Esther worstel ook oor die geskikte styl vir haar akademiese proefskrif: streng wetenskaplik of meer toeganklik (148)? Sy het ook duidelike opvattings oor die navorsingsbronne wat benut behoort te word: nie net geskrewe bronne is belangrik nie, maar ook alternatiewe bronne soos mondelinge oorlewerings en kulturele artefakte (290). Bullet noem nóg 'n bron: "geskrifte in private besit" (137). Dat sy dus onafhanklik, buite die gebruiklike ideologiese kaders en derhalwe met skoon oë kyk na haar vak, blyk veral duidelik uit die leerplan van die nuwe module wat sy "die volgende jaar wil doseer. 'n Geskiedenis met sy wortels in die tyd lank vóór 1652-Jan van Riebeeck se 'volksplanting' in die vervloë tyd toe die mens sy eerste werktuig uit klip vervaardig het" (147). Sy wyk ook af van die leerplan om haar studente van die Ystertydperk te vertel (150). By tye kom daar ook eksplisiete kommentaar voor: "Die vak geskiedenis werk nie net met geskrewe bronne nie [...] Dalk moet jy dit 'n slag buite die universiteitsbiblioteek waag. [...] Alternatiewe bronne soos mondelinge tradisie en kulturele oorblyfsels is 'n ewe integrale deel van die studieveld." (290). Hierdie woorde van Esther aan haar promotor, André, sou goedskiks ook die woorde kon wees van die primêre verteller én van die im-plisiete outeur én Strachan self.
Op verskeie plekke blyk dat Esther holisties ingestel is, haar oopstel vir alle bronne oor die verlede (selfs ook vir 'n "influisteraar"), belese en ontwikkeld is. Sy is dus by uitstek geskik om die geskiedenis van Vilonel te skryf, maar om dit ook te skakel met die Grensoorlog. Daartoe word sy gemanipuleer deur én Bullet én die primêre verteller wat beide skynbaar belang daarby het. Terselfdertyd veroorsaak veral haar toeganklike styl 'n botsing met haar promotor, 'n verslegtende akademiese verhouding wat sy parallel vind in hul uitsiglose persoonlike verhouding. Dat hy haar akademiese toekoms in sy hande het (sy het maar net 'n tydelike kontrakpos), kompliseer sake nog meer.
Ontnugterd met die swak strategiese leiding aan Boerekant en nâ 'n botsing met generaal C. R. de Wet, bedank hy nie alleen nie, maar word 'n "joiner" en leiersfiguur in die Orange River Colony Volunteers wat die Boeremagte aktief teenstaan. Hy word gevang, spring die doodstraf om onbekende redes vry en word in gevangeneskap geplaas. Só beland hy as prisonier (maar eintlik as gewaardeerde gas en gespreksgenoot, 365) by generaal Marthinus Prinsloo en speel 'n belangrike rol in laasgenoemde se uiteindelike oorgawe (met 4 300 man) in die Brandwaterkom in 1900. Sy hele lewensloop is omhul deur vaagheid: sy ligte straf, sy jeug én sy prominente plek in Senekal (waar hy onder meer burgemeester was nâ die oorlog) terwyl baie ander verraaiers, hensoppers en joiners dikwels sosiaal gemarginaliseer is. Daarom bied sy lewe baie-en dankbare-stof vir 'n navorser.
Vilonel se jeugjare (62-63) én sy lewe in die tydperk nâ die Tweede AngloBoereoorlog (137, 179, 373) kom slegs kursories aan die orde en daar word gekonsentreer op die paar jaar voor die oorlog, sy huwelik en veral sy ervarings tydens die oorlog. Hierdie randfiguur van die geskiedenis word op 'n voortreflike manier gekarakteriseer. Vilonel en sy wedervaringe in die oorlog kom só skerp geteken uit die verf dat jy hom bykans kan voel en ruik. Hierdie storie bevat na my gevoel ook dié gedeeltes wat as die hoogtepunt van die roman bestempel sou kon word.
Esther se belangstelling in Vilonel én die dryfvere van verraad het ook, soos gesê, 'n persoonlike motivering. Dit is ook belangrik dat Esther besig is met 'n proefskrif, omdat dit 'n bepaalde objektiwiteit veronderstel. Ek bevraagteken egter Louise Viljoen ("Brandwaterkom" 8) se stelling dat "die roman [probeer om] "op onbevooroordeelde wyse die oorsake van sy optrede [te] peil".
Die leser ervaar Vilonel aanvanklik as 'n sjarmante man met bepaalde kwaliteite, 'n prokureur met goeie mensekennis en 'n skerp verstand. Hy is lief vir mooi klere (13, 30), drink net die beste Skotse whisky (26) en het 'n hele versameling duur hoede (56, 64) wat pas by elke geleentheid. Die Engelse lewenswyse van "gracious living" trek hom aan, asook hulle verfynde én gedissiplineerde lewenswyse. Tekenend hiervan is Vilonel se neiging om dikwels Engels te gebruik (byvoorbeeld 27) en boonop sy fassinasie met die Engelse kultuur (byvoorbeeld 23), veral die poësie. Ydelheid en hedonisme is weliswaar nie aardsondes nie.
Vilonel is egter ook berekend in sy optrede wat meestal bepaal word deur eie voordeel én hy misbruik mense vir sy eie gewin. Die besonder uitgebreide beskrywing van sy hantering van twee weduwees se geldsake op ble. 53 tot 55 waaruit duidelik blyk dat eie geldelike voordeel voorop staan, is hiervan 'n sprekende voorbeeld, ook die wyse waarop hy veilings hanteer tot eie voordeel, 58-9. Die implisiete vertellerskommentaar word veel skerper op bl. 15 waar die leser boonop toegang kry tot Vilonel se gedagtes wat geen twyfel laat oor die betroubaarheid van die beskrywing nie (kyk onder meer: "Los hom, laat hy hom selwers hier kom vasloop. Hier het nou 'n kans gekom om groot te skep"). Dat die man in die proses geruïneer sou kon word, speel geen rol in sy planne nie. Vergelykbaar hiermee is sy introspeksie oor die moontlikheid om vee uit Basoetoland te bekom (op die spoor van die verraaier-Fouchés: "Vir 'n uitgeslape boer gaan die geleentheid hom hier voordoen om 'n allemintige slag uit die wanorde te slaan." (279). Beide gedeeltes is voorbeelde van die Erlebte Rede (vrye indirekte rede) waar die karakters self aan die word gestel word in die derde persoon. Nog 'n voorbeeld is Vilonel se uiters berekende optrede om Sarel Breedt te oorreed om uit te wyk na Basoetoland en daar vee te gaan bymekaarmaak (343 en verder). Nie net as taktiek om ontslae te raak van 'n gevaarlike, onstabiele man nie, maar om dalk self daarby te baat. Die skerpste kritiek op Vilonel is egter tydens die Slag van Platrand (128-32). Hier blyk dit duidelik dat hy doelbewus sy medekrygers in die steek gelaat het weens lafhartige eiebelang (kyk veral na sy redevoering op bl. 131 waarin hy skerp gesatiriseer word).
Binne hierdie kom wil Esther die gevoel kry van weleer én wil sy Vilonel ook "ontmoet" deur die geskrifte oor hom. Hierdie situasie skep uiteraard 'n parallel met dié in Strachan se roman, Die werfbobbejaan, waar Khera haar ook vestig op 'n afgesonderde dorpie en daar deur haar lewensbeskrywing van hom haar vorige geliefde tot lewe wek. In Brandwaterkom word Vilonel eweneens 'n lewende teenwoordigheid vir wie Esther telkens (skynbaar) sien en begin sy selfs lang gesprekke met hom aanknoop (onder andere 46, 66, 315, 316, 317).
Esther se voorvader het verraad gepleeg en sy (en haar minnaar, André) is eweneens skuldig aan verraad teenoor sy vrou weens hulle verhouding; hulle ontmoet mekaar by geleentheid ook op Surrender Hill (307)! Die litteken op Esther se vinger waaroor sy voortdurend vryf (219) is die sigbare bewys van verraad, omdat sy die letsel opgedoen het tydens skelm seks met André in sy kantoor (219). Dit raak trouens 'n metafoor: dit is 'n onuitwisbare letsel, soos verraad in die Afrikanergeskiedenis dit ook is. Op sy beurt pleeg André weer verraad teenoor Esther wanneer hy haar in Bloemfontein vertel dat sy gesinslewe in plek was en dat hulle verhouding dus tot 'n einde gekom het (371). Die kannonier pleeg skynbaar verraad (123), Catharina Venter se familie is skuldig aan verraad (267), verraad word gesuggereer by die vernietiging van Long Tom (286-7), Marthinus Prinsloo pleeg verraad, Henriette was, soos gesê, skuldig aan verraad deur haar verhouding met 'n Engelse offisier (317) én die implikasie is dat daar ook verraad gepleeg is teenoor die voormalige grensvegters deur die miskenning van hulle, ook in die amptelike geskiedskrywing (kyk ook Viljoen, "Brandwaterkom" 12). Maar nog "is het het einde niet": Esther verraai eintlik die erkende historiese diskoers deur al hoe meer te verval in 'n spekulatiewe, toeganklike styl én die ouktoriële (alwetende) verteller verraai die narratiewe konvensies deur juis telkemale (metanarratief) te toon dat hy nie alwetend is nie en ook nie beheer het oor sy stof en karakters nie. Dit is 'n truuk wat ook by Leroux voorkom, veral in Onse Hymie (Van Coller, Onbewuste).
Die opvoering in die holkranse gee egter 'n totaal ander interpretasie van die gebeure en veral van Hans Dons se motivering vir die moord. Dit veroorsaak vanselfsprekend groot onsteltenis by Catharina. Hiervolgens het hy 'n swart vrou as geskenk gekry by die opperhoof, Panda, en haar as sy vrou aanvaar en selfs 'n naam gegee: "Anette de Lange!" (234). Toe sy kneg, Ncatya by haar aanlê, het Hans Dons hom geskiet. Die moord is dus 'n daad wat spruit uit jaloesie. Só word geïllustreer dat die waarheid van die geskiedenis ontglippend is. Dit geld natuurlik ook vir Strachan se historiese roman al steun dit op deeglik nagevorsde geskiedenis (volledig erken agter in die roman) en word outentisiteit telkens op verskillende manier beklemtoon.
Strachan het in sy werk (sedert sy debuut, 'n Wêreld sonder grense) 'n uitgesproke voorkeur vir die ek-verteller, maar dan dikwels verskillende ondergeskikte of selfs newegeskikte ek-vertellers. Dit het tot gevolg dat daar nie net dikwels verskillende stemme in 'n roman is nie, maar ook verskillende stories, tekssoorte (briewe, dag-boekinskrywings, ensovoort) en vertelvlakke wat aanleiding gee tot 'n komplekse narratiewe sisteem. In Brandwaterkom gaan Strachan (en teoreties is dit beter om te praat van die implisiete outeur) nóg verder: om die vertelsituasie in hierdie roman te beskrywe, is moeilik en daarom 'n hipotetiese konstruksie.1
Dit is dalk goed om van meet af aan te beklemtoon dat daar in 'n roman verskillende diskursiewe vlakke is en dat die implisiete outeur verantwoordelik is vir die voorwerk, die titel van die teks en die hoofstukke, die (hoofstuk-)geleding én vir die vertelsituasie. Daarom praat ons hiervan as die outeursteks.
'n Volgende vlak is die vertellersteks en ten slotte die personeteks waar karakters self aan die woord gestel word. In Brandwaterkom is die oorkoepelende of primêre verteller (die een wat op die vertelvlak die hef in hande het) 'n metanarratiewe verteller wat voortdurend kommentaar lewer oor die vertelproses. Op bl. 44 kyk hierdie verteller na Bullet en merk op: "Hoeveel kere het ek hom nie al so dopgehou nie [...] Maar sal hy sy rol in die bergkom kan uitleef?" In hoofstuk 9 word deur Esther opgemerk: "Daar was 'n tekortkoming in my werk. Ek moes vir Vilonel 'n jeug skep, kinderdae. Dis waarvoor die studie nou gevra het. Maar waar kry ek dit?" (45). Al is dit op rekening van Esther, kan dit ook gelees word as metanarratiewe kommentaar van die primêre verteller, omdat Vilonel se jeug veel belangriker is vir 'n roman waarin psigologiese dryfvere 'n rol speel as vir 'n feitlike narratief waar die skrywer boonop niks behoort te "skep" nie.
Op bl. 69 merk hierdie verteller tersluiks, na aanleiding van die kroegman, op dat interessante karakters skaars is en dan vermeld hy die pak notas in Bullet se paneelkissie: "Soos met die pensketse van die kroegman, het ek nog nie heeltemal raad daarmee nie. Behalwe dat dit die kern gaan vorm van 'n plan waarvan Bullet nog net ten dele bewus is." Hieruit kan die leser aflei dat die primêre verteller oor bepaalde narratiewe mag beskik (om ten minste die storie in 'n rigting te stuur) én dat daar 'n oorvleueling tussen hom en Bullet is; beide wil die Grensoorlog deel van Vilonel se storie maak.
Esther kom op ble. 94 tot 95 ter sprake: "die vrou wat hy [Bullet] in die bergkom gaan ontmoet, se fokus is anders. Sy rig haar juis op randfigure, die skadukarakters van die oorlog." Dan word 'n hele reeks randfigure genoem soos Piet de Wet, A. P J. Cronjé en Meyer de Kok waaruit blyk dat daar ook 'n sterk ooreenkoms bestaan tussen hierdie primêre verteller en Esther. Skynbaar is Bullet slegs die boodskapper wat die vrou moet oortuig om die pakkie nie net te aanvaar nie, maar ook in haar projek aan te wend; "[d]it gaan nie 'n maklike boodskap wees om oor te dra nie." Hieruit blyk onomwonde dat Esther 'n groot mate van (narratiewe) onafhanklikheid besit. Op bl. 135 en verder kom die primêre verteller weer self aan die woord waar hy die ontmoeting tussen Bullet en Esther ouktorieel weergee en dan opmerk: "Die gesprek het waarlik gevorder soos ek dit voorsien het." Ietwat later maak die primêre verteller 'n hele aantal losstaande opmerkinge waaruit blyk dat Bullet deur hom gebruik word om Esther te oortuig waaruit weer eens haar onafhanklikheid blyk: "Dit is die vraag waarop ek hom voorberei het"; "Bullet sou nou die vreemde naam verwag het"; "Gaan sy hom verder uitvra? Hom met iets anders ook wil toets?" en "Dis nog te betwyfel of hulle 'n verstandhouding hier op die oopte in die begraafplaas gekry het. Maar dit was nietemin 'n begin." En dan word hierdie gedeelte op 'n opmerklike wyse afgesluit waaruit die leser kan aflei dat dit (dalk) so sou kon staan in die uiteindelike roman, maar dat dit tans nog net rofwerk is: "Dis alles moontlik, ja. Ek kyk die bakkie agterna tot dit in die laagte van die vleiland verdwyn. Voorlopig kan dit so bly. Dis heel moontlik dat die ontmoeting so sou verloop het."
Op bl. 178 word daar weer deur die primêre verteller bespiegel oor Bullet se vordering by Esther en opgemerk dat Bullet darem "nou binne-in haar wêreld" was; boonop "met 'n uitnodiging na haar huis." En dan volg die belangrike opmerking: "Hy het haar, soos ek, al die pad in sy gedagtes gevolg tot by die huis. En later in die kerk in waar sy my notas oopgevou het" (my kursivering). So kan weer afgelei word dat Bullet sy boodskapper is. Op bl. 200 bely die primêre verteller ook sy onkunde oor Bullet se gedagtes en gevoelens: "Dit moes haar in sy estimasie laat styg het"; "Dis wat hom waarskynlik die meeste getref het"; "Dalk het hy met ander oë na Esther gekyk" en "Bullet moes gewonder het..."
'n Kerngedeelte kom voor op bl. 318 waar die primêre verteller sy frustrasie onder woorde bring, omdat Esther eerder aandag gee aan Henriette se dagboek as aan die manuskrip oor die Grensoorlog: "Ja, ek weet en ek het dit nog altyd geglo dat die skrywer sy karakters vrye teuels moet gee, maar hier het die handeling 'n verkeerde rigting ingeslaan. Haar aandag moet so gou moontlik terug na die manuskrip [.] Ek het trouens Bullet met daardie doel na haar gestuur. Vilonel is net 'n rookskerm [.] want hoe anders [...] sou ek [...] haar bewus maak [...] van afgeskeepte momente in die geskiedenis [.] Bullet was veronderstel om my boodskapper te wees".
Die hoofstuk begin met die vraag: "Sal ek die einde skryf, of moet ek haar toelaat om dit self te doen? Of sal dit tog Vilonel wees wat die laaste sê het?" Hierdie primêre verteller gee oënskynlik te kenne dat hy deurgaans sy afstand behou het, dat hy Bullet sy vuilwerk laat doen het en dat hy self nooit kon hoor wat Catharina gesê het nie: "Sy is die enigste wat deur Esther op hierdie bladsye beland het." En dan: "Nou maar goed, dis die spel wat ek gespeel het, die skilder wat deel wou wees van sy eie skilderye. Ek verf dus 'n struik, 'n boom, 'n donker skadukol. In daardie skadu staan ek. Vanuit die skadu hou ek hulle dop. Ek kan nie roer nie, ek kan nie voortgaan met die skilderye nie-ek kan hulle allermins skilder sonder dat hulle van my bewus sal raak [...] Wat is die slotsom? Is die verhaal myne of Esther s'n? Is Bullet hare of myne?" Of die primêre verteller nou homself as 't ware in die skilderye skilder en of Multatuli in sy Max Havelaar self die fiksiesisteem binnetree, dit is steeds 'n bewuste diskursiewe keuse en impliseer 'n narratiewe hiërargie: iemand met die toutjies in die hand besluit daaroor. Hier blyk die duidelikste dat die primêre verteller die mag het om ander vertellers aan die woord te stel, 'n situasie van narratiewe inbedding. Dit veronderstel "dat daar 'n hiërargie van stemme bestaan en dat daar êrens 'n primêre verteller [...] is wat ander se fokalisasies/uitinge siteer" (Van Coller, Tussenstand4).
Die primêre verteller in Brandwaterkom bely uiteindelik 'n sekere magteloosheid; asof én die verskillende stories én die karakters in die loop van die roman 'n outonomie verwerf het. Sy doel was om Esther (deur middel van Bullet) sover te kry om óók die "storie" van die Grensoorlog te vertel as parallel met dié van Vilonel en die Tweede Anglo-Boereoorlog omdat dit 'n vergete geskiedenis is en Esther juis mense (Vilonel) en gebeure (verraad) uit die vergetelheid wil ontruk. Daarom het hy Bullet na haar gestuur met die pak aantekeninge (373). Hierdie verteller erken ook dat hy nie weet of "die verhaal myne of Esther s'n" is nie (370). Die implikasie is dat wat die leser oor Vilonel gelees het deur én die verteller én Esther geskryf is al sou dit voorkom of die leser eintlik net lees wat sy in haar proefskrif oor hom skryf: eers byna soos in 'n roman en dan teen die einde meer "in tesistaal" (355). So 'n teks waar vertellers vermeng raak, staan bekend as 'n interferensieteks, soos waar dié van die primêre verteller se woorde as 't ware oor dié van Esther skuif. Dié spel vind ek slim en ter sake, omdat dit illustreer dat én historikus én romanskrywer worstel met die weergawe van die verlede.
Die roman eindig met 'n slottoneel waar Vilonel kyk na die teregstelling van drie van sy vriende "as laaste eerbewys"" aan hulle (376). Dit is betenisvol dat die slot oop bly en nie omraam word deur vertellerskommentaar nie. Eers nadat hulle reeds doodgeskiet is, bereik die klank van die geweerskote vir Vilonel. Dit herinner onmiddellik aan die sentrale metafoor van die super nova in Die jakkalsjagter wat lank reeds uitgedoof is wanneer die lig daarvan eers deur die kyker waargeneem word of van die spore wat waargeneem word wanneer die persoon/dier wat dit gelaat het, reeds weg is. Dit skakel weer met die hele (postmodernistiese) konsep van betekenisgewing en voortdurende semiose (Van Coller, Tussenstand 1-9): betekenis is ontglippend. Die waarnemer (én die verteller as waarnemer én die leser) kan die "waarheid" nooit agterhaal nie. Dit word trouens vroeg in die roman al vir die ingewyde Strachan-leser gesuggereer (wanneer daar op bl. 9 staan dat Esther op soek is na "die spoor van Vilonel.")
Esther se storie geskied in die ek-perspektief (hoewel sy byvoorbeeld op bl. 65 deur 'n ouktoriële verteller beskryf word), soos ook dié van Catharina en Bullet, almal derhalwe deel van die personeteks. Dit is daarom belangrik om 'n duidelike skeiding tussen hulle aan te bring op stilistiese vlak. Catharina praat byvoorbeeld argaïese Afrikaans, Bullet praat in 'n "army-jargon", Henriette in "Afrikaans-Hollands" en Esther in 'n poëtiese Standaardafrikaans.
Tipies van Strachan se sikliese werkwyse (op die spoor van Etienne Leroux wat hom sterk beïnvloed het), word daar ook doelbewus aansluiting gevind by sy eie voorafgaande tekste; hier veral deur die karakter Bullet uit Dwaalpoort. Nie net is hy die argetipiese swerwer nie; hy versigbaar die grensvegter met fisiese en psigiese letsels. Daar is egter benewens 'n besoek aan Dwaalpoort ook verwysings na ander karakters (soos oom Ludwig en die mitiese wit hartbees, Mhlophe) wat in daardie roman 'n rol speel. Veral word daar verwys na Henriette (én haar dagboek uit die Tweede Anglo-Boereoorlog) om sodoende ook 'n skakel te lê met hierdie oorlog en die letsels wat dit gelaat het op die psige van die Afrikaner. Wanneer Esther tydens haar besoek aan Dwaalpoort skynbaar seksuele omgang het met Bullet (321) blyk later (331) dat dit haar verbeelding was (355). Maar dit is ook moontlik dat dit die omgang met Vilonel was vir wie sy skynbaar sien (316-7). Dit roep vanselfsprek-end die kerntoneel op uit Die jakkalsjagter (62-3) waar die moeder die jakkalsjagter se kamer binnestap. Twee stories en twee historiese tye oorvleuel nie net nie; die magies-realistiese word ook op die spits gedryf.
Soos so baie ander Afrikaanse romans van die afgelope dekades handel Brandwaterkom oor die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Ek het al by geleentheid hierdie verledegerigth-eid van die Afrikaanse prosaskrywers sedert die negentigerjare van die twintigste eeu as 'n "obsessionele worstelstryd" met, en belangstelling in die verlede bestempel (Van Coller, Tussenkoms 24). As daar een historiese gebeurtenis is wat skynbaar die belangstelling prikkel van eietydse Afrikaanse prosaskrywers is dit die Tweede Anglo-Boereoorlog (1899-1902). Daar is 'n groot aantal skrywers soos Engela van Rooyen (Vuur op die horison), Eleanor Baker (Groot duiwels dood), Jeanette Ferreira (Brandoffer), Klaas Steytler (Ons oorlog), Johnita le Roux (Kus van die winterskerpioen) ensovoorts wat 'n positiewe beeld skep van die Afrikanerkryger en die bekende beeld van lei-ersfigure selde aantas. Ook Francois Smith se onlangs-verskene roman, Kamphoer (2014), vestig weliswaar aandag op bepaalde vergete aspekte van dié oorlog, maar sy doel is nie 'n dekonstruksie van die bekende Afrikanergeskiedenis nie.
Strachan se roman vind veral aansluiting by enkele van hierdie bogenoemde romans. Eerstens by Leroux se Magersfontein, o Magersfontein!: In Leroux se roman word deurgaans gewerk met jukstaponering (onder andere van karakters en historiese tye), 'n tema wat ook sentraal staan in die Strachan-roman. Boonop is beide romans 'n poging om die Boereoorlog en kernfigure daarvan te interpreteer deur 'n eietydse representasie. By Leroux geskied dit deur 'n film; by Strachan deur én die proefskrif wat een van sy hoofkarakters skryf én deur die roman wat die primêre verteller probeer skryf. "Probeer skryf", want die primêre verteller is deurgaans (soos 'n ander karakter van Leroux, mnr. Y in die roman 18-44) besig om op metanarratiewe wyse verslag te doen van sy skryfpoging en vordering.
Ingrid Winterbach skryf verskeie romans waarin die Tweede Anglo-Boereoorlog belangrik is. Belemmering handel primêr oor die apartheidsera, waartyens 'n groepie mans (wat hulleself as vryheidsvegters sien) 'n aanval beplan. Hulle vind krag en motivering in die dapperheid van Boerekrygers (63, 124 e.v.) tydens die Boereoorlog en daar word ook telkens na De Wet en die oorlog in die Vrystaat verwys (o.a. 227 e.v.) en selfs na die Brandwaterkom (232). Boonop kom die tema van verraad wat belangrik in Strachan se roman is ook hier na vore (68).
Niggie handel ook oor die Boereoorlog en veral dan oor intellektuele mense wat teen wil en dank betrek word by 'n oorlog waarteenoor hulle taamlik onverskillig staan. Reitz en Ben is vergelykbaar met Vilonel, omdat hulle as intellektuele, skeptiese karakters wesenlik verskil van die tradisionele Boerekrygers met hulle naïewe geloofsvertroue. Een van die hoofmotiewe van hierdie Winterbach-roman is die trickster-figuur, 'n enigmatiese boodskapper met teenstrydige eienskappe. Soos sal blyk, is juis die Hermesfiguur by uitstek die verpersoonliking van die trickster en hierdie figuur neem 'n sentrale plek in in Brandwaterkom.
Soos gesê, is Strachan baie beïnvloed deur Leroux in wie se werk die Hermes-figuur 'n belangrike rol speel, veral in die derde (knolskrywer-)siklus. Hierdie siklus (by name 18-44) het 'n duidelike nawerking gehad op Strachan se werk en daaroor is al uitvoerig geskryf (kyk Van Coller Strachan 621-31). Hierdie roman van Leroux is sterk metanarratief en die knolskrywer laat hom voortdurend uit oor sy onvermoë om van 'n knolskrywer te verander in 'n rasegte skrywer. Oplaas is die boek wat die leser pas gelees het, inderwaarheid die boek wat hy deurgaans beplan het. Dit is ook die geval met Brandwaterkom.
Die duidelikste beskrywing ter illustrasie van hoe die Hermes-motief in die roman voorkom, is waarskynlik die een op bl. 264: "Slaan later my arms om die kussing en . ja, ek verbeel my dis Posman. Ek neem hom in my hande en praat met hom. Hoe gaan jy onder my hande vorm aanneem? Vra ek dig teen sy oor. Aantreklik, baardloos en atleties? Of ewe onweerstaanbaar met 'n baard? Geslepe sal jy wel wees [.] Ek gaan jou mooi hande gee, lang vingers en 'n talent vir musiek. Kan jy nog die skilpaddop voor die grot onthou waaroor jy die senings gespan het om die eerste lier te maak?"2
Op bl. 13 begin die vertellings só: "Enkele maande voor 11 Oktober 1899, die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog, is Vilonel 'n bedrywige man. Die wit langmouhemp, onderbaadjie, das en kruisbande help nie juis om die hitte draagliker te maak nie. Sy baadjie hang aan 'n houthanger agter die deur." Nog later verneem die leser weer van die versengende hitte: "Sy voorhoof is effens klam en hy druk met sy sakdoek daarteen; buite in die stofstraat is dit selfs nog warmer." "Enkele maande" beteken twee of drie maande wat beteken dat die dag waarna hier verwys word dus in Julie of Augustus moes plaasvind. Elders in die roman word hierdie maande juis beskryf as besonder koud, veral in die koue Oos-Vrystaat (onder andere op bl.183; selfs bl. 198 en ook bl. 269). Dit is 'n vreemde vergissing.
Die Hermes-motief is reeds oordrewe, maar die hele uitgebreide motiewekompleks van boodskappers nog meer. Om slegs met 'n kriptiese opname te volstaan: 11 (die wind) as fluisterende boodskapper, 36: Hans Dons wie se "verspilde bloed" opgekruip het na die grot as boodskappe, "die boodskap vir hul oorlewering uit die onderwêreld", 39: Die berig van die reisiger, 42: die swartman wat sê "dit is die boodskap .", 284-5: die man agterin die afleweringswa, vol bruin pakkette; 289: Die hele ietwat oordrewe beskrywing van Posman; 291: "Het Posman my die woorde in die oor gefluister?"; 299: Sarah as beriggewer; 301: die trickster-bode; 306, 315: die verskyning van die perderuiter wat laat dink aan Vilonel; 319: "Bullet was veronderstel om my boodskapper te wees"; 149: "Sedert ek die man in die begraafplaas ontmoet het, het Posman opeens nuwe lewe gekry. Ek sien hom op die kampus waar ek klas gee. Andere kere is dit die hond wat in 'n omgekeerde asblik snuffel. Die wind wat my kantoordeur toewaai of die skadu van 'n wolk [.] Partykeer draf hy rats met 'n bondeljie na die taxi wat wegtrek. Saans [...] verbeel ek my iemand [wat?] by die draadhekkie staan. Later [.] is hy die weerkaatsing van die vlam [.] Tussen die lakens voel ek hom [...] Gids of agtervolger? 'Watter nuus bring jy vandag vir my, Hermes? [.] Waarvandaan kom die pos hierdie keer?'" En as die leser teen hierdie tyd die verwysing dalk nog nie snap nie, word dit finaal ingehamer: "Posman laat hom nie inperk nie-daarvoor het hy te veel gedaantes" (150).
Selfs die beskrywing van die ooreenkoms tussen Posman en Bullet word té duidelik beskrywe: 289: "Sy het hom tog 'n skaflike pet op die kop gesit, nie dié bruinerige lapgedoente nie" en 291: "Dit is toe dat dit my tref! Ek kyk vinnig om. Is dit wat hulle 'n boshoed sou noem? Die laphoed wat hy het en wat nou skielik so baie op Posman s'n trek." (!) Vergelyk ook die mededeling op bl. 323 dat Sarel Breedt 'n vleiswond opgedoen het. Enige leser sal begryp dat dit hy is wat deur Vilonel raakgeskiet is, maar dit word weer verduidelik: "Dit was sowaar Sarel Breedt."
2 Hermes het by sy terugkeer uit Cyllene in die grot waar hy gebore is as seun van die oppergod Zeus en Maia, 'n skilpaddop gevind waarvan hy die eerste lier gemaak het (Grimal 127).