Bio-ethanolo - go diragalang lehlakoreng la bopolotiki?
Ge o be o dutše o etše tšwelelo ya maikemišetšo malebana le dibešwa tša "biofuels" hloko, o tla be o lemogile gore go na le pelaelo ye kgolo mabapi le tirišo ya lehea go tšweletša dibešwa ka ge e le mothopo wo bohlokwa wa dijo. Le ge go le bjalo go na le bahlami ba maikemišetšo ba ba nago le tsebo bao ba kgolwago gore tirišo ya lehea go tšweletša ethanolo e ka huetša poloko ya dijo bokaone.
Batšweletši ba lehea ba dula ba huetšwa ke diphetogo tše maatla thekišong ya setšweletšwa sa bona, tšeo di sepelelanago le bokaakang bja lehea leo le bunnwego. Sehleng sa mengwaga ye mebedi ye e fetilego thekišo ya lehea e ile ya wela fase go fetiša mengwaga yohle mme ka go gakanega batšweletši ba thoma go nyaka mebaraka ye mefsa fao ba ka bapatšago mabele a bona.
Wessel Lemmer, raekonomi yo mogolo wa Grain SA o re Afrika-Borwa e tšweletša ditone tše dimilione tše 8,6 tša lehea ka ngwaga mola maamušo a naga a dumelela ditone tše dimilione tše 12. Go na le dihektare tše di fetago milione tša nagatemo tšeo di sa bjalwego ka baka la dithekišo tša fase lebakeng la mengwaga ye masomepedi ye e fetilego. Balemi ba ile ba swanela go lwantšha ditshenyegelo tše di dulago di namelela godimo ka lebelo mola thekišolehea e dula e fetoga le gona e belaetša, mabaka ao a dirago gore tšweletšo ya lehea e se tshepege. Mna Lemmer o rile: "Ge re ka kgona go bapatša ditone tše dimilione tše tharo (go tšweletša sebešwa sa ethanolo) re tla thuša tšwelopele ya ekonomi nageng ye kudu."
Eupša, go na le bakgathatema ba bangwe bao ba tšhabago gore ge lehea le ka dirišwa bjalo ka mothopo wa enetši (sebešwa), thekišo ya lona e ka namelela godimo mme poloko ya dijo setšhabeng se se tshepilego sejokgolo sa lehea, ya ba bothateng. Kgweding ya Julae 2007, Tona ya Saense le Theknolotši, Mosibudi Mangena, o boletše gore bahlankedi ba bangwe ba thomile go botšiša dipotšišo mabapi le tirišo ya lehea bjalo ka mothopomogolo wa go tšweletša enetši ye e ka mpshafatšwago (renewable energy). O re ye nngwe ya dipotšišo tše di botšišwago ke ye: Ge re tšweletša ethanolo ka go diriša moba le lehea, poloko ya dijo e tlile go huetšwa bjang?
Kgweding ya Agostose 2007, molaodi wa pankagare ya Afrika-Borwa, Tito Mboweni, o lemošitše gore mokgwa wa go diriša lehea bjalo ka mothopo wa go tšweletša ethanolo lefaseng ka bophara o gapetše theko ya dijo godimo kudu. O eleditše mmušo gore le ge a lemoga bohlokwa bja go tšweletša dibešwa tša "biofuels", yena ga a kwane le kgopolo ya gore go dirišwe lehea; go ya ka yena bokaone ke go diriša moba go tšweletša ethanolo,.
Morago ga fao, Grain SA gammogo le Agribusiness Chamber, National Agricultural Marketing Council le baemedi ba SA Biofuels Association (SABA), ba ile ba kopana le Mna Mboweni mme ba mo fa pego yeo e tšweletšago mabalankwe a khuetšo ye botse yeo tšweletšo ya ethanolo ka lehea e ka bago le yona mabapi le tšweletšolehea le poloko ya dijo.
Andrew Makenete, presidente ya SABA, o holofela gore intasteri ya dibešwa tša ethanolo e tšweletša sebaka ka ge e tlo goketša polokotšhelete dipolaseng, seo se ka thušago tšwelopele ye e nyakegago kudu ya balemi ba bafsa nageng ye. SABA e kwana le kgopolo ya gore Afrika-Borwa e diriše "multi-feedstock approach", se se akaretšago lehea, gammogo le moba, peteswikiri, ntsho (sweet reed/sorghum) le mabelethoro, gare ga tše dingwe.
Motho yo mongwe yo a thekgago intasteri ya go tšweletša ethanolo ka lehea ke Kobus Lindeque, molaodimogolo wa Monsanto karolong ya Afrika ya ka borwa bja Sahara. Yena o holofela gore morero wo mongwe le wo mongwe wo o amanago le tšweletšo ya ethanolo ka lehea, woo o tlogo nyaka lehea ka bontši, o tla fa mmušo sebaka se sebotse sa go bea balemi ba baso dipolaseng go ya ka lenaneo la mpshafatšo ya naga.
Morago ga tiego ye telele mmušo o ile wa bega Maano a wona mabapi le "Biofuels" (Biofuels Strategy) mathomong a Desemere 2007.
"Phetolo ye bohlokwa maanongkakanywa (draft strategy) ke go amogela maikemišetšo a lebakakopana (maitekelo a mengwaga ye 5) a go phethagatša tsenyo ya "biofuels" dibešweng tša seela tša setšhaba, ya tekanyo ya 2% goba dilitara tše dimilione tše 400 ka ngwaga. Selebanywa sa 4,5% seo se šišintšwego maanongkakanywa mathomong, se fokoditšwe go ba 2%. Dibjalo tše di nepišitšwego tšweletšo ya dibešwa tša "biofuels" nageng ye ke tše di latelago: moba le peteswikiri go tšweletša bio-ethanolo; sonoplomo, "canola" le dinawasoya go tšweletša bio-tisele. Tlogelo ya dibjalo tše dingwe tša go swana le lehea le "Jatropha" e theilwe godimo ga dikakanyo mabapi le poloko ya dijo. Go sa nyakega diteko tše dingwe gape tša go leka tirišo ya dibjalo tše nageng ye."
"Go na le dikhamphani tšeo di laeditšego kgahlego mabapi le tlhabollo ya dibešwa tša "biofuels". Dikhamphani tše dingwe tšeo di kgathago tema intastering ya swikiri di šetše di tšweletša bio-ethanolo yeo e dirišwago tšweletšong ya alkoholo ye e nwewago le yeo e romelwago dinageng tša ntle. Go feta fao dikhamphani tše di swaragane le go hlabolla bokgoni bja go tšweletša dibešwa tša ethanolo dinageng tše di neanago mellwane le Afrika-Borwa. Batšweletši ba bangwe ba lehea ba begile maikemišetšo a bona a go aga difapriki tše mmalwa tša go tšweletša ethanolo ka lehea, ka thušo ya batho ba praebete bao ba nyakago go boloka tšhelete difapriking tšeo. Taba ye e foloditše ka baka la pelaelo mabapi le melawana le ditšhušumetšo (incentives), le gona ka baka la koketšo ye bohlokwa thekišong ya lehea mo gae le lefaseng ka bophara. Thekišo ya lehea e nameletše godimo, kudu ka baka la ge Amerika, ye e tšweletšago tekanyo ya 50% ya lehea leo le rekišwago lefaseng, e dirišitše 25% ya puno ya yona go tšweletša ethanolo. Lebaka le lengwe leo le gapetšego thekišo ya lehea godimo ke kgato yeo e tšerwego ke Amerika go fokotša thušo mabapi le go romela ditšweletšwa tša yona tša temo dinageng tše dingwe. Koketšo ya thekišolehea lefaseng ka bophara gammogo le tlhaelo ya dijotheo kua Meksiko, seo e lego sephetho sa tšweletšo ya dibešwa tša "biofuels", ke ona mabaka ao a hueditšego Afrika-Borwa go šikologa tirišo ya lehea mathomong a tlhabollo ya dibešwa tša "biofuels"."
Go ruma re ka re ge o bega sephetho sa wona sa go tloša lehea lenaneng la dibjalo tšeo di ka dirišwago kgatong ya mathomo ya lenaneo (maano) la go tšweletša dibešwa tša "biofuels", leo e lego kgale le emetšwe, mmušo o boletše gore o belaetšwa ke poloko (tlhaelo) ya dijo. Le ge go le bjalo, lenaneo la gonabjale le sa šišinya gore go swanetše go ba le tšweletšo ya 2% ya dibešwa tša "biofuels" ka ngwaga wa 2013.
Ka taletšo ya Tona ya Temo le Ditaba tša Naga, Moh Lulu Xingwana, go ile gwa swarwa ditherišano ka Labone 13 Desemere 2007 gare ga Kgoro ya gagwe, Grain SA, Agri SA le NAFU. Ditherišano di nepišitše sephetho sa Kabinete sa go se akaretše lehea lenaneong la intasteri ya dibešwa tša "biofuels". O ile a tsebiša kopano gore sephetho sa kabinete se theilwe godimo ga pelaelo mabapi le bokaakang bja lehea leo le ka bago gona: bothata ke gore ge lehea le ka dirišwa ka bontši go tšweletša dibešwa tša "biofuels", go tlo ba le tlhaelo lehlakoreng la dijo.
O boletše gape a re ga se nepo ya kabinete go hlokomologa lehea tšweletšong ya dibešwa tša "biofuels" ge go ka ba le punophetatekanyo mme ditherišano mabapi le taba ye di ka tšwetšwa pele le Tona ya Diminerale le Enetši, Moh Buyelwa Sonjica le kabinete. Dinyakišišo tše dingwe gape tša sehlopha sa tiromaleba sa "biofuels" (biofuels task team) di lebane fela ge Afrika-Borwa e tšweletša lehea le le fetago tekanyo ye e ka dirišwago mo gae.
Go tšwetša tshepelo ye pele ka nako ye intasteri ya lehea e swanetše go tšweletša lehea leo le fetago la ka mehla go kgontšha Tona go kgodiša kabinete gore e akaretše lehea lenaneong la intasteri ya dibešwa tša "biofuels". Kgopolo ye bohlokwa go feta tšohle yeo e swanetšego go begwa ke ya gore theo ya mebaraka ye mefsa fao punophetatekanyo e ka rekišwago gona e tla huetša poloko ya dijo bokaone.