Web Templates by LINE9.com
Dutch East Indian Company
SAILORS AND SOLDIERS
FIVE VOC INSTITUTIONS
THE VOC CAEP SIEKENHUIJS
THE COMPAGNIE TUIN
VOC WOMEN IN THE EAST
VOC LEGACY IN AUSTRALIA
2. VOC KAMERS
deur AM van Rensburg
Die VOC het bestaan uit 6 Kamers wat in 1602 gestig was. Hulle het 'n bewindheeser elk gehad. Die VOC was beheer deur die Heere XVII. Hieronder word die Kamers gemeld asook die getal teenwoordiges wat elk gehad het. Dan was daar nog een ekstra verteenwoordiger gekies en die vier kleinste Kamers moes saamgestem het met die keuse. Hierdie 17de persoon was voorgestel deur Zeeland en een van die kleiner Kamers al om die beurt:
Zeeland (het gesit op Middelburg en het ook ingesluit die stede Veere en Vlissingen)- 4 Verteenwoordiges
Amsterdam, Noord Holland - 8 Verteenwoordiges
Enkhuizen, Noord Holland - 1 Verteenwoordiges
Hoorn, Noord Holland - 1 Verteenwoordiges
Delft, Zuid Holland - 1 Verteenwoordiges
Rotterdam, Zeeland - 1 Verteenwoordiges
Ekstra - 1 verteenwoordige
TOTAAL van XVII Heere
Elke Kamer het 'n groot mate van selfstandigheid behou, moes hulle eie personeel werf, bou hulle eie skepe en sorg vir die uitrusting daarvan. Maar die handel was gesentraliseert, met pryse vasgestel deur die VOC.
Nederland se regering was bekend as die State Generaal, maar hulle het die VOC vryehand en mag gegee - om te handel, op te tree as die reg, om kolonies te stig, diplomatiese verbintennise met ander lande te sluit. Om forte te bou, militêre personeel te verwerf en selfs om oorlog teen ander lande te voer. Asook die hoofrede - alleenreg om handel te dryf in die Ooste. Die VOC was in beheer van die kerk en die aansteling van dominees en kerkamptenare, hulle het ook die salarisse van die geestelike werkers betaal. Die VOC het dus die reg ontvang wat gewoonlik beperk was tot 'n staat. Die VOC was ' n staat binne 'n staat. Die VOC se leuse was "Jesus Christus is goed maar om Handel te dryf is beter"
Philippe Godard: The First and Last Voyage of the Batavia
CR Boxer: The Dutch Seabourne Empire
R van Gelder & L Wagenaar: Sporen van de Compagnie: De VOC in Nederland
3. IN DIENS VAN DIE VOC EN VERTREK
deur Helena Garner
Helena Garner gee die volgende opsomming van Karel Schoeman se hoofstuk oor Amsterdam in sy boek:
Stamland : 'n reis deur Nederland. Kaapstad : Human & Rousseau, c 1999.
Die VOC is in 1602 gestig en het uit ses kamers bestaan. Die Kamer van Amsterdam wat die sterkste van die ses kamers van die VOC was het die ander vyf kamers gedomineer. 725 van die VOC- skepe uit die 1450 wat gedurende die twee eeue van sy bestaan gebruik is, is hier gebou. Gedurende die bloeitydperk van die VOC het meer as duisend mense op die skeepswerwe gewerk. Die rivier, die Amstel is in die IJ in die Oude Zijde op die regteroewer opgedam sodat die skepe daarin kon opvaar. Die vroe?dam Amstel is deesdae 'n plein wat nou die middelpunt van die stad vorm. Amsterdam se naam is hiervan afgelei. Die skepe het vanaf die Damrak uitgeseil na die IJ wat in die Suidersee uitmond en vandaar na die wêreld. In Warmoesstraat wat die belangrikste winkelstraat in Amsterdam was het die koopmanne gewoon. Agter hulle woonhuise was die pakhuise met toegang tot die water van die Damrak. Die burgemeester en direkteure van die VOC het ook in hierdie deel van die ou Middeleeuse stad gewoon.
Die VOC het nie so 'n goeie reputasie gehad dat die Nederlanders graag by hom in diens geneem wou word nie, arbeidsvoorwaardes en lone was nie aantreklik nie. Om as soldate te werk was nog minder aantreklik. As gevolg hiervan moes die Kompanjie arbeiders uit die buiteland trek. Baie arbeiders het dan ook vanaf hawestede uit die Noord-, Oos- en Wit See of vanaf Duitsland gekom. Duitsland het gely onder armoede, hongersnood, oorlog en vervolging. Daar was ook wanaangepastes, misdadigers en avonturiers onder hierdie mense. Werksoekers kon hulle by enige van die Kompanjie se kamers aanmeld, maar omdat Amsterdam daardie tyd die derde grootste stad in Europa was (London en Parys was groter) het die meeste daarheen gegaan. Meestal moes hulle oorbly in die stegies in agterkamers of solders waar die straatvroue bedrywig was. Op bepaalde dae is 'volgens gewoonte in alle strate en stege met trommels en fluite, skalmeie en trompette' aangekondig dat nuwe werkers by die kompanjie benodig word. Die kantore was gele?te Oostindisch Huis, 'n reeks van geboue in Oude Hoogstraat vanaf die Dam na die Oude Schans waar die stadsmuur van die Middeleeuse stad was. Tans word die oorspronklike hoofgebou deur die Sociologisch Instituut van die Universiteit van Amsterdam gebruik.
Hier volg wat Karel Schoeman in die Engelse vertaling van die Van Riebeeckvereniging aangehaal het van O.F. Mentzel se biografie oor R.S. Alleman wat die toestande om aanvaar te word beskryf: "Hier is daar 'n groot menigte, en die potensiële rekrute word in groepies van twaalf of hoogstens vyftien in die gebou ingelaat. So gou soos wat die deur oopgemaak word, probeer al die mans wat naby genoeg is vir hulle 'n pad na binne forseer, en dit gebeur dikwels dat mense doodgedruk word in die gedrang wat sodoende ontstaan. Die vasgestelde aantal mans word binnegelaat, dan word die deur weer toegemaak, en enigeen wat hom nie vinnig genoeg terugtrek nie, word deur die deurwagters deeglik reggesien ... Dit is byna ongelooflik hoe die mans hul in die diens van die Kompanjie probeer indwing. Ek het self mans gesien wat na die vensters van die tweede verdieping, bo die ingangsdeur, opklouter en daar aan die ysterrooster vasklou totdat die deur oopgemaak word; hulle laat dan onmidellik los, val op die koppe van die mans wat voor die deur staan, en word sodoende saam in die gebou ingevoer. Selfs die mans wat afgekeur is, verloor nie hoop nie; hulle trek 'n ander uniform aan en wag omtrent 'n uur of anderhalwe uur. Dan forseer hulle vir die tweede keer 'n pad na binne, en is dan dikwels gelukkig genoeg om aanvaar te word, veral as daar teen die einde van die dag 'n tekort aan applikante blyk te wees."
Diegene wat as matrose of soldate kon diens doen moes 'n kontrak vir vyf jaar diens in die Ooste of aan die Kaap teken. Dit het nie die heen- en terugreis ingesluit nie wat beteken het dat nog twee jaar bygevoeg moes word. Die vroue, "sielverkopers" genoem wat by die indiensneming betrokke was het hulle voorsien van 'n skeepskis met die basiese noodsaaklikhede, bv. 'n jas, hemde, slaapmus, matras, kleipype en brandewyn of jenewer. Hierna het die lang reis feitlik dadelik begin.
Die Suidersee was te vlak vir skepe, daarom het die VOC se skepe van die eiland Texel vertrek. Almal wat van Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen vertrek het is met platboomskuite, ligters genoem, na Texel vervoer. Die roete loop vanaf Oostindisch Huis langs die Nieuwe Hoogstraat en die Snoekjesgracht na die Oude Schans tot by die steier te Montelbaanstoren, 'n ou Renaissancetoring wat deel van die stad se muur was. Daar bestaan 'n ets van hierdie uittog deur Renier Nooms en 'n olieverfskildery deur Abraham Storck. Die Oude Schans met sy troebel water en die Montelbaanstoren en aan die oorkant die WIC-pakhuise wat in 1641-42 opgerig is bestaan nog.
Gedurende 1608 het die Amsterdamse Kamer sy eie skeepswerf op die eiland Rapenburg aan die oewers van die IJ gekry. Hierdie toegangspoort met die monogram A VOC asook die name Peper- en Foeliestraat en die twee pakhuise waar Kaapse wyn en arak (Oosterse rysbrandewyn) geberg is het aan die huidige Prins Hendrikkade behoue gebly. In die moderne stadgids word daar verwys na die "Kaapse wijnpakhuizen". Die VOC se nuwe skeepsweerf was sedert 1661 op die eiland Oostenburg. Seile, ankers, toue en spykers is deur die Kompanjie self gemaak. 'n Magasyn van vier verdiepings met 'n fasade van 177 meter lank is daar gebou maar bestaan nie meer nie. Die Zeemagazijn van die Admiraliteit van Kattenburg waar die Nedelandse Scheepvaart Museum tans is het behoue gebly. 'n Replika van die "Amsterdam" wat in 1748 gebou is kan hier besigtig word. Werk- en woonruimtes was baie beknop. Die ophaalbrug van die Oude Schans en die Montelbaanstoren kan van hier af gesien word.
In die nuwe provinsie Flevoland, aan die rand van die Ijsselmeer is 'n replika van die "Batavia" waar die oorloopdek wat oor die volle lengte van die skip loop gesien kan word. Die oorloopdek was onmiddellik onder die dek van die seilskepe waar die matrose heen gebring is. Die skepe was oorbeset om voorsiening te maak vir verliese deur siektes of sterftes, gewoonlik het 200 man vanaf Amsterdam vertrek teenoor 110 op die terugreis.
Die matrose was saam met hulle kiste en hangmatte tussen kanonne en die vrag gehuisves met die dakhoogte 1.8 meter geventileer deur die luike en kanonpoorte. Nog laer af onder die waterlyn was die koebrug, slegs deur die rooster in die oorloop geventileer, omtrent 1,5 meter hoog waar die soldate in diens van die Kompanjie gehuisves is. Hierdie mans was meestal Duitsers wat by hulle bestemmings agtergebly het.
Skeurbuik en later vlektifus was die siektes wat die meeste lewens geëis het. Skeurbuik was 'n verskriklike siekte; tande het uitgeval, tandvleis het sleg geword en moes weggesny word, asemhalingsprobleme en opgeswelde ledemate was van die gevolge. Die voorgeskrewe oggendgebed op die VOC-skepe het gelui: "O eeuwige, almagtige God en Vader! Bevryd ons door uwe bermhertigheit voor alle schadelyke stromwinden, onweder en alle andere zeenoden. Verleen ons goet weder en bekwaamen wint, opdat wy onse aangenomen reis voorspoediglyk mogen volbregen tot Uwes Naams prys en eeredienste onzes Vaderlands, en troost der gene welken daaraan in het byzonder is gelegen."
4. VAART NA DIE KAAP
deur Johan C Erasmus
Van Texel na Stormkaap
Die hawe van Texel was destyds inderdaad 'n baie belangrike vertrekpunt vir menige skeepsreis. In sy boek "Helperus Rizema Van Lier" p. 119 - 121 skryf dr. T. N. Hanekom, na aanleiding van die eerstydse predikant se vertrek uit Nederland en reis na die Kaap, die volgende oor die verloop en die gevare verbonde aan so 'n reis.
"In elke geval was die vertrek van skepe in di?dae maar baie onseker. So vertel Cornelius de Jong, seekaptein van die 'Scipio', dat hy in 1791 reeds op 15 Augustus die eerste manskappe aan boord gehad het, maar eers op 16 Desember die Hellevoetsluis passeer het om sy reis na die Kaap te begin. En so moes ook Van Lier en sy susters maar wag vir die gele?dag, wanneer ook hulle skip die vaderland sou verlaat. Vir hierdie lang reis was hulle aangewese op die 'Jagtrust', wat reeds sedert 1775 in diens van die Kamer van Amsterdam vaar en vir hierdie reis onder bevel van kaptein Anthony Lubbe sou staan.
Die langverwagte dag van afskeid het eindelik aangebreek op 27 Mei 1786, toe die 'Jagtrust', met 110 koppe aan boord, uit die hawe van Texel vertrek. Hoe lank die reis sou duur, het niemand geweet nie, aangesien alles afgehang het van die wind, met soveel ander gevare en moontlikhede op die weg. Gewoonlik het die reis na die Kaap in daardie dae van drie tot vyf maande geduur, en al was die gevaar van seerowers toe nie meer daar nie, het daar genoeg ander gevare oorgebly.
Tussen die jare 1785-90 bv. het 'n hele aandtal skepe onderweg na die Stormkaap skipbreuk gely, dikwels met lewensverlies van passasiers of bemaning. Ook muitery onder matrose was geen denkbeeldige gevaar nie. So bv. is die wrak van die Franse skip, 'Rozette', op 19 Aug. 1786 -- juis toe die 'Jatrust' ook op see was! -- digby Kaappunt aangetref, sonder 'n lewende wese aan boord. 'n Paar dae later is ses matrose onder verdagte omstandighede by die Kaap aangetref en gearresteer; en by die geregtelike ondersoek het geblyk dat hulle die offisiere en ander manskappe van die 'Rozette' vermoor het, en toe hul skip op die rotse gestuur het, om so die land te bereik. Nog in dieselfde jaar , na Van Lier se aankoms aan die Kaap, is hulle daar -- op 'n wrede wyse -- tereggestel om te boet vir hul misdaad. Siektes aan boord -- rottekoors word dikwels genoem -- het ook baie slagoffers geëis, al was die gevreesde skeurbuik toe nie meer so 'n gevaar nie. Ook die 'Jagtrust' moes by sy aankoms aan die Kaap 15 siekes en 2 dodes aanmeld. Die reis het egter nie te lank geduur nie, aangesien die goewerneur, C. J. de Graaff, reeds op 7 Sept. 1786 aan die Politieke Raad kon meedeel dat ds. Helperus Rizema van Lier, 'met het schip 'Jagtrust' alhier behouden aangekomen was'. Die aankoms van so 'n skip in Tafelbaai was in daardie dae 'n blye gebeurtenis, nie alleen vir die passasiers wat soveel maande aan die genade van die see toevertrou was nie, maar ook vir die bewindhebbers van die Oos-Indiese Kompanjie, wie se belange daarby betrokke was.
In sy reisbeskrywing vertel seekaptein C. de Jong van sy aankoms aan die Kaap op 27 Maart 1792 die volgende: 'Aanstonds wierd 's Landsvlag door het Kasteel met 15 schooten gesalueerd, die ik met even zoo veel bedankte; en wel haast kwam de Equipagiemeester der Maatschappij aan boord, vragende, of en wanneer ik verkoos de eerbewijzingen te genieten, die men gewoon is aan 's Lands Kapiteinen te doen' ."
5. SKEPE EN ROETES
Seilskepe was afhanklink van die wind en windrigting. Partymaal moes die skepe vir weke wag by Texel voordat die wind reg was om te seil.
Twee keer per jaar het hulle eers van Nederland uitgevaar, later drie keer. Die Kermisvloot verktrek September/Oktober. Die Kerstfeesvloot vertrek rondom nuwe jaar. Die Paasschepen vertrek gedurende die tyd van Paas. Die Kersfees vloot kon maklik kos voorrade kry, asook bemanning werf, want daar was amper geen ander werk die tyd van die jaar op ander skepe nie. Kleiner skepies het die manne geneem na die vertrekpunt van die groot Retoerskepe.
Die skepe van die Kamers aan die Zuiderzee: Amsterdam, Hoorn, en Enkhuizen het hoofsaaklik van Texel vertrek. Die skepe het vergader en vir mekaar gewag by die Koopvaardersrede agter Texel sodat hulle saam kon uitseil. Die skepe van die Kamers Rotterdam en Delft het vertrek van die Suid-Hollandse eiland Goeree, terwyl die skepe van Middelburg (Zeeland) van Vlissingen uitgevaar het.
Voor dat hulle gevaar het, het die kaptein al die belangrike dokumente ontvang en in die scheepsdoos (Ship's box) gesit. Dan was daar ook deur een van die direkteurs 'n muster opgawe geneem van al die bemanning voordat hulle vertrek het.
Van Nederland het hulle deur die Kanaal geseil, maar gedurende oorlog het hulle agter om Skotland en Ierland gevaar. Vandaar het hulle suid gevaar tussen die Asore en Kanariese eilande, hier het die skepe van die WIC weggebreuk en oos gevaar. Die VOC skepe het suid gevaar tot by die Kaap-Verdiese eilande langs die weskus van Afrika. Dan het hulle in 'n nou band gevaar tot by die ewenaar, wat bekend was as die waspoor (cart track). Die waspoor het begin net suid van die Kaap Verdiese eilande en van daar tot om en by die ewenaar. Dit was belangrik om binne die twee parallel spore te bly anders sou hulle afkoers gewaai word, of met die see stroom wes of oos gedryf word. Sommige skepe het in die Golf van Guinea beland andere het weer aan die Noorde van Suid-Amerika en Karribiese eilande beland. Sodra hulle deur die waspoor geseil het, het hulle in die rigting van Suid-Amerika geseil. Daar was groot vreugde wanneer hulle verby die gevaarlike Abrolhos eilande gevaar het. Die eilande strek vir honderde myle ook onder water. Hierdie eilande was 'n groot gevaarte vir die skepe. Die Abrolhos eilande is gele?tussen Salvador (Bahai) en Rio de Janeiro. Die roete het dan verander na 'n oostelike rigting met die Kaap as die doel. As hulle 'n bietje van koers was dan het hulle in Saldanha baai beland. Van Nederland tot die Kaap het 'n gemiddelde tyd van 140 dae geneem.
Van die Kaap het hulle oos gevaar, die VOC skepe het gebruik gemaak van die "roaring forties". Voordat die skepe Australi?bereik het, het hulle noord gedraai om na Batavia toe te seil. Dit het omtrent 9 maande geneem om van Nederland tot Batavia te seil. Van die Kaap tot Batavia het 'n gemiddelde tyd van 80 dae geneem.
Op pad was daar die moontlikheid om te stop in Brittanje, Kaap-Verdiese eilande, St Helena eiland,en Maurituis eiland, maar dit was net gedoen in geval van nood en wanneer die politieke gesindheid positief was. Wanneer die skepe 'n ander skip gesien het, het hulle 'n wit driehoekige vlag gewaai - dit was 'n teken van vrede en goeie gesindheid. Wanneer daar slegte gesindheid was dan het hulle 'n rooi driehoekige vlag gewaai.
Van die Kaap om na Ceylon en Bengal te seil, het hulle noord langs die Afrikakus op geseil, verby Madagaskar, vandaar het hulle roete verander na Indi?toe. Hierdie roete was nie beskikbaar gedurende die maande van die passaatwind nie (monsoon). Die ander roete was om Suid van Madagaskar te seil en dan noord te draai. Van die Kaap na Ceylon het dit omtrent 93 dae se rit geneem.
Daar was verskillende skepe in die diens van die VOC:
Spiegelschip - (square stern ships) hierdie was die grootste skepe, hulle het 'n plat agterend gehad het. Die skepe was 160 voet lank en bewapend met kanonne waarmee hulle enige aanvale kon afweer. Hierdie skepe was soortgelyk gebou as die oorlogskepe. Hulle was die bekende groot Oostindiese skepe
Fluyt - dit was meer van 'n stoor skip, was kleiner as spiegelschip. Hy het 'n ronde agterend gehad, en was baie gebruik in Europa. Die fluyt was 'n uitstekende skip vir groot vragte en was gebruik met die vervoer van rys, graan en pepper in die Ooste. Die Kamer van Hoorn het die fluyt skip ontwerp, hierdie was 'n middelgrote snelvarende driemas vragskip. Die skip het 'n klein dek oppervlakte gehad en kon met 'n bemanning van tien of twintig vaar. Hierdie skip was baie in Asi?gebruik.
Jaght - dit was klein seilskepe wat gebruik was vir plaaslike werk. Het 'n plat agterend gehad, met drie maste en vierkantige seile, daar was klein jaghte wat tussen 80 -100 voete lank was, dan was daar die groot jaghte wat tussen 120 -135 voete lank was. Na een of twee ritte na Asi?het hulle nie weer na Europa terug gekeer nie.
Pinas (pinnacles) was soortgelyk aan 'n jaght wat tussen 116 voete en 128 voete lank was, het ook a plat agterend gehad.
Fregat -hulle was soos klein jaghte en pinas,, omtrent 100 - 110 voete lank. Gebou vir snel vaart.
Bootje - was soos 'n klein fluyt omtrent 70 voete in lengte, met drie maste en het vierkantige seile gehad.
Galjoot (galliot) die lengte van hierdie rondeagterend skip was maar 60 - 70 voete lank. Dit het een groot en een klein mas gehad. Hulle was hoofsaaklik gebruik vir spesifieke sendings soos: adviesjacht, verkenner, posvervoer, en om die terugkeerende vloot te ontmoet.
Katschip het 'n plat bodem gehad, en kon 'n groot vrag geneem het, daar was 'n klein personeel nodig gehad vir die skip van 100 - 120 voete. Die skip het ontstaan by die Kamer Hoorn. Die skip was lig gebou en kon nie swaar vragte dra nie.
Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen l?aan de Zuiderzee en die manskappe was per "ferrie" na die groot skepe geneem. Hulle klim eers aan boord die groot skepe by Texel of Vlieland, hier word die vrag opgelaai, asook die bemanning se goedere, asook die kos. Die voorrade was met "lighters" of "barges" na die groot skepe geneem, dit kon tussen 18 en 20 "barge" ritte geneem het om die hele vrag na die skeep te gebring het. By Texel was 'n put waar hulle varswater vir die skepe geneem het. Klein roeibootjies het die le?vate na die land en vol vate terug na die skepe geneem. Dit is ook hier waar die manne die eed afgel? het. Die groot skepe het selde na Amsterdam gevaar, behalwe vir reparaties. Die groot skeepskraan in Amsterdam staan naby die schreierstoren. Nederland se hawes het gedurig probleme gehad met versanding van seegate en hawes.
Die VOC het altesame 1461 skepe gebou: Amsterdam het 'n groot werf gehad naby Rapenburg, die werf was later vervang. Die Kamer van AMsterdam het 728 skepe gebou. Die skepe van Enkhuizen was gebou op die werf aan die Wierdijk. Enkhuizen het 108 skepe gebou.
Beide die skepe van Rotterdam en Delf moes deur binnelandse waterroetes reis. Van Rotterdam het hulle eers wes geseil, dan oos met die Ou Maasrivier en dan draai hulle weer wes om in Hollandsdiep uit te vaar. Die skepe het dan verby die eiland Goeree gevaar waar die bemanning op die groot skepe oorgeklim het. Van Delf was daar 'n kanaal Suid gegrawe tot by Delfshawe en dan het hulle die selfde waterroete as die Rotterdamers gevolg. Die Maas was nie bevaarbaar deur die groot skepe nie. Kleiner vaartuie, soos jaghte het personeel en goedere van Delf en Rotterdam na Hellevoetsluis toe geneem waar die grooter skepe in die Rede anker gewag het. Hellevoetsluis was dus die afvaart hawe vir beide hierdie twee kamers. Van daar het hulle verby die Goeree eiland gevaar. Die kamer Delf het 111 skepe gebou.
Die Kamer van Zeeland (se hoofkwartiere was in Middelburg) het 306 skepe gebou. Middelburg l?binnelands op 'n klein eilandjie. Middelburg het die korste en beste verbintenis met die ope see. Daar was 'n kanaal wat gebou was vir die skepe van Middelburg tot Rammekens. Perde het langs die kanaal die skepe deur die kanaal getrek na hulle bestemming van Rammekens. Die groot skepe van die Kamer van Zeeland het van die hawe Vlissingen uitgeseil.
Die VOC skepe na die Ooste het dus vertrek van Texel, Vlie, Hellevoetsluis, Goeree of de Walcherse rede, en Vlissingen.
Pieter van Dam: Beschryvinge van die Oostindische Compagnie deel I vol I
Bruijns: Dutch Asiatic Shipping Vol I
HN Kamer: Het VOC - retourschip
Michael Roberts ed: 18th Century Shipbuilding
ed LM Akveld, S Hart, WJ van Hoboken: Maritieme Geschiedenis van der Nederlanden Vol II
Karel Schoeman: Armosyn van die Kaap: Voorspel to Vestiging, 1415 - 1651
P van Mil: De VOC in de Kaart gekeken 1602 - 1799
?COPYRIGHT 2017 ALL RIGHTS RESERVED Die VOC