Jy is hier: Tuiste afr Akademiese Artikels - afr Winspunte vir die Pastoraat
Drie jaar sillabus van Jaarkursus
Jaarkursus in Pastorale Sorg gefokus op die Huwelik
Jaarkursus in Pastorale Sorg gefokus op Kinders en Jongmense
Jaarkursus in Treurberaad sterwensbegeleiding en hantering van verliese
WINSPUNTE VIR DIE PASTORAAT - ’N MULTI-DISSIPLINÊRE BENADERING TOT DIE PROBLEMATIEK VAN TOKSIESE DENK- EN GEDRAGSPATRONE
Prof Wentzel Coetzer en Dr Reinette Kruger
GAINS FOR PASTORAL CARE – A MULTI-DISCIPLINARY APPROACH TO THE ISSUE OF TOXIC THOUGHT AND BEHAVIOURAL PATTERNS
According to research dysfunctional behavioural and thought patterns have increased by approximately 300% in the last 50 years. This study focused on the origin, consequences and therapeutic intervention connected with these toxic patterns and has shown that the traditional view of cognitive restructuring sometimes falls short. Further attention was drawn to the contribution made by new research in the sphere of psycho-neurology which emphasises the importance of healthy brain functioning for behaviour, thinking, cognitive ability as well as a perception of the Divine and the finding that minor brain injuries can sometimes be manifested in the form of broken relationships and compulsive behavioural patterns. From this transpired the importance of ascertaining whether the brain functions optimally before a particular person is labelled with some or other abnormality or disorder.
Subsequently the focus was on the specific contribution by the Christian psychiatrist, Daniel Amen. With the help of brain scan technologies he highlighted particular perspectives which can throw light on the pastoral counselling process of the emotionally wounded person, especially where it concerns trauma that has not been dealt with as a possible consequence of earlier injuries to the head. In this context Amen identifies the possible role of five brain systems concerning human behaviour, namely the prefrontal cortex, the deep limbic system, the basal ganglia, the cingulum and the temporal lobes. Medication, diet, exercise as well as cognitive restructuring eventually form part of a holistic therapeutic approach. It was proved that if there is healthy brain functioning, there will also be positive and balanced interpersonal functioning in relationships. If not, dysfunctionality will manifest in relationships as well as the person’s personal life. In addition to Amen’s approach the focus was finally also on the therapeutic model of the Christian psychiatrist, Karel Benzio. Improved perspectives for pastoral care emerged from this joint approach.
1.1 Die fokus van die artikel
In hierdie artikel kom die volgende probleemstelling aan die orde: In watter mate kan pastorale begeleiding ‘n terapeutiese rol speel in die helingsproses van die persoon wat met geïnternaliseerde leuens worstel? In dié verband word daar veral op die oorsprong van die leuen gefokus. Daar word eerstens gelet op die nalaten-skap van intergeneratiewe trauma; tweedens word die effek van ligte breinbeserings en chemiese wanbalanse op gedrag, denke en die emosioneel verwonde persoon se Goddelike belewing belig, en derdens word gefokus op toksiese denkpatrone na aanleiding van onverwerkte trauma. Die gevolge van die leuen ten opsigte van disfunksionele denk- en gedragspatrone word vervolgens belig en ten slotte word pastorale riglyne asook praktiese wenke aan die hand gedoen wat sal meehelp om die verwonde te begelei tot insig van bevrydende waarheid, persoonlike ontwik-keling, optimale breinfunksionering en geestelike groei.
1.2 Basiese vertrekpunt
Die waarheid van die Woord van God dien as epistemologiese vertrekpunt in die bespreking van die tema (Mullins, 2003:11). Disfunksionele gedragspatrone manifesteer dikwels in die vorm van ‘n leuen wat na ‘n onverwerkte traumatiese ervaring, as ‘waarheid’ geïnternaliseer word. Hierin speel die brein, die sentrum waaruit alle denk- en gedragspatrone ontstaan, ‘n besondere rol (Cobb, 2007:27; Amen, 2008c). Na verwonding verander die struktuur asook die chemiese balans van die brein deurdat die hippokampus krimp en van sy funksies waarmee stres hanteer word, verloor. Dit verander die brein se vermoë om nuwe inligting te ontvang en te prosesseer (Leaf, 2009:28; Ziegler, 2009:59). Verwonding is nie ‘n verskoning vir ‘n chaotiese lewe nie – maar is ‘n waardevolle diagnose wat beide die verwonde asook die pastorale berader in staat stel om afwykende gedrag- en denkprobleme met empatie te benader.
1.3 Nuwe navorsingsrigtings
Twee relatief nuwe navorsingsrigtings is veral ter sprake, naamlik enersyds die terrein van intergeneratiewe trauma (die effek van trauma op die nageslag) – huidiglik ‘n braakveld binne die Pastoraat, en andersyds ‘n belangrike terrein van navorsing op neurologiese gebied en veral die interaksie daarmee met die Pastoraat (Amen, 2007; Carson, 2011; Leaf, 2009b; Ziegler, 2002). Die destruktiewe effek van trauma op die nageslag het gedurende die sestigerjare bekend geraak toe kinders en kleinkinders van konsentrasiekamp oorlewendes van die Tweede Wêreldoorlog na vore gekom het met trauma verwante simptome soortgelyk aan dié van die eerste geslag oorlewendes (Fossion et al., 2003:519). Probleme van dié aard staan bekend as intergeneratiewe trauma, en impliseer dat selfs die ongebore nageslag deur onverwerkte verwonding in die voorgeslagte geaffekteer kan word (Danieli, 1998:3). Ouers se onverwerkte verwonding bepaal op hierdie wyse hul lewens- en wêreldbeskouing en word sodoende die essensie van wat uiteindelik aan hul kinders oorgedra word (Groves, 2000:23; Minirth & Meier, 2007:49, 52; Arterburn, 2005:71).
Op die gebied van die neurologie het die psigiater, Daniël Amen, baanbrekerswerk verrig deurdat hy die sogenaamde SPECT breinskandering (single photon emission computed tomography) suksesvol in terapie begin aanwend het. Hiermee word onderskei watter gedeeltes van die brein oor-, onder-, of optimaal tydens denk- en gedragsprosesse funksioneer. Behandeling word daarvolgens voorgeskryf sodat die brein as gebalanseerde eenheid optimaal kan funksioneer. Amen het byvoorbeeld gevind dat persone met gedagsversteurings menigmaal foutiewelik met ‘n psigologiese in plaas van ‘n fisiologiese probleem gediagnoseer word (Amen, 2000:13). Hy het gevolglik vraelyste in die verband ontwikkel wat met welslae in terapie aangewend kan word (sien Aanhangsel met Amen se saamgestelde vraelys, soos vertaal deur navorser).
2. DIE VERBAND TUSSEN INTERGENERATIEWE TRAUMA EN DIE KOGNITIEWE LEUEN
Net soos positiewe gedragspatrone, word disfunksionele gedragspatrone aan die nageslag oorgedra. Hierdie intergeneratiewe nalating van trauma staan bekend as die siklus van mishandeling en daar is bevind dat ongeveer 30% van ouers wat as kinders mishandel of emosioneel verwaarloos was, normaalweg die siklus voortsit (Buchanan, 1998:535). By geboorte is ‘n baba se brein reeds 25% ontwikkel en moet daar nog 75% ontwikkeling toegevoeg word. Aangesien ‘n baba emosioneel en psigies intens vervleg met die ouer is, word ’n groot hoeveelheid breinkrag by die ouer ‘geleen’. Indien die interaksie met die ouer positief is, word sinapsis gevorm wat tot die fisieke ontwikkeling van die brein bydra. In ‘n poging om die ouer te plesier, word die ouer se reaksie op die wêreld nageboots. Hierdeur identifiseer die baba met die ouer se bewuste asook onder-bewuste sodat enige onverwerkte herinnering en emosie deur die baba geïnternaliseer, en deur middel van gedragspatrone aan die ouer gespieël word (Ziegler, 2009:59).
2.1 Wyse van oordrag
Intergeneratiewe leuens word deur middel van geheime (conspiracy of silence), oor-gedramatiseerde mededelings, identifisering en uitreagering van gedrags- en denkpatrone voortgesit (Ancharoff et al., 1998:268). Sodra ŉ slagoffer psigiese trauma nie kan hanteer nie, word daar soms gefragmenteer in ’n poging om die herinneringe aan die trauma doelbewus deur middel van geheueverlies, ontkenning of dissosiasie te vergeet. As volwassene en ouer, skep dit ŉ slagoffer-ouerskapstyl wat deur die nageslag as normaal aanvaar en voortgesit word (Auerhahn & Laub, 1998:23,36-39).
2.2 Moontlike gevolge van die intergeneratiewe leuen
Die gesin vorm ‘n emotiewe eenheid wat verbind is met vorige geslagte asook hul belewenisse. Dit skep ‘n ‘magnetiese veld’ wat alle verhoudings beïnvloed (Kruger, 2007:125). Die boodskap vanaf die emosioneel verwonde moeder presenteer byvoorbeeld heel dikwels deur middel van aspekte soos paranoia, ‘n lae egosterkte, mede-afhanklikheid, woede, depressie en gebrekkige empatie, terwyl die vader geneig is om depressie en hipokondria te kommunikeer. Beide seuns en dogters verkry hul visie, lewens- en wêreldbeskouing, asook ambisie in ’n groot mate vanaf die vader. Kinders wat emosioneel deur die vader verwaarloos is, kan nie met God, andere, die lewe asook hulself in ‘n gesonde verhouding staan nie (Felsen, 1988:44; Ancharoff et al., 1998:269; Ziegler, 2002:36; Smith, 2000:28). Hierdie disfunksionele funksionering van die gesin as sisteem kan grafies, deur middel van geneagramme voorgestel word en het ten doel dat die huidige generasie beheer verkry oor disfunksionele erflatings wat andersins weer deur hulle aan die volgende geslag oorgedra kan word (Kruger, 2007:125). Intergeneratiewe trauma veroorsaak sekondêre verwonding by die nageslag wat terapeuties begelei moet word om die ouer se trauma te integreer. Hierdeur verkry die nageslag emosionele genesing, hoop en visie (Ancharoff et al., 1998:263).
3. DIE VERBAND TUSSEN BREIN FISIOLOGIE EN KOGNITIEWE LEUENS
Elke gebeurtenis in die mens se lewe word in die sintuiglike geheue naamlik die reuk-, gehoor-, smaak-, visuele- asook tassintuie gestoor. Alledaagse gebeure word in die bewuste gestoor terwyl traumatiese gebeure in die onderbewuste gestoor word waar dit veral gesneller word deur enige fisiese en emosionele pyn. Trauma word in die regterkantste korteks gestoor waarna dié korteks op stimuli reageer asof dit deel van die oorspronklike trauma is. Dit veroorsaak dat gestoorde persepsies alle stimuli as negatief beleef, selfs al is die stimulasie positief (Leaf, 2009:23; Schiraldi, 2000:367; Valent, 2001). Die ontwikkeling van die regterkantste korteks word veral deur die verhouding tussen die moeder en haar baba beïnvloed, en is bepalend vir die baba se latere gedrag asook emosionele belewing (Ziegler, 2002:20). Indien emosionele verwaarlosing, wanvoeding en gebrekkige stimulasie in die kinderjare beleef word, groei die brein nie genoegsaam in grootte nie – wat brein funksionering inkort (Ziegler, 2002:36; Henslin, 2008:233; Leaf, 2009b).
3.1 Breinbeserings en chemiese wanbalanse se invloed op denke en gedrag
Daniel Amen het die afgelope aantal jare meer as 40,000 pasiënte geëvalueer en bevind dat selfs matige beserings soos ‘n stamp teen die kop, tot dramatiese veranderings in emosionele belewing, gedrags- en denkpatrone kan lei. Persone met ‘n geskiedenis van kopbeserings presenteer byvoorbeeld met ‘n verhoogde voor-koms van kompulsiewe gedragspatrone, gemoedsteurnisse asook gewelddadige optrede – wat veral in die huwelik presenteer. Tesame hiermee kan vitamien en mineraal tekorte ‘n chemiese wanbalans in die brein en liggaam veroorsaak, wat as disfunksionele gedrag- en denkpatrone presenteer (Amen, 2008d; Hyman, 2009).
3.2 ‘Brein reserwe krag’
Amen (2008c en d) het gevind dat sommige van sy pasiënte met minder brein beserings en disfunksies as ander presenteer. Hieruit het hy die begrip van ‘brein reserwe krag’ ontwikkel wat volgens hom ‘n geneties oorgeërfde potensiaal asook ‘n ekstra vermoë is waarmee breinbeserings en emosionele trauma hanteer kan word. Hierdie reserwe vermoë word egter volgens hom reeds voor geboorte beïnvloed deur byvoorbeeld substansie misbruik, spanning en trauma, terwyl veral emosionele verwaarlosing na geboorte ook ‘n deurslaggewende rol speel.
3.3 Die ‘Goddelike bewussyn’
Amen (2008:105) toon aan dat brein fisiologie die mens se persepsie van die wêreld asook van God medebepaal. Volgens hom is die vermoë tot ’n ‘Goddelike bewussyn’ gesetel in die linker prefrontale korteks, en indien die brein optimaal in hierdie betrokke areas funksioneer, word God oor die algemeen as ‘teenwoordig’ en ‘liefdevol’ beleef. Optimale funksionering van die limbiese sisteem asook die temporale lobbe bevorder dus geestelike bewussyn terwyl ’n fisiese besering in hierdie areas tot gevolg kan hê dat God as afwesig, vergeldend en krities ervaar word en die geestelike ervaring oor die algemeen geïnhibeer word (Amen, 2008:26). Die genesing van die fisiologiese werking van die brein is volgens Amen menigmaal die eerste stap tot die herstel van ’n verhouding met God (Amen, 2008:105).
3.4 Die bydrae van SPECT brein skandering
SPECT skandering toon volgens Amen (2008:77,85) probleemareas wat nie deur CAT (computerized axial tomography) en MRI (magnetic resonance imaging) toetse geïdentifiseer kan word nie. Dit bevestig ook dat geringe hoofbeserings chemiese veranderings in die brein kan veroorsaak wat later as persoonlikheidsdisfunksies presenteer.
3.4.1 Drie dimensionele skanderings van die gesonde brein
Uit die volgende SPECT skanderings word die voorkoms van ‘n optimaal funksionerende brein aangetoon (Amen, 2008c).
Bo na onder oppervlak beeld van die brein
Beeld van brein direk van voor af gesien
Bokant van brein
Beeld van brein direk van onder af gesien
Onderkant van brein
Beeld van brein van die kant af gesien
3.4.2 Emosionele trauma
Onverwerkte trauma kan post traumatiese stres versteuring (PTSV) veroorsaak. Tipiese simptome van die persoon wat hiermee presenteer, is byvoorbeeld: hewige bekommernis (kenmerkend van ‘n ooraktiewe cingulum), angstigheid (kenmerkend van disfunksies by die basale ganglia), asook depressie en negatiwiteit (kenmerkend van disfunksies van die diep limbiese sisteem) (Amen, 2008:191).
In die volgende afbeeldings toon SPECT skanderings die brein na emosionele trauma – voor en na behandeling (Amen, 2008e). Dit toon die beeld van die brein van die getraumatiseerde persoon direk van bo en onder gesien.
Merkbare gebrekkige aktiwiteit in die serebrale korteks
Merkbare verbetering in die serebrale korteks
3.5 Die vyf belangrike brein sisteme
Optimale funksionering van die volgende vyf brein sisteme is van belang vir funksionele emotiewe-, denk-, en gedragspatrone (Amen, 2008a).
3.5.1 Die prefrontale korteks
Aktivering van dié gedeelte stimuleer die hipokampus (emotiewe) sodat sin uit verwonding verkry word en genesing deur narratiewe interaksie kan plaasvind. Disfunksies hier presenteer onder andere met aandag-afleibaarheid-hiperaktiwiteit-sindroom (ADHD) asook aandag-afleibaarheid-sindroom (ADD), swak oordeels- en uithouvermoë, asook die onvermoë om deur ervaring te leer (Amen, 2008a; Straub, 2009).
3.5.2 Die diep limbiese sisteem
Hierdie gedeelte huisves intense emosies van vreugde asook depressie. Dit is die middelpunt van die brein en disfunksies presenteer onder andere deur buierigheid, negatiwiteit en geïrriteerdheid, isolasie op sosiale gebied, en kliniese depressie (Amen, 2007; Henslin, 2008:25,144).
3.5.3 Die basale ganglia
Die basala ganglia is diep binne in die brein geleë en reguleer onder andere die liggaam se angsvlakke. Hierdie gedeelte word tereg ‘the basement of giant fears’ genoem en indien dit ooraktief is, kan die liggaam in ‘n staat van ekstreme angs vasgevang word sodat die persoon ‘vries’ en nie in staat is om kognitief of fisies te reageer nie – veral indien trauma teenwoordig is (Henslin, 2008:25,120). Disfunksies hier presenteer met angsaanvalle, voortdurende vrese, Tourette sindroom, spiertrekkings, senuweeprobleme, lae motivering en swartgalligheid (Amen, 2007).
Hierdie gedeelte van die brein vorm as’t ware ‘n gang regdeur die middelste gedeelte van die frontale lobbe en funksioneer as ‘gear shifter’ (Amen 2000:150). Die cingulum beheer beide die verskuiwing van aandag vanaf een gedagte na ‘n volgende een, die vermoë om te kan fokus op verskillende gedrags- en denkpatrone, en die vermoë om keuses te kan uitoefen. Disfunksies hier presenteer onder andere met obsessief-kompulsiewe gedragspatrone, eetversteurings, wrokke, verwyte, padwoede (road rage) asook probleme rondom verslawing – byvoorbeeld pornografie (Amen, 2008:106). Hier is dus ‘n fisiese blokkasie wat ook geestelike groei kan belemmer (Henslin, 2008:24,97).
3.5.5 Die temporale lobbe
Hierdie gedeelte is aan beide kante van die kop, by die slape en agter die oë geleë. Optimale funksionering bevorder die vermoë om God se teenwoordigheid te beleef. ‘n Fisiese probleem in die brein in hierdie area kan gevolglik tot ‘n geloofskrisis lei. Volgens Amen (200:196) toon die geskiedenis dat sommige geestelike leiers hul afwykende gedrag en leerstellings begin ontwikkel het kort na ‘n hoofbesering aan die temporale lobbe. Indien die linker temporale lob optimaal funksioneer, word begrip, prosessering van taal, herkenning van gesigsuitdrukkings, stemtoon en intonasies bevorder. Dit bemagtig die persoon om die wêreld van visie en klank te prosesseer en te interpreteer. Linker temporale disfunksies presenteer met byvoorbeeld emosionele onstabiliteit asook paranoia. Regter temporale disfunksies manifesteer veral met ‘n onvermoë om te sosialiseer aangesien beplanning, fokus, doelwitte en die interpretasie van emosies hier gesetel is. Probleme by beide die lobbe presenteer met ‘n onvermoë om frustrasie en depressie te beheer, wat tot selfmoord kan lei, of die besering van andere soos in die geval van kinder-mishandeling (Amen, 2007; Henslin, 2008:176).
Vanuit die voorafgaande bespreking van die vyf breinsisteme blyk die belangrikheid van optimale breinfunksionering met betrekking tot funksionele emotiewe denk- en gedragspatrone.
4. DIE VERBAND TUSSEN TOKSIESE DENKPATRONE EN KOGNITIEWE LEUENS
Die geïnternaliseerde leuen het onder andere toksiese denkpatrone, gedrags-patrone, selfspraak en emosies tot gevolg. Die oorsprong van sodanige toksiese gedagtepatrone lê meestal gesetel in die onderbewussyn vanwaar dit uitkring na spesifieke gedragspatrone. Onverwerkte trauma gedurende die kinderjare genereer emosionele bagasie wat toksiese denke voed. Een van die gevolge is dat verhoudings gaandeweg vertroebel deur die herskep en herhaling van die verlede in ‘n futiele poging om dit hierdie keer te bemeester (Allender, 1995:25; Hemfelt et al, 1998:63; Kruger, 2007:72; Williams, 1998:97).
4.1 Die ontstaan van ‘n toksiese denkpatroon
Denke ontstaan vanuit die bewuste, die onderbewuste en ook die Goddelike bewussyn. Hierdie gedagtes word meestal woordeloos deur beelde, ideë en houdings gekommunikeer. Woordelose boodskappe is egter moeilik om te ontsyfer omdat dit gewoonlik deur emosies en nie noodwendig deur taal gekommunikeer word nie. Die probleem is dat mense geneig is om dit wat hulle beleef sonder meer as waarheid te glo en te integreer (Backus & Chapian, 2000:15; Amen, 2008:159). Die proses raak nog meer toksies wanneer trauma die denke met leuens oorspoel.
4.2 Die ontstaan van ‘n toksiese gedragspatroon
Nuwe inligting word deur middel van die mens se vyf sintuie teen ‘n tempo van drie miljoen eenhede per sekonde, ontvang. Hierdie inligting word deur die ontvanger se ervaring asook deur lewens- en wêreldbeskouing gefiltreer waarvolgens interne persepsies gevorm en geïnternaliseer word en wat dan as gedragspatrone manifesteer (Shapiro, 2008:15,170). Die gemiddelde persoon dink ongeveer 30,000 gedagtes per dag en word op die wyse fisies asook emosioneel beïnvloed deur hierdie denkproses. Hierdie selfde persoon neem ook ongeveer 2000 – 5000 besluite per dag en is elke oomblik met ‘n selfgesprek besig. Die aanwesigheid van toksiese denke veroorsaak ‘n verwronge realiteit asook fondasie waarop die toekomstige persoonlikheid gebou en gevestig word. Toksiese denke manifesteer gevolglik binne hierdie persoon se selfkonsep asook lewenstyl (Leaf, 2007a; Benzio, 2009; Kruger, 2010:91).
4.3 Die effek van toksiese selfspraak
Selfspraak is gedagtes wat ontwikkel vanuit dit wat gehoor, gesien, emosioneel beleef of fisies ervaar word. Toksiese selfspraak is giftige denke waarmee individue daagliks besig is. Dit word op ‘n fiktiewe werklikheid gebaseer, is verwronge, en word ‘n kenmerkende patroon van denke. Dit lei tot misverstande in alle tipe verhoudings – soos byvoorbeeld in die huwelik – terwyl daar grootliks ’n verlies van kontak met die werklikheid is (Anthony, 2004:80; Backus & Chapian, 1980:82 Backus, 1996:94).
4.4 Die impak van toksiese emosies
Die emotiewe is kern belangrik vir oorlewing, kommunikasie en probleemoplossing. Dit beskik oor ‘n eie unieke taal, asook neurochemiese en fisiologiese samestelling, en is ‘n ingewikkelde proses. Die mens ervaar hoofsaaklik ses primêre emosies naamlik: woede, vrees, hartseer, pyn, blydskap, en vreugde. Die basis van toksiese emosies is vrees, en dié van positiewe emosies is geloof. Die brein voer enige gegewe oomblik ongeveer 400 biljoen aksies uit, waarvan die mens van slegs ongeveer 2000 bewus is – elkeen van hierdie aksies bestaan uit ‘n chemiese asook ‘n elektriese komponent wat vir elke emosionele belewenis verantwoordelik is (Leaf, 2007:3). Normaalweg bevraagteken denke emosies, maar omdat emosies meestal as waarheid aanvaar word, laat die mens toe dat denke deur emosies beheer word (Leonard, 2003:49).
4.4.1 Primêre, sekondêre en instrumentele emosies
Greenberg (2004:43-49) onderskei tussen primêre, sekondêre en instrumentele emosies. In die terapeutiese proses is dit volgens hom van belang om primêre emosies te identifiseer en van sekondêre emosies te onderskei.
4.4.1.1 Primêre emosies
Dit is daardie emosies wat idiosinkraties aan ‘n individu is en word soos volg onderskei:
‘n Gesonde, aanpasbare primêre emosie.
‘n Chroniese, toksiese emosie – waarskynlik afkomstig van trauma, byvoorbeeld: “Ek voel minderwaardig / daar is fout met my / ek is die fout” (Greenberg, 2004:43).
4.4.1.2 Sekondêre emosies
Dit is daardie emosies waarmee primêre emosies gekamoefleer word, of waarmee ander – om selfsugtige redes – mee gemanipuleer word. Sekondêre emosies ontstaan sodra primêre emosies ontken of onderdruk word (Greenberg, 2004:45).
4.4.1.3 Instrumentele emosies
Dit manifesteer in die bewustelike of onbewustelike manipulering van ander. Indien onbewustelik, is dit in die persoonlikheid geïntegreer en stoot dit ander af. Die probleem hiermee is dat emosies gewys (disfunksionele gedragspatroon) in plaas van beleef word (Greenberg, 2004:49).
4.4.2 Denke toon weerstand teen verandering
Volgens Anthony (2004:15) is dit moeilik om denke te verander omdat denke in beheer van gedrag asook gedagtes is. Normaalweg interpreteer die mens alles waaraan hy dink as waarheid en tree dan daarvolgens op. Dit hou ook verband met die feit dat dit makliker is om te rasionaliseer as om te verander. Alle denke wat teenstrydig met die status quo is, word summier as leuens verwerp. Die onder-bewussyn asook die sentrale senu-sisteem presenteer met geprogrammeerde denk- en gedragspatrone eie aan die individu. Verandering kan gevolglik slegs deur die spesifieke individu te weeg gebring word deur middel van doelbewuste keuses om nuwe denkpatrone aan te leer.
4.4.3 Die emotiewe dra by tot ‘intelligente verstaan’
Alles wat met die mens gebeur, word in die brein as visuele, emosionele en fisieke beelde gestoor en word op een of ander wyse deur middel van woorde en dade aan die wêreld getoon (Ziegler, 2009:198; Zuehlke, 2000:261). Beide gedagtes en geheue word as spieëlbeelde in die brein gestoor waar die linker korteks die detail, en die regter korteks die geheelbeeld stoor. ‘Intelligente verstaan’ ontstaan die oomblik wanneer die twee helftes se interpretasie van gedagtes en geheue saamgevoeg en geassimileer word (Amen, 2008a; Bernstein & Magee, 2004:20; Leaf, 2007a; Lennic& Kiel, 2008:120; Ziegler, 2002:63).
Greenberg (2004:11) bevestig ook die bydrae wat die emotiewe maak tot intelligensie deur te verwys na ’n spesifieke boodskap wat deur die emotiewe gekommunikeer word aan die emosioneel verwonde persoon. Gedrag word dan dienooreenkomstig georiënteer en alle tipe verhoudings waarin die verwonde betrokke is, word dan hiervolgens deur die emotiewe gemonitor en bepaal. In die proses word alle keuses wat gemaak word deur emosies geëvalueer en dra emosies ook by tot leerervaringe. Die kognitiewe (denke) gee dan ook besondere begrip en perspektief aan emosies.
4.4.4 Die siklus van emosionele verwonding
Emosionele verwonding vertoon ‘n bepaalde siklus wat volgens Smith (2000:36) soos volg omskryf kan word: ‘n Konflik situasie ontstaan (stimulus). Denke integreer gevolglik die huidige met ‘n soortgelyke situasie(s) uit die verlede en emosionele verwonding word herleef en die geïntegreerde leuen(s) word in herinnering geroep. Die huidige situasie word oorlaai met emosionele verwonding asook die leuen(s) vanuit die verlede. Boodskappe vanuit die verlede word geïntegreer met die hede. Gedragspatrone (respons) in die hede spieël die boodskappe vanuit die verlede.
4.4.5 Die deurslaggewende rol van die kinderjare
Emosionele verwonding vind meestal in die kinderjare plaas aangesien die kind nie oor die verbale, emosionele of geestelike vermoë beskik om trauma en die gepaard-gaande verwonding korrek te interpreteer of te assimileer nie. Die kinder-brein se fisiologie word veral deur trauma geknou (Amen, 2008:5; Henslin, 2008:6; Leaf, 2007:31; Ziegler, 2009:58). Emotiewe persepsies en lewenslesse word reeds van voor geboorte af in die amigdala (emosionele geheue) gestoor (Greenberg, 2004:15). Kroniese onderdrukking van emosionele verwonding versteur die psigo-somatiese netwerk en vergiftig onder andere die verwonde se denke met leuens wat later as lewensreëls geïnterpreteer word (Leaf, 2007:40). As volwassene is die leuens asook die lewensreëls geïnternaliseer en word dit die waarheid waarop die selfkonsep en Godsbeeld gebou word (Amen, 2009a; Anthony, 2004:16; Arterburn, 2005:47, 71,88; Henslin, 2008:126; Minirth & Meier, 2007:144; Richardson, 2007; Seamands, 2002:99; Stoop 2008:41; Smith, 2000:31; Ziegler, 2002:99-106).
5. Pastorale insette en riglyne
’n Belangrike pastorale aspek betreffende die funksionering van die brein in sy verhouding tot die res van die liggaam, en wat deur die navorsing beklemtoon word, is naamlik dié van integriteit. Die brein, denke, liggaam en emosies is interaktief aan mekaar verbind en funksioneer as ‘n ingewikkelde eenheid deur middel van integriteit. Integriteit impliseer in hierdie verband ‘n emosioneel gesonde persoon wat met ‘n etiese gedragskode presenteer, wat spreek van waarheid, regverdigheid en geregtigheid (Milne, 1993:132; Lennic & Kiel, 2008:78). Deur integriteit te bevraagteken, kan tussen gesonde asook toksiese emosies en gedagtes onderskei word (Leaf, 2007:36). Toksiese denk- en gedrags-patrone herstel indien negatiewe denkpatrone geïdentifiseer en die gekodeerde boodskappe in die onderbewussyn bevraagteken word. Amen (2008d) stel dit duidelik dat indien die brein gesond funksioneer, dan sal die mens se interpersoonlike verhoudings asook die verhouding met God positief en gebalanseerd funksioneer - indien nie, gaan alle verhoudings (insluitende dié met God) asook die betrokke persoon se persoonlike lewe met disfunksies manifesteer.
5.2 Belangrike perspektiewe deur Karel Benzio
Persepsies rondom gebeure weerspieël die individu se lewens- en wêreldbeskouing en beïnvloed die besluitnemingsproses asook die uitlewing van disfunksies. Die Christen psigiater Karel Benzio (2009) konstateer dat indien ’n persoon se persepsies Bybelsgefundeer is dan sal dit funksionele gedrag, denke en besluit-neming tot gevolg te hê – hy baseer hierdie uitgangspunt op jare se waarnemings in sy praktyk met talle pasiënte. As deel van hierdie proses ontwikkel hy die S-P-E-A-R-S akroniem wat soos volg funksioneer:
S – Stimulus impliseer ‘n spesifieke gebeurtenis.
P – Persepsie impliseer die verwonde se interpretasie van gebeure. Misleiding vind meestal hier plaas en word deur die bril/filter waarna daar na gebeure gekyk word, geïdentifiseer.
E – Emosies moet kalmeer voordat intelligente besluite geneem word aangesien die intelligensie kwosiënt (IK) tydens verwonding op ‘n laagtepunt funksioneer.
A – Assessering impliseer die kognitiewe beoordeling van verskillende moontlike optredes.
R – Reaksie impliseer die kognitiewe verstaan van ‘n gebeurtenis en moet aan Bybelsgefundeerde gedragspatrone onderwerp word (Riglyne vanuit Ef 6 is hier veral van toepassing).
S – Samevatting impliseer ‘n evaluering van bogenoemde, waarna ‘n finale besluit rondom optrede geneem word.
Wat betref getraumatiseerde of emosioneel verwonde persone kan die bovermelde benadering soos geformuleer deur Benzio help om te evalueer waar sulke persone hulself emosioneel bevind en kan probleemareas geïdentifiseer word. Die ideaal sou wees dat die getraumatiseerde deurgaans die behoefte aan God en leiding deur die Heilige Gees sal ervaar. Indien ‘n verwonde siening rondom God egter presenteer, moet die verwonde tot ‘n geloofsoorgawe begelei word en alle moontlike kognitiewe leuens (as gevolg van onverwerkte trauma) moet met die waarheid vervang word. Die identifisering van toksiese ‘filters’ en die moontlike invloed op ’n toksiese lewens- en wêreldbeskouing speel gewoonlik ook ’n belangrike rol. In hierdie verband kan vrae soos die volgende dan van waarde wees tydens die begeleidingsproses:
Wat was die verwonde se grootste vrees tydens die situasie – aanvaarding of verwerping deur God of die groep?
Wat was die verwonde se diepste behoefte? Erkenning deur die groep, of ‘n behoefte aan leiding deur die Heilige Gees?
Waaruit word selfvertroue verkry – besittings, intellek, prestasie, of geloof?
Wat dien as motivering in die verwonde se lewe? Sukses, aanvaarding, of die verheerliking van God?
Die belangrikheid van gesonde breinfunksionering asook die feit dat dit die mens en hul verhoudings kan beïnvloed, word ook deur Benzio (2009) beklemtoon. Hy plaas in hierdie verband besondere klem op ‘n Christelike gesindheid soos byvoorbeeld dankbaarheid, wat volgens hom bydra tot verbeterde breinaktiwiteit. Verder beklem-toon hy die feit dat aspekte soos geloof en gebed ‘n deurslaggewende rol vervul in die algemene genesingsproses na emosionele verwonding. In aansluiting by Amen (2008d) word daar ook gefokus op die verkryging van ‘n mediese geskiedenis met besondere klem op die identifisering van enige moontlike vroeëre hoof-beserings, asook die belangrikheid van vitamien aanvullings. Verder word daar met betrekking tot die proses van genesing as geheel, ook besondere klem geplaas op gereelde fisiese oefening, positiewe denke, ‘n gebalanseerde dieet asook genoegsame nagrus. Aanvullend tot die bovermelde riglyne kan die vraelys wat as ’n Aanhangsel bygevoeg is ook effektief benut word ten einde vas te stel of daar moontlike vroeëre breinskade plaasgevind het wat meer gespesialiseerde insette mag vereis. Dit sou ook, soos reeds gemeld, volgens Daniel Amen kon voorkom dat ’n beradene foutiewelik met een of ander versteuring gediagnoseer kon word terwyl dit bloot om ’n fisiese probleem gaan wat deur middel van medikasie behandel kan word.
Denke tesame met trauma besit die vermoë om die struktuur van die brein te verander. Daarmee saam het jare van toksiese denke die vermoë om die brein se potensiaal te vernietig. Dit kan egter binne ’n relatiewe kort tydperk drasties verbeter deur gedagtes te begin beheer en te bevraagteken. Dit bring terselfdertyd emosies onder beheer. Die impak van intergeneratiewe trauma het geblyk besonder sterk te wees en dit lei tot sekondêre verwonding by die nageslag wat terapeuties begelei moet word. Hierdie aspek is verder belig vanuit die navorsing van dr. Daniel Amen met betrekking tot die verband tussen brein fisiologie en die vestiging van kognitiewe leuens in die geval van onverwerkte trauma. Sy bespreking van die vyf breinsisteme wat moontlik geraak kan wees deur hoofbeserings en die gevolglike latere simptome en gedrag is van kritiese belang vir die Pastoraat – veral indien daar met ’n holistiese en multidissiplinêre benadering gewerk word. Indien die benadering van die psigiater, dr. Karel Benzio, geïntegreer word met dié van dr. Daniel Amen, dan bied dit aan die Pastoraat handige riglyne en verbredende insigte met betrekking tot die begeleiding van getraumatiseerde of emosioneel verwonde persone.
Disfunksionele denk- en gedragspatrone
Disfunctional thoughts and conduct
ALLENDER, D.B., 1995, The wounded heart. Hope for adult victims of childhoof sexual abuse, Navpress, United States of America.
AMEN, D.G., 2000, Change your brain, change your life, Three Rivers Press, New York.
AMEN, D.G., 2007, Change your brain, change your life. Werkswinkel aangebied tydens die Internasionale Konferensie van die American Association of Christian Counselors in Nashville, Tennessee, gedurende Sept 2007.
AMEN, D.G. 2008, Healing the hardware of the soul. Enhance your brain to improve your work, love, and spiritual life, Free Press, New York.
AMEN, D.G., 2008b, Marital problems. How brain spect imaging can help with marital problems. Whenever there is relationship trouble think about the brain. Web: http://www.amenclinics.com. Datum van gebruik: 10 November 2008.
AMEN, D.G., 2008c, Images Into Human Behavior - A Brain SPECT Atlas. Web: http://www.amenclinics.com/brain-science/spect-atlas/viewer. Datum van gebruik: 10 November 2008.
AMEN, D.G., 2008d, 9 Principles of the Amen clinics. Web: http://www.amenclinics.com. Date of access: 16 November 2008.
ANTHONY, R. 2004, The ultimate success of total confidence. [E-Book – Dr. Robert Anthony.pdf].
ANCHAROFF, M.R., MUNROE, J.F. & FISHER, L.S., 1998, The legacy of combat trauma. Clinical implications of intergenerational transmission, in Danieli, Y. (ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma, New York, Plenum Press. pp.257-272.
ARTERBURN, S., 2005, Healing is a choice. Ten decisions that will transform your life & ten lies that can prevent you from making them, Thomas Nelson, Inc., Nashville, Tennessee.
AUERHAHN, N.C. & LAUB, D., 1998, ‘Intergenerational memory of the Holocaust’, in Danieli, Y. (ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma, New York: Plenum Press. pp.21-40.
BACKUS, W. & CHAPIAN, M., 1980, Telling yourself the truth. Find your way out of depression, anxiety, fear, anger and other common problems by applying the principles of misbelief therapy, Bethany House Publishers, Minneapolis, Minnesota.
BACKUS, W., 1996, The healing power of a Christian mind. How Biblical truth can keep you healthy, Minneapolis, Minnesota, Bethany House Publishers.
BENZIO, K., 2009, Addictions: sin or disease? Holistic model to understand and cure addictions. Lesing gelewer tydens die Nashville konferensie van die American Association of Christian Counselors, September 2009.
BERNSTEIN, J. & MAGEE, S., 2004, Why can’t you read my mind? Overcoming the 9 toxic thought patterns that get in the way of a loving relationship, Marlowe & Company, New York.
BUCHANAN, A., 1998, ‘Intergenerational child maltreatment’, in Danieli, Y. (ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma, New York: Plenum Press. pp.535-550.
CARDER, D., HENSLIN, E., TOWNSEND, J., CLOUD, H. & BRAWAND, A., 1995, Secrets of your family tree, Moody Press, Chicago.
CARSON, R., 2011, The healing brain: Integrating Christian values, positive psychology and neurochemistry into a model. Lesing gelewer tydens die Internasionale Konferensie van die American Association of Christian Counselors in Nashville op 1 Oktober 2011.
COBB, J.B., 2007, ‘A process theologian looks at romans’, in Odell-Scott, D.W. (ed.), Romans through history and cultures series. Reading Romans with contemporary philosophers and theologians, T & T Clark International, New York, NY. pp. 27-31.
DANIELI, Y., 1998, ‘Introduction’, in Danieli, Y. (ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma, PlennumPress, New york. pp.1-13.
FELSEN, I., 1998, ‘Trangenerational transmission of effects of the Holocaust. The Noorth American research perspective’, in Danieli, Y. (ed.), International handbook of multigenerational legacies of trauma, Plenum Press, New York. pp.43-67.
FOSSION. P., REJAS, M.C., SERVAIS, L., PELC, L. & HIRSCH, S., 2003, Family approach with grandchildren of holocaust survivors, American Journal of Psychotherapy, 57(4):519-527.
GREENBERG, L.S., 2004, Emotion focused therapy. Coaching clients to work through their feelings, American Psychological Association, Washington, DC.
GROVES, B.M., 2000, Children who see to much: lessons from the child witness to violence, Beacon Press, Boston.
HEMFELT, R., MINIRTH, F. & MEIER, P., 1998, Love is a choice. The definitive book on letting go of unhealthy relationships, Thomas Nelson Publishers, Nashville.
HENSLIN, E., 2008, This is your brain on joy. A revolutionary program for balancing mood, restoring brain health, and nurturing spiritual growth, Thomas Nelson, Nashville, Tennessee.
HYMAN, M., 2009, The ultra mind solution. Web: http//www.howardpublishing.com/content/destination. Date of access: 10 January 2009.
KRUGER, R., 2007, Die pastorale hantering van oorgeërfde verwonding by tieners, Potchefstroom: NWU. (Verhandeling – M.A. Pastoraal).
KRUGER, R., 2010, Pastorale begeleiding van die emosioneel en geestelik verwonde person met betrekking tot geïnternaliseerde leuens, Potchefstroom: NWU. (Proefskrif).
LEAF, 2007a; Thought life. Who switched off my brain. Web: https://www.drleaf.net/osc.thoughtlife.php? Date of access: 04 April 2009
LEAF, C., 2009, Who switched off my brain? Controlling toxic thoughts and emotions, Inprov, Dallas.
LEAF, C., 2009b, The gift in you. Discovering new life through gifts hidden in your mind. Thomas Nelson, Nashville, Tennessee.
LENNIC, D. & KIEL, F., 2008, Moral intelligence. Enhancing business performance & leadership success, Whorton School Publishing, Upper Saddle River, New Jersey.
LEONARD, D., 2003, Your best days are still ahead. Moving beyond yesterday’s pain, Whitaker Press, New Kensington, PA.
MINIRTH, F & MEIER, P., 2007, Happiness is a choice. The symptoms, causes and cures of depression, Baker Books, Grand Rapids.
MULLINS, M., 2003, The gospel of John. A commentary, The Columba Press, Blackrock, Co Dublin.
SHAPIRO, D., 2008, Your body speaks your mind.Understand how your emotions and thoughts affect you physically, MPG Books Ltc, Bodmin, Cornwall.
SCHIRALDI, G.R., 2000, The post-traumatic stress disorder sourcebook. A guide to healing, recovery and growth, Lowell House, Illinois.
SMITH, E.M., 2000, Genuine recovery, Alathia Publishing, Campbellsville, Kentucky.
STOOP, D., 2008, You are what you think, Fleming H. Revell, Grand Rapids, Michigan.
STRAUB, J., 2009, Attachment based theory: the antidote to trauma. Lesing gelewer tydens die Internasionale Konferensie van die American Association of Christian Counselors – September 2009.
TAUKE, B.V., 2004, Overcoming the sins of the family, Tyndale House Publishers, Wheaton, Illinois.
VALENT, P., 2001, Right brain as a substrate for reforging psychoanalytic & trauma therapies.mht ASTSS/NCPTSD Annual Conference March 2001, Canberra, Australia. http://www.trauma-pages.com Datum van gebruik: 15 Mei 2010.
WILLIAMS, M.B., 1998, ‘Treating secondary traumatic stress disorder in children’, in Figley, C.R. (ed.), Burnout in families – the systemic costs of caring. New York, CRC Press. pp. 91-138.
ZIEGLER, D., 2002, Traumatic experience and the brain. A handbook for understandig and treating those traumatized as children, Acacia Publishing, Inc., Phoenix, Arizona.
ZIEGLER, D., 2009, Beyond healing. The path to personal contentment after trauma.
ZUELKE, T.E., 2000, ‘Cognitive-behavioral therapy’, in Anderson, N.T., Zuelke, T.E. & Zuelke, J.S. (eds.), Christ Centered Therapy. The practical integration of theology and psychology, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan. pp.223-227.
DANIEL AMEN SE BREIN KONTROLE VRAELYS
Evalueer jouself so eerlik moontlik volgens die volgende vraelys. Dit sou goed wees indien ‘n belangrike ander persoon die vraelys ook namens jou voltooi.
Nooit: 0 Selde: 1 Soms: 2 Gereeld: 3 Meestal: 4 Nie van toepassing: nvt
Gee nie aandag aan detail nie en/of maak onnodige foute.
Raak verveeld met roetine take byvoorbeeld huiswerk, papierwerk, huishoudelike pligte.
Kan nie take voltooi nie.
Swak organiseerder van tyd of spasie, byvoorbeeld papierwerk, lessenaar, werkspasie, ens.
Vermy take wat breinkrag (denke) vereis.
Verloor dinge maklik.
Swak konsentrasie - aandag word maklik afgetrek.
Kan nie toekomsgerig dink nie – het min of geen visie.
Sukkel om emosies te toon.
Het min of geen empatie met ander.
Dagdroom in oormaat.
Voel apaties of ongemotiveerd.
Voel moeg – beweeg stadig en met moeite.
Voel afwesig - soos in ‘n waan.
Kan nie stilsit waar dit noodsaaklik is nie – kerk, skool, teater.
Klim en klouter op onvanpaste plekke of tye.
Kan nie in stilte speel nie.
Tree op asof jy deur iets gejaag word.
Skree antwoorde uit voordat die vraag voltooi is.
Sukkel om jou beurt af te wag.
Val ander in die rede.
Ontsteld sodra dinge nie volgens jou wense gaan nie.
Ontsteld indien dinge nie op hul plek is nie.
Argumenteer en stry baie.
Dink voortdurend negatief
Toon kompulsiewe handelinge.
Hou nie van veranderinge nie.
Verskuif konsentrasie moeilik vanaf een onderwerp na ‘n ander een.
Verskuif moeilik vanaf die uitvoer van een taak na ‘n ander.
Sukkel om moontlikhede raak te sien.
Ignoreer ander se opinies.
Hou verbete by jou gedragspatroon ongeag of dit tot jou voordeel is of nie.
Raak ontsteld indien dinge nie gaan soos wat jy dit wil hê nie.
Andere beskuldig jou van onnodige bekommernis.
Sê ‘nee’ voordat gedink is.
Is ‘n voorspeller van vrees.
Voel gereeld hartseer.
Het jy baie gemoedskommelings?
Is jy baie negatief?
Stel nie in ander mense belang nie.
Stel nie belang in dinge wat voorheen plesier ingehou het.
Voel negatief betreffende die toekoms.
Voel hulpeloos en/of magteloos
Voel ontevrede en verveeld.
Slaap patroon verander – slaap meer of minder.
Eet patroon verander – eet meer of minder.
Beleef konstant ‘n lae selfwaarde en swak selfvertroue.
Ongevoelig ten opsigte van reuke.
Voel gereeld angstig of senuweeagtig.
Beleef paniek aanvalle.
Beleef spierspasmas – hoofpyne, bewerigheid, seer spiere.
Beleef hartkloppings en borskas pyne
Beleef periodes waarin jy sukkel om asem te haal of waartydens jy versmoor voel.
Beleef periodes waartydens jy duiselig voel.
Beleef periodes waartydens jy naar voel of maagpyn ervaar.
Beleef periodes waartydens jy uitermatig sweet of warm en koue gloede beleef.
Voorspel jy rampe en ellendes op ‘n gereelde basis.
Vrees vir die dood.
Vermy plekke uit vrees vir ‘n angs aanval.
Vermy jy konflik?
Vrees jy dat ander jou gaan oordeel of verkleineer?
Rukkings - motories of vokaal (ticks).
Skrik jy maklik?
Vries jy indien jy angstige situasies beleef?
Wantrou jy jou eie vermoë?
Is jy skaam en sku?
Raak jy vinnig verleë?
Is jy sensitief vir kritiek?
Kou jy jou vingernaels of krap jy jouself?
Raak jy vinnig kwaad of geïrriteerd?
Reageer jy met woede-uitbarstings vir geen rede nie?
Word positiewe opmerkings as negatief beleef?
Eskaleer geïrriteerdheid tot ‘n uitbarsting waarna kalmte, maar moegheid beleef word?
Beleef jy periodes waartydens jy afwesig of verward voel?
Beleef jy paniek en/of vrese vir geen klaarblyklike rede nie?
Hoor of sien jy dinge soos skaduwees of geluide?
Enige de-ja-vu belewings?
Sensitief of effens paranoïes?
Beleef jy hoofpyn en/of maagpyn met geen klaarblyklike oorsaak nie?
Het jy enige vroeëre hoofbeserings opgedoen of is daar ‘n geskiedenis van gesinsgeweld?
Is daar donker gedagtes soos byvoorbeeld gekoppel aan selfmoord of moord?
Is daar periodes waartydens dinge moeilik onthou word?
1. Prefrontale korteks: Vrae 1-28 (Fokus)
Vrae 1-18 fokus op aandag-afleibaarheid-sindroom (ADD)
Vrae 19-28 fokus op aandag-afleibaarheid-hiperaktiwiteit-sindroom (ADHD)
Indien 9 of meer antwoorde as 3 of 4 gemerk is, is daar waarskynlik ‘n probleem ten opsigte van impuls beheer, beplanning, ordelikheid, emosionele beheer, empatie, intuïsie, organisering asook ‘n gebrek aan ‘n leerbare gees. Volgens dr. Amen presenteer 60-80% van verslaafdes met ADD/ADHD.
2. Cingulum: Vrae 29-45 (Beheer)
Indien 5 of meer antwoorde as 3 of 4 gemerk is, presenteer die persoon waarskynlik met gedrag soos obsessiwiteit, fobies, kompulsies, wrokke, woede, swartgalligheid, onvergewensgesindheid, moontlike verslawing, toekoms vrese asook ‘n oormatige behoefte aan beheer (dr. Amen verwys in hierdie verband na (oppositional defiant disorder). Hierdie persone presenteer dikwels ook met erge fisiese pyn soos lae-rugpyn.
Indien die cingulum oor-aktief reageer sal die persoon veral met gemoed-skommelings en geïrriteerdheid presenteer en kan ‘n vitamien wat kalmerend op die cingulum inwerk, voorgestel word. Indien die cingulum onder-aktief reageer, sal die persoon probleme met konsentrasie en fokus ondervind.
3. Diep limbiese sisteem: Vrae 46-63 (Depressie/negatiwiteit)
Indien 5 of meer vrae met 3 of 4 gemerk is, presenteer die persoon met negatiwiteit en is hy/sy waarskynlik depressief.
4. Basale ganglia: Vrae 64-88 (Vrese)
Indien 5 of meer vrae as 3 of 4 gemerk is, presenteer die persoon met angs en vrese. Die brein area presenteer dikwels met PTSV en tipiese gedrag lyk soos volg: uitermate hiperaktief asook aandagafleibaar, impulsief, hipersensitief ten opsigte van omgewing, spraak probleme, siklusse gemoedskommelings en word gewoonlik as bipolêr gediagnoseer.
5. Temporale lobbe: Vrae 89-101 (Woede/aggressie)
Indien 5 of meer vrae as 3 of 4 gemerk is, is daar moontlik ‘n probleem van oor- of onderaktiwiteit in die brein area. Tipiese probleme hier is byvoorbeeld: gemoedskommelings asook tye van verhoogde energie wat afgewissel word met depressie en aggressie.
AMEN, D.G., 2002, Healing ADD. The breakthrough program that allows you to see and heal the 6 types of ADD, Berkley Books, New York.