Om eg te lewe - Ds. Schalk Naudé
Om eg te lewe
Deur Ds. Schalk Naudé op 1 Augustus 2011
Die Kerkvader Irenaeus (175-195), biskop van Lugdunum in Gallië (nou bekend as Lyon, Frankryk) skryf in een van sy werke: "The glory of God is a human being fully alive."
Dit bring natuurlik dadelik die vraag na vore, wie van ons lewe as mens 100% "alive"? Skuil ons nie maar agter maskers, wat ons buffer teen 'n 100% belewenis van die lewe nie? Is dit moontlik om waarlik voluit mens te wees?
Walter Brueggemann (1933-), die bekende Amerikaanse Ou Testamentikus, beweer dat daar binne elke kultuur en samelewing 'n dominante storie is. Kortliks kom die 19 stellinge wat hy hieroor formuleer op die volgende neer:
Elkeen van ons lewe volgens 'n script/teks. Dit mag implisiet of eksplisiet wees. Dit mag herkenbaar of onherkenbaar wees, maar ons elkeen lewe volgens 'n teks.
Ons word be-teks (voorgeskryf) deur die proses van opvoeding, vorming en sosialisering – veral deur "teachers, preachers and parents."
Ons word – of ons nou wil of nie – in hierdie dominante storie in-gebore. Dit is hier waar ons midde in verhoudings (gemeenskappe) leef. Dit is hier waar ons leef met ander mense rondom ons.
Het die "oorspronklike storie" van die mens – volgens die Genesis-verhaal – nie begin by God wat in 'n verhouding met die mens wou wees nie?
Brueggemann brei dan verder daarop uit n.a.v. Genesis 1:27 se woorde: "God het die mens geskep as sy verteenwoordiger, as beeld van God het Hy die mens geskep..." Dit beteken ons skep ook – soos God – veral in ons gemeenskap/verhoudings.
Maar – en hier help Brueggemann ons, as hy vertel dat die kultuur waarbinne ons leef, hierdie "oorspronklike storie" in 'n "ander storie" indraai. En hierdie "ander storie" van die kultuur waarbinne ons leef, word later die dominante storie van ons binne die samelewing waarin ons lewe. Dit word nou 'n storie met nuwe reëls; dié van die reëls van die samelewing waarbinne ons leef.
Ja, ons bou steeds verhoudinge om ons maar ons het nou voorwaardes oor wie deel van daardie verhoudinge mag wees; daarom skep ons eksklusiewe groepe om ons; ons skep vir ons valse en voorgee verhoudings wat baie keer oppervlakkig is en nie gebore is vanuit die kern van ons eie unieke menswees nie. En dan leef ons in verhoudinge, maar erg beperkte en oneerlike verhoudinge – ook en veral met onsself.
In die proses gebeur dan ook die tragiese. Dit is nie net ons wat valse gemeenskappe skep nie; op die ou end skep daardie valse gemeenskappe ons. Ons word gevorm juis deur dit waaraan ons self lewe gegee het. Ons wórd soos die gemeenskap waarbinne ons leef. Daarom gebeur dit dat ons in vrees en isolasie begin leef. En een van die leefreëls van hierdie valse gemeenskap waarbinne ons leef, en wat ons vorm na die hand van die gemeenskap, verduidelik Brueggemann, is dat ons begin glo dat dit die korrekte, die volmaakte is. Dat dit is hoe dit moet wees.
Hoe lyk so 'n sogenaamde volmaakte wêreld?
Wel, kom ons kyk om ons: ons leef in 'n wêreld wat behep is met die sogenaamde ideale. Ons leef in 'n wêreld wat vir ons ideale ikone skep: plooiloos, jeugdig; vetloos; suksesvol, dinamies. Daarom sien jy op 'n Men's Health tydskrif nie 'n gewone oorwerkte 50-jarige man nie; jy sien 'n 25-jarige met 'n lyf wat skrik vir niks. Gestremdheid word net op 'n voorblad van 'n tydskrif "gevier" as dit 'n Oscar Pistorius is; nie die kwadrupleeg wat die samelewing ongemaklik laat voel nie.
Ons leef inderdaad in 'n samelewing wat ongemaklik is met gebrokenheid; en wat min geduld het met andersheid. Dit is in hiérdie eksklusiewe (sic!) gemeenskap waarbinne ons leef. En hiérdie gemeenskap het 'n invloed op ons: dit vorm ons, skuif ons soms eenkant en doen dit so suutjies en subtiel dat jy dit nie eers agterkom nie.
Dít is die dominante storie van die samelewing. En omdat ons daagliks daardeur beïnvloed word, word dit later óns storie.
Walter Brueggemann sê dan verder dat die taak van die kerk is veronderstel om 'n alternatiewe storie te vertel en die vals beeld van sogenaamd christen-wees, volgens die samelewing se standaarde, te ontmasker. Want in hierdie sogenaamde volmaakte-christenwees-prentjie wat deur die kerk aan voorgehou word; is daar eintlik baie onvolmaaktheid en baie min spiritualiteit.
Hierdie teks wat ook deur die media, deur propaganda en idiologieë aan ons voorgehou word, belowe om ons veilig en gelukkig te hou.
Maar: hierdie teks het gefaal. Dit kan ons nie veilig en gelukkig maak nie. Ons mag dalk net die ongelukkigste spesie op die planeet wees.
Brueggemann sê ten slotte dat 'n gesonde samelewing hang af van hoe daar afstand en losmaking plaasvind tov hierdie teks en hoe daar waarlik gelewe kan word.
Die gevolg van die dominante storie van die samelewing is dat ons nie anders kan as om maskers te moet dra nie. Dis insiggewend dat die woordjie vir "persoon", of persoonlikheid, – in sielkunde word daar van persona gepraat – dieselfde woord in Latyn vir "masker" is. So sit ons verskillende maskers op, afhangende van wat die situasie van ons vra. Ons word dan soos Freddie Mercury sing: The Great Pretender.
As 'n valse gemeenskap van ons volmaaktheid vra en ons per implikasies daarom maskers moet dra, wat is dit wat 'n egte gemeenskap – dalk 'n geloofsgemeenskap – dan moet wees?
As volmaaktheid "onmenslik" en daarom on-eg is wat is dan eg? As volmaaktheid 'n (valse) illusie probeer skep van die ideale menswees, hoe moet die "alternatiewe" storie binne 'n geloofsgemeenskap dan die "ideale mens" tot sy reg laat kom?
Dit is waarom baie sogenaamde eenkant-mense so 'n helse en smartlike lewensverhaal kan vertel. Dit is onder andere die verhale van baie gay-mense en hulle stryd mét en ín die kerk en samelewing. Dit is die pyn-verhale van gay-mense wat deur die dominate storie van 'n samelewing en godsdiens geforseer word om met hulle seksuele oriëntasie en gepaardgaande emosies, geïsoleerd, nie net in 'n kas nie, maar in 'n drukkoker te moet lewe.
Dit is dalk ook die verhaal van my en dalk van jou ... want ons leef in 'n kunsmatige gemeenskap wat aan ons 'n ideaal voorhou wat nie eg is nie en ons probeer ons bes om op allerhande maniere êrens in te pas. Wie doen dit nie? En daarom dra ons steeds maskers en gee in die proses voor om te wees wat ons nie is nie.
Dit is waarom ons hoor hoe mense sug en sê "ai, ek wens ek was dood". Mense wat net nie meer wil leef nie. Want 'n samelewingsgodsdiens het baie mense dood gedruk sonder dat hulle (dalk?) by die groter misterieuse werklikheid – die transendente – kon uitkom.
Gelukkig tree al hoe meer mense op die voorgrond wat hierdie valsheid op verskillende maniere probeer uitwys. In my geval skrywers en vriende. Mense wat op ons pad kom en wat graag vir ons die alternatiewe teks wil deurgee. Wat ons wil leer en help hoe om te leef en hoe om waarlik mens te wees.
'n Voorbeeld van so 'n mens is Henri Jozef Machiel Nouwen (1932-1996) wat 'n Nederlands-gebore Katolieke priester en 'n skrywer was. Sy werke word gekenmerk deur die eenvoud waarmee hy woorde gee aan die menslike toestand, emosies erken en dit verwoord. Hy was 'n man wat onder die juk van langdurige depressie geleef het en geworstel het met sy eie seksualiteit as gay man.
Na byna twee dekades as dosent aan die Menninger Foundation Clinic in Topeka, Kansas, in die VSA, en ook as dosent aan die Nortre Dame Universiteit asook aan Harvard Universiteit, het hy in afsondering gaan woon en werk. By die L'Arche Community of Daybreak in Toronto, Kanada, 'n plek vir verstandelik gestremde mense.
Was dit uit vrees oor sy seksualiteit of was dit 'n opregte keuse? 'n Mens kan maar net wonder. Van die bekende aanhalings uit sy werke is:
"For as long as you can remember, you have been a pleaser, depending on others to give you an identity ... But now you are being asked to let go of all these self-made props and trust that God is enough for you. You must stop being a pleaser and reclaim your identity as a free self."
'n Ander voorbeeld is Thomas Merton (1915-1968). Merton was 'n Amerikaanse Katolieke priester en ook bekend as Vader Louis en skrywer van meer as 70 boeke oor spiritualiteit, waaronder seker die bekendste, sy outobiografiese werk The Seven Storey Mountain (1948).
By die lees van hierdie boek het duisende ontnugterde Tweede Wêreldoorlog veterane, studente en tieners na die kloosterlewe gestroom, dwarsoor Amerika. Hierdie boek is ook beskou as een van die beste nie-fiksie boeke van die vorige eeu. Hy was 'n voorstander daarvan om wyer te kyk as net die Christelike geloof en het onder andere doelbewus kontak gemaak met Oosterse spirituele persone soos die Dalai Lama, D.T. Suzuki (die Japanese skrywer oor die Zen tradisie) en die Vietnamese monnik Thich Nhat Hanh.
Uit 'n ander boek, Living with wisdom kom die volgende aanhaling van hom:
"If you want to identify me, ask me not where I live, or what I like to eat, or how I comb my hair, but ask me what I am living for, in detail, and ask me what I think is keeping me from living fully for the things I want to live for. Between those two answers you can determine the identity of any person."
En aan die tuisfront, 'n mens soos John Wesley de Gruchy (1939-), 'n geordende predikant van die United Congregational Kerk van Suid Afrika. Hy het 'n boek met die titel: Being Human – Confessions of a Christian Humanist geskryf. Hiervoor het hy die Andrew Murray-Desmond Tutu prys in 2008 ontvang. Hy sê onder andere in hierdie boek:
"Because we Christians share a common humanity with all other human beings, we must respect differences."
Oor hierdie boek word verder gesê: "Offering Christians today an alternative way of believing the Christian faith, this book sets a vision about the future of Christianity."
Walter Wink van die Auburn Theological Seminary sê onder andere oor hierdie boek: "Die bedoeling van die boek is nie om mense meer godsdienstig te maak nie, maar waarlik méns." Anders gestel: "...the purpose of Christian faith is not to make us religious, but to make us more human."
Al hierdie aanhalings het een ding in gemeen: die lewe ... en hoe om eg mens te wees. Want soos die tweede eeuse kerkvader Irenaeus gesê het: "The glory of God is a human being fully alive."
Eg mens-wees impliseer dus onvolmaaktheid. Uit die boek van Martha Beck, Expecting Adam ... 'n ware verhaal van twee gegradueerdes aan die Harvard Universiteit. Die ideale egpaar ... goed gekwalifiseer ... beroepe, elk is gevestig ... perfekte tydsberekening: gewag vir die "regte" tyd in hulle goed-beplande lewe om met 'n gesin te begin. En dan, net om te ontdek, dit gaan nie 'n "perfekte" baba wees nie ... wel 'n baba met down sindroom...
"I have [skryf sy in die laaste bladsye van die boek] discovered that many of the things I thought were priceless are as cheap as costume jewellery, and much of what I labelled worthless was, all the time, filled with the kind of beauty that directly nourishes my soul. Now I think that the vast majority of us 'normal' people spend our lives trashing our treasures and treasuring our trash."
"Fully human" ... as 'n geloofsgemeenskap, is om bereid te wees om jou lewe, en die geloofsgemeenskap waarvan jy deel is, ernstig en krities te ondersoek. Dit is om getrou aan jouself te wees. Jouself toe te laat om jou eie masker-lewe en die van die gemeenskap waarbinne jy lewe, te ontmasker. Maar ek wil tog by monde van Sister Mary Fischer, 'n Franciskaanse non, 'n waarskuwing oor so 'n moontlike proses rig. Sy het op 'n stadium na aanleiding van Johannes 8:32 – op 'n retraite – aan ons gesê:
"And ye shall know the truth, and the truth shall make you free ... but first it will make you miserable..."
Wees daarom oop vir moontlike verrassende insprake en oortuigingsprosesse in jou lewe – al maak dit jou aanvanklik "miserable"!
As De Gruchy skryf dat godsdiens ons moet help om meer mens te word, dan gebruik hy die voorbeeld van die saligsprekinge. Nie harder leef nie – inteendeel, mensliker leef. Nie selfgerig leef nie – inteendeel, vrygewiger leef met jou menswees. Dis om meer mens te wees.
'n Ware geloofsgemeenskap is die wat nie in hulle menswees en in wat hulle het of bereik, of selfs voorgee om te wees, die onbereikbare ideale soek nie. 'n Godsdiens wat jou moet help om "volledig mens" te word, is 'n godsdiens wat jou help om te hoop en om lief te hê. Hieroor skryf Henry Nouwen:
"We are the beloved ... becoming the beloved means letting the truth of our Belovedness become infleshed in everything we think, say or do."
Dis hoe 'n geloofsgemeenskap 'n alternatiewe plek moet skep vir die tragiese dominante storie van die wêreld waarbinne ons leef. 'n Plek waar ons nie hoef voor te gee nie en waar ons nie agter maskers (of in die kas) hoef te skuil nie maar waar ons gemeenskaplik om-armend voluit en eerlik kan lewe en waar ons hopelik die vele diskoerse wat ons so vaspen, kan agterlaat. Om so onder die son te lewe dat ek weet dát ek weet wát ek weet.
Dít behoort eintlik ons enigste nalatenskap in hierdie lewe te wees – 'n oproep en voorbeeld aan mense om onder andere, ongeag hulle seksuele oriëntasie – "gay" of "straight" – as verteenwoordiger en beeld van God, gesamentlik maskerloos, eg, opreg en voluit te lewe!