PressReader - Weg! Platteland: 2017-12-01 - A­ma­teur­ster­re­kyk Die plat­te­land is net die plek as jy wil be­gin rond­snuf­fel in die nag­he­mel, maar ont­hou: Dis ver­sla­wend!
A­ma­teur­ster­re­kyk Die plat­te­land is net die plek as jy wil be­gin rond­snuf­fel in die nag­he­mel, maar ont­hou: Dis ver­sla­wend!
Hoe­kom wil ’n mens op die plat­te­land bly? Na­tuur­lik is daar ’n he­le paar re­des, maar een van die be­lang­rik­stes is ’n hel­der ster­re­he­mel. Alan Dug­gan kyk deur die te­le­skoop en be­gin ’n reis wat hom mil­joe­ne ja­re weg­vat.
Weg! Platteland - 2017-12-01 - Inhoud -
Kyk ’n slag boon­toe. As jy ge­luk­kig ge­noeg is om op ’n klein dor­pie of ’n plaas te bly, sit op ’n hel­der aand al die lig­te af... Wat jy sal sien, is ’n skou­spel­ag­ti­ge blik op die Melk­weg, ’n spi­raal­ster­re­stel­sel 100 000 lig­ja­re weg – in ge­wo­ne taal is dit on­ge­veer 946 073 047 258 080 000 km ( Dis baie ver an­der­kant mil­joen, mil­jard, bil­joen en tril­joen; net dus­kant dui­se­ling
wek­kend. – Reds.) – en die tuis­te van ons eie taam­lik be­skeie son­ne­stel­sel.
As jy ’n wel­aan­ge­pas­te vol­was­se­ne is – dus son­der e­ni­ge groot­heids­waan of ’n an­ti-co­per­ni­caan­se in­ge­steld­heid – be­hoort dit jou ne­de­rig te laat voel. Deur toe te gee ons blou en ef­fens be­teu­ter­de pla­neetjie is nie die mid­del­punt van die heel­al nie – laat staan nog ’n voor­werp van kos­mie­se be­lang – is die eer­ste stap tot jou de­buut as ’n reg­te, eg­te plat­te­land­se ster­re­ky­ker.
Is jy al op­ge­won­de? Ont­hou: Jy het nie ’n for­tuin no­dig om die ge­hei­me­nis­se en won­ders van die kos­mos te ver­ken nie. Trou­ens, jy kan weg­spring met jou a­ma­teur­ster­re­kun­de-ak­ti­wi­tei­te deur uit te stap en op te kyk. Wat ons bring net mooi by die punt waar ons be­gin het... >
Wie reik na die ster­re?
Wat­ter soort mens kyk ster­re? Dis moei­lik om ’n ti­pie­se ster­re­ky­ker te de­fi­ni­eer, hoof­saak­lik om­dat so ’n soort dier nie be­staan nie. En­toe­si­as­te wis­sel van a­stran­te nu­we­lin­ge (“Hei, is jy op soek na a­liens?”) tot ou­ens wat hul­le eie te­le­sko­pe bou en be­grip­pe soos “ze­ro al­be­do” en “kwa­si­ster­ag­ti­ge voor­werp” son­der ’n sweem van self­be­wust­heid rond­slin­ger.
Ei­en­skap­pe wat no­dig is, sluit in ge­duld, leer­gie­rig­heid en ’n ein­de­lo­se nuus­kie­rig­heid. Ed­ward Fos­ter, ’n ster­re­toer­gids van Brac­ken­fell in die Kaap, be­skik oor al dié ei­en­skap­pe, én dan het hy boon­op ’n hu­mor­sin wat skrik vir niks nie. Soos baie an­der en­toe­si­as­te deel hy graag sy ken­nis – en dít nog­al son­der om be­ter­we­te­rig te klink.
Sy be­lang­stel­ling in die nag­he­mel kom al ’n lang pad. “Ek was 10 of 11 jaar oud toe ek twee jaar lank op my ou­pa se plaas by Ca­litz­dorp ge­woon het. In skool­va­kan­sies was een van my ta­ke om bok­ke op te pas,” ont­hou Ed­ward, “en dít het be­te­ken jy moes ’n week lank op ’n slag in die veld bly. Snags het ek dan baie tyd ge­had om na die ster­re te kyk en te won­der wat op aar­de daar bo aan­gaan. Ek het ge­frus­treerd be­gin raak om­dat nie een van die groot­men­se my vrae kon be­ant­woord nie. Ek dink dit was die be­gin van my lief­de vir die ster­re­kun­de. Ek móés net meer weet.”
Be­gin by die be­gin...
Die eer­ste stap is om die reg­te plek te kry, ver­kies­lik ver weg van die stads­lig­gies. ’n Plek waar jy ster­re kan sien en die nag­he­mel leer ken. As die gog­ga dan byt en jy voel jy wil meer weet, is dit tyd om jou stok­perd­jie as sy­paad­jie­ster­re­ky­ker van sta­pel te stuur.
Die bes­te ster­re­kyk­toe­stan­de sluit ui­ter­aard in skoon lug en so min as moont­lik lig­be­soe­de­ling, maar fak­to­re
soos tem­pe­ra­tuur, lug­digt­heid, maan­fa­se én tyd van die dag kan ’n rol speel.
In dié vroeë sta­di­um is dit nog nie no­dig om dui­sen­de te gaan blaas op ’n te­le­skoop of ver­ky­ker nie – snuf­fel eer­der ’n bie­tjie op die in­ter­net en soek ’n klub na­by jou (sien “Klop hier aan” op bl. 63). Oor­weeg dit ook om aan te sluit by die S­ter­re­kun­de­ver­e­ni­ging van Sui­der-a­fri­ka (ASSA). Jy’t geen kwa­li­fi­ka­sies no­dig nie en die le­de­geld is baie be­kos­tig­baar: Dit kos R50 om aan te sluit en die jaar­lik­se ta­rief is R65. In­ge­sluit by die prys is ’n gra­tis ek­sem­plaar van
Sky Gui­de­a­fri­ca South, ’n hand­boek wat ge­sa­ment­lik deur S­truik en ASSA uit­ge- gee word en waar­in jy al­les kan lees wat ’n nu­we­ling be­hoort te weet.
Ge­bruik jou oë
Ge­stel jy woon op ’n klein dor­pie met skoon lug en daar’s nie ry op ry van daar­die na­re o­ran­je s­traat­lig­te nie. Jy gaan ’n he­le paar pla­ne­te sien – Mer­cu­ri­us, Ve­nus, Mars, Ju­pi­ter en Sa­tur­nus – as­ook die gro­ter ster­re wat in kon­stel­la­sies voor­kom én dalk ’n paar oop ster­swerms. (Vir ster­re­stel­sels of gas- of stof­wol­ke gaan jy waar­skyn­lik ’n ver­ky­ker of te­le­skoop no­dig hê.) Af­han­gend van waar jy is, be­hoort jy tot 5 000 ster­re met die blo­te oog te kan sien – en met ’n ver­ky­ker of te­le­skoop et­li­ke dui­sen­de meer.
As jy in hel­der lig was, gaan jou oë 20 mi­nu­te of lan­ger neem om sen­si­tief ge­noeg te raak vir die dow­we lig (dit word don­ker­aan­pas­sing ge­noem). As jy op ’n ster­re­kaart wil kyk, ge­bruik ’n flits­lig met ’n rooi sel­lo­faan­fil­ter oor óf, soos Ed­ward voor­stel, goed­koop en doel­tref­fen­de rooi Led-lig­gies. Vol­gens die Sky Gui­de­a­fri­ca South is dit be­lang­rik om jou oë ef­fens te be­weeg ter­wyl jy kyk, om­dat ’n beeld wat te lank op die­self­de plek op die re­ti­na ver­toef, la­ter deur jou brein ge­ïg­no­reer word. >
Jy sal ook leer wat skram­skyk ( a­ver­ted
vi­si­on) is – ’n teg­niek wat ge­bruik word om ’n swak­lig­blin­de­kol in die mid­del van el­ke oog te bo­we te kom. Dit be­te­ken jy kyk ef­fens na die een kant van ’n voor­werp wat jy wil be­stu­deer.
Ster­re­kun­de is iets wat al­mal kan doen, sê Ed­ward, om­dat die nag­he­mel ’n oer­oue er­fe­nis is wat tot ons al­mal se be­skik­king is. Aan die an­der kant is dit nie al­mal se i­dee van ’n stok­perd­jie nie. “Par­ty men­se se be­lang­stel­ling sal by die ver­ky­ker­vlak ein­dig, en dis goed so. Jy kan al­tyd die ver­ky­ker ge­bruik om na iets an­ders te kyk.” Maar, waar­sku hy, oor­en­toe­si­as­tie­se ster­re­ky­kers kan deur so­si­a­le ge­va­re be­dreig word. “As jy die heel­tyd jou vrien­de by ’n braai deur jou te­le­skoop laat kyk en jou re­per­toi­re is aan die yl kant, gaan hul­le op­hou om te kom as jy hul­le nooi!”
Hy waar­sku ook die oom­blik as jy ’n te­le­skoop aan­skaf, kan dit lei tot “ver­sla­wings­ge­drag” wat jou dwing om die heel­tyd gro­ter en meer ge­so­fis­ti­keer­de toe­ru­sing te koop, en dít kan jou bank­ba­lans ’n erns­ti­ge knou gee.
Wag tot ou­nag
Die a­ma­teur­ster­re­kun­di­ge Chris For­der van Dur­ban­vil­le in die Kaap is ’n af­ge­tre­de re­ken­mees­ter wat nie ge­noeg kan kry van e­lek­tro­ni­ka nie. Hy is van die­self­de stof­fa­sie as Ed­ward, maar, be­klem­toon hy, sý be­lang­stel­ling in die ster­re is bloot ’n ne­we­pro­duk van sy eint­li­ke lief­de, naam­lik om te­le­sko­pe
te bou. Ja­re ge­le­de, in 1957, het hy en ’n skool­maat ’n klein te­le­skoop ge­leen, dit langs ’n kre­ma­to­ri­um in Ha­ra­re, Zim­bab­we, staan­ge­maak (moet eer­der nie vra nie...) en heel­nag na Sa­tur­nus ge­kyk.
Dít was die saad­jie vir ’n le­wens­lan­ge harts­tog wat in 60 jaar nog nie ver­flou het nie. “Ons kon baie be­slis nie ’n te­le­skoop be­kos­tig nie, en daar­om het ons wy­le Pa­trick Moo­re se boek ge­bruik om een te bou. Ons het die len­se uit ’n ou pa­trys­poort ge­slyp, ’n baie ba­sie­se drie­poot ge­prak­seer en uit­ein­de­lik ge­sit met ’n heel skaf­li­ke 8 duim-weer­kaat­ser.
“’n Paar jaar la­ter het ek ’n gro­ter pa­trys­poort in die han­de ge­kry en ’n 12 duim­te­le­skoop ge­bou. Se­dert­dien het ek al 50 te­le­sko­pe van ver­skil­len­de groot­tes ge­bou. Dis ar­beids­in­ten­sief; dit kan tot ses maan­de neem om ’n lens te slyp en po­leer. Ek het al­tyd te­le­sko­pe op be­stel­ling ge­maak, maar daai druk is te erg!”
Chris is dik­wels by die Se­der­berg­se S­ter­re­wag waar hy en ’n paar ven­no­te die he­me­le met ’n ver­skei­den­heid te­le­sko­pe be­stu­deer. Hul­le hou ge­reeld sky­fie­ver­to­nings vir skool­groe­pe én le­de van die pu­bliek. Die s­ter­re­wag is in die vroeë ja­re tag­tig be­gin met s­kaars meer as ’n plaas­skuur, maar dit het ge­groei tot ’n in­druk­wek­ken­de plek met on­der meer ’n 16 duim-me­a­de-newton­te­le­skoop in ’n koe­pel en ’n 12 duimMe­a­de-s­chmidt-cas­se­grain-te­le­skoop in ’n ob­ser­va­to­ri­um met ’n oop­skuif­dak.
Die pu­bliek se be­lang­stel­ling in die ster­re­kun­de het on­ge­twy­feld toe­ge­neem met die koms van die Sui­der-a­fri­kaan­se Groot Te­le­skoop (SALT) na­by Sut­her­land and the S­qua­re Ki­lo­me­t­re Ar­ray (SKA) met sy voor­lo­per­pro­jek­te, die KAT-7 en MEERKAT by Car­nar­von in die Ka­roo, >
‘Ek het al 50 te­le­sko­pe van ver­skil­len­de groot­tes ge­bou. Dis ar­beids­in­ten­sief; dit kan tot ses maan­de neem om ’n lens te slyp en po­leer.’
wat uit­ein­de­lik die wê­reld se groot­ste ra­di­o­te­le­skoop sal wees.
Dit ver­klaar deels die toe­na­me in ster­re­toe­ris­me, sê Ed­ward, hoe­wel daar tog iets is wat krap: “Ge­wo­ne toer­gid­se moet stu­deer en ’n ek­sa­men deur­kom, maar men­se wat ster­re­toe­re aan­bied, het geen kwa­li­fi­ka­sie no­dig nie. Maar jy kán nie net im­pro­vi­seer en laat waai nie, want oor­se­se be­soe­kers weet baie meer as wat ’n mens dink. Ek het een­keer ge­sien hoe ’n gids be­duie na ’n don­ker kol in die lug en luid­keels ver­klaar dis ’n swart gat!” Hy sug, rol sy oë.
Die e­van­ge­lie vol­gens Ed
Ed­ward het met die blo­te oog ster­re ge­kyk (la­ter het hy da­rem ’n ver­ky­ker ge­bruik) voor­dat hy in die laat ja­re ne­gen­tig ’n 4,5 duim-tas­co-spie­ël- te­le­skoop aan­ge­skaf het. Ná ’n “erns­ti­ge op­knap­ping” is dié piep­klein te­le­skoop som­mer goed aan die werk ge­steek. Baie ja­re la­ter, na­dat Ed­ward as bi­o­che­mie­do­sent aan die U­ni­ver­si­teit van S­tel­len­bosch af­ge­tree het, het sy jong lief­des­ver­hou­ding met die ster­re be­hoor­lik ge­blom.
Saam met sy vrou, Lyn­net­te, ’n ge­re­ken­de pi­a­nis en or­re­lis, was hy al deel van meer as 150 ster­re­toe­ris­meen -uit­reik­pro­gram­me, meest­al saam met sy vriend en kol­le­ga Au­ke Slo­te­graaf, re­dak­teur van Sky Gui­de­a­fri­ca
South en hoogs ge­re­spek­teer­de hoof van die die­pruim­af­de­ling by ASSA.
‘Deur te weet wat die 88 kon­stel­la­sies daar­bui­te is en wan­neer hul­le sig­baar is, gee vir jou ’n raam­werk wat sorg vir ’n groot voor­deel.’
S­ter­fo­to­gra­fie – of as­trop­ho­to­grap­hy – is ’n myn­veld. Ja, jy kán met die mi­ni­mum moei­te en be­skeie toe­rus­ting fo­to’s neem van die ster­re en pla­ne­te, maar as jy eers be­gin, gaan jy vin­nig in jou nes­ei­er be­gin delf om iets gro­ters aan te skaf. Er­va­re ster­re­ky­kers sê ’n mens moe­nie oor­haas­tig op­tree nie. S­ter­fo­to­gra­fie is iets wat jy baie ver­sig­tig moet be­na­der, met toe­rus­ting wat jy reeds het – din­ge soos ’n goeie lens­ka­me­ra (DSLR) en gra­tis sag­te­wa­re. Jy kan al­tyd la­ter pas­stuk­ke aan­skaf en vor­der “soos jou be­lang­stel­ling en er­va­ring toe­neem”.
Kort voor lank sal jy ’n paar ba­sie­se din­ge leer: Ver­ken jou ka­me­ra se “Ma­nu­al”ver­stel­ling (die ou­tofo­kus gaan nié werk vir ’n ster nie), en ge­bruik ’n af­stand­slui­ter­knop om se­ker te maak daar’s géén vi­bra­sie en ge­paard­gaan­de blur nie. As jy ’n ka­me­ra wil aan­skaf, kies een waar­op jy kan sien wat jy doen (die so­ge­naam­de “Li­ve view”-funk­sie).
As jy ge­kon­fyt raak en lan­ger be­lig­tings­tye pro­beer, gaan jy dalk ag­ter­kom jou fo­to’s lyk nie op hul­le bes­te nie om­dat die ka­me­ra se sen­sor war­mer is as die buit­e­tem­pe­ra­tuur. Jy gaan ook baie moet eks­pe­ri­men­teer. Die bes­te, meen die ken­ners, is om uit an­der men­se se er­va­rings te leer.
Hul­le groot­ste ge­leent­heid is die twee­jaar­lik­se S­ter­par­ty­tjie, wat 50-70 deel­ne­mers met ver­skil­len­de vaar­dig­he­de lok – van rou nu­we­lin­ge tot erns­ti­ge a­ma­teurs en hoogs be­kwa­me ster­fo­to­gra­we. Vir ’n paar dae ge­sels hul­le dan en ruil ken­nis uit – en na­tuur­lik be­stu­deer hul­le ook die nag­he­mel.
En hoe klink dié ver­ras­sen­de plan: As deel van hul­le S­ter­men­se-i­ni­si­a­tief be­kyk Ed­ward, Ly­net­te en Au­ke die moont­lik­he­de om die ster­re­kun­de deur mid­del van ster­re­kaar­te in Brail­le vir sig­ge­strem­des toe­gank­lik te maak. Ed­ward sê hul­le is ge­ïn­spi­reer deur blin­de men­se wat leer­lin­ge van die Athlo­ne Skool vir B­lin­des in die Kaap be­kend ge­stel het aan die ster­re. “Vir dié men­se is die lug­ruim duis­ter, maar dit het tog die po­ten­si­aal om hul­le le­we te ver­ryk, en daar­van wil ons deel wees.”
Lan­de­li­ke ge­bie­de is om ver­skeie re­des ’n uit­ste­ken­de plek om ’n be­lang­stel­ling in die ster­re­ruim aan te wak­ker, waar­van die ge­brek aan lig­be­soe­de­ling die be­lang­rik­ste is.
“Daar is men­se in ste­de wat nog nooit in hul­le le­we die Melk­weg ge­sien het nie. Selfs nóg tra­gie­ser is die feit dat al hoe méér men­se van ster­re ont­neem word. Men­se het sla­we ge­word van die lig.” (Vir meer oor die uit­wer­king van lig­be­soe­de­ling gaan na die In­ter­na­si­o­na­le Don­ker­ruim­ver­e­ni­ging se web­werf by
dark­sky.org – jy sal ver­baas wees.)
’n Nu­we wê­reld
Wat is Ed­ward se raad? Maak se­ker jy leer die kon­stel­la­sies ken. Jy hoef hul­le nie al­mal da­de­lik te ei­en nie en jy het selfs nie ’n ver­ky­ker no­dig nie – laat staan nog ’n te­le­skoop. Deur te weet wat die 88 kon­stel­la­sies daar­bui­te is en wan­neer hul­le sig­baar is, gee vir jou ’n raam­werk wat sorg vir ’n groot voor­deel. “As jy jy eers hier­die fon­da­ment het, gaan ’n ver­ky­ker jou help om ’n he­le nu­we wê­reld van won­der­li­ke voor­wer­pe te ver­ken. Hoe­wel die ver­skei­den­heid iet­wat in­ti­mi­de­rend kan wees, sal jy hul­le mak­lik by jou kon­stel­la­sie­raam­werk kan in­deel.”
Wan­neer jy die no­di­ge huis­werk ge­doen en ’n ste­wi­ge ster­re­kun­de­raam­werk op­ge­bou het, is jy reg om ’n te­le­skoop te kry. Leer ken die in­stru­ment en waar­toe hy in staat is, sê Ed­ward. “Jou ge­duld en vol­har­ding gaan dan reg­tig be­gin vrug­te af­werp!”