Staatsgreep: Turkse reaksie veroosaak dilemma vir Navo, EU en die WesteFoto: AP Photo/Emrah Gurel Pres. Reçep Tayyip Erdogan se felle – sommige meen buitensporige – reaksie op verlede week se mislukte staatsgreep in Turkye het die Weste voor ’n yslike dilemma geplaas. Bly dié lande getrou aan hul beginsels, of geniet belange die voorkeur? Dis duidelik dat die mislukte staatsgreep tans gevolg word deur wat neerkom op ’n tweede staatsgreep, dié keer deur Erdogan. Sy reaksie dui daarop dat hy die laaste reste van opposisie in sy land wil uitroei. Veral die beweging van die geestelike Fethullah Gülen, wat in Amerika in ballingskap leef, en wat vir die staatsgreep verantwoordelik gehou word, moet dit ontgeld. Toe hierdie woorde geskryf is, is meer as 50 000 mense (militêre, regters, aanklaers, onderwysers, universiteitsdosente, joernaliste) reeds aangehou of uit hul werk ontslaan omdat hulle na bewering by die staatsgreep-poging betrokke was of ondersteuners is van die Gülen-beweging. In die internasionale media is foto’s geplaas van hoë offisiere voor en ná hul aanhouding, waaruit blyk dat hulle kwaai aangerand is. “Ons sal die Gülen-beweging by sy wortels uittrek,” het premier Binali Yildirim aan die parlement gesê. En Erdogan het teenstanders van sy regime as “ongedierte” en “virusse” bestempel wat “uitgeroei” moet word. Die heel eerste Westerse reaksie was om standpunt teen die staatsgreep-poging in te neem. Dit was immers ’n ondemokratiese en ongrondwetlike daad. Maar Erdogan ontpop hom die laaste jaar of twee toenemend as ’n erg outoritêre politikus wat duidelik alle mag wil hê en by wyse van spreke geen ander gode naas hom duld nie. Hy het byvoorbeeld opposisiekoerante deur sy weermag laat beset, die redaksielede uitgeskop en sy eie mense in die redaksies aangestel. Die publiek se reaksie wys groot steun vir hom. Baie mense meen hy is ’n kragtige leier wat Turkye se vergane glorie – die land se ryk het nog tot die 17de eeu immers van Egipte tot byna by Wenen in Oostenryk gestrek – sal herstel. En sy teenstanders is geïntimideer. Vir sover hulle nog op vrye voet is, sit hulle in ’n hoekie en hou hul mond styf toe. Veral omdat Erdogan dreig om die doodstraf, wat al in 1984 afgeskaf is, te herstel. Dit plaas die Weste – Europa en Navo – voor ’n yslike dilemma. John Kerry, Amerika se minister van buitelandse sake, het al openlik gesê die Turkse regering se optrede gaan te ver. Lidmaatskap van Navo vereis die nakoming van demokratiese beginsels, het hy op besoek aan Brussel gesê, en Turkye se lidmaatskap kan opgeskort word. Hy het aangekondig dat Amerika nougeset sal dophou wat dáár gebeur, en sy beleid daarop sal baseer. In reaksie op Erdogan se dreigement dat die doodstraf weer ingevoer word, het twee swaargewig- Europese politici, bondskanselier Angela Merkel van Duitsland, en die Europese Unie (EU) se hoë verteenwoordiger vir buitelandse sake en veiligheidsbeleid, Frederica Mogherini, gesê in daardie geval sal die gesprekke oor Turkye se toelating tot die EU subiet gestaak word. Dit alles is egter makliker gesê as gedaan. Die probleem is dat Turkye in verskillende opsigte van deurslaggewende internasionale belang vir die breë Weste is. Om mee te begin vorm Turkye geopolities en ideologies ’n brug tussen Europa en die Midde-Ooste. Navo-vliegtuie opereer teen die terreurbeweging Islamitiese Staat (IS) vanaf die lugmagbasis Inçirlik in Suid-Turkye. Sonder Inçirlik sal Amerika en Navo probleme hê om al die IS-teikens in Sirië te bereik. Die maklikste alternatief is Jordanië, maar dié se lugmagbasisse is al klaar oorbevolk, en dit sal meet en pas kos om al die vliegtuie en grondpersoneel van Inçirlik na Jordanië te verskuif. Turkye is al sedert 1923 ’n sekulêre staat met ’n streng skeiding tussen kerk en staat, anders as ander Moslem-lande wat dié onderskeid nie ken nie. As sodanig was die land ook tradisioneel ’n ideologiese alternatief vir fundamentalistiese state. Erdogan het die laaste jare egter nie slegs die grond onder die demokrasie laat wegkalwe nie; hy het ook die rol van die Islam in die politiek vergroot. Hy het glad nie so ver soos byvoorbeeld die IS, Saoedi-Arabië en Iran – almal teokrasieë – gegaan nie, maar die gevaarligte in die Weste flikker al lank. Turkye is voorts die land waardeur die meeste van die Midde-Oosterse vlugtelinge verlede jaar na Europa gestroom het. Die EU se ooreenkoms met Turkye om die tsunami te keer is vir Europa van groot belang. Die nakoming daarvan hang van die Erdogan-regering af, en Europese regerings is so bang soos die duiwel vir ’n slypsteen vir ’n herhaling van die 1,3 miljoen vlugtelinge wat die vasteland verlede jaar oorstroom het. Daarby is Turkye ook belangrik vir die toenemende spanning tussen Rusland en die Weste. Die land beskerm Navo se suidelike flank. Op die basis Inçirlik word tussen 500 en 1 000 Amerikaanse kernbomme aangehou. Dis onderdeel van die Amerikaanse kern-afskrikking teenoor Rusland en Iran. As Turkye se Navo-lidmaatskap opgeskort word, kom dit in die gedrang. Ten slotte: Turkse grondgebied beslaan sowel die Europese as die Asiatiese kant van die Dardanelle, die seestraat wat die Swartsee met die Middellandse See verbind.Internasionale ooreenkomste gee Russiese oorlogskepe die reg om vryelik deur die nou seestraat te vaar. Maar in tye van spanning of oorlog kan Turkye dit as Navo-lid maklik vir die Russe sluit en Rusland as ’t ware in die Swartsee toesluit. Uit dit alles blyk dat dit nie so eenvoudig is om Turkye uit Navo te dryf of selfs maar om sy lidmaatskap op te skort nie. Só ’n stap kan maklik daartoe lei dat die onberekenbare Erdogan van kamp verwissel en ’n Russiese bondgenoot word en/of aansluiting by Moslem-fundamentalistiese state soek. Dit kan ook die einde beteken van sy samewerking om die vlugtelingstroom na Europa te keer. In daardie geval kan Europa opnuut met onhanteerbare hoeveelhede onwettige immigrante te make kry, mense wat ten beste bitter moeilik integreerbaar in die Europese samelewings is. In die verlede het Navo om soortgelyke redes ook maar verskeie kere anderpad gekyk toe militêre staatsgrepe in Turkye plaasgevind het. Dit is nou maar eenmaal ’n kenmerk van die politiek. As daar gekies moet word tussen belange en beginsels, sal belange normaalweg altyd wen.