(Aangestuur vanaf J.B.M. Hertzog)
5 Verenigde Party
6 Krisis in die parlement
7 Laaste jare as premier
Stigting van die Nasionale Party[wysig | wysig bron]
Die Groot Depressie het die Suid-Afrikaanse ekonomie reeds vroeg in 1930 getref. Die pryse van belangrike landbou- en uitvoerprodukte het skerp gedaal en buitelandse handel het feitlik tot stilstand gekom.
Boonop is die land deur een van die grootste droogtes in menseheugenis geteister. Die toestand is vererger deur Hertzog se weiering om die goudstandaard te verlaat, soos Brittanje in 1931 gedoen het. Hy wou daardeur bewys dat die Unie nie net polities onafhanklik van Brittanje was nie, maar ook ekonomies.
Die stryd oor die goudstandaard het verreikende gevolge in die Suid-Afrikaanse politiek gehad. Hertzog is deur die Opposisie en die pers skerp gekritiseer, terwyl hy in sy eie geledere ook steun verloor het. Baie het hom as 'n outokraat bestempel en hom verantwoordelik gehou vir die ekonomiese ellende.
In 1932 het Tielman Roos, wat drie jaar tevore die politiek verlaat het, aangekondig dat hy gaan terugkeer en met die steun van baie Nasionaliste in die Parlement 'n nuwe party stig. Hertzog het ingesien dat 'n skeuring in die NP tot voordeel sou strek van die SAP, wat dan met die volgende verkiesing aan bewind sou kom. Hy het gevrees dat alles wat hy tot dusver bereik het, veral ten opsigte van die Afrikaners se nasionale identiteit, dan weer verlore sou gaan. Die SAP het 'n ekstremistiese vleuel bevat aan wie se eise Smuts sou moes toegee om aan die bewind te kon bly. In Desember 1932 het Hertzog aangekondig dat die Unie die goudstandaard verlaat. Vroeg die volgende jaar het die ekonomie reeds tekens van herstel getoon. Hertzog se posisie was egter nog wankelrig as gevolg van Roos se voortgesette intriges.
Hy het dus gunstig gereageer op Smuts se toenaderende houding. In Februarie 1933 het 'n koalisie tussen die NP en die SAP ontstaan en 'n jaar later het die twee partye saamgesmelt om die Verenigde Suid-Afrikaanse Nasionale Party te vorm. Die gebeurtenis het die ontstaan van twee nuwe politieke partye tot gevolg gehad: Hertzog se republikeinsgesinde aanhangers het weggebreek en die Herenigde Nasionale Party onder leiding van Malan gestig, terwyl die linkervleuel van die ou SAP die Dominiumparty gestig het.
Hertzog het verklaar dat samewerking tussen hom en Smuts moontlik geword het omdat hul vernaamste geskilpunt, die Imperiale konneksie, grootliks uit die weg geruim was. In opvolging van die Balfour-verklaring is die Britse wette ten opsigte van die dominiums by die Imperiale Konferensie van 1930 te berde gebring. Teoreties gesproke kon die status van die dominiums nog deur hierdie wette aangetas word.
Die besluite wat by die Konferensie geneem is, het aanleiding gegee tot die Statuut van Westminster in 1931, waardeur die Colonial Laws Validity Act herroep is. Die Colonial Laws Validity Act (1865) het alle koloniale wette wat strydig was met die van Brittanje, ongeldig verklaar. Om te verseker dat die nuwe status van die Unie behoue bly, het Hertzog in 1934, terwyl onderhandelinge vir die samesmelting nog aan die gang was, die Statuswet deur die Parlement laat aanneem. Volgens hierdie wet was die Suid-Afrikaanse parlement die soewereine wetgewende gesag in die Unie en sou geen wet van Brittanje in die Unie geldig wees sonder die goedkeuring van die Unieparlement nie.
Daarmee is die Statuut van Westminster in die wetgewing van die Unie opgeneem. Dit sou dus geen verskil maak indien die Statuut deur die Britse regering herroep word nie, soos wat teoreties moontlik was. Saam met die Statuswet is 'n wet uitgevaardig ter regulering van die gebruik van die koninklike seëls. Die wet het bepaal dat die koninklike seël is in bewaring van die Eerste Minister van die Unie gehou word. Die koning kon sy uitvoerende gesag in Suid-Afrika dus slegs op advies van die Eerste Minister uitoefen.
Nadat hierdie wetgewing deur die Suid-Afrikaanse parlement bekragtig is, het 'n Britse kenner van konstitusionele reg verklaar dat Suid-Afrika heeltemal van Brittanje ontvoog was. Hertzog het dus daarin geslaag om aan die Unie ŉ konstitusionele status te gee wat dit in 1961 moontlik gemaak het om uit die Statebond te tree en 'n republiek te stig.
Smuts het self nie die deelbaarheid van die Britse kroon betwis nie en het in 'n toespraak ter verdediging van die Statuswet verklaar dat dit slegs 'n bekragtiging was van 'n situasie wat sedert die Balfour-verklaring in die praktyk bestaan het. Die Verenigde Suid-Afrikaanse Nasionale Party wat in Junie 1934 tot stand gekom het, is kortweg die Verenigde Party genoem. Die party se program van beginsels is deur Hertzog self opgestel en daarin het hy nie een van sy eie oortuigings gewysig of prysgegee nie.
Die land sou regeer word met die slagspreuk "Suid-Afrika eerste". Nasionale belange sou dus vooropgestel word. Vir die eerste keer sedert 1912 was die meerderheid van die Afrikaners in dieselfde politieke party herenig. Dat Hertzog daarin geslaag het om die Verenigde Party tot stand te bring sonder om een van sy beginsels prys te gee, was bewys van die groot welslae wat hy as premier van die Unie behaal het: deur sy toedoen is enige onduidelikheid oor die Unie se staatsregtelike status uit die weg geruim en daarmee saam ook een van die grootste struikelblokke vir samewerking tussen die gematigde politieke groepe. Hertzog en Smuts het wel nog oor sekere konstitusionele aspekte met mekaar verskil. Dit was egter merendeels oor akademiese aangeleenthede soos die teoretiese reg op afskeiding en die reg op neutraIiteit.
Met 'n groot meerderheid in die Parlement het Hertzog hom nou beywer vir die verdere ontwikkeling van sy beleid vir Swartmense. Van die vier wetsontwerpe wat in 1927 na ŉ gekose komitee verwys is, is net twee aanbeveel. Sekere wysigings is aangebring om te voldoen aan eise binne sy eie party en aan die van die Opposisie, maar in wese was die twee wette wat in 1936 met 'n tweederdemeerderheid goedgekeur is, dieselfde as die waarmee Hertzog tien jaar vroeër vorendag gekom het.
Die Naturelletrust en - grond Wet het voorsiening gemaak vir die reservering van nog grond vir die afsonderlike ontwikkeling van Swartmense. 'n Spesiale fonds en trust is in die lewe geroep om die grond aan te koop en te administreer. Die Naturelle-Verteenwoordigings-Wet het voorsiening gemaak vir 'n landwye verteenwoordigende Swart raad (die Bantoeraad) wat slegs adviserende magte sou hê.
Die Kaapse Swartemense het hul stemreg behou maar is op 'n afsonderlike kieserslys geplaas. Voortaan sou hulle drie verteenwoordigers in die Volksraad kies. Swartmense in die stede en in ander Witmensgebiede het geen verteenwoordiging gehad nie. In 1937 het Hertzog ook beperkings ingestel op Swartmense se binnekoms, verblyf en eiendomsreg.
Die kwessie van die Bruinmensstem reg het onopgelos gebly. ŉ Kommissie van ondersoek het in 1937 'n verslag gelewer wat ten gunste was van Hertzog se voorstel om stemreg vir Bruinmense na al die provinsies uit te brei. Intussen het die Nasionaliste in die Kaap, waar Malan se aanhang die grootste was, sowel as die Kaapse Provinsiale Raad begin agiteer vir die Kleurlinge se volle politieke en ekonomiese segregasie.
Baie van die Verenigde Party se eie lede het die Nasionaliste gesteun, met die gevolg dat Hertzog nie sy beoogde wetsontwerp ingedien het nie. Die jare onmiddellik na die Depressie is gekenmerk deur die groei van sekondêre nywerhede, wat die ekonomie verder gestimuleer het. Goudproduksie het gestyg, uitvoerhandel het toegeneem en die staatsinkomste was drie keer hoër as in 1911. Daar was jaarliks ŉ oorskot wat die regering in staat gestel het om sy maatskaplike dienste uit te brei. Verdere finansiële steun is aan boere verleen, belasting is verminder en 'n verbeterde pensioenfonds is vir staatsamptenare in die lewe geroep. Die spoorweë het vinnig uitgebrei, die Suid-Afrikaanse Lugdiens en die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie het tot stand gekom en die landbou is gestabiliseer deur die Bemarkingswet van 1937.
Die wet het voorsiening gemaak vir bemarkingsrade vir sekere landbouprodukte. Intussen het Hertzog van elke geleentheid gebruik gemaak om die Unie se soewereiniteit in die praktyk te bewys. Volgens die Wet op die Troonafstand van koning Eduard VIII, No 2 van 1937, was die abdikasie van Eduard VIII as koning van Suid-Afrika sedert 10 Desember 1936 van krag.
In Britse wetgewing het die abdikasie eers op 11 Desember van krag geword. Daardeur het Hertzog die deelbaarheid van die kroon in die praktyk bewys, hoewel sommige geleerdes in konstitusionele reg met hom verskil het. In 1937 is daar vir die eerste maal ŉ Suid-Afrikaanse burger, sir Patrick Duncan, in die amp van goewerneur-generaal aangestel.
Verenigde Party[wysig | wysig bron]
Krisis in die parlement[wysig | wysig bron]
In 1938 het die VP 'n klinkende oorwinning by die stem bus behaal, 'n teken dat die party die vertroue van sowel Afrikaans- as Engelssprekendes geniet het. Tog het die samewerking tussen Hertzog en Smuts nie sonder spanning geskied nie. In 1938 het Hertzog se verklaring dat Die Stem van Suid-Afrika voortaan die amptelike volkslied sou wees, amper tot ŉ breuk tussen die twee leiers gelei.
Net soos in die geval van die vlagkwessie, is daar op 'n kompromis besluit: Die Stem sou by alle staatsfunksies gespeel word, terwyl God Save the King as 'n gebed vir die koning gebruik sou word by geleenthede waar die koning deur die goewerneur-generaal verteenwoordig is. Die VP is ondermyn deur 'n nuwe oplewing in die Afrikaanse kultuur in die laat dertigerjare.
Die groeiende Afrikaanse letterkunde, met temas uit die republikeinse verlede, het 'n gevoel van nasionale trots by die Afrikaner aangewakker, wat 'n hoogtepunt bereik het met die Voortrekker-eeufeesvierings in 1938. Net soos vroeër gebeur het toe Hertzog die Nasionale Party gestig het, het die kulturele beweging onder die Afrikaners ŉ politieke tuiste by Malan se republikeinsgesinde party gevind. Selfs Afrikaners wat ondersteuners van die VP was, het emosioneel meer aangetrokke gevoel tot Malan.
In openbare toesprake het Hertzog hom skerp uitgelaat teen Afrikaanse predikante, Afrikaanse kultuurorganisasies en die Broederbond. Hy het ontken dat sy tweestroombeleid geïmpliseer het dat die Afrikaanse en Engelse elemente nooit sou kon saamsmelt om 'n politieke eenheid te vorm nie. Dit was egter gebeure in die buiteland wat Hertzog en sy party voor die swaarste toets sou stel en die ou konstitusionele geskille weer sou oopvlek.
Reeds in 1936 het Hertzog verklaar dat die Unie neutraal sou bly in geval van ŉ Europese oorlog waarby Brittanje betrokke is. Tydens die Sudeten-krisis in 1938 het die Suid-Afrikaanse parlement Hertzog se neutraliteitsbeleid goedgekeur. In April 1939 het Hertzog weereens verklaar dat die Unie aan 'n oorlog sou deelneem slegs indien sy eie belange bedreig word. Volgens hom was die Unie, in ooreenstemming met sy soewereine status, nie gebonde deur Brittanje se waarborg van hulp aan Pole in geval van ŉ Duitse inval nie.
In die laaste paar maande voor die oorlog het die Britsgesinde pers in toenemende mate daarop aangedring dat die Unie Brittanje daadwerklik bystaan in geval van 'n Europese konflik. Toe Brittanje en Frankryk op 3 September 1939 teen Duitsland oorlog verklaar, was die toestand in Suid-Afrika dus reeds gespanne. ŉ Spesiale sitting van die Parlement was aan die gang ten einde die lewe van die Senaat te verleng. Die vorige dag het Smuts dit prontuit gestel dat hy nie ten gunste van 'n neutraliteitsbeleid was nie. Op die dag van die oorlogsverklaring het die kabinet byeengekom om 'n beslissing te neem.
Dit was duidelik dat die VP verdeeld was en daar is besluit om die saak op die volgende dag, 4 September, aan die Parlement voor te lê. In die Parlement het Hertzog verklaar dat Suid-Afrika se belange nie deur die oorlog teen Duitsland bedreig word nie en dat dit 'n verloëning van die land se konstitusionele status sou wees om hom outomaties by Brittanje te skaar. In sy toespraak het Hertzog die taktiese fout begaan om Duitse optrede rakende die Vrede van Versailles goed te keur.
Daardeur het hy die indruk geskep dat sy standpunt op blote anti-Britse gevoelens gegrond was en het hy dit vir Smuts makliker gemaak om hom met 'n meerderheid van 13 stemme te verslaan. Hertzog het daarop die goewerneur-generaal versoek om die Parlement te ontbind en ŉ verkiesing uit te skryf om die mening van die volk te peil. Sir Patrick Duncan het egter gemeen dat Smuts oor 'n voldoende meerderheid in die Parlement beskik het en het hom versoek om ŉ nuwe regering saam te stel. Die val van Hertzog en die einde van die Samesmelting het die hoop onder die Nasionaliste laat opvlam dat Hertzog en Malan met mekaar versoen sou raak.
Tydens die Parlementsitting van 1940 het Hertzog wel as leier van die Opposisie opgetree, maar dit het spoedig geblyk dat die meerderheid van die Nasionaliste nie meer sy gematigde houding wou steun nie. Die groot geskilpunt was die kwessie van gelyke regte vir die twee taalgroepe. Die republikeinsgesinde Nasionaliste het hulle beywer vir die stigting van 'n Afrikanerstaat waarin daar geen plek vir Britte en Jode sou wees nie en wat op 'n Duitse oorwinning gegrond sou wees. Tydens die Vrystaatse partykongres in November 1940 het Hertzog, gevolg deur onder andere N.C. Havenga en senator W.J.C. Brebner, die party verlaat.
'n Maand later het hy sy setel bedank, hom heeltemal aan die politiek onttrek en hom op sy plaas naby Witbank gevestig, waar hy op 21 November 1942 na 'n siekbed oorlede is. Sy vrou is sewe maande vroeër dood.
Laaste jare as premier[wysig | wysig bron]
In die tuin van die Uniegebou in Pretoria asook op die Hertzogplein in Bloemfontein staan standbeelde van Hertzog. Die standbeeld by die Uniegebou is in 2013 verskuif na die ooste van die tuin om plek te maak vir die standbeeld van Nelson Mandela.
↑ 2,0 2,1 2,2 "Profiel: Generaal JBM Hertzog" (Webartikel). FAK. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Oktober 2018. Besoek op 22 Mei 2017.
↑ "Zuma: Hertzog statue removed after exhaustive consultation process" (Webartikel). Mail & Guardian (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Oktober 2018. Besoek op 22 Mei 2017.
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Barry Hertzog.
1924–1939 Opgevolg deur
WorldCat Identities: lccn-n79083575
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Barry_Hertzog&oldid=2220326"
Die bladsy is laas op 29 Junie 2020 om 13:31 bygewerk.