Vlerke, waterwe� en wiele
geskiedenis van vervoer
artikel kan in samehang gelees word met onder meer ons artikels oor:
� die ontwikkeling
� die ontstaan van die vliegtuig
� die verhaal van die stoomenjin
� die geboorte van die motor
ons tyd van blitsige motors en treine, skeerbote, supersoniese vliegtuie
en ruimtetuie is dit moeilik om jou �n w�reld sonder moderne
vervoermiddels voor te stel. Maar die lewe in die voorw�reldlike tye
was baie anders. Die mense het geen lasdiere, voertuie met wiele, of
paaie gehad nie. Hulle het te voet geloop en hul babas en
gedra, vasgegord aan hul r�e of koppe. Hieronder kyk ons na vervoer
soos dit van die vroegste tye af tot die begin
van die moderne tyd ontwikkel
het stadig ontwikkel in die prehistoriese tyd, wat tot omstreeks 3000 vC
geduur het. Met verloop van tyd het sle� in gebruik gekom,
waarmee vragte op die grond langs gesleep is. Die sle� is gemaak van
boomstompe, pale, ongebreide velle of enigiets wat �n vrag kon vervoer
en deur een of meer mense getrek kon word.
Ou foto van �n waterbuffel wat �n slee sleep op �n Filippynse
die laat prehistoriese tyd het mense sle� met lopers begin bou.
Hierdie sle� het
oor die grond gegly, veral wanneer die lopers met �n smeermiddel
"vetgesmeer" is. In die verre noordelike streke is ligte sle�
met lopers gebou om op sneeu en ys gebruik te word.
�n Moderne slee met honde op die sneeu in die Verre Noorde.
Rear Admiral Harley D. Nygren, NOAA Corps (ret.) / NOAA (gewysig)
om en by 8 000 vC het handel begin ontwikkel, wat �n vraag na beter
vervoermiddels laat ontstaan het. Die esel en die os, wat vir plaaswerk
getem is, het hierdie leemte help vul. Tussen omstreeks 5000 en 3500 vC
is begin om esels en osse as pakdiere te gebruik. Hierna is tuie
uitgevind sodat die diere sle� kon trek.
het ook in prehistoriese tye ontstaan. Mense het eers vlotte van
houtstompe of riete gebou. Later het hulle geleer hoe om boomskuite
en kano�s te maak. Al hierdie vaartuie is met spane of pale
voortgestu en op riviere en mere gebruik.
�n Tradisionele kanovaarder.
U.S. National Park Service / Foto slegs vir opvoedkundige gebruik,
kommersi�le gebruik verbode (gewysig)
eerste wielvoertuie en seilbote het naby die einde van die prehistoriese
tyd hul verskyning gemaak. Die wiel is rondom 3000 vC uitgevind,
waarskynlik in Mesopotami�. Seilbote is omstreeks 3200 vC deur
die Egiptenare uitgevind. In die eeue daarna het wielvoertuie en
seilvaartuie �n omwenteling in vervoer teweeggebring.
vroe� ontwikkeling van seilbote
Kyk ook omvattende
artikel oor die ontwikkeling
het regdeur die antieke tyd stadig en moeilik gebly. Die matrose het
geen navigasie-instrumente gehad nie en gewoonlik naby die kus gevaar om
die land gedu�rig binne sig te kon hou. Dit was ook moeilik om die
vaartuie te stuur, want daar was geen roer nie. Een of twee roeispane by
die agterstewe moes die vaartuig rig.
Die vroegste skepe het �n enkele
seil gehad, wat goed gewerk het as die wind van agter was, maar beroerd
met die wind van voor en nutteloos wanneer daar geen wind was nie. Baie
skepe het spanne roeiers gehad, wat moes oorneem wanneer die wind gaan l�
vroe� ontwikkeling van wielvoertuie
Mesopotami�rs het, sover bekend, omstreeks 3500 vC die eerste
wielvoertuie gebou. Maar sulke voertuie is eers n� 3000 vC op groot
skaal gebruik. Die tegniek van wiele maak en wielvoertuie bou het stadig
van Mesopotami� af versprei en Indi� omstreeks 2500 vC bereik, Europa
omstreeks 1400 vC en China teen om en by 1300 vC.
eerste wielvoertuie was vierwielkarre. Hulle is deur osse getrek of, n�
omstreeks 3000 vC, deur eselagtige diere wat onagers of wilde-esels
genoem word. Elke wiel aan �n kar was �n houtskyf wat van drie
reghoekige planke gemaak was.
�n wiel te maak, het �n wielmaker die planke sy aan sy geplaas en
met houtverbindings gelas om �n vierkant te vorm. Die vierkant se
hoeke is daarna rond gemaak om die skyf te vorm. Weens die
driestuk-konstruksie kon die wiele nie volmaak rond wees nie. Die vroe�
karre het met �n slakkegang voortgestamp en moes waarskynlik kort-kort
stilhou vir herstelwerk.
het die Mesopotami�rs karre veral as begrafnisvoertuie gebruik. N�
3000 vC het wilde-esels Mesopotamiese soldate in karre na die slag�veld
getrek. Mettertyd is ook passasiers af en toe met karre vervoer, asook
graan, sand en ander dinge.
2000 en 1500 vC het die eerste speekwiele hul verskyning gemaak. S� �n
wiel het bestaan uit �n velling, �n naaf en speke. Met hulle het dit
nie so stamperig gegaan as met die soliede wiele nie en hulle was ook
ligter en vinniger.
met speekwiele was lig genoeg om deur twee of meer perde getrek te word.
Perdestrydwaens het die vinnigste voertuie van die antieke tyd geword.
die jare 400 vC het Grieke�land die hoofmoondheid in die gebied by die
Middellandse See geword. Die Grieke het die seehandel uitgebrei wat deur
die Fenici�rs begin is en was baanbrekers met die bou van
tweemasvaartuie. Hulle het ook die getal seile van een tot vier
die Griekse beskawing versprei het, het die skeepsverkeer toegeneem.
Teen 400 vC was daar omtrent 300 hawens aan die Middellandse See,
terwyl etlike duisende handelskepe van verskillende lande die see
die jare 100 vC tot die jare 400 nC was Rome die spil van die magtigste
ryk van die antieke tyd. Om die ryk bymekaar te help hou, het die
�n hoogs gevorderde stelsel van paaie gehad.
is wel lank voor die Romeinse tyd gebou. Teen omstreeks 1000 vC het die
Chinese paaie tussen hul vernaamste stede begin maak. Die Perse het in
die jare 500 vC �n soortgelyke padnet�werk gebou. Maar baie van die
vroe� paaie tussen stede was weinig meer as grondspore.
Romeine het vir die eerste uitgebreide stelsel van geplaveide paaie
gesorg. Di� het �n fondament van verskeie lae gebreekte klip en gruis
gehad en is met klipblokke geplavei.
Romeinse paaie is vir die vervoer van troepe en milit�re voorrade
gebruik. Maar hulle was ook belangrike kommunikasieskakels tussen Rome
en sy provinsies.
die jare 200 nC het meer as 80 000 km se geplaveide paaie Rome met byna
elke deel van sy ryk verbind.
Romeine het ook die
vloot vragskepe van die antieke tyd gehad.
die Middeleeue was daar groot verbeterings in land- en watervervoer. Dit
was grootliks die gevolg van drie merkwaar�dige uitvindsels:
borsplaat het om en by in die jaar 800 verskyn. Voorheen het
perde �n tuig gehad wat oor die nek gepas en die dier gewurg het wan�neer
hy �n swaar vrag gedra het. Die borsplaat het die gewig na die perd se
skouers verskuif, waardeur hy vier of vyf keer meer gewig kon trek as
hoefyster het rondom 900 sy verskyning in Europa gemaak.
wat nie beslaan was nie se hoewe is dikwels beskadig. Hoefysters het
hulle beskerm sodat die dier verder en vinniger kon beweeg.
swingel het in die 1000�s sy verskyning gemaak en dit vir waens
moontlik gemaak om deur spanne perde getrek te word. �n Swingel is �n
dwarshout vooraan �n wa wat gebruik word om die trekdiere se tuie aan
vas te maak. Sonder so �n toestel kan �n wa se ewewig versteur word
en hy selfs omval.
uitvindsels het die perdevoertuie vinniger gemaak en die gebruik van
waens vir die vervoer van passasiers bevorder.
Rit met �n wa was egter nog vreeslik stamperig. Wamakers het dit
probeer verhelp deur waens met veerstelsels te bou wat die skokke in
sekere mate geabsorbeer het. Maar net die rykes kon dit bekostig. Die
meeste Middeleeuse mense het te voet of te perd gereis.
en skeepsbou het in die Middel�eeue baie verbeter. Die driehoekige latynseil
het in die 500�s sy verskyning gemaak.
as vierkantige seile, het die driehoekseile goed gewerk wanneer skepe
wind op geseil het. Die eerste skepe met �n roer pleks van stuurspane
by die agterstewe het teen om en by 1300 in Europa verskyn. In die jare
1400 het skepe vier keer groter as
wat voorheen gebou is hul opwagting gemaak, almal met �n roer en die
meeste met drie maste en drie seile.
belangrike instrumente is ook in die Middeleeue ontwikkel. Danksy die seekompas
kon seevaarders hul skepe selfs op koers hou wanneer dit bewolk was.
�n Kompas en sy houer. Omdat die magnetiese naald altyd noord wys,
ongeag van hoe �n mens die kompas draai, het dit die gevaar
uitgeskakel dat seevaarders op die wye oseaan verdwaal.
Foto: U.S Library
of Congress (gewysig)
Teen die laat 1400�s was die skeepsbou en navigasiehulpmiddels al so
gevorderd dat dit lang seereise help moontlik maak het.
era van oorsese uitbreiding
die groot verkenningstogte in die laat 1400�s en 1500�s en die
verbeterde skepe het seereise stadig gebly en die oorsese handel slegs
in die 1600�s werklik toegeneem.
het �l groter vragskepe gebou om die toenemende handel te hanteer. Die
groter skepe het meer seile gehad wat hulle vinniger help maak het. In
die middel van die 1800�s het die vinnigste handelskepe tot 35 seile
ontwikkeling van binnelandse vervoer
die 1600�s het die meeste mense perdewaens gebruik om goedere plaaslik
te vervoer. Waens is egter selde vir lang trekke gebruik omdat die paaie
so beroerd was.
die middel van die jare 1800 was bote en vragskuite wat deur perde
getrek is die belangrikste binnelandse vervoermiddels. Die diere het op
die rivier- en kanaaloewers voortgestrompel en was met toue aan die
kanale is sedert die laat Middeleeue tot die vroe� 1800�s in Europa
die jare 1700 het Frankryk en Engeland die eerste goeie geplaveide paaie
sedert die Romeinse tyd gebou.
basiese ontwerp van waens en koetse het van die laat Middeleeue tot in
die 1800�s min verander.
eerste stadkoetsdiens het in die 1660�s in Parys begin. Dit was die
voorloper van vandag se massavervoerstelsels. Die eerste lang,
tussenstedelike koetsdiens het omstreeks 1670 tussen Engeland en
Skotland begin opereer.
koetse het plek-plek onderweg stilgehou sodat perde geruil kon word en �n
vars span verder kon trek.
ook omvattende artikel oor
geskiedenis van die stoomenjin
ontwikkeling van die stoommasjien deur Britse uitvinders in die
1700�s was die begin van die grootste omwen�teling in vervoer sedert
die uitvinding van die wiel en die seilboot.
1807 het die eerste kommersieel geslaagde stoombootdiens in Amerika
begin, en in 1825 is die eerste geslaagde stoomtreindiens in Engeland
die laat 1800�s het stoomskepe seilskepe reeds grotendeels op die w�reldse�
vervang. Stoomtreine het egter die toonaangewende rol in die
in die jare 1800 het stoomlokomotiewe al met snelhede beweeg wat nie�mand
gedroom het moontlik sou wees nie�nagenoeg
km/h en vinniger. Hulle kon vragte vervoer wat honderde kere swaarder is
as di� wat �n span perde kan sleep. Teen 1900 was daar reeds
spoorlyne regoor Europa en Noord-Amerika en in baie dele van Afrika, Asi�,
Australi� en Suid-Amerika.
die stoomskepe en stoomtreine toegeneem het, het reisgeld en
vervoerkoste afgeneem. Die goedkoper tariewe het reise laat toeneem, die
handel bevorder en stede laat groei.
het baie mense gewoond geraak aan die haas�tige pas en vinnige
veranderings. Die versnelde lewensritme het �n vraag na steeds
vinniger vervoer geskep.
begin van moderne vervoer Kyk
ook omvattende artikels oor die ontstaan van die vliegtuig
die geboorte van die motor
Daar kom die wa... �n Ou foto van �n perdewa, geneem in 1906 toe die
motor reeds goed op pad was om hom te verdring.
eerste elektriese treine en trems het in die 1800�s hul
verskyning in Europa en Amerika gemaak. In die dekade van 1890 het die
Duitse ingenieur Rudolf Diesel die masjien ontwerp wat later na hom
genoem is. Mettertyd het diesel-masjiene die
in baie skepe en die meeste treine vervang.
van alle uitvindings in die 1800�s was dit die petrol-masjien
wat vir die verreikendste veranderings in vervoer gesorg het.
uitvinders het die eerste petrolmasjiene gebou en hulle gebruik om
fietse aan te dryf. In die 1890�s het Franse ingenieurs met die eerste
petrolaangedrewe motors vorendag gekom.
eerste petrolbusse en -vragmotors is in die 1890�s in Duitsland gebou.
In 1903 het twee Amerikaanse fietsbouers, Orville en Wilbur Wright, �n
petrolenjin gebruik om �n vliegtuig aan te dryf wat hulle gebou het.
Die Wright-broers se vliegtuig was die eerste wat �n mens in
die lug geplaas en met welslae gevlieg het.
eerste kommersi�le lugdienste het in 1919 in Europa begin opereer, en
in die jare twintig van die twintigste eeu in baie dele van die w�reld.
Teen die laat jare dertig het die w�reld se lugdienste reeds 3,5
miljoen passasiers per jaar vervoer. Alle vliegtuie het skroewe
("propellers") en petrolmasjiene gehad.
die laat jare dertig het Duitse ingenieurs die eerste vliegtuie met
straalmotore gebou. Al die vroe� stralers was
oorlogsvliegtuie. Die eerste kommersi�le stralers was in die
vyftigerjare in bedryf.
rasse skrede waarmee die vervoerwese in die twintigste eeu gegroei het,
het enorme ver�anderings in mense se lewens gebring. Lang reise het
roetine geword, terwyl goedere wat eenmaal glad nie in sekere gebiede
beskikbaar was nie, weens verbeterde skepe en koelgeriewe vandag w�reldwyd
versprei kan word.
ontwikkeling van die motor het tot uitgestrekte voorstede rondom groot
stede gelei. Baie voorstedelikes is afhanklik van hul motors om inkopies
en ander persoonlike sake te doen.
hierdie gerieflike private vervoermiddel sou dit trouens vir baie mense
onprakties of onmoontlik gewees het om ver van hul werk af in die
voorstede te woon.
Soorte treine TREINE kan goedere of passasiers vervoer, en gevolglik kry ons goederetreine (vragtreine) sowel as passasierstreine. Andersins word treine dikwels ingedeel op grond van die soort kragbron waarmee hulle op die spoor voortgestu word.
� �n Stoomtrein is �n trein waarvan die lokomotief stoom as energiebron gebruik. Die stoom word meestal verkry deur water met brandende steenkool te verhit. Stoomtreine was oorheersend op treinspore die w�reld oor van die begin van die negentiende eeu tot diep in die twintigste eeu, waarna hulle grootliks deur diesel- en elektriese treine vervang is.
BO: �n �Noagtrein� met �n tregteragtige skoorsteen, wat kenmerkend was van sekere van die ou stoomlokomotiewe van weleer. Foto: U.S. Union Pacific Museum Archives (�Public Domain, Old�)
Daar was verskillende uitvindsels op die pad na �n werkbare stoomlokomotief, maar die man wat die aangesig van die w�reld in hierdie verband sou verander, was die Engelsman George Stephenson. Hy het op 27 September 1825 sy eie lokomotief bestuur op die spoor van sowat 40 km van Stockton na Darlington. Sy lokomotief het omtrent 35 waens met passasiers en steenkool getrek, altesaam 90 ton in gewig, en �n snelheid van tot nagenoeg 24 km/h bereik. Dit was die eerste keer dat passasiers en goedere vervoer is op �n openbare spoor en getrek deur �n lokomotief��n groot dag in die geskiedenis van die spoorwe�.
BO: Die gebruik van stoom in treine, wat eenmaal so algemeen was, is grootliks deur die veel skoner elektriese aandrywing vervang.
Foto: U.S. National Institute of Standards and Technology
� �n Elektriese trein is �n trein waarvan die lokomotief elektrisiteit as energiebron gebruik. Die elektrisiteit wat die lokomotief laat beweeg, word meestal verkry uit kragkabels wat bokant die spoorlyn hang. Die eerste elektriese lokomotief is�sover bekend�in 1837 deur �n Skot, Robert Davidson van Aberdeen in Skotland, gebou. Dit is deur batterye aangedryf.
BO: �n Dieselaangedrewe trein vir pendelaars in Wenen, Oostenryk.
Foto: Wolgang Glock,
� �n Dieseltrein is �n trein waarvan die lokomotief diesel as energiebron gebruik. Rudolf Diesel (1858-1913) was die Duitse meganiese ingenieur wat die dieselenjin uitgevind het. Dit is �n binnebrandmasjien waarin die brandstof ontsteek word deur hitte wat van saamgeperste lug verkry word. Dit is soortgelyk aan die petrolenjin in sy konstruksie en werking, maar het geen vergasser (�carburetor�) of vonkproppe nie. Die diesel wat as brandstof gebruik word. is �n vloeistof wat hoofsaaklik saamgestel is uit koolwaterstowwe afkomstig van petroleum. Die grootste dieselenjins is so kragtig soos groot stoomenjins en sekere stoomturbines. Ook skepe ter see word deur dieselenjins aangedryf.
Interne stedelike sneltreine (moltreine)
� Groot w�reldstede soos Londen in Engeland, Parys in Frankryk, Rome in Itali� en ander het interne sneltreinstelsels waar treine in �n netwerk ondergronds en partykeer bogronds tussen verskillende stasies binne-in die stede rondblits. Die treine werk met elektrisiteit�stoom uit steenkool en die dampe uit ander kragbronne soos diesel sou die ondergrondse gange onleefbaar gemaak het. Hierdie soort treine word dikwels moltreine genoem, omdat hulle baiemaal soos �molle� onder die grond opereer! Suid-Afrika se eerste interne stedelike sneltreine is di� op die
Gautrein-trajek in Gauteng.
� Tussenstedelike sneltreine is eweneens baie vinnige elektriese treine wat met �n snelheid van tot omtrent 200 kilometer uur tussen stede of dorpe voortspoed en kom veral voor in die lande van die ontwikkelde w�reld in Europa, Japan en Amerika.
Die Franse TGV (Train � Grande Vitesse) is die vinnigste konvensionele trein op aarde, wat met kragmetaalwiele op metaalspore voortbeweeg. Die TGV het in 2007 �n nuwe snelheidsrekord van 574.8 km/h opgestel.
Die Japanse JR-Maglev is die vinnigste nie-konvensionele trein ter w�reld, wat reeds �n topsnelheid van 581 km/h op �n magnetiese sweefspoor gehaal het. Magnetiese swewing, magnetiese levitasie, maglev of magnetiese suspensiese beteken dat �n voorwerp gesuspendeer word (�hangend� is) met geen ander steun as magnetiese velde nie. Die elektromagnetiese krag word gebruik om die uitwerking van swaartekrag teen te werk. In s� �n �sweeftrein� word �n menige magnete vir die stygkrag en voortdrywing gebruik. Sulke treine is egter stadig as vliegtuie, wat veel ho�r in dunner lug kan vlieg en dus minder remkrag ondervind.
BO: �n Japanse JR-Maglev, die vinnigste nie-konvensionele trein ter w�reld, wat op �n magnetiese sweefspoor voortblits.
by Wikimedia Commons op die w�reldwye web uitgeplaas het en kopi�ring, verspreding en/of wysgiging vergun ingevolge die bepalings van die
GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation
Deur BO: �n Franse TGV, die w�reld se vinnigste konvensionele trein.Phil Scott (
Foto: Phil Scott Our Phellap,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die w�reldwye web uitgeplaas het en kopi�ring, verspreding en/of wysgiging vergun ingevolge die bepalings van die
hier om terug te keer na die