'n Gewetensbeswaarde of diensweieraar is 'n "individu wat die reg opeis om te weier om militêre diens te doen" op grond van sy of haar vryheid van denke, gewete of godsdiens.
Op 8 Maart 1995 het die Verenigde Nasies se Menseregtekommissie in resolusie 1995/83 verklaar: "Mense wat militêre diens doen mag nie uitgesluit wees van die reg om gewetensbeswaar teen militêre diens aan te teken nie. Dit is in 1998 herbevestig toe resolusie 1998/77 verklaar het dat " 'n persoon gewetensbesware kan ontwikkel terwyl hy of sy militêre diensplig verrig". 'n Aantal organisasies oor die wêreld heen vier dié beginsel op 15 Mei as Internasionale Gewetensbeswaardesdag.
'n Vroeë erkenning van gewetensbeswaar is deur William die Stille gegun aan die Hollandse Mennonietes in 1575. Hulle kon militêre diens weier in ruil vir monetêre betaling.
"Nie elke oortuiging, hoe opreg dit ook al is, sal beskou word as voldoende rede om op vlugtelingstatus aan te dring nadat iemand gedros of nie vir diensplig opgedaag het nie. Dit is nie genoeg dat 'n persoon 'n meningsverskil met sy regering het oor die politieke regverdiging van 'n bepaalde militêre optrede nie. As die soort militêre aksie waarvan die persoon hom wil distansieer ook deur die internasionale gemeenskap veroordeel word as teenstrydig met die basiese reëls van menslike gedrag, kan straf vir dienspligweiering op sigself beskou word as vervolging."
In 2006 het die Verenigde Nasies se Menseregtekommissie vir die eerste 'n reg tot gewetensbeswaar onder artikel 18 aanvaar, maar nie eenparig nie.
Daar is gevalle van optrede wat beskou kan word as godsdienstig gemotiveerde gewetensbeswaar in die geskiedenis lank voor die moderne tyd. Byvoorbeeld, die Middeleeuse Orkneyinga Saga maak melding daarvan dat Magnus Erlendsson, die hertog van Orkney – die toekomstige sint Magnus – 'n reputasie gehad het vir godsdienstigheid en saggeaardheid, en vanweë sy godsdienstige oortuigings geweier het om te veg in 'n strooptog op Wikings in Anglesey, Wallis, en het pleks daarvan op sy skip gebly en psalms gesing.
Nadat die Romeinse Ryk amptelike die Christelike godsdiens aanvaar het, is die Regverdige Oorlog-teologie ontwikkel om oorlogvoering met die Christelike geloof in ooreenstemming te bring. Nadat Theodosius I die Christelike geloof 'n amptelike godsdiens van die Ryk gemaak het, het die Regverdige Oorlog-teologie mettertyd ontwikkel as die amptelike standpunt van die Westelike Kerk. In die 11de eeu was daar 'n opinieskuif in die Latyns-Christelike tradisie met die kruistogte, wat die idee en aanvaarbaarheid van 'n Heilige Oorlog gevestig het. Beswaarmakers het die minderheid geword. Sommige teoloë beskou die Konstantynse oorgang en die verlies van Christelike pasifisme as 'n agteruitgang van die kerk.
Party gewetensbeswaardes is onwillig om in enige hoedanigheid in die weermag te dien, terwyl ander nie-strydende rolle aanvaar. Hoewel gewetensbeswaar gewoonlik die weiering behels om met militêre organisasies saam te werk, as 'n vegter in 'n oorlog of in enige ondersteunende rol, staan party mense kompromitterende vorme van gewetensbeswaar voor. Een so 'n vorm is om 'n nie-strydende rol tydens diensplig te aanvaar. Alternatiewe vir militêre of burgerlike diens is onder meer tronkstraf of ander straf, om valslik te beweer jy is ongeskik vir militêre diens weens 'n allergie of hartkwaal, deur diensplig te vermy tot op die maksimum ouderdom, of om te vlug na 'n land waar hulle nie mense uitlewer wat militêre diens probeer ontduik nie.
Ten spyte van die feit dat internasionale instellings soos die Verenigde Nasies en die Europese Raad gewetensbeswaar as 'n mensereg beskou en bevorder, het dit steeds nie 'n wetlike basis in die meeste lande nie. Onder die sowat 100 lande wat diensplig het, het net sowat 30 lande wetlike bepalings, waarvan 25 in Europa is.
Gedurende die 1980's het honderde Suid-Afrikaanse wit mans militêre diensplig geweier of beswaar gemaak daarteen om opgeroep te word vir diensplig in die Suid-Afrikaanse Weermag. Sommiges het bloot gedros, of aangesluit by organisasies soos die End Conscription Campaign, 'n anti-oorlogbeweging wat in 1988 verban is, terwyl ander uit die land gevlug het en aangesluit het by die Komitee vir Suid-Afrikaanse Oorlogsweerstand. Die meeste het in 'n staat van binnelandse ballingskap geleef en is gedwing om ondergronds te leef binne die grense van die land totdat 'n moratorium in 1993 verklaar is. Weerstand teen die Angola-oorlog, "Suid-Afrika se Viëtnam", was volop op Engelstalige kampusse, en later het die oorlog in die townships die fokus van hierdie groepe geword.