KGAOLO 1: MATSENO 5 1.1Bohlokwa bja institšušene ya boetapele bja setšo go tlišeng khutšo ditšhabeng tša magoši 6. 1.2Pono le maikemišetšo a tlhako ya pholisi 7 1.
KGAOLO 5: DITLHOHLO TŠE DI TLOGO RAROLLWA KE TLHAKO YA PHOLISI YA23 5. Matseno 24 5.2Go hlompha dikokwane tša molaotheo wo mofsa 24 5.3Go phethagatša mešomo ya semolao ka baetapele ba setšo 24 5.4Dikarolo tša tshepetšo ya molao wa setšo 25 5.
Boetapele bja setšo bo kgatha tema ye bohlokwa ditšhabeng tša magoši malebana le tshepetšo ya toka. Ke karolo ya bohwa bja setšo bja batho ba Afrika gomme boetapele bjoo bo dumeletšwe ke Molaotheo.
Molao wa setšo o bile gona go tloga nakong ya bogologolo gomme o dumelelwa ke melao ya Afrika-Borwa. Palo ye kgolo ya batho bao ba dulago ditšhabeng tša magoši ba latela melao ya setšo gomme ba hlompha Dikgoro tša Setšo tšeo di šomišago mohuta wo wa molao wo. Tekano ya batho ba dimilione tše 14 ba bopa karolo ya ditšhaba tša magoši diprofenseng ka moka tša Afrika-Borwa ntle le Kapa Bodikela.
Institšušene ya boetapele bja setšo e kgatha tema ye kgolo go hlohleletšeng tswalano ye botse le khutšo ditšhabeng. Mo mohuteng wow a tshepetšo ya toka, baetapele ba setšo ba rarolla diphapano ka Dikgoro tša Setšo (Dikgoro/Makgotla). Bohlokwa bja Dikgoro tša Setšo bo theilwe godimo ga lebaka la gore di kgauswi le ditšhaba gomme di šomiša polelo le mekgwa ye e kwešišwago ke ditšhaba go feta yeo e šomišwago ke dikgorotsheko tša semmušo. Moetapele wa setšo le ntona ya gagwe ba dula kgorong, ba theetša bohlatse bja balli le "balatofatšwa" gomme ba rarolla diphapano go ya ka mekgwa le ditlwaelo tša setšo tše di šomišwago setšhabeng seo. Go fapana le dikgorotsheko tša semmušo, Dikgoro tša Setšo ga di latele melao ye e ngwadilwego. Di hlahlwa ke setšo le ditlwaelo tša setšhaba seo di lego go sona. Ka tsela ye, toka e phethagatšwa gabonolo le ka pela.
Ngwako wa Bosetšhaba wa Baetapele ba Setšo o hlomilwe go ya ka Molao wa Ngwako wa Bosetšhaba wa Baetapele ba Setšo, Molao wa 1997 (National House of Traditional Leaders Act of 1997) gomme o šoma maemong a bosetšhaba. Lenaneo le le latelago le bontšha boemo bja Mengwako ya Baetapele ba Setšo maemong a Profense le a Selegae.
Setšhaba se sengwe le se sengwe se se bušwago ke moetapele wa setšo, go hlomilwe lekgotla la setšo.
Pono ya tlhako ya pholisi ye ke go kgonthišetša bohlokwa bja institšušene ya boetapele bja setšo tshepetšong ya toka, ka gona e kaonafatša phihlelelo ya toka le go kaonafatša maphelo a bohle.
Maikemišetšo a magolo a pholisi ye ke go nyalanya melao ya setšo le Molaotheo.
Molao wa Taolo ya Bathobaso, e lego motheo wa kgethologanyo ya batho, o fediošitšwe ka Nofemere ya 2005.2 Se se hlotše gore go be le molao wo o tsenywago legatong la woo gore go laolwe mešomo ya baetapele ba setšo mo tshepetšong ya toka. Tše dingwe tša diteng tša Molao wa Taolo ya Bathobaso di ile tša tlogelwa di šomišwa go fihla ka 30 June 2008. Tlhako ya pholisi ye e hlalošwago mo sengwaleng se e ikemišeditše go bopa motheo wa molao wo o ukangwago wa go hlaloša maikarabelo le mešomo ya baetapele ba setšo tshepetšong ya toka.
Pholisi ye e hlamilwe morago ga go dira dinyakišišo tše tseneletšego, papetšo ya tshepetšo ya melao ye mengwe, mmogo le go ikopanya le baetapele ba setšo, dikgoro tša mmušo tše di rwelego maikarabelo a merero ya setšo, mmogo le bakgathatema ba bangwe lefapheng la melao ya setšo. Tona le bahlankedi ba bangwe ba ile ba etela India le Botswana go ithuta ka tshepetšo ya melao ya setšo. Tshedimošo ye nngwe e hweditšwe khonferenseng ya boditšhabatšhaba ya malebana le diinstitšušene tša setšo, ye e bego e swerwe kua Durban ka Mei 2007, le Khonfereseng ya Bomasetrata, ye e bego e swaretšwe Midrand ka Setemere 2007. Mo dikhonferenseng tše diboledi tša bosetšhaba le tša boditšhabatšhaba di ile tša abelana ka maitemogelo a tšona malebana le diinstitšušene tša setšo mmogo le tema yeo e kgathwago ke diintitšušene tše tshepetšong ya toka.
Dikgetho tša temokrasi tša 1994 di tlišitše temokrasi. Sona se se hlotše gore go be le tekololefsa ya melao yeo e bilego gona pele ga 1994. Pholisi ye e nepiša tema le mešomo ya baetapele ba setšo tshepetšong ya toka mo nakong ya temokrasi.
Institšušene ya boetapele bja setšo e swere maemo a bohlokwa kudu bophelong bja Maafrika, le mo dipolitiking tša Afrika-Borwa, ge go lebelelwa histori. E tiišetša go lotwa ga setšo, mekgwa le ditlwaelo tša batho ba Afrika, mola ka go le lengwe e bontšha mekgwa ya peleng ya phedišano le pušo ya setšhaba. Le ge go le bjalo, ge Afrika-Borwa e dumella Molaotheo wa Lebakanyana, gomme ka morago go dumellwa Molaotheo wa 1996, batho ba rena ba goeleditše Repabliki ya Afrika-Borwa go ba Naga ye e ikemetšego ya temokrasi, ye e theilwego godimo ga dikokwane tša melaokakaretšo, go akaretšwa le tlhompho ya Molaotheo bjalo ka molao wo mogologolo. Se e bile seka sa ira ye mpsha.
Morago ga dikgetho tša 1994, mmušo wo mofsa o ile wa swaragana le go tliša diphetogo mo nageng ya Afrika-Borwa. Seo se ile sa akaretša go fetoša diinstitšušene tša mmušo gore di sepelelane le tshepetšo ya temokrasi le dikokwane tša molaotheo tše bjalo ka tekatekano le go se kgetholle. Ye nngwe ya diintitšušene tšeo e bile boetapele bja setšo. Go no swana le baetapele ba kgale mo kontinenteng ya Afrika, re ile ra lebagana le tlhohlo e tee ya go hlaloša mešomo le tema ye e ka kgathwago ke institšušene ya boetapele bja setšo mo mmušong wo mofsa. Molaotheo wo mofsa o hlomile motheo wa seo gomme o fa mmušo wo mofsa maatla a go hlama molao lebellana le taba ye.
kaonafatša bokgoni le go dira gore Dikgoro tša Setšo di kgone go fihlelelwa gabonolo; le go bontšha magomo a Dikgoro tša Setšo melatong ya bosenyi le go hlama ditsela tša go laola Dikgoro tša Setšo.
Mafokodi a mekgwa ya setšo ya tshepetšo ya toka a swanetše go lokišwa gore mekgwa yeo e nyalelane le dinyakwa tša Molaotheo wo mofsa.
Mo kgaolong ye e latelago (Kgaolo 2), go hlalošwa ka tema ye e kgathilwego ke boetapele bja setšo mo historing. Kgaolo ye e lebane le go bontšha le go hlaloša tema ye e kgathilwego ke boetapele bja setšo mo tshepetšong ya toka pele ga go tsenywa tirišong Molaotheo. E hlaloša ka boripana nakong ya bokoloniale, nakong ya mmušo wa kgethologanyo, go akaretšwa le nakong ya mebušo ya dinagamagae le dinaga tša go ipuša, le nako ya pele ga molaotheo wo mofsa.
Kgaolo 3 e nepiša papetšo ya tshepetšo ya toka ka boetapele bja setšo dinageng tše hlaotšwego tša Afrika le dinaga di se kae tša bodikela, mmogo le dipharologantšo tša tšona tše di swanago le melao ya boetapele bja setšo bja Afrika-Borwa. Kgaolo 4 e hlaloša diphetogo tše di tlišitšwego ke diphetogo, mola Kgaolo 5 yona e efa tebelelo ya ditlhohlo tše boetapele bja setšo bo lebanego natšo mo nakong ye ya temokrasi. Kgaolo ya mafelelo (Kgaolo 6) e hlaloša dikgetho tša pholisi tše di swanetšego boetapele bja setšo bja Afrika-Borwa gomme e fana ka tlhako ya molao wo o lebanego le godiragatša tlhako ya pholisi ye.
Kgaolo 7 ke thumo yeo ka boripana e hlalošago magato ao a gatilwego go ikopanya le bakgathatema nakong ya ge go hlangwa pholisi ye.
Tema ya diinstitšušene tša setšo tshepetšong ya toka e thomile nakong ya bogologolo. Bennet3 o hlaloša gore institšušene ya boetapele bja setšo e hlolegile nakong ya ge ditšhaba tše di nago le tumelo ya go swana le kgoši e tee di fiwa naga yeo di ka agago go yona le go fudiša maruo a tšona. Moetapele wa setšhaba o be a bonwa bjalo ka moetapele wa mmušo wa setšo gomme ka fase ga moetapele yoo go be go na le makala a mabedi a pušo: hlogo ya setsha le hlogo ya lapa. Moetapele o kgathile tema ye bohlokwa mererong ka moka ya bophelo bja setšhaba, go thoma ka tlhabollo ya naga go ya go eteng pele mašole nakong ya dintwa le tharollong ya diphapano mo setšhabeng. Mmušo wa setšo o be o fapana le mebušo ya selehono ya temokrasi. Mmušo wa setšo o be o se na kokwane ya go farologanya maatla gomme mešomo ya yona e be e akaretša merero ya boahlodi, tshepetšo ya toka le tlhamo ya melao.4 Tema ya institšušene ye e bohlokwa gore go kwešišwe ditlhohlo tše di lebanego le institšušene ye ka fase ga temokrasi ye re phelago go yona. Go dumelwa gore, ga kakaretšo, tshepetšo ya toka ka Dikgoro tša Setšo e be e dumeletšwe ka gobane kgoro yeo e be e otla bao ba bego ba tshela melao ya setšo yeo batho ba bego ba phela ka fase ga yona.
Mmušo wa bokoloniale o ile wa fetoša mokgwa wa tshepetšo ya toka ka Dikgoro tša Setšo. Mmušo wa bokoloniale le wa kgethologanyo e ile ya tsena tshepetšo yeo ka bogare ka go hloma dikgorotsheko tše di lebanego le Bathobosa fela. Tumello ya "Dikgorotsheko tša Magoši" nakong ya bokoloniale e ile ya bonwa bjalo ka karolo ye bohlokwa ya tshepetšo ya mmušo wa bokoloniale ka fase ga pholisi ya taolo ye e sego ya malebiša.5 Ntle le go šomišwa bjalo ka sedirišwa sa go fihlella dinepo tša bokoloniale, pholisi ya taolo ye e sego ya malebiša e be e theilwe godimo ga kgopolo ya gore go be go na le phapano ya setšo gare ga Bathobaso le makoloniale gomme yona phapano yeo e ile ya dira gore merero ya taolo ya Bathobaso e sepetšwe go fapana le ya Bathobašweu.
Go ya ka Olivier, mafelelong a nako ya mmušo wa Bokoloniale wa Maisemane mo Afrika (gare ga 1957 le 1967), go be go tsentšwe tirišong mokgwa wa tshepetšo ya molao wa go bitšwa 'legal dualism'. Wo ke mokgwa wa tshepetšo ya molao wo o kopantšego melao ya bodikela le ya setšo.
Le ge e le gore Maafrika a šomišitše dikgorotsheko tše nakong yeo, go be go na le dipelaelo malebana le go šoma ga tšona. Dikgorotsheko tše, go no swana le merero ye mengwe ya ditšhaba tša Afrika, di be di laolwa ke banna. Kgethologanyo go ya ka bong e bile taba ye go belaelwago ka yona. Mo ditšhabeng tše dingwe basadi ba be bas a dumelelwe go eta pele goba go kgatha tema "Dikgorotshekong tša Magoši", ntle le ge e be e le basekišwa, eupša seo le sona se be se dumellwa ge fela ba thušwa ke banna.8 "Dikgorotsheko tša Magoši" di be di bonwa di le bohlokwa ebile di thuša tharolong ya diphapano ka lebelo ka ge di be di fihlelelwa gabonolo, di sa bitše kudu (gabotse di be di sa lefiše).
Morago ga go kopanywa ga mebušo ye mene ya bokoloniale ka 1910, "Dikgorotsheko tša Magoši" di ile tša šomišwa go hlohleletša kgethollo ya semorafe. Ga se nke tša dumellwa semmušo go fihla ka 1927. Pholisi ya Maisemane ya taolo ye e sego ya malebiša e ile ya šomišwa go laola le go fetoša maatla a tšona dikgorotsheko tšeo.
Morago ga gore go tsenywe tirišong Molao wa Taolo ya Bathobaso, "Magoši" a bile dišomišwa tša mmušo, a laola le go sepetša dikgorotsheko, a se hlwe a šomišwa ke ditšhaba tša bona.
di be di abelwa maatla ao a bego a kgontšha mmušo wa nakong yeo go šomiša "Magoši" le "Dikgorotsheko tša Magoši" go ikhola.
Yona nakong yeo ditlwaelo tša setšo tša kgoši ya go buša ka tlase ga dikeletšo tša bakgoma le bakgomana ba mošate di ile tša fetošwa gomme tša tšeelwa legato ke mokgwa woo go wona "Magoši" a ilego a bewa ka tlase ga tlhokomelo ya 'Lietenant-General' gomme ka morago ya ba Presidente ya Naga yeo e bego e swere maemo a go ba Kgošikgolo nakong ya mmušo wa bokoloniale le wa kgethologanyo. Gore go be le taolo, go ile gwa hlongwa mokgwa woo ka fase ga wona Bokomišenare ba dikgorotsheko (tšeo di bego di sepetšwa ke Babašweu) ba ilego ba šoma bjalo ka dikgorotsheko tša boipelaetšo kgahlanong le diphetho tša "Magoši".
Taba ye ya go tseneyeletša Dikgoro tša Setšo ka gare ga dikgorotsheko tša bosetšhaba e dirile gore go be le tshepetšo ya molao go ya ka mekgwa ye mebedi, ke gore melao ya Bodikela le ya setšo. Dikgorotsheko tša mohuta wa Bodikela di be di sepetša toka go ya ka "molao wa naga", mola e le gore "Dikgorotsheko tša Magoši" le dikgorotsheko tša Bokomišenare di be di sepetša toka go ya ka molao wa setšo. Taba ye e ile ya bea "Dikgorotsheko tša Magoši" maemong a fase ge di bapetšwa le dikgorotsheko tša semmušo le ge e le gore melao ye e bego e šoma e be e bontšha nke dikgorotsheko tšeo di a lekana. Le ge go le bjalo, batho ba bantši ba ile ba no ba le dikgopolo tša gore "Dikgorotsheko tša Magaši" ke tša maemo a fase.
Go hlongwa ga mebušo ya dinagamagae le dinaga tša go ipuša go tlišitše diphetogo mokgweng wa tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo. Dinagamagae le dinaga tša go ipuša di filwe maatla a lo laolwa dikgorotsheko tša tšona tša setšo. Se se dirile gore dinagamagae tša go fapana le dinaga tša go ipuša di be le mekgwa ya go fapana ya "Dikgorotsheko tša Magoši" tšeo di bego di huetšwa ke ditšo le ditlwaelo tša ditšhaba tša tšona.
Kua Transkei le Zululand tša maloba, "Dikgorotsheko tša Magoši" di be di na le maatla a go swana gomme di be di na le taolo ya go swana le ya dikgorotsheko tša bomasetrata. Boipelaetšo go tšwa dikgorong tša setšo kua Transkei ya maloba bo be bo lebišwa go taolo ya selete moo dikgoši le dikgošigadi di bego di na le baemedi.
Kua Bophuthatswana bja maloba, go ya ka Molao wa Dikgoro tša Setšo tša Bophuthatswana Bophuthatswana Traditional Courts Act, 1979 Act 29 of 1979, maatla a go sepetša melato bosenyi le setšo e be e le maikarabelo a mekgahlo ya setšo mebušo ya setšo eupša e sego moetapeleng o tee wa setšo. Boipelaetšo bo be bo romelwa kgorotshekong ya go ikgetha ye e lego seleteng se sengwe le se sengwe sa masetrata, yeo e bego e bopša ke masetrata le maloko a mabedi a tlaleletšo e lego ditsebi go tšwa ditšhabeng tše di dulago seleteng seo.
Kua Ciskei ya maloba, "Magoši" le mantona a be a na le maatla a go sepetšha ditsheko tša go ama melato ya bosenyi le setšo.
Kua Gazankulu, Lebowa le Qwaqwa tša maloba, go be go šomišwa Molao wa Taolo ya Babaso. Go ya ka Molao wo, Tona e file "Magoši" le mantona maatla a tshepetšo ya toka.
Dikgoro tša Setšo di tšwetše pele go šoma ka fase ga melao ya Molao wa Taolo ya Babaso (Black Administration Act) le melao ye mengwe ya Diprofense. Molaotheo o dumella go ba gona le go šoma ga dikgorotsheko tšeo, ge fela di šoma go ya ka Molaotheo gomme go se go be le phetošo ya molao wo o di laolago. Molao wa Taolo ya Babaso o fetošitšwe gore go tlošwe dikarolo tšeo dib ego di le kgahlanong le diteng tša molaotheo, bjalo ka kgalemo ka go otla. Go hweditšwe gore kgalemo ka go otla e be e le kgahlanong le Bili ya Ditokelo. Tokelo ya go lahlela motho kgolegong ka sephetho sa kgorotsheko ya taolo ya selete kua Transkei ya maloba le yona go hweditšwe gore ga se ya tshwanelo ka ge go se go latelwe magato a maleba.
Tharollo ya diphapano ka ntle ga kgorotsheko ke selo se sefsa. Ditšhaba go ralala lefase, go akaretšwa le ditšhaba tša setlogo mo Afrika-Borwa, ke kgale di šomiša mekgwa ya go rarolla diphapano. Melao ya setšo ya Botswana, Malawi, India, Australia Borwa le Canada e ile ya sekasekwa gore go kgone go hlongwa kgoro ya setšo ye e sepelelanago le maemo a Afrika-Borwa.
Tshekatsheko ya papetšo ya tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo tša Botswana, Malawi le India e tšweletšwa ka boripana bjalo ka setshwantšho seo Afrika-Borwa e ka ithutago se sengwe mo go sona.
Botswana e šomiša mehuta ya kgorotsheko ka bobedi. Dikgoro tša Setšo di šoma mmogo le dikgorotsheko tša semmušo. Tšona di hlongwa ke Tona ya Mebušo ya Selegae go ya ka Molao wa Dikgoro tša Setšo (Customary Courts Act), 1974. Dikgorotsheko tše di na le maemo a mararo: Mokomišenara wa Kgoro ya Setšo, Kgorotsheko ya Boipelaetšo le Dikgoro tša Setšo.
Mo maemong a tlase a tharollo ya diphapano tša setšo go na le lapa, leo le bopšago ke monna, mosadi wa gagwe le bana. Batho ba gantši ba leka go rarolla diphapano tša bona tša selapa. Ge seo se pala, batho bao ba ka tlišwa pele ga maloko a lešika, ao gantši a bopšago ke maloko a malapa a mangwe mo lefelong le tee. Maemo a mangwe ke a sehlopha sa maloko, seo se bopšago ke malapa a mantši ao a tswalanego ebile a dula mmogo mo karolong e tee ya motse. Ge lapa goba malapa a beakantšego gore a dule mmogo mo yuniting ye e rulagantšwego gabotse ya tshepetšo ya selegae, seo se bitšwa setsha. Ditsha di ka tlase ga taolo ya moetapele, yo maemo a gagwe gantši e bago ntona. Mo merafeng ye megolo bjalo ka Bangwaketse le Bamangwato, mantona a elwa (go tloga go A go ya go ka setšhaba sa mathomo, le go tloga go A go ya go K mo go wa bobedi). Mo merafeng ye mengwe, bjalo ka Bakwena, Batawana le Bamalete, go na le baetapele le mantona. Malebana le Bakwena, mantona a elwa go tloga go A go ya go C. A mangwe le a mangwe a maemo a a taolo ya setšo a na le maatla a semolao, ao a a kgontšhago go rarolla diphapano. Dikgorotsheko tše di sa elweng hloko tša baetapele gantši di bitšwa Dikgorotsheko tša Mantona a Boipelaetšo, se se ka no ba se hlohleleditšwe ke karolo 3 ya Molao wa Dikgoro tša Setšo.
Dikgoro tša Setšo di eteletšwe pele ke dipresitente gomme di hlomilwe ke Tona ya Mebušo ya Selegae, di šoma kudu mo mafelong a metsesetoropong (Gaborone, Francistown, Lobatse, Selebi-Pikwe, Bjaneng, Ghanzi le Kasane). Dikgorotsheko tše di šoma ka melato ye mennyane ye e amanago le lefase, merero ya manyalo le diphapano tša malebana le thoto. Batšwantle ba ka sekišwa mo dikgorong tša setšo. Kemedi ya semolao ga ya dumelelwa mo dikgorong tša setšo gomme ga go melao ye e rileng ya bohlatse. Baahlodi ba setšo, ba ba kgethilwego ke moetapele wa setšhaba goba ba kgethilwe ke setšhaba, ba tšea sephetho mabapi le kotlo, yeo motho a ka ipelaetšago kgahlanong le yona ka tshepetšo ya dikgorotsheko tša selegae. Mehuta ya diphetho tše di fihleletšwego mo dikgorong tša setšo e fapana kudu. Mo mabakeng a mangwe baahlodi ba setšo ba ka fetola dikotlo tše bjalo ka go bethwa ka kgati mo pepeneneng.
Go na gape le dikgorotsheko tša semmušo tše di hlomilwego ke Tona ya Mebušo ya Selegae go ya ka Molao wa Dikgoro tša Setšo. Molao wo o hlaloša maatla a dikgorotsheko tše go ya ka seo se hlotšego tiragalo ye e amegago, le ditekanyetšo tša tšona go ya ka mellwane ya naga. Molao wo o hlaloša gape le molaotheo wa kgorotsheko yeo, tatelano gareng ga maloko a yona le maatla le mešomo ya yo mongwe le yo mongwe yo o ka kgethwago go šoma bjalo ka molekodi.
Malawi, yeo e sa tšogo thoma lesolo la go lekola lefsa sebopego sa dikgorotsheko tša yona gomme e ikemišeditše go nyalanya melao ya tshepetšo ya toka, e na le mokgwa wo o kgahlišago wa melao ya setšo. Naga ye e hlomile diforamo tša setšo tša toka, gomme di šoma ka tlase ga mafelo a dikgorotsheko ao go begwago a ka ba a le 24 000, maemong a lefelo le tee. Diforamo tše tša toka, tše di šomago ka tlase ga mafelo a dikgorotsheko a 217 a eteletšwego pele ke bomasetrata, go begwa di kgona go swaragana le melato ya diphapano ya magareng ga 80% le 90%.
Diphapano tše di tlwaelegileng tše di tlišwago pele ga mafelo a setšo a toka ke diphapano tša ka malapeng, diphapano tša merreo ya mafase le ya dithoto.
Diforamo tša toka tša setšo di lebagana le diphapano tša maemong a metse gomme di fetišetša diphapano mafelong a maleba a dikgorotsheko ge di palelwa ke go rarolla diphapano tšeo.
Le ge e le gore tshepetšo ya kgorotsheko kua India e beakantšwe gabotse, ya seriti sa maemo a godimo, dikgorotsheko tše di lebagane le mathata a magolo a mane: palo ya dikgorotsheko le baahlodi mo maemong ohle ke ya tlase kudu, go bile le koketšego ya kelelo ya melato mo mengwageng yeno ka lebaka la ditiragalo tše di fapanego tše di tsentšwego tirišong ke mebušo ya bogareng le ya dinaga, ditshenyegelo tše di amegago go tšhotšhiseng goba go šireletšeng molato mo kgorotshekong ya molao ke tša godimo kudu ka lebaka la ditefelo tša godimo tša dikgorotsheko, ditefelo tša baahlodi le ditefelo tše dingwe, gomme go na le tiego ye kgolo mo go tšeeng sephetho ka melato, gomme se se tliša mokgobo wo mogolo wa melato ye e sa fetšwago dikgorotshekong tšohle.
Go ba boima go bahloki go tšhotšhisa goba go šireletša melato ya bona ka lebaka la ditefelo tša godimo. Baahlodi ba Kgorotsheko ya Godimo le dikgorotshekokgolo ba bontšhitše gore go swanetše go ba le tirelo ya semolao ye e sa lefelwego ya go abelwa bahloki. Mekgwa ye mengwe ye e šomišwago ke Lok Adalat (dikgorotsheko tša batho), moo toka e phethwago ntle le go gatelela ditshepetšo tše tseneletšego tša semolao.
Tshepetšo ya Lok Adalat e thomilwe kua Gujarat ka Matšhe 1982 gomme gabjale e katološeditšwe nageng ka moka. Go tšwelela ga tshepetšo ye e be e le karolo ya leano la go imolla morwalo wa melato ye e sa dutšego e emišitšwe dikgorotshekong. Dikgorotsheko tše di hlomilwe go swaragana le melato ye e sa emišitšwego le go thušo baipelaetši.
Palamente ya India e ile ya tsenya tirišong Molao wa Bothati bja Ditirelo tša Semolao (Legal Services Authorities Act), 1987, gomme a mangwe a maikemišetšo a Molao wo e be e le go rulaganya Lok Adalat go kgona go kgonthiša gore phethagatšo ya tshepetšo ya semolao e hlohleletša toka go ya ka dibaka tša go lekana. Molao o amogela semolao tharollo ya diphapano ka tsela ya tumellano ka Lok Adalat. Kgopolo ye e tšwa mo tshepetšong ya Panchayats, yeo medu ya yona e lego mo historing ya India.
Baipelaetši ba hwetša dipoelo tše botse mo go Lok Adalat. Ga go ditefelo tša kgorotsheko ebile le ge molato o šetše o tsentšwe ka kgorongtsheko ye e tlwaelegilego, tšhelete ye e lefetšwego e bušwa ge molato o phethilwe maemong "a go se lefele tšhelete ya kgorotsheko". Ga go tiragatšo ya kgapeletšo ya melao ya tshepetšo le Molao wa Bohlatse ge go lekolwa bohlatse bja molato. Le ge e le gore mahlakore a a fapanago a ka emelwa ke boramolao, a ka ikopanya le moahlodi wa Lok Adalats ka tokologo go ena le gore a ye kgorongtsheko ya semmušo pele a ka ya Lok Adalat. Sephetho sa Lok Adalat se bofa mahlakore ka moka gomme tshepetšo ya yona e kgona go diragatšwa ka tshepetšo ya maleba ya semolao.
Ga go boipelaetšo bjo bo ka dirwago kgahlanong le sephetho ya Lok Adalat, mola e le gore dikgorotshekong tša semmušo go na le sebaka sa go ipelaetša foramong ya godimo kgahlanong le sephetho sa kgorotsheko, e lego sona se se hlolago gore go be le tiego mo tharollong ya diphapano.
Go hlongwa ga bogoši go tiišetšwa ke Karolo 270 ya Molaotheo wa Repabliki ya Ghana, 1992. Molao wa Bogoši wa 1970 (Molao 370) o laola bogoši kua Ghana gomme o šomišwa go hloma Dikgoro tša Setšo, ga mmogo le Mengwako ya Bosetšhaba ya Baetapele ba Setšo. Mengwako ya Bosetšhaba ya Baetapele ba Setšo, Mengwako ya Dilete ya Baetapele ba Setšo, le Dikgoro tša Setšo di na le dikomiti tša baahlodi tše di nago le maatla a go tšea sephetho le go rarolla diphapano tše di amago bogoši.
Le ge bogoši bo amogelwa, Dikgoro tša Setšo di ile tša emišwa ka morago ga boipušo. Bogoši ga bo na maatla a semolao, tshepetšo goba boahlodi. Le ge go le bjalo, dikgoši di sa na le maatla, tlhompho le khuetšo maemong a selegae, le go phethagatša mešomo ya go swana le ya semolao. Dikgoši le Dikgoro tša Setšo di okeditše maatla a tšona go feta merero ye e amanago le bogoši go ya go merero ya malapa le dithoto, go akaretša tlhalo, tlhokomelo ya bana le diphapano tša merero ya naga. Di tšea sephetho ka melato ye e bitšwago efisem ke Akans (merero ya praebete) goba ya selegae (e sego ya bosenyi). Bohlokwa bja tshepetšo ya kgoro ya setšo bo hlalošwa gabotse mo molaong wa melato ya Ghana, gomme molao wa setšo le wona o gatelelwa mo dikgorongtsheko tša didika le tše dingwe, go lebeletšwe mohuta wa phapano.
Moahlodimogolo wa Repabliki ya Ghana, Moahlodi George Kingsley Acquaho ile a gopotša batheeletši ba gagwe gore "makgoši ke bahlokomedi ba naga, gomme ba rarolla diphapano tše ntši tša merero ya naga. Ka go realo, magoši a dula e le 'baahlodi ba kgetho' go batho ba bantši, kudu dinagamagaeng. Ba rarolla gape le diphapano tše dingwe tša selegae le tša molao wa setšo mo mafelong a bona. Go se be ga semmušo ga boahlodi bjo go dira bo sepetše toka gabono le gore batho ba bantši ba rate mokgwa wow a tharollo ya diphapano ka gobane ba bona tshepetšo ye e le ya bona, e sego se sengwe se ba se gapeletšwago."
Baetapele ba setšo ba sa ntše ba na le maatla a semolao a ba tšwelago pele ka go a phethagatša go sa lebelelwe go fedišwa ga Dikgoro tša Setšo mo mengwageng ya mathomo ya boipušo. Ngaka Seth Twum o šišintše gore ka lebaka la ge baetapele ba setšo ba sa dutše ba šomiša maatla a magolo mo balateding ba bona gomme go fihlelela dikgorotsheko tše di tlwaelegileng go le boima ebile go nyaka tšhelete ye ntši, tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo, bjalo ka ge e hlomilwe ka tlase ga Native Jurisdiction Ordinance , e swanetše go hlongwa gape.
Le ge Molaotheo o sa amogele kgoro ya setšo, baetapele ba setšo le Dikgoro tša Setšo ba okeditše mošomo wa bona ka merero ye e amanago le bogoši fela go akaretša diphapano tša malapa le merero ya naga go akaretša tlhalo, tlhokomelo ya bana le lefase. Kgoro ya Toka le Kgoro ya Ramolaopharephare di tlo fa keletšo ya malebana le go hlongwa lefsa ga tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo tše di hlomilwego ka fase ga molao wa Native Jurisdiction Ordinance . Tlhahlo ya malebana le ADR le merero ye mengwe ya semolao e tiišeditšwe gomme tlhako ya maleba ya semolao e hlongwa go thekgana le tshepetšo ye bohlokwa ye. Ka go lemoga mošomo wo bohlokwa wo, makala a bjalo ka Panka ya Lefase a thekga tlhahlo ya magotsi malebana le molao wa motheo le mekgwa ya ADR. Se se thušitše go tliša diphetogo kua Ghana.
Mo athekeleng ye e lego mo go Information Bulletin ye e phatlaladitšwego ke Mmušo wa Australia Borwa, John Tomaino o ngwadile gore Dikgoro tša Setšo kua Australia Borwa, tše e lego tšona tša mathomo go hlongwa bjalo ka tša teko ka 1999, di bile gona ka lebaka la go hloka tshepo mo tshepetšong ya semolao ya semmušo. Batho ba setšhaba sa setlogo (aboriginal people) ba ile ba gopola gore bona, bjalo ka baipelaetši, ba na le seabe se senyane mo tshepetšong ya toka ka kakaretšo, kudu mo tabeng ya go fiwa kotlo. Ba ile ba lemoga le gore dikgorotsheko di kgetholla batho go ya ka setšo, di kgapela thoko gomme di sa amogele gabotse setšhaba le dihlopha tša malapa. O hlaloša dilo tše dingwe tše di dirilwego go fokotša letšhogo la batho ba setlogo. Mafapha ka moka, go akaretšwa le bomasetrata, a ile a ba mo maemong a a swanago ebile a ba kgauswi le batho go kgona go boledišana ka tokologo. Masetrata o dula le leloko le setšhaba sa batho bao ba setlogo yo a nago le tsebo ye e tseneletšego ka setšo sa batho bao gomme yena o eletša Dikgorotsheko ka merero ye e itšego. Go šomišwa kudu tshedimošo ye e hweditšwego pele ga kotlo, go akaretšwa le dipego ka ga dinyakišišo tša beili, go bopa diphetho tša kotlo. Mmušo le makala a e sego a mmušo a ba gona go thekga badiriši, go bula dibaka tša tshokollo. Bomasetrata ba ba theetšago melato ya Dikgorotsheko bah lama pego ka tšhomišano le batho ba morafe woo, gomme se se thuša go bopa tsebo ye e tletšego ka ga merero ya lephelo la morafe woo gomme se se dira gore diphetho tše di tšewago malebana le kotlo ye e fiwago e ba tša boleng bja godimo.
Le ge e le gore tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo tša Australia e nyakile go swana le tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo tša Afrika-Borwa, dintlha tše di swanago ke tša malebana le go dumella setšo, go kgatha tema ka bohle bao ba tsenelago tsheko le mokgwa wa go phethagatša toka.
Go no swana le Australia Borwa, go bile le tšwelelo ye kgolo ya tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo kua Canada. Tshepetšo ya Canada e theilwe kudu godimo ga toka go feta go nyalanya setšo le tshepetšo ya dikgorotsheko tša semmušo.
Aboriginal Justice, Identity and Community , mongwadi o tšweletša ngangišano ya malebana le melao ya Canada, ya gore a ka setšo, toka e be e theilwe godimo ga fodiša, go bušetša gomme e se ye e lebanego le go otla.
Pušetšo ya toka e fana ka tsela ya go phethagatša toka go batho ba setlogo. Ba nyaka go tšwa mo diteoring tše di sa hlalošegego, tše di itshamilego godimo ga dikgopolotheo ebile di dira gohle tša toka mo setšong se se ikaegileng ka Yuropa go ya go go hlaloša toka go ya ka temogo ya kitso ya bona, setšo le meono. Mohuta wo wa toka o lebane le go ithuta gape 'gore re swanetše go ba bjang' le 'go ithuta gape le maikarabelo a rena a setšo' O akanywa bjalo ka phodišo ka gobane go hloka khutšo setšhabeng le bosenyi di tšewa bjalo ka bolwetši meoyeng ya batho, maikutlong le mebeleng ya setšhaba gomme di swanetše go alafša ka mekgwa ya setšo. Karolo ya morero wo e amana le go boelanya molatofatšwa le letswalo la gagwe ka maele go tšwa go batho ba bagolo goba maloko a mangwe a setšhaba. E akaretša go boelanya motho yoo goba lapa le le phošeditšwego ka molatofatšwa a amogela maikarabelo le tshiamiso. Se se matlafatsa batho go thuša mo go loteng toka ga setšhaba le maloko a mangwe a setšhaba.
Go kgona go fihlelela maikemišetšo a pusetšo ya toka, Canada e hlomile Projeke ya Khansele ya Setšhaba e le thulaganyo ya karoganyo, ka maikemišetšo a go dirolola dikiletšo tše di pateleditsweng mo go bao ba šetšeng bao ba šetšeng ba le kwa tlase mo mererong ya leago, go tila seabe se se bohloko le setshwano sa bosenyi sa kgolegelo, go tlamela batsayadiphetho ka mehuta ye e fapanego e ba ka tlhophang mo go yona, go tlamela ka toka bjo bo kgotsofatsang batswasetlhabelo le setšhaba, go swaragana le dintlha tša leago, ikonomi le tša sebele tše di nyalelanago le bosenyi go lebilwe segolo tše di ikaegileng ka kotlo.
Maitemogelo a Australia Borwa le Canada a maleba mo makgorongtsheko ebile a gatelela dintlha tša toka tše di swanetšeng go nyalelana le mehuta ye ya toka.
Go a bonala go tšwa mo tshekatshekong ya ka mo godimo gore go na le diswantšho tša tharollo ya diphapano mo ditšhabeng tša setlogo mo Afrika, Asia, Australia le Canada. Le ge go le bjalo, potšišo ye e tšwelelago ke gore a dimmotlolo tše ka moka di ka swanela dikgorotsheko tša rena tša setšo?
Mmotlolo wa Botswana o dira gore go be le nyalano magareng ga tshepetšo ya dikgorotsheko tša semmušo le tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo.
Mmotlolo wa Malawi o dumella bomasetrata e sego baetapele ba setšo go sepetša diforamo tša toka tša setšo.
Mmotlolo wa India o dumella mahlakore a a fapanego go emelwa ke boramolao ba bona ebile o ithekgile fela godimo ga mokgwa o tee wa tharollo ya diphapano.
Kua Ghana boetapele bja setšo ga bo phethe mešomo ye e sepelelanago le moloa goba boahlodi.
Kua Australia le Canada bomasetrata e sego baetapele ba setšo ba sepetša Dikgoro tša Setšo.
Ka mo godimo, t 81-82.
Molaotheo o dumella institšušene, maemo le mešomo ya boetapele bja setšo go ya ka molao wa setšo, eupša go ya ka fao Molaotheo o hlalošago ka gona. O dumella boetapele bja setšo go sepetša molao wa setšo go ya ka dinyakwa tša melao le ditlwaelo tša maleba.
Nakong ya ditheetšo go ile gwa tša lahlelwa ntle tšhišinyo ya gore Molaotheo o paletšwe ke go hloma Dikgoro tša Setšo (ka ge go nyakega go ya ka Kokwane XIII ya Molaotheo). Ka tlase ga Molaotheo wa mafelelo Dikgoro tša Setšo di hlalošwa bjalo ka 'dikgorotsheko tše di hlomilwego goba tše di dumeletšwego go ya ka molao wa Palamente'. Le ge go le bjalo, ka lebaka la gore baetapele ba setšo ba na le maatla a semolao, go bontšhitšwe gore, bjalo ka baahlodi, gab a ikemela goba ga ba kgone go se tšee lehlakore, bjalo ka ge go nyakega go ya ka di-FC 156 . Mo go Bangindawo le ba bangwe v Moetapele wa Taolo ya Selete sa Nyanda le ba bangwe 1998 SA 262 (Tk), balli ba šomišitše taba ye go thibela Dikgorotsheko tša Selete tša Transkei. Kgorotsheko ya Godimo e phaetše kganetšo yeo thoko ka mabaka a gore diteko tša setlwaedi tša melao ya setšo malebana le go ikemela le go se tšee lehlakore di be di sa šome fao. E bontšhitše gore mo Afrika, le ge go se na le phapano ye e kwagalago gare ga mešomo ya khuduthamaga ya mmušo, lekgotlatheramelao le boahlodi, ga go Moafrika yo a ka bago le pelaelo ya gore baetapele ba setšo ba tšea lehlakore ka gobane ban a le maatla a khuduthamaga.
Mo go Mhlekwa v Ntona ya Taolo ya Selete sa Tembuland; Feni v Moetapele wa Taolo ya Selete sa Bodikela sa Tembuland 2001 SA 574 (Tk); 2000 BCLR 979 (Tk), kgorotsheko e ganeditše sephetho sa malebana le Dikgorotsheko tša Selete. Kgorotsheko e boletše gore ye mengwe ya mešomo e be e ama ditaba tša go hlakahlakana tša setšhaba gomme ka go realo e ka dira gore batho ba gopole gore go na le tswalano gare ga kgorotsheko le khuduthamaga. Mo ditemaneng 616 - 7 le 1017 - 18 kgorotsheko e boletše gore baetapele ba setšo ga ba fiwe tšhireletšo ye e fiwago bahlankedi ba bangwe ba toka go ya ka karolo 177 ya Molaotheo. Molato wa Mhlekwa ga se wa fenya molato wa Bangindawo, wo o bego o lebane fela le maatla a melato ya segae. Go ya ka Bennet23, sephetho seo ke sa maleba ka gobane mo melatong ya segae, taba ya nyalelano le Molaotheo e swanetše go lekolwa go ya ka go kgona go fihlelela toka. Go fediša maatla a semolao a baetapele ba setšo e tla ba go tima ditšhaba tša dinagamagae sebaka sa go fihlelela dikgorotsheko tša tikologo moo diphapano tša bona di rarollwago ntshe. Molato wa Mhlekwa o tiišeditše kakanyo ya South African Law Reform Commission ka ga Dikgoro tša Setšo le mešomo ya boahlodi ya baetapele ba setšo mo pampiripoledišanong ya yona malebana le magomo a Dikgoro tša Setšo a go sepetša ya melato ya bosenyi. Komišene e ratile gore go tšwelwe pele ka Dikgoro tša Setšo. Komišene e ngangile ka gore menagano ya malebana le go ikemela le go se tšee lehlakore e be e se bohlokwa go lekana le go lokologa ga tšona kgahlanong le go tsenweng gare ke khuduthamaga. Bjo ke bothata bjo bo atilego kudu melatong ya bosenyi, moo bahlankedi bao ba sepetšago melato yeo ba ka bonwa bjalo ka ba ba tšeago lehlakore, mola ka go le lengwe e le bona "balli", "batšhotšhisi" le "baahlodi"25.
Go ya ka dinyakišišo tša Barbara Oomen26 tše di dirilwego tikologong ya Sekhukhune, maloko a setšhaba tikologong yeo a rata Dikgoro tša Setšo go feta dikgorotsheko tša semolao goba tša bomasetrata.27 Dipersente tše 65 tša bao ba arabilego dipotšišo tša malebana le "Dikgorotsheko tša Magoši" di rata gore diphapano goba melato ya bona e ahlolwe dikgorong tša setšo. Se se bontšha gore batho ba go dula dinagamagaeng ba thabela tsela yeo melato ya bona e sekwago ka gona ka gobane yona tsela yeo e kgonthiša gore melato e phethwe ka bonako. Taba ye nngwe ye e dirago gore batho ba rate Dikgoro tša Setšo ke gore di šomišza polelo yeo e kwešišwago ke setšhaba seo se amegago.
Ye mengwe ya melato ye e sekwago dikgorong tša setšo ke ya bohodu, tlhorišo, tshenyo ya thoto, merero ya naga, tlhorišo ya ka malapeng, boloi, merero ya manyalo le maroga, mola e le gore molato wo o tlwaelegilego kudu o ama tshenyo ya dibjalo ka diruiwa, go imiša mosadi wa monna yo mongwe, go imiša mosetsana goba mosadi yo monnyane, le diphapano tša malebana le magadi.
Tikologong ya Sekhukhune, yo mongwe wa bomasetrata o bontšhitše gore tikologo yeo ke ye nngwe ya tše di tšwafišago kudu gore motho a ka šoma go tšona ka lebaka la gore batho ba rarolla melato ya bona ka malapeng a bona.28 O boletše gore yena o šoma gatee fela ka beke ge a swaragane le melato ya tlhorišo le bohodu gomme, go no swana le badirišanimmogo ka yena, o romela melato ya go ama merero ya melao ya setšo, merero ya naga, dintwa tša ba leloko le maroga go "Kgorotsheko ya Magoši".
Morago ga gore go be le mmušo wo mofsa go ile gwa lemogwa gore go fetoša melao ye e bilego gona pele ga 27 Aprele 1994 go tlo kgonega mo lebakeng le letelele.
a Melao ye e lego gona nakong ya ge Melaotheo ye e tsenywa tirišong e tlo tšwela pele go šoma ditikologong tšeo e bego e šomišwa go tšona pele ga ge go tsenywa tirišong Molaotheo wa Lebakanyana le Molaotheo wa mafelelo, gomme go tla ba bjalo go fihlela ge melao yeo e fetošwa goba e fedišwa ke bolaodi bja maleba.
b Moo go nyakegago, mošomo wa tshepetšo ya melao ye e lego gona o tlo fiwa bolaodi bja maleba maemong a maleba a mmušo, bjalo ka ge go hlalošwa ke melaotheo ka bobedi. Lebaka ke gore bobedi Molaotheo wa Lebakanyana le Molaotheo wa mafelelo e dumella gore maatla a theramelao a fetišetšwe maemong a go fapana a mmušo. Maatla a mmušo wa bosetšhaba le wa diprofense a go hlama melao a bontšhitšwe gabotse. Kgopolo yeo e be e se ya hlalošwa gabotse nakong ya pele ga 1994. Godimo ga moo, dinagamagae tša maloba le tšona di bile le melao ya tšona, yeo e tšwetšego pele go šoma ka morago ga 27 Aprele 1994 gomme e ile ya swanela go šomišwa maemong a a fapanego a mmušo, eupša e sego fela moo e bego e šomišwa gona peleng.
c Kgorotsheko ye nngwe le ye nngwe, go akaretšwa le dikgorotsheko tša magoši tšeo di bego di le gona ge Molaotheo wo mofsa o tsenywa tirišong, di tlo tšwela pele go šoma go ya ka molao wa malebana le tšona, ntle le ge e le gore melao yeo e fetošitvwe goba e fedišitšwe.
Oomen, ka mo godimo p 207. 29 Oomen, p 206. 30 Karolo 229 ya Molaotheo wa Lebakanyana le ntlha 2 ya Šetulo 6 ya Molaotheo wa mafelelo. 31 Karolo 235 ya Molaotheo wa Lebakanyana le ntlha 14 ya Šetulo 6 ya Molaotheo wa mafelelo. 32 Šetulo 6 ya Molaotheo wa Lebakanyana le Šetulo 4 le 5 tša Molaotheo wa mafelelo.
Le ge e tšweletše go ba gona ka tlase ga nako ya temokrasi, tshepetšo ya Dikgoro tša Setšo e tšwelela go itemogela ditlhohlo tša molaotheo le tša tiragatšo. Ditatofatso tša tšhomišo ye mpe ya molao ka baetapele ba bangwe ba setšo, go kgetholla go ya ka bong le go hlokomologa basadi dikgorong tša setšo le go tšea lehlakore kgahlanong le baipelaetši goba mahlakore a basadi mo ditshepetšong go senya seswantšho sa dikgorotsheko tše. Ditlhohlo tše di tšwelelago mo Dikgorotshekong tše nnyane tša tshepetšo ye le ditlwaelo tše dingwe tša molaotheo di tsamaelana le tshepetšo ya semmušo ya toka, kgaogano le go se swane le tlhokego ya kgatelelo ya diphetho tša Dikgoro tša Setšo di hlalošwa mo ditemaneng tše di latelang.
Go thoma ga lebaka le lefsa la molaotheo go fedišitše molawana wa bogolo/bogodimo bja palamente.
Seriti sa botho, go fihlelela tekatekano le tšweletšo ya ditokelo tša botho le kgololosego.
Go se kgetholle go ya ka mmala le bong.
Bogolo bja Molaotheo le tshepetšo ya molao.
Ka lebaka la seo, Molaotheo ke molao wa godimodimo wa Repabliki gomme ga go molao goba maitshwaro a a sa nyalelanego le wona ao a tlogo dumelelwa.
Bili ya Ditokelo e tlo ba lentšu la mafelelo malebana le temokrasi mo Afrika-Borwa.
šireletša, go hlohleletša le go phethagatša ditokelo tše di lego ka gare ga Bili ya Ditokelo.
Tlhohlo ye kgolo ye e lebaganego boetapele bja setšo ke go momaganya ditlwaelo tše dingwe tša boetapele bja setšo tše di tšwelelago mo ditšong le ditlwaelo le Molaotheo, bjalo ka tekatekano le phedišo ya kgethollo go ya ka mmala, bong le bogolo. Mohlala, diteng tša Molao wa Tshepetšo ya Babaso, tše di bolelago gore baetapele ba setšo ba swanetše go theetša melato ya leago magareng ga bathobaso le melato ya bosenyi yeo molatofatšwa wa yona e lego mothomoso, di bontšha kgethollo ka mmala. Tema le mešomo ya boetapele bja setšo mo tshepetšong ya toka di swanetše go bonwa go ya ka tshedimošo ye.
Taba ye nngwe ye bohlokwa mo tshepetšong ya Dikgoro tša Setšo ke kotlo ya kgati. Dikgoro tša Setšo di sa šomiša kotlo ya kgati.
Molaotheo o nyaka gore bahlankedi bohle ba boahlodi ba ba kgethilwego mo kgorotshekong ye nngwe le ye nngwe e be le basadi goba banna ba ba nago le maitemogelo a maleba gape e le batho ba bokgoni bja maleba. Go thwalwa, go hlatlošwa, go fetišwa, go kobiwa goba go kgalengwa kgahlanong le bahlankedi bao ba boahlodi go swanetše go phethagatšwa ntle le go tšea lehlakore. Pele bahlankedi ba boahlodi ba ka phetha mešomo ya bona, ba swanetše go dira keno goba go dumela go ya ka moo Molaotheo o hlalošago ka gona, gore ba šireletša le go hlompha Molaotheo.
Le ge baetapele ba setšo ba filwe mešomo ya boahlodi ka tlase ga Molao wa Tshepetšo ya Babaso, seo ga se bolele gore ba wela ka tlase ga tlhalošo ya mohlankedi wa baahlodi yo a hlalošwago ke Molaotheo. Bahlankedi ba boahlodi ke baahlodi le bomasetrata ba ba kgethilwego go ya ka Molaotheo le Molao wa Bomasetrata. Baetapele ba setšo ga ba kgethelwa maemo a boahlodi, eupša ba hlatlogela setulong sa bogoši. Ka go realo, dinyakwa tša malebana le mangwalo a dithugo, go lokela mošomo le go ba motho wa maleba, le tlhatlošo le go kobiwa ga bahlankedi ba boahlodi ga di šome mo baetapeleng ba setšo.
Karolo 2 ya Molaotheo. 34 Karolo 7 ya Molaotheo. 35 Karolo 35 ya Molao wa Taolo ya Bathobaso o hlaloša "mothomoso" bjalo ka leloko la mmala goba setšhaba sa Afrika. 36 Molao 90 wa 1993.
Molaotheo wa 1993 o bolela ka go phethagatšwa ga tshepetšo ya toka mo profenseng ge molao woo o wela ka tlase ga lefelo la mošomo le le hlalošitšwego mo Karolong 6 ya Molaotheo wa 1993. "Boetapele bja setšo" le "molao wa setlogo le wa setšo" di be di le magareng ga mafelo a mošomo. Melao ye mmalwa ya tshepetšo ya kgorotsheko e fetišeditšwe diprofense tša maleba.
Gore go be le sete e tee ya melao ye e tlogo šoma maemong a bosetšhaba (e sego bjalo ka melao ya RSA ya maloba le melao ya dinagamagae ye e bego e šoma ka maikemišetšo a tee mo dikarolong tše di fapanego tša naga), morago ga 1994 mafapha a mantši a bosetšhaba a be a hlohleletša molao wa go hlaloša melao ye a bego a na le maikarabelo a yona (k.g.r. melao ya dinagamagae tša maloba le melao ya RSA ya maloba). Tlhalošo ye ya melao e phumotše melao ya dinagamagae tša maloba, ye e bego e sa šoma mo dikarolong tšeo, gomme molao wa RSA wa maleba o ile wa diragatšwa go ralala le naga. Le ge go le bjalo, ga go makatše gore se ga se a ka sa diragala ka melao ye e nyalelanago le seabe le mešomo ya baetapele ba setšo mo tshepetšong ya toka. Se se bile gona ka lebaka la go hlakahlakana ga dintlha tše di rilego, mmogo le taba ya gore morero wa go nyalanya institšušene ya boetapele bja setšo le lebaka le lefsa la Molaotheo o tlo swanela ke go lekolwa gape gore dipholisi di tledi kgone go tliša melao ye mefsa.
Go kgonthiša gore go šongwa ka melao ye e fapanego ye e bego e le gona ka 27 Aprele 1994 mo maemong a maleba a mmušo, bjalo ka ge go hlalošwa mo Molaotheong wa Nakwana, tshepetšo ya melao ye mmalwa e ile ya phatlalatšwa (maemong a bosetšhaba a pušo goba maemong a profense). Mo tiragalong yeo, tshepetšo ya melao ka moka ye e filego šedi mešomo ya baetapele ba setšo mo tshepetšong ya toka, ye ka nako yeo e bego e phethagatšwa maemong a profense, e ile ya romelwa nakwana maemong a bosetšhaba ka fase ga Tona ya Toka. Moragonyana ga moo, tshepetšo ya ye mengwe ya melao ye e ile ya bušetšwa diprofenseng tše di fapanego. Melawana ye mmalwa e ile ya dula e le ka tlase ga botsamaiši bja Tona ya Toka le Tlhabollo ya Molaotheo.
Bontši bja melao ye e boletšwego ka mo godimo ye e laolago tema le mešomo ya baetapele ba setšo mo tshepetšong ya toka, ye gabjale e sepetšwago ke diprofense tše di fapanego, e thomile mo nakong ye e hlotšwego ke dikarolo 12 le 20 tša Molao wa Taolo ya Bathobaso le melao ye mengwe ye e fetišitšwego ka nako ya mebušo ya dinagamagae. Le ge go le bjalo, go na le gore go tšwewe mo Molaong wa Tshepetšo ya Bathobaso. Mo diprofenseng dingwe, maatla a baahlodi a filwe baetapele ba setšo ba godimo, mola go tše dingwe diprofense maatla ao a filwe mantona le makgotla a setšo.
Mohlala, kua Profenseng ya Leboa Bodikela (Bophuthatswana bja maloba), maatla a go swaragana le merero ya bosenyi le ya leago bo a filwe moetapele wa setšhaba e sego baetapele ba setšo ba ba rilego. Boipelaetšo go tšwa boetapeleng bja setšo bo rmelwa kgorotshekong ye e ikgethilego mo tikologong ye nngwe ya masetrata, ye e nago le masetrata le maloko a mabedi a tlaleletšo (ditsebi go tšwa mo setšhabeng sa tikologo yeo). Kua Ciskei ya maloba, dikgoši le mantona a na le taolo ya go swaragana le merero ye e tšwelelago mo molaong wa setšo ka lebaka la go kgethwa ga bona bjalo ka baetapele ba setšo. Boipelaetšo go tšwa go baetapele ba setšo bo romelwa bolaoding bja kgaolo, moo dikgoši le mantona a nago le boemedi.
Le ge go na le thekgo ye kgolo ya mohuta wa setšo wa toka, go na le batho ba ba sa thabelego Dikgoro tša Setšo, ba re dkgoro tšeo ga di phethagatše dinyakwa tša bona, kudu mo lebakeng le lefsa. Ditatofatšo tša tšhomišo ye mpe ya maatla a baahlodi ka bangwe ba baetapele ba setšo, kgethollo go ya ka bong, go hlokomologwa mo go tšweletšego ga basadi le go tšea lehlakore kgahlanong le baipelaetši goba mahlakore a basadi mo tshepetšong ya toka di senya seswantšho sa dikgorotsheko. Nakong ya ge mosadi a nyalane le mosadi (monna) yo mongwe gore a belegele molekani wa gagwe bana, o ile a aomanywa ka la gore bjalo ka mosadi yo a nyetšwego, ga a swanela go bolele a eme ka maoto.
Le ge institšušene ya boetapele bja setšo le Dikgoro tša Setšo di bopile karolo ya se sengwe sa makala a a bego a šomišwa ke mmušo wa kgethologanyo go phethagatša tshepetšo ye e kgaoganyang Bathobaso, a be a sa hwetše matlotlo ka botlalo go tšwa mmušong. A be a tshepile ditefelo tša setšhaba le dikotlo tše di bego di fiwa ke Dikgoro tša Setšo, bjalo ka ge di be di bitšwa, go kgona go iphediša. Mo lehlakoreng le lengwe, dikgorotsheko tša Bokomišenara di be di hwetša matlotlo go tšwa mo mmušong gomme bokomišenare ba bašweu ba ba bego ba etetše pele baetapele ba setšo ba ile ba fiwa tefelo ye nngwe e le wa go šitišwa mo mabakeng a bona. Taba ya gore morero wo o dutše o phethagala le ge go se matlotlo a lekaneng a semmušo ke bohlatse bja gore setšhaba se ithekgile godimo ga tshepetšo ye. Ke morago fela ga go amogelwa ga boetapele bja setšo ka tshepetšo ya Molaotheo mo mmušo o bego ya tlamela ka ditlabelo, segolo go tšwa mo mebušong ya diprofense ye e phethagatšago tshepetšo ya toka. Se bohlokwa ke maikarebelo a a bego a sepelelana le thušo ya matlotlo. Taba ye e be e se gona mo nakong ya kgethologanyo. Go be go sa hlokege gore go hlongwe tshepetšo ya go dira dipegelo ka ga go amogela le go šomiša ditefelo tša setšhaba, gomme ditefelo tša "Dikgoši", mantona le maphodisa a setšhaba di be di fiwa šedi go feta dikgahlego tša setšhaba.
Ga gwa dirwa dithulaganyo dife goba dife tša go lokišetša boetapele bja setšo tshepetšo ye mpsha ya Molaotheo. Mekgwa le ditlwaelo tše di tlileng le tshepetšo ya temokrasi e be e le tše mpsha mo mekgweng ya setšo ya go dira dilo. Go swarwa ga tšhelete ye e lego ditefelo tša setšhaba go ile gwa šuthišwa mo baetapeleng ba setšo gomme matlotlo a ile a hlokomelwa ke makala a mmušo. Merero ya mmušo e ile ya nyalelana le Mengwako ya Baetapele ba Setšo ya bjale. Lefapha la setšo le be le se na bašomi ba ba nago le bokgoni go thuša nakong ya phetišetšo tshepetšong ya temokrasi. Ba bangwe ba batho ba ba ithaopilenog mo dikgorong tša setšo ba ile ba se tsenywe mo mešomong ya mmušo ka lebaka la ge ba se na mangwalo a dithuto a a nyakegago.
Kotlo ya kgati, e lego ye nngwe ya dikotlo tše di tlwaelegilego tše di bego di šomišwa ke Dikgoro tša Setšo, e ile ya tlogelwa ka lebaka la ge e le kgahlanong le tokelo ya seriti sa botho mo Biling ya Ditokelo, gomme tšhomišo ya maphodisa a setšhaba bjalo ka bahlankedi ba khutšo e ile ya fedišwa ka lebaka la ge e nyalelana le mešomo ya maphodisa, se se filwego maatla a go swarwa ke pušo. Go fedivwa ga mekgwa ya kgatelelo ntle le go tsenywa tirišong ga mekgwa ye mengwe ye e bego e nyalana le Molaotheo, go ile gwa fokotša bokgoni bja Dikgoro tša Setšo.
Molaotheo o ile wa tsenya makala a bjalo ka Komišene ya Ditokelo tša Botho ya Afrika-Borwa, Komišene ya Tekatekano ya Bong le Mošireletši wa Setšhaba tše di nago le maikarabelo a Molaotheo go nyakišiša kgatako ya ditokelo tša botho mo Molaotheong. Makala ao a ile a fiwa mešomo ya tharollo ya diphapano tše di hlolwago ke go se hlomphe tše dingwe tša ditokelo tše di tšwelelago mo Biling ya Ditokelo gomme a šomišana le Dikgoro tša Setšo mo mabakeng a mangwe.
Go na gape le tlhahlamano mo maikarabelong a Dikgoro tša Setšo le dikgorotsheko tša bomasetrata mo mererong ye mengwe, mohlala ke bohodu bjo bonyane le go rogana, gomme se se bontšha nyakego ya foramo ya maleba. Se se ile sa tšwela pele go fokotša tema ya Dikgoro tša Setšo bjalo ka bahlokomedi ba maitshwaro a mabotse le setšo mo setšhabeng.
i Go ile gwa tšwelela phapano ka Agostose 1997 kua motseng wo o bitšwago Mononono setšhabeng sa Bakgatla-ba-Kgalefa wo o welago ka tlase ga taolo ya Kgoši Pilane. Mosadi o ile a hlokofalelwa ke monna wa gagwe gomme a gana go mo ilela bjale ka ge e le setlwaedi gore a tšhele sehlare sa go bitšwa mogaga mo tselaneng ya gagwe nako le nako ge a etšwa ka sefero sa gagwe. O ile a gana go dira bjalo ka lebaka la tumelo ya gagwe ye e sa dumellanego le setšo seo. O ile a tlišwa pele ga boetapele bja setšo gomme a ahlolelwa go dula ka ga gagwe dikgwedi tše 12. Mohlologadi mo motseng wa Mononono o ile a tseba gore ge a phela gareng ga Bakgatla-ba-Kgalefa, o swanela go latela setšo sa Bakgatla. Le ge go le bjalo, Molaotheo wa Afrika-Borwa o bolela gore batho ba ka phethagatša ditokelo tša bona. Bothata bjo ke bjo bogolo ka gobane bo ama mehuta ye mebedi ya ditumelo. Mohlologadi yo o ile a ikwetša a le mathateng ka lebaka la thulano ya setšo sa monna wa gagwe le tumelo ya gagwe. Go oketša bothata bjo, setšhaba sa Bakgatla se ile sa mo ahlolela go dula ka ga gagwe sebaka sa dikgwedi tše 12 ntle le go latela tumelo ya gagwe.
Tshekatsheko ya molato e ile ya dirwa ke Barbara Oomen mo tikologong ya Sekhukhune. E be e sekaseka phapano ye e hweditšwego kua Sekhukhune Kgorong ya Mamone magareng ga malapa a mabedi, lapa la Magakala le la Monagedi. Mo molatong wo monna wa go tšwa Magakala o ile a tšhošetša go bolaya mosadi wa gagwe. Lapa la gabo mosadi le ile la romela lengwalo kgorong ya moetapele yo mogolo wa setšo. Poledišano e ile ya šišinya gore monna yo o swanetše go hlompha mosadi wa gagwe; ga a swanela go hloriša mosadi wa gagwe le gore ba swanetše go phela ka khutšo. Mafelelong Morena Magakala o ile a amogela diphošo tša gagwe. Mo go fiweng kotlo, go ile gwa ba le go se dumellane magareng ga mahlakore ka bobedi. Ba bangwe ba ile ba nyaka gore a otlwe ka kgati, mola ba bangwe ba ile ba nyaka gore a lefišwe.
Molato wa boraro, ka Barbara Oomen gape, o ile a hlahloba molato wa Jerry Lethamaga. Morena Lethamaga e be e le mothekgi wa Morena Mohlahla, yo a bego a elwa le mmagokgoši ka lebaka la setulo sa bogoši mo mengwageng ye mentši ya go feta. Bjalo ka ntona ya gagwe, o ile a thoma go hloma setsha kua Mokwete, mo go bego go na le ntona ye nngwe ye e kgethilwego ke kgoši. Ka Mei 1999, Morena Lethamaga o ile a išwa kgorong, a bethwa le go tlemellwa mohlareng wa meetlwa gore a longwe ke ditšhošwane tše khubedu. Gape o ile a lefišwa R3 500 gomme batho ba a bego a ba file ditsha ba ile ba laelwa go tšwa ka motse. Morena Lethamaga o ile a bula molato kgahlanong le Momone.
Go tšwa mo melatong ye ya ka godimo, go a bonala gore tlhako ya pholisi ye e swanetše go lebagana le ditlhohlo tše di rileng mo dikgorong tša setšo, bjalo ka mehuta ya melato ye e bulwago, dikotlo tše di fiwago, tšhomišo ya mekgwa ye e fapanego ya go rarolla diphapano le pušetšo ya toka, tekatekano ya bong, le kotlo ka kgati.
Seabe sa institšušene ya boetapele bja setšo mo tshepetšong ya toka ga se fela ka ga tharollo ya diphapano. Seabe se se menagane gabedi, e leng seabe sa go thoma go tšweletša tswalano ye botse ya setšhaba, go nna mmogo, khutšo le maemo a edileng; le ii seabe sa go tsiboga go rarolla diphapano tše di tšwelelago.
Ditlwaelo tša setšo, tše di tšwago mo molaong wa setšo le ditlwaelo ke ye e kgethegileng mo ditšhabeng tša setšo. Mo ditlwaelong tšeo go na le ditlwaelo tša setšo tše di hlohleletšang tswalano ye botse ya setšhaba, go dula mmogo, khutšo le maemo a edilego, ka dinako tše dingwe seo se bitšwa botho, ka go tsenya tlhompho ye e tseneletšego ya molao le khutšo, mo lehlakoreng le lengwe, le thata ka go le lengwe. Institšušene ya boetapele bja setšo e ntse ka gale e le mohlokomedi wa meono e gomme se swanetše go tšwelela bjalo. Setheo se sa boetapele bja setšo se hlomilwe go nna le seabe se se bohlokwa thata mo phetolong le tlhabollong ya meono le ditlwaelo tse.
Go na le dinako tša dithulano tša nnete goba tše di belaelwang magareng ga mengwe ya meono le ditlwaelo le meono ye e leng mo Molaotheong. Dithulano tše di šupa tlhokego ya go tšwelela go hlabolla molao wa setšo gore o nyalane le meono ya Molaotheo. Molaotheo o nyaka gore dikgorotsheko tšohle, diforamo goba makgotla, ge di ranola molao ofe fela le ge di hlabolla molao wa tlwaelo goba molao wa setšo, di hlohleletše mowa le ditlamelo tša Bili ya Ditokelo.
Ditlwaelo ka kakaretšo le ditiragalo tša setšo di tsebega ka go aga le go tšweletša bongwe, bjalo ka dikopano tša bontši go rapelela khutšo goba pula goba go dira meletlo ya phepafatso morago ga gore masetlapelo a wele setšhaba goba go ikobela matšatši a rileng goba mafelo a ngwaoboswa go keteka ditiragalo tša histori (bjalo ka Letšatši la Shaka).
Tšweletšo ya meono ya malapa, maikarabelo a botswadi le tsošološo ya maitshwaro, ka momagano le ditheo tša maleba tša lekala ka katlaatlelo.
Thibelo ya bosenyi, ka tšhomišano le SAPS le ditheo tše dingwe tša go diragatša molao, mohlala, Diforamo tša Sepodisi sa Baagi le Diforamo tša Tshireletso ya Baagi.
Institšušene ya boetapele bja setšo se ka tšwelela go nna le seabe mo go tsenyeng tšhomišong dipholisi le dithulaganyo tše di nang le seabe mo tshepetšong ya toka. Mohlala, dithulaganyo tše bjalo ka Tšhata ya Batšwasehlabelo, institšušene ya boetapele bja setšo se ka kgontshiwa go matlafatsa ditšhaba tša setšo ka matsholotsiboso go šomiša ditshwanelo le dithata tša bona tše di lego ka gare ga Tšhata.
Tshepetšo ya kgorotsheko e swanetše go hlohleletša le go somarela meono ya toka ya SeAfrika, ye e ikaegileng ka poelano le toka ba pusetšo. Molaotheo o šireletša ditshwanelo tša setšo le setheo sa boetapele bja setšo. Baetapele ba setšo, ka bobona ke bahlokomedi ba setšo le ditlwaelo tse. Go abiwa ga seabe le ditiro tša institšušene ya boetapele bja setšo go swanetše ga dirwa ka tsela ye e somarelang meono e institšušene ya boetapele bja setšo e theilweng mo go yona.
Dikgoro tša Setšo di fapana le dikgorotsheko tša semmušo ka gore tšona di fihlelelwa gabonolo, a dira go busetsa le go bofaganya kamano magareng ga batho ba setšo, gape di bonala thata, ka tsela ye e sa gobeleleng ya go tsaya diphetho ye baagi ba nang le seabe mo go yona. Dikgorotsheko tša semmušo, mo lehlakoreng le lengwe, di latela melao ye e thata gomme di lebile ipušolosetšo.
Mooko wa tshepetšo ya kgoro ya setšo o mo go nneng le seabe ga baagi mo go rarolleng diphapano. Se se fapana le tshepetšo ya kgorotsheko ya semmušo mo diphapano di fetišetšwang kwa dikgorotsheko go sekasekwa ke bahlankedi ba baahlodi ba ba fetišang dikatlholo tše di seng bonolo go tlhaloganngwa. Mekgwa ya setšo ya tharollo ya diphapano e be e amogelega dikgorotshekong ka lebaka la gore di ena le kwešišo ya kgopolo ya Bodikela ya toka. Ditšhaba di be di kopana mo makgorongtsheko go rarolla diphapano tša tšona, gomme kgoši, bjalo ka ge Sachs a hlaloša, e be e šoma bjalo ka seboleledi sa bakgorotsheko ba gagwe, ba morago ba batlang go tsholetsa le go tshegetsa go hlongwa ga meono mo morafeng.
Mo bokaelong jo, kgoši ye e molemo e be e lemogwa e seng ka letshogo le a ka le tsenyang goba bogolo bjo a ka bo šupang, gomme ka nonofo ya gagwe mo go tlhaloseng toka bja setšhaba se se swanang, bo bo akaretšang melao le melawana ye e amogelwang ke bohlemo dikgotlhannyeng tše di rileng ka tsela ye e lolameng
Molaotheo o na le "maatla a mongwe le mongwe ya go rarolla bothata bope bjo bo ka rarabololwang mo tiragatšong ya molao ka ditheetso tša bohle tše di sa gobeleleng mo kgorotsheko kgotsa, fa go kgonega, foramo nngwe ye e ikemetseng ebile e sa tsee lehlakore". Go ya ka Molaotheo, mohuta mongwe le mongwe wa lekgotsa goba foramo o ka hlongwa go rarolla diphapano tše di rileng, fa fela kgorotsheko goba foramo yeo e fihlelela ditlhokego tše di leng mo Molaotheong tša go ikemela le go se tsee lehlakore.
Boetapele bja setšo bo ntse bo tsamaisa toka mo ditšhabeng tša setšo mo dingwagakgolong tše dintsi. Pele ga paka ya bokoloniale, diphapano tša leago le bosenyi di be di rarabololwa ka go šomiša molao wa setšo mo bokaelong bja kopano ya kgorotsheko, le le eteletsweng pele ke moetapele wa setšo. Le ge diphetho di be di dirwa ka mokgwa wa ditherisano tša temokrasi, tshepetšo ye e be e sa fihlelele temokrasi ya nnete ye e tletšego bjalo ka e tlhaloganngwa go ya ka kgopolo ya sešweng, segolo ka lebaka la gore basadi mo ditlwaelong tše dingwe tša setšo ba ile ba sa letlwe go le go buisana mo teng ga kgorotsheko.
Molao wa bosetšhaba o swanetše go letla ditheo tša setšo goba diforamo tše di nnang bjalo ka Dikgoro tša Setšo a kwa go ona baetapele ba setšo ba diragatšang seabe le ditiro tše di amanang le tshepetšo ya kgorotsheko. Molao wo o solofelwang o swanetše go tlamela ka ditsela tše di swanetšeng go latelwa ke Dikgoro tša Setšo.
Dipholisi tše di šišinywago mo tlhakong ye di nyaka go dumellana le ditsela tše tša setšo tša go sepetša toka tše di ithekgilego godimo ga ditlwaelo tša ditšhaba tša setšo. Tshepetšo ye ga e eme legatong la tshepetšo ya baahlodi. E nyalana le go thekga tshepetšo ya baahlodi. Ka go realo o swanetše go hlokomela go ranola melawana ya tshepetšo ya setšo ya toka mo bokaelong bja tsela ya maleba bjalo ka ge e šomišwa goba go hlaoganya tshepetšo ya kgorotsheko ya setšo. Mohlala, molatofatšwa, bjalo ka a tlhalosiwa ke Molao wa Tshepetšo ya Bosenyi (Criminal Procedure Act), 1977, o na le bokao bjo bo fapanego le bja molatofatšwa go ya ka bokaelo bja tshepetšo ya setšo ya toka. Mo bokaelong jo, molatofatšwa mo tshepetšong ya toka bja bosenyi o tshwanelwa ke kemedi ya semolao, fa molatofatšwa mo tshepetšong ya setšo ya toka a sa tshwanelwa ke kemedi eo.
Dipholisi tše di ikemišeditše go oketša phihlelelo ya toka ke dihlopha tša leago tše di sa direlweng ka botlalo goba ntle le go tšea lehlakore ga tshepetšo ya kgorotsheko ya semmušo - ka go dira bjalo go fokotša ditheko le nako ye e tsewang go rarolla diphapano tše dinnye. Fa meono ya setšhaba e tšwelela thata mo melaong le ditsela tša tharollo ya diphapano, ditsela tše di tla bona tlhompho ye kgolo go tšwa mo malokong a setšhaba.
Tshepetšo ya kgoro ya setšo e thoma maemong a lapa goba a selegae. Batho ba bagolo ka mo lapeng ba ka leka go rarolla diphapano. Ge ba sa kgone go dira bjalo, ba e isa kwa maemo a selegae (ntona). Tharollo ya diphapano kwa maemong a lelapa goba a selegae e laolwa ke molao wa setšo. Go isa morero kwa kgorong ya setšo ka gale go bonwa e le sengwe sa bofelo, gomme go dirwa bjalo fela fa maiteko a mathomo a go rarolla phapano e a reteletswe.
Ka kakaretšo, molato o romelwa fela kgorong ya setšo ge ditsela tše dingwe di padile. Mongongoregi o thoma kwa maemong a lelapa gomme fa e sa rarabologe kwa maemong ao, e romelwa kwa go ntona go bona tharollo. Fa Molato wo o sa rarabololwe ke ntona, e fetišetšwa go moetapele o mogolo wa setšo yo o bitsang kgorotsheko. Dingongorego le diphapano di reediwa kwa dikantorong tša boetapele bja setšo, e ka nna kwa kantorong ya kgoši goba kwa phaposing ya bothati. Dingongorego tše di a reediwa gomme ka kakaretšo di akaretša dipoledišano magareng ga mahlakore a amegang go akarediwa le moetapele wa setšo le maloko a mangwe a kgorotsheko. Ba dumalana ka tsela ya go rarolla phapano gomme ba batle tumalano ya mahlakore ohle. Fa go sa fihlelelwa tumalano, e nna theetso ya semmušo fa pele ga kgoro ya setšo.
Kopano ya kgorotsheko a bulegetse maloko a setšhaba, ebile ba letlwago tshwaela le go botsa mahlakore ohle dipotšišo. Kwa bokhutlong bja tsheko, moetapele wa setšo o bolela sephetho sa kgorotsheko. Kwa mafelong a baetapele ba setšo ba bagolo ba leng ka tlase ga kgoši goba kgošigadi, go sa ntse go na le tshwanelo ya go ipelaetša kgahlanong le sephetho sa kgorotsheko kwa go kgoši goba kgošigadi.
Tharollo ya phapano mo maemong a ntona e laolwa ke molao wa setšo. Molao wo o solofetsweng, ka go realo, o tla laola tharollo ya diphapano fa fela phapano yeo e fetišetšwa kwa kgorong ya setšo.
Mo historing, baetapele ba setšo ba na le ditsela tša go rarolla diphapano, tše di bego di na le katlego mo go rarolleng mathata mo ditšhabeng tša magaeng. Maikemišetšomagolo a Dikgoro tša Setšo ke go fihlelela poelano magareng ga mahlakore ka moka.
Le ge e le kgonthe gore fa kgoro ya setšo le sekaseka phapano, le neela "kahlolo" (k.g.r. go bona motho molato goba aowa), ke nnete gore maikemišetšo a magolo a ditiragalo ke go rarolla phapano le go lokiša kamano ye e itekanetseng magareng ga mahlakore ka bobedi. Dintlha tša toka bja pusetšo tše di tšwelelago e kete ke itlhamelo mo tshepetšong ya toka bja semmušo, di ntse di le teng go tloga bogologolo mo tshepetšong ya toka bja setšo.
Go fapana le dikgorotsheko tša semmušo mo bomasetrata le baahlodi ba thapiwang go dira ka ditiro tše di rileng tša baahlodi, institšušene ya boetapele bja setšo se na le ditiro tše dingwe tše di fapanego tša setšo le ngwao, tše se di reboletsweng ke molao. Baetapele ba setšo ga ba thapelwe maemo ka lebaka la bokgoni goba nonofo, fela ba tlhatlogela mo setulong sa bogoši ka tsalo. Ga ba tlhophiwe, gomme ke "baetapele ka tsalo".
Baetapele ba setšo ba diragatša seabe le ditiro tša bona kgauswi le setšhaba. Molao wa Letlhomeso la Boetapele bja Setšo le Pušo (Traditional Leadership and Governance Framework Act) o ipelaetša go pušo go tlamela ka ditlabelo tše di hlokegang gore baetapele ba setšo ba diragatše ditiro tša bona. O tlamela ka gore ditheo tšohle tša mmušo di swanetše go kgonthiša gore go abiwa ga seabe goba tiro nngwe le nngwe kwa setheong sa boetapele bja setšo go tla le ditlabelo tše di hlokegang, gomme go swanetše ga kgonthiša gore tsela ye e siameng ya go naya dipegelo e hlomilwe. Go bohlokwa go tlamela ka tikologo ye e tla thusang go hlohleletša tsela ye e momaganeng mo tiragatšong ya seabe le ditiro ye e tla kgabaganyang makala ohle a pušo. Mo bokaelong jo, Lefapha la Toka le Tlhabollo ya Molaotheo le solofelwa go tlamela ka dinonofo le ditlabelo tše di tla hlokegang mo go diragatseng seabe le ditiro tša baetapele ba setšo mo tshepetšong ya toka, bjalo ka ditlabelo tše bohlokwa go tlamela ka tlhahlo le thekgo ya botsamaisi go Dikgoro tša Setšo.
Ka 1999, South African Law Reform Commission e dirile dinyakišišo go kopanya melao ya go fapana yeo e laolago Dikgoro tša Setšo ka maikemišetšo a go e nyalelanya le dikokwane tša temokrasi le tše dingwe tše di sepelelanago le Molaotheo. Dinyakišišo tšeo di hlotše kgatišo ya pampiripoledišano ya go bitšwa Traditional courts and the judicial functions of traditional leaders. Morago ga kgatišo ya pampiri ye go bile le dikopano tše ntši maemong a bosetšhaba, diprofenseng le maemong a selegae. Mafelelong go bile le pego ya mafelelo mmogo le molaokakanywa.
Kgoro e swanetše go hlama molao wa go dumella go hlongwa ga Dikgoro tša Setšo go šoma ka melato ya bosenyi le ya segae, bjalo ka ge Molao o hlaloša, gomme go swanetše go bewe magomo a malebana le matlotlo a tšona.
Molao o swanetše go dumella boemedi bja basadi dikgorong tša setšo.
Boemedi bja semolao ga se bja swanela go dumellwa melatong ye e sekwago dikgorong tša setšo.
Dikgoro tša Setšo di swanetše go fiwa maatla a go fa dikotlo le dikotlo tše di fegilwego.
Balli melatong ye e sekwago dikgorong tša setšo ba swanetše go ba le tokelo ya go iša melato ya bona dikgorotshekong tša semmušo.
Go ipelaetša kgahlanong le diphetho tša Dikgoro tša Setšo go swanetše go laolwa ke kgoro ya setšo ya boipelaetšo yeo e hlomilwego go šomana le melato ya boipelaetšo.
Diphetho tša Dikgoro tša Setšo di swanetše go kgona go šomišwa ka dikgorotshekong tša bomasetrata.
viii Bongwaledi bja Dikgoro tša Setšo bo swanetše go hlongwa profenseng ye nngwe le ye nngwe go fa thekgo ya tshepedišo dikgorong tša setšo mo profenseng.
Mola e le gore pego ye e na le ditigelo tše di lebanego le go fetoša le go tiišetša Dikgoro tša Setšo, tše dingwe tša ditigelo tša pego ye, kudu tšeo di sepelelanago le go phethagatšwa ga diphetho tša go fegwa ga dikotlo, boipelaetšo le go lota direkoto tša kgorotsheko, di theilwe godimo ga dikgorotsheko tša semmušo gomme di ka bonwa nke ga di sepelelane le mekgwa ya Seafrika ya tshepetšo ya toka.
Tona e swanetše go thwala dikgoši, dikgošigadi goba baetapelebagolo ba setšo bjalo ka basepediši ba Dikgoro tša Setšo mo tikologong tša bona.
Molao wa bosetšhaba o swanetše go hlaloša gore go thalwa moo e be be ga go ngwalwa. Go tsenela mananeo a tlhahlo e swanetše go ba ye nngwe ya dinyakwa tša go thwalwa ga baetapele bao bjalo ka basepediši ba dikgoro. Re sa le fao, molao woo o swanetše go dumella go kgontšha go rodišwa mošomo ga baetapele bao ge e le gore ba šomiša bošaedi maatla ao ba a filwego.
Ntona goba leloko la lapa la bogoši le lona le ka kgethwa bjalo ka mosepediši wa kgoro yo a tlogo phetha mešomo ya moetapelemogolo ge moetapele wa maleba a se gona.
Ga go na magato ao a kgonthišago gore baetapele ba setšo ba phetha mešomo ya bona ya go sepetša dikgoro go ya ka molao. Go hlokega ga molao wo o kgonthišago gore baetapele ba setšo ba phetha mešomo yabona ya go sepetša dikgoro go ya ka dinyakwa tša Molaotheo go hlola mathata a mantši. Bjalo ka ge molao wa bosetšhaba o gapeletša baahlodi le bomasetrata go dira keno pele ga mohlankedimogolo wa molao, molao woo o swanetše go gapeletša baetapele ba setšo go dira keno pele ga masetrata wa kgorotsheko ye e lego tikologong ya moetapele yow a setšo.
Molao wa bosetšhaba o ka dumella go hlongwa ga molawana wa maitshwaro wa baetapele ba setšo bao ba kgethetšwego tshepetšo ya toka dikgorong tša setšo, gomme molawana woo o swanetše go hlaloša magato ao a tlogo tšewa ge moetapele wa setšo a ka o tshela. Magato ao a ka akaretša ditigelo tša go tsenela tlhahlo goba go tšeelwa maatla ao a go sepetša toka kgorong ya setšo.
Baetapele ba setšo ba swanetše go tsenela lenaneo la tlhahlo ya ditokelo tša botho, go fapana ga ditšo tša batho gore ba kgone go thwalwa bjalo ka bao bat logo sepetša toka dikgorong tša setšo. Tlhahlo e swanetše go fiwa le mantona goba maloko a mangwe a lapa la mošate ao a kgethilwego go sepetša toka.
Molao o swanetše go dumella mananeo a tlhahlo (ka tšhomišano le Justice College) ao a ka thušago Dikgoro tša Setšo go šoma gabotse. Mananeo ao a tlhahlo a swanetše go akaretša thuto ya ditokelo tša botho, go fapana ga ditšo tša batho le tlhalo ya tša leago.
Nakong ya go feta, Dikgoro tša Setšo di be di bonwa bjalo ka tšeo di swanetšego go rera melato ya setšo fela. Melao ya setšo ke melao ye e sego ya ngwalwa gomme e fapana go ya ka ditšhaba. Melao ya setšo e bopša ke ditlwaelo, melao, diinstitšušene le maitshwaro ao a latelwago ke setšhaba sa kgoši.
Phapano gare ga melato ye e theilwego godimo ga melao ya setšo le ye e theilwego godimo ga melao ya setlwaedi ga e hlalošege gabono. Go ya ka Sachs, mellwane gare ga ditlwaelo le molao wa setšo ga e bonale gabonolo. O hlaloša gore le ge e le gore mareo a a šomišwa ka go fapana mo Molaotheong, a ka bonwa bjalo ka ao a šomišwago ntle le go bontšha pahapano ya ona.
Bobedi bja mareo ao bo swanetše go nyalanywa le dikokwane tša Molaotheo. Nakong ya kgethologanyo a be a šomišwa ka go fapana. Lehono ga go lebaka la go ganeša gore go a amogelwe le go dumela gore lefe goba lefe la mareo ao le metšwe ke le lengwe. Godimo ga moo, bobedi bja ona bo angwa ke molao; le ge e le gore molao wa setšo le molao wa segae e be e le gona, ga e sa le gona lehono.
Go fetišetša maatla a go sepetša toka dikgorong tša setšo go ka tsoša ditlhohlo tša go lebana le molaotheo. Go na le phapano gare ga melato ye e theilwego godimo ga molao le ditlwaelo tša setšo le yeo e theilwego godimo ga molao wa setlwaedi. Go ya ka dinyakišišo, ga go na melato ya melao ya setšo ye e fapanago le ya melao ya setlwaedi. Lebaka la se ke gore melao ya setšo gay a ngwalwa gomme e fapana go ya ka ditšhaba. Le ge e le gore melatong ya segae go na le diphapano tše dingwe tše di theilwego godimo ga molao wa setšo, go a nyakega gore go lekodišišwe gore Dikgoro tša Setšo di ka fiwa maatla a makaakang malebana le tshepetšo ya toka melatong ya segae le ya setšo. Go fetišetša maatla a tshepetšo ya toka dikgorong tša setšo go swanetše go sepelelana le Molaotheo.
Go bohlokwa gore Dikgoro tša Setšo di fiwe maatla a go theetša melato ye e sego ye megolo ya bosenyi le melato ye mennyane ya segae ya malebana le melao ya setšo le ya bosenyi.
Dikgoro tša Setšo di swanetše go theetša melato yeo e dirilwego mo tikologong yeo kgoro yeo e lego go yona.
Tona o swanetše go fela a tšea sephetho, ka go dira tsebišo ka Kuranteng ya Mmušo (Government Gazette), malebana le gore ke melato efe ye e amago tšhelete ye e ka theetšwago ke Dikgoro tša Setšo. Melato ye megolo ye bjalo ka tlhorišo ya ka malapeng ga ya swanela go theetšwa dikgorong tša setšo.
Ka lebaka la gore Afrika-Borwa ga e na le sebopego se tee sa melao ya setšo, Dikgoro tša Setšo di tlo no tšwela pele go lebana le ditlhohlo tša go se tsebe gore ke ofe wa melao ya setšo wo o swanetšego go šomišwa molatong wo o sekwago. Ka tlwaelo melato yeo e phethwa ka go fihlella tumellano gare ga mahlakore ao a amegago molatong wooe. Ge e le gore mahlakore a a amegago molatong ga a fihlelle tumelellano, molao wo o tlogo šomišwa e tlo ba wo o šomišwago ke kgoro ya setšo tikologong yeo go sekelwago go yona, goba molao wo molato woo o sepelelanago le wona.
Dikgoro tša Setšo ga se di swanele go fa kotlo ya go romela motho kgolegong goba kotlo ye e fegilwego.
Go ya ka histori, baetapele ba setšo ba ka hloma dikiletšo tše bjalo ka go raka motho mo motseng. Le ge go le bjalo, dikiletšo tša mohuta woo ga di sepelelana le Molaotheo.
Dikgoro tša Setšo di ka fa kotlo ya tefo ya tšhelete. Dikgoro tša Setšo di be di šoma go tliša poelano setšhabeng go ena le go otla motho. Kotlo e bonwa bjalo ka kamogelo ya molato gomme yona e kgethwa ke molatofatšwa.
Ge motho a lemoga gore o na le phošo, goba ge go le molaleng go yena gore maloko a gabo a mmona molato, a ka ipona molato ka go lefa ka nku, pudi le ge e le kgomo go dumela molato wa gagwe le go kgopela tshwarelo. Taba ye ya go ithema ga motho e fela e latelwa dikgorong tša mantona, go bontšha go dumela molato ga molatofatšwa. E tsebega bjalo ka tšhelete ya go ikgopella tshwarelo gomme e bontšha kgoro gore motho o a itshola. Ge e le gore kotlo yeo motho a iphago yona ga e amogelwe ke maloko a kgoro, se ke sešupo sa gore molatofatšwa yoo ga a tloge a itshola, gomme kgoro e ka oketša kotlo yeo; mola ka go le lengwe kotlo e ka fokotšwa ge motho a ka ipha kotlo ye boima.
Dikgoro tša Setšo di swanetše go fiwa maatla a go tsenya dikiletšo tša maleba mo setšhabeng, kudu dikiletšo tšeo di lebanego le pušetšo ya toka, go sepelelana le mošomo wa baetapele ba setšo. Go ya ka histori, baetapele ba setšo ba be ba na le maikarabelo a go tliša khutšo le phedišano ye botse ditšhabeng tša bona. Molao wo o laolago dikgoro tša tekatekano o ka fa maele a maleba mo tabeng ye, mohlala, gore tshwarelo e kgopelwe goba gore go laelwe gore molatofatšwa a lefe molli ditshenyegelo tšeo di ka bego di bile gona.
Molao wa bosetšhaba o swanetše go fa Tona maatla a go tšea sephetho malebana le kotlo ya godimo ye e ka fiwago ke kgoro ya setšo. Kotlo yeo e swanetšo go bay a tšhelete. Dikotlo tša malebana le tahlegelo e swanetše go ba ka tsela ya tšhelete goba leruo. Ditšhelete tše di lefšago bjalo ka kotlo di swanetše go ba letseno la mmušo gape di swanetše go šomiša ka moo go nyakegago.
Mo nakong ya temokrasi lekala la maphodisa a setlwaedi leo le bego le šoma go phethagatša diphetho tša Dikgoro tša Setšo le fedišitšwe. Wo mongwe wa mešomo ya maphodisa ao e be e le go fa ditsebišo, go laela maloko a setšhaba go ya kgorotshekong le go phethagatša diphetho tša kgorotsheko. Ka ge e le gore maphodisa a mohuta woo ga a sa le gona, go bohlokwa gore go be le bao bat logo phetha mošomo woo.
Ditokelo tša go ba le moemedi wa semolao ka kgorotshekong ya semmušo e tiišetšwa ke karolo 35 ya Molaotheo gomme tokelo ye e ka se hlokomologwe. Le ge go le bjalo, dikgorong tša setšo tokelo ya go ba le moemedi wa semolao ga e šome ka gobane dikgoro tšeo di fapana le dikgorotsheko tša semmušo tše di hlomilwego go ya ka Molaotheo karolo 353c. Nepo ya kgoro ya setšo ga se go otla, eupša ke go tliša khutšo le poelano setšhabeng.
Ga ke šišinye gore dikgoro tša ditšhaba tša dinagamagae, tšeo di etilwego pele ke baetapele ba setšo gomme di šoma go ya ka melao ya setšo, di fiwe maatla a go lahlela batho kgolegong. Gape ga ke šišinye gore di dumelelwe go phethagatša kotlo ya kgati. Ge e le gore go na le motho yo a tšhošetšwago ka tahlegelo ya tokologo, molao o swanetše go šomišwa, ke gore go be le baemedi ba semolao, ditatofatšo, mokgwa wa boipelaetšo. Seo ke se se nyakwago ke Molaotheo. Eupša go rarolla diphapano tša malapa le baagišani le go rarolla melato ya tlhorišo le bohodu go nyaka mekgwa ye nngwe.
Boemedi bja semolao ga se bja swanela go dumellwa ka gobane Dikgoro tša Setšo ga di šomane le dipotšišo tše di tseneletšego tša go hlohla mabjoko tšeo di nyakago boramolao gore ba di hlatholle.
Gantši dikahlolo le diphetho tša Dikgoro tša Setšo di theilwe godimo ga tumello ya molli/molatofatšwa, gomme diphetho tšeo di fihleletšwego di tšewa bjalo ka tša setšhaba ka gobane batho bohle ba kgatha tema tharollong ya diphapano. Ka go realo, taba ya boipelaetšo ga e be goba tshepetšong ya Dikgoro tša Setšo. Yona e tlile ka melao ya bokoloniale le ya kgethologanyo moo mokgwa wa mmušo wa bodikela o ilego wa šomišwa go laola boetapele bja setšo. Boipelaetšo bo ditela tshepetšo ya toka.
Mo mabakeng a a ikgethilego boipelaetšo bja go ya go kgorotsheko ya masetrata wa maleba bo swanetše go dumellwa kgahlanong le taelo ya go lefela kotlo ya ditšhelete tše telele.
Diphetho tša Dikgoro tša Setšo di swanetše go kgona go lekolwa ka lefsa ke kgorotsheko ya masetrata gomme mabaka a tekololefsa a swanetše go bontšhwa mo molaong. Mabaka ao a swanetše go akaretša go hloka maatla a semolao ga kgorotsheko, go se sepetše dilo ka tshwanelo le go tšea lehlakore.
Go swanetše go kgonega gore melato e romelwe go tšwa kgorong ya setšo go ya kgorotshekong ya semmušo, ge e le gore go ya ka kgoro ya setšo molato woo ke wo mogolo mo ebilego o swanetše go sekwa ke kgorotsheko ya semmušo.
Gape go swanetše go kgonega gore melato e romelwe go tšwa kgorotshekong ya semmušo go ya kgorong ya setšo, ge e le gore go ya ka motšhotšhisi molato woo ke wo o swanetšego go sekwa kgorong ya setšo.
Dikgoro tša Setšo di swanetše go šomišwa bjalo ka mafelo a go romela melato ye e tšwago dikgorotshekong tša semmušo, gomme tšona di swanetše go šomiša mokgwa wa tshepetšo ya toka ka go šomiša mohuta wo mongwe wa go rarolla mathata goba melato.
Go kgatha tema ga motšwasehlabelo le koketšego ya go kgotsofala: Dikgorotsheko tša setlwaedi di bonwa bjalo ka tše di fago šedi mosenyi gomme motšwasehlabelo yena a sa hlokomelwe ka ge bosenyi e le molato kgahlanong le mmušo. Masolo a pušetšo ya toka a nepiša bobedi motšwasehlabelo le mosenyi.
Go amogela maikarabelo: Poledišano gare ga mosenyi le motšwasehlabelo e fa mosenyi sebaka sa go dumela diphošo tša gagwe le go rwala maikarabelo a go lokiša diphošo tšeo.
Go fokotšega ga go boeletša go dira melato: Dinyakišišo tše di dirilwego di bontšha gore go boeletša go dira melato go fokotšwa ke pušetšo ya toka, ge go bapetšwa le mekgwa ya setlwaedi ya tshepetšo ya toka.
Mokgwa wa go rarolla mathata a bosenyi: Tema ye e kgathwago ke maphodisa dikhonferenseng tša pušetšo ya toka e thuša maphodisa le makala a mangwe a phethagatšo ya toka go kwešiša seo se dirago gore batho ba senye le gore bosenyi bjoo bo ka nyakišišwa bjang.
Maatla a a okeditšwego: Go fa bakgathatema tshepetšong ya molao wa bosenyi sebaka sa go kgatha tema le go tšea diphetho dikhonferenseng tša pušetšo ya toka go a matlafatša.
Motheo wa pušetšo ya toka ke gore diphetho tša malebana le mekgwa ya go šomana le ditlamorago tša bosenyi di fihlelelwe morago ga gore bakgathatema ba fe dikakanyo tša bona. Morago ga tšhomišano ye sephetho sa sehlopha se a tšwelela gomme se a phethagatšwa. Ka tsela yeo dihlopha tše kgolo (basenyi, batšwasehlabelo le maphodisa) di kgona go bona gore ke bona beng" ba diphetho tša khonferense".
Boetapele bja setšo, ka Dikgoro tša Setšo, bo na le seabe se segolo mo go momaganyeng le go phethagatšeng thulaganyo ya toka ya pusetšo mo tharollong ya diphapano.
Molao o swanetše go tlamela ka tlhago le bogolo bja direkoto tše di swanetšego go tsholwa mo tshepetšong ya Dikgoro tša Setšo. Direkoto tše di swarwago di swanetše go lekana mo e lego gore di tšweletša diphetho le mabaka a diphetho tša kgoro ya setšo (go dumella go diragatšwa ga tshwanelo efe, mohlala, ditshwanelo tša go ipelaetša kgahlanong le ditaelo tše di rileng tša kgorotsheko goba tshwanelo ya go nyaka gore tshepetšo ya kgorotsheko e lekolwe lefsa).
Ka thuto ya ditokelo tša botho le mananeotlhahlo a leago, baetapele ba setšo ba swanetše go hlompha kokwane ya tekatekano ya bong ge ba swaragane le melato ya diphapano tše di amago basadi le maloko a mangwe a setšhaba, le gore ba hlomphe ditokelo tše di hlalošwago ka gare ga Bili ya Ditokelo.
Le ge e le gore ditšhabeng tše dingwe go na le maitekelo a go fediša kgethollo ya basadi makaleng a kgoro ya setšo, go sa na le ditiragalo tša kgethollo go ya ka bong le go se hlomphe basadi mo tshepetšong ya toka dikgorotshekong tše dingwe tša setšo.
Molao wo o laolago Dikgoro tša Setšo o swanetše go tiišetša tokelo ya tekatekano ya bong ye e hlalošwago Molaotheong gomme molao woo o tšweletše mananeo ao a tlogo kgonthiša go kgatha tema ga basadi, bafsa le batho ba ba golofetšego dikgorong tša setšo.
Tshepetšo ya toka ke maikarabelo a bosetšhaba, seo e le polelo ya gore ga go na maikarabelo ao a tlogo fetišetšwa ke Molaotheo mebušong ya profense goba ya selegae malebana le tshepetšo ya toka. Diprofense di rwele maikarabelo a merero ya molao wa setlogo le wa setšo, go ya ka Kgaolo 12 ya Molaotheo, gomme ga di na maikarabelo a merero ye e sepelelanago le tshepetšo ya toka bjalo ka ge go hlalošitšwe mo Kgaolong 8 ya Molaotheo.
Go bohlokwa go hlama molao wa bosetšhaba wo o tlogo kgonthiša gore go ba le maemo a go swana mo nageng ka bophara.
Dithulaganyo tša phetišetšo di bohlokwa gore go phethagatšwe diphetogo tša Dikgoro tša Setšo tše di hlalošwago mo pholising ye gomme tšona di tlo dirwa go ya ka molao wo o ukangwago. Tše di latelago ke dilo tšeo di lebanego le go fetošwa.
Ka lebaka la go fetišetša melao ya dinagamagae tša maloba diprofenseng tša go fapana ka 1994, melao ya go fapana e šomišwa diprofenseng tša go fapana mo Repabliking ya Afrika-Borwa. Tše dingwe tša diprofense di fetošitše melao ya tšona, mola e le gore melao ye mengwe ye e šomišwago dikarolong tše dingwe tša Mpumalanga le Kapa Bohlabela, e lego KwaNdebele Traditional Hearings of Civil and Criminal Cases Act, 1984, le Regional Authorities Courts Act, 1982, e be e se ya fiwa Mpumalanga le Kapa Bohlabela. Go nyakega Molao o tee wa Palamente wo o tlogo laola mešomo ya baetapele ba setšo tšhepetšong ya toka. Se se tlo gapeletša gore go fedišwe melao yeo e šomišwago ke mmušo wa bosetšhaba le melao ye mengwe ya diprofense yeo e laolago mešomo ya baetapele ba setšo tshepetšong ya toka gomme e le yeo e se kego e fetošwa ke makgotlatheramelao a diprofense tšeo. Go nyakega gore go be le taolo ye botse ya go fedišwa ga melao yeo gore go kgone go ba le tsela ye botse ya go tsenya tirišong Molao o tee wa Palamente wo o tlogo šomišwa mo Afrika-Borwa ka moka. Diprofense di swanetše go fiwa nako ye e lekanego go fetoša melao yeo ya tšona.
Ge go fetošwa melao ye e sepelelanago le mešomo ya baetapele ba setšo, go tlo nyakega gore Dikgoro tša Setšo di fiwe nako ya go fetša melato yeo di swaraganego le yona go ya ka melao yeo e bego e le gona ge melato yeo e dirwa. Melato ya boipelaetšo ye e šaletšego morago goba ye e bego e se ya theetšwa pele ga ge melao ye mefsa e tsenywa tirišong e swanetše go phethwa go ya ka melao ye e bego e le gona pele ga Molao woo wo mofsa.
Gore go kgonthišwe tšwelopele, baetapele ba setšo bao ba thwaletšwego go theeletša melato ya diphapano tša setšhaba le ya bosenyi gomme go thwalwa ga bona go se go fetošwe ke molao wo o itšego go ya ka Molao wa Taolo ya Babaso (Black Administration Act, 1927) goba molao wo mongwe, ba swanetše go dumelelwa go tšwela pele go theetša melato ya diphapano bjalo ka bahlenkedi ba toka go fihlela ba fišwa mešomo ye mefsa go ya ka molao wo mofsa. Baetapele bao ba setšo ba swanetše go tsenela tlhahlo ya maleba gomme ba dire boikano gore ba kgone go tšwela pele ka mešomo ya bona. Baetapele bao ba setšo ba swanetše go fiwa nako ye e lekanego go tsenela tlhahlo le go dira keno. Nako yeo e swanetše go ba ye e lekanyeditšwego gore bao ba amegago tlhahlong yeo ba kgone go fihlelela dinyakwa tša nako ya bjale.
Tlhako ya pholisi ye e ikemišeditše go tsošološa le go tiišetša tshepetšo ya toka ka Dikgoro tša Setšo e lego selo se bohlokwa go fihlelelweng ga toka ka bohle. Sengwalo se ke dipoelo tša dinyakišišo tše di tseneletšego le dikopano tše di swerwego le bakgathatema ka mo nageng le dinageng tša ntle malebana le tshepetšo ya toka. Ke motheo wa molao wo mofsa wo o šišinywago wa malebana le go tsenya tirišong diteng tša Molao wa Tlhako ya Boetapele le Pušo ya Setšo (Traditional Leadership and Governance Framework Act), wo o gapeletšago Kgoro, bjalo ka lekala la mmušo, go rweša institšušene ya boetapele bja setšo maikarabelo a a itšego a go sepetša toka. Molaokakanywa wa Dikgoro tša Setšo o tlo boledišanwa Palamenteng gore go tiišetšwe diteng tša pholisi ye.
Khonferense ya bosetšhaba ya Bomasetrata ye e bego e rulagantšwe ke Kgoro ye ka Setemere 2007 gomme e tsenetšwe ke batho ba go feta 500, go akaretšwa le baahlodibagolo, bomasetrata le Ditona mmogo le bahlankedi ba toka go tšwa dinageng tša SADC, e boledišane, go ye nngwe ya dikomišene tša yona, ka bohlokwa bja tema ya baetapele ba setšo go hlohleletšeng tswalano ye botse setšhabeng le go rarolleng diphapano. Khonferense ye e bone magato ao a tšerwego malebana le molao le pholisi ye bjalo ka a bohlokwahlokwa ao a ka thušago go tlišeng tswalano ye botse setšhabeng mo dinageng tše di fetilego dintweng.
Khonferense, ye e bego e le mathomo a poledišano ye bohlokwa malebana le tema ya Dikgoro tša Setšo, e latetšwe ke dikopano tša gare ga Kgoro ye le Ngwako wa Bosetšhaba le Mengwako ya Diprofense ya Boetapele bja Setšo gore go boledišanwe ka magato ao a ka tšewago go hlama motheo wa molao wo o ukangwago.
Ka 23 Nofemere 2007 kua Durban (moo baemedi ba baetapele ba setšo go tšwa profenseng ya KwaZulu-Natala ba bego ba le gona); and vii Ka 12 - 13 Disemere 2007 go la Gauteng moo baemedi ba Ngwako wa Bosetšhaba wa Boetapele bja Setšo le baemedi ba Ngwako wo mongwe le wo mongwe wa Boetapele bja Setšo Profenseng ba ilego ba kopana le Kgoro go boledišana ka pegokakaretšo malebana le ditshwayatshwayo tšeo di dirilwego diwekšopong tša diprofense, mmogo le Molaokakanywa ka ga Dikgoro tša Setšo.
Ngwako wa Bosetšhaba wa Boetapele bja Setšo o be o na le baemedi go ye nngwe le ye nngwe ya diwekšopo tšeo dib ego di rulagantšwe ke maloko a Komiti ya Tlhabollo ya Molaotheo ya Ngwako wa Bosetšhaba wa Boetapele bja Setšo. Wekšopo ye nngwe le ye nngwe e butšwe semmušo ke Modulasetulo wa Ngwako wa Boetapele bja Setšo Profenseng yeo. Ntle le baemedi ba boetapele bja setšo profenseng ye nngwe le ye nngwe, baemedi ba baahlodi, lekala la botšhotšhisi, diinstitšušene tšeo di welago Kgaolong ya 9 le Mokgahlo wa Afrika-Borwa wa Mebušo ya Selegae (SALGA) le bona ba be ba laleditšwe, gomme ba kgathile tema dipoledišanong tšeo di bilego gona. Makala a mebušo ya profense ao a rwelego maikarabelo a merero ya setšo le ona a kgathile tema diwekšopong tšeo.
magato ao a latetšwego go fihla go phethwa tlhako ya pholisi le molao wa setšo wa tshepetšong ya toka gore go be le nyalelano le Molaotheo, bjalo ka ge go hlalošitšwe Kgaolong 1.
ditlhohlo tše di lebanego le mokgwa wa bjale wa tshepetšo ya toka ka Dikgoro tša Setšo, bjalo ka ge go hlalošitšwe Kgaolong 5.
merero ye e hlophilwego gore e fiwe šedi ya pholisi ye, bjalo ka ge go hlalošitšwe Kgaolong 6.
Dihlotswana tša ditherišano (dikomišene) tšeo di boledišanego ka botlalo ka merero yeo e nyakago šedi ya pholisi.
Pego ka komišene ye nngwe le ye nngwe le ditherišano tše dingwe.
go tiišetša bohlokwa bja mešomo le tema ye e kgathwago ke institšušene ye boetapele bja setšo tshepetšong ya toka; le go nyakišiša ka merero ye mengwe ye e nyakago šedi ya pholisi ye.
Morago ga wekšopo ye nngwe le ye nngwe bakgathema ba ile ba kgopelwa le go hlohleletšwa go ikopanya le makala a mangwe ao a thekgago boetapele bja setšo mafelong a bona go boledišana ka ditaba tše le go romela ditshwayatshwayo tša bona go Kgorong ye ya mmušo.
Go ya ka ditshwayatshwayo tšeo di rometšwego, go banagetše gore go na le kwano mo mererong ye mentši ya go sepelelana le Dikgoro tša Setšo, gareng ga tšona, go laeditšwe gore moetapele wa setšo yo a tlogo šoma bjalo ka mohlankedi wa toka kgorotshekong ya setšo e be yo a tsenetšego lenaneo la tlhahlo, go hlangwa ga melawana ye e tlogo laola maitshwaro a baetapele ba setšo bao ba tlogo swaragana le merero ya tshepetšo ya toka, go dira gore mo tshepetšong ya toka ka boetapele bja setšo go be le lekala la go šomana le boipelaetšo, gore motho a se emelwe ke ramolao mo tshepetšong ya toka ka boetapele bja setšo le gore go hlongwe mananeo a go hlohletša tekatekano ya bong. Le ge go le bjalo, go be go na le dikakanyo tše mmalwa tše di fapanago go ya ka diprofense. Go fa mohlala, diprofense tše dingwe di šišintše gore boipelaetšo bo swanetše go romelwa dikgorotshekong tša bomasetrata.
Dikakanyo ka moka tše di rometšwego nakong ya diwekšopo le ka morago ga fao di filwe šedi ge go hlopša ditšhišinyo tše di lego ka mo pholising ye.