Natuurwetenskap (of Homo Naledi) en die teologie – Jurie le Roux | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Natuurwetenskap (of Homo Naledi) en die teologie – Jurie le Roux
Op 10 September 2015 het Wits die ontdekking van 'Homo naledi' aangekondig. Klaarblyklik het hierdie familiegroep doelbewus hulle dooies in grafkamers begrawe en daarmee is die idee ondermyn dat dié gedrag slegs by mense gevind kan word. Dié gebeure het Wits weer in die sentrum geplaas, maar vir sommige het dit eerder die spanning tussen geloof en natuurwetenskap beklemtoon. Waar pas 'Homo Naledi' in die skeppingsverhale of die res van die Ou Testament of die Bybel in? Die antwoord is eenvoudig: Nêrens nie en dit is ook nie nodig dat dit êrens hoef in te pas nie. Teologie (en die Bybelwetenkap) is anders en hierdie andersheid moet ons ook begryp.
Die ontdekking van Homo Naledi het ook weer die ou spanning tussen die natuur- en geesteswetenskappe sedert die negentiende eeu (en ook daarvoor) beklemtoon. Die opkoms van die natuurwetenskappe was nogal traumaties vir die geesteswetenskappe asook die teologie en die geloof. Eeue lank was die Bybel die basis vir nadenke oor die natuur en skielik was dit nie meer nodig nie. Dit was soos 'n skulp wat oopgegaan en 'n pragtige blom het verskyn wat nooit weer na die skulp sou terugkeer nie. Die blom, die natuurwetenskappe sou voortaan los van die skulp en op sy eie bestaan.
Dit was 'n skok waarvan die geesteswetenskappe asook teologie en kerk dalk nog nooit heeltemal herstel het nie. Eers was daar pogings om die nuwe insigte te ondermyn, maar dit was nie suksesvol nie. Oor die algemeen was en is teoloë nie toegerus om met gesag hieroor te praat nie en daarom moet ons ook nie met natuurwetenskaplikes probeer kompeteer nie. Tans word egter baie moeite gedoen om natuurwetenskaplike insigte eerder te omarm en vir die teologie vrugbaar te maak (vgl veral Danie Veldsman se 2014-intreerede – Le Roux 2014).
In die negentiende eeu is 'n ander weg gevolg deur die beklemtoning van die natuur- en geesteswetenskappe se andersheid. Albei verteenwoordig twee afsonderlike denkhandelinge en wetenskapsvorme. In die negentiende eeu het veral Wilhelm Dilthey deur middel van twee begrippe 'Erklärung' of 'verklaring' en 'Verstehen' of 'verstaan' inhoud aan dié verskille probeer gee. Die natuurwetenskappe verklaar die (eksterne) wêreld soos wat ons dit waarneem en word met behulp van onder andere die wiskunde algemene wette geformuleer. In die geesteswetenskappe probeer ons die lewe wat ons leef verstaan; probeer ons die lewe soos ander mense dit in die geskiedenis geleef het, begryp (Sharff 2013:122-142). Uiteraard is die spanning tussen teologie en natuurwetenskappe nie hiermee opgelos nie.
Het ons iets misgekyk
Die vraag is natuurlik of teologie en kerk nie dikwels iets misgekyk het nie. Iemand het mooi gepraat van 'die poëtiese struktuur van ons wêreld en die heelal' (Hallyn 1993) en dít het kerk en teologie nie altyd raakgesien nie. En soos hieronder sal blyk, het natuurwetenskaplikes intensief waargeneem, verklaar en in kreatiewe oomblikke iets van hierdie poëtiese struktuur gesien en beskryf. En die digterlike element in die skepping het veral in die simmetrie wat alles bymekaarhou, gelê: ' … beauty does not consist in the elements, but in the symmetry of the parts' (Hallyn 1993:97). Opvallend van die vroeëre natuurwetenskaplikes was die konteks waarbinne hulle geleef en gewerk het. Dit was asof hulle kreatiewe leefwêreld hulle gehelp het om nuut te dink en die aarde en heelal se skoonheid nuut te verstaan.
Die Renaissance is byvoorbeeld gekenmerk deur die klem op die individu, sy vermoëns en sy vryheid. Elkeen kon onbelemmerd studeer en veral die natuurwetenskap het hom al hoe meer aan die kerk ontworstel. Iemand soos Leonardo da Vinci (1452-1519) het hierdie Renaissance-gees mooi verspersoonlik. Volgens hom kon die mens sonder kerk en Bybel die natuur bestudeer, empiriese waarnemings maak, eksperimenteer en uiteindelik met behulp van die wiskunde geldige natuurwetenskaplike uitsprake maak.
Al hierdie pogings het tot 'n totaal ander verstaan van ons aarde en sy plek in die heelal gelei, maar kerk en teologie kon dit aanvanklik moeilik verteer
Daar is ook 'n ander verstaan moontlik
Die indrukwekkende opkoms van die natuurwetenskap het nie die einde van die teologie se pad beteken nie. Dit het eintlik die moontlikheid geopen om anders en meer eksistensieel oor die natuur te praat. Dit het die moontlikheid geskep om baie meer noulettend te luister na wat die Ou Testament oor die skepping sê. Sodoende hoef niemand met die natuurwetenskaplikes te stry nie en kan daar eerder op die Ou Testament se eie skeppingsteologie gefokus word. Ter illustrasie verwys ons na Jesaja 40.
Die Ou Testament/Bybel verskaf nie natuurwetenskaplike kennis nie en die teologie se oë en ore is ook nie so geskool om die skepping se misterie te ontsluit nie. Om Dilthey na te volg: die Ou-Testamentiese Wetenskap moet eerder poog om Israel se verstaan van die skepping te begryp. Dit sal nie 'n verklaring van die skepping wees nie, maar 'n ander verstaan daarvan. 'n Soort verstaan wat natuurwetenskaplikes dalk ook miskyk: 'n begrip van die skepping wat mense onder andere troos en moed vir die lewe gee.
Beuken, W 1986. Jesaja, IIA. Nijkerk: Callenbach.
Foucault, M 2002. The archaelogoy of knowledge. London: Routledge.
Foucault, M 2009. The order of things. London: Routledge.
Kraus, H-J 1956. Geschichte der historisch-kritischen Erforschung des Alten Testaments. Neukirchen: Neukirchener.
Le Roux, J H 2014. Danie Veldsman se intreerede: http://teo.co.za/danie-veldsman-se-intreerede-jurie-le-roux.
Losee, J A historical introduction to the philosophy of science. Oxford: University Press.
Oberman, H A 1988. Mens tussen God en duivel. Kampen: J H kok.
Reventlow, H G 1997. Epochen der Bibelauslegung, III. München: C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung.
SaebØ, M 2008. From the Renaissance to the Enlightenment, in: SaebØ, M (red), Hebrew Bible/ Old Testament. The history of its interpretation, II. Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 21-48.
Scharff, R. C., 2013, 'Becoming a philosopher: What Heidegger learned from Dilthey, 1919–25, British Journal for the History of Philosophy, 21/1, 122-142. To link to this article http://dx.doi.org/10.1080/09608788.2012.689753