Vos leer Grieks Afrikaans praat | Netwerk24
Vos leer Grieks Afrikaans praat
Deur Susan Smith 23 November 2014 23:10
Beelde van die koppe van die Griekse gode Zeus en Hera. Foto: istock
Fragmente uit die Ilias.
Vertaal deur Cas Vos
Die Ilias en Odusseia van ­Homeros word allerweë as die grondslag van die Westerse letterkunde beskryf, selfs die beginpunt van wêreldletterkunde danksy die groot invloed daarvan op poësie en verhaalkuns. Die werk is egter oor die algemeen onbekend aan en selfs ontoeganklik vir die gewone leser. Met hierdie vertaling van Cas Vos, Fragmente uit die Ilias, bied hy vir die leser toegang, in Afrikaans, tot hierdie klassieke wêreldletterkundige werk.
Vos se teks is egter soveel meer as ’n vertaling. Dit is ’n omdigting van die oorspronklike teks waarin die leser nie net die gedigte self nie, maar ook ’n besinning kan vind oor die prosesse wat betrokke was by die vertaling.
Voorts maak Vos die verse toeganklik deur ’n inleidende hoofstuk waarin hy waardevolle konteks vir die tekste verskaf, byvoorbeeld die wêreldwye invloed van Homeros se werke, kwessies oor outeurskap, die plek van die Ilias en van Homeros in die Afrikaanse poësie en die wát en hóé van die Homeriese versmaat. Ook die verhaalagtergrond word ingevul, wat die werk uiters toeganklik vir die leser maak. Al hierdie navorsing word vergesel van bronnelyste wat dit vir die speurende leser moontlik maak om self verder te delf.
Die verhaal van die Ilias gaan kortliks oor die beeldskone maar ook listige Helena, vrou van Sparta se koning Menelaos, wat deur die Trojaanse koningseun, Paris, na Troje ontvoer word. Die bloedige en uitgerekte Trojaanse oorlog is die gevolg hiervan – ’n oorlog met kosmiese implikasies waarin selfs die gode ’n rol speel. Die gode is onder mekaar verdeeld, konkel onderlangs en veg saam in die stryd deur hul goddelike gunste tussen die strydende partye te verdeel. Só word die lot van gode en mense onlosmaaklik deel van mekaar. Die bekende Trojaanse houtperd vol gewapende soldate word deur die Grieke gebruik wanneer hulle toegang tot Troje wil bekom, waardeur die slagting van Troje bewerkstellig word.
Vos slaag daarin om die verse op tweërlei wyse met die leser te laat praat.
Eerstens word dit aangebied met ’n onmiddellikheid wat tot die hedendaagse leser spreek. Die keuse van fragmente bring die leser in aanraking met die historiese gebeure wat ’n intens menslike en tydlose verhaal van haat, liefde, begeerte, deernis, woede en wraak vertel. Mag, hebsug, jaloesie en ’n asemrowende vrou is die bestanddele van die hutspot waaruit al die aksie spruit: Die leser voel die hartstog aan eie hedendaagse lyf en kan met karakters van vlees en bloed identifiseer.
Aan die ander kant, ondanks die hedendaagse toonaard, doen die digter die klassieke, onverganklike waarde van die oorspronklike teks gestand. Die oorspronklike verhaallyn word behou, die invloed van die klankryke Grieks word benut en Homeriese styleienskappe word sover moontlik behou.
Afrikaans praat lustig en eietyds saam in hierdie verse, waarin ons talle voorbeelde vind van soepel en dikwels humoristiese taalgebruik, byvoorbeeld wanneer Achilles se moeder hom “elke dag/ met ambrosia koester, snags met vurige kole bedek”, maar sy vader “spoedig ’n stokkie hiervoor . . . steek” (bl. 81).
Op ’n keer lees ons Zeus “staan bed se kant toe” (bl. 92), dat “Achilles se nerwe . . . maar dun” (bl. 85) is, hoe die Trojane “afgemaai” (bl. 93) word en Alexandros “die onderspit . . . delf” (bl. 95). “Apollo hoor net die nagklokke en weet nie waar die bel hang nie” (bl. 86) en Hektor wil nie “met Achilles oor koeitjies en kalfies praat nie” (bl. 131).
In ’n onderhoud met Gerda de Villiers sê Vos die volgende: “Die grootste uitdaging was om Grieks te leer om Afrikaans te praat. Ek wou dit ook in digvorm doen.” Dit het Vos inderdaad reggekry. Binne die raamwerk van die Homeriese stylkenmerke lees die verse steeds gemaklik en treffend in die eenvoud daarvan:
Die Achajers skreeu soos ’n wolk spreeus of kraaie wat angstig
rondom hulle hulpelose kleintjies krys wanneer hulle ’n valk
gewaar. Die Trojane is onverbiddelik op hulle hakke. Hulle laat
hulle kragtige wapens aan weerskante van die sloot val.
Oorlog ken geen rus nie. (bl. 122)
Eg Homeries is die verse ryk aan metafore en vergelykings.
So stuur Apollo vir hulle ’n kragtige wind, dit “vlerk die wit seile oop” (bl. 91); daar is “die god wat plae soos muise/ uitstuur” (bl. 86), en “selfs sterre stik in hulle verdriet” (bl. 93).
Met hierdie bundel lewer Vos ’n besonderse bydrae tot die Afrikaanse letterkunde en, in sy eie woorde, is “Afrikaans ’n vasmeerplek waar die Griekse skip met sy Ilias aan boord ’n tuiste op Afrikaanse bodem kan vind” (bl. 39).
■ Susan Smith is die hoof van die departement Afrikaans aan die Fort Hare-universiteit.