Sapa-sluiting bring nuwe uitdagings, geleenthedeTim du Plessis Die artikel is geskryf deur Tim Du Plessis, hoof van aktualiteit by kykNET. Hy was voorsitter van Sapa se direksie tot hy in Junie 2014 uitgetree het by Media24. Die aankondiging verlede week dat die bekende nuusagentskap Sapa einde Maart sluit, is geen losstaande gebeurtenis wat in isolasie beoordeel moet word nie. Dis ŉ simptoom/uitvloeisel van ŉ groter en fundamentele proses van herskikking wat uitspeel in die mediawêreld. Sapa het meer as sewentig jaar gelede as ŉ nie-winsgewende entiteit tot stand gekom toe die land se destydse koerantmaatskappye die agentskap uit Reuters losgewikkel het en ŉ Suid-Afrikaanse nuusagentskap gevestig het wat die koerantmaatskappye gesamentlik sou besit en bedien. (Dit was lank voor die era van media-maatskappye!) Die oorspronklike doel van Sapa was om aanvullend tot hul redaksiespanne nuus in te samel en te versprei onder die lede. Die lede het as gelyke vennote deelgeneem. Ledegeld is bepaal op grond van die gesamentlike sirkulasie van al die koerante in elke stal. Die ledegeld het die grootste gedeelte van Sapa se bedryfskoste gedra. Sapa het ook nuus aan nie-lede verkoop wat ingeteken het op die diens. Die inkomste wat so verdien is, was egter nooit genoeg om Sapa onafhanklik van sy lede te maak nie. Sonder die jaarlikse bydrae van die lede sou Sapa nie bestaan nie. So het Sapa vir etlike dekades oorleef en ŉ gedugte reputasie gekry as ŉ betroubare, onafhanklike nuusdiens. Hy is steeds Afrika se enigste inheemse nuusdiens wat nie onder regeringsbeheer is nie. Buitelandse instansies wat nuus oor Suid-Afrika benodig het, het Sapa se inligting vertrou. Van die grootste stories oor en in Suid-Afrika wat in dié tyd gebreek het, het wêreldkundig geraak as “Sapa flashes” of “snaps” – brekende nuus wat in ŉ kort sin op Sapa aangekondig is. In moeilike tye, wat daar was, het die lede Sapa aan die gang gehou met kontant-inspuitings. Vir die grootste deel van Sapa se bestaan was die vier lede Naspers (Media24), Independent (die ou Argus-groep), Times Media (voorheen S.A.A.N) en Perskor, omstreeks 1998 oorgeneem deur Caxton. Dis wyd geboekstaaf hoe die digitale opmars die wel en wee van die tradisionele koerantmaatskappye die afgelope 20 jaar getref het. Daarby het die Globale Resessie van 2008 vernaam koerante hard geslaan deurdat groot adverteerders hul besteding in die gedrukte media ingrypend gesny het. Inkomste uit gedrukte advertensies het oornag met 30% en meer gedaal. Anders as in die meeste ander sektore het koerante ná die resessie nie teruggekeer na pre-resessie winsvlakke nie. ŉ Verskuiwing het plaasgevind: talle adverteerders het agtergekom hulle oorleef sonder die gedrukte media en die verbruikers/lesers van gedrukte media het begin afvallig raak. Dalende sirkulasies het inkomste uit verkope en advertensie-inkomste verder afgedruk. Oral in die ontwikkelde wêreld voer die gedrukte media vandag ŉ oorlewingstryd. Suid-Afrika is geen uitsondering nie. Een of ander tyd sou die tradisionele Sapa-model onder druk kom omdat die lede swaar leef. Die eerste domino het so twee jaar gelede getuimel toe Times Media Group (TMG) aankondig hy onttrek. TMG het aangevoer hy kan die inhoud wat Sapa lewer, meer koste-effektief op eie stoom genereer. TMG se onttrekking het Sapa se inkomste uit ledegeld met sowat 30% laat afneem. Die keuses voor die oorblywende drie lede was strak. Om Sapa aan die gang te hou, sou hulle hul bydraes moes verhoog (met geld wat hulle nie gehad het nie). Of Sapa moes gesluit word. Toe Independent en Caxton kort na TMG se skuif kennis gee dat ook hulle onttrek, was die skrif aan die muur. Die model waarvolgens Sapa oor 70 jaar heen besit en bestuur is, was verstreke. Media24 as enigste oorblywende Sapa-lid het naarstig gesoek na oplossings om Sapa se voortbestaan te verseker. Dinge is gekompliseer weens Sapa se aard as ŉ maatskappy sonder winsbejag. Hy kon nie as ŉ “onderneming in bedryf” (going concern) verkoop word nie. Sapa had geen bates nie anders as ŉ afgeleefde IT-stelsel, kantoormeubels en ŉ paar motors. Sy grootste bate is die Sapa-handelsmerk, wat volgens wet nie verkoop kon word nie. In die lig hiervan het die Sapa-direksie nou besluit om ŉ behoorlike proses te volg en die onderneming formeel te ontbind. Sapa het pensioen- en mediese fonds-verpligtinge teenoor personeel wat, volgens die direksie, sover as moontlik nagekom sal word. Konsultante is aangestel om die afwenteling te bestuur. Die konsultante het ook ŉ mandaat om te onderhandel met ondernemings of instansies wat die bedrywighede wat tradisioneel onder die Sapa-handelsmerk gevoer is, van die direksie se hande af te neem – nadat wetlike, finansiële en personeel-verpligtinge nagekom is. Beteken dit die einde van Sapa? Ja, soos hy tot nog toe bedryf is. Maar nie noodwendig as ŉ nuusagentskap nie. Minstens drie organisasies het reeds aangedui hulle stel belang: Gallo Images, ŉ foto-agentskap waarin Media24 ŉ aandeel van 50% het, Sekunjalo Beleggings, eienaar van die Independent-groep, en ŉ konsortium onder leiding van die sakeman/joernalis Moeletsi Mbeki. Die groot vraag is watter een van die drie, of ander belangstellendes, Sapa se redaksionele selfstandigheid en integriteit die beste kan waarborg. Want dit is waarop Sapa se hele reputasie en handelswaarde gebou is. Daarsonder is daar geen vooruitsig op voortbestaan nie ongeag wie die eienaar/voog van die handelsmerk is. Sonder twyfel moet daar ŉ behoefte wees aan die diens wat Sapa lewer, selfs meer só in die digitale era. Soos die mutasie van tradisionele druknuusmodelle voortduur, verskyn internetnuusdienste en klein radiostasie soos opskietplante. Sommiges dra nie nuus nie. Maar daar is genoeg wat besef luisteraars en lesers het steeds ’n groot dors na nuusinhoud. Om self nuus in te samel, is duur. Vir instansies soos dié móét ŉ bekostigbare, geloofwaardige nuusagentskap met ŉ volhoubare sakemodel ŉ sterk opsie wees.