Droogte en verkiesing kan regimeverandering versnelFoto: Skymetweather.com In my onlangse navorsing oor die droogte, wat ek namens die Solidariteit Navorsingsinstituut (SNI) gedoen het, het dit weer vir my duidelik geword hoeveel gewone mense, asook die georganiseerde burgerlike samelewing, sonder die regering kan regkry. Die ANC-beheerde regering het grootliks langs die spreekwoordelike kantlyn gesit en hoogstens bemoedigende gemeenplase kwytgeraak terwyl die ergste droogte in dekades die land tref en ’n ongekende en uiters negatiewe uitkring-effek in die volgende paar jaar gaan hê. Eerder as om ten minste die erns van die droogte te erken en dalk die boere geldelik te ondersteun om sodoende die res van die land se voedselpryse bestendig te hou, hou die regering homself daarmee besig om geld te verkwis om studente (nie slegs arm verdienstelikes nie) gratis te laat studeer en rassisme tot ’n fiktiewe nasionale krisis te verhef. Maar dit is kennelik ’n verkiesingsjaar en wit boere betaal belasting, maar stem nie vir die ANC nie (politiek inkorrek!), terwyl die demografie van die land beteken dat (spesifiek swart) studente wat nie belasting betaal nie ’n voorkeur-teiken vir alle partye geword het (politiek korrek!). Soos my gesprekke met kenners en my eie afleidings vervolgens aandui, kan hierdie strategie in die huidige ANC-faksie, maar ook die party in geheel, se gesigte ontplof. Maar eers gaan dit in ’n groter teater, naamlik die land, uitspeel. Ter wille van konteks, kom ons ondersoek eers kortliks die impak van die droogte op die land. Dit is nou al ’n voldonge feit dat die droogte ’n wye en vernietigende uitwerking op feitlik almal in die land gaan hê. Prof. Johann Kirsten, hoof van die Departement Landbou-ekonomie aan die Universiteit van Pretoria, sê die totale gemiddelde reënval vir 2015 is die laagste sedert 1904 – 403 mm in 2015 teenoor 608 mm per jaar sedertdien. “Dit is selfs laer as in die groot droogte van 1992 en die depressie se droogtejare tussen 1930 en 1933. “In daardie jare (veral 1992-93) was droogtehulp beskikbaar en het staatswaarborge gehelp om oorlaatskuld af te skryf en boere ŉ geleentheid vir ’n nuwe begin te gun. Hierdie is die eerste landswye droogte sedert 1994 en derhalwe die eerste een wat die nuwe regering moet hanteer. “Daar bestaan egter geen risiko- en rampprogramme om die produksiebasis van ons landbousektor te verseker en te versterk nie.” Prof. Johan Willemse, landbou-ekonoom aan die Universiteit van die Vrystaat, voer saam met sy kollegas in ’n onlangse verslag aan dat daar ’n negatiewe langtermyn-impak sal wees omdat Suid-Afrika nie tans ’n veiligheidsnet vir boere het nie. Hulle voer voorts aan dat boere tydens droogtejare hul eie reserwes of kapitaal gebruik om bykomende leenkapasiteit vir hul bedrywighede te hefboom om sodoende die verliese van die huidige en vorige jaar te absorbeer. Veral veeboere word benadeel. Hulle bevind hulle in ’n situasie waar hulle hul kontant moet gebruik om voer aan te koop om sodoende hul diere reg te kry om verkoop te word. Die probleem is dat voerpryse dramaties gestyg het en die beskikbaarheid daarvan deur die droogte belemmer word, en dit lei weer tot selfs meer noodslagting of -verkoping van diere en swakker pryse vir dié boere. Die kumulatiewe uitwerking is dat die landbousektor in die derde kwartaal van 2015 ’n afname van 12,6% aangeteken het. In die tweede kwartaal was dit -19,7%, en -18% in die eerste kwartaal. “En die ergste kom nog,” aldus Willemse. Die impak wat die droogte op die landbousektor het, sal uiteraard die aanplant en verbouing van gewasse, waarvan baie as stapelvoedsel dien, drasties beïnvloed en derhalwe in die vorm van verhoogde voedselpryse manifesteer. Willemse en sy kollegas skryf in hul verslag dat voedselinflasie aansienlik sal vererger en dat ŉ dubbele krisis die droogtegeteisterde Suid-Afrika met die rentekoersverhogings en wisselkoersverswakking in die gesig staar. “Verbruikers in die laerinkomstegroepe sal die impak van hoër inflasie die hardste voel, aangesien basiese voedselpryse skerp sal styg en huishoudelike inkomste dramaties sal afneem. Kortom, die bedreiging geskep deur die droogte is dat basiese voedselpryse – soos dié van mieliemeel en groente – in die afgelope jaar verdubbel het en dat die stygingskoers versnel terwyl die droogte weier om te breek.” Graan SA het onlangs gesê Suid-Afrika sal weens die droogte moontlik tussen vyf en ses miljoen ton mielies moet invoer. Die prys van witmielies is reeds meer as R5 000/ton en Ronald Ramabulana, uitvoerende hoof van die Nasionale Landboubemarkingsraad, sê hierdie verwikkeling kan die basiese voedselmandjie meer as 25% duurder maak. Benewens die impak van die droogte op voedselpryse het dit ook tot waterskaarstes in veral die sentrale en noordelike dele van die land gelei. Vyf provinsies is tot rampgebiede verklaar en plekke soos Senekal in die Vrystaat is besonder hard getref. Die publiek het in hierdie uitdagende tye ook vindingryk geraak en Water Shortage South Africa het spontaan as hulpverleningsinisiatief op Facebook ontstaan. Dit het daartoe gelei dat daar op 18 Januarie reeds 2 miljoen liter water in 20 dae aan mense in nood gelewer is. Baie burgerlike organisasies en groeperinge soos TLU SA, die Solidariteit Beweging en Agri SA het ingespring om geldelike verligting te bring terwyl die sakesektor en veral die groot voedselkettinggroepe ’n aansienlike helpende hand verleen het. Klaus Schwab, voorsitter van die Wêreld Ekonomiese Forum (WEF), dui in sy onlangse Wêreldrisiko 2016-verslag aan dat maatskaplike onstabiliteit Suid-Afrika se tweede grootste risiko is. Dit is daarom nodig om te bepaal watter impak die droogte hierop het en in die toekoms gaan hê. Volgens prof. Andre Duvenhage, hoogleraar in politieke wetenskappe aan die Noordwes-Universiteit se Potchefstroom-kampus, gaan die droogte as sodanig nie noodwendig ’n sleutelimpak op die sosio-politieke bestendigheid van Suid-Afrika hê nie. “Die werklik impak gaan wees as dit saam met ander bestaande politieke, ekonomiese en maatskaplike faktore as ’n samehang gevoel gaan word. Saam kan hulle tot ’n kantelpunt lei en verandering meebring.” Hy rangskik hierdie faktore in vier hoofgroeperinge. Die eerste een is die politieke konteks bestaande uit elemente soos die interne leierskapstryd binne die ANC en radikale beleidmaking; die tweede een is die verswakkende staat met swak regering op munisipale vlak, onbetroubare kragvoorsiening en powere bestuur van staatsinstellings soos die Suid-Afrikaanse Lugdiens; die derde een behels die politieke ekonomie en sluit komponente soos staatsuitgawes en trae ekonomiese groei in; en laastens kom sosiale faktore soos verstedeliking, xenofobie, rassisme en ander demografiese faktore ter sprake. “Voeg ’n verkiesing en die impak van die droogte by en jy het ’n plofbare mengsel,” sê hy. Hy voorsien egter nie ’n soort rewolusie of “volmaakte storm” nie, maar reken wel dat dit waarskynlik tot regimeverandering kan lei en dat die huidige stel omstandighede gunstig vir ’n soort Arabiese Lente is. “Ek glo nog in Jan Smuts se siening dat die ergste en die beste nooit in Suid-Afrika sal gebeur nie. Ek glo ons sal bly voortploeter en dat daar mettertyd ’n politieke herskikking sal plaasvind. “Hierdie regimeverandering of herskikking gaan hom sowel binne as buite die drieparty-alliansie afspeel, maar grootliks binne die ANC. Die party sal aanhou om steun by die stembus te verloor, maar die groot verandering sal intra-ANC gebeur met die faksies wat wedywer om mag en invloed te bekom. En dit gaan beslis groter as ’n verandering van party wees,” sê hy. Die ANC, en die Zuma-regering in die besonder, se skewe en miopiese prioriteite asook gebrek aan regeringsukses gaan derhalwe beteken dat veelvuldige krisisse oral ontstaan en die vure te veel raak om te blus. Ofskoon ek nie voorsien dat die ANC gou van sy mag gaan hoef afstand te doen nie, gaan hy reeds in vanjaar se plaaslike verkiesing steun bloei – veral in die metro’s – deur middel van kiesersapatie, maar ook verlore steun aan sekere opposisiepartye soos die EFF en die DA. Dit gaan net ’n kwessie van tyd wees voordat die prysskokke begin intree en met die verkiesing wat waarskynlik eers in die hartjie van die winter gehou gaan word wanneer die boere en verbruikers se ellende op hul ergste is, kan dit die natuurlike wegslyting selfs vererger. In die skoonmaakproses om van allerlei vyande soos NUM, Zwelinzima Vavi en Julius Malema ontslae te raak, het die heersende faksie nie net steun verloor nie, maar ook meer en magtiger vyande gemaak wat nou wraaksugtig teen die drieparty-alliansie gaan wedywer. Baie invloedrykes binne die ANC is glad nie gelukkig met Zuma en Kie. se suiweringsproses en die uithol van die drieparty-alliansie nie en het selfs al met sekere eksterne groepe begin saamwerk om van hulle ontslae te raak. Vanjaar se verlore steun by die stembus, trae ekonomiese groei, werkverliese, beroerde arbeidsverhoudinge, lae sake- en beleggersvertroue, swak dienslewering op munisipale vlak, toenemende teenstand uit verskeie oorde en nou die uitwerking van ’n droogte gaan waarskynlik in die afsienbare toekoms ten minste die einde van die Zuma-kabaal se mag beteken. Mettertyd gaan die nuwe dominante ANC-faksie – bestaande uit ’n klomp gegriefdes met diverse sienswyses – se uitgediende ideologieë, onbevoegdheid en leuens onafwendbaar tot verdere agteruitgang en probleme lei en hulle nog verdere steun kos totdat die party waarskynlik dieselfde lot as die Zuma-groepering gaan ly. Dit is ironies dat, nes sy bittere vyand van ouds, die ANC homself à la die Nasionale Party in ’n klomp doodloopstrate bevind en dieselfde foutiewe remedies oor en oor probeer totdat hy uiteindelik mag gaan verloor. Dan gaan hulle dit waarskynlik berou dat hulle nie ten minste die droogte se impak help versag het nie. Slagkrete oor rassisme en hulp aan studente wat ’n flou arbeidsmark na hul studies gaan betree en insgelyks die pyn van hoër voedselpryse en inflasie gaan voel, is selfs op die korttermyn stiksienig en gaan eenvoudig net nie vir ewig deug nie. Die twee kernvrae sonder antwoorde bly egter oor: Gaan ’n swak ANC gevaarliker raak en die gebruiklike Afrika-roete volg om die land te ruïneer in die strewe om aan bewind en aan’t plunder te bly? En wat vervang die ANC? Ons kan tans net oor dié komplekse vrae se antwoorde bespiegel en ons deur burgerlike aksies op die ergste voorberei. Hierdie droogte het reeds gewys waartoe ons in staat – ondanks die staat – is.