Simon van der Stel se soektog na die Koperberge – Afrikanergeskiedenis
deur Hendrik Strydom
Die Namakwas van Namakwaland was die eerste mense wat reeds so vroeg as 1681 goeie kopermonsters aan kommandeur Simon van der Stel in die Kaap getoon het. Van hierdie kopererts is na Holland gestuur vir ontleding en is van goeie gehalte bevind. Die Here XVII het daarna opdrag gegee dat 'n ontdekkingstog na die Koperberge onderneem moes word. Kommandeur Van der Stel het Olof Bergh op 30 Oktober 1682 met 30 soldate, ses waens, 'n kar en 111 osse op 'n verkenningstog gestuur. Op 29 November was hul egter weer onverrigter sake terug by die Kasteel. In 1683 het Bergh weereens met 42 blankes, 10 Khoi, 10 waens en 160 osse vertrek, maar was na twee maande weer terug na nog 'n mislukte reis. In Februarie 1684 vertrek sersant Isaac Schrijver met 15 soldate en drie mynwerkers op soek na die Koperberge. Na meer as drie maande keer hy op 20 Mei 1684 terug met kopermonsters.
Daarna was Van der Stel gretig om self die Koperberge te besoek. In 1685 het Kommissaris-Generaal Hendrik van Reede toestemming aan Van der Stel verleen om persoonlik 'n ekspedisie na die Koperberge te lei. Die kommandeur vertrek in 'n kales, 'n elegante oop vierwielrytuig met ses perde. Drie slawe het Van der Stel persoonlik versorg. Hy is vergesel van 7 waens, 2 kanonnetjies, 8 muile, 14 ryperde, 289 trek- en pakosse, 57 Europeërs, ses vryburgers, elk met sy eie wa, asook die Oosterse prins Dain Mangale en een van sy amptenare. Hendrik Claudius, 'n apteker en fisikus, het as skrywer en kunstenaar saamgegaan. Hy het 'n ryklik geïllustreerde dagjoernaal met 72 plant-, dier- en voëlsketse bygehou. Claudius was Suid-Afrika se eerste natuurkundige kunstenaar. Sy versameling blom- en voëlsketse word in verskeie volumes in die Africana Museum bewaar. Hierdie groot safari het op 25 Augustus 1685 vanaf die Kasteel vertrek. Hulle vordering was maar stadig, en teen einde van Augustus was hul by die Klein Bergrivier.
Op 5 September, anderkant die Bergrivier in die omgewing van die Piketberge, het 'n groot renoster onverwags die kommandeur se rytuig bestorm. Die flinke 45-jarige Van der Stel spring met sy donderbus (outydse kortloop pistool) van die rytuig af. Toe die gedierte 'n skrale 6 treë van hom was, weier die donderbus om af te gaan! Was dit nie vir 'n tydige skoot deur een van die skutters wat die dierasie van koers gedryf het nie, was die kommandeur vertrap! Sommige ruiters het so groot geskrik dat hul van die perde afgeval het. Op 'n ander keer is 'n olifant met trompette en trommelgeluide verjaag. Op 14 September 1685 het Van der Stel die bekende Bergfontein naby die huidige Graafwater besoek.
Op 17 September, aan die Olifantsrivier, kry die vryburgers toestemming om elande, renosters en seekoeie te skiet en dan terug te keer huis toe. Op 14 Oktober 1685 vier Van der Stel sy 46ste verjaardag in Namakwaland. Tot sy eer word 'n sarsie skote met die 2 kanonnetjies geskiet. Sowat 20 nuuskierige Namakwas wat kom kyk het, blaas op rietfluitjies, hou tyd met stokkies en dans. Van der Stel, 'n musiekliefhebber, laat Gerrit van der Spaan 'n orkessie van herdersfluite, trompette en snaarinstrumente saamstel. 'n Os word geslag en feesvreugde met gelag, dans en musiek in die veld onder die helder sterrehemel sluit die dag af. Hier word, waarskynlik die eerste keer in Afrika, 'n laer getrek. Claudius se tekening toon waens wat in 'n kring rondom die tente tussen die berge getrek is.
Voorstelling van die laer
Na 57 dae het hul die Koperberge, so 11 km oos van die huidige Springbok by Carolusberg, op 21 Oktober 1685 bereik waar die myners drie vlak prospekteerskagte gesink en onmiddellik ryk neerslae gevind het. Die terugreis het op 5 November begin en op 26 Januarie 1686 geëindig toe almal weer veilig by die Kasteel aangeland het.
Al hierdie pogings het ongelukkig op niks uitgeloop nie. Die uiteindelike uitkoms was teleurstellend want die afstand na die Kaap (800+ km) was eenvoudig te groot, die gebrek aan brandstof om die erts te smelt, die uiters dorre klimaat, die woestyngebied tussen die myn en die see, en die gebrek aan 'n doeltreffende hawe het hierdie ambisieuse plan finaal gekelder.
Bronne: Albertyn, CF: Ensiklopedie van die Wêreld; Boëseken, AJ: Onder Suidersterre; Boëseken, AJ: Die Nuusbode; Boëseken, AJ: Simon van der Stel en sy Kinders; Erasmus, BPJ: Op pad in Suid-Afrika; Godee-Molsbergen, EC: Zuid-Afrika's Geschiedenis in Beeld; Lategan, FV: Die Boer en sy Roer; Oberholster, JJ: Historical Monuments of South Africa; Potgieter, DJ: SESA 3, p. 435; 11, p. 241; Steyn, A: Off the beaten Track.