Afrika Borwa e lebagane le maikarabelo a go nyakišiša ditharollo tša mathata a go swana le go hlatloša ekonomi ya batho ba yona, phedišo ya hlokego ya mešomo le bodiidi. Ka moo go bohlokwa gore polelo e kgathe tema ye kgolo go rarolla mathata a. Godimo ga fao, re swanetše re gopole gore polelo e na le mohola wo bohlokwa kudu go thuto, go netefatša phihlelelo ya ditirelo le tshedimošo, go tšwetšopele ya bong le tlhagišo ya bokgabo bja setšo.
Kgoro ya Bokgabo le Setšo e bona tlhomo ya Disenthara tša Nyakišišo le Tšwetšopele ya Dipolelo (diLRDC) bjalo ka se se ka bago le mohola wo mogolo wa go rarolla mathata a. Ka go dira se, maikemišetšo a rena e be e le go leka go bea nepo ya rena go dipolelo tšeo di bego di gatelelwa peleng, ka fao go di fa mošomo wa gare ka go phethagatšo ya pholisi ya rena ya dipolelo ka moka.
Kgopolo ya diLRDC e šetša gore dipolelo tša ditšhaba di phatlalatšwa diprofenseng ka moka. Ka lebaka leo, di tla bewa moo baboledi ba polelo yeo e itšego ba dulago gona. Peo ya diLRDC mo diprofenseng, kgauswi le baboledi ba dipolelo, ke ye nngwe ya ditsela tšeo re bonelago pele ka yona gore tirišanommogo go diprotšeke tša dipolelo di tla bopša go hlatloša tsebo ya dipolelo tše ntši mo nageng ya ga bo rena.
Re a amogela, le ge go le bjalo gore kgopolo ya diLRDC ke ye mpsha mo nageng ya ga bo rena. Re tla itshepela go thekgo ya badirišani ka rena ba go swana le dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba, diprofense tše senyane gammogo le Boto ya ya Dipolelo tša Afrika Borwa (PanSALB).
Go tloga ka 1997 Kgoro ya Bokgabo, Setšo, Saense le Theknolotši (DACST), e bile ditherišanong le dikopanong le bakgathatema ba yona ka ga hlokego ya ka pela ya go hloma Disenthara tša Nyakišišo le Tšwetšopele ya Dipolelo (diLRDC). Dikopano le ditlhakišo tša diprofense tša sebaka le ditlabelo tšeo di bilego gona di dirilwe go ela tlhokego le kgonego ya tiro ye bjalo. Ka go realo, peakanyo ya phethagatšo e sepelelana le dipoelo le ditshwaotshwao tšeo di hlagišitšwego.
Go ya ka dipoelo tša nyakišišo, go feditšwe ka gore tlhomo ya diLRDC e bohlokwa kudu gomme go hlokega gore e dirwe ka pela gore e kgone go hlohleletša matšato a go hloma Tlhako ya Pholisi ya Dipolelo tša Bosetšhaba. Ye nngwe ya ditebo tše bohlokwa tša Disenthara tša Dipolelo e tla ba go netefatša tirišo ya dipolelo tša selegae bjalo ka dipolelo tšeo di tla dirišwago ka go kgwebo, dipolotiki, nyakišišo le mmušo mo Afrika Borwa ka moka.
DAC e gopola gore peeletšo ka go diLRDC tše e ka se hlohleletše fela tirišo ya dipolelo tša selegae makaleng a go fapana a mmušo, dipolotiki, bj.bj., eupša e tla gotetša mathomo a intasteri ya dipolelo mo Afrika Borwa yeo e tla bago le diputseletšo tša ekonomi tša lebaka le le telele.
Go akanywa gore peeletšo ya go ka fihla R2 600 000 mo ngwageng wa mathomo, R2 900 000 mo ngwageng wa bobedi, le R3 100 000 mo ngwageng wa boraro Senthareng ye nngwe le ye nngwe e tla dirwa. Mo sebakeng sa mengwaga ye meraro go diprofense ka moka tše senyane go tla be go dirilwe peeletšo ya dimilione tša go ka ba R55.
Peeletšo ye ye kgolo go dipolelo tša selegae e a dumelelega ge motho a ka lebelela histori ya dipolelo tše ya gore di be di sa šetšwe gomme di kgethollwa lebaka le le telele gape gwa lebelelwa le kamego ya mmušo ya gona bjale ya gore dipolelo ka moka tša mmušo tša Afrika Borwa di swanetšwe di dirišwe. Molaotheo o bolela gore: Go gopola histori ya tirišo ya fase le maemo a dipolelo tša selegae tša batho ba rena, mmušo o swanetše o tšee magato a maleba a tirišo ya go hlatloša maemo le go tšwetšapele tirišo ya dipolelo tše: (Molao 108 wa 1996, letl. 4). Tlhomo ya diLRDC ke ye nngwe ya magato a bjalo a tirišo ya maleba.
Tšwetšopele ya maleba yeo e sego thwii ya tlhomo ya diLRDC e tla ba tlholo ya mešomo ye mefsa ye e ka bago 135 ya lebaka le le telele mo mengwageng ye 3, ka fao go fokotšwa tlhokego ya mešomo le bodiidi mo ditšhabeng tšeo di nyakago gore mmušo o rarolle bothata bjo ka pelo ye bohloko. Maikutlo ao a ngenago mooko ao a lebanego le dipolelo tša selegae a tla fetošwa ka lebaka la temogo ya gore mmušo o tšwetša dipolelo tše pele.
Mo meholeng ya histori yeo e bilego gona go Seisimane le SeAfrikanse, ga go hlokege gore go dirwe tšhireletšo ya go bea maatla le ditlabelo tšeo di hlaelelago go dipolelo tše senyane tša mmušo. Moo go lego maleba, dipolelo tše dingwe tša selegae le tša bosetšhabatšhaba di tla akaretšwa mo mošomong wa tšwetšopele. Se se tla neela go mehola ye mebedi ya go hlatloša tirišo ya dipolelo ka moka le go kaonafatša dikamano tša bosetšhabatšhaba le tirišanommogo ka go le lengwe.
Tebo ya motheo ya Disenthara tše e tla ba go fetoša maikutlo a fase ao a nolago mooko - maikutlo ao a matlafatšago ditiro le ditemogo tša go se lekane (go ya ka hlaelelo goba maemo a fase a ekonomi ao a amanago le dipolelo tše). Ka go hlagiša diprotšeke tše ka diputseletšo tša ka pela go setšhaba ka bophara, diLRDC di tla kgona go neelana thwii go katlego ya ditebo ka bophara tša phetošo e lego go kago ya setšhaba le tlholo ya bohumi go badudi ka moka.
Disenthara tše di tla bopa maatla a dikgokagano tšeo di nyakegago go katlego ya phethagatšo ya Tlhako ya Pholisi ya Dipolelo tša Bosetšhaba le dipeomolao ka moka tšeo di amegago, kudukudu mo magatong a profense. Ka tirišanommogo le PanSALB le dikgoro tša bokgabo le setšo tša diprofenseng, NLS e tla netefatša gore go ba le ditlabelo le tirišano ya maleba ya mediro ka moka yeo e lebagantšwego go thekga le go abela go phethagatšo ya pholisi ya tsebo ya dipolelo tše ntši lefaseng ka bophara. Go lebeletšwe gore bakgathatema ka moka ba bohlokwa ba tla amogela maikarabelo mmogo a go netefatša phethagatšo ya nyakišišo ya mahlakore a mantši le lenaneo la tšwetšopele tšeo di tla netefatšago go fihlelela maemo a godimo a tsebo ya dipolelo ka mokgwa wa go boloka tšhelete le ka nako ye nnyane ka mo go ka kgonegago ka gona. Disenthara ka ge di tla thewa diinstithušeneng tša thuto ya godimo, di tla holega ka dibaka le maitemogelo tšeo di šetšego di le gona mo diinstithušeneng tša go ikemela ka botšona. Le tšona di tla bopa seripa sa tshepetšo ya ditho tša go ikemela ka botšona tšeo di nago le ditebo tša go swana go ya ka ditlapele tšeo go dumelelanwego ka tšona ka go NLPF.
godiša dipolelo tša selegae ka katlego go netefatša tirišo ya tšona ke setšhaba mo makaleng a bohlokwa go swana le molao, kgwebo, saense, dipolotiki, thuto, bj.bj.
kgontšha le go nolofatša dikakanyo tšeo di hlatlošago go ngwala ka dipolelo tša selegae ka go matlafatša mekgatlo ya bangwadi ba go fapana, go kgontšha diseminari le dikopano tša bangwadi tša go fahlošana, bj.bj.
eletša ka mananeo ao a tla gogago šedi ya baithuti ba bantšI go thuto ya dipolelo tša Afrika, ka go laetša dikgoba teo di bonagalago tša mešomo, go akaretšwa le dikgoba tša "tlhahlo ya maitemogelo", moo go hlokegago; le fana ka kabelo go tšwetšopele ya maloka a polelo go dipolelo tše dingwe tša bosetšhabatšhaba go kgontšha MaAfrika Borwa go tšea karolo go dithulaganyo tša retšene le tša bosetšhabatšhaba tša go swana le SADC, AU, NEPAD, UNESCO, bj.bj. ka pono ya tirišano le ditumelelano tša mahlakore a mabedi le tša mahlakore a mantši tšeo go tsenwego ka gare ga tšona.
Go ya ka maikemišetšo ao a lego ka mo godimo go na le bonnete bja gore sebopego sa mošomo wa diLRDC se segolo, se hloka peakanyo yeo e dirilwego ka tlhokomelo gomme e ala methopo ya kgokagano yeo e tla dumelelago tšwelopele le koketšo ka nako. Ka tshepelelano le dineelo tšeo di dirilwego ke Molaotheo malebana le dipolelo tša mmušo tšeo e lego tša selegae, Disenthara tše senyane tša Nyakišišo le Tšwetšopele ya Dipolelo di tla hlongwa. Se se ra gore senthara e tee e tla gafelwa go tšwetšapele dipolelo ka moka ka e tee ka e tee tša mmušo wa selegae. Senthara ye nngwe le ye nngwe ya polelo e tla ba le makala a diyuniti ao a tla bago le mothamo woo o swanago ka maikemišetšo le mešomo. Disenthara di tla bewa mo diinstithušeneng tšeo di bego di gateletšwe peleng tša boithutelo bjo bo phagamego gomme go tla ba le diphapano tše dingwe mo go hlokegago. Go ukangwa gore mmušo o tla dirišana le diinstithušene tšeo diLRDC di tla bewago go tšona.
Go bopa dipeakanyo tša diLRDC ka tshekatsheko ke pono ya pedifatšo ya mediro yeo e swanetšwego gore e phengwe go ditshenyagalelo ka moka. Mešomo e tla tlaleletša fela yeo e šetšego e dirilwe mo gongwe. Tlhalošo ka botlalo ya mešomo e gona ka go karolo 6 ka tlase.
Mo magatong a mathomo, dinyakwa tša kgokagano tša Senthara di tla ba bonolo ka kudu. Go ya ka go thwala badiredi, neelo yeo e dirilwego ka mo tlase e bonwa bjalo ka senyakwa sa kgokagano sa motheo sa go thoma.
Thekgo ya Kantoro/kamogelo.
Go tlaleletša seo, sekgoba sa kantoro le ditlabelo di tla hlokega.
Molaodi o tla rwala maikarabelo a taolo le tshepedišo tša tšatšI ka tšatšI tša Senthara. Molaodi o tla bega go Komiti ya Taolo ya Senthara yeo e nago le Mongwadiši wa thuto, Hlogo ya Kgoro goba Sekolo sa Dipolelo tša Afrika; Mohlankedi Mogolo wa Matlotlo (wa Instithušene), leloko la Senate/Khansele, mofahlošI o tee wo mogolo/le moprofesara go tšwa go Sekolo sa Dipolelo/Lefapha la Bokgabo/Dithutobomotho gammogo le Hlogo ya Yuniti ya Polelo ya Profense. Komiti ya Taolo ya Senthara e tla arabela go Komiti ya Keletšo ya Bosetšhaba. Komiti ye e tla ba le baemedi go tšwa go Kgoro ya Bokgabo le Setšo (DAC), PanSALB, SABC, Kgoro ya Dikgokagano, le dikgoro tša mmuso tša bosetšhaba le tša profense (diyuniti tša dipolelo). DAC e tla sepetša dikopano tša Komiti gomme ya šoma bjalo ka bongwaledi go Komiti ya Keletšo ya Bosetšhaba (NACO).
Pholisi e laetša gore diyuniti tša polelo di tla bewa ka gare ga dikgoro ka moka tša bosetšhaba le go diprofense ka moka tše senyane, go kaonetša dikgoro tšeo di rwalago maikarabelo a bokgabo le setšo go diprofense. Godimo ga se, ka gare ga ditheomolao tša profense, go na le diHansard tšeo di fanago ka ditirelo tša polelo. Ka PanSALB, dibopego tše dingwe tša go swana le Komiti ya Polelo ya Profense (PLC), Diyuniti tša Bosetšhaba tša Tlhamopukuntšu (diNLU) le Ditho tša Dipolelo tša Bosetšhaba di hlomilwe. Ka ditshepedišo tša yona ka moka, Senthara e tla netefatša tirišanommogo ya kgauswi le dibopego tše ka moka le tše di tswalanago le tšona.
Kamego ya Hlogo ya Yuniti ya Dipolelo tša Profense ka go Komiti ya Taolo ya Senthara e tlamega go netefatša gore diMEC tša diprofense di laola ka botlalo ditshepedišo tša Senthara le gore dikgahlego le ditlapele tša profense di tšwelela gabotse medirong ya Senthara. Balaodi ba Disenthara ba tla bega nako le nako go Foramo ya Dipolelo tša Bosetšhaba - sehlopha sa baemedi ba bakgathatema seo se nago le dikgoro tša mmušo tša profense le tša bosetšhaba go akaretšwa PanSALB. Sehlopha se se eletša Komiti ya Sethekniki le MINMEC ka ga pholisi ka moka ya dipolelo le ditaba ta tlhamo.
Disenthara di tla ba dikgokaganyi tša ditshepetšo le dinyakišišo ka moka tša dipolelo ka go arabela go dinyakwa tša ditšhaba tša go fapana tša polelo, gomme ka nako e tee di e fa dikgoro tša mmušo ditlabelo ka moka tšeo di nyakegago tša polelo tša go kgontšha go hlama pholisi ka katlego. Go tloga go leano la gore dikgoro tša mmušo tša profense di na le maikarabelo a phethagatšo ya pholisi, go ba bohlokwa go gopola gore diyuniti tša polelo go mmušo di ka se ke tša ba le maatla, mabokgoni le maitemogelo a go tšwetšapele ditšweletšwa le ditlabelo tšeo di nyakegago go tšweletša ditirelo ka dipolelo tše 11 tša mmušo. Lefase ka bophara, mošomo wa diyunibesithi o tsebagaditšwe ka go thekga tšwetšopele ya ditlabelo tša go kgontšha polelo tšeo di nyakago ke mmušo go phethagatša pholisi. Sebopego sa ditshepedišo ka moo se tla tsepelela go phagamišo ya dipolelo; bohwa, bokgobadingwalo le dimusiamo, mananeo a go fihlelela ditšhaba, nyakišišo le go aga maatla.
Go swana le diprofešene ka moka, lekala la dipolelo le nyaka bašomi bao ba hlahlilwego gabotse gomme ba na le mabokgoni a go fapana, tsebo le maitemogelo. Fa go na le tlhahlo ya thuto ya bašomi ba polelo bao ba swanetšego ba tšwelele ka go twetwenya ka makala a go fapana, mohlala, thuto ya mareo, phetolelo, botoloki, borulaganyi le ditheknolotšI tša dipolelo tša botho. Gore re kgone go tšweletša ditirelo tša khwalithi ka go makala a go dipolelo tšeo di bego di gatelelwa peleng, go a hlokega gore go oketšwe motheo wa tsebo le mabokgoni magareng ga bašomi bao ba šomago ga bjale ka polelo gore go be le maatla a maleba a go šoma ka makala a tsebo go tloga moo e lego gore a ka be a thibetšwe ke hlaelelo ya maitemogelo goba histori ya pele ga demokrasi.
Ka tirišo ya dipolelo tša selegae go kaonafatša ditirelo go bohlokwa go mmušo, go na le nyako yeo e oketšegago ya ditirelo tša phetolelo, botoloki le tšwetšopele ya mareo. Ka fao e tla ba tiro ya diLRDC go bea maitemogelo a bjalo, go hlopha lenaneo le bjalo la dikgokagano tša batwetwenyi le go kgontšha mananeo a ka gare a ditirelo a bašomi le go neelana go mananeo a diyunibesithi go dira dithuto tšeo di lego maleba go intasteri ya dipolelo. Maikemišetšo ke go lekanetša maitemogelo, mabokgoni le tsebo go dinyakwa tša mošomo go bašomi ba dipolelo.
Godimo ga go aga bokgoni bja go netefatša ditirelo tša khwalithi tša dipolelo, Disenthara di tla dira mošomo wo mogolo ka go area ya "tšwetšopele ya kgopolo ya dipolelo". Se e tla ba protšeke ya lebaka le le telele yeo e akaretšago nyakišišo ya go diriša dipolelo tša selegae duthutong tša selegae. Sebopego se tla oketšega go tloga go dithuto tša motheo, go ya go tše di phagamego go fihlelela go magato a godimo a dithuto, gomme nyakišišo e tla fihlela go tšwetšopele ya methopo ya maleba, boithuti le go ruta go fiwa šedi pele go tšweletšo ya 'dipukuntšu tše di kgethegilego". Tšwetšopele ya mareo yeo e theilwego godimo ga diarea tša kharikhulamo e tla šetšwa pele. Moo diinstithušene di nago le Dithuto tša Media le Kgokagano, go tla holofelwa gore Senthara e tla abelana ka methopo, go lebeletšwe tšweletšo ya dimateriale tša kgatišo, tšweletšo ya video, boithabišo ka thuto, bj.bj.. Ditshenyagalelo tša Senthara ka tsela ye di tla fokotšwa ka ge tšweletšo ya dimateriale e ka bopa seripa sa diprotšeke/boithutelamošomo tša baithuti ba maemo ao a phagamego.
Disenthara tšeo di hlomilwego go diinstithušene tša thuto ya godimo, di tla ikgokaganya le dikgoro tša dipolelo tšeo di lego go diinstithušene tšeo di šomago ka tšona moo di theilwego go ya ka dikakanyo tša nyakišišo ya polelo tšeo dikgoro di amegago go tšona le tšeo di ikemišetšago go di sepediša ka tirišano le Senthara.
Tebelelo ye kgolo ya mediro ya nyakišišo go diLRDC e tla ba go nyakišiso yeo e dirišwago, se se ra gore, diprotšeke tsa lebaka le le kopana tšeo di tla ba tša maleba gomme tša arabela go dinyakwa tšeo di laeditšwego tša polelo yeo e itšego. Dithuto tša nyakišišo ya thwii le tša lesetafatse tša go ela titeo ya mananeo goba ditshekatsheko tša pholisi le tšona di tla dirwa ge go hlokega.
Diprotšeke tša nyakišišo di tla amantšhwa le dinyakwa tša bobedi bja dikarolo tša setšhaba le tša poraebete. Mohlala, nyakišišo e ka dirwa go laetša ditlapele tša tšwetšopele ya mareo. Dipolelo tše dingwe tšeo di gateletšwego di ka ba le nyako ya ka pela ya mareo mo lekaleng la thuto ya go swana le ya temo, moo dipolelo tše dikgolo tša go swana le IsiZulu di ka ba di šetše di na le mareo ao a tšweleditšwego.
Nyakišišo yeo e ka direlwago karolo ya poraebete e ka akaretša ditshekatsheko tša go laetša ka moo protšeke ya poraebete e ka hlatlošago ditšweletšwa tša yona gabotse ka gona. Mohlala, LRDC e ka dira tshekatsheko ya go laetša magato a go ngwala le go bala, le media woo e lego gore badirelwa ba bantši ba ka o fihlelela. Ge eba go na le maemo a godimo a go se tsebe go ngwala le go bala, modirelwa o tla eletšwa gore a dire kwalakwatšo go seyalemoya, kudu a lebelele seteišene seo se laeditšwego sa seyalemoya.
Mošomo wo bohlokwa wa diLRDC e tla ba go beakanya didatapeisi tša nyakišišo. Senthara ye nngwe le ye nngwe e tla kgoboketša tshedimošo ka moka yeo e šetšego e le gona gomme e lego ya maleba go yona, go swana le dipalopalo tša palo ya batho, ditshekatsheko tša phatlalatšo ya dipolelo nageng ka moka, bj.bj. Didatapeisi tše di ka dirišwa go araba dikgopelo tša ka pela tša tshedimošo go tšwa go badirelwa, le go tšweletša ditšweletšwa tša nyakišišo tšeo di ka dirišwago ke setšhaba sa polelo seo se direlwago ke Senthara, Disenthara tše dingwe le bakgathatema ba bangwe ba polelo.
Ye nngwe ya methopo ye bohlokwa ya tshedimošo e tla ba Tshekatsheko ya Ditšweletšwa Ka moka tša Media (AMPS) tšeo di tšweletšwago nako le nako ke Motheo wa Nyakišišo ya Papatšo ya Afrika Borwa (SAARF). AMPS e fana ka tshedimošo ya dibopego ka moka tša papatšo, go akaretšwa tša seyalemoya, thelebišene le media ye mengwe ya elektroniki, media ya go gatišwa, le dipapatšo tša ka ntle tša go swana le dipilipoto. Šedi ye nngwe e ka ba go ditšweletšwa tša kgwebo, tshedimošo e ka dirišwa meholeng ye mengwe ya go fapana. Mohlala, tshedimošo go tšwa go AMPS e ka fetišetšwa go Diyuniti tša Dipolelo tša Diprofense (diPLU) go laetša bokgole bjoo polelo ye e itšego e dirišwago ka bjona ka go media, gomme tshedimošo ye e ka thuša diPLU go lekodišiša phethagatšo ya pholisi ya polelo ya profense le kgolo ya karolo ya poraebete mo go beng le seabe go pholisi ya polelo.
Didatapeisi le tšona di tla hlokomelwa go nyakišišo ya polelo yeo e dirilwego ke dibopego tša go fapana tša phethagatšo ya polelo diprofenseng, meholeng ya tšhupetšo gape bjalo ka tlhahlo ya nyakišišo yeo e sa tlago. Kgaoganong le nyakišišo yeo e tswalanago le polelo, didatapeisi di tla beakanywa godimo ga nyakišišo ya ditšo tša dipolelo tša selegae tša Afrika Borwa. Ka ge diLRDC di tla be di amega go nyakišišo, le tšona di tla ba le panka ya data ya ditlabelo tša nyakišišo, mohlala, mananeo a dipotšišo tša tshekatsheko, dišetulo tša kelotlhoko, matlakala a dipotšološo, bj.bj.
Setšo sa go bala ka kakaretšo ga se kgahliše le ga tee mo Afrika Borwa. Maemo a a šiiša ge motho a a lebelela ka leihlo la ntšhotšhonono a šeditše kudu dipolelo tša selegae. Dingangišano tše dintši di bile gona go leka go hlaloša bothata bjo. Se se tloga go makgobapuku ao a fokolago ka ditlabelo, tlhokego ya dipuku dikolong, tlhokego/go se be le phihlelelo ya disenthara tša bokgobapuku, go fihla go tlhokego ya diputseletšo go bangwadi, le go hloka kgahlego le go ba le maikutlo a mabe malebana le dipolelo tša Afrika.
Ka ge tebo ya Disenthara tša Dipolelo e le go fetoša maikutlo a mabe ao batho ba nago le wona ka dipolelo tša selegae, maemo a bjale a ka se dumelelwe go tšwela pele. Gabotsebotse, namolo ya go tia e swanetswe e dirwe ka go diriša mokgwa wa ditlabelo tše ntši tša go fapana. Tlholego ya go dira bjalo e ka šitiša ya ba ya bea phethagatšo ya Pholisi ya Dipolelo tša Bosetšhaba kotsing. Ye nngwe ya magato ao a swanetšwego go tšewa ke Disenthara ke go hloma tirišanommogo le mekgatlo ya bangwadi le dithulaganyo tše dingwe le tše dingwe tšeo e sego tša mmušo tšeo di amanago le mekgatlo ya bangwadi goba bangwadi ba go ikemela ka bobona. Mohola wa se e tla ba go kwešiša sebaka seo se lego gona le go se tiiša moo go hlokegago. Diseminara le dikopano tša bangwadi e ka ba tsela ye nngwe ye bohlokwa ya go fihlelela tebo ye.
Ka masolo a temošo ya dipolelo, mešomo ya dijenale le yona e ka hlohleletšwa. Disenthara di tla swanelwa ke go dirišana le diinstithušene moo dithuto tša go lebana le bojenale di fiwago, go netefatša gore baithuti ba bantši ba go ba le dithutelo ka dipolelo tša Afrika ba hlahlwa go ngwala le go bega ka dipolelo tša selegae. Mohlala, go ya le ka moo media wa kgatišo o amegago, mo dipolelong tše senyane tša Afrika, IsiZulu ke yona e le tee e nago le dikuranta tša botlalo - tšeo di phatlalatšwago letšatši ka letšatši go swana le Iso Lezwe gomme Ilanga lase Natala yona e phatlalatšwa gabedi ka beke. IsiXhosa e na le tlaleletšo go dikuranta tša letšatši tša Seisimane tšeo di phatlalatšwago Kapa Bohlabela. Tlaleletšo ya IsiXhosa e tšwelela gatee ka beke ka gare ga Daily Dispatch le dikuranta tša Herald. Ge re lebeletše mehlala ye, go molaleng gore bontši bja batho mo Afrika Borwa bao ba sa kgonego go bala goba go kwešiša Seisimane ba hlaišwa tshedimošo ye bohlokwa ka lebaka la gore ga gona phihlelelo ya dikuranta tšeo di ngwadilwego gape di phatlaladitšwego ka dipolelo tša gabo bona.
Ge re lebeletše dingwalo, re lemoga gore bontši bja bangwadi bo šeditše fela tšweletšo ya dipuku tša sekolo. Go na le nyako ye ntši ya go hlohleletša go ngwala ka dipolelo ka moka go mehuta ya go fapana ya dingwalwa. Bjalo ka hlohleletšo media (SABC le dikuranta) di ka kgatha tema ka go beakanya le go rulaganya diphadišano, ka tebelelo ya gore tše di tla hlohleletša bangwadi go tšwela pele. Dipuku/dingwalwana/direto tšeo di thopago sefoka di ka diragatšwa mananeong a ditiragatšo tša thelebišene, dikanegelo tša seyalemoya, dingwalwana tša dikuranta, bj.bj. Mediro ye bjalo e tla tšweletša thušo ye ntši ya tšhelete go Disenthara eupša gape e ka šoma bjalo ka mothopo wo bohlokwa wa mogolo wa bangwadi le bakgabiši.
Media wa kgatišo o ka hlohletšwa go phatlalatša dikuranta tše dingwe/dikarolo tša dikuranta ka dipolelo tša go feta e tee go netefatša phihlelelo ye kaone ya mantšu ao a ngwadilwego. Ditsebišo tša mmušo di swanetšwe di dirwe ka dipolelo ka moka tša mmušo tšeo di kgethilwego go ya ka diprofense tšeo di itšego. Se se tla hlola dikgoba tše mmalwa tša mešomo go bafetoledi le barulaganyi bao ba ithutilego ka dipolelo tša Afrika. Se se tla bontšha gape tlamego yeo e tiilego ka ga tsebo ya dipolelo tše ntši mo seripeng sa mmušo, kudu go magato a mmušo wa profense le wa selegae, ka go netefatša gore tshedimošo e fihlelelwa ke badudi ka moka ba naga ye. Dikomiti tša Dipolelo tša Profense di ka kgatha tema ye bohlokwa ya go netefatša gore go ba le tirišanommogo mo kakanyong ye. Go tshepiwa gore teko ye e tla tliša kelo ya taba le tiro go maatla a mmušo ya kaonagala, ka dingwalo tše ntši, maemo a ekonomi ya leago a ditšhaba tša diprofense tšeo di bego di gateletšwe peleng.
Disenthara ka moka di tla hloka go ba le yuniti yeo e tla tlamegago go ngwala dikanegelo, dinonwane, diema tša SeAfrika, bj.bj.. Bašomi ba nageng ba lebakanyana/banyakišiši ba ka kgopelwa go nyaka batho ba bagolo mo setšhabeng bao ba ka bago le materiale wa mohuta wo, wo o nonnego, le go rekota mantšu a bona a thuto le poloko. Mošomo wo o swanetšwe go dirwa ka lebelo ntle le tikatiko. Mo nageng ye, ke dihlong gore re le kgauswi le go fetša mengwaga ye 10 ya temokrasi ga re na le musiamo le o tee wa dipolelo tša Afrika. Se se bontšha tše dingwe tša tshenyo ya bokoloni le kgethologanyo. Tše ka moka - dikanegelo tša seAfrika, dinonwane, diema, bj.bj. le kgale e be e ntše e le ditsela tše dikgolo tša go fetišetša setšo, mehola le ditlwaelo tša rena go tloga go moloko go ya go moloko. Go thibela batho ba selegae gore ba se lahlegelwe ke boitšhupo bja bona ka botlalo, magato a hlokega go tšewa ka pela go tšweletša tshedimošo ye go tšwa go ditšhaba tša rena tša go fapana tša dipolelo.
Bašomi ba naga ba tla kgopelwa gape go nyaka batho bao ba bagolo mo ditšhabeng bao ba šomago bjalo ka baboloki ba histori ya polelo. Dinyakwa tše bjalo tša histori di nyakwa go ithutwa gomme di hlathollwe ka ntle le go išwa maemong a fase ka lebaka la sebopego sa tšona tša polelo. Go fapana le se, dibopego tša sebjalebjale tša nyako ya polelo di nyaka go tšweletša phepo le maatlafatšo a setšo sa rena. Potšišo ya ditšwetšopele tše mpsha mo setšong sa rena ke ye e le go gore e swanetšwe e arabje ka mokgwa wa teori ke Disenthara, tšeo e lego gore di tla swara mohlala wa ditšwetšopele tše bjalo ka motheo wa lebaka le le telele go ya le ka moo di tšwelelago mo nageng ka bophara.
Go a hlokega gore Disenthara le tšona di tle di ukamele ditaba tša tumelelo ya go kopolla -kudu tša dingwalo tša setšo. Go ngwala dinonwane ga bjale e šetše e le kgwebo eupša ka manyami, ke kgwebo yeo e lego gore e putseletša batho bao e sego baboledi ba dipolelo tša selegae tša Afrika. Se se bile ka tsela ye ka gore ga se baboledi ka moka ba dipolelo tša selegae tša Afrika ba ka ngwalago gomme le ge ba ka ngwala, kgahlego ya go phatlalatša e go baboledi ba dipolelo tše dingwe. Lebaka e bile gore dikanegelo tša molomo di rekotilwe go tšwa go baboledi ba dipolelo tša selegae bao ba bego ba sa kgone go ngwala ebile gape ba be ba sa tsebagatšwe bjalo ka methopo ya tsebo ya selegae goba le ge e le go lefelwa setsekanyana sa go laetša gore ba dirile se bohlokwa. Tumelelo ya go kopolla dinonwane tšeo di sa lego di phatlalatšwa e filwe go batho bao e sego baboledi ba dipolelo tša selegae. Ka fao go bohlokwa gore Disenthara di dire nyakišišo ka ga taba ye ya tsebo ya rena yeo e kgethegilego gomme e šome ka ga tumelelo ya go kopolla le ditokelo tša thoto ya monagano wa motho yo mongwe tšeo di tla šireletšago methopo ye gore e se gatelelwe. Tumelelo ya go kopolla e ka dula e le tumelelo ya molao ya Afrika Borwa ka Disenthara tša Dipolelo. Molao wa Tumelelo ya go Kopolla, Molao 98 wa 1978, le wona o tla dirišwa go šireletša mešomo ya dingwalo, mmino le bokgabo gammogo le direkoto tša modumo tša dinonwane tšeo di anegwago.
Ye nngwe ya maikemišetšo a Disenthara ke go hlatloša le go hlohleletša tirišo ya dipolelo tša selegae. Tshepedišo ya peleng ya ekonomi ya leago le polotiki tša Afrika Borwa, go tloga ka nako yeo naga e bego e buša ke batho bašweu e bile le seabe mo go kgatelelo ya dipolelo tša Afrika go tšwa go difala le ditherišano tša go fapana tša setšhaba. Ka tlhako ye mpsha ya Pholisi ya Dipolelo tša Setšhaba, mmušo o akantše ka mekgwa ya go fapana ya go kaonafatša maemo le tirišo ya dipolelo tša selegae. Se e ka ba tirišo ya go itšhireletša ge e le gore ditšhaba tša polelo ga di be le seabe go dikakanyo tša tšwetšopele ya dipolelo.
Nyako le bohlokwa bja tlhahlo ya go ngwala le go bala mo Afrika Borwa e ka se gatelelwe go fetiša tekano. Disenthara di tla thoma mananeo a phihlelelo gore a kgone go tliša go kgona go ngwala le go bala setšhabeng. Tlhahlo e ka arolwa ka dikgato tše tharo, i Tlhahlo ya motheo ya go ngwala le go bala, ii Ya gare, le iii Tlhahlo ya godimo ya go ngwala le go bala.
Tirišanommogo le karolo ya NGO le Yuniti ya Thuto le Tlhahlo ya Motheo ya Batho ba Bagolo ya Kgoro ya Thuto (ABET) e tla hlokega. Disenthara di ka tšea karolo ka go sepetša kelo ya dithuto go lebiša go kwešišo ya mohola wa mananeo a bjalo a tlhahlo ka go phagamiša maemo a maphelo a batho ba ka mehla ba Afrika Borwa.
Ka ge Disenthara tša Dipolelo di tla bewa go diinstithušene tša boithutelo bja godimo, di tla kgona go rerišana le diinstithušene tša tšona gomme tša kopanya maatla ka go fana ka dithuto tša motheo tša polelo go batho bao e sego baboledi ba dipolelo tša Afrika. Go swanetšwe go elwe hloko gore tirišo ya dipolelo tša Afrika e swanetšwe e hlohleletšwe e sego go ditšhaba tša MaAfrika feela eupša le go ditšhaba tša Makgowa, MaAsia le ditšhaba tše dingwe tša dipolelo mo Afrika Borwa.
Kakanyo ye e tla akgofiša tšwetšopele le tirišo ya dipolelo tša selegae tša Afrika Borwa gomme moo go hlokegago le go dinaga tša ka ntle. Mohlala, US e na le dikgokagano le diyunibesithi tše dingwe mo Afrika Borwa ka go hlatloša thuto ya le nyakišišo ka IsiZulu. Baithuti ba dula nakonyana mo diinstithušeneng tše gomme ba kwešiša le ditšo tša seAfrika. Kanayo ye bjalo ya mananeo e ka matlafatšwa gape ya godišwa ka mokgwa wo o bopegilego gabotse.
Mo kgopolong ya lefasefatšo, Afrika Borwa e phakiša goba sebapadi se bohlokwa ka pela. Ka go realo go bohlokwa go MaAfrika Borwa a mantši ka mo go ka kgonegago gore ba ithute "dipolelo di šele/tša bosetšhabatšhaba", e sego fela go ithutela go toloka mo tikologong eupša go fana ka dibaka tša mešomo dinageng tša ka ntle, dimišeneng tša rena tše di šele, mebušo yeo e dirišanago le rena, bj.bj. Kgoro ya Merero ya Ka ntle ke kgoro e tee fela yeo e hlahlago bahlankedi ka dipolelo tša bosetšhabatšhaba, le ga bjale go sa ntše go na le nyako ye kgolo ya mabokgoni a bjalo a dipolelo tša ka ntle, mohlala, Kgoro ya Merero ya Selegae; Kgwebo le Intasteri; SANDF; Merero ya Boeti le Tikologo. Mananeo a mantši a thuto a hlokega gore a fihlelelwe go MaAfrika Borwa ka tsela ye gomme Disenthara di ka sepetša methopo gape tša twetwenya gore di kgonagale ka katlego.
Diinstithušene tša maemo a godimo di bega ka ga phokotšego ya palo ya baithuti bao ba twetwenyago ka dipolelo tša Afrika. Go lwantšha se, diLRDC di tla kgatha tema ye bohlokwa ya go hlohleletša baithuti gore ba ithute dipolelo tša Afrika ka maikemišetšo a go ba kgorela bokamoso bja bjona bja mešomo mo makaleng a go swana le go ruta dipolelo (go tloga go legato la motheo go fihla maemong a godimo a dithuto), phetolelo le tlhathollo, dithuto tša kgokagano (go akaretša go bapatša le bojenale), le tiro ya bokgabo le boithabišo (mohlala, bangwadi ba dipapadi tša sefala, seyalemoya le thelebišene). Ka ge diinstithušene tša maemo a godimo a dithuto di šetše di tšea karolo ka go ruta dithutwana tše gomme diLRDC di ka se be le sebaka sa go ruta ka botšona, di ka dirišana le diinstithušene tša godimo tša dithuto ka go fana ka thušo ya ditšhelete (dithušo goba dipasari) go baithuti bao ba ratago go ithuta ka go makala a. Thušo ye bjalo ya ditšhelete e ka logaganywa le tlholo ya dibaka tša tlhahlo ya maitemogelo yeo e kgontšhago baithuti go hwetša maitemogelo a maleba a tirišo mo makaleng ao ba a kgethilego, e ka ba go diLRDC le diinstithušene tša maithutelo a maemo a godimo goba ka tshepetšo ya diLRDC, go diprotšeke tšeo di theilwego godimo ga setšhaba le makala a poraebete. Dithuto tšeo di tswalanago le Dipolelo di ka tšwela pele go eta pele tšwetšopele ya dimateriale tša thuto ka go dipolelo tša Afrika go godiša thuto ka go makala a go fapana. Dimateriale tše di ka tšweletšwa gape mo nakong ya dithuto tše.
Gare ga ditlapele tša godimo go tla ba le go beakanya kgokagano le go hwetša methopo yeo e hlokegago ya batho le ditlabelo, go akaretša kgokagano ya poledišano le datapeisi. Tatelano ya dithuto tša tlhahlo e tla thakgolwa mo lekaleng la Bohwa, Phagamišo ya Polelo le Phihlelelo ya Setšhaba. Disenthara di tla hlahlwa ka dikopano mo legatong la profense go netefatša ditlapele, dinyakwa le dikgahlego tša bakgathatema ka moka, kudukudu mmušo wa selegae.
Beakanya metlhako ya maleba ya nyakišišo ya diarea ka moka tšeo di swanetšwego di šetšwe (mekgwa ya thuto ya khwalithi gammogo le khwanthithi).
Dira mešomo ya nageng, go fetleka le go hlatholla data.
Tšweletša diprotšeke tšeo di hlalošitšwego gabotse ka dinako tšeo di hlalošitšwego gabotse goba go lekanetša nako ya tšweletšo le ditshenyagalelo.
Šišinya diprotšeke go Kgoro ya Bokgabo le Setšo go hwetša peo ya pele, tumelelo le thušo ya tšhelete.
Akgofiša mošomo wa tšwetšopele ya mareo woo o šetšego o dirwa ga bjale.
Nako e bohlokwa ge re lebeletše mohola wa Disenthara.
Nyaka dithušo tša ditšhelete le baneedi ba go thuša ka go godiša diprotšeke go mafelo a mangwe a diprofense.
Tšwetšapele datapeisi yeo e oketšegago ya mošomo wa phagamišo le tšwetšopele ya dipolelo. Datapeisi ye e tla dirwa gore e fihlelelwe ke badirišani ba bangwe ba go swana le dikgoro tša mmušo, baetapele ba setšhaba, diNGO, le diinstitušene tše dingwe. Go lebeletšwe gore datapeisi ya mohuta wo e ka se be le mohola go nyakišišo ye nngwe, ka fao kgopolo ya diprotšeke tše mpsha le neelo ya data ya nnete moo pholisi yeo e sedimošitšwego go selegae, gape le gannyane go bosetšhaba, e ka tšweletšwa.
Ka kgokagano yeo e kopantšwego le bokgoni bjoo bo hlomilwego, mediro e tla tšwetšwapele ka lebelo le katlego.
Go godiša mediro le diprotšeke mafelong a metseselegae. Se se tla akaretša tšwetšopele ya makala a disenthara moo e lego gore diprotšeke tša lefelo le itšego di ka thakgolwa gomme tša hlokomelwa gona.
Gore go kgonege go laola le go hlokomela makala a bjalo a disenthara, Disenthara tše kgolo di tla swanelwa ke gore di thekgwe/godišwe. Tlhago le tsela ya kgodišo yeo, le ge go le bjalo, e diragala ka morago ga nako, gomme e tla tsebagatšwa ke dipoelo tša nyakišišo, lebelo la katlego ya protšeke le tumelelo ya pele ke Kgoro ya Bokgabo le Setšo le badirišanikayona go tšwa diprofenseng.
Tlhomo ya diLRDC e tla ba le mohola go tšwetšopele ya maikemišetšo a molaotheo malebana le go fihlelela tebo ya go lekanetša dipolelo tša Afrika Borwa. Tlamego ya go lokiša maemo a leago a dipolelo tša ditšhaba tšeo di bego di gateletšwe peleng ka tsela yeo e lego gore e tla di bea maemong a tee le Seisimane le SeAfrikanse goba le dipolelo dife goba dife tša lefase ka bophara tšeo di šetšwago, Disenthara tša Nyakišišo le Tšwetšopele ya Dipolelo go ya le ka moo di gopolwago ka godimo di tla ba mothopo wo mogolo wa matlafatšo.