid-Afrika wetgewing bestaan. Maar dit is tegelyk ook iets wat slegs 'n generasie of wat gelede nog hier, soos klaarblyklik in die Noord-Afrika van die vierde eeu na Christus, as 'n integrale en vanselfsprekende deel van die opvoedingsisteem beskou is. Die vraag ontstaan of enige van die eerste lesers - of Augustinus self - hoegenaamd sou dink dat enige element van die gedeelte onder bespreking onder die sleutelwoord "geweld" bespreek sou kon word. Hoewel hy seker iets van 'n bewustheid van fisieke geweld by sy lesers moes opgeroep het in sy bondige tekening van die martelinstrumente, is die hoofelement van die vergelyking, soos gesê, nie geweld nie, maar vrees. En die vergelyking is ingebed in 'n reeks vergelykings, wat soos hierdie een, elemente uit die sfeer van die kind vergelyk met aspekte van die volwasse wêreld (sien verder hier onder).
Voordat daar oorgegaan word tot 'n poging om die gedeelte in Confessiones 9 te lees in die lig van die konteks waar dit voorkom, is daar 'n belangrike gegewe wat by enige interpretasie van hierdie verwysing na lyfstraf ook in ag geneem moet word, naamlik dat dit 'n topos in die Latynse letterkunde verteenwoordig (Marrou 1956:272). Die geykte aard van hierdie uitlating, tesame met die bekendheid van die situasie en die feit dat dit waarskynlik deur ten minste 'n deel van die bedoelde gehoor van die Confessiones as sodanig herken sou word, sou ook kon bydra daartoe dat die geweld wat hier beskryf word minder impak op die gehoor kon hê. Dit is ook 'n legitieme vraag of die algemene voorkoms van lyfstraf en verhale en preke oor martelaarskap (miskien tesame met blootstelling aan die gewelddadigheid van gladiatore spele, wat wydverspreid bloot as vermaak beskou is) nie die gehoor se waarneming van beide hierdie verskynsels as geweld sou afgestomp het nie. Hulle sou dit nie so skerp opgelet het soos moderne lesers nie.
Ek argumenteer elders - dit is trouens deesdae die konsensus - dat die kommunikatiewe doelstellings van die outobiografiese deel van die Confessiones soveel verskil van dié van moderne outobiografie dat die gebruik van die term outobiografie om daarna te verwys, in baie opsigte problematies is. Ook in die gedeelte onder bespreking word dit duidelik dat Augustinus hier besig is om uitsprake te maak oor die Christelike lewe oor die algemeen en dat die vertel van sy ervaringe as skoolkind as deel van die oordra van die narratief van sy lewe per se, nie die hoofdoel van die Confessiones is nie. Augustinus se aandag is elders. Hy wil nie argumenteer oor onaanvaarbare aspekte van sy kinderjare soos lyfstraf nie.
Die gedeelte onder bespreking val binne 'n afdeling waar Augustinus die opvoeding van die kind sowel as die wêreld waarop dit hom voorberei, beoordeel vanuit 'n radikale Christelike perspektief op beide leerders en opvoeders. Die uitlatings oor lyfstraf en martelaarskap is ingebed in 'n onmiddellike konteks van emosionele uitlatings oor die miserabele lot van die mens (by implikasie die mens sonder God). Hoofstuk 8, direk voorafgaande aan die gedeelte oor lyfstraf, vertel hoe Augustinus leer praat het, maar die frase waarmee Augustinus dié vertelling saamvat, maak die verband tussen die aanleer van spraak en die tema van die sondige wêreld eksplisiet: "So het ek my wil gekommunikeer aan dié rondom my en die stormagtige gemeenskap van die menslike lewe dieper binnegedring."13 Die lyfstraf-episode self word ingelui deur 'n verwysing na die doelstellings van sy opvoeders om in wêreldse dinge uit te blink, en om die eer van mense en valse rykdom na te jaag. Dit word afgesluit met 'n verwysing na die kinders van Adam en dus, by implikasie, die sondeval.14 Die tema van sonde bly ook in die laaste deel van 9.15 eksplisiet op die voorgrond waar Augustinus terugverwys na die lyfstraf-insident deur te sê "en tog het ons gesondig deur minder oor die werk te skryf of te lees of te dink as wat van ons vereis is"15 en, aan die begin van hoofstuk 10, "En nogtans het ek gesondig, Here my God ... Here my God, ek het gesondig deur teen die voorskrifte van daardie ouers en onderwysers op te tree."16
Dit is dan kortliks die konteks van Augustinus se opmerking oor sy vrees vir lyfstraf. Vir baie lesers in die twintigste eeu mag dit vanselfsprekend lyk dat hy lyfstraf as 'n onmenslike en gewelddadige daad voorstel. Deur die gebruik van evokatiewe retoriek en veral die vergelyking van lyfstraf met marteling, bring hy inderdaad die gewelddadigheid van lyfstraf grafies op die voorgrond. Tog verwys Augustinus daarna dat sy ouers wat lyfstraf so gelate aanvaar het, wel deeglik hul kinders se welsyn op die hart gedra het. Augustinus se opinie van lyfstraf in hierdie gedeelte wyk dus nie af van die sieninge daaroor in sy omgewing nie en hy bepleit dus nie 'n afskaffing van lyfstraf nie. Soos ook in die bespreking van martelaarskap hierbo uitgewys is, sou 'n leser van sy teks die geweld van lyfstraf nouliks bevraagteken terwyl baie erger geweld op alle vlakke aan die orde van die dag was. Boek 9 van die Confessiones dui immers aan dat die feit dat mans hulle vroue geslaan het, in hierdie tyd as deel van die status quo aanvaar is (Conf 9.9.19).
As Augustinus nie sy tyd ver vooruit was deur die bestaansreg van lyfstraf te betwyfel nie, is die vraag wat dan die doel van sy grafiese uitbeelding sou wees. Gedeeltelik is die parallel tussen lyfstraf en marteling een van 'n reeks van parallelle wat Augustinus trek tussen dit wat tradisioneel binne die sfeer van kinders, enersyds, en dié van volwassenes, andersyds, geval het. Al hierdie parallelle wys (ironiese) ooreenkomste uit sonder om noodwendig 'n verandering in die status quo te bepleit. Dit wys eerder op die gelyksoortigheid van die sondes van die twee groepe (volwassenes en kinders). Albei groepe is ewe koersloos en miserabel in die oë van God. Dit verteenwoordig waarskynlik ook vir Augustinus deel van die wesenlike aard van die sonde waarmee hy so gepreokkupeer was. Augustinus gebruik elders byvoorbeeld op dieselfde manier drie ander parallelle oor besigheid, debatte en vermaak om 'n geestelike uitspraak te maak en nie om kommentaar oor die sosiale konteks te lewer nie. Die parallel oor besigheid kom voor in Confessiones 1.9.15: "om te speel het ons bekoor en dit is in ons gestraf deur mense wat presies dieselfde gedoen het. Maar die beuselagtighede van grootmense word besigheid genoem, en hoewel kinders s'n soortgelyk is, word dit deur grootmense gestraf, en niemand bejammer die kinders of die grootmense of albei groepe nie."17 Die parallel oor debatte is te vind aan die einde van 1.9.15 waar hy sê dat die woede van 'n kind wat in 'n speletjie die onderspit delf, presies dieselfde is as die bitterheid en jaloesie van iemand wat in 'n akademiese debat (quaestiuncula) deur 'n mede geleerde (condoctor) uitoorlê word. Die volwassene word volgens Augustinus (dalk in 'n herinnering aan eie ervaring) selfs deur nog meer bitterheid en jaloesie geteister. Die parallel oor vermaak kom voor in 1.10.16 waar Augustinus sê dat dit hoogs ironies is dat ouers kinders bestraf as hulle toneelstukke bywoon en hulle skoolwerk afskeep, terwyl die doel van skoolwerk uiteindelik is om kinders in 'n sosiale en finansiële posisie te plaas waar hulle in staat sal wees om self sulke toneelstukke aan te bied.18
Dit is moontlik dat lyfstraf, net soos besigheid, akademiese (en waarskynlik ook polemiese godsdienstige) debatte en openbare vermaak vir Augustinus normale, nuttige bestanddele van die samelewing bly,19 maar dat al hierdie dinge, uit sy perspektief, sonder God nutteloos is. Daar is dus nie sprake daarvan dat hierdie treffende beskrywing van die kind se vrees vir iets wat vandag algemeen as onmenslik en gewelddadig beskou word, in Augustinus se geval 'n pleitrede vir die afskaffing van lyfstraf daarstel nie. Die effektiwiteit van die prosa en die beeldspraak is ingebed in die leefwêreld van sy lesers en dien vir Augustinus die doel om 'n radikale Christelike perspektief op die lewe van die mens in die algemeen tot uitdrukking te bring.
Die analise van die gedeelte oor lyfstraf en die vergelyking daarvan met martelaarskap bied verdere ondersteuning vir hierdie argumente. As een van die belangrikste temas wat Augustinus in die vertelling van sy infantia, pueritia en adulescentia, ontwikkel, die aard van sonde is, dan is een van die doelstellings van die vertelling hier om met die Manicheërs te argumenteer oor die herkoms van die kwaad en die aard van die sonde (een van die hooftemas van boeke 4-7 van die Confessiones). Hierdie artikel het probeer om te illustreer dat, om die gedeelte onafhanklik van die oorspronklike sosio-kulturele konteks sowel as die onmiddellike literêre konteks te lees, kan lei tot 'n ongeregverdigde inlees van moderne sentimente in 'n antieke werk. Die Confessiones raak weliswaar die tema van geweld aan, maar dit wil lyk asof dit wat vir Augustinus en sy eerste lesers kernkwessies was, sodanig verskil van dié van hedendaagse lesers dat dit, soos reeds gesê, moontlik vir hulle 'n verrassing sou wees om hierdie gedeelte onder die rubriek "geweld" bespreek te sien.
2 'n Insiggewende blik op politieke magsveranderinge, hoe dit deurgewerk het tot op die vlak van plaaslike bestuur, en hoe dit prominente figure in die samelewing geraak het, word gebied in Libanius se outobiografiese Oratio 1, weliswaar hier vanuit die perspektief van 'n aanhanger van die tradisionele (pagane) godsdiens.