Ek het soos ’n mot rondom die Ilias gesirkel. Dié gloeiende lig het my aangetrek. Homeros het my nog altyd bekoor. Die eerste keer wat ek van Homeros gehoor het, was toe prof Adrianus van Selms, by wie ek Hebreeus geleer het groot dele van Homeros uit sy kop opgesê het. Dit het ’n blywende indruk op my gemaak. Toe ek ontdek dat die Ilias ’n afdruk op soveel Nobelpryswenners gemaak het, het ek van die gedigte, veral dié van Konstantinos Kavafis uit Grieks vertaal. Ek het toe besluit om Fragmente uit die Ilias te vertaal. Die rykdom Griekese metafore was net ’n te groot versoeking vir ’n digter.
Ek moes eers die lang epiese gedig onder die knie kry. Dit vra ’n man op ’n perd. Ek moes die Griekse teks oor en oor lees. Ek het soos Alexander die Grote met die Ilias onder my kopkussing geslaap. Boek 1 begin met Plaag en wrok. Waarom? Ek het besef dat Homeros die leser onmiddellik by die vertelling betrek. Hierom gaan dit: wraak, woede, wrok, stryd. Ek begin Boek 1 soos volg:
Die grootste uitdaging was om Grieks te leer om Afrikaans te praat. Ek wou dit ook in digvorm doen. Dit het ‘n soektog na woorde, idiome en poëtiese vondse in die Grieks meegebring. Die wins en opwinding is dat die Griekse teks in die vertaling ’n nuwe lewe kry, ’n ander vorm sonder om die metafore van die Grieks prys te gee. Vertaling van die Griekse teks moet die wêreld en skatte van die bronteks vir die leser nader bring sonder om dit te verinheems na die bekende tyd en plek van die leser.
J.P.J van Rensburg het 62 jaar gelede die Ilias en Odusseia in Afrikaans vertaal. Dit was ’n letterlike vertaling, woord vir woord. Die poëtiese krag gaan egter verlore. Sy vertaling was veral om didaktiese redes belangrik. Ek wou dit nie so doen nie.
Ek het ’n proloog en epiloog geskep. Strofes uit die proloog maak dit duidelik waaroor die Ilias gaan:
In die epiloog het ek ’n gedig van Kavafis oor Sarpedon se begrafnis uit die Grieks vertaal. Ek het ’n gedig oor Helena geskryf. Ons kan Helena tog nie vergeet nie.
4 ‘Die verlede is ‘n ander land,’ skryf Karel Schoeman in sy boek, ‘Verliesfontein’. Maar dit lyk asof u hierdie ander land op ‘n manier ontdek het. Hoe lyk dit? Watter wêreld het vir u oopgegaan?
Ek stem saam, die verlede is ’n ander land, veral as dit kultureel, sosiaal, godsdienstig en wat wetenskaplike vooruitgang betref, so ver en verwyderd van ons bestaan is. Maar dit beteken nie dat ons die ander land nie kan ontdek en verower nie. En veral dat die ander onbekende land ons nie kan verryk nie. Om die ander land te ontdek, beteken om die ander land se tradisies te leer ken. Dit beteken ook om die antieke teks nader bring.
Die ryk wêreld van poësie het op ’n ander manier vir my oopgegaan. Van kleintyd af het die Grieke gehoor van die Trojaanse Oorlog. Hierdie gedigte is deur digter-sangers tydens feesvieringe en die plaaslike atletiekfeeste of musiekkompetisies gesing. Athena se verjaarsdag is met die gedigte gevier. Die Ilias se wêreld is een van stryd, afguns, begeerte, haat, vriendskap en liefde, roem en skande. Die oordaad van geweld is voelbaar, ’n mens sien en ruik die bakkende son van stof en swart bloed, hoor die rou krete van hartseer en verlies. En dan is daar die wispelturige gode aan wie se willekeur mense uitgelewer is.
Die onderduimsheid van die gode het my ook geraak. Op gode kan ‘n mens nie vetrou nie. En tog swaai hulle die septer oor harte.
Al is die wêreld van Homeros onbereikbaar ver, is dit tog so digby ons. Die mens bly mens. Feilbaar, arrogant, astrant, agterbaks, geslepe, magsbeheb. Ek het opnuut respek vir die Griekse teks gekry. Die teks is van geslag tot geslag oorgelewer. Die mondelinge tradisie het my laat besef dat ’n goeie verhaal vertel móét word. Die karakterbeelding, die spanning, die plot, die intrige, die verrassende wendinge en die tyd en ruimte waar dit afspeel, het my vasgenael laat sit en lees.
Die tweede rede waarom hedendaagse lesers die ‘Ilias’ behoort te lees, is om die juwele van ’n epiese gedig te ontdek. Dit doen die hart net goed.