Hierdie artikel handel oor die hoofstad van Nederland. Vir die artikel oor die gelyknamige Suid-Afrikaanse dorp, sien Amsterdam, Mpumalanga.
Amsterdam het sy naam te danke aan 'n dam wat in die 13de eeu in die Amstel opgerig is, en sy oorsprong lê in 'n 12de-eeuse klein vissersdorpie. Die plek het kort na 1300 stadsregte ontvang, in 1345 as gevolg van die Mirakel van Amsterdam 'n pelgrimsoord geword, tydens die Goue Eeu tot een van die belangrikste hawe- en handelstede ter wêreld gegroei en 'n leidende sentrum van handel en finansies geword. 'n Toestroming aan buitelanders uit veral die Suidelike Nederland, Duitsland en die Skandinawiese lande het vanaf die einde van die 16de eeu tot staduitbreidinge gelei, waaronder die laaste gragte van die vesting wat nou as die gragtegordel bekend is. Gedurende die 19de en 20ste eeue het die stad uitgebrei en baie nuwe buurte en voorstede is beplan en gebou. Beide die 17de-eeuse Amsterdamse gragtegordel en die 19de-eeuse Stelling van Amsterdam is deur Unesco as wêrelderfenisgebiede erken. Weens sy gragte word Amsterdam ook Venesië van die noorde genoem. Sloten, wat in 1921 by die munisipaliteit Amsterdam ingelyf is, is die oudste deel van die stad, en dateer uit die 9de eeu.
Ná die vloede in 1170 en 1173 het plaaslike inwoners 'n brug oor die Amstelrivier en 'n dam in die rivier gebou, wat aan die nedersetting die oorspronklike naam Amestelledamme besorg het. Die eerste bekende verwysing na die naam is 'n dokument van 27 Oktober 1275, wat inwoners van die dorp vrygestel het om die brugtol aan die graaf Floris V te betaal. Dit het aan die inwoners van die dorp Aemstelredamme die moontlikheid besorg om vry deur die Graafskap Holland te reis, sonder dat hulle tol aan brûe, slotte en damme moes betaal. Die dokument verwys na die inwoners as homines manentes apud Amestelledamme ("mense wat by Amestelledamme lewe"). Die naam "Amestelledamme" verwys na 'n dam wat aan die Amstel lê. In 1282 is Amestelredamme met 'n "r" gespel, en in 1327 het graaf Willem III van Zeeland, Henegouwe en Holland (beter bekend as Willem die Grote) die skryfwyse Aemsterdam ingevoer.
Op die plek van die ou Amsteldam het gedurende die Middeleeue 'n stedelike plein ontstaan, wat nog steeds die naam "Dam" dra en die sentrum van die stad vorm. Hier staan die Koninklike Paleis en die Nasionale Monument
Gedurende die 13de eeu het dit tot die oprigting van dyke langs die Zuiderzee en die IJ, soos die Spaarndammerdyk en Diemerzeedyk, gelei. In die monding van die Amstel is, vermoedelik kort na die oorstrominge van 1170 en 1173, die dam opgerig waarvan Amsterdam sy naam ontleen het. 'n Deel van die Amstel kon gegrawe gewees het. Die deel van die rivier buite, Damrak, was die begin van die Amsterdamse hawe. Die rivier anderkant van die Dam is, deels drooggelê, Rokin. Aan die begin van die 20ste eeu is oorblyfsels van die dam op die plek tussen die Nasionale Monument en die gebou van De Bijenkorf gevind.
Die oudste verwysing van Amsterdam is in 'n dokument van 27 Oktober 1275, waarin graaf Floris V tolvryheid aan die inwoners verleen heet. Die presiese datum waarop Amsterdam stadsregte verkry het, is onseker. Een van die moontlikhede is dat die Utrechtse biskop Guy van Avesnes in 1300–1301 stadsregte aan die plaas verleen het, aangesien hy in 'n destydse handves oor onsen poiteren van Aemstelredamme ("Onse poorters van Amsterdam") skryf. Hy het na die burgers eksplisiet as "poorters" verwys, wat aandui dat stadsregte verleen is. Oor die presiese tyd van die toekenning kan daar weinig meer gesê word as dat die tyd ongeveer of kort na 1300 is. In 1342 het Amsterdam nuwe stadsregte van die Hollandse graaf Willem IV verkry. As eerste kerk het in die tweede helfte van die 13de eeu die Oude Kerk pleks van 'n houtkapel ontstaan. In 1408 het die grotere Nieuwe Kerk gevolg.
Florens V, graaf van Holland, het probeer om beheer oor die nuwe handelshawe te verkry en aan sy handelaars tolvryheid verleen. Gijsbrecht van Amstel, wie teen die biskop van Utrecht in opstand gekom het, moes in 1285 aan die graaf as 'n vasal onderwerp, maar hy was in 1296 aan die moord op die graaf betrokke. Sy seun Jan van Amstel het in 1303 'n Vlaamse inval in Holland benut, om van die graaf ontslae te raak, maar is na die onttrek van die Vlaminge onderworpe en hy moes die stadsmure slyp en die brûe afbreek; die plek is van al sy handelsvoorregte ontneem. Hulle is eers na Amsterdam se uiteindelike inlyf by die Graafskap Holland in 1317 heringestel. Daarna het Amsterdam stadsregte ontvang, soos tevore ook Dordrecht, Haarlem, Delft en Leiden. Onder die grawe van Avesnes en hul opvolgers, die Huis Wittelsbach van Beiere-Straubing, het Holland 'n tydperk van welvaart beleef, wat met die opkoms van Boergondië as 'n nuwe mag beëindig is – in 1433 het Holland onder beheer van Filips III die Goeie gekom, wat vanuit Brussel regeer het. Die hoeke-en-kabeljou-geskille tussen 1350 en 1490 was 'n lang smeulende magstryd van die bourgeoisie in die Hollandse stede, in alliansie met die Boergondiese hertogte, teen die belange van die plaaslike feodale adel.
Visvang, aanvanklik die belangrikste bron van inkomste, is geleidelik deur handel vervang, veral met gedroogde of gesoute haring van die Sweedse suidkus en met bier uit Hamburg, waarvoor Amsterdam in 1323 'n invoermonopolie verkry het, wat die springplank vir die Oosseehandel en die begin van Amsterdam as 'n handelstad was. In die 14de eeu het Amsterdam aansienlik gegroei, veral danksy handel met die Hansestede. In 1347 is vir die eerste keer na sluise verwys, wat die moeilike vervoer van die goed oor die dam oorbodig gemaak het, aangesien skepe met neergelê maste kon deurvaar. Later het ook sluise by die Amstel se invloei in die stad en sy monding in die IJ bygekom en kanale het die stad deurkruis én omkring, soos deur Cornelis Anthonisz in 1538 uitgebeeld. Destyds het die stad 'n bevolking van sowat 30 000 gehad en uit die sentrum van die huidige historiese binnestad bestaan. Amsterdam was nooit 'n lid van die Hanse nie; Amsterdam het met hulle handelskonflikte en stryd oor die deurgang van die Sont gevoer, wat in 1441 deur 'n vergelyk beëindig is. Met nuwe tegnieke (onmiddellike skoonmaak van die vis aan boord) het die visvang op die Noordsee doeltreffender geword. Uit die Mediterreense gebied is sout en tropiese vrugte ingevoer. Amsterdam het in 'n stapel- en omsetmark ontwikkel en die goedere is verder verwerk, wat produksietegnieke, wetenskappe, bank- en versekeringsondernemings en drukkerye laat ontstaan het. Gedurende die 15de eeu het Amsterdam die belangrikste handelstad van Holland geword. Tydens die uitbreiding van die stad is ringvormige gragte gegrawe, ter verdediging en vir die waterbestuur. Die huise is op 'n fondament van lang houtpale gebou wat op die sandlaag onder die moerasagtige grondlaag staan. Die gebruik van hout as boumateriaal het die stad gedurende die Middeleeue kwesbaar vir stedelike brande gemaak. In 1421 is hierdeur een derde en in 1452 selfs driekwart van die stad verwoes. In 1597 en 1679 het in Amsterdam kleiner brande gewoed.
In 1345 het 'n beweerde Eucharistiese wonderwerk die stad in 'n belangrike pelgrimsoord omgeskep, totdat die Protestantse geloof aanvaar is. Die verering van die wonderwerk het ondergronds gegaan maar is lewendig gehou. Gedurende die 19de eeu, veral na die jubeljaar 1845, is die verering hernu en het 'n belangrike nasionale verwysingspunt vir Nederlandse Katolieke geword. Die Stille Omgang — 'n stille wandeling of optog in siviele drag — is sedert die 19de eeu die uitdrukking van die pelgrimstog binne die Protestantse Nederland. In die bloeityd van die Stille Omgang het tot 90 000 pelgrims na Amsterdam gekom. In die 21ste eeu het dit tot sowat 5 000 gedaal.
Die stad het vinnig 'n tradisie van burgerlike administrasie ontwikkel, met 'n belangrike rol vir die stadsaal: 'n kollege van prominente burgers wat die meeste administrateurs aangestel het. In die Amsterdamse stadsregering kon alle manlike burgers sit wat oor stadsregte beskik het; hulle is "Poorter" genoem. Gedurende die Middeleeue is die Schouts en die radslede (Schepen) deur die graaf van Holland of sy verteenwoordiger, die Baljuw (balju) van Amstelland, benoem. Tydens die Laat-Middeleeue kon die patrisiërs die ambagsmanne uit die stadsregering verwyder en de facto 'n oligargie stig. Soos in ander Nederlandse stede het die uit 36 lede bestaande Vroedschap die magistraat benoem, wat sedert die laat 14de eeu uit vier burgemeesters en 'n aantal Schepen bestaan het. Die vier gelyktydig sittende burgemeesters, die regente van Amsterdam, het elkeen vir een jaar gedien. As dié met die langste ampstermyn uitgetree het, het die drie oorblywendes 'n opvolger uit die magistraat benoem. Sodoende is die invloed van sekere families binne die magtige regentskap verseker. Dié regeringstelsel het eers met die goedkeuring van die Franse rewolusionêre wette in die Bataafse Republiek in 1795 geëindig.
In 1477 het die Huis van Habsburg die Boergondiese landerye – Holland met sy buurlande – geërf. Keiser Maksimiliaan I het in 1489 Amsterdam, in ruil vir 'n lening van 10 000 pond silwer die reg verleen om die rykskroon bo die stadswapen in te voeg – 'n volgehoue toename in prestige. Onder sy kleinseun, keiser Karel V, is die Graafskap Holland by die 17 provinsies ingelyf. Die belangrikste hawens aan die begin was egter Antwerpen en Rotterdam, veral vir goedere uit die nuwe kolonies in Suid-Amerika.
Amsterdam was Europa se belangrikste plek vir die verskeping van goedere en die leidende finansiële sentrum van die Westerse wêreld. In 1602 het die Amsterdamse kantoor van die internasionaal handel drywende Verenigde Oos-Indiese Kompanjie die wêreld se eerste aandelebeurs geword, nadat hulle hul eie aandele verhandel het. Die Bank van Amsterdam het sy besighede in 1609 begin en as 'n volle dienstebank vir Nederlandse handelaarsbankiers en 'n reserwebank opgetree.
Amsterdam het sy rol as 'n oorlaaipoort vir die wêreldwye handel kwytgeraak, wat teen einde van die 17de eeu tot 'n omwenteling van die ekonomiese strukture gelei het; Amsterdam was nie meer 'n belangrike hawestad nie, maar het 'n toenemende invloed op die Europese geldmark verkry. Amsterdam het daarin geslag om die finansiële sentrum van die wêreld te word – as bankier vir Europese vorste, wat met lenings hul duur oorloë in Europa en oorsee onderhou het. Amsterdam se ryk burgers het hul geld in die buurlande begin belê. In 1688 het die goewerneur Willem III van Oranje die Engelse koning geword. Na sy dood in 1702 is nie 'n nuwe goewerneur benoem nie en die Nederlanders het weer op die stedelike regente se antisentralistiese tradisie begin fokus. Eers in 1747 het Willem IV die nuwe goewerneur van alle provinsies geword. Die van Frankryk uitbreidende tydperk van Verligting het onluste, veroordeling van misbruike en kritiek op die stelsel van die volk vervreemde regente ontlok. In 1795 is die Bataafse Republiek, 'n vasalstaat van die Napoleontiese Frankryk, gestig.
Die uitlopende 19de eeu word soms as Amsterdam se tweede Goue Eeu beskou. Nuwe museums, 'n treinstasie en die Concertgebouw is opgerig; gelyktydig het die Industriële Revolusie die stad bereik, waarmee 'n nuwe periode van uitbreiding begin het. Vernuwing van handel, nuwe industrieë en 'n bevolkingstoename in die 19de eeuse gordel het gevolg. Die bevolking het van sowat 250 000 rondom 1850 tot 510 000 in 1900 verdubbel. Die Amsterdam-Ryn-kanaal is gegrawe om aan Amsterdam 'n direkte verbinding na die Ryn te besorg, en die Noordsee-kanaal is gegrawe ten einde van 'n korter verbinding met die Noordsee. Albei projekte het die handel met Europa en die wêreld dramaties laat toeneem. In 1906 het Joseph Conrad 'n kort beskrywing van Amsterdam vanaf die seekant gegee en in The Mirror of the Sea gepubliseer.
Die 17de-eeuse Amsterdamse kanale is deur Unesco in 2010 as wêrelderfenisgebied gelys en het aan Amsterdam die bynaam "Venesië van die noorde" besorg. Saam met De Wallen is die kanale die fokuspunt vir toeriste in die stad
Daarbenewens het die sosiale gesig van die gedurende die dekades na die Tweede Wêreldoorlog verander. In die 1950's het 'n liberale houding van die stadsbestuur 'n vroeë opkoms van selfdegeslaghuwelike moontlik gemaak, wat later opgevolg is deur die sosiale emansipasie van homoseksuele mense, waardeur Amsterdam enkele dekades lank as die "homoseksuele hoofstad" van Europa beskou is.
In 1977 is 'n moltrein tussen die nuwe voorstad Bijlmermeer in die stad se suidoostelike eksklave en die sentrum van Amsterdam ingerig. Verdere planne vir 'n nuwe snelpad bo die metro om Amsterdam Centraal en die stadsentrum met ander stadsdele te verbind is gemaak. Die nodige grootskaalse slopings het in Amsterdam se voormalige Joodse buurt begin. Nouer strate, soos die Jodenbreestraat, is verbreed en amper alle huise is afgebreek. Op die hoogtepunt van die slopings het die Nieuwmarktrellen (Nieuwmarktonluste) uitgebreek; die oproeriges het hul woede oor die sloping wat deur die herstrukturering van die stad veroorsaak is uitgespreek. Vervolgens is die slopings beëindig en die snelpad is nooit gebou nie; net die moltrein is voltooi. Slegs 'n paar strate is verbreed. Die nuwe stadsaal is op die byna heeltemal gesloopte Waterlooplein opgerig. Intussen is groot private organisasies soos Stadsherstel Amsterdam gestig ten einde om die hele stadsentrum te laat restoureer. Alhoewel die sukses van hierdie stryd vandag sigbaar is, is pogings vir 'n verdere restourasie steeds aan die gang. Die hele stadsentrum het sy voormalige prag teruggekry en is, as 'n geheel, 'n beskermde gebied. Baie van sy geboue het gedenkwaardighede geword en in Julie 2010 is die Gragtegordel (die drie konsentriese kanale: Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht) deur Unesco as 'n wêrelderfenisgebied gelys.
Sedert die 1990's is ook die stadsrande transformeer en uitgebrei. In die Bijlmermeer, berug as 'n beroofde woonbuurt en die plek van 'n vliegtuigramp in 1992, het die kenmerkende heuningkoekwoonstelle plek gemaak vir vernuwing om die leefomgewing te verbeter. 'n Ander opknappingsoperasie was die transformasie van die oostelike hawe van 'n vervalle hawegebied in 'n moderne woongebied. Terselfdertyd het die stad weer na buite begin uitbrei, byvoorbeeld met die oprigting van die nuwe distrikte De Aker en Nieuw Sloten in die suidweste van die stad en, meer onlangs, die ontwikkeling van die distrik IJburg op 'n aantal kunsmatige eilande in die IJmeer. Met die oprigting van die Suidas-sakekern het die stad ook 'n belangrike ekonomiese stedelike uitbreiding aangepak.
Aan die begin van die 21ste eeu het Amsterdam 'n groot aantal internasionale toeriste gelok: tussen 2012 en 2015 het die aantal jaarlikse besoekers van 10 tot 17 miljoen gestyg. Die pryse van vaste eiendom het gestyg, en plaaslike winkels moes plek maak vir toeriste-georiënteerde s'n, wat die sentrum onbekostigbaar vir die plaaslike bevolking maak. Hierdie ontwikkelings het tot vergelykinge met Venesië gelei, 'n stad wat deur die toeristestroming oorweldig word.
Die bevolkingsdata van Amsterdam word vir die hele munisipaliteit bepaal. Die ouere data is vir die destydse stad.
Volgens 'n persberig uit Julie 2008 sou die bevolking van Amsterdam tot in 2025 met 12,6% styg. Daarvan uitgaande sou Amsterdam in dié jaar 'n bevolking van sowat 845 000 hê. Die bevolking groei egter vinniger as verwag. Volgens 'n ondersoek deur die kantoor Ondersoek en Statistiek van die munisipaliteit Amsterdam in 2016 sal die munisipaliteit in 2025 'n bevolking van sowat 906 000 hê en rondom 2031 die aantal van 1 miljoen oorsteek.
Die terme autochtoon en allochtoon word baie in Nederland gebruik: 'n autochtoon is 'n persoon wie se ouers beide in Nederland gebore is en wat self ook in Nederland gebore is; 'n allochtoon is 'n persoon wat in die buiteland gebore is of waarvan ten minste een ouer uit die buiteland kom.
Die meerderheid Amsterdamers, 56%, het in 'n opname in 2000 gesê dat hulle "nie verband hou" met 'n denominasie, godsdienstige of ideologiese stroming nie. Die godsdienste met die meeste aanhangers is Christendom (17%) en Islam (14%). Die munisipale opname het gehandel oor die identifisering en "gevoel van verwantskap". In 'n studie deur die Amsterdamse Buro vir Navorsing en Statistiek is die verwagting uitgespreek dat Islam binne enkele jare die grootste godsdiens sou word as gevolg van die groei van die bevolking met 'n Marokkaanse of Turkse migrasie-agtergrond. Die oorgrote meerderheid Amsterdamers is egter ongebondes.
Amsterdam lê in die westelike Nederland in die provinsie Noord-Holland, alhoewel dit nie die hoofstad van die provinsie is nie; dit is Haarlem. Die rivier Amstel eindig in die stadsentrum en is aan 'n groot aantal kanale verbonde wat uiteindelik in die IJ opeindig. Amsterdam lê sowat 2 m benede seevlak. Die omliggende land is plat, aangesien dit uit groot polders bestaan, wat in sommige gevalle, soos die Haarlemmermeer, Watergraafsmeer en die Beemster, deur die dreinering van vroeëre mere ontstaan het. Die binnestad is opgedeel in sowat 90 "eilande, waardeur Amsterdam dikwels met Venesië vergelyk word. Van die 1539 brûe en viadukte in die munisipaliteit is 252 in die binnestad geleë. 'n Mensaangeplante bos, Amsterdamse Bos, is in die suidweste geleë. Amsterdam word deur die lang Noordseekanaal met die Noordsee verbind.
Gedurende die Middeleeue was Amsterdam omring deur 'n grag, die Singel, wat nou die binneste ring in die stad vorm en aan die stad 'n hoefystervorm besorg. Amsterdam beskik oor meer as 100 km se kanale, waarvan die meeste bevaarbaar is. Die stad se drie vernaamste kanale is die Prinsengracht, Herengracht en Keizersgracht.
Nadat die stad tydens die Goue Eeu deur invloedryke here bestuur is, kan Amsterdam sedert die ontstaan van die term "links" as 'n linkse stad bestempel word, al was ook liberale soos Willem Treub aan bewind. Vanaf die begin het ook die Sosiaaldemokrasie 'n belangrike rol in die stadsregering gespeel met name soos Wibaut, De Miranda en Schaefer en burgemeesters soos d'Ailly, Van Hall, Polak en Van Thijn. Ook links van die SDAP en PvdA is daar 'n relatief hoë aantal aan kiesers, verdeel oor 'n aantal partye en die anargistiese ideale (Domela rondom 1900, Provo in die 1960's) is ook meestal verteenwoordig. Die stadsbestuur handhaaf soms 'n eiesinnige koers ten opsigte van die res van Nederland, wat tot die uitdrukking "Republiek Amsterdam" gelei het.
Die presiese betekenis van die wapen is onbekend. Daar is verskeie teorieë wat deur historici as geloofwaardig beskou word, maar tot dusver nog nie bewys is nie. Die twee vernaamste teorieë is:
In die verlede is daar beplan om van die metropool Amsterdam 'n stadsprovinsie te maak, alhoewel dit nooit gerealiseer het nie. Die stad besit nou ook die Regionaal Orgaan Amsterdam (ook bekend as die Stadsregio Amsterdam): 'n vereniging van al die munisipaliteite (behalwe Almere) binne-in die metropoolse gebied wat saam 'n raad gevorm het om oor die hele streek te heers. Hierdie bestuursraad bestaan uit die volgende munisipaliteite:
Amsterdam bly 'n gewilde bestemming vir toeriste en is die gewildste van al die stede in Nederland. Amsterdam word deur 5 miljoen toeriste per jaar van dwarsoor die wêreld besoek, en is die vyfde gewildste toeristebestemming in Europa. Daar is ook 'n jaarlikse totaal van 16 miljoen dagbesoekers aan Amsterdam.
Amsterdam is 'n regte museumstad met 'n totaal van 37 museums in die stad. Een van die bekendste museums is die Rijksmuseum, wat die bekende skildery, die Nagwag (deur Rembrandt van Rijn), huisves, maar ook die Gordon-versameling. Voor die museum is die Museumplein: 'n gewilde bymekaarkomplek vir inwoners en toeriste.
Nederland staan steeds as die land van blomme bekend. Die geel tulpe wat op die dyke gekweek word, is 'n bekende gesig op poskaartfoto's. In die agtergrond is gewoonlik 'n jong Hollandse nooi in tradisionele drag, kompleet met 'n punthoed en houtklompe by 'n ou watermeul.
Die gebruik van sommige dwelms is wettig is sommige situasies. Baie toeriste besoek sogenaamde koffieshops waar die gebruik van dagga toegelaat word. Daar word ook soms na Amsterdam verwys as die dwelmhoofstad van die wêreld.