Stille Oseaan - Wikipedia
Die Stille Oseaan
Die eksklusiewe ekonomiese sone in die Stille en Oseaan
Die Stille Oseaan se Ring van Vuur
Mikronesië, Melanesië en Polinesië
Sononder oor die Stille Oseaan, soos gesien vanaf die Internasionale Ruimtestasie
Nasa-Satellietbeeld van die Stille Oseaan
Reliëf van die oseaanbodem, weskant
Reliëf van die oseaanbodem, ooskant
In die omgewing van Nieu-Seeland neem die seebodem onreëlmatige vorms aan
Die Stille Oseaan is die grootste oseaan ter wêreld. Dit is ongeveer 165 250 000 vierkante kilometer in oppervlak en strek van die Noordpool tot die Suidpool tussen Noord- en Suid-Amerika in die ooste, en Asië en Oseanië in die weste.
Die oseaan beslaan ongeveer 'n derde van die aarde se oppervlak en byna die helfte van die wateroppervlak. In die suide staan dit as die Suidsee bekend. Vanweë die enorme uitgestrektheid van die oseaan word oppervlakstrominge beïnvloed deur winde wat dwarsdeur die jaar in 'n bestendige rigting waai, byvoorbeeld die noord- en die suidoospassaat tussen die twee keerkringe en die westewinde by hoër breedtegrade.
Sowel die temperatuursverandering van die oppervlakwater as die vertikale verandering van temperatuur en soutgehalte van die dieptewater verloop reëlmatig. Hoewel die meeste van die handelsroetes oor die oseaan teenswoordig in die Noordelike Halfrond lê, behoort die swaartepunt mettertyd na die Suidelike Halfrond te verskuif namate die lande in Suidoos-Asië en Suid-Amerika ontwikkel en die verkeer daarheen toeneem.
Die noordelike grens van die Stille Oseaan (of Groot Oseaan) word deur die noordoostelikste en noordwestelikste kuste van die Asiatiese en die Noord-Amerikaanse vasteland gevorm – die kontinente word deur die Bering-straat en die Tsjoektsji-see geskei. Die oostelike grens van die oseaan bestaan uit die weskuste van Noord – en Suid- Amerika en 'n lyn oor die kortste afstand tussen Vuurland (die suidelikste punt van Suid-Amerika) en die Suid-Shetland-eilande van Antarktika oor die Straat van Drake (Estrecho de Drake). Antarktika vorm die suidelike grens van die oseaan, terwyl die westelike grens met die Indiese Oseaan gevorm word deur die Indonesiese argipel, Australië en die meridiaan by 147° O, wat oor die Bass-straat van Australië na Tasmanië strek.
Die ooskus van Asië vorm die noordwestelike grens. Oor die suidwestelike grens bestaan daar egter meningsverskil – sommige navorsers beskou die Timor-see, die Alfoere-see, die Straat van Malakka en die Bass-straat as deel van die Stille Oseaan, en ander nie. Met uitsondering van die fjords van Vuurland en Alaska is die kuste van die Stille Oseaan reëlmatig. Die berge loop ewewydig aan die kus en rand- en binnesee kom slegs in die weste voor.
Laasgenoemde is van noord na suid die Bering-see, die See van Ochotsk, die Japanse See, die Geel See, die Oos-Chinese See en die Suid-Chinese See. Eilandgroepe skei die watermassas van die res van die Stille Oseaan. Sonder sy rand- en binnesee het die Stille Oseaan 'n oppervlakte van 166 miljoen km2 en met inbegrip daarvan beslaan dit 180 miljoen km2 – meer as die totale landoppervlakte van die aarde.
3 Temperatuur en soutgehalte
4 Aangrensende lande en gebiede
4.1 Onafhanklike lande
4.2 Afhanklike gebiede
Bodemreliëf[wysig | wysig bron]
Vanweë verskille in die samestelling en reliëf van die oseaanbodem word die Stille Oseaan in 'n westelike, sentrale en oostelike deel verdeel. Die westelike en die sentrale deel word deur die Andesietlyn geskei: wes daarvan is die oseaanbodem uit stollingsgesteentes opgebou, onder meer andesiet, wat deur gestolde lawa of magma aan die oppervlak gevorm is.
Die gesteentes is verwant aan die Asiatiese vasteland se vulkaniese bodems, wat 'n relatief hoë silikongehalte (Si-gehalte) het en tussen die suur- en basiese gesteentes voorkom. Oos van die Andesietlyn is die silikongehalte aansienlik laer – daar begin die ware oseaanbodem, wat uit basiese stollingsgesteente (basalt) opgebou is. Voor die Asiatiese kus sluit die Andesietlyn by 'n reeks trôe aan, naamlik die Aleoetiese Trog (8100 m), die Koerile-trog (10 542 m), die Japanse Trog (10 535 m), die Bonin-trog (9 810 m) en die Mariane-trog (11 034 m).
Nadat die ketting deur 'n aantal eilandgroepe (onder andere die Fidji-eilande) onderbreek word, loop die Andesietlyn via die Tonga-trog (10 882 m) en die Kermadec-trog (10 047 km) verder suidwaarts in die rigting van Nieu-Seeland. In die noorde en die ooste van die Stille Oseaan volg dit die kuslyn. Die skeidingslyn is deur die konvergensie (sameloop) van landmassas tydens die kontinentskuiwing gevorm: omdat die landmassas teen mekaar geskuur het, is of diep trôe, of gebergtes (die Rotsgebergte en die Andesgebergte) gevorm.
Die eilande wat in die westelike deel van die Stille Oseaan van die kontinentale plat oprys, word kontinentale eilande genoem, byvoorbeeld die Japanse, die Indoniesiese en die Filippynse eilandgroep. Die sentrale gedeelte van die oseaan strek van die Andesietlyn tot by die meridiaan by 120° 0, waar die landmassas geskei het en ondersese berge gevorm is.
Laasgenoemde loop van Kalifornië via die Galapagos-eilande, Paaseiland en die Albatros Cordillera ('n ondersese bergreeks) tot by Antarktika. Benewens ondersese berge kom ondersese rûens, bekkens en 'n groot aantal eilandgroepe wat van die oseaanbodem oprys (oseaniese eilande), ook algemeen in die sentrale deel van die oseaan voor. Aan weerskante van die Sentraal-Pasifiese Bekken is 2 uitgestrekte eilandgroepe, Mikronesië en Polinesië. In die noordooste, by die Hawaii-eilande, lê die Oos-Pasifiese Bekken en suid daarvan die Emerald-bekken.
'n Opvallende kenmerk van die oostelike gedeelte van die Stille Oseaan is die breuksones wat loodreg op die kus van die Amerikaanse vasteland aanloop. Van die breuksones wat deur die kontinentskuiwing op die oseaanbodem agter gelaat is, is onder andere (van noord na suid): die Murray-breuksone, die Clarion-breuksone en die Clipperton-breuksone.
Stroompatrone[wysig | wysig bron]
Aangesien daar geen groot landmassas in 'n groot gedeelte van die Stille Oseaan is nie, kom daar ook geen moesonwinde oor die see voor nie. Die stroompatrone ontstaan onder invloed van winde wat dwarsdeur die jaar in 'n bestendige rigting waai. Die krag van die aarde se draaiing (coriolis-krag) dwing die strome om in die Noordelike Halfrond regsom en in die Suidelike Halfrond linksom te vloei.
Onder invloed van die noord en die suidoospassaat vloei die Noord-Ekwatoriale Stroom en die Suid-Ekwatoriale Stroom tussen onderskeidelik 10° NB en SB en 20° NB en SB; omdat hulle van laer na hoër breedtegrade beweeg, is hulle relatief warm. Tussen die strome ontstaan die sogenaamde kompensasiestroom, die Ekwatoriale Teenstroom, wat van wes na oos vloei.
By ongeveer 40° NB en SB ontstaan seestrome onder invloed van westewinde wat dwarsdeur die jaar waai. In die Noordelike Halfrond vloei die Koero Sjio-stroom van Japan af in 'n oostelike rigting tot by die Hawaii-eilande, waar die coriolis-krag dit suidwaarts dwing. 'n Klein vertakking van die stroom vloei noord van die eilande na Alaska. Van waar dit in die rigting van die Aleoete-eiland begin vloei, staan dit as die Alaskastroom ('n relatief warm stroom) bekend.
Vanuit die Bering-see vloei die relatief koue Oja Sjio- of Koerilestroom naby die Asiatiese kus langs die Kamtsjatkaskiereiland en die Koerile-argipel verby. In die Suidelike Halfrond kom die westewindstroming reg rondom Antarktika voor. By die Suid-Amerikaanse vasteland vertak 'n gedeelte daarvan as die Perustroom (of Humboldtstroom) na die noorde. Omdat laasgenoemde van hoër na laer breedtegrade beweeg, is dit relatief koud.
Naby die kus kom die stroom in aanraking met die koue, voedselryke waters wat van die bodemlaag van die oseaan na die bolaag gestyg het. Die verskynsel kom ook in die relatief koue Kaliforniese kus voor. In die Suidelike Halfrond is die Oos-Australiese Stroom 'n relatief warm vertakking van die Suid-Ekwatoriale Stroom.
Temperatuur en soutgehalte[wysig | wysig bron]
In sowel die Noordelike as die Suidelike Halfrond daal die temperature van die oppervlakwater geleidelik namate die afstand van die ewenaar toeneem. Die temperature word egter ook beïnvloed deur die oppervlskstrome. Die noordelike deel van die Stille Oseaan is relatief warmer vanweë die invloed van die Koero Sjio-stroom en omdat dit nie regstreeks met die koue water van die Noordelike Yssee in aanraking kom nie, maar by 55° SB, waar die westewindstrome met die subantarktiese water in aanraking kom, is die temperature tussen 1 en 2 °C.
Die vertikale temperatuursveranderinge verloop ook baie reëlmatig. By Antarktika bly die temperatuur van die dieptewater naastenby 0 °C; die temperatuur van die water die per as 2 000 m wissel tussen 1 en 2 °C; en tussen 1 000 en 2 000 m diep is daar 'n koue waterlaag met temperature van tussen 2 en 3 °C, wat by 55° SB na die oppervlak beweeg. By Antarktika is die water se soutgehalte ongeveer 35 %0 en laer. By ongeveer 60° SB beweeg die soutwater na onder, en in die noordelike deel van die oseaan bereik dit 'n diepte van ongeveer 2 500 m.
'n Dergelike verskynsel kom in die Noordelike Halfrond voor, waar die water met 'n relatief lae soutgehalte in die Bering-see (34-35,5 %0) op 'n diepte van 1 000 m onder die relatief souter subtropiese en tropiese water invloei, en tussen 55° en 66° SB weer die oppervlak bereik. Effens suid van die ewenaar (dus in die trope), waar die verdamping aansienlik hoër as die neerslag is, is die water se soutgehalte 36 %0 en hoër, terwyl dit by 25° NB en by 20° SB, waar die reënval die verdamping oortref, laer is.
Aan die kuste van Peru en Kalifornië is die soutgehalte ook relatief laag, maar in die geval vanweë die opwelling vanaf die bodemlaag. Die betekenis vir die mens aardolie en aardgas word veral aan die randgebied van die Stille Oseaan aangetref, byvoorbeeld aan die Kaliforniese, die Suid-Amerikaanse en die Alaska-kus, asook in die waters rondom Indonesië. Die afsettings waarin die grondstowwe voorkom, is egter van die vastelande afkomstig, aangesien die tekort aan sediment op die oseaanbodem olieafsettings verhoed.
Hoewel enorme mangaanafsettings in die vorm van sogenaamde mangaanknolle verspreid voorkom, sal tegniese en ekonomiese probleme eers uit die weg geruim moet word voordat dit winsgewend ontgin kan word. Aangesien die relatief vooruitstrewende lande in die Noordelike Halfrond lê, is die belangrikste handelsroetes oor die oseaan hoofsaaklik die tussen die VSA en Japan via die Hawaii-eilande. Die swaartepunt sal egter na verwagting uiteindelik na die Suidelike Halfrond verskuif, waar die lande in Suid-Amerika en Suid-Asië toenemend goedere- en passasiersvrag trek.
Die Stille Oseaan speel 'n uiters belangrike rol in die internasionale visserybedryf, aangesien die grootste visserylande rondom die oseaan lê. Die beste visserygebiede is geleë in gebiede waar relatief koue, suurstofryk water van die bodemlaag af met baie dooie organiese materiaal na die oppervlak opwel. Veral Peru het baie voordeel uit die seetoestande geput: die land het aan die begin van die sewentigerjare die grootste vangste ter wêreld gehad.
Indien dit egter gebeur dat 'n vertakking van die relatief warm Ekwatoriale Teenstroom Peru bereik, sal dit rampspoedig vir die bedryf wees. Die relatief voedsel- en suurstofarm water sal naamlik veroorsaak dat baie vis, asook die voëls wat van vis leef, sterf. Die Peruane noem die gevreesde stroom "El Nino" (Die kind).