Die destydse burgeroorlog in Mosambiek het die groot hidroëlektriese kragleweraar mettertyd totaal verlam... maar die geroeste ratte van die Cahora Bassa-projek het ’n aantal jare gelede weer flink begin draai om broodnodige elektrisiteit aan ons wêrelddeel te help verskaf. En op die koop toe is daar geen besoedeling van die omgewing, soos byvoorbeeld met die verbranding van steenkool vir kragopwekking gebeur nie...
Hidroëlektrisiteit word opgewek deur generators wat gekoppel is aan turbines wat deur die krag van vallende water aangedryf word. In ’n waterkragsentrale word van die water in ’n dam agter ’n damwal deur middel van sluise toegelaat om te ontsnap en hierdie vinnig bewegende water laat turbines draai wat op hul beurt aan generators (kragopwekkers) gekoppel is. (Klik hier as jy wil lees hoe elektrisiteit opgewek word.)
Die grootste hidroëlektriese skema in Suidelike Afrika—volgens party bronne in die hele Afrika—is die Cahora Bassa-projek. Die Cahora Bassa-dam wat hiervoor gebruik word, is ook Suidelike Afrika se naasgrootste kunsmatige meer en is geleë in die Tete-provinsie in Mosambiek. Die naam Cabora Bassa (met ’n b pleks van die h) kom weliswaar steeds dikwels voor in geskrifte oor die dam, maar dit is hoe dit gespel is toe Mosambiek nog ’n oorsese provinsie van Portugal was. Deesdae word die spelwyse Cahora Bassa verkies.
DIT is dan ook terdeë besef deur die destydse owerhede van Portugal en Suid-Afrika, wat in die laat jare sestig van die vorige eeu ooreengekom het tot die Cahora Bassa-projek, waarkragtens die Portugese ’n enorme waterkragsentrale by die dam sou bou en Suid-Afrika die opgewekte hoëspanning-gelykstroomkrag sou koop. Suid-Afrika sou die krag van sy grens met Mosambiek af na die Apollo-omsettingstasie in Midrand herlei.
BO: Die Cahora Bassa-dam. Cahora Bassa beteken "waar die wêreld eindig" en is die plaaslike naam vir die stroomversnellings wat hier die Zambezi se vloei gekenmerk het—en stellig verhinder het dat bootjies verder in die rivier kon opvaar, vandaar waarskynlik die naam. Die foto laat nie reg geskied aan die werklike grootte van die dam nie, want volgens minstens een bron is dit die wêreld se vyfde grootste mensgemaakte meer. Omsoom deur ruwe heuwels en met dig begroeide eilande, is dit 'n ongerepte plek vir avontuurlustige kampeerders, hengelaars en watersportentoesiaste.
BO: Die sleutel tot die verkryging van elektrisiteit uit vallende water—enorme kragopwekkers wat deur die voorstuwende water aan die draai gehou word. Hulle werk maar net soos baie soorte dinamo’s wat vandag gebruik word, selfs dié in elektriese speeltreintjies, net op ’n baie groter skaal. Onder só ’n opwekker is ’n metaalskag wat verbind is met ’n skroef (“propeller”) wat deur vallende water gedraai word. Wanneer die water die skroef laat tol, tol die skag en dié laat op sy beurt die komponente in die opwekker draai.