Verskil tussen weergawes van "Middeleeue" - Wikipedia
Verskil tussen weergawes van "Middeleeue"
Wysiging soos op 08:11, 27 Maart 2019
88 064 grepe bygevoeg , 2 jaar gelede
Wysiging soos op 16:37, 15 Januarie 2019 (wysig)
Wysiging soos op 08:11, 27 Maart 2019 (wysig) (maak ongedaan)
[[Lêer:St Michaels Church Hildesheim.jpg|duimnael|regs|280px|Die St. Michael in [[Hildesheim]] is in die Middeleeue gebou.]]
Die '''Middeleeue''' word rofweg beskou as die tydperk in die Europese geskiedenis tussen [] en [] ná Christus. Die Middeleeue begin in die vyfde eeu n.C met die ineenstorting van die [[Wes-Romeinse Ryk]] en die bewindoorname van [[Wes-Europa]] deur die Germaanse volke.
Bevolkingsafname, teenverstedeliking, invalle en die beweging van mense, wat gedurende die [[Laat Oudheid|Antieke-tyd]] begin het, het tot in die vroeë Middeleeue voortgeduur.
In die [[14de eeu]] is Europa deur pes-epidemies getref, soos byvoorbeeld die [[Swart Dood]].
== Algemene oorsig ==
=== Begripsbepaling ===
Die term Middeleeue word gebruik om die tydperk van die Europese geskiedenis tussen 500 en 1500 n.C. te benoem. Dit is vir die eerste keer in die sin deur die Humaniste van die Italiaanse [[Renaissance]] (15e en 16e eeu) gebruik. Hulle wou daarmee aandui dat die klassieke [[Grieks-Romeinse]] beskawing na die val van [[Rome]] gevolg is deur 'n "middeltydperk" van verval in barbaarse en primitiewe sedes, waartydens die individu gebonde was.
Die nuwe belangstelling in die Middeleeue was ook gedeeltelik die gevolg van ontwakende nasionalisme, veral in Duitsland. Die oorsprong van volkstradisies en elemente eie aan die nasionale kultuur is in die Middeleeue gesoek, In [[Engeland]] het die legendes van koning Arthur en sy ridders herleef en in [[Duitsland]] het heldefigure uit die Middeleeue en die talle Germaanse legendes as bron van inspirasie vir skrywers en digters gedien.
Tussen die 5e en die 15e eeu het daar so baie veranderings op alle terreine van die maatskaplike lewe ingetree dat dit onmoontlik is om die Middeleeue as een ononderbroke tyd perk te beskou. Die skyn van eenheid word gewoonlik gekoppel aan die leenstelsel ([[feodalisme]]) en die onverdeeldheid van die Christelike ([[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]]) geloof.
Die leenstelsel het wel aan die begin van die Middeleeue (in die Frankiese tyd) ontstaan, maar was lank voor die einde van die Middeleeue al verby sy hoogtepunt, terwyl oorblyfsels daarvan tot selfs in die 19e eeu in dele van [[Europa]] merkbaar was. Dit is dus verkeerd om aan die Middeleeue te dink as by uitstek 'n tyd van feodalisme. Die eenheid van die Kerk was ook net skyn.
Verdeeldheid in die Kerk het dikwels in die middeleeue voorgekom. Pouse, konsilies en teenpouse het mekaar tot ketters verklaar, en amptelike kettery soos die van die [[Albigenser|Albigense]] in [[Frankryk]] het ook kort-kort kop uitgesteek. Tog word die Middeleeue om sistematiese en historiese redes as een tydperk beskou wat by die nadere bestudering daarvan in 3 tydperke onderverdeel kan word, naamlik die Vroeë Middeleeue (ca. 500-1050/ 1100), die Hoogmiddeleeue (ca. 1100- 1300) en die Laat Middeleeue (ca. 1300-ca. 1500).
In die Vroeë Middeleeue het Klassieke (Romeinse) en Germaanse elemente geleidelik versmelt en die leenstelsel het sy beslag gekry. In teenstelling met die Hoogmiddeleeue, wat deur 'n kulture le herlewing en die opkoms van stede en handel gekenmerk is, word die Vroeë Middeleeue in die [[Angel-Saksiese]] literatuur soms die "Dark Ages" ([[Donker Eeue]] of Duistere Middeleeue) genoem. Die Laat Middeleeue is gekenmerk deur die opkoms van 'n welvarende burgery en die ontwikkeling van nuwe wapens.
=== Bestudering ===
Spesiale hulpwetenskappe is ontwikkel, onder meer [[paleografie]] (die lees van ou skrif), [[numismatiek]] (die kennis van ou munte), [[heraldiek]] (die bestudering van skild- en familiewapens) en veral [[Chronologie van die heelal|chronologie]], wat van belang is om Middeleeuse daterings ooreenkomstig die moderne kalender om te reken. Naas die geskrewe bronne is argeologie ook 'n belangrike bron van aanvullende kennis oor die Middeleeue. Die belangrikste hiervan is die oorblyfsels van nedersettings, kastele, kerke, skeepswrakke, stadsmure en die sogenaamde stadskernondersoek.
Daar bestaan byvoorbeeld biografieë van [[Karel die Grote]], [[Frederik Barbarossa]] en [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] die Heilige. Ander verhalende bronne is ensiklopedieë (veral in die Vroeë Middeleeue), teologiese geskrifte soos die van Thomas van Aquino (Thomas Aquinas; 13e eeu), regsboeke (Laat Middeleeue), annale en kronieke. Diplomatieke geskrifte soos memoranda, briewe en regsdokumente het in groot getalle bewaar gebly en is meestal betroubaar omdat hulle feitelik korrek en objektief is.
== Lewensbeskouing ==
Die Middeleeuse geloof was nie 'n rasionele struktuur van reëls nie, maar 'n mengelmoes van vae, primitiewe voorstellings en Christelike opvattings. Die ideologie van die Middeleeuse Kerk was veral geïnspireer deur die leerstellings van [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (354-430), wat in sy hoofwerk, ''De civitate Dei'' ("Die Godstaat"), verklaar het dat God se heilsplan vir die wêreld reeds uitgewerk was en dat die mens niks daaraan kon verander nie. Die Middeleeuse mens het daaruit die gevolgtrekking gemaak dat dit sinloos was om verandering op aarde na te streef.
Daar was weinig belangstelling in die verlede of die hede. Geskiedskrywing was in die eerste plek daarop gemik om vas te stel hoe ver God se plan vir die wêreld voltooi was. Aan feite en gebeure is geen selfstandige betekenis toegeken nie. Die siening het tot in die Laat Middeleeue geduur, maar het mettertyd minder swartgallig deterministies (dit wil sê die siening dat alles vooraf bepaal is) geword. Die Kerk het egter nooit daarin geslaag om die ou Germaanse en [[Keltiese tale|Keltiese]] volksopvattings te onderdruk nie.
Ondanks die sterk teenkanting van die Kerk het geloof in toorkuns en die beoefening van magiese praktyke soos alchemie dwarsdeur die Middeleeue voortbestaan. In die Laat Middeleeue het die Kerk die stryd gewonne gegee en die volksgeloof in die amptelike leerstellings opgeneem. Die geloof in toordery is byvoorbeeld aangevul met die teologiese begrip van besetenheid deur die duiwel. Daardeur het die Kerk goedkeuring verleen aan die wrede en grootskaalse vervolging van "hekse". Op dieselfde wyse is die vervolging van andersdenkendes en minderheidsgroepe - [[Jode]], [[Sigeuner|Sigeuners]], [[Kettery|ketters]], ensovoorts - deur die Kerk geregverdig.
=== Sosiale orde ===
=== Kerk en Staat ===
Volgens die teorie is die geskiedenis van die mens op aarde in 4 groot wêreldryke verdeel, naamlik die [[Assiriese Kerk van die Ooste|Assiriese]], die [[Persiese taal|Persiese]], die [[Grieks|Griekse]] en die Romeinse. Die laaste wêreldryk sou gevolg word deur die wederkoms van Christus. Die Romeinse Ryk kon dus, volgens Middeleeuse denke, nie verdwyn het nie omdat Christus nog nie na die aarde teruggekeer het nie. Die keiser van Duitsland (eers die [[Oos-Frankiese Ryk]], later die Heilige Romeinse Ryk wat Duitsland, [[Boheme]] en dele van [[Italië]], [[Frankryk]] en die [[Nederlande]] ingesluit het) is as die soewereine vors in Europa beskou.
== Leenstelsel ==
Die [[leenheer]] (die sterkere) het onderneem om die vasal (die swakkere) te beskerm in ruil daarvoor dat die vasal sekere dienste aan hom lewer. Om die vasal in staat te stel om die dienste te lewer, het hy 'n feodum (omtrent altyd grond) van die leenheer ontvang. Die grond het nooit sy eiendom geword nie. maar hy het lewenslange vruggebruik daarvan geniet.
Die stelsel het vinnig deur die hele Frankiese Ryk versprei. Die vinnige uitbreiding van die Ryk onder Karel die Grote (omstreeks 800) het daartoe gelei dat die leenstelsel in die grootste deel van Wes-Europa inslag gevind het. In 1066 het [[Willem die Veroweraar]], die hertog van [[Normandië]] in Frankryk, Engeland verower en die land ook volgens die feodale stelsel bestuur. Die stelsel is in verskillende streke gewysig sodat dit by plaaslike ontwikkelings aangepas het. 'n Studie van die leenstelsel is gewoonlik gebaseer op die van Frankryk. wat as "klassiek" beskou word.
=== Manskap en leenhulde ===
Om die rede het hy van die leenheer 'n leen (feodum of beneficium) ontvang. Die vruggebruik van die grond was syne, asook sekere inkomsteregte wat aan die grond verbonde was, byvoorbeeld die hef van tolbelasting. Die grond is namens hom bewerk deur boere wat Iyfeienes was, dit wil sê hulle was lewenslank onverbreeklik aan die grond gebonde en kon dit nie uit eie beweging verlaat nie.
=== Investituur ===
=== Invloed van die ekonomiese groei ===
Die materiële bystand wat in die verlede altyd vaag omskryf was, is beperk tot 4 geleenthede: wanneer die oudste seun van die heer tot ridder geslaan is, wan neer sy oudste dogter in die huwelik getree het, wanneer die heer uit gevangenskap vrygekoop moes word en wanneer die heer op 'n kruistog gegaan het.
As gevolg van die ekonomiese groei het die begeerte om meer besittings te hê, ook by die vasalle ontstaan. Dit verklaar die verskynsel van meervoudige vasalliteit: 'n vasal kon 'n leen van meer as een heer ontvang en so sy inkomste vergroot. Die stelsel het egter ook nadele gehad, omdat 'n vasal in 'n onmoontlike posisie geplaas is indien twee van sy leenhere met mekaar in 'n stryd gewikkel geraak het. Die probleem is dikwels opgelos deur die vasal die geleentheid te bied om sy [[krygsdiens]] af te koop.
=== Feodalisme en die staat ===
In die 9e eeu is die [[Frankiese Ryk]] geteister deur dinastieke twiste en deur invalle van [[Nore]] (Wikings), [[Magjare]] en [[Islamiete]]. Die [[Karolingers]] (opvolgers van Karel die Grote) het die ryk onder mekaar verdeel. So het verskeie vorstedomme ontstaan. Vanweë die onderlinge twis en die invalle van die barbare het die sentrale gesag in elke vorstedom steeds agteruitgegaan.
Die gesagsregte van die koning was in teorie ondeelbaar, maar het as gevolg van hierdie praktyk heeltemal versnipper geraak. Elke amp het uit verskillende aspekte (gesagsregte) bestaan. Dit was moontlik om een aspek van die amp af te sonder en aan iemand te skenk as beloning of in ruil vir iets anders. 'n Ampsdraer kon dus sy amp onder meer as een seun verdeel. Die beleid is gevolg omdat bestuur slegs op 'n baie klein skaal op plaaslike vlak doeltreffend kon wees.
Tot omstreeks 1200 was die vasalle baie sterker as die koning en baie van hulle individuele grondbesit ook groter as die van die koning. [[Filips II Augustus]] van Frankryk (regeer 1180- 1223) het egter daarin geslaag om die koninklike gesag uit te brei en onder meer die helfte van die Engelse koning se grondbesit in Frankryk van hom af te neem. Die meeste van sy opvolgers was sterk konings en teen die 17e eeu (Lodewyk XIV) was die gesag van die koning in Frankryk absoluut.
In Engeland het die teenoorgestelde ontwikkeling plaasgevind en het die koning steeds meer van sy bevoegdhede verloor. Die politieke eenheid van die koninkryk het bewaar gebly slegs omdat die vasalle altyd saamgestaan het teen die koning, veral wanneer die materiële eise wat hy aan hulle gestel het, volgens hulle te hoog was. Die ondertekening van die [[Magna Carta]] deur Jan sonder Land in 1215 was die eerste beperking op die koning se reg om na willekeur feodale gelde te hef, en dit was ook die begin van die parlementêre proses waardeur die koning geleidelik alle gesag ontneem is. Vandag is die Engelse monarg 'n simboliese staats hoof en alle sentrale gesag berus by die parlement.
== Ridderwese ==
Die perd, wat onafskeidbaar aan ridderskap verbonde was, was egter nog afwesig. Die Germane was voetsoldate, maar het wel perde geken en as vervoermiddel gebruik. Nadat hulle met die Romeine (wat oorwegend egter ook voetsoldate was). die Hunne (nomadiese ruiters uit [[Sentraal-Asië]]) en later die [[Sarasene]] in aanraking begin kom het, het die idee van die perd as 'n strydmiddel by die Germane, en veral by die Franke, ingang gevind.
Dit was egter eers met die verskyning van die stiebeuel dat die perd algemeen in die Frankiese krygswese opgeneem is. (Die stiebeuel is in die 5e eeu in [[China]] uitgevind, maar het eers ongeveer 3 eeue later in Europa sy verskyning gemaak.) In die tyd van Karel die Grote (omstreeks 800) was krygers te perd reeds 'n algemene verskynsel in Europa en het woorde soos chevalier (cheval beteken "perd" in Frans), Ritter (Duits), ridder (Nederlands/[[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]]) en ridere (Oud-Engels) ontstaan om die nuwe verskynsel te beskryf.
In Middeleeuse Latyn is 'n ridder ''miles'' genoem. Die woord se eintlike betekenis is "soldaat", maar teen die Hoogmiddeleeue is die woord slegs gebruik om 'n soldaat te perd, dit wil sê 'n ridder, aan te dui. Ridders het die kern van die Middeleeuse strydmag gevorm. In ruil vir hul krygsdiens het hulle kastele en grond in leen ontvang. Op grond van hul grondbesit het hulle sedert die Vroeë Middeleeue deel van die adel uitgemaak en mettertyd 'n geslote klas gevorm.
=== Ridderkode ===
Die kode was dus daarop gemik om die bestaande sosiale en politieke ordening te handhaaf. 'n Ridder moes onderneem am die Kerk te beskerm en lief te hê en om tot die dood toe teen die ongelowiges (meer spesifiek die Islamiete) te veg. Op die manier het die Kerk ridders onder 'n morele verpligting geplaas om (indien hulle dit kon bekostig) op 'n kruistog na die [[Heilige Land]] te gaan. In die Hoogmiddeleeue was ridderskap en die kruistog ideaal onafskeidbaar.
Die ridderkode het ook vrygewigheid, eerlikheid en die beskerming van swakkes, veral vroue, ingesluit. Die beskerming wat ridders aan onder andere vroue moes verleen, was die bron van inspirasie vir die sogenaamde hoofse literatuur wat in die 12e eeu in [[Suid-Frankryk]] begin en later na ander dele van Europa en ook na Engeland versprei het. Die literatuur was gedeeltelik beïnvloed deur die Islamitiese kultuur waarmee ridders in Spanje en in die Heilige Land in aanraking gekom het, en was 'n verheerliking van die ridderwese.
Waar die Franse heldesages (chansons de geste) gekonsentreer het op 'n ridder se heldhaftigheid en trouheid aan sy heer, so as in die ''Rolandslied'', het die hoofse literatuur die heldedade gekombineer met 'n vergeefse (gewoonlik onwettige) liefde vir 'n edelvrou. Omdat die vrou onbereikbaar was, het die liefde die vorm van starre verering aangeneem, wat die ridder tot heldedade aangespoor het. Die bekendste verhale in die hoofse literatuur is die van Tristan en Isolde ('n verwerking van 'n Keltiese legende) en [[Lancelot Brown|Lancelot]] en [[Guinevere]].
=== Ridderwording ===
In die Vroeë Middeleeue, toe die invloed van die ou Germaanse gebruike nog sterk was, was die seremonie van ridderwording betreklik eenvoudig. Dit was 'n tyd van voortdurende oorloë teen barbaarse invallers en die Sarasene uit [[Spanje]]. 'n Dapper kryger is dikwels op die slagveld tot ridder geslaan.
Hy is dan deur sy heer of 'n ander ridder drie keer met die plat kant van 'n swaard teen die wang of die skouer getik, of is drie keer met die palm van die hand teen sy nek geklap. Laasgenoemde handeling was 'n oorlewering van die ou [[Germaanse tale|Germaanse]] gebruik om die getuies by 'n hofsaak (waar die leier regspraak gelewer het) drie keer hard deur die gesig te klap sodat hulle die geleentheid vir altyd sou onthou. Selfs al het die seremonie nie op die slagveld plaasgevind nie, het dit dieselfde vorm aangeneem, altyd ten aanskoue van getuies. In die omgangstaal is daar gesê dat 'n ridder "gemaak" word.
=== Wapentuig en harnas ===
Die punt, gewoonlik ruit-, blaar- of driehoekvormig, het nie deel van die steel uitgemaak nie, maar is los daaraan vasgeskroef. Die wimpel of klein vlaggie (Iangwerpig, vierkantig of driehoekig) is net onderkant die punt aan die steel vasgespyker. Aanvanklik het die wimpel 'n praktiese nut gehad: dit moes voorkom dat die lans so diep in die teen stander wegsink dat dit nie weer teruggetrek kon word nie. Later het die wimpel in toernooie bloot as versiering gedien en is die [[familiewapen]] van die ridder dikwels daarop aangebring.
Dit het bestaan uit 'n digte netwerk van aanmekaargesmede ysterringetjies en was net soos die broigne van 'n kap voorsien. Die moue het in die vorm van 'n vuishandskoen tot aan die vingerpunte gestrek. Lang vertikale splete in die romp (een voor en een agter) het vrye beweging van die bene verseker. Die kap van d ie maliekolder het heeltemal oor die ridder se gesig gevou en die onderste deel daarvan het die ken bedek. Die binnekant van die kap is met 'n sagte materiaal gevoer. So-oor die kap is 'n helm gedra.
In die Laat Middeleeue, toe ingewikkelde pantserpakke in swang gekom het, het die ridder sy perd ook met 'n harnas probeer beskerm. Die idee het moontlik ontstaan as gevolg van 'n verandering in die metodes van oorlogvoering. Teen die 14e eeu het kon inklike leërs 'n meer nasionale karakter verkry: groot afdelings voetsoldate is uit lede van die burger- en boerestand saamgestel, waardeur wapens soos die kruisboog en pyl en boog (veral die Engelse langboog) meer algemeen in gebruik gekom het. Nie net die ridders nie, maar ook hul perde was in gevaar om op die slagveld deur die pyle getref te word.
=== Toernooie ===
Daar is ook verklaar dat 'n man wat in 'n toernooi gesneuwel het, nie uit die Kerk begrawe mag word nie. Die Kerk kon nooit daarin slaag om die beslissings af te dwing nie, maar het ook nie opgehou om die toernooie te veroordeel nie. Ten spyte van die Kerk se sterk afkeuring, net die toernooie in gewildheid toegeneem. Daar is wel van stomp wapens gebruik gemaak en streng reëls is opgestel, maar dit het nogtans dikwels gebeur dat 'n ridder in 'n toernooi gedood of ernstig beseer is.
Die toeskouers moes aan die buitekant van die omheining staan, maar vir die edelvroue en die baronne wat nie deelgeneem het nie, is spesiale houtpaviljoene opgerig. Die voorste sitplekke op die paviljoen is deur die beoordelaars ingeneem. AI die deelnemende ridders kon nie in die kasteel gehuisves word nie (daar was dikwels 'n paar honderd deelnemers) en veelkleurige tentdorpe is in die veld naby die toernooiterrein opgerig, waarin die ridders en hul hele gevolg tuisgegaan het.
Die oggend waarop die toernooi begin het, het die ridders eers die oggendmis bygewoon en van die kerk af in 'n optog na die gevegsterrein gery. Professionele [[heroute]] het vooruitgeloop, en sodra die terrein bereik is, is die naam, herkoms en vorige heldedade van elke ridder uitgeroep. Die agterhoede van die optog is gevorm deur tuimelaars en goëlaars wat die gehoor tussen die items vermaak het, smouse wat die geleentheid gebruik het om allerlei ware te ruil of te verkoop, troebadoers wat die heldedade van die dag later by die feesvierings in digvorm en met musiekbegeleiding voorgedra het, en prostitute.
Die teenwoordigheid van die prostitute was een van die Kerk se besware teen die toernooie. Sinne die omheining is lang pale in die hoeke aangebring waaraan die baniere van die beoordelaars gewapper het. Met die aanvang van elke item is die wapenskilde van die ridders wat daaraan deelgeneem het, ook aan pale opgehang. Die teenwoordigheid van vroue op die paviljoen het bale daartoe bygedra om die prosedures van die toernooie meer "beskaaf" te maak en was in baie opsigte 'n voortsetting van die ridderlike vroueverering: baie ridders het voordat hulle die gevegsterrein betree het, 'n aandenking van een van die vroue ontvang, gewoonlik 'n sluier, lint, mou, handskoen of gordel, wat hulle aan hul helms of lanse vasgemaak het.
Die inisiatief het gewoonlik van die vrou uitgegaan omdat dit haar prerogatief was am eerste 'n aanduiding te gee dat sy haar die ridder se verering laat welgeval. Dit was ook niks vreemds vir 'n ridder om 'n aandenking van 'n vrou te ontvang wat hy glad nie geken het nie maar wat hom tussen al die ander as haar kampvegter uitgekies het. Die verloop van die toernooi en die items was nie altyd dieselfde nie. Die gewildste items was dier pas d'armes, die steekspel en die mêlée. In die pas d'armes het 'n ridder 'n stelling ingeneem, gewoonlik voor 'n paal waaraan sy wapenskild gehang het of op 'n smal bruggie wat spesiaal vir die doel gebou was, en 'n groep ander ridders uitgedaag om die stelling te verower.
Die ridder wat met sy swaardpunt eerste die wapenskild aanraak of die verdediger van die bruggie afgooi, was die oorwinnaar. Hy kon hom dan of onttrek, 6f op sy beurt die verdediger word. Swaarde en knuppels was gewoonlik die enigste wapens wat in die pas d'armes gebruik is. Die steekspel is die item wat vandag nog die meeste met die Middeleeuse toernooie vereenselwig word. Aan weerskante van' die lae heining wat in die middel van die arena opgerig is, het 2 ridders in volle mondering en gewapen met lanse op mekaar afgestorm met die doel om die opponent uit die saal te lig. In die verbyry is daar met die lans na die opponent gesteek. As die lans teen die opponent se skild gebreek het, is dit deur 'n ander vervang.
Die toernooie was baie duur, nie net vir die baron of ridder wat as gasheer opgetree het nie, maar ook vir die deelnemers wat verloor het en hul wapenrusting moes terugkoop. Baie ridders het as gevolg van die toernooie verarm. Toernooie was 'n onafskeidbare deel van die ridderwese en het in die laat 14e en in die 15e eeu 'n hoogtepunt bereik wat gewildheid betref. Die leenhere het dit as 'n ideale manier beskou om hul strydlustige ridders in bed wang en krygsgereed te hou, maar die konings het hulle dikwels by die Kerk geskaar en die toernooie veroordeel, veral met die opkoms van nasionale state.
Hulle was besorg oor die lewensverlies en verminking wat met die toernooie gepaard gegaan het, omdat dit die slaankrag van die koninkryk verminder het. Veral die Franse konings het die toernooie dikwels sterk veroordeel. Filips II Augustus (regeer 1180-1 223) het sy seuns verbied om aan toernooie deel te neem en Lodewyk IX die Heilige (regeer 1226-1270) het die instelling as on-Christelik bestempel. Die konings kon, net soos die Kerk, egter nie altyd hul wil op die leenhere afdwing nie omdat laasgenoemde te sterk was.
=== Oorlogvoering ===
In die Laat Middeleeue hel die sogenaamde guerre couverte (letterlik "bedekte oorlog") selde voorgekom, maar die teoretiese reg daartoe het voortbestaan. Die Laat Middeleeue is gekenmerk deur die opkoms van nasionale monargieë en die agteruitgang van die leenstelsel. Dit het met baie oorloë gepaard gegaan, byvoorbeeld die [[Honderdjarige Oorlog]] tussen Engeland en Frankryk (ca. 1350- 1450). In die Vroeë Middeleeue was 'n leenman verplig om so dikwels en vir so lank as wat die leenheer dit verlang het, krygsdiens aan sy leenheer te lewer.
Later is verpligte krygsdiens beperk tot 42 dae per jaar, maar die leenheer het teoreties die reg gehad om ten alle tye op die daadwerklike steun van sy leenmanne staat te maak. In die praktyk was hulle dikwels, selfs al was hulle konings, te swak om hul wil af te dwing. Nadat meer geld in om loop gekom het, het die praktyk ontstaan om krygsdiens af te koop. Dit het as skildgeld bekend gestaan en die geld is aangewend om troepe te huur. Die ridders het nietemin enige geleentheid tot oorlogvoering aangegryp, selfs al was dit langer as die voorgeskrewe 42 dae.
Die metode van oorlogvoering het reg deur die Middeleeue weinig verander: ruitery, dit wil sê ridders, het die aanvalswerk gedoen en voetsoldate is as hulp- of verdedigingstroepe gebruik. Selfs die verskyning van nuwe wapens soos die Engelse [[langboog]], handgewere en [[artillerie]] het geen veranderende invloed op die metode van oorlogvoering gehad nie. Hoewel buskruit teen die einde van die 14e eeu al in Europa bekend was, is dit vir 'n eeu daarna as slegs 'n aardigheid beskou en eers van omstreeks 1500 af doeltreffend aangewend.
Die eerste kanonne (einde 14eeeu) was so groot en lomp dat hulle in die loop van die 15e eeu deur kleiner geskut vervang is. Die belangrikheid van voetsoldate met nuwer wapens is eerste deur die Engelse ingesien. Die langboog (uit Wallis afkomstig) het tydens die Honderdjarige Oorlog die Franse leërs geweldige verliese laat ly. Die ridders het egter steeds die kern van die strydmag gevorm. Die wapens van 'n ridder van die 15e eeu was dieselfde as die van 'n ridder van die 12e eeu: swaard, lans en knuppel.
Elke ridder het individueel met een van die vyand slaags geraak, sodat 'n veldslag eintlik net uit 'n lang reeks tweegevegte bestaan het. Die aanval of terugval van die ridders is soms deur boogskutters gedek, terwyl voetsoldate ook soms gebruik is om 'n hinderlaag op te stel. In baie veldslae, veral die kruistogte, was die ridders meer 'n oorlas as 'n hulp: hulle was swak gedissiplineer en was net op individuele roem en glorie ingestel. Hulle het dikwels die strategie van die bevelvoerder veronagsaam en op 'n ongeleë plek of tyd 'n geveg met die vyand uitgelok, bloot net om hul dapperheid te bewys.
'n Goeie voorbeeld van die eersug van die ridders was by die beleg van Ascalon in 1153, toe 'n breuk in die mure van die stad ontstaan en 'n groepie ridders van die [[Orde van die Tempeliers]] daar deurgegaan het. Terwyl hulle met die verdedigers slaags geraak het, het 'n paar van hul makkers voor die breuk stelling ingeneem en ander Christen soldate verhinder om ook die stad binne te gaan. AI die ridders in die stad het gesneuwel. Die beleëring van vestings (kastele en ommuurde stede) was die belangrikste deer van 'n militêre veldtog in die Middeleeue, want wanneer die vyand 'n vesting verloor het, het hy ook die beheer oor die omliggende gebied verloor.
Ridders het selde aktief aan die beleëring van 'n vesting deelgeneem omdat spesiale huurtroepe vir die doel gebruik is. Die ridders was egter deel van die stormtroepe waarmee 'n vesting ingeneem is nadat 'n breuk in die mure ontstaan het of die mure met behulp van stormtorings verower is. Aan die ander kant was die ridders verantwoordelik vir die verdediging van 'n vesting omdat garnisoendiens deel van hul verpligtinge was. Die vernaamste beleëringstoerusting was [[projektielwerpers]], [[stormramme]], stormtorings en [[kruisboë.]]
Die verdedigers het aanslae op die mure met brandende teer of olie afgeweer en ook van kruisboë gebruik gemaak. In veldslae was kruisboë onprakties en moeilik am te gebruik omdat hulle nie vinnig herlaai kon word nie. Die geweldige trefkrag van die pyle (geen pantser was daarteen bestand nie) het dit egter 'n nuttige beleëringswapen gemaak. Die beleëraars het ook dikwels die fondamente van die mure ondergrawe om die mure te laat intuimel. Die inname van 'n vesting, veral 'n stad, het met plundery en geweldige wreedheid gepaard gegaan.
Ridders en ander lede van die adel is gewoonlik met die oog op 'n hoë losprys gevange geneem, maar die gewone bevolking is voor die voet doodgemaak. Twee van die berugste voorbeelde is die bloedbad waarmee die verowering van [[Jerusalem]] deur die kruisvaarders in 1099 gepaard gegaan het en die inname van [[Limoges]], 'n stad in Frankryk, deur die [[Swart Prins]] van Engeland in 1370.
== Aspekte van die Middeleeuse samelewing ==
Die leenheer het nie aktief aan landbou deelgeneem nie en sy grond is deur sy [[Lyfeienskap|lyfeienes]] bewerk. Nadat die handel herlewe en meer geld in om loop gekom het, het dit vir die boere moontlik geword om hul vryheid te koop. Vryboere het egter nog talle verpligtinge teenoor die leenheer gehad. Hulle moes byvoorbeeld verpligte arbeid aan hom lewer (gewoonlik 3 dae per week) en 'n deel van hul eie opbrengs aan hom afstaan in ruil vir hulle stukkie grond. Hulle moes ook talle belastings aan die leenheer sowel as aan die Kerk betaal.
As gevolg van die vinnige bevolkingsgroei in die Hoogmiddeleeue is ongerepte gebiede, veral in Noord- en Oos-Europa, "gekoloniseer". Ten einde die proses te bespoedig en meer aanloklik te maak, is lyfeienes die geleentheid gebied om hulle as vryboere daar te vestig. Die boere het in klein dorpies naby die leenheer se kasteel gewoon en bedags uitgegaan om die landerye te bewerk. Hul enigste vakansiedae was met Paasfees, [[Pinkster]] en [[Kersfees|Kersfees.]] Die tipiese boerewoning het uit 3 geboue bestaan: een vir graan, een vir hooi en een as woonplek.
Die woonplek het gewoonlik uit net een vertrek bestaan, toegerus met 'n oop vuurherd, 'n oond en een groot bed waarin die hele gesin en selfs gaste geslaap het. Die boere se stapelvoedsel was brood en suiwelprodukte soos kaas, melk en botter. Pluimvee, hase en konyne is vir vleis aangehou, maar net deur die meer welgestelde boere. Die brood is gebak met koring, rog en gars. [[Hawer]] en [[Manna (hemelbrood)|manna]] is slegs in tye van voedseltekort geëet.
Sekere soorte brood is 2 keer gebak omdat dit dan veel langer gehou het. Die brood is veral op skepe en in beleerde vestings geëet. Die Franse woord daarvoor was bis-cuit (Ietterlik: "2 keer gebak"), vandaar die moderne woord beskuit (jies) (biscuits in Engels). In sommige streke het vis ook deel van die boere se dieet uitgemaak. Die algemeenste dranke was tuisgemaakte bier en wyn van 'n verskeidenheid van vrugte soos appels en bessies. In die huishoudings van die leenhere en hul ridders en amptenare was vleis die belangrikste voedsel.
[[Wildsvleis]] is hoofsaaklik deur die adel geëet omdat die jagregte aan hulle behoort het. Alle soorte wild is geëet, selfs bere. Behalwe pluimvee soos hoenders en ganse is voëls soos patryse, [[Fisantagtiges|fisante]], poue, swane, kraanvoëls en reiers graag geëet. [[Poue]] is in groot getalle by kastele aangehou en gewoonlik met vere en al gaargemaak. [[Swane]] is op visdamme aangehou. Die vleis is gewoonlik oor 'n spit gebraai of gebak en met 'n mengsel van [[heuning]] en speserye bedruip.
[[Spesery|Speserye]] was 'n luukse wat net deur die adel bekostig kon word en is kwistig in alle geregte gebruik, veral peper en naeltjies. Speserye is ook by wyn gevoeg. Die wyn is van druiwe of bessies gemaak en gewoonlik met heuning of water gemeng. Daar was geen metode van verkoeling nie en die oordadige gebruik van speserye het daarom ook 'n meer praktiese doer gehad, naamlik die verdoeseling van die smaak van bedorwe vleis. Groente is deur alle lae van die samelewing geëet, maar was minder gewild onder die adel.
=== Handel en stede ===
Die val van die Wes-Romeinse Ryk, die verbrokkeling van die sentrale gesag en die strooptogte deur Germaanse invallers, het die binnelandse handelsroetes van Europa sedert die 5e eeu lamgelê. In die 6e tot 8e eeu het die handelsbedrywighede in Europa hoofsaaklik by Jode, [[Siries|Siriërs]] en Oosterlinge berus. Hul handelsnetwerk het van die [[Britse Eilande]] tot by [[Persië]] en [[Indië]] gestrek. Seevarende Europese volke soos die Friese, Skandinawiërs en Italianers het ook handel gedryf, maar oor veel korter afstande.
Daar was veral 'n florerende handel in slawe. Die slawe – soms hele gesinne - is aan leenhere en kloosters verkoop, dikwels vir minder as die prys van 'n perd. Veral die Slawiese volke (die Slawe) wat die agterhoede van die Germaanse volksverhuising gevorm het en hulle in Sentraal- en Oos-Europa gevestig het, het slagoffers van die slawehandel geword, vandaar hul naam. Die teenswoordige Tsjeggo-Slowakye het lank in die Frankiese Ryk as [[Esclavonia]] bekend gestaan (esclave ="slaaf'). [[Britse Ryk|Britte]], [[Angele]] en [[Saksers]] is ook in Frankryk en Italië as slawe verkoop.
In die Romeinse Ryk het Christene en die Kerk van slawe gebruik gemaak en die gebruik het na die val van die Ryk voortgeduur. Die Kerk het eers in die 9e eeu teen die slawehandel begin protesteer, maar kon nooit doeltreffend daarteen optree nie, Die arbeidsverdeling van die leenstelsel het slawe oorbodig gemaak, maar tot in die 14e eeu het gegoede huishoudings in Italië elk minstens nog een slaat gehad. Die plekke wat as handelsentra gedien het, was ook eeue lank die enigste stede in Europa, naamlik die hawestede van Italië en Frankryk en stede langs bevaarbare riviere.
In die 8e en 9e eeu is Noord-Afrika en Spanje deur Moslems verower en daardeur is Wes-Europa, veral Frankryk, se seekontak met die Nabye Ooste afgesny. Terselfdertyd is Wes-Europa geteister deur nuwe invalle van barbare uit die noorde en ooste, Die gevolg was dat die Italiaanse stede ongehinderd die monopolie in die handel met die Ooste verkry het en dit reg deur die Middeleeue behou het. Stede soos Venesië, Amalfi, Salerno, Napels en Genua het gefloreer en Italië het die voortou geneem in stedelike ontwikkeling.
In die 10e eeu het Europa 'n vreedsamer tydperk ingegaan en die bevolking sowel as die produksie het toegeneem. Vir die eerste keer was daar 'n surplus aan goedere, wat as stimulus vir die handel gedien het. Op die internasionale jaarmarkte van Europa is daar op groot skaal handel gedryf. Die jaarmarkte, waarvan die van [[St. Denis]] naby [[Parys]] een van die bekendstes was, het om 'n godsdienstige feesdag gedraai, en die talle pelgrims wat daarheen gegaan het, het handelaars van heinde en ver gelok.
Die ambagsmanne was in gildes verenig en het mettertyd baie invloed verkry, Middeleeuse stede het ook reeds 'n arbeidersbevolking bevat. Die arbeiders was in diens van grater ondernemings soos die tekstielbedryf, wat 'n groot werkerskorps nodig gehad het. Die stede is gewoonlik naby 'n rivier of 'n meer aangelê sodat water vryelik beskikbaar kon wees, Die waterbron is egter ook as 'n stortplek vir die stad se afval gebruik. Die hulse, behalwe die van die rykes, was van hout gebou met 'n grasdak, Die brandgevaar was dus groot.
Daar was geen beplanning nie en geboue is ordeloos opgerig, Om ruimte te bespaar, het die boonste verdiepings ver oor die straat uitgesteek, sodat dit amper teen die geboue aan die oorkant van die straat geraak het. Die nou en kronkelende strate was nie verlig nie en misdaad het vinnig toegeneem. Die stede is met 'n beskermende muur omring, Wanneer al die ruimte binne die stede opgebruik is, is geboue buitekant die mure naby die poort opgerig. Van tyd tot tyd is die mure uitgebou sodat dit die nuwe uitbreidings ingesluit het.
=== Geneeskunde en higiëne ===
Konings en invloedryke leenhere het elk sy persoonlike geneesheer gehad. Die belangrikste mediese skool in die Middeleeue was by Salerno in Italië. Reeds in die 11e eeu is die leerplan vasgestel op 7 jaar: 3 jaar algemene studie, gevolg deur 4 jaar mediese studie. Daarbenewens moes die aspirant-dokters 1 jaar praktiese werk onder toesig van 'n gekwalifiseerde dokter doen. 'n [[Chirurg]] moes vir 'n verdere jaar in die anatomie studeer. Die meeste dokters het egter op [[chirurgie]] neergesien, behalwe in Italië, en eenvoudige operasies is gewoonlik deur barbiere uitgevoer.
[[Bloedlating]] het 'n algemene geneeskundige praktyk geword en is oral vir feitlik alle siektes toegepas. Selfs in kloosters het monnike gereeld bloedlating ondergaan, of hulle nou siek was of nie. Daar is geglo dat bloed nadelige vogte bevat, waarvan die liggaam van tyd tot tyd ontslae moes raak. Notker, 'n monnik van die beroemde klooster by [[St. Gallus]], het in die 9e eeu bekend geword vanweë die akkurate diagnoses wat hy op grond van urienontleding gedoen het, 'n metode wat later oral toegepas is.
Toe die Hertog van [[Beiere]] een van [[Notker]] se pasiënte geword het, het hy sy eie urien deur die van 'n swanger vrou laat vervang om die geneesheer se bekwaamheid so op die proef te stel. Notker het so vas in sy eie diagnose geglo dat hy die hertog kalm meegedeel het dat God 'n wonderwerk verrig het en dat die hertog binne 30 dae geboorte aan 'n baba sou skenk. Notker het die hertog se persoonlike geneesheer geword. Die mees gevreesde siektes in die Middeleeue was roos (wat Sint Antoniusvuur genoem is), melaatsheid en builepes. Roos is hoofsaaklik veroorsaak deur die eet van bedorwe rogbrood en melaatsheid deur die eet van verrotte vleis en vis.
Die siekte het Europa uit Asië via die Italiaanse hawestede bereik en weswaarts tot by die [[Britse Eilande]] versprei. In 1348 het die epidemie hom uitgewoed, maar daarna het dit dikwels weer voorgekom, hoewel minder hewig en meer gelokaliseer. Aanvanklik was daar net by kloosters hospitale, maar die opkoms van stede en 'n ryk burgerstand en die hervormings wat deur die Kerk van stapel laat loop is om die godsdiensywer van die bevolking aan te wakker, het in die 12e en 13 eeu tot die bou van baie nuwe hospitale gelei. In die middel van die 13e eeu het die stad [[Toulouse|Toulous]]<nowiki/>e in Frankryk byvoorbeeld 25000 inwoners en 12 hospitale gehad.
Die hospitale het onder toesig van die Kerkgestaan en die standaard van higiëne was relatief hoog, veral by die hospitale van [[St. Gallus]], [[Salerno]] en [[Montpellier]]. In vergelyking met hedendaagse standaarde was die standaard van persoonlike higiëne in die Middeleeue baie laag. Die adel het meer dikwels 'n bad geneem as die geestelikes en die gewone bevolking, deels omdat 'n bad 'n luukse was wat net hulle kon bekostig, en deels omdat baie tradisies en rituele daarmee gepaard gegaan het.
'n Ridder het byvoorbeeld die aand voordat hy tot ridder geslaan is, gebad en dit was gebruiklik om besoekers aan 'n kasteel met 'n bad te verwelkom. In die groter stede soos Parys was daar baie openbare bad dens en stoombaddens, maar net die adel kon die hoë toegangsgeld bekostig. Die geestelikes, van monnike tot biskoppe, het oor die algemeen net 2 keer per jaar gebad - Kersfees en [[Paastyd]]. Die reëls vir die Benediktynse orde het byvoorbeeld bepaal dat slegs siekes gereeld mag bad en dat die neem van 'n bad deur gesondes slegs by hoe uitsondering geduld sal word.
Openbare [[higiëne]] is nog meer verwaarloos. Baie min wonings in die stede het toiletgeriewe gehad en daar was geen rioolstelsel nie. 'In die woonkwartiere van konings en baronne is soms toilette ingebou, maar die gebruik het eers in die 12e eeu meer algemeen geword toe ridders op die kruistogte met Islamitiese gebruike in aanraking gekom het.
=== Die rol van die vrou ===
Die opgang van die kultus van die [[Maagd Maria]] in die 12e eeu het gepaard gegaan met 'n verering van die vrou in die sogenaamde hoofse of ridderliteratuur. Die literatuur het egter op geïdealiseerde en vergeefse liefde betrekking gehad en het geen verband met die werklikheid gehad nie. In die alledaagse lewe is 'n vrou as een van die man se besittings beskou en in die Middeleeuse literatuur is daar talle voorbeelde van 'n ridder wat 'n vrou as van geringer waarde as sy perd geag het.
Daar is van haar verwag dat sy moet kan [[weef]] en spin en 'n elementêre kennis van die geneeskunde moet hê. Min vroue - en dan ook net die van die adel kon lees en skryf. Daar is van edelvroue verwag om ook 'n musiekinstrument te kan bespeel. In die afwesigheid van hul mans moes hulle egter die kasteel en landgoed behartig en selfs teen aanvalle verdedig. 'n Vrou kon ook namens haar man ooreenkomste aangaan en kontrakte onderteken, wat as bindend beskou is.
Vroue is toegelaat om 'n feodum (leengoed) te erf, maar in so 'n geval het die leenheer gewoonlik vir haar 'n huwelik gereël. Indien sy reeds getroud was, kon sy, met die goedkeuring van die leenheer, haar besittings by die van haar man voeg. Eleanor, die dogter van 'n 12e-eeuse hertog van [[Akwitanië|Aquitanië]], het byvoorbeeld al haar vader se uitgestrekte besittings in Frankryk geërf en later met koning [[Hendrik II van Engeland|Hendrik II]] van Engeland getrou. Daardeur het die koning van Engeland hertogdomme en graafskappe in Frankryk verkry wat hy nie voorheen gehad het nie.
In Frankryk is vroue eers vroeg in die 14e eeu van die troonopvolging uitgesluit (Saliese Wet). Die stap was die gevolg van 'n politieke krisis en was nie teen die status van vroue gemik nie. Meer as een vrou het in die Middeleeue met groot sukses die regering van 'n land oorgeneem. Een van die bekendstes was Blanche van [[Kastilië]], wat in die 13e eeu tydens die minderjarigheid van haar seun (die latere Lodewyk IX die Heilige) as regentes van Frankryk opgetree en die baronne met 'n ysterhand regeer het. Nadat haar seun koning geword het, het sy nog 'n groot invloed op landsake gehad.
Aan die einde van die 10e eeu het [[Theophano]] van [[Bisantium]] saam met haar skoonmoeder, Adelheid van Aries, die Heilige Romeinse Ryk tydens die minderjarigheid van keiser Otto III met groot sukses geregeer. In die stede was die bierbrou- en tekstielbedryf amper uitsluitend in vroue se hande. Baie ander bedrywe het ook van vroue se dienste gebruik gemaak, maar vroue se lone was laer as die van mans. 'n Boervrou moes haar man in alle opsigte met die boerdery bystaan, en die weduwee van 'n boer moes voortgaan om die verpligtinge aan die leenheer na te kom.
Op sekere landgoedere in Engeland is skape byvoorbeeld net deur vroue geskeer. Vir 'n ekstra inkomste het boervroue dikwels loonarbeid verrig en saam met mans gewerk, maar altyd teen 'n laer loon. In die Middeleeuse samelewing was daar amper geen plek vir 'n ongetroude vrou nie, behalwe in 'n klooster. [[Klooster|Kloosters]] het egter net die dogters van die adel en burgerstand as nonne aanvaar: as 'n "bruid van Christus" moes 'n non 'n bruidskat na die klooster saambring.
=== Jag ===
'n Paar maande later is hulle met hul een poot aan 'n paal vasgemaak - gewoonlik met 'n tau wat lank genoeg was om hulle in staat te stel om kort ente in die lug op te styg. Hulle is dan na die grond teruggebring, waar hulle met 'n stuk vleis beloon is. Later is hulle toegelaat om 'n gewonde patrys of kwartel uit die lug op die grond te oorweldig, maar sonder om dit dood te maak. Nog later, wanneer hulle heeltemal mak was en bevele kon gehoorsaam, kon hulle patryse of kwartels, waarvan 'n paar vlerkvere uitgepluk was, in die lug agtervolg.
=== Harde werklikheid ===
== Kuns ==
Die Oud-Engelse en Oud-Duitse literatuur het in die Vroeë Middeleeue al 'n bloeityd beleef. Die bekendste voorbeelde is die ''Hildebrandslied'' (ca. 800), wat een van die oudste oorgelewerde geskrifte uit die Duitse taalgebied is, en ''Beowulf'', wat eeue lank mondelings deur die Germaanse stamme oorgelewer is en tussen die 7e en 9e eeu in Oud-Engels neergeskryf is. In die Vroeë Middeleeue het Latyn nag die literatuur in Suid-Europa oorheers, maar met die begin van die Hoogmiddeleeue het die gebruik van die volkstaal as skryftaal in die Wes-Europese lande steeds meer ingang gevind.
Naas die [[Kroniek van Boeddhas|kronieke]], godsdienstige poësie en biografieë oor heiliges, wat in kloosters geskryf is, het 'n wêreldlike literatuur, geskryf deur die leke, aan die einde van die 11e eeu aan die adellike hofhoudings ontstaan Die wêreldlike literatuur het uit ridderromans en hoofse literatuur bestaan. Albei genres het in Frankryk ontstaan en tussen 1100 en 1250 'n bloeityd beleef. Die vroegste hoofse literatuur is in Suid-Frankryk, vernaamlik Provence, deur troebadoers geskryf en het van daar na die res van Europa versprei.
[[Troebadoers]] was digter-musikante wat rondgeswerf het maar dikwels vir lang tye aan die hof van 'n adellike vertoet het, waar hulle hul gedigte voorgedra het soms met die begeleiding van musiekinstrumente soos die siter en die luit. In Noord-Frankryk is hulle trouvères genoem. Ander benamings vir troebadoers was minstreel en jongleur. In Duitsland is hulle Minnesanger genoem en hul gedigte Minnesang. Die oudste ridderromans was die sogenaamde chansons de geste, Oud-Franse heldedigte.
Van die bekendste werke uit die Hoogmiddeleeue in Duitsland (geskryf in Middelduits of Middelhoogduits) is die ''Nibelungenlied'' (vroeë 13e eeu), waarvan die skrywer onbekend is, ''Tristan und'' ''Isolt'' (1210), geskryf deur [[Gottfried von Strassburg]], en ''Parzival'' (1210), geskryf deur [[Wolfram von Eschenbach]]. Laasgenoemde was die eerste ontwikkelingsroman in die Duitse letterkunde en is gebaseer op legendes oor [[koning Arthur]]. Die ''Nibelungenlied'' is 'n helde-epos op die hoofse lees geskoei en is gebaseer op oeroue Germaanse legendes. [[Parsival|Parzival]] was 'n verwerking van Perceval, wat deur Chrétien de Troyes (ca. 1135-1183) in Middel- frans geskryf is.
'n Ander bekende Franse werk is die Chanson de Roland (ca. 1100), 'n chanson de geste deur 'n onbekende skrywer. Alexandre de Bernay het vir die eerste versreëls van sy ''Roman'' ''d'Alexandre'' (ca. 1200) 12 lettergrepe gebruik, 'n vorm wat sedertdien as aleksandryn bekend staan. In die 2e helfte van die 13e eeu het burgerlik-didaktiese literatuur op die voorgrond getree. Die literatuur was 'n weerspieëling van die opkoms van die burgerstand en het die hoofse literatuur geleidelik verdring. Die hoofse literatuur het nog lank voortbestaan, maar is sedert die 14e eeu al hoë meer in prosavorm geskryf om dit meer aanvaarbaar vir die publiek te maak.
In Engeland het Engels eers in die 13e eeu daarin geslaag om Frans as skryftaal te verdring. Die bekendste werk in Middelengels is [[Geoffrey Chaucer]] (ca. 1340-1400)se ''Canterbury Tales'', 'n uitbeelding van die Laat-Middeleeuse samelewing veral van die burgerstand. Die voorlopers van die Middeleeuse toneelstukke was die gespeelde dialoë wat sedert die 10e eeu 'n deel van die erediens in die Kerk uitgemaak het, geleidelik wêreldlike elemente verkry het en uit die kerkgebou na die kerkhof verskuif is.
Hieruit het mettertyd volwaardige toneelstukke in die volkstaal ontwikkel. Die toneelstukke was gebaseer op Bybelverhale (misteriespele) en die lewens van heiliges (mirakelspele). In die Laat Middeleeue het die sogenaamde moraliteitspele ontwikkel. Dit was toneelstukke met 'n sterk didaktiese inslag. Klugte en toneelstukke met 'n romantiese tema was ook baie gewild. Die toneelstukke is bedags in die opelug opgevoer, gewoonlik op die mark plein, en die toeskouers het staande rondom die verhoog bymekaargekom.
=== Beeldende kuns ===
Die styl is aangewend vir die versiering (verlugting) van manuskripte. Tydens die kulturele oplewing in die tyd van Karel die Grote se ryk (die Karolingiese Renaissance, ca. 800) het die kuns 'n meer internasionale karakter verkry. Karel se hof het 'n sentrum vir wetenskap en kuns geword. Inspirasie is gevind in die klassieke en Vroeg-Christelike beeldende kunste. Talle voorbeelde daarvan, soos verlugte manuskripte, ivoorsnywerk en edelsmeekuns, het behoue gebly. Die Ottoonse kuns in Duitsland (keisers [[Ottomaanse Ryk|Otto]] I-III in die 10e eeu) het voortgebou op die [[Karolingiese Renaissance]].
In die [[argitektuur]] is die sogenaamde weswerk ('n monumentale afsluiting met 2 torings aan die westekant van 'n kerk), wat in die 8e eeu vir die eerste keer gebruik is, verder ontwikkel. Baie kerke het 'n kript met die graf van 'n heilige gekry. Die kerkgeboue (katedrale) het steeds in grootte en versiering toegeneem en houtplafonne is deur klipgewelwe vervang. Dikwels is daar geslagte lank aan een kerk gebou sodat dit uit verskillende style bestaan het wanneer dit voltooi is. Die Romaanse kuns het ongeveer gelyktydig op verskillende plekke in Europa ontstaan, maar elke streek het sy eie variasie daarvan ontwikkel.
In die 11e eeu het die verskillende variasies saamgesmelt tot een styl, waarvan die ronde boog die algemeenste kenmerk was. Romaanse kerke is versier met beeldhouwerk met die Laaste Oordeel as die gewildste tema. Die Gotiese boustyl het in Noord-Frankryk ontstaan en van daar na die res van Europa versprei. Die [[abdykerk]] van St. Denis by Parys (ca. 1140) word beskou as die oudste voorbeeld van die Gotiek. Die belangrikste kenmerke van die [[Goties|Gotiek]] is die spitsboog, die kruisribgewelf, hoë gebrandskilderde vensters en lugboë.
Die ontstaan van meerstemmigheid in die Middeleeue het die gevestigde posisie van Gregoriaans, die eenstemmige, liturgiese sang van die [[Rooms-Katolieke Kerk]], aangetas en was van groot belang vir die verdere ontwikkeling van Westerse musiek. In die wêreldlike musiek het die eenstemmige chanson van die troebadoers en trouvères 'n bloeityd beleef. Meerstemmige wêreldlike musiek het in die 13e en 14e eeu ontwikkel.
* [http://www.sca.org.au/cunnan/wiki/Main_Page Cunnan] - 'n Engelse wiki wat inligting versamel van die middeleeue en die [[renaissance]].