‘Kill the Boer’-uitspraak dui op gebrek aan kennisTotdat ŉ hoër hof as die Johannesburgse hooggeregshof anders bevind, kom die EFF se strydliedjie “Dubul’ ibhunu” (skiet die boer) nie op haatspraak neer nie. Dít is altans die uitkoms van die saak wat AfriForum teen die EFF aanhangig gemaak het. AfriForum het die hof gevra om te bevind dat die lied op haatspraak neerkom en dat die sing daarvan dus verbied word. Regter Edwin Molahlehi was egter van mening dat die lied, gegewe die “politieke en kulturele konteks”, bloot die EFF se politieke visie rakende die bereik van “radikale ekonomiese transformasie” weergee. Gegewe die Grondwet se beskerming van die vryheid van spraak, kan hy dus nie aan AfriForum se aansoek voldoen nie. Baie mense, aan albei kante van die politieke spektrum, reageer uiters emosioneel op die uitspraak. Sommige spring uit hul vel van blydskap; ander meen dit maak die pad oop vir geweldpleging en selfs moord onder die beskerming van die Grondwet. Maar hoe begryplik emosie ook al is, dié saak moet koudbloedig beskou word. Die Grondwet is die bepalende faktor. Die groot vraag is wat die verhouding tussen vryheid van spraak en haatspraak is. Hoe ver kan jy met die vryheid van spraak gaan voordat dit haatspraak word? Artikel 16 van die Grondwet, deel van die Handves van Regte, beskerm die vryheid van spraak, waarby inbegrepe is persvryheid, die vryheid om inligting of idees oor te dra, artistieke kreatiwiteit, en akademiese vryheid en vryheid van wetenskaplike navorsing. Wat dit nié insluit nie, is Nog ŉ beperking op spraakvryheid is laster. Ek kan byvoorbeeld nie sonder gegronde redes (soos openbare belang) verkondig dat president Cyril Ramaphosa gereeld in die bed van sy buurvrou opgemerk word nie. Vryheid van spraak is ŉ deurslaggewende hoeksteen van enige demokrasie. Daarmee kry ek byvoorbeeld die verskanste reg om die ANC vir sy beleid te kritiseer en wantoestande aan die kaak te stel. Hoe belangrik dit is, blyk daaruit dat diktature en outoritêre state sterk daarop toeslaan. Pas het president Wladimir Poetin van Rusland weer ŉ kritiese joernalis in sy land laat aanhou, en daar is verskeie voorbeelde van kritici wat op geheimsinnige wyse in Rusland of daarbuite opeens dood aangetref word. Wat nou van “Dubul’ ibhunu”? Naas die bepalings van die Grondwet oor haatspraak moet twee sake in ag geneem word. Die een is die vraag presies hoe die woord “ibhunu” in die lied bedoel word. Is dit diegene wat “boer” invul op ŉ vorm waar hulle hul beroep moet aandui? Of is dit “Boer” (met ŉ hoofletter), die ekwivalent van Afrikaner? Wel, die Engelse vertaling van die lied bevat die woorde “kill the boer, kill the farmer”. Jy sou op grond daarvan kon aanvoer dat dit om diegene wat die beroep van boer uitoefen, gaan. As dit só is, kom dit neer op ŉ aanklag teen die wyse waarop wit mense in die verlede ŉ monopolie op grondbesit gehad het, en waarop verreweg die meeste ekonomies produktiewe grond steeds in wit besit is. Maar dan bly steeds die woord “dubul’” (maak dood) oor. Daar is eenvoudig geen ander vertolking moontlik nie: Gegewe die politieke en kulturele konteks waarin dié woorde gesing word, kom dit in die praktyk neer op ŉ oproep om wit grondeienaars – boere – te vermoor. ŉ Mens sou egter ook verder kon gaan. In Suid-Afrika word die begrippe “boer” en “Afrikaner” oorweldigend gelyk gestel. Dit geld ook vir die Zoeloewoord “bhunuí”. Weereens, as ŉ mens die politieke, kulturele én historiese konteks in ag neem, kan die lied slegs vertolk word as ŉ oproep om die Afrikaners uit te wis. Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Hoe enige regter dié oorwegings oor die hoof kon sien, kan ek eenvoudig nie verstaan nie. Dit sê nie veel vir sy kennis van die Grondwet, ons land se geskiedenis en sy gesonde verstand nie. Die woorde herinner sterk aan ander woorde wat op 6 Februarie 1836 in die Zoeloe-hoofstad, uMgungundlovu, deur die koning van die Zoeloes te midde van ŉ krygsdans geskree is: “Bulalani abatagathi!” (“Maak dood die towenaars!”) Dit het op die massamoord van Piet Retief en ŉ aantal Voortrekkers uitgeloop. Het koning Dingaan daar eenvoudig sy reg op spraakvryheid uitgeoefen? Of het almal om hom geweet wat hy met die “towenaars” bedoel? Spraakvryheid is uiters belangrik. In ons land beskerm dit nie slegs diegene wat die ANC ondersteun nie, maar ook dié wat die ANC op demokratiese – geweldlose – wyse beveg. Dit beteken dat politici van byvoorbeeld die DA en VF+, koerante (asook dié skrywer) gegronde én selfs ongegronde kritiek op die ANC mag uitoefen. Dit beteken dat die ANC ook kritiek op sy politieke teenstanders mag hê. Dit beteken nié dat die EFF mense mag aanmoedig om Afrikaners en boere dood te maak nie. Dit maak van die EFF ŉ fundamenteel ondemokratiese party, wat die grense van die liberale demokrasie ruimskoots oorskry. In beginsel sou die sing van só ŉ lied – synde die aanmoediging tot geweld, met inbegrip van dodelike geweld – tot regsoptrede teen die sangers moes lei. Maar die politieke wil om die reg toe te pas, ontbreek nou eenmaal by die ANC, wat heel waarskynlik minstens heimlik met instemming op die lied reageer. Dis nie onlogies nie. Ondanks sy formeel nie-rassige ideologie tydens die struggle, het die ANC in die jare voor 1990 sy steun onder die swart bevolking in die praktyk veral op grond van anti-wit sentimente gewerf en gekry. Begrippe soos nie-rassigheid en demokrasie beteken vir die ANC dikwels bloot instrumente om sy eie mag te behou. Noudat sy steun begin wegkalwe, wil hy keer dat dit in die rigting van die EFF gly. En dus staan hy nie alte sterk op die strenge nakoming van die Grondwet nie. Dit alles bring ŉ mens by die eindgevolgtrekking: Die ANC gaan geen vinger lig om regter Molahlehi se fundamenteel gebrekkige uitspraak binne die beperkings van die reëls reg te stel nie. Daardie taak sal deur die burgerlike samelewing – waaronder AfriForum – op hom geneem moet word.