Filosofi (kusuka eka Xigriki φιλοσοφία, philosophia, leswi vulaka "Kurhandza vuthlarhi") i tidyondzo ta mintlimbo leyi yelanaka na vutomi, vutivi, miehleketo na tindzimi. Rito leri ringava risimekiwe hi Pythagoras (c. Afrika i tiko-nkulu ra vumbirhi hi vukulu naswona i ro sungula hi ntalo wa va aki, ku landzela Axiya. Ku fikela kwalomu ka 30.2 wa timiliyoni ta km²) kuhlanganisa na swihlala leswi rhendzeleke, ri funengeta kwalomu ka 6% wa misava na 20.4% wa vundhzawu hinkwabyo bya misava. Kwalomu ka 1,201 wa timiliyoni ta vanhu (kusukela hi lembe ra 2005) e tindhzawini ta 61, ri yimila kwalomu ka 14.2% wa nthsungu wa misava. Tiko-nkulu leri ri rhendzeriwe hi Lwandle ra Meditera e nwalungwini, Suez Canal na lwandle ro tshuka enwalungwini bya vuxa, lwandle ra Indiya u dzongeni ra vuxa, na lwandle ra Atlantiki e vupela-dyambu. Kuni 53 wa matiko, kuhlanganisa na Madagascar na swihlala leswi tsongo. Enzhaku ka loko tinhenha leti dlayeke n'wexemo ti hetile kunwa, miphongolo leyi saleke ya pfuriwa ivi mavuthu hinkwawo ya nyimpi matiphina hi byala bya vukanyi. Tindhuna ta nyimpi ti ta vitana nhlangano wa nyimpi ivi mavuthu ya nyimpi ma nyikiwa nawu lowu landzelaka: