• Die artikel hieronder is ’n ietwat verwerkte weergawe van ’n artikel wat goedgunstiglik aan Mieliestronk.com verskaf is deur die Afrikaanse Taalmuseum in die Paarl. Besoek gerus hul webwerf by hierdie skakel.
• Die artikel kan in samehang gelees word met hul ander artikel oor die oorsprong van Afrikaans: klik hier. Daar is wel sekere oorvleuelings in die twee geskrifte, maar soveel verskillende aspekte word in die artikels belig dat stellig nie een van hulle sonder nut vir die leerder is nie.
• Dit is ’n goeie vraag hoeveel Bell se uitbeelding van die Nederlanders se koms miskien meegehelp om indruk te stereotipeer dat die Europeërs “hoër” as die “barbare” van Afrika is. Teenoor ’n gesofistikeerde Van Riebeeck en sy mede-Hollanders word die Khoi enigsins pateties voorgestel en op ’n laer vlak as die aankomelinge geplaas.
• Maar al is Afrikaans in wese ’n Germaanse taal, kan die bydrae van die Khoi in sy ontstaan nie ontken word nie. Van ons mees algemene woorde soos eina en kamtig is niks anders as Khoi-erfenisse nie. Daarby moet die “dubbele nie”, wat so eie aan ook standaard-Afrikaans is as wat biltong aan Suid-Afrika is, volgens sekere navorsers ook aan die Khoi-invloed toegeskryf word. (Omdat die nie in die Nederlandse dialekte in die middel van ’n ontkenningsin geplaas is, maar die ontkenningselement aan die agterkant van ’n Khoi-sin voorgekom het, sou die dubbele negatief deur beïnvloeding in Afrikaans ontstaan het.)
FRIKAANS se wortels lê oor drie vastelande versprei, naamlik Europa, Afrika en Asië. Grammatikaal en struktureel is dit allereers ’n Germaanse taal—’n taal uit Europa wat op Afrika oorgeplant is. Dat ons eie kontinent ook ’n sekere stempel op Afrikaans sou afdruk, is eintlik vanselfsprekend. Maar die groot invloed wat vanuit ’n wêrelddeel soos Asië op ons taal uitgeoefen is, was die gevolg van nog ’n belangwekkende tydvak in ons geskiedenis.
In 1652 het die Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) van Nederland ’n verversingspos aan die Kaap gestig vir sy skepe wat na en van die Ooste gevaar het. Die amptenary van die VOC het hoofsaaklik Hollands gepraat. Die matrose en soldate het op hul beurt hul gesprekke gevoer in ’n mengsel van sewentiende-eeuse Nederlandse en Nederduitse dialekte wat ontwikkel het uit die Germaanse taalbasis wat nie as die standaard beskou is nie.
Die resultaat was ’n aanleerderstaal waarvan Hollands die teikentaal was. Party navorsers verwys hierna as ’n kreoolse taal. Reisigers het reeds so vroeg as in 1671 (nog nie eens twintig jaar ná die vestiging van die verversingspos nie) aangeteken dat die Hollands wat aan die Kaap gepraat word nie meer soos die taal van Europa klink nie. Die skryftaal was egter nog dieselfde.
Teen die middel van die agttiende eeu was Afrikaans as ’n afsonderlike taal met ’n eie identiteit reeds aan die Kaap gevestig. Die taal is Kaaps-Hollands genoem, maar het in party streke ook ander name gehad. Die Afrikaans wat by die Genadendal-sendingstasie gepraat is, het bv. by die Britse owerheid as Genadendal Dutch bekend gestaan.
LINKS: ’n Duitser by sy vrou en een van sy kinders op ’n baie ou foto. Die Duitsers wat Kaap toe gekom het om vir die Kompanjie te werk, kon baie soos hierdie man gelyk het, maar hulle was meestal enkelinge sonder gesinsverbintenisse wat eers in hul nuwe vaderland sou vrou vat. Dié vroue was weer baie dikwels van Nederlandse afkoms.
Nederland het in die sewentiende eeu ’n ekonomiese bloeityd beleef wat bekend gestaan het as die Goue Eeu, en die VOC was maar te gretig om die Duitse trekarbeiders in diens te neem. Baie van hierdie Duitsers het uiteindelik as vryburgers aan die Kaap ’n nuwe begin gemaak nadat hulle uit die VOC se diens getree het.
Teen die tweede kwart van die agttiende eeu was daar meer Duitsers as Nederlanders aan die Kaap. ’n Mens sou dus verwag dat die Duitse dialekte ’n aansienlike uitwerking op die ontwikkeling van Afrikaans moes gehad het, maar in werklikheid is die taalinvloed nie so duidelik waarneembaar nie.
Nog iets wat die verhollandsing van die Duitse gemeenskap versnel het, was die feit dat die VOC slegs die Hollandse staatskerk aan die Kaap toegelaat het. Die Lutherse kerk, wat ’n sterk Duitse karakter gehad het, het eers in 1779 die vergunning gekry om hom hier te vestig en toe ook slegs met ’n Hollandse predikant.
Teen 1725, toe die laaste Hugenote toegelaat is om na die Kaap te immigreer, was die oorspronklike groep feitlik heeltemal in die Hollandse gemeenskap geassimileer en was Frans nie meer ’n lewensvatbare taal aan die Kaap nie.
Aangesien die Nederlanders nie vir die aanleer van die Khoi-tale kans gesien het nie, moes die Khoi noodgedwonge Nederlands leer. Die Nederlanders het dit onmoontlik gevind om die taal aan te leer wat so geweldig van hul eie verskil het, veral omdat hulle die vele klapklanke nie onder die knie kon kry nie. Met sy streng maatreëls het die Kompanjie ook sy amptenare byna verbied om die sogenaamde Hottentots aan te leer (só genoem omdat die taal vir die Europeërs na ’n brabbeltaal vol “hot”- en “tot”-woorde geklink het). Die VOC was baie daarop gesteld om Nederlands as moedertaal te behou.
’n Aantal lede van die Khoi-groepe wat die pokke-epidemies van die agttiende eeu oorleef het, het van die Kaap af weggetrek en hulle aan die Oranjerivier gaan vestig. Daar het hulle die Oranjeriviervariant van Afrikaans verder ontwikkel en uitgebrei. Vandag word hierdie variant nog in veral Griekwa-Afrikaans en Namakwaland-Afrikaans gehoor.
REGS: ’n Slavin, waarskynlik van Asiatiese afkoms, op ’n slawemark. Die figuur is onttrek uit ’n skildery, Die Slawemark deur die Franse kunstenaar Gustave Clarence Rodolphe Boulanger (1824-1888), waarop ook ander voorstellings van verskillende slawe voorkom.
Dit was vir die slawe baie belangrik om Nederlands te leer, aangesien slegs dié wat die taal magtig was, hul vryheid kon terugkoop. In 1658 is ’n skool gestig waar die slawekinders Hollands kon leer. Dit was die eerste skool aan die Kaap; eers in 1663 sou ’n skool vir die blanke kinders gestig word.
Van die eerste geskrewe getuienisse van die taal wat deur die slawe gepraat is, kan in die ou Kaapse hofverslae gesien word. Slawe-getuies se uitings is woord vir woord en foneties deur die hofbeamptes neergeskryf.
Ná 1780 was die meeste van die plaaslike slawe Kapenaars van geboorte en nie meer ingevoerde slawe nie. Baie van hulle het ook op die plase van die vryburgers beland. Die taal van die slawe het ’n baie groot invloed op die ontwikkeling van Afrikaans gehad.
Aangesien hulle hul vryheid kon terugkoop, was daar reeds teen die einde van die agttiende eeu ’n groot gemeenskap van vry slawe aan die Kaap. Baie van hulle het hulle as ambagslui gevestig, bv. as kleremakers, bakkers, messelaars, skrynwerkers, kokke, ens. Omdat ambagswerk as slawewerk beskou is, het Europeërs aan die Kaap dit byna glad nie meer beoefen nie en het die ambagswêreld aan die Kaap in ’n groot mate die domein van die Maleier-gemeenskap geword. Baie van die ambagte is van geslag tot geslag in sekere families oorgedra. In 1834 is slawerny afgeskaf.
Kaapse Afrikaans is hoofsaaklik deur die slawegemeenskap en hul nasate gepraat en het heelwat Maleier- en Arabiese invloede bevat. Dit kan vandag nog in die Wes-Kaap en veral die Bo-Kaap gehoor word.
Oosgrens-Afrikaans is hoofsaaklik deur die Europese trekboere gepraat wat eers na die Kaaplandse oosgrens getrek het en later na die binneland om die Boererepublieke te stig. Dit is hierdie variant waaruit die sogenaamde standaard-Afrikaans ontwikkel het.