Die hartseer van die jongmens-waansin
Eetverstorings word gekenmerk word deur 'n skokkende selfuithongering… of 'n vreeslike ooretery wat dan gevolg word deur 'n fanatieke "skoonmakery" van die liggaam. Maar die lyers kan gehelp word. En hoe gouer dit gedoen word hoe beter...
UZAAN*) het soos 'n geraamte gelyk—en dis geen oordrywing of gekorswel nie. Om die waarheid te sê, geen regdenkende mens sou wou skerts oor wat met haar voorheen mooi liggaam aan die gebeur was nie. Maar telkens wanneer sy voor die spieël gestaan het, het haar verwronge waarneming haar wysgemaak dat sy steeds heeltemal te vet is. Dan het sy haarself gedwing om selfs nog minder te eet. Piepklein porsies soos vir die spreekwoordelike voëltjie.
Die jong Suzaan sou heel moontlik vandag—voor haar twintigste verjaardag—in haar graf gewees het, as haar liefdevolle ouers nie die professionele hulp gekry het wat haar op die pad van herstel geplaas het nie. En noudat sy deur die meul is, weet sy presies hoe om ander te help wat in dieselfde strik vasgevang raak. Sy gebruik haar kennis ten goede.
Genadiglik het sy ook haar vorige skoonheid herwin en staan sy selfs haar plekkie vol as 'n jeugdige berader. En met 'n wysheid ver bo haar jare kan sy uit veelbewoë ervaring praat: "Eetverstoring is 'n wanfunksie van die liggaam sowel as die gees, maar daar is ongelukkig nog soveel onkunde hieroor dat baie meer inligtingsprojekte nodig is."
Eetverstorings en wat dit beteken
DIE mens se eet en drink word deur baie faktore beheer. Jou eetpatrone word byvoorbeeld nie net deur jou eetlus bepaal nie, maar ook deur dinge soos die beskikbaarheid van kos, jou gesin of vriende se maniere van doen en deur kulturele gebruike. Ook jou wil om te eet of nie te eet nie, speel natuurlik 'n rol.
Om te dieet dat jy soos 'n Barbie-poppie lyk—wat ongelukkig ook dikwels beteken dat jy skraler sal wees as wat vir jou nodig is om gesond te wees—word oral in vandag se samelewing as die groot ideaal voorgehou. Met kleremodes, verkoopveldtogte vir spesiale voedselsoorte en wat nog alles word die onberade boodskap ingehamer dat dit mooi is om rietskraal te wees. Wee diegene wat nog molllig is, want hulle is nie in tel nie.
Dat só 'n milieu die teelaarde vir eetverstorings is, verbaas die sielkundiges nie. Of dit die kernoorsaak daarvan is, bly egter 'n ope vraag. Hoe ook al, eetverstorings behels ernstige wanbalanse in die eetgedrag, soos 'n ongesonde selfuithongering of 'n massiewe ooretery, gepaard met angsgevoelens of 'n uiterse besorgdheid oor 'n mens se liggaamsvorm of -gewig.
Navorsers probeer reeds geruime tyd vasstel hoe en hoekom aanvanklike vrywillige gedrag, soos om minder of meer kos as gewoonlik te eet, in die een of ander stadium by sekere mense hand-uit ruk en in 'n eetverstoring ontaard. Studies het getoon dat selfs die basiese biologiese aspekte van aptytbeheer en langdurige uithongering of ooretery geweldig ingewikkeld is. Tog word ernstig gehoop dat al die navorsing mettertyd tot doeltreffende kure vir eetverstorings sal lei.
Die twee hoofsoorte eetverstorings staan bekend as anorexia nervosa (of anoreksie) en bulimia nervosa (of bulimie). Sulke verstorings ontwikkel dikwels tydens die adolessensie of vroeë grootmensjare, maar volgens sommige verslae kan dit reeds in die kindertyd of later in die volwasse leeftyd kop uitsteek.
Eetverstorings gaan baiemaal gepaard met ander sielkundige verstorings soos depressie en angstoestande. Boonop kan die pasiënte ook liggaamlike probleme soos ernstige hartsiekte of nierversaking ontwikkel, wat tot die dood kan lei. Dit is dus uiters noodsaaklik dat eetverstorings as egte en behandelbare siektes erken sal word.
Meisies of vroue is baie meer geneig tot eetverstorings as seuns of mans. Daar word geraam dat slegs vyf tot vyftien persent van die pasiënte met anoreksie of bulimie manlik is.
Anorexia nervosa (anoreksie)
'N GERAAMDE 0,5 tot 3,7 persent meisies of vroue ly die een of ander tyd in hul lewe aan anorexia nervosa. Die simptome van hierdie ernstige eetverstoring is onder meer:
'n Intense vrees by die pasiënt dat sy vet sal word, al is sy plankdun. Sy ervaar 'n irrasionele dwang om minder te weeg as selfs die minimum wat vir haar ouderdom en lengte vereis word.
Daar is 'n verstoring in die manier waarop aan die liggaamsvorm of
-gewig gedink word, en die pasiënt kan die erns van haar lae liggaamsgewig ontken.
Ongereelde of afwesige menstruasie (as sy reeds puberteit bereik het).
Sy dink aan haarself as oorgewig, selfs al is sy gevaarlik maer. Die eetproses raak 'n obsessie. Ongewone eetgewoontes ontwikkel, soos om kos en etes te vermy, slegs 'n paar soorte kos uit te soek en dié net bietjies-bietjies te eet. Sy kan die kos ook versigtig afweeg en in porsies verdeel.
Anoreksie-lyers kan hulself herhaaldelik weeg. Hulle kan ook intensief en kompulsief oefen om maerder te word, hul kos opbring en lakseermiddels of enemas misbruik.
LINKS: Sy dink aan haarself as oorgewig, selfs al is sy gevaarlik maer...
Krediet: 4woman.gov / U.S. Department of Health and Human Services
Die verloop en gevolg van anorexia nervosa kan van persoon tot persoon verskil. Party herstel ten volle ná 'n enkele episode; sommige ervaar 'n wisselende patroon van gewigstoename en insinking; nog ander beleef 'n chroniese verval oor baie jare.
Sielkundiges reken anoreksie is eintlik nie 'n siekte op sigself nie, maar 'n simptoom van 'n diepgesetelde emosionele probleem wat baie met gesinsverhoudinge te doen het. Dit kan gebruik word as 'n instrument om besorgde ouers mee te manipuleer. Hoewel dit nie volledig begryp word nie, word anorexia nervosa selfs beskou as 'n onbewustelike verwerping van die naderende volwassenheid, asof die meisie ontuis voel in die liggaam van 'n vrou. Dit kan egter nie geld vir byvoorbeeld anoreksie wat in reeds in die kindertyd voor adolessensie voorkom nie.
Só is daar enkele jare gelede in Hongkong vasgestel dat die kinders daar se beheptheid met hul gewig aan die toeneem is. Volgens 'n peiling wou 44 persent van laerskoolleerlinge tussen nege en elf maerder wees. Kinders so jonk as tien jaar is toe al met anorexia nervosa en ander soortgelyke toestande gediagnoseer. "Modelle se plankdun lyfies word dikwels as aantreklik voorgehou," het 'n professor gesê. "Selfs in tekenprogramme op televisie word die goeie karakters maer geteken terwyl die skelms vet is." Dit lyk dus of die moderne boodskap dat maer mooi is wel 'n beduidende rol in die toestand kan speel.
In Amerika is al geskat dat 0,56 persent van anoreksie-lyers jaarliks sterf, maar 'n ander bron stel die sterftesyfer vir sulke lyers oor 'n onbepaalde tyd op 'n skrikwekkende 18 persent. Die algemeenste doodsoorsake is komplikasies van die verstoring, soos hartverlamming of elektroliet-wanbalans, of selfmoord.
Die volgende simptome soos beskryf in die boek Dokter in die Huis**) deur dr. Jan van Elfen, volledig hersien deur dr. Don du Toit, is ook baie insiggewend:
"Die eerste teken van die siekte is gewoonlik dat die meisie ál minder eet. 'n Anoreksielyer sal moedswillige uithon­gering dikwels afwissel met vraatsugtige eetstorms. Daarop volg braking wat self aangebring word. Hierdie etery geskied gewoonlik in die geheim en die kos het gewoonlik min voedingswaarde.
" 'n Gedurige braakselreuk of bewuswording van die lyer se braakgewoonte is soms die eerste simptoom wat 'n ver­moede van anorexia nervosa by gesinslede of 'n kamermaat wek. Om ander te bedrieg sal so iemand soms voorgee om te eet, maar die kos versteek of weggooi. Nadat sowat 12 kg massa verloor is van die vlak wat as die standaardmassa beskou word, hou menstruasie op en word die liggaam met donshare bedek.
"Aanvanklik is die meeste anoreksielyers baie energiek en verbrand liggaamsenergie met draf en ander fisieke aktiwiteite. 'n Lyer sal miskien smaaklike maaltye vir ander berei om voor te gee alles is normaal, maar self nie haar mond aan die kos sit nie.
"Die uitgehongerde word geleidelik 'n tam, willose geraamte met 'n bleek, papierdun vel. Hardlywigheid (konstipasie) is meestal 'n newe-effek van die uithongering. Daarom wend die meeste lyers hulle tot lakseermiddels in die ge­loof dat dit verslanking sal aanhelp. Op die duur, indien dit nie uit die staanspoor reeds aanwesig is nie, volg de­pressie."
**) Uitgegee 2001 deur Tafelberg-Uitgewers Beperk, Kaapstad, ISBN 0 624 039 633.
Bulimia nervosa (of bulimie)
'N GERAAMDE 1,1 tot 4.2 persent vroue ly die een of ander tyd in hul lewe aan bulimia nervosa. Die simptome van hierdie verstoring is onder meer:
Herhaalde episodes van 'n kompulsiewe ooretery. 'n Oormatige klomp kos word in 'n beperkte tyd verorber en die pasiënt vind in dié tyd dat sy haarself eenvoudig nie kan beheer.nie.
Herhaalde ongewenste gedrag om die ooretery te vergoed deur te keer dat dit tot gewigstoename lei, byvoorbeeld deur die vinger in keel te steek om die kos uit te bring, oormatig te oefen, te vas of deur lakseermiddels, enemas en ander medikamente te misbruik.
Die ooretery en die "kompenserende" maatreëls wat daarop volg, kom gemiddeld minstens twee keer per week oor drie maande voor.
Die bulimie-lyer se denke oor haarself word uitermate deur haar liggaamsvorm en gewig beïnvloed.
Omdat die episodes van ooretery deur die gebruik van purgasies en ander "vergoedende" handelinge gevolg word, is die gewig van bulimie-lyers gewoonlik min of meer normaal vir hul ouderdom en liggaamslengte. Maar soos anoreksie-lyers kan hulle ook doodbang wees om gewig aan te sit en voel hulle uiters ontevrede oor hul liggame. Bulimie-lyers doen dikwels hul dinge in die geheim, voel gewalg en skaam as hulle hulle so ooreet, maar is tog verlig wanneer hulle weer die liggaam "reinig" van al die kos wat hulle verslind het.
Daar is sielkundiges wat reken dat 'n derde groot eetverstoring by bulimie en anoreksie gevoeg behoort te word. Dis 'n toestand wat oënskynlik op blote vraatsug dui, maar dis blykbaar heelwat ingewikkelder as dit. Net soos bulimie word dit deur bepaalde tydperke van groot ooretery gekenmerk, met die verskil dat die lyers nie hul liggame agterna met alle middels tot hul beskikking probeer skoonspoel nie. Gevolglik is baie van die lyers oorgewig, maar hul gevoelens van selfveragting en skaamte skep 'n bose kringloop van herhaalde ooretery.
Behandeling van eetverstorings
DIT is belangrik om te weet dat eetverstorings meestal met welslae behandel kan word, al is dit soms 'n lang en pynlike proses. Maar hoe gouer hierdie verstorings gediagnoseer en aangespreek word, hoe beter sal die resultaat waarskynlik wees.
Omdat die verstorings so kompleks van aard is, en die simptome van lyers boonop onderling kan verskil, is 'n omvattende behandelingsplan vir elke geval nodig. Dit sluit in mediese sorg en monitering, psigososiale ingrypings, voedingsberading en, waar nodig, die toediening van medisyne. Wanneer die diagnose gemaak word, moet die huisdokter, psigiater of kliniese sielkundige besluit of die lyer in onmiddellike gevaar verkeer en dus in die hospitaal opgeneem moet word of nie.
Mense met eetverstorings besef of erken gewoonlik nie dat hulle 'n ernstige probleem het nie. Gevolglik kan hulle hulle kwaai verset teen enige pogings om hulle te laat behandel of botweg weier om vol te hou met die behandeling wat hulle wel ontvang. Gesinslede en ander vertrouelinge kan dus 'n groot rol speel om te help verseker dat hulle die nodige sorg kry en gerehabiliteer raak. Ook hier is liefde die wagwoord.