Daarom verkondig ek aan julle volkome vergiffenis van julle sonde,
Esegiël 37: 1-14 Psalmrespons
Johannes 15: 26-27; 16: 4b-15. Sang
Die geloofsbelydenis van Nicéa Voorbidding
Want U het die Heilige Gees uitgestort oor die mense in wie U ‘n welbehae het.
Daarom sing ons saam met die engele en hemelwesens Die lof van u heerlikheid:
Word uitgespreek deur die voorganger. Indien die "Veni Creator Spiritus" nie as aanvangslied gesing is nie, kan dit na die instellingswoorde gedoen word. Uitdeling van die tekens en kommunie
Votum Die aarde en alles wat daarop is, die wêreld en die wat daarop woon, alles, ja alles, behoort aan die Here.
Op hierdie wyse kan daar by ons (anders as by Paulus) maklik ’n spanning ontstaan tussen wat gelowiges hoop en dit waarop die skepping hoop (Let op dat hierdie waarneming hier as 'n sleutel gebruik om die teks binne ’n moderne ekologiese konteks te ontsluit). Waarop hoop die skepping? Die antwoord wat Romeine 8 op hierdie vraag bied, is heel verbasend: Die skepping se diepste hoop is dat dit bekend sal word wie God se kinders is. Hierby sou ’n mens tereg kon vra: Kan die kerk regtig ’n verskil maak aan die verslawing van die skepping? Is die skepping se hoop op die kinders van God nie dalk ’n tevergeefse hoop nie? Die Gees tree vir ons en vir die skepping in met versugtinge wat ons nog nie eers begryp nie.
Die hoop van die skepping op die kinders van God sou inderdaad tevergeefs gewees het as die kinders van God nie self ook verlang na ’n nuwe bedeling nie. Die kinders van God hoop volgens Paulus self ook op God se genadige oordeel – op die dag dat dit finaal bekend sal wees wie God se kinders is. Te midde van die sugte van die skepping en van gelowiges gee God aan sy kinders die eerstelingsgawe van die Gees. En as die kinders van God se hoop soms skeefgetrek word, tree die Gees by God in vir die hele skepping. Die Gees staan ons by in ons swaarkry. Die Gees weet dat ons nie aldag regtig weet waarvoor ons moet bid nie, waarna ons mag verlang nie, waarna die hele skepping uiteindelik op pad is nie. Ons kan nog nie die versugtinge van die Gees mooi begryp nie. Ons weet nie aldag wat in ons eie belang is nie. Ons weet ook nie aldag wat in die skepping se belang is nie. En dit lei tot die ekologiese vernietiging wat ons rondom ons sien. Maar die Gees tree vir ons en vir die hele skepping in. Deur die versugtinge van die Gees kan alles uiteindelik ten goede meewerk. Die Gees kan sorg dat dit waarop gelowiges hoop en dit waarop die skepping hoop met mekaar in pas kom.
For you do renew the face of the whole earth, of the whole cosmos over which you moved at the dawn of creation, As it was in the beginning, is now and shall be, world without end. (Krister Stendahl)
Romeine 8:18-30 is een van die rykste gedeeltes in die Nuwe Testament, met talle temas wat elkeen benut kan word in die erediens: lyding (ver 18v), skepping (verse 19-22), kindskap van God (verse 1, 14-17, 19, 23, 28-30), hoop (veral verse 20, 24-25), die Gees (verse 23, 26-27), gebed (verse 26-27) en voorsienigheid (vers 28). Binne die konteks van Pinkstersondag en Omgewingsondag (wat vanjaar saamval) is die fokus hier op die temas van die Gees en die skepping. Terwyl die Leesrooster net Romeine 8:22-27 as teksgedeelte aandui, word vers 18-21 hier ook gebruik. Daar is al baie oor Romeine 8 geskryf. Trouens, bekende predikers en teoloë in die geskiedenis het feitlik almal by geleentheid oor hierdie teksgedeelte nagedink, elkeen met ’n eie invalshoek (Kässmann). Die teks is onuitputlik, maar ook meer gekompliseerd as wat dit op die oog af mag lyk. Die doel van die eksegetiese opmerkings hieronder is nie om ’n vers vir vers verklaring te gee nie. Daarvoor kan die kommentare benut word. Dit gaan eerder daaroor om enkele sake rondom die verhouding tussen Gees en skepping aan die orde te stel.
’n Mens sou daarom met goeie reg kon vra: Indien die skepping aan die verydeling onderworpe is, indien dit juis die mens is wat die skepping hieraan onderwerp het (sien hieronder) en indien die slawerny van die skepping (vers 21) veral blyk uit die wyse waarop die mens die aarde vir eie gewin uitbuit (wat tot ekologiese vernietiging lei), hoekom sou die hoop van die skepping nou juis op die mens gerig wees? In die skerp formulering van Thomas Berry: "We are the termination, not the fulfillment of the earth process. If there were a parliament of creatures, its first decision might well be to vote humans out of the community, too deadly a presence to tolerate any further." Dit is ook opvallend dat die skepping nog gebuk gaan onder slawerny terwyl die kinders van God nie meer slawe is nie. Meer nog, hoekom sou die hoop van die skepping geleë wees in die seuns van God, selfs meer spesifiek op die bekendmaking van die kinders van God? In eietydse terme: Kan die hoop van die skepping wat kreun onder die juk van verslawing regtig op die kerk gerig wees? Kan die kerk regtig so ’n groot verskil maak? Tog is dit presies waarop Paulus klem lê. Die tema van die kinders van God kom deurgaans in Romeine 8 voor. Reeds in vers 1 word gesê dat daar geen veroordeling is vir dié wat in Christus is nie. Die tema van die kinders van God word veral in verse 14-17 beklemtoon. Die kinders van God het die Gees ontvang, is nie meer slawe nie, leef nie meer in vrees nie en is erfgename saam met Christus. Dieselfde tema word in verse 19, 21 en 23 herhaal, waar die kinders van God en die hele skepping verlang daarna dat dit bekend sal word wie God se kinders is. Ook in verse 27-30 gaan dit oor die verskil wat dit maak om ’n kind van God te wees. Die skepping wag met ’n uitgestrekte nek saam met ons, of meer presies, vir ons – dat dit bekend sal word wie God se kinders is (Barth). Ridderbos vat die strekking van hierdie frase saam as hy sê dat hierdie interpretasie berus op die wete wat op die Bybelse skeppingsgeloof gefundeerd is, naamlik dat die wêreld nie vir die dood nie, maar vir die lewe geskape is, en dat die lewe in die toekomstige heerlikheid van God’s kinders sal triomfeer (Vertaal). In die riglyne vir die prediking en liturgie hierbo word die vraag of die kerk werklik ’n verskil kan maak aan die verslawing van die hele skepping as uitgangspunt gebruik.
Die skepping is volgens vers 20 aan die "verydeling" onderworpe. Die Griekse woord "mataiotes" hier, kan vertaal word as "leegheid", "nietigheid", "futiliteit", "sinloosheid". Cranfield bespreek talle interpretasies en kies dan vir die mees voor-die-hand-liggende betekenis, naamlik "denoting the ineffectiveness of that which does not attain its goal (cf. the adverb "maten"), and to understand Paul's meaning to be that the sub-human creation has been subjected to the frustration of not being able properly to fulfil the purpose of its existence." Die skepping is verder onderworpe aan die "slawerny van die verganklikheid" (douleias tes phthoras, vers 21). Dit dui op sterflikheid, verganklikheid, op dit wat tot niet gaan, tot ’n einde kom, dit wat van binne uit verrot, afgetakel word, vernietig word. Dit is duidelik dat hierdie begrippe (saam met Rom 5:12v en verse 18-22 in die geheel) teen die agtergrond van Genesis 1-6 verstaan moet word (sien Byrne). Die gevolge van die mens se val het al wyer uitgekring totdat die hele aarde uiteindelik in God se oë "korrup" is (Gen 6:11). Die skepping is na die mens se val, net nie meer dieselfde nie. Paulus kom in die res van die Romeinebrief tot die gevolgtrekking dat die hele wêreld as gevolg daarvan voor God strafwaardig is (3:19) en dat die loon van die sonde die dood is (6:23). Dit is duidelik dat die mens se sonde ingrypende gevolge vir die hele skepping inhou. In ons dag blyk dit nêrens beter nie as uit omvangryke ekologiese vernietiging wat die voortbestaan van lewe op die aarde bedreig. Vir ’n eietydse interpretasie van die teks kan hierop gewys word. Dit is egter te betwyfel of Paulus in Romeine 8 enigsins die ekologiese gevolge van sonde in gedagte gehad het. Daar is ’n groot historiese gaping tussen Paulus en die wydverspreide eietydse gebruik van Romeine 8:18v om ’n besorgdheid oor die aarde se ekosisteme tot uitdrukking te bring.
In die lig hiervan het talle eietydse teoloë voorgestel dat daar 'n onderskeid tussen "dood" en "sterflikheid" gemaak moet word. Die mens is inderdaad van nature sterflik. Ons word egter nie net gekonfronteer met ons eie sterflikheid nie. Ons word ook gekonfronteer met die gevolge van ons sonde. Ons kan nie van God se oordeel daaroor ontsnap nie. God se oordeel is die dood. Die "dood" word hier in 'n gelade sin van die woord verstaan. Die dood bring nie net 'n einde nie, maar ook skeiding tussen God en mens. Die dood staan in die teken van God se oordeel. Hierdie oordeel is dat die mens voor God diep skuldig staan. Die genadige oordeel van God is egter ook dat daar vryspraak van sonde in Jesus Christus is (Rom 6:23, 8:1). Hiermee is hierdie belangrike teologiese vraagstuk nog lank nie opgelos nie. Dit kan nie hier in meer besonderhede bespreek word nie. As daar vanuit hierdie vraagstuk na Romeine 8:19-21 gekyk word, val dit op dat die konnotasies van die begrippe wat gebruik word, op beide sterflikheid en die gevolge van die sonde dui. Verydeling, verganklikheid, vernietiging, verderf word, is verweef. Na die sondeval val die lotgevalle van die skepping saam met dié van die mens (Byrne). Paulus het immers in ’n ander tyd met ander vraagstukke gelewe en gaan gewoon nie op hierdie vraagstuk in nie. Hy sien wel raak dat die hele skepping sug en kreun – om watter rede ook al. Juis omdat die skepping om verskillende redes sug en kreun, laat die teks vir ons in ons konteks ruimte om te let op ekologiese vernietiging as een eietydse rede waarom die skepping "aan slawerny onderworpe" is.. Al het Paulus nie ekologiese vernietiging in gedagte gehad nie, lê dit tog in die verlengde van die teks.
Die verband tussen die sugte van gelowiges en die versugtinge van die Gees word verduidelik in die res van die perikoop (v 27-30). Die Gees pleit vir die gelowiges, dat alles vir hulle ten goede sal laat meewerk, dat God se wil in hulle lewens sal geskied. Die verband tussen die skepping se sugte en die Gees se versugtinge is egter nie so duidelik nie en word dikwels gewoon geïgnoreer. In die teks word daar nie weer na die skepping verwys nie. ’n Mens sou daarom kon vra of die Gees nie ook oor die sugtende skepping begaan is nie? Hier kom ons weer voor een van die groot teologiese vraagstukke van ons dag te staan. Daar bestaan geen twyfel daaroor dat skepping en herskepping die werk van die Gees is nie (vgl resente studies oor die Heilige Gees van Jonker, Moltmann, Müller-Fahrenholz, Van de Beek, Welker). Die Gees van God sweef van die begin af oor die waters en is telkens daar om alles nuut te maak. Die belydenis van Nicea sê daarom dat skepping ook die werk van die Gees is: die Gees is die "Een wat lewe gee." Die bekende gebed van die vroeë Christelike kerk lui: "Kom, Skepper Gees!" Of in die woorde van die 1991 vergadering van die Wêreldraad van Kerke in Canberra: "Come Holy Spirit, renew your whole creaton."
Die vraag is ook hoe die herskeppingswerk van die Gees plaasvind. In die Westerse tradisie het die klem altyd nog daarop geval dat die Gees die Gees van Christus is (vgl die filioque debat) en dat die Gees daarom werk deur Jesus Christus, deur die verkondiging van die boodskap van verlossing in Christus, deur die Bybel en deur prediking, deur die liggaam van Christus (die kerk), die sakramente en die dienswerk van die kerk in die wêreld. Daar is egter talle eietydse teologiese strominge wat wil ruimte laat vir die werk van die Gees buite Jesus Christus om. In Pinksterteologie word die vrye gawes van die Gees beklemtoon. Die Gees "waai waar hy wil" en kan nie beperk word binne die konteks van die institusionele kerk nie. In Afrika teologie word dikwels geargumenteer dat die Gees van God in Afrika heilsaam teenwoordig was lank voordat die boodskap van Jesus Christus hier gekom het. In bevrydingsteologie word soms gesê dat die bevrydende politieke werk van die Gees nie altyd net deur die kerk plaasvind nie. Die Gees werk in die wêreld en gebruik nie net die kerk as instrument daarvoor nie. In feministiese teologie word die vroulike rol van die Gees (as die een wat lewe gee) beklemtoon teenoor die manlike Christus-figuur. En in ekologiese teologie word die kosmiese herskeppingswerk van die Gees, wat binne én buite die kerk plaasvind, dikwels beklemtoon. ’n Mens sou kon vra of die sugtinge van die Gees wat nie eers deur gelowiges begryp word nie, sinspeel op hierdie wyere teenwoordigheid van die Gees wat ook begaan is oor die sugte van die hele skepping? Romeine 8:18-30 dui egter in ’n ander rigting. Dit blyk uit die dominante rol wat die tema van die kinders van God in die hele hoofstuk speel. Die skepping wag gretig op die openbaarmaking van die kinders van God. En die Heilige Gees pleit veral vir die kinders van God. Is die Gees dan nie oor die sugtende skepping begaan nie? Inderdaad, maar teenoor die verslawing van die skepping deur die mens se val, val heil vir die hele skepping hier saam met heil vir die gelowiges. In ons dag is dit geensins vanselfsprekend nie. Sal die bekendmaking van wie God se kinders is enigsins ’n verskil maak aan die ekologiese verknegting van die aarde as deel van God se skepping? Anders gestel: Kan die kerk werklik ’n verskil maak aan die verslawing van die skepping? Vir die prediking oor Romeine 8 op Omgewingsondag en Pinkstersondag (tesaam) kan hierdie vraag as uitgangspunt gebruik word. Bibliografie