Libertynisme - Wikipedia
Die artikel bespreek die uitdrukking libertynisme (Engels: Libertarianism) soos algemeen verstaan in V.S.A. Die tradisionele Europese term word bespreek onder libertynse sosialisme. Libertynisme soos die term veral in die V.S.A verstaan word, word ook baie keer in Europa na verwys as libertynse kapitalisme.
Vir gebruik van die uitdrukking in die vrye wil filosofie sien libertynisme (filosofie).
Libertynisme is 'n politiese filosofie wat individuele regte en 'n beperkte regering voorstaan. Libertyne glo dat individue vry moet wees om enigiets te doen soos hulle goed dink, solank as dit wat hulle doen nie inbreuk maak op die gelyke regte van ander nie. In hierdie verband stem hulle saam met baie ander moderne politieke ideologieë. Die verskil kom voor in die definisie van "regte". Vir libertyne bestaan daar geen "positiewe regte" nie (soos die reg tot voedsel, beskutting en gesondheidsorg), slegs "negatiewe regte" (soos om nie aangerand, mishandel of beroof te word nie). Libertyne glo verder dat die enigste geregverdige gebruik van dwang (of geweld), hetsy deur privaat individue of deur die staat, die beskerming van die regte is.
2 Libertynisme en klassieke liberalisme
3 Libertynisme in die politieke spektrum
4 Indiwidualisme, vryheid, verantwoordelikheid en eiendom
6 Anargiste en minargiste
7 Nuttigheidsleer, natuurlike reg, en rede
8 Omstrede kwessies tussen libertyne
9 Moderne libertyne
9.1 Belangrike teoretikuste en skrywers
9.2 Politikuste en persoonlikhede
10 Libertynse tydskrifte
12.1 Libertynse skakels
12.2 Nie-libertynse skakels
Die uitdrukking "libertynisme" in die sin word wyd gebruik sedert die 1950's. Libertyn is voorheen geruik deur anargiste om hulself te beskryf om die neerhalende konnotasie van "anargie" te vermy. Die nasleep van die vernietiging van die Parys kommune in 1871 was dat anargisme en anargiste in baie lande vir dekades lank amptelik verbode organisasies geword het, met die gevolg dat anargiste hulself onder ander name moes identifiseer — dus die aanneming van die Franse woord libertaire as 'n alternatief. In die verband is die term libertynisme, soos in die vroeë dele van die 20ste eeu in Europa en die V.S.A in gebruik, 'n variant van sosialisme.
Daar is 'n skerp onderskeid met die moderne gebruik van die woord (veral soos in die V.S.A), waar Libertyne glad nie sosialiste is nie, en die meeste mense wat hulself so beskryf is ook nie anargiste nie, maar eerder minargiste (d.w.s. voorstanders van beperkte regering). Die term het gewild geword in die V.S.A by denkers wat geglo het hulle sit die klassieke liberale tradisie van verligtheid voort. Daarteenoor is die woord liberalisme geassosieer met die voorstanders van groter regeringsbeheer van die ekonomie en herverdeling van rykdom deur die regering. Hierdie klassieke liberale denkers het daarom begin om hulself libertyne te noem.
Libertynisme en klassieke liberalisme[wysig | wysig bron]
Soos vroeër genoem sien libertyne die oorsprong van hulle politieke oortuiging in die 17de en 20ste eeuse tradisie van klassieke liberalisme, en gebruik die term dikwels as sinoniem vir libertynisme, veral in gebruik buite die V.S.A. Daar is egter verskille in sienswyses tussen moderne libertyne en die klassieke liberale denkers.
Baie moderne libertyne huldig die sienswyse dat die baie rykes hul plek in die samelewing verdien terwyl die klassieke liberale denkers dikwels ryk mense, besigheidsmense en korporasies met skeptisisme bejeën het en hulle as aristrokate beskou wat begeer om mense te onderdruk. Die bekendste van die denkers onder die klassieke liberaliste was Thomas Jefferson wat baie krities was oor die groei van korporasies. Jefferson saam met ander 19de en 20ste eeuse libertyne (insluitend sommige moderne Libertyne sien geolibertyne, het geargumenteer vir 'n relatiewe losser konsep van die reg to eiendom, terwyl latere denkers soos Jean Jacques Rosseau wat ook somtyds eerder as 'n liberaal gesien word, selfs die konsep van private reg op eiendom aangeval het.
Desnieteenstaande het moderne libertynisme heelwat ooreenkomste met klassieke liberalisme en baie libertyne sien hulself as erfgename van die tradisie. Voorstanders van vrye handel, beperkte regering, 'n buitelandse beleid van nie-inmenging en afsondering en individuele vryheid is algemene temas van beide klassieke liberalisme en libertynisme.
Hayek en ander lybertynse leermeesters stel dit egter duidelik dat libertynisme baie min met moderne neo-liberalisme of sosialisme in gemeen het.
Libertynisme in die politieke spektrum[wysig | wysig bron]
Terwyl die tradisionele politiese spektrum as 'n reguit lyn gesien word, maak die Nolan kaart voorsiening vir libertyne en ander deur dit as 'n vlak uit te druk.
Daar was tye gewees toe libertyne beskou was as linksgesindes op die politieke spektrum. Libertyne identifiseer hulself egter nie as "Regsgesindes" of "linksgesindes" nie. Baie verwerp die een dimensionele linkse teenoor regse politiek en stel eerder 'n twee dimensionele spektrum voor om die politieke spektrum te beskryf met 'n "persoonlike vryheid" en "ekonomiese vryheid" op die ander Cartesiese as. Die spasie word geskets deur die Nolan kaart soos voorgestel deur David Nolan, die stigter van die Libertynse Party in die V.S.A. Hoewel baie libertyne glo dat die skeiding van persoonlike en ekonomiese vryheid 'n valse verdeling is, word die Nolan kaart dikwels gebruik om hul ideologie van ander te skei (bv. konserwatisme en moderne liberalisme) wat oor die algemeen groter beperkings op vryhede voorstaan in ooreenstemming met hulle onderskeie begrip van regte.
Die Libertynse begrip van regte staan maksimum individuele vryheid en selfstandigheid voor, met die gev