Naas 'n plek en funksie in die kerkjaar, het liedere 'n plek en funksie in die erediens - as draers van toetrede, lofprysing, gebede, skuldbelydenis, geloofsbelydenis, en so meer. In beginsel kan elke handeling in die erediens deur die lied gedra word (Reich 1997). Hierdie funksies word duidelik in die Liedboek van die Kerk aangetoon in die rubriek Die Erediens. Met hierdie rubriek is ook 'n bydrae gelewer om liedere ten opsigte van hulle funksie te ontsluit, die gebruiksfrekwensie van sommige liedere te verhoog en afwisseling te bewerk.
Oor jare heen is predikante tydens hulle opleiding dikwels aangeraai om met 'n psalm as lofsang te begin (soos ekself nog ervaar het) - vir geen ander rede as dat dit 'tog maar die tradisie is' nie. Dit is 'n gebruik in kerke met 'n Calvinistiese inslag wat heel moontlik oorgelewer is om aan te toon dat die gemeente wat teenwoordig is, getrou is aan die 'Gereformeerde oriëntering' (vgl. John Bell in Kloppers 2012:165). Daar kan egter geen duidelike liturgiese of teologiese motivering daarvoor aangedui word nie - hoe lofwaardig ookal as eerbetoon teenoor die psalms as sodanig. Die probleem met sodanige gebruik van die psalms is dat dit juis geyktheid in die erediens bewerk, omdat sekere psalms oor en oor gesing word. Dit veroorsaak dat psalms nié ontsluit word vir 'n spesifieke funksie in die erediens nie en dat nuwe of ander liedere wat beter by die res van die erediens sou inpas, nié aan die beurt kom nie.
'n Lied bly dikwels onbekend vanweë onbruik, soos wanneer 'n liturg nie weet waar om 'n lied in die erediens te gebruik of hoe 'n lied in die erediens moet funksioneer nie. Van die nuwe liedere en liedvorme in die Liedboek het tot dusver onbekend gebly omdat sommige predikante nie toegerus is met betrekking tot die liturgiese moontlikhede van nuwe liedere en vorme, soos response, kanons en ander kort vorme nie.
Die lengte van liedere beinvloed ook die konkrete gebruik van liedere. Die ideaal wat deur die Gesangkommissie gestel is, is dat elke lied sover moontlik 'n tematiese eenheid moet vorm en dat dit as 'n eenheid gesing moet kan word. In dié verband toon Watson (1998:14), himnoloog en professor in Engels aan die Universiteit van Durham, dat daar in 'n lied so 'n mate van ontwikkeling in denke moet wees en dat die wedersydse afhanklikheid van strofes só waarneembaar moet wees dat 'n gedagte of strofe in die sing daarvan nie weggelaat kan word sonder om die eenheid skade te berokken nie. Hiervolgens behoort liedere dus hoogstens vier, vyf of ses strofes hê, afhangend van die lengte van elke strofe. 'n Fisieke aspek rakende die konkrete sing, die uitvoering en praktiese funksionering van 'n lied, kom hier ook ter sprake: Daar is 'n punt waar 'n mens psigies en fisies voel dat 'n lied tot 'n einde moet kom. Die lengte van 'n reeds bestaande melodie behoort dus ook die lengte van 'n teks te bepaal. As 'n bestaande melodie reeds taamlik lank is (met tien versreêls of meer, én dalk uit lang versreêls van tien lettergrepe of meer bestaan) behoort die aantal strofes wat fisies en psigologies aanvaarbaar sou wees vir 'n teks om as 'n eenheid te funksioneer, in ag geneem te word. Dit is wesenlike faktore wat die resepsie van 'n lied kan be'nvloed.
Dit is uiteindelik onvermydelik dat baie psalms, ondanks al die idealistiese pogings om in die omdigting die eenheid te behou, in die sing daarvan aan 'n proses van fragmentering onderwerp word deurdat net bepaalde strofes gesing word - of nog erger: dat 'n psalm of lied as geheel gei'gnoreer word. Van bo-af is daar dus die dwang om die tekste in die geheel weer te gee, terwyl die praktyk wys dat dit nie werklik só as lied in die geheel gebruik kan word nie.
Antropologies en sosiologiese faktor: Die wêreldbeeld of beelde in 'n teks druis in teen die wêreldbeeld van die huidige gebruiker
'n Uitgangspunt by die psalmomdigting was dat die Ou Testamentiese teks as geheel en as't ware ongeinterpreteer weergegee moes word. Al die beelde in die psalm moes net so behou word. Die hermeneutiese breuk tussen die verstaanshorison van die Ou Testamentiese teks en die leefwêreld van dié van die huidige gelowige is dus nie oorbrug nie, soos wat wel in 'n preek gedoen word nie. Dat lidmate baie beelde in die psalms vreemd vind, is beslis 'n faktor wat die gebruik daarvan strem. Daar is reeds voorheen daarop gewys dat die beelde in Psalm 133 van olie wat van 'n baard tot by die soom afstroom nie iets is waaroor lidmate graag sing nie - al staan die beelde in die Bybel (Kloppers 2000). So weier mense ook om te sing: 'Laat hul dan net 'n slymspoor nalaat soos slakke - doodgeborenes wat sonder lig en lewe is' (Ps 58:3). Die leser kan die moeite doen en hierdie psalm soos dit in die Liedboek opgeneem is in die geheel probeer sing - as voorbeeld waar aangetoon kan word dat baie van die probleme vir liturgiese funksionering in die tekste lê en juis nié in die musiek nie, en dat dit dus eerder die rede is waarom dit nié gesing word nie. Dit was inderdaad reeds ook by baie van die Totius-omdigtings die geval, maar is nié in Vos en Müller se studie verreken nie.
'n Verdere vraag sou wees: Waar vind mens wel 'n melodie waarop hierdie hele verhaal volledig gesing kan word? Maar nog belangriker: Wil gelowiges in die erediens vandag werklik hierdie hele stuk geskiedenis net so sing? Was daar ooit in die verlede 'n egte behoefte daaraan? Marti (2012, 1994) se diepgaande navorsing dui op die teendeel. Was dit dus nodig dat daar met 'n nuwe omdigting so sterk aan 'n eensydige tradisie vasgehou moes word? Dit is vrae uit die resepsiekonteks wat nie beantwoord is toe die psalmomdigting tot stand gekom het nie.
Verskeie teologiese, musikologiese, taalkundige en literêre kriteria is deur die twee kommissies vir die nuwe Liedboek gestel. Ondanks pogings tot gesprek om daardeur verskeidenheid te weeg te bring en psalmliedere daar te stel wat op 'n wyer vlak gebruik kon word7, is die eietydse resepsie-kritiek ten opsigte van die psalmomdigting grootliks gei'gnoreer. Alhoewel daar onder meer gepleit is vir korter, tematiese eenhede wat as eenheid gesing kan word, soos om uit één psalm 'n verskeidenheid omdigtings in 'n verskeidenheid vorme daar te stel, is ander, breêr moontlikhede nie oorweeg nie (vgl. in hierdie verband Vos 2000 se standpunte en Kloppers 2002 se repliek). Die hele proses was 'n voorbeeld van dit waarvan Klusen en Marti praat wanneer hulle verwys na die 'eksterne strukture van heerskappy' wat druk op die interne sisteem uitoefen.
Daar word dikwels te simplisties aanvaar dat sogenaamde 'onsingbare' melodieê die eintlike of die enigste oorsaak sou wees waarom liedere nie gesing word nie. In hierdie artikel is probeer om die probleem vanuit verskillende hoeke te beskou en 'n breêr perspektief op die saak te gee. Daar is aangetoon dat 'n groot verskeidenheid faktore 'n rol in die aanvaarding of ignorering van liedere kan speel. Dit hang af van die resepsiekonteks. Teologiese, literêre, musikologiese en himnologiese kriteria geld nie op sigself nie. Met die oog op die resepsiekonteks, moet daar noodwendig toegewings na verskillende kante gemaak word. Dit beteken egter nié dat alle kriteria afgewater mag word of dat swak produkte selfs 'amptelik' en 'van bo-af' gesanksioneer mag word, gewoon omdat werksame kommissies reeds te veel toegee óf dalk self nie oor genoegsame kundigheid in hulle midde beskik nie. Die wyse waarop kommissies benoem word, het ek reeds voorheen bevraagteken, spesifiek ook met verwysing na die feit dat Loader, 'n gerekende akademikus en boonop toepaslike vakspesialis, nooit op die Psalmkommissie benoem was nie (Kloppers 2007, voetnoot 21).