Wanhoop & Waansin | SkalkSkryf
Wanhoop & Waansin
Junie 21, 2009 deur Joh
'n Tyd van omwenteling. Nege jaar se opbou, net om weg te stap met leë hande, met niks. Maar soos Thoreau sê :" As die werker niks meer kry as die loon wat hom betaal word nie, word hy gekul, en kul hy homself." Daarom loop ons weg met die wete dat ons ons bes gedoen het; dat ons meer gegee het as wat ons ontvang het. Al loop ons die onbekende in met onsekerheid en vrees – onteenseglik deel van ons menswees – ken ons ook die goeie van ondeskraaging en mededeelsame sorg. So raak mens bewus van die stille wanhoop wat vervleg lê in bestaan: die wil tot wese in opstand teen die verganklikheid.
Die spanning wat deur hierdie tweespalk bewerk word is aan die een kant die dryfveer van wording (groei, vooruitgang, ontwikkeling . . plesier en genot), en aan die anner kant die bron van oneindige lyding (worsteling, betekenloosheid, nietigheid, frustrasie . . pyn en lyding). Die Boeddha het dit so gestel: "Om te kry wat mens nie wil hê nie – dis lyding. Om nie te kry wat mens wil hê nie – dis lyding." En dis presies wat ons het.
Die onnerliggende wanhoop word ten beste verdoesel deur ontsnapping te vind óf in 'n maniese vergryp aan alledaagse rondslomp (herehuis, Merc, slawe, kaviaar, biefstuk, vermaak, idees, opinies – verheerliking van die self), óf in die oorgawe aan godsdienstige droggelowe wat gegrond word op die deurlopende verplasing van verantwoordelikheid tussen veronderstelde sterflike en onsterflike wesens (wie is die skepper en wie die skepsel?, wie verbrou en wie is volmaak?, wie moet ontgeld en wie die skouerklap kry?, wie se haat en wie se liefde? – net 'n anner vorm van self verheerliking?).
En as 'n kritiese punt bereik word, veranner die stille wanhoop in uiterlike waansin. Die oënskynlike standvastigheid wat so tengerig deur ondeurdagte sienings en oorge-erfde gewoontes gestand gehou word, word wreed deur die werklikheid verstoor. Die werklikheid van verganklikheid breek deur met 'n gewaarwording van die nietigheid van bestaan. Soos die Prediker sou sê: "Tevergeefs, alles is tevergeefs."
En in die gevolglike waansin lê die moontlikheid om sin en onsin te transendeer; om die persoonlike af te sterf en die blote werklikheid te aanskou.
Met erkenning aan Henry David Thoreau en Sheldon Kopp.
Posted in Joh | Tagged waansin, wanhoop | 14 Kommentaar
op Junie 21, 2009 at 8:47 nm Sonkind
Wat hier geskryf staan, sny mens tot op die been. Maar wat is die blote werklikheid?Het ons nie elkeen maar ons eie werklikheid nie?
op Junie 22, 2009 at 4:06 vm Joh
Sonkind, met "blote werklikheid" wys ek na die totaliteit van wat is. Die naaste beskrywing wat ons daarvan het word gegee deur die mistici.
Ons het sekerlik elkeen ons eie werklikheid, gesien uit die standpunt van 'n interne belewenis waardeur ons mede-skeppers van van ons eie werklikheid is. Maar daardie individuele werklikheid is slegs 'n deel van 'n groter, blote werklikheid wat die persoonlike omvat.
Solank ons bly vasklou aan die wanopvatting dat ons persoonlike werklikheid al is wat is, solank bly ons vasgevang in die poel van smart.
op Junie 24, 2009 at 1:53 nm Emil
Sou nogals die agtergrond wou verstaan van die nege jaar, want op sy beurt is daardie werklikheid tog die realiteit van die ervaring.
O die verdoeseling van die wanhopige en onvermydelike bestemming van menswees, die afbakening van ons sterflikheid en die worsteling van die hede – ydel, nutteloos. The horror, the horror! Wat het Kurt werklik gesien?
Die geworstel met relatiwiteit en gekose interpretasies van die werklikheid is opsig self steeds net nog versmagtinge. Prediker herhinner ons dat alles tervergeefs is, met dien verstande dat mens God op die horison moet sien. Dit is veilig om die verantwoordelikheid so te verplaas. Partykeer is dit wreder as enigiets anders wat die lewe kan opdis.
The worst sickness of men has originated in the way they have combated their sickness. What seemed a cure in the long run produced something worse than what it was supposed to overcome. The means which worked immediately, aneasthetizing and intoxicating, the so-called consolations, were ignorantly supposed to be actual cures. The fact was not noticed … that these instantaneous alleviations often had be paid for with a general and profound worsening of the complaint.
In Nietzsche vind ek steeds iemand wat waardering het vir die verlate gevoel en die waansin van "medisyne."
op Junie 25, 2009 at 9:40 nm Louwie
Sonkind vra "wat is die blote werklikheid?"
Joh sê "Maar daardie individuele werklikheid is slegs 'n deel van 'n groter, blote werklikheid wat die persoonlike omvat."
Emil sê "want op sy beurt is daardie werklikheid tog die realiteit van die ervaring."
Kind en susterskind loop saam deur Tina (oorlede) se huis om dokumente te vind en te begin opruim. Tina loop saam met `n dringende "dis myne, als myne, los my goed uit, los uit!"
Die twee start Tina se kar om te sorg dat die battery nie afloop nie. Tina staan aan die anderkant van die kar. Dogter start die BMW en laat dit idle. Sy skakel die kar af maar dit bly loop. Sy trek die sleutel uit die aansitter uit en die engen bly loop.
Elsa sê driftig "Tina los uit! Sit die kar af, nou!" en die kar skakel af, onmiddelik.
Wie se werklikheid was dit?
Tot hierna toe "die wil tot wese in opstand teen die verganklikheid."????? Fok!!!
"Partykeer is dit wreder as enigiets anders wat die lewe kan opdis."
Inderdaad. Of die intellek hom teen die brutale muur van die werklikheid vasloop en of die geloof dieselfde doen, die gevolg is telkens ewe vernietigend, ewe afstootlik, onmenslik, ongoddelik.
op Junie 28, 2009 at 8:57 vm Joh
@Emile: Kurtz didn't say whether the horror he perceived was in his past or his future. We have only our interpretation to go by. Conrad se behandeling van vooroordele is uitnemend, en sweer sekerlik van toepassing in my huidige situasie (aan beide kante). Die vraag is egter altyd: kan transendering gelyk gestel word aan volmaaktheid? Ek kry die indruk dat hy nie 'n duidelike voorstel vir 'n oplossing gebied het nie.
Miskien is daar nie oplossings nie! 😡
@Louwie: Dalk sien Tina nou die horror wat sy in lewe met die skrale troos van selfwees verdoesel het – soos ons almal doen. Weersin in die lewe kan 'n eerste stap wees in die rigting van die blote werlikheid. Maar om enige mate van volbrenging te bewerkstellig moet dit daadwerklik gevolg word met 'n doelbewuste onbevangenheid (detachment) ten einde die gebondenheid aan vooroordele, wat die eie-ek gestand hou, te oorkom. Ek dink meeste van die Wysheid Tradisies is juis ingestel om so 'n proses te bewerkstelling. Een van die belangriker faktore van so 'n proses is in der waarheid die uitleef van 'n benadering van deernis – 'n erkenning van ander se swaarkry. Tussen die uiterstes van vertroostings (of ontsnappings?) wat gebied word deur die rede en die geloof, lê 'n middeweg gebasseer op transendering van die eie-ek.
op Junie 29, 2009 at 8:45 vm Louwie
Die eie ek bly maar `n hengse probleem vir my. Ek sien die ek elke oggend in die spieël voor my, onontkenbaar daar. Ek voel die skop onder die gat, die klap in die gesig en ook die klop op die skouer. Ek, onontkenbaar.
Die ek voel die onreg en vernedering as die ek verdryf word uit Emoyeni of Bosvet of dalk jou eie land. Hoe is dit nie ek nie want ek voel dit, beleef dit?
Ek weet ek is nie die huis of die kar of voorstad waar ek bly of die gewaande intellek, geleerdheid of gebrek aan enige van dit nie. Maar ek kan ook nie sien hoe `n gebrek daaraan of `n oorvloed daarvan enige verskil gaan maak aan hoe ek pyn en lyding of lyflike genot gaan beleef of hanteer nie. Ek glo ook nie dat pyn en suffering van enige ek `n beter ek maak nie. Ek het dit nog nooit gesien gebeur nie. Ons tronke en kerke is vol van mense wat oor en oor dieselfde wreedheid teenoor ander pleeg en teenoor wie daar in ewe groot maat wreedheid gepleeg word, en hulle loop dieselfde pad oor en oor en oor.
Wat ek weet is dat die ek in die spieël `n tydelike, verganklike ek is, en dat ek `n hewige renons het in, of eerder selfs `n verpesting vir die plek waar ek nou is en die proses wat die lewe genoem word.
op Julie 2, 2009 at 10:52 vm Emil
Kurz se reis eindig met "The horror! The horror!" Sy boodskap egter nie, en nie almal is gereed om dit aan te hoor nie.
Die onderliggende onderskeiding is dít: dié wat hulle inperk tot die veiligheid van die gemeenskap se reëls en moraliteit verwerp Kurz se boodskap. Die samelewing skep vir hulle die illusie dat 'n mens orde nodig het om te kan funksioneer.
Maar die handjievol wat al vêr verby die grense van die samelewing uitgereik het, daardie handjievol wat 'n kykie in die diepste, innerlike gemaak het, kom tot 'n heel anderse gevolgtrekking: daar is geen ware "metode" of doel in die lewe nie! Dit is maar net "horror," 'n volslae leegheid, 'n volkome niksheid, wat aan die hart van dinge lê!
Dít is die wanhopige en waansinnige toestand van die mens!
op Julie 2, 2009 at 7:59 nm Louwie
Emil, dit draai vir my anderkant die nihilisme, verby fatalisme. Dit moet hel wees om soos Kurz te lewe.
Lees nou eendag van iemand wat gesê het hy glo nie in God nie "maar ek mis hom verskriklik." sê hy!
My verstand en my belewenis van die wêreld laat my in Kurz se rigting oorhel. My hart sê vir my daar is meer as net donkerte, meer as pyn.
Die illusie is hier en nou. As dit nie so was nie sou dit beter wees om onmiddelik selfmoord te pleeg, want dan is daar geen rede waarom `n denkende mens deur soveel hel moet gaan nie. Dit is absurd, onsinnig en selfs afstootlik.
op Julie 2, 2009 at 11:15 nm Joh
Ek wonner of Kurtz se boodskap 'n veralgemening is wat op die generies menslike toestand betrekking het, en of dit nie miskien 'n uiteindelike bewuswording van sy eie afgryslike benadering tot die lewe was nie. Dat hy op sy laaste asem sy eie gruwel dade as sulks kon aanskou.
Staan ek en wag in die tou by die kassiere in Spar, en staar uit deur die skemer-aand se goue gloed na die drentelende mensdom wat in en uit beweeg. Dan het ek nie die wreedhede van die Kongo of Vietnam nodig om my die verlatenheid van ons bestaan te laat onnervind nie. Normale mense se rondslomp (en my eie) is genoeg om my naar te maak.
Maar ek dink die donkerte en die pyn wat deur dieper gewaarwording teweeg gebring word is maar net die einde van die rede, en die begin van wysheid. Die wil tot lewe skiet homself inderdaad in die voet deur die rede te ontwikkel tot die uiterste toe; tot die punt waar die rede kan insien dat bestaan tereg 'n wanhopige en waansinnige proses is. En dit is sover as wat die rede ons kan vat: dit bring 'n deurbraak deur die illusie van "consensus reality". Daarna is dit redelik nutteloos – dan moet ons ons verlaat op wat Louwie die "hart" noem, 'n totaal anner wyse van bestaan waar die wil tot wese nie meer die oorheersende motivering is nie; 'n staat van ongebondenheid gebasseer op "dit is soos dit is".
In antieke Indië het hulle die metafoor van 'n vlam gebruik om sodanige ongebondenheid voor te stel. 'n Vlam is beskou as gebonde aan die brandstof wat dit voed. Wanneer die brandstof op raak word die vlam verlos van daardie gebondenheid en verdwyn in 'n staat van ongebondenheid. Vandag sou ons sê die vlam is 'n proses van wording wat tot 'n einde kom.
op Julie 3, 2009 at 11:53 vm Emil
Ek dra 'n deel van Kurtz in my. Maar dan ook Kafka. Onbeholpe strompel ek voort.
Wat is die beste manier om te lewe ter aanskoue van "The horror"?
Kafka het dit ook ondersoek. Hy skryf van liefde, kuns en voeg by – soos baie doen – godsdiens. Hy vind dat dit alles te kort skiet en onvoldoende is. Soos Kafka treur ek ook oor die faling van die Verligting om deugsaamheid tot die menslike gees te bring, wat jammerlik steeds besoedel word deur ongeregtiheid, oorlog, bygelowe, onverdraagsaamheid en rassisme.
Dit is soos jy sê, Louwie, mens kan net so wel selfmoord pleeg. Maar dit is 'n absurde gedagte. Pervers! Want die wanhoop versterk eintlik die gedagte van "hemel op aarde." Naiewe droom? Nee, ek is darem nie so naief nie om te dink dat die droom ten volle bewaarheid kan word – dis egter nie die punt nie. Die punt is om dit so wáár as moontlik te probeer maak. Die lewe se waarde lê dáárin verskuil, om te help om die hoop deur die besoedelde waters van die geskiedenis te dra. Wat sal die wêreld wees sonder daardie hoop? Dante se Inferno? Nietzsche se Zarathustra? Conrad se Congo? Hitler se Duitsland?
Hierdie wanhoop veronderstel inderdaad twee soorte selfmoord: 'n letterlike, fisiese einde maak aan my lewe, en dié soort waar mense hulle eie outonomiteit en rasionaliteit afslag in 'n geloof dat – omdat hierdie wêreld so verrot is – daar 'n beter alternatief na die dood sal wees. In so 'n geval, Louwie, ons kan net sowel 'n kluisenaarslewe gaan lei, apart van die wêreld waarin ons groot word, of sommer maar botweg 'n einde aan alles maak – as dit nie was dat daar nog hoop is nie, want sonder hoop, breek die hart, skryf Thomas Fuller.
"One day everything will be well, that is our hope," sê Voltare, "today everything is fine, that is our illusion."
Ons sal ly. Ons sal doodgaan. Dis graniet. Die res is vir ons om te skep. Sal ek selfmoord pleeg? Nee! Die implikasie is daar is nog baie om voor te leef, en dinge die moeite werd om voor te hoop. En tog kan ek steeds Albert Camus se vreemdeling wees.
"'n Uitgestelde hoop maak die hart siek; maar 'n wens wat uitkom, is 'n lewensboom."
Joh, ek dink Kurtz is beide. As ons ons nie meer kan verlaat op die "hart" nie, wat is dan werklik oor?
op Julie 4, 2009 at 8:25 nm Joh
Ek stem saam: Kurtz is beide. Dis immers fundamenteel tot storie-vertel dat die spesifieke verstrek word tot die algemene. Sy ervaring openbaar ons eie persoonlike lot.
Die "hart" is vir my verbind aan deugsaamheid. In daardie sin is dit 'n transendering van die rede siende dat die rede se waarde beperk is. Die waardestelsel waaronner die rede handel is hoofsaaklik gerig op die instandhouding van die eie-ek: die wil tot wese: Eros as een van die grondliggende beginsels van bestaan, die drif van self-wees, en om bestaan te verewigheid.
Daar teenoor staan deugsaamheid wat 'n doelbewuste oorkoming van selfbehebheid is, en waarskynlik 'n beter manier van lewe vir diegene wat die afgryslikheid van bestaan aanskou. Die verligting was nie uitsondelik in die faling om deugsaamheid te bevorder nie: meeste wysheid tradisies staan dit sterk voor, maar die mensdom misbruik dit gewoonlik om die eie-ek te onnerskraag.
Daai aanhaling van Voltàre is briljant!
Ek dink om die posisie van buitestaander in te neem is onafwendbaar hoe meer mens bewus word van die afgryslikheid van bestaan. As buitestaander kan mens die deugsaamheid uitleef sonner om oorweldig te word deur die brandende begeertes wat die dryfveer van indiwiduele bestaan is.
"Crime doesn't pay, nor does virtue"
op Julie 5, 2009 at 11:09 nm Louwie
Heavy stuff hierdie. Miskien sal ek ook maar soos Pierre Teilhard de Chardin sê dat ek in die skadu van geloof loop, en dan ook aanlas dat ek nie die sekerheid van ateïste het om te weet hoe dinge is nie.
Wat my bly verstom van die wat so seker is, is dat hulle skreeu van "Oh the horror, the horror" maar soos die ouman in die sepie "As time goes by" sê die dood is "mere oblivion", en dan verkies hulle elke keer en sonder uitsondering die horror. Sal dit nie salig wees om die horror te ontsnap na `n hemelse staat van niks nie? Maar dit kan natuurlik nie salig wees nie want daar is niks wat die saligheid in die niks kan beleef nie. Dan maar liewer die horror want dan is ek ten minste, soos Joh se instandhouding van die BAIE BELANGRIKE EK beduie!
Anders as Teilhard kan ek ook nie sê "If I should lose all faith in God, I think I should continue to believe invincibly in the world." want my 'resentiment' in die lewe (soos Danie Goosen vir Nietzsche so driftig van beskuldig) en wat Albert Camus so goed verwoord het, laat my met min hoop vir wat jy noem `n hemel op aarde, nou of iewers in die toekoms. (dan praat ek nie eers van die hemel op aarde wat meneer Coetzee, daardie 2011 fanatikus so histeries verkondig nie!)
Wat bly oor? Joh se deugsaamheid? Goosen se ewige 'dramatologiese spel tussen die syn en die syndes, die immanete en die transendente'?, die hoop wat nie beskaam nie, of die drif om dit te weet wat die rede my nie kan sê nie en die nuuskierigheid om vir eens en vir altyd te gaan uitvind waaroor al die horror op horror nodig is?
Hoe erg kan dit wees? Net 'oblivion' of die Lig. (Dominee sal sê; moet nie die hel vergeet nie want hy het hel hard gewerk daaraan om jou so bang te preek vir die dood dat min van sy gemeente uitsien daarna om die bedonnerde ou man met die baard daar Bo te gaan ontmoet.)
Daar is mooi in die ou lewe. Dat ek en Elsa so baie vind om oor te lag is wat my aan die gang hou. Maar is dit genoeg?
Federer wen Wimbeldon jipeeee. Korea skiet dosyne missiele af hoera. Twee vliegtuie vol mense val in die see maar die varkgriep maak gelukkig nie so baie mense dood soos verwag nie. En dan is daar natuurlik 2010, hoe opwindend kan die lewe nie wees nie!
op Julie 6, 2009 at 1:20 nm Emil
Inderdaad, Louwie. En dan lag my seun en bulder ongesensuurd en onskuldig: "Pappa!"
op Julie 7, 2009 at 8:41 vm Louwie
Is so Emil. Om my twee dogters groot te maak, of dalk eerder om te sien hoe hulle self groei tot mens, was sekerlik die beste ding wat met my gebeur het. Geniet die laaitie want voor jy weet is hy `n man, en dis weer `n heel ander storie.