Deel lll: Koalisiepolitiek en politieke stabiliteitProf. André Duvenhage. Foto: NWU Met betrekking tot erkende veiligheidsindekse word Suid-Afrika op grond van wat as stabiliteit beskou word, vergelyk met state wat ŉ vorm van burgeroorlog ervaar, waaronder Libanon, Afganistan, en so meer. Die geweld van Julie 2021 in KwaZulu-Natal en Gauteng, waarin meer as 300 mense gedood is en R50 miljard se skade aangerig is, is ŉ voorbeeld hiervan. Patrone van onstabiliteit hang nou saam met hoë vlakke van politieke mobilisasie en lae vlakke van institusionalisering. Met ander woorde, instellings kan nie voldoen aan die gestelde politieke verwagtinge nie. Patrone van konflik, geweld en onstabiliteit word op talle vlakke geopenbaar, waaronder die sosiaal maatskaplike omgewing (misdaad, xenofobie, rasse-, kulturele en gender-geweld), op ekonomiese vlak (arbeidsonrus soos in die vooruitsig gestel met die “Shutdown” wat beplan is vir 24 Augustus 2022), en politieke onstabiliteit, soos duidelik blyk uit byvoorbeeld diensleweringsproteste en politieke sluipmoorde. Die afgelope 12 maande was daar 11 688 diensleweringsproteste in Suid-Afrika). Politieke stabiliteit/ onstabiliteit In ŉ staat wat reeds ernstig onstabiel is, kan pogings om politiek op koalisiebasis te bedryf lei tot verdere konflik, onstabiliteit, en ŉ onvermoë om noodsaaklike besluite binne kort tydsraamwerke te neem. Getuienis hiervan is waargeneem in metropole soos die Stad van Johannesburg, Stad van Tshwane, Nelson Mandelabaai-metropool en eThekwini-metropool, asook in koalisies wat op plaaslike vlak bestag gekry het, byvoorbeeld Potchefstroom/ JB Marks, Sasolburg en Krugersdorp/ Mangaung. Waar koalisies en koalisiepolitiek onstabiel is, word ŉ groter stabiele politieke stelsel veronderstel (vergelyk Italië na die Tweede Wêreldoorlog) – iets wat dikwels in die Suid-Afrikaanse konteks ontbreek. Die groot getal Artikel 139-intervensies ten opsigte van plaaslike regeringsvlak (nasionaal gesproke) getuig hiervan, asook die ondoeltreffende aard van politieke stelsels in die algemeen. Onstabiele koalisies en ŉ onstabiele stelsel is ŉ snelweg na institusionele en politieke verval, soos tans wyd in Suid-Afrika aangetref word. Kortom, politieke onstabiliteit en onstabiele politieke stelsels is nie bevorderlik vir die letter en gees van koalisiepolitiek nie en kan die Suid-Afrikaanse politieke omgewing selfs meer onstabiel laat. In die woorde van Susan Booysen ten opsigte van die mees onlangse plaaslike verkiesing waarin sy op die volgende wys: “Disunited we stand. Coalition politics and governance in South Africa epitomize instability. Facilitating and opportunistic party interests (that) prevail over accountable, constructive and developmental government. Coalition governments have not been responsible for creating the country as dismally performing, unaccountable local governments, yet coalitions have often exacerbated the poor showings.” Demokratiese konsolidasie Hierdie aspek verwys na die uitbouing en funksionering van demokratiese stelsels en onderliggende waardestelsels (soos vroeër aangedui) en die vestiging daarvan in erkende en gesaghebbende politieke praktyke. (ŉ Demokratiese verkiesing moet regeringsverandering sonder konflik en geweld moontlik kan maak, ŉ probleem waarmee talle nuwe demokrasieë, veral in Afrika, ernstig sukkel!) Suid-Afrika het veral kaderontplooiingstelsels, gelaai met lojale kaders wat die regerende ANC ondersteun en deel vorm van nepotisme en korrupte praktyke, soos geïnstitusionaliseer in vorme van staatskaping en/ of endemiese korrupsie. Gaan sodanige rolspelers van hul mag afstand doen indien hulle party (lees hier die ANC) die verkiesing verloor, en gaan koalisiepolitiek en nuwe spelreëls tot stand kom? In Zimbabwe het die kaders (lees ZANU-PF) met die hulp van veral die weermag en polisie politieke mag behou, al het hulle die verkiesing minstens twee keer verloor. (Die Kampepe-kommissie van ondersoek het hierdie realiteit uitgewys.) Is dit ook ŉ scenario vir Suid-Afrika na afloop van die volgende nasionale en provinsiale verkiesing? Dit is ook nie waar die uitdagings eindig nie. Koalisiepolitiek impliseer verder die meer gesofistikeerde toepassing van demokratiese waardes en spelreëls wanneer dit vergelyk word met byvoorbeeld die toepassing van demokratiese praktyke in eenparty-dominante stelsels. Laasgenoemde was die praktyk in die grootste deel van Suid-Afrika oor die laaste dekades en selfs voor 1994. Hoewel hierdie toedrag van sake in onlangse verkiesings (2016; 2019; 2021) begin verander het, is politieke praktyke, konvensies en besluitneming steeds gevorm om die vertrekpunt van hegemoniese eenparty-oorheersing. Dit gaan vir die ANC baie moeilik wees om hierdie sprong, veral op nasionale vlak, te maak. Vir Suid-Afrika as ŉ jong demokrasie, wat steeds met die basiese aspekte van demokratiese waardes worstel, gaan laasgenoemde inderdaad groot uitdagings stel. Dit is veral in politieke omgewings waar demokratiese waardes nog nie na behore geïnstitusionaliseer is nie waar laasgenoemde ŉ groot uitdaging is. Die geskiedenis van koalisiepolitiek in Suid-­Afrika bevestig die uitdagings wat in hierdie verband bestaan. Sosiale kohesie en nasiewording Booysen vat hierdie problematiek soos volg saam: “Ethnicity, race and culture have shaped South Africa’s political history – and continue to do so in the present alliance formation. South Africa’s smaller political parties often have relatively exclusive racial-cultural profiles and the bigger ones have their job cut out in attempting to cross the barriers imposed by race, ethnicity and culture.” Die uitkoms van verkiesings in Suid-Afrika kan in sekere opsigte vergelyk word met ŉ sensus van rasse-, kultuur- en ander identiteitsgroepe. Verteenwoordigende instellings weerspieël daarom die gekompliseerdheid, diversiteit en verskeidenheid van die samelewing, eerder as bepaalde idees, beleid en/ of ideologie. Hierdie toedrag van sake lei daartoe dat verteenwoordigende instellings telkens hierdie rasse-, kulturele en ander vorme van verdeeldheid institusionaliseer. Dit is ŉ groot uitdaging vir koalisiepolitiek, en die eise in hierdie verband sal vorentoe net toeneem. Identiteitspolitiek was juis meer opvallend in die verkiesings van 2019 en veral van 2021 in Suid-Afrika. Samewerking moet gesoek (en probeer om gebou te word) in ŉ omgewing van diep verdeeldheid, waarvan die geskiedenis van konflik en geweld selfs oor millenniums strek. In die afwesigheid van nasionale integrasie en nasiebou, waar simbole wat mense nader aan mekaar bring grootliks ontbreek, is dit soms baie moeilik om gedeelde waardes te vind as grondslag vir politieke samewerking – hoe ook al gedefinieer. Hierin lê ŉ groot uitdaging vir koalisiepolitiek in Suid-Afrika – die kuns van die moontlike teenoor die werklikheid van konflik, geweld en verset. Laasgenoemde, ŉ gevestigde praktyk en tradisie in Suid-Afrika, wat indruis teen die grondbeginsels van demokratiese waardes en praktyke, is ŉ aspek wat deeglik verdiskonteer moet word wanneer koalisiepolitiek ter sprake kom. Die rot van leierskap in hierdie verband kan nie genoeg beklemtoon word nie. Politieke leierskap Koalisiepolitiek, anders as die besluitnemingspraktyke in omgewings waar eenparty-dominante stelsels op die voorgrond is, stel andersoortige eise aan leierskap en bring heel dikwels nuwe tipes leierskap na vore. Samewerking, die sluiting van ooreenkomste, onderhandeling, en verdraagsaamheid is aspekte wat in koalisie­omgewings belangrik en konstruktief is, terwyl kragdadige optrede, monolitiese denke en die beklemtoning van ŉ bepaalde identiteit (seksionele versus algemene belang), meestal teenproduktief is. Die voordeel van hierdie situasie (en wat die omstandighede van koalisiepolitiek bepaal) is dat dit die leierskap en politieke elite-groepe dwing (dikwels ter wille van politieke oorlewing) om met mekaar saam te werk en ooreenkomste van een of ander aard te sluit. Gematigde leierskap wat middelpuntsoekend optree, is egter meestal skaars in ŉ politieke omgewing waar seksionele belange (en die uitsluitlike bevordering daarvan) dikwels die norm is en eersgenoemde die uitsondering. In ŉ politieke omgewing wat vroeër as post-kantelpunt beskryf is (met as uitkoms die hersamestelling van die politieke spektrum), is die eis vir leierskap wat voldoen aan die vereistes van koalisiepolitiek des te meer belangrik – veral in die lig van wat moontlik in die 2024-verkiesing mag gebeur. Leierskap, en die vermoë om te kan herposisioneer, is daarom noodsaaklik ter wille van politieke oorlewing, met die moontlikheid van konflik en geweld indien politieke elite-groepe (uit ŉ voorafgaande era) se politieke magsbasisse bedreig word. Laasgenoemde is ongetwyfeld aan die orde. Normatiewe grondslae en etiese vertrekpunte Enige ooreenkoms, ongeag die aard daarvan, veronderstel ŉ bepaalde normatiewe en etiese grondslag. Dit sluit in sake soos integriteit, ŉ verbintenis tot voorafooreengekome reëls, respek vir die letter en die gees van die ooreenkoms, asook werkswyses wat gevolg moet word om uitvoering aan die ooreenkoms (hoe ook al gedefinieer) te gee. Dit is veral die rol van ŉ party soos die EFF, wat betreffende politieke samewerking heel dikwels bogenoemde grondslae en vertrekpunte op opportunistiese wyses oortree ten koste van die groter belang soos bepaal in die samewerkingsooreenkoms en die vorm wat dit aanneem. Hierdie aspek reflekteer op die breë politieke kultuur van partye (maar ook groter stelsels) en wys dat wantroue voortspruitend uit ŉ ingewikkelde, botsende en selfs gewelddadige geskiedenis heel dikwels die botoon voer.