Hierdie idee dat die kunswerk gedagtes in beweging bring deur teen die denksisteme, teen die barrikades van die geykte idees te skop, klink dalk futiel in 'n soort Foucauldiaanse verwerping van die nosie dat 'n mens van binne 'n sisteem iets kan konseptualiseer wat daarbuite lê. Maar ek wil juis aanvoer dat die kunswerk, deur die inspan van die verbeelding, tóg op verrassende wyse kan uitbreek uit die beperkings van tyd en plek.
Die skop teen die barrikades, en die ontdek van ander maniere van dink word in die kunswerk moontlik wanneer onverwagte verbande speels en toevallig raakgesien word deur die kunstenaar, en wat, omdat dit nie sistematies neergepen word nie maar as roman of gedig, ook die leser betrek by die proses om op soortgelyke wyse self 'n ander manier van dink te ontdek. Iets van hierdie toevalligheid, van die gedagtegang wat aan die gang gesit word om nuwe uitvindings te inspireer deur obskure verbande te lê, is eens soos volg deur Marlene van Niekerk (2004) in 'n onderhoud uitgedruk:
'n Mens kan net skryf soos jy kan skryf en jy moet probeer oordeel: is dit goed genoeg, en as jy verwaand genoeg is, is dit "oorspronklik" genoeg, en jy span jou in so wat jy kan. Jy span jou eerste in in die rigting van jou ondergrondse met die ligste moontlike stuurstang van die verstand.
Omdat die leser by die estetiese dink betrek word, omdat die leser saamdink, het die kunswerk ook die moontlikheid om 'n intervensie in die wêreld te wees. Paul Ricoeur se verduideliking van die metafoor (hoewel dalk nou al bietjie agterhaal deur onder meer die insigte van die kognitiewe linguistiek) kan gebruik word om ook iets van hierdie proses duidelik te maak. Ricoeur se beskouing van die metafoor (veral 1977,) verskil van die klassieke opvattings daarin dat die metafoor nie vir hom te doen het met die assosiëring van een veld (of een woord) met 'n ander nie, of met die verstaan van een woord in terme van 'n ander nie. Die metafoor het eerder te doen met die tot-standkoming van 'n heel nuwe semantiese veld wanneer 'n "onvanpastheid" oorkom word deur die verbeelding. Anders dus as die soort beskouing wat berus op die modifiëring van die tenor deur die vehicle (Black, Beardsley), is daar vir Ricoeur eerder sprake van 'n verbeeldingryke totstandkoming van iets "nuuts". (In die kognitiewe teorie word gepraat van konseptuele versmelting - "conceptual blending".) Die metafoor is nie vir Ricoeur bloot "die assosiasie van idees" nie, maar 'n nuwe konsep ontstaan waaraan 'n nuwe beeld gekoppel word. In die Kantiaanse sin gee die metafoor 'n beeld aan 'n konsep - voorheen het hierdie beeld nie bestaan nie en kon die konsep dus nie bedink word nie. Hierdie "skema" gee dan aanleiding tot 'n hele reeks verdere beelde. Die "skema" is 'n "ontluikende betekenis" (in die verbeelding) eerder as 'n vervagende waarneming ('n beeld) (Ricoeur 2007:173).
Die punt van Ricoeur se beskouing is dat die leser nie 'n passiewe waarnemer is nie en ook nie bloot uitgelok word tot 'n logiese en beredeneerde manier om twee oënskynlik botsende konsepte saam te dink nie, maar om juis deur aktiewe betrokkenheid van die verbeelding die metafoor as't ware self te skep. En hierdie belewenis van die manier waarop verbeeld word, waarop konsepte geskep word en waardeur nuwe maniere van dink oopgemaak word, is eintlik die rede waarom ons literatuur lees.