Seno ke tlhotlhomiso ka kakaretso ya ka fa setso sa thuto ya ditshwanelo tsa botho se aparetseng Aforika Borwa. Di bopilwe go tswa dikwalong tsa boditšhabatšhaba le tsa kgaolo, ditshwanelo tsa botho di tlhoka go salwa morago go tswa kwa ntle go ya ka fa teng. Le mororo go le ditekanyetso mo thutong e e gapelediwang ke lebaka la gore kgopolo ya ditshwanelo tsa botho e lemogilwe ka sešwa mo Aforika Borwa, puisotatelelo ya dikwalo tsa boditšhabatšhaba, kgaolo le bosetšhaba e tla tlamelwa mo Kgaolong e.
Dilo tse di tsitsibanyang tse di sotlileng batho ka paka ya Ntwa ya Lefatshe ya Bobedi di isitse kwa Ditšhaba Kopanong go tsaya tshwetso go tlhagisa maikemisetso a bona mo go lemogeng le tshireletsong ya ditshwanelo tsa botho. Mokgatlho o simolotse ka 1946 fa Kokoano ya Ditšhaba Kopano e rulaganya Tšhata ya Ditšhaba Kopano. Matseno a yona a tlhomamisa "tumelo mo motheong wa ditshwanelo tsa botho, mo seriting le botlhotlhwa jwa botho jwa batho, mo ditshwanelong tse di lekanang tsa banna le basadi."
Aforika Borwa, jaaka leloko la naga le tshamekile seabe se se kwa pele mo Tšhateng e gonne Tona Kgolo ya teng, Mogenerale Smuts, o ne a kwala Tšhata. Diathikele tsa Tšhata, gareng ga tse dingwe, di tlama Ditšhaba Kopano go godisa tlotlo ya bogotlhe mo tlhokomedisong ya ditshwanelo tsa botho le kgololosego ya motheo go botlhe ntle le pharologano kwa semorafeng, bong, puo kana sedumedi.
Go ya ka diathikele 56, go ne go solofetswe gore dinaga tsotlhe tsa maloko di tla obamela lokwalo. Le gale, ka bonako go ne go bonala gore Aforika Borwa e tsweletse ka ikgatholoso ya ditshwanelo tsa batho. Le mororo Ditšhaba Kopano di boeleditse tshwetso ya tsona ya gore go mo kgatlhegelong ya botho go tlisa kgethololo ya semorafe kwa bokhutlong, Kopano/Rephaboleki ya Aforika Borwa e tsweleditse tiro ya yona ya ikgatholoso ya ditshwanelo tsa botho.
Boitshwaro bo, bo ne bo itshetlegile mo athikeleng 2.7 ya Tšhate e e thibelang tsereganyo ya Kokoano Kakaretso mo 'mererong ya selegae' bo bo tsewang jaaka bo bo neelang kgololosego kwa ikgatholosong e e feletseng ya ditshwanelo tsa botho. Kgaogano ya semorafe ya Aforika Borwa e lebega e le ka kwa ntle ga kutlwano le ditlamego ka fa tlase ga Tšhata ke ka jalo ka 1982 Ditšhaba Kopano di sweditse go dira dikgolagano tsa sepolotiki tsa tsona le Aforika Borwa.
Athikele 2.7 e tlhodile thulano magareng ga ditshwanelo tsa botho le ditlamego tsa teng, kwa dinageng tsa maloko jaaka e tlameletse seo, ga go sepe se se tshotsweng mo Tšhateng ya jaanong se se tla rebolelang Ditšhaba Kopano go tsereganya mo mererong e ka tlhomamo e leng mo teng ga taolelo ya selegae ya naga nngwe le nngwe kana ya tlhoka maloko go tlisa merero go siamisiwa ka fa tlase ga tšhata e e leng teng, fela theo e ga e ne e gobelela kopo ya dikgato tsa tiragatso ka fa tlase ga Kgaolo V11.
Go sa emelelwe diphoso, Tšhata e tshamekile seabe se se masisi mo go tsweletseng le go bopeng gape ditlwaelo tsa boditšhabatšhaba tsa ditshwanelo tsa botho le boemo. Go neela sekao, mekgatlho e e farologaneng e ne ya tlhomiwa ka fa tlase ga tshireletso ya Ditšhaba Kopano, mo go kgotsofatseng ditlamego tsa Tšhata. Dikgato tse di ka bo di ne di le ka mokgwa wa tlhomamiso le ditumalano. Baeteledipele kwa Ditumalanong ba tshotse ditheo tse di bulegileng go tlhomamisa bosemolao jwa dikgolagano. Lokwalo lwa ntlha lo lo tshotsweng ke dinaga tsa maloko di le 48 go tswa go di le 56, ka di le robedi go tsenyelediwa le Aforika Borwa di ithibetse. Le fa go le jalo lokwalo lo, lo fitlheletse temogo e kgolo mo karolong ya selegae le ya boditšhabatšhaba jaaka selekanyetsi sa boemo. Gape lo bontshitse tiragatso e e diregang ya tebo ya Ditšhaba Kopano ka tlhomamiso. Tebo e e tlhalosiwa mo memorantamong o o phasaladitsweng sentle o o bonweng mo kantorong ya Merero ya Semolao jaaka go buiwa 'mo tebong ya nako e e gagametseng e e kgatlhanong le ditshwanelo tsa botho, ke ka 1987 Bophuthatswana e lekileng go tlhagisa hisitori ya Molaotlhomo wa Ditshwanelo mo Aforika e e Borwa. Aforika Borwa ka bonako ya lemoga gore kgatelelo ga e kgone go busetsa botshepegi le bothati jwa gagwe, ke ka a simolotse go batla dikao tsa molaotheo tse di ntšha tse di tla amogelang temogo le tshireletso ya ditshwanelo tsa botho. Ka jalo ka 1986 Tona ya Bosiamisi (Cootze JH), o ne a tlhoma Khomišene ya Molao ya Aforika Borwa go batlisisa tshireletso ya ditshwanelo tsa botho. Mo kgabaganyong, setlhopha sa babueledi se se kgatlhanong le kgethololo (Mokgatlho wa Bosetšhaba wa Babueledi ba Temokerasi) ba ne ba lemogile gore ba tshisintse diphetogo tsa molaotheo fela pholesi ya Bosetšhaba e ne e sa sekaseka dikeletso tsa batho mme ba lopa Khomišene ya Molao ya Aforika Borwa go tsenyeletsa dingwe tsa ditshiamelo tsa tšhata ya Kgololosego le Tšhata ya Banjul.
Kgopolo ya temogo ya ditshwanelo tsa botho le tshireletso di tlile kwa maungong morago ga puo e e tumileng ya Moporesidente De Klerk (Moporesidente wa bofelo wa Nako ya Kgethololo). O ne a tlhagisa gore, 'mmuso o amogela theo ya temogo le tshireletso ya ditshwanelo tsa motheo tse di bopang motheo wa molaotheo wa bontsi jwa ditemokerasi tsa bophirima. Re amogela le rona, gore mokgwa wa gagwe o o dirang wa go sireletsa ditshwanelo tse o beilwe mo tlhomamisong ya ditshwanelo e e pakelwang ke bosiamisi bo bo ikemetseng'. O ne go ya pele a lopa Khomišene ya Molao ya Aforika Borwa go tlisa pegelo ya yona ya bofelo ka Molaotlhomo wa Ditshwanelo o o tshisinngwang.
Ka jalo ditshwanelo tsa botho di ne kwa bofelong tsa lemogiwa, tsa sirelediwa le go diragadiwa mo Aforika Borwa le go tsenngwa mo Molaotheong go tloga 1993. Mo Molaotheong wa ga jaana, karolo 7 e tlamelela gore Molaotlhomo o wa Ditshwanelo ke motheo wa temokerasi mo Aforika Borwa. O tshotse ditshwanelo tsa batho botlhe mo nageng ya rona le go tlhomamisa boleng jwa temokerasi jwa seriti sa botho, tekano le kgololosego. Fela tshireletso yotlhe e tlamelwa ke karolo 8 e e tlamelelang gore Molaotlhomo o dira kwa molaong otlhe le go tlama kokoanopeomolao, khuduthamaga le boatlhodi jaaka go ganetsana le molaotheo wa pele o o tlhomileng boipuso jwa palamente. Molaotheo kwa bofelong o lebeletse go sa lekane ga temogo ya ditshwanelo tsa botho le tshireletso. Go tlhomamisa tiragatso, molaotheo o tlameletse gape boatlhodi bo bo ikemetseng mmogo le Kgotlatshekelo ya Molaotheo le mekgwa ya tshireletso, jaaka dikgotlatshekelo tse dingwe le dikhomišene.
Mo bokhutlong, patlisiso ya kakaretso e e fa godimo e bontshitse sentle kutlwalo e kgolo ya dikwalo tsa boditšhabatšhaba, kgaolo le bosetšhaba go tsenya setso sa ditshwanelo tsa botho mo Aforika Borwa. Le fa Molaotheo go sa reye gore ga o a fosagala kana go nna ntle le bothata jwa tshimologo, o kgonne go siamisa dilo tse di tsitsibanyang tse di sotlileng batho ba rona mo pusong ya maloba. Go ya pele tshiamelo ya teng ya kgololosego ya tlhaloso e tokafaditse tlhokomediso ya batho ya ditshwanelo tsa bona, ke ka seno se tiisediwa ke lenaneo la ga jaana la thuto ya ditshwanelo tsa botho go tlhomamisa tiragatso go ya pele ya Molaotlhomo wa Ditshwanelo.
Mo Aforika Borwa, go ne go na le ikgatholoso ya ditshwanelo tsa botho le dilo tse di tsitsibanyang tse di dirilweng ke mmuso wa kgethololo le ditumalano tsa ona. Re utlwile ka bontsi jwa dilo tse ka nako ya ditheetso tsa TRC kana, rona, bamalapa a rona, ditsala kana baagisani ba itemogetse dikgatholoso tse le dilo tse di tsitsibanyang. Palamente e ne e le kgolo, godimo ga dilo tsotlhe, mme e fetisa melao e e gatelelang, e e neng e dumeletswe ke dikgotlatshekelo tse di neng di sa ikemela. Ka ntlha ya se, mekgatlho e e farologaneng e e kgatlhanong le kgethololo mo Aforika Borwa e thadile Tšhata ya kgololosego mme seno e ne e le lokwalo lwa ntlha lo lo botlhokwa lwa Ditshwanelo tsa Botho, lo lo boneng tshegetso mo gare ga palo e kgolo ya MaAforika Borwa. Ka lebaka leo, fa Aforika Borwa e phasalatsa Dikaedi tsa Molaotheo tsa yona tsa Aforika Borwa o o nang le Temokerasi, Tšhata e ne ya nna karolo ya teng.
Morago ga go tlosiwa ga kiletso ya mekgatlho yotlhe ya dipolotiki le kgololo ya yo e neng e le Moporesidente, Nelson Mandela, Molaotheo wa nakwana o ne wa bewa mo mannong. E ne e le moetledipele kwa Molaotheong wa jaanong wa rona, o o leng mongwe o o gaisang mo lefatsheng. Molaotheo wa rona o ne wa saenelwa ke Moporesidente Nelson Mandela ka Letsatsi la Boditšhabatšhaba la Ditshwanelo tsa Botho, ka di 10 Sedimonthole 1996.
Molaotheo wa rona ke molao o mogolo wa naga mme o kopanya Molaotlhomo wa Ditshwanelo, o e leng motheo wa temokerasi mo Aforika Borwa. Molaotlhomo wa Ditshwanelo o tshotse ditshwanelo tsa batho botlhe mo Aforika Borwa mme o tlhomamisa boleng jwa temokerasi jwa seriti sa botho, tekano le kgololosego. Ka go tlhomamisa ditshwanelo tse mmuso o neela tshireletsego ya gore baagi ba ona ba tla sirelediwa le go nna le kgololosego go tshela botoka jaaka go kgonega.
Ditshwanelo tsa botho ke ditshwanelo tseo tse batho ba tsewang ba na le tsona ka ntlha ya botho jwa bona le seriti se se ageletsweng. Moatšhebišopo Desmon Tutu o tlhalositse ditshwanelo tsa botho jaaka "Tse di neilweng ke Modimo, tseno bonolo le fela gonne re le batho. Di gotlhe - mongwe le mongwe, mongwe le mongwe fela, mongwe fela yo o ka nnang ena, a ka bo a humile kana a humanegile, a rutegile kana a sa itse sepe, a le pila kana a le maswe, a le montsho kana a le mosweu, monna kana mosadi ka lebaka la go nna ditshwanelo tsa botho Jaaka Mokeresete nka tlaleletsa ka gore motho mongwe le mongwe ke wa boleng bo bo sa feleng gonne mongwe le mongwe o tlhodilwe mo setshwanong sa Modimo. Mongwe le mongwe ke morwadi wa Modimo mme go tshola motho ofe kana ofe jaaka e kete ke ba ba kwa tlase seno ke tshotlo, kgwelo ka mathe mo sefatlhegong sa Modimo".
Kakanyo e nnye ke ya gore batho ba a akanya le go nna le boitshwaro, mme ka jalo ba farologana le ditshedi tse dingwe mo lefatsheng. Ka jalo batho ba tshwanelwa ke ditshwanelo tse di rileng le dikgololosego, tse diphologolo tse dingwe di sa di itumeleleng. Go neela sekao, tonki ga e kitla e gana go rwala motho gonne e tlhoka tsholo ya tiro e e siameng kana a e ka ipelaetsa kana ya phiketa. Le fa go le jalo, motho a ka godisa tshireletso ya ditshedi tse dingwe, jaaka thibelo ya setlhogo kwa diphologolong.
Ka jalo, Ditshwanelo tsa botho ga di a tshwanela go neela, go jewa boswa, go rekiwa kana go ungwa. Batho ba belegwe le ditshwanelo tse mme ka jalo di tlhalosiwa jaaka tsa go jewa boswa, bogotlhe, tsa go se kgaoganngwe le ditshwanelo tse e seng tsa tlholego.
Setlhopha sa melao kana melawana se se rulagantsweng go laola maitsholo a setheo sengwe le sengwe, naga, mokgatlho wa loago, sekolo kana kereke. Molaotheo o neela kaelo kwa malokong a setheo malebana le kagego, maitsholo le maikarabelo. O na le dikgaolo le dipolelwana kana maphata go neela sekao Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa o na le dikgaolo di le lesomenne, maphata a le kgolo a mabedi somaamane tharo, disekedule tse supa le ya dimametlelelo. Mo lephateng lengwe le lengwe o tlhalosa sentle ditshiamelo tsa Molao ka mokgwa wa maphata tlaleletso. Karolo e e nolofaditsweng ya ka fa melao e dirwang le dikgaolo tse di farologaneng tsa Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa 108 wa 1996.
Go itumelela botlhokwa jwa Molaotheo wa ga jaana lemorago le le kopana la hisitori ya Molaotheo wa Aforika Borwa le tlametswe go sedimosetsa ditshwanologo tsa Molaotheo mongwe le mongwe.
Kopano ya Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa e itsiwe jaaka Molaotheo wa ntlha o o tshwayang kemonosi ya teng go tswa pusong ya Borithane mme baagi botlhe ba ne ba lemogiwa. Porofensi nngwe le nngwe e ne e na le palamente ya yona, sekao; Cape of Good Hope, Orange Free State, Natal le Transefala.
Molao wa Molaotheo wa Rephaboliki ya Aforika Borwa o tshwaya kopano ya diporofensi tse nne go bopa Rephaboliki fela go ne go na le matshwao a a se nang kemedi ya merafe e mengwe mo Palamente.
Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa o tshwaya kgabaganyo go ya kemeding jaaka e itsiwe mo Palamenteng ya Dikamore tse tharo, le basweu, bammala le maintia mo Palamenteng mme Bantsho ba neelwa Dinagamagae tse di itseweng jaaka dinaga tsa TBVC (Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei).
Molao wa Molaotheo wa Nakwana 200 o o tlameletseng Molaotlhomo wa ntlha wa Ditshwanelo mo Aforika Borwa ka go rialo o neela temogo le tshireletso ya baagi botlhe ba Aforika Borwa.
Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa. Seno ke tsweletso ya Molaotheo wa nakwana mo godimo ga o o tlisitsweng ke diphetogo tsa ga jaana mo hisitoring ya Aforika Borwa kana temogo le tshireletso ya ditshwanelo tsa batho ka boleng le tekano ya temokerasi, seriti le kgololosego tse di neelwang ke Molaotlhomo wa Ditshwanelo tse di tshotsweng mo Kgaolong 2 ya Molao wa Molaotheo wa ga jaana.
Ke mmuso wa batho ka batho e le wa batho.
Lefoko temokerasi le tloga go tswa lefokong la Segerika demos le le kayang batho le kraitsa le le kayang bothati.
Ka jalo ke mmuso o o tswang mo bothating jwa batho. Mo Aforika Borwa mesola e meraro ya temokerasi, e bong; tekano, seriti sa botho le kgololosego di tshegetsa temokerasi ke ka Molaotheo wa Aforika Borwa o tsewa o le o o tshwanang o le esi thata mo lefatsheng lotlhe. Ditheo tsa temokerasi, tse di goeleditsweng mo Molaotheong wa Nakwana di ikarabelela dipharologano magareng ga melaotheo ya pele le o o leng teng jaanong.
Ditheo tse kana boleng ke dikakanyo tse batho ba le bantsi ba di tsayang jaaka tsa botlhokwa mo temokerasing. Di bidiwa gape 'mosupatsela' wa temokerasi gonne fa re di bona, ke matshwao a gore naga e mo tseleng go ya temokerasing. Ditheo tse kana mesupatsela ka gale e nna karolo ya Molaotheo kana Molaotlhomo wa Ditshwanelo mo nageng ya temokerasi. Ditemokerasi tse dintsi di tshegetsa ditheo tsa motheo tse di tshwanang.
Ke mesupatsela efe e re tshwanetseng go kgona go e bona ka Aforika Borwa mo tseleng go ya temokerasing?
Baagi botlhe ba kgona le go nna le tshwanelo le tiro go tsaya karolo mo mmusong le mo setšhabeng se se tlhabologileng. Seno ke nngwe ya mesupatsela ya botlhokwa thata ya temokerasi. Botsayakarolo jwa moagi bo tsenyeletsa go emela ditlhopho, go bouta mo ditlhophong, go itse, go ngangisana ka merero, go tsenela dikopano tsa baagi le tsa selegae, go tsenela mekgatlho e e seng ya mmuso kana mekgatlho e mengwe mo baaging ba gaeno, go duela makgetho, go ipelaetsa, go dira thapedi, jj. Botsayakarolo bo kaya gore batho ba amega mo baaging ba bona le mo go laoleng baagi ba bona.
Mmuso o dira ditshwetso tse di nang le tshedimosetso.
Temokerasi e kaya gore batho botlhe ba a lekana. Tekano e kaya gore batho botlhe ba tsholwa ka go lekana mme ba newa ditšhono tse di lekanang. Ga go ka ke ga nna le kgethololo kgatlhanong le batho ka ntlha ya bosemorafe, sedumedi, bong, tshekamelo ya bong tsa bona jalo jalo. Mo temokerasing batho ba na le tshwanelo go tshola le go dirisa ditso tsa bona, dipuo le ditumelo.
Ditšhaba tsa temokerasi di a itshokelana mo sepolotiking. Seno se kaya gore fa bontsi jwa batho ba busa mo temokerasing, ditshwanelo tsa ba ba botlana di a sirelediwa le tsona. Mongwe le mongwe o tshwanetse go dumelelwa go nna le go tlhalosa dikgopolo tsa bona le go rulaganya mekgatlho ya bona ya sepolotiki kana ditlhopha. Setšhaba sa Aforika Borwa se na le batho go tswa ditsong tse di farologaneng, ditlhopha tsa semorafe, sedumedi le setšhaba tse di nang le dintlha tsa tebo tse di farologaneng. Setšhaba sa temokerasi se dumelela dipharologano tse go tlhalosiwa. Batho ba tshwanetse go tlotla tshwanelo ya batho ba bangwe go nna le dintlha tsa bona tsa tebo. Go ngangisana le go buisana ka dintlha ke karolo ya botlhokwa ya temokerasi.
Mo temokerasing, batlhankedi ba ba tlhophilweng ke batho ba tshwanetse go ikarabelela kwa bathong. Seno se kaya gore ba ikarabelela ditiro tsa bona. Batlhankedi ba tshwanetse go tsaya ditshwetso le go dira ditiro tsa bona go ya ka thato le keletso ya batho, e seng ya bona.
Mmuso le batlhankedi ba ona ba tshwanetse go bulega kwa setšhabeng ka ditiro tsa ona. Mmuso o o bonalang o tshwara dikopano tsa setšhaba le go dumelela baagi go tsenela. O dumelela badikuranta le batho go bona tshedimosetso ka ditshwetso bonolo le kwa ntle ga go khupetsa gore ke mang yo o dirang tshwetso le gore go reng.
Nngwe ya mesupatsela e e botlhokwa thata ya temokerasi ke ditlhopho tse di tlwaelegileng, tse di gololosegileng tse di siameng. Ke koo baagi ba kgonang go tlhopha batho ba ba ba batlang go ba busa. Ditlhopho di tshwanetse go diragala ka tsela e e gololosegileng le e e siameng, ntle le tshosetso, bobodu le matshosetsi go baagi ka nako kana pele ga ditlhopho.
Dinaga tse dintsi tsa temokerasi di na le Molaotlhomo wa Ditshwanelo go sireletsa batho kgatlhanong le tiriso botlhaswa ya dithata. Molaotlhomo wa Ditshwanelo ke lenane la ditshwanelo le dikgololosego tse di netefaleditsweng kwa bathong botlhe mo nageng. Fa Molaotlhomo wa ditshwanelo e nna karolo ya Molaotheo wa naga, dikgotlatshekelo di na le dithata go gapeletsa ditshwanelo tse. Molaotlhomo wa Ditshwanelo o lekanyetsa dithata tsa mmuso mme o ka gapeletsa gape ditiro mo bathong ka bongwe le mekgatlho.
Mo temokerasing go tshwanetse go nne le ditsela go thibela motlhankedi yo o tlhophilweng kana setlhopha sa batho mo go diriseng botlhaswa kana go sotlakeng madi a mmuso le dithata. Nngwe ya ditshotlako tse di tlwaelegileng thata tsa dithata ke bobodu. Bobodu bo diragala fa batlhankedi ba mmuso ba dirisetsa madi a setšhaba tshiamelo ya bona kana ba dirisa dithata tsa bona ka tsela e e seng ka fa molaong.
Go na le ditsela tse di farologaneng tsa go sireletsa batho kgatlhanong le ditshotlako. Mo Aforika Borwa mmuso o rulagantswe go ya ka makala a le mararo: kokoanopeomolao, phetiso le boatlhodi (dikgotlatshekelo). Thulaganyo e e lekanyetsa dithata tsa batlhankedi mo makaleng a a farologaneng a. Dikgotlatshekelo di ikemetse di le esi.
Mo temokerasing mokgatlho o o fetang bongwe wa sepolotiki o tshwanetse go tsaya karolo mo ditlhophong mme o tshameke karolo mo mmusong. Mokgwa wa mekgatlho mentsi o dumelela mokgatlho kana mekgatlho e e latlhegetsweng ke ditlhopho go nna baema kgatlhanong kwa mokgatlhong o o fentseng ditlhopho. Seno se thusa mmuso go bona dintlhatebo tse di farologaneng mo mererong. Mokgatlho wa bontsi gape o neela batlhophi boikgethelo jwa baemedi, mekgatlho le dipholesi go bouta mo ditlhophong. Ka gale, fa naga e na le fela mokgatlho o le mongwe, ditlamorago e nnile mmusa esi.
Mo temokerasing ga go ope yo o kwa godimo ga molao, le kgosi tota kana Moporesidente yo o tlhophilweng. Seno se bidiwa tsamaiso ya molao. Go kaya gore mongwe le mongwe o tshwanetse go obamela molao mme a tsewe a ikarabelela fa molao o tlolwa. Temokerasi gape e kaya gore molao o tshwanetse go dirisiwa ka tekano, ka tshiamo le ka go tshwana.
Le fa ditshwanelo tsotlhe mo molaotlhomong wa ditshwanelo di le botlhokwa, matsapa a tserwe go baya kgatelelo mo ditshwanelong tse segolo di amang matshelo a batho kana tota di ne di ikaeletswe go tsholetsa mesola e le meraro ya temokerasi ya Molaotheo e bong; tekano, kgololosego le seriti sa botho.
Ditshwanelo tsa setso.
Jaaka go tlhalositswe pele, tekano ke kakanyo ya ngwao e batho ba ba beilweng mo go tshwanang mo ditseleng tse di maleba ba tshwanetseng go tsholwa ka go lekana.
Mongwe le mongwe o a lekana fa pele ga molao mme o na le tshwanelo kwa tshireletsong e e lekanang le tshiamelo mo molaong.
Tekano e tsenyeletsa itumelelo ka botlalo le ka go lekana ya ditshwanelo tsotlhe le dikgololosego. Go godisa phitlhelelo ya tekano, peomolao le mekgwa e mengwe e e diretsweng go sireletsa kana go tlhagisa batho kana ditlhopha tsa batho, ba ba ikgatholositsweng ke kgethololo e e sa siamang, e ntse e ka tsewa.
Naga e ntse e ka se kgetholole ka go sa siamang ka tlhamalalo kana e se ka tlhamalalo kgatlhanong le mongwe le mongwe ka lebaka le le lengwe kana go feta go tsenyelediwa bosemorafe, bong, boimana, kemo ya nyalo, tlhago ya bosetšhaba kana loago, mmala, tshekamelo ya bong, bogolo, bogole, maikutlo, tumelo, setso, puo le botsalo.
Go se nne motho yo o tla kgethololang e se ka fa tshiamong ka tlhamalalo kana e se ka tlhamalalo kgatlhanong le mongwe le mongwe ka lebaka le le lengwe kana go feta ka mabaka a karolotlaleletso . Peomolao ya bosetšhaba e tshwanetse go tsenngwa molaong go thibela kana go iletsa kgethololo e e sa siamang
Kgethololo mo go e le nngwe kana go feta ya mabaka a a naneofaditsweng mo go karolotlaleletso ga e a siama ntle le fa go tlhomamisitswe gore kgethololo e siame
Mo theong ya tshiamelo e kana Molaotlhomo wa Ditshwanelo o feletse phekolo e tlisiwa kwa tsholong e e sa lekaneng magareng ga batho ba Aforika Borwa ka nako ya paka ya kgethololo. Batho ba ne ba ganelwa ditshwanelo tsa botho segolo bantsho. O neela sekao batho ba sotlilwe ka kgethololo kwa tirong, kwa gae le mo setšhabeng ka ntlha ya bosemorafe jwa bona, bong, bogole le mafelo a bonno. Le fa lephata la 9 le le fa godimo le tlameletse go se nne le kgethololo lephata le le golwane la setšhaba se se ntsi le sa ntse le bogisiwa ke go sa lekaneng go neela sekao basadi, batho na na nang le bogole, batho ba ba nang le HIV le AIDS mme go na le pharologano mo boemong jwa go tshela magareng ga batho ba ba tshelang mo mafelong a magae le bao ba tshelang mo mafelong a setoropo. Dikao di le mmalwa di tlametse go bontsha go sa lekaneng le ka fa Kgotlatshekelo ya Molaotheo e diraneng le dikgetse tse di jalo.
Kgaolo ya Ditšhaba Kopano e lemoga loago - ikonomi le ditshwanelo tsa setso jaaka ditshwanelo tsa dikokomane tsa bobedi ka 1945.
Ditshwanelo tsa bagolegwa kwa bonnong bo bo lekaneng, dikotla, go buisa matheriale le kalafi ya dingaka.
Mo tiragatsong ditshwanelo tsa botho di golagane ka katamelano le tse dingwe gonne go bontshitse ka bonako gore ga go na mosola mo mothong go nna le ditshwanelo tsa go bouta ntle le marulelo mo tlhogong ya gagwe. Ke ka mo theetsong ya Buela kwa Ntle e e neng e tshwerwe ka 1999, batho ba amogane maitemogelo a bona mo khumanegong. Seno se beile kgwetlho kwa mmusong mo tsweletsong ya ditshwanelo tsa loago - ikonomi. Ka jalo, ditshwanelo tsa ikonomi-loago di ka ga go tlamela batho ka ditlhokego tsa motheo tsa go tshela, ke ka maikaelelo a pele a lenaneo le ka 1998 e ne e le go farologanya magareng ga tlhokego le patlo.
Maikaelelo a setlhogo e ne e le go maatlafatsa batho ka go baya pele ditlhokego tsa bona fa go tlhokega go dira jalo ka nako ya tlhagiso ya ditirelo tsa loago- ikonomi. Ka go tsenya ditshwanelo tse mo Molaotheong mmuso o bontshitse tlamego kwa go fediseng khumanego le go sa lekaneng mo boemong jwa loago mo Aforika Borwa. Tlamego go ya pele e bontshitswe ka tlhomamiso ya Tumelano mo Ikonoming, Loago le Ditshwanelo tsa Setso ka 1998.
Mongwe le mongwe o na le tshwanelo go dirisa puo le go tsaya karolo mo botshelong jwa setso tsa boitlhophelo jwa bona fela ga go ope yo o diragatsang ditshwanelo tse yo o ka dirang jalo ka mokgwa o o sa tsweleleng le ditshiamelo dipe tsa Molaotlhomo wa Ditshwanelo
Batho ba ba leng ba setso, bodumedi kana baagi ba dipuo ba ntse ba ka se ganelwe tshwanelo, le maloko a mangwe a baagi bao go itumelela setso sa bona, go diragatsa bodumedi jwa bona le go dirisa puo ya bona, le go bopa, go kopanya le go tshola setso, bodumedi le mekgatlho ya borutapuo le dithwe tse dingwe tsa setšhaba se se tlhabologileng. Ditshwanelo mo go karolotlaleletso di ntse di ka se diragadiwe ka mokgwa o o sa tsweleleng le ditshiamelo dife tsa Molaotlhomo wa Ditshwanelo
Dikarolo ka bobedi di bonako fela go ya ka go nna tse di tswelelang le ditshiamelo tsa Molaotlhomo wa Ditshwanelo ka mafoko a mangwe ga di ka ke tsa dirisiwa gotlhelele fela di lekanyeditswe go fitlha fa go rileng. La bobedi di rulagantswe go sireletsa batho ba e leng ba setso kana setlhopha sa puo kana batho.
Naga le batho ba yona ba tshwanetse go tlhokomedisa kgatlhanong le go sunya nko kana go ikgatholosa tshwanelo go diragatsa setso sa baagi ba. Ntle le temogo ya ditso e e tlamelwang ke Athikele 27 ya Tlhomamiso ya Bogotlhe ya Ditshwanelo tsa Botho ka 1948, kgolagano ya boditšhaba mo Ikonoming, Loagong le Ditshwanelong tsa Setso tsa 1996. Didirisiwa tsa boditšhaba ka bobedi di amogetswe ke Aforika Borwa, mme di a dira le go gapelediwa. Aforika Borwa ka ditso bontsi jwa yona e tshwanetse go nna le ditso tse di tlhokometswe ke pemolao ke ka lebaka leo dikarolo tse di fa godimo. Jaaka ditiragalo tsa setso ga di a tshwanela go thulana le dipe tsa ditshwanelo mo molaotlhomong wa Ditshwanelo, foo di dirang di tshwanetse go tlwaediwa go tsamaelana le Molaotlhomo wa Ditshwanelo. Go neela sekao, setso sa nako e e fetileng se se amanang le kgotso mo molaong wa setso se tshwanetse go tlwaediwa ka Molao wa Temogo ya Manyalo a Setso wa 1998 wa jaanong. Go neela sekao, molao wa tlhatlhamano ya setso wa Aforika o tlamelela gore batho ba banna fela ba ne ba tla ja boswa jwa moswi seo ke boswa ka botsalwapele. Motlholagadi le bana ba ne ba tshwanelwa ke go tshegediwa ke motho wa monna yo o boneng boswa jwa thoto kana ba tlogelwe ntle le tshegetso. Setso se sentle se ile kgatlhanong le ditshwanelo tsa motheo tsa botho ke ka peomolao ya molao wa setso wa jaanong o o tshegetsang tshireletso e e lekanang ka molao.
Batho ba tshwanetse go tlotla ditiro tsa batho ba bona le dingwao, go thibela thulano.
Naga e tshwanetse go dumelela batho go diragatsa setso sa dingwao tsa yona ntle le fa ditiro tse di jalo di sa tswelele le Molaotheo.
Go botlhokwa thata, go ralala tirego ya botsayakarolo, gore batho ba tlotla ditshwanelo tsa ba bangwe. Seno se kaya go tlotla tshwanelo ya bona go nna le kgopolo, go khampheinela mokgatlho wa sepolotiki wa bona, go buelela merero ya bona (le fa seno se le kgatlhanong le morero), go boutela motho wa boikgethelo jwa bona le jalojalo.
Maikaelelo a lenaneo le ke go sedimosa maikarabelo / ditiro tse di tshwaragantsweng le tshwanelo nngwe le nngwe e e tshotsweng mo Molaotheong. Ke ka go tlamega gore moagi mongwe le mongwe wa Aforika Borwa a tseye maikarabelo ka masisi go tlhomamisa gore moagi mongwe le mongwe o itumelela mesola e meraro ya temokerasi jaaka kgololosego, tekano le seriti.
Kaelo e tlameletswe naga le baagi ba yona ka bobedi ka ditshwanelo ka bobedi di amogelwa ka tsepamo le thapamo tse di maleba.
Tiro ya me : go tlotla batho ba bangwe le fa ba farologane kwa go rona le go dumela gore ba lekana le rona.
Tiro ya naga: go dira molao o o dirang go tshwana kwa go mongwe le mongwe go sa natswe bosemorafe, mmala, bong jalojalo.
Tiro ya me : e seng go bua ka tsela e e kgethololang ka batho gonne o ikutlwa ba le kwa tlase mo go wena ka ntlha ya bosemorafe, bong, jalojalo.
Tiro ya naga: go dira melao e e sa kgethololeng kgatlhanong le batho mo mabakeng a bosemorafe, mmala, bong, tshekamelo ya bong jalojalo.
Tiro ya me: go se utlwise ope botlhoko gore o tshosetse botshelo jwa bona.
Tiro ya naga: go fetisa melao e e sireletsang matshelo a batho.
Tiro ya me: go se sotle molekane wa me kana bana mo sephiring sa legae.
Tiro ya naga: go iletsa tiriso ya tlhokofatso go bona tshedimosetso go tswa bathong.
Tiro ya me: go se dumelele bana ba me go ya tirong fa ba sale bannye thata.
Tiro ya naga: go fetisa molao o o bayang moputso wa minimamo le bogolo mo bathong ba ba dirang.
Tiro ya me: go kokota mo lebating la mongwe pele o tsena.
Tiro ya naga: go tshola tshedimosetso ya batho ka bona mo poraefeteng le sephiring, go neela sekao, mosadi yo o batlang go ntsha mpa o tshwanetse go itse gore tshedimosetso e e tla tsholwa poraefete.
Tiro ya me: go se sunye nko mo kana go thibela motho mo go obameleng jaaka a rata, go reetsa batho ba bangwe le go amogela tshwanelo go nna le kgopolo e e farologaneng go ya bona.
Tiro ya naga: go letla batho go tsaya maikhutso a botlhe mo malatsing a sedumedi a bona.
Tiro ya me: go phasalatsa letlhoo magareng ga batho ba merafe, sedumedi, mekgatlho ya sepolotiki e e farologaneng jalojalo.
Tiro ya naga: go se beye maparego mo kgatisong fa ba sa rate kgatiso e bona mmuso diphoso.
Tiro ya me: go se rwale sethunya kana sebetsa se se kotsi mo mogwantong kana tshupetsong.
Tiro ya naga: go tlhola pabalesego le go sireletsa batho ba ba batlang go nna le tshupetso, go neela sekao, ka go faposa pharakano, ka go tsaya dithunya le dibetsa.
Tiro ya me : go se ntshe batho go tswa setheong sa me ka mabaka a a kgethololang, sekao, ka go gana go letla batho ba Matšhaena mo setheong sa me.
Tiro ya naga: go se sunye nko mo dipholesing tsa mekgatlho ya sepolotiki, mekgatlho ya kgwebo jljl.
Tiro ya me: go se tshosetse batho ba e leng ba mokgatlho wa sepolotiki o o farologaneng le wa gago.
Tiro ya naga : go letla mekgatlho yotlhe ya sepolotiki go dira ka kgololosego, go letla mekgatlho yotlhe ya sepolotiki bokana bo bo tshwanang jwa nako ya go tlhagelela mo thelebišeneng.
Tiro ya me: go se batle kana go tshosetsa batho go boutela mokgatlho wa sepolotiki wa me.
Tiro ya naga: go sireletsa batho kwa diteišeneng tsa go tlhopha ka tshireletso e e siameng. Go neela tetla e e lekanang ya go khampheina kwa mekgatlhong yotlhe ya sepolotiki mo ditlhophong, go tlamela batho ka dipalangwa mo mafelong a a kgakala go ya diteišeneng tsa go tlhopha.
Tiro ya me: go letla batho go baya dibena le diphousetara mo torepong ya me kana lefelo mme e seng go folosa dilo tse.
Tiro ya naga: go letla mongwe le mongwe tšhono ya mokgatlho wa gagwe wa sepolotiki bokana jwa nako e e tshwanang go tlhagelela mo thelebišeneng.
Tiro ya me : go lemoga gore re a lekana rotlhe jaaka MaAforika Borwa.
Tiro ya naga: go dira melao e e gagametseng ka go letla batho go tswa dinageng tse dingwe le ditšhaba mo Aforika Borwa.
Tiro ya me: go amogela mongwe le mongwe yo o tlang le go tshela go bapa le nna jaaka moagisani.
Tiro ya naga: go rebola diphaseporoto le makwaloitshupo kwa baaging botlhe ba ba dirang kopo.
Tiro ya me: go amogela boikgethelo bo batho ba bo dirang ka fao ba ratang go itirela botshelo.
Tiro ya naga: go letla barekisi ba tsela le barekisi ba mo mathoko go gweba le go fetisa molao go laola se.
Tiro ya naga: go dira bonolo le tlhotlhwatlase mo bathapiweng go dira kgetse kgatlhanong le mothapi fa ba dumela gore ba kobilwe e se ka fa tshwanelong kana go tsholwa.
Tiro ya me: go letla batho ba bangwe koo ke dirang go tsenela mokgatlho wa badiri ofe kana ofe o ba o tlhophang ntle le go ba tshosetsa.
Tiro ya naga: go letla mekgatlho yotlhe go kwadisa.
Tiro ya me: fa ke le mo ipelaetsong go letla batho ba bangwe koo ke dirang go tswelela go dira fa ba tlhopha.
Tiro ya naga: go sireletsa badiri ba ba ipelaetsang le fa go ka bo go kaya gore mapodisi a tshwanetse go dira se.
Tiro ya me: go se itlhome mo morago ga legora la mongwe.
Tiro ya naga: go lemoga ditshwanelo tsa batho go bona naga ya bona e ba boetse fa ba ne ba tlositswe ka kgang, go duela batho fa e le gore lefatshe la bona le ne le tserwe mo go bona.
Tiro ya me: fa ke dira kopo ya bonto ya legae la me go dira dituelelo kgwedi le kgwedi.
Go dira le lephata la poraefete jaaka dibanka, go dira dintlo go fitlhelela kwa bathong ba le bantsi, go tlosa dikgoreletsi tse di dirang boima mo bathong go bona dikadimo go reka kana go aga dintlo.
Tiro ya me: go romela bana ba me botlhe kwa sekolong.
Tiro ya naga: go aga dikolo tse di lekaneng le go tlamela barutabana ba ba lekaneng gore mongwe le mongwe a kgone go ya sekolong.
Tiro ya me: go tlamela bana, kana go ba sotla mo sephiring sa legae kana mo setšhabeng. Go tlamela mokgoro o o botoka o nka o kgonang go sireletsa banake.
Tiro ya naga: go tlamela sekema sa dijo le magae a bana ba ba ikgatholositsweng, go batlisisa dikgetse tsa tshotlako ya bana.
Tiro ya me : go lebelela le go tlhokomela dipompo tsa metsi le go di tshola mo boleng bo bo siameng, go sa kgotlhele dinoka tse batho ba di dirisetsang go nwa metsi, go se nwe, go goge kana go tsaya diritibatsi go sireletsa boitekanelo jwa me, go latlhela maswe a legae mo lefelong le le siameng kgakala le batho, go duela direiti le ditirelo tsa dituelo kwa Khanseleng ya Mmasepala.
Tiro ya naga: go tlamela ditlosa maswe go tlosa maswe a a tlholang bolwetse, go tlamela metsi a a phepa a a tsamayang kwa baaging botlhe, go se kobe batho go tswa dipetleleng fa ba tlhoka tlhokomelo.
Tiro ya me: go tlotla setso sa batho ba bangwe mme e seng go itshunya nko mo mokgweng o batho ba bangwe ba dirang dilo.
Tiro ya naga: go lemoga gore dipuo tsotlhe di botlhokwa, go tlhola mananeo a thelebišene a ditlhopha tsa dipuo tsotlhe mo Aforika Borwa.
Tiro ya me: go botsa batlhankedi ba mmuso dipotso fa ba dira ditshwetso tse o sa di tlhaloganyeng.
Tiro ya naga: go tlamela mabaka a ditshwetso, go dira bonolo mo bathong go bona tshedimosetso go tswa batlhankeding.
Tiro ya me: go bega batlhankedi ba o akanyang ba dirisitse botlhaswa dithata tsa bona kwa Mosireletsing wa Setšhaba.
Tiro ya naga: go tsaya kgato kgatlhanong le batlhankedi ba ba bobodu le go se sireletse batlhankedi ba ba dirisitseng dithata tsa bona botlhaswa.
Tiro ya me: go dirisa dikgotlatshekelo go rarabolola kgotlhang, e seng go itseela molao mo matsogong.
Tiro ya naga: go tlamela babueledi ntle le tuelo kwa bathong go ba dirisa mo kgotlatshekelo go iphemela.
Tiro ya me: go amogela gore mongwe le mongwe o na le tshwanelo kwa tshekisong e e siameng, go nna le mmueledi go ba emela yo o duelwang ke naga, go ntsha ka beile jalojalo.
Tiro ya naga: go bolelela batho gore ba na le tshwanelo kwa mmueleding ka ditshenyegelo tsa naga, go neela mongwe le mongwe tshekiso e e siameng, jalojalo.
Tekanyetso e tshwana le tshutlhelelo. Molao o o lekanyetsang tshwanelo o sutlhelela tshwanelo. Le gale, tshutlhelelo ga e ne e nna kwa ntle ga molaotheo fa e diragala ka lebaka gore e lemogiwa jaaka lebaka la tshutlhelelo ya ditshwanelo mo setšhabeng se se buang sa temokerasi se se theetsweng mo mesoleng e meraro ya temokerasi (seriti sa motho, tekano le kgololosego).
Ka mafoko a mangwe, ga se ditshutlhelelo tsotlhe tsa ditshwanelo tsa motheo tse di seng ka fa molaotheong. Foo tshutlhelelo e ka arabelwang go ya ka kelo mo karolong 36 e tla dira ka molaotheo.
a tlhago ya tshwanelo b botlhokwa jwa maikemisetso a tekanyetso c tlhago le boleng jwa tekanyetso d kamano magareng ga tekanyetso le lebaka la teng; le e mekgwa e e thibelang go le gonnye go fitlhelela maikemisetso.
Ntle le jaaka go tlametswe mo go karolotlaleletso 1 kana mo tshiamelong efe kana efe e nngwe ya Molaotheo, ga go molao o o ka lekanyetsang tshwanelo efe kana efe e e tshotsweng ya Molaotlhomo wa Ditshwanelo.
Pele ga go buisana ka tekanyetso ya kakaretso (karolo 36) go botlhokwa go umaka gore ditekanyetso tse di tshwanang di mo maemong a dikgabaganyo molelwane le dipolelwana tsa tekanyetso tse di kgethegileng. Go neela sekao ditshwanelo dingwe di na le dikgono tse di bontshang tekanyetso e e gapeleditsweng mo karolong e e rileng ya Molaotlhomo wa Ditshwanelo.
Dikarolo 15 , 16 , 17, 22, 23 le , 29 , 31 le 32.
Le gale, tekanyetso e tshwanetse go farologanngwa go tswa nyenyefatsong kana karolwana ya tsweletso, jaaka karolo 37 e e dirang fela mo tshoganyetsong ya setšhaba le go dumelela tsweletso ya ditshwanelo dingwe tsa kgaolo 2 mo mabakeng a a rileng.
Le fa ditshwanelo di sa dirisiwe ka nosi tekanyetso go ya ka karolo 36 e baya tlamego kwa nageng le setšhaba go tlotla ditshwanelo tsa batho ka nosi, ka mafoko a mangwe karolwana ga e fete botlhokwa jwa ditshwanelo tsa batho, go ya ka mokwadi Ronald D'workin mo athikeleng ya gagwe Taking Rights Seriously ditshwanelo tsa mong di botlhokwa kana di feta maikemisetso a a kopaneng. Go sa kgathalesege gore maikemisetso a a kopaneng a botlhokwa, ga a ka ke a salwa morago ka mokgwa o o ikgatholosang ditshwanelo tsa mong. Le gale, karolwana ya tekanyetso e re bolelela gore mo Ditshwanelong tsa Molaotlhomo wa Aforika Borwa, fa ditshwanelo ka gale di tla tlhola maikemisetso a a kopaneng, go na le mabaka fa ditshwanelo di tshwanetseng go sutela matshwenyego a loago a botlhokwa bo bo feteletseng.
Tlhaloso e kopana ya se se kaiwang ka kelo e e beilweng ke karolo 36 ya go lekanyetsa ditshwanelo tsa batho.
Molao wa tiragatso ya kakaretso o kaya molao o o dirang ka bogotlhe. Go neela sekao e tshwanetse go nna molao o mmuso o nang le bothati go neela sekao, molawana wa molao. La bobedi e tshwanetse go nna molao o o phepa, o o fitlhelegang le o o maroka gore bao ba ba amiwang ke ona ba ka tlhomamisa boleng jwa ditshwanelo tsa bona le ditlamego go neela sekao Molao wa Tsamaiso ya Tshekotshenyo 51 wa 1977 jaaka o tlhabolotswe.
Maemo a tlhoka gore tekanyetso e thibele tshwanelo ya motheo fela mo mabakeng a a dumelesegang le a a masisi a boleng jwa temokerasi ya seriti sa botho, tekano le kgololosego. Gape e tshwanetse go nna tekanyetso e e yang go fitlha fa go boneng maikemisetso a a ikaeletsweng. Go neela sekao, go tshwara mmelaelwa go ikaeletswe go bona go nna teng ga mmelaelwa mo kgotlatshekelo. Foo bopaki bo bonweng gore mmelaelwa o tla tlotla letsatsi la tlhagelelo, le gore kgatlhegelo/tshireletso ya baagi e a lebelelwa, maikemisetso a go lekanyetsa tshwanelo ya motho ya kgolosego le tshireletso a a wa. Ke ka mmelaelwa a abetswe beile mo diureng tse somaamabedi robedi morago ga go tshwarwa.
Tekanyetso ya ditshwanelo tsa molaotheo tsa mabaka a a utlwalang le go tlhokega mo setšhabeng sa temokerasi e ama go lekanyetsa godimo ga boleng bo bo gaisanang, mme kwa bofelong le tshekatsheko e e theetsweng mo tekatekanong. Seno se tshisinngwa mo ditshiamelong tsa s 33 . Ntlha ya gore ditshwanelo tse di farologaneng di na le bokao jwa temokerasi, mme mo lebakeng la Molaotheo wa rona, mo setšhabeng se se buang sa temokerasi se se theetsweng mo kgololosegong le tekano, go kaya gore ga go na boemo bo bo feletseng bo bo ka bewang fatshe go tlhomamisa go utlwala le tlhokego. Ditheo di ka tlhomiwa, fela tiragatso ya ditheo tseo kwa mabakeng a a rileng di ka dirwa fela mo kelong ya kgetse ka kgetse. Seno se fitlhelwa mo tlhokegong ya tekatekano, e e batlang go lekanngwa ga dikgatlhego tse di farologaneng. Mo tiregong e e lekanyang, ditshekatsheko tse di maleba di tla tsenyeletsa tlhago ya tshwanelo e e lekanyeditsweng, le mosola wa teng kwa setšhabeng se se buang sa temokerasi se se theetsweng mo kgololosegong le tekano, maikemisetso a teng a tshwanelo e lekanyediwang le botlhokwa jwa maikemisetso ao kwa setšhabeng se se jalo, boleng jwa tekanyetso, bokgoni jwa teng, mme segolo foo tekanyetso e tshwanetseng go tlhokega, go raya gore bokhutlo bo bo eletsegang bo ka fitlhelelwa mo go utlwalang ka mekgwa e mengwe e e senyang go le gonnye kwa ditshwanelong tse di kaiwang. Mo tiregong tlhokomediso e tshwanetse go nna le tshiamelo ya 33 , le boleng bo bo rweleng Molaotheo, go gakologelwa gore, jaaka Moatlhodi wa Canada a buile, "seabe sa Kgotlatshekelo ga se go fopholetsa la bobedi botlhale jwa boikgethelo jwa pholesi bo bo dirilweng ke babayamolao".
Tseno ke dingwe tsa dikao tsa maemo foo ditshwanelo di leng mo thulanong mme e le nngwe (kana ka bobedi) jwa ditshwanelo di tshwanelwa ke go lekanyediwa. Fa mekgatlho e e mo thulanong e sa kgone go rarabolola bothata ka go rialo ba ka romela kgetse kwa dikgotlatshekelo. Kgotlatshekelo e tla tshwanelwa ke go tsaya tshwetso gore ke ofe yo tshwanelo ya gagwe e leng botlhokwa go feta mo lebakeng lengwe le lengwe le gore a go a utlwala le go siama go lekanyetsa tshwanelo.
Go lekanyetsa tshwanelo ya motho kwa botshelong le tshwanelo kwa seriting.
Go lekanyetsa tshwanelo ya ngwaga kwa thutong ya motheo kgatlhanong le tshwanelo kwa thutong le setso.
Tshwanelo ya ngwana go sirelediwa mo go tsholweng maswe le go sotlakiwa kgatlhanong le tshwanelo ya motsadi go otlhaya bana ba gagwe mo sephiring sa legae la gagwe ntle le ope go itshunya nko.
Tshwanelo ya basadi go tsholwa ka go lekana le ka seriti, le tshwanelo kwa kgololosegong le tshireletso ya motho (go gololosega go tswa mekgweng yotlhe ya dintwa).
Tshwanelo ya motho go tlhopha ka fa o ka bonang lotseno lwa go tshela kgatlhanong le tshwanelo ya baagi go nna le tikologo e e sireleditsweng gore batho botlhe ba kgone go tshela ka gale foo.
Tshwanelo ya moithuti go kgethololwa kgatlhanong mo mabakeng a sedumedi le tshwanelo ya gagwe kwa thutong kgatlhanong le tshwanelo kwa setsong sa gagwe.
Tshwanelo go dira boipelaetso kgatlhanong le tshwanelo ya setšhaba go tshela mo tikologong e e babalesegileng.
Tshwanelo ya basadi go nna le taolo mo mebeleng ya bona le go tsaya tshwetso ka ntsifalo kgatlhanong le tshwanelo ya ngwana yo o sa belegwang go ya botshelong.
Mokgatlho o tshwanetse go gakologelwa gore ' tshwanelo go dikolosa feisi ya gago foo nko ya motho yo mongwe e simololang'. Ka jalo motho o tshwanetse go leka le go bona fa go le ditsela tse dingwe go na le go lekanyetsa tshwanelo, go fitlhelela maikemisetso a a tshwanang.
Naga e tshwanetse go tsweletsa peomolao go sireletsa batho go tswa mo ikgatholosong kana tekanyetso kana ditshwanelo tsa bona le thanolo e e siameng ya karolo 36 ya Dikgotlatshekelo tsa Khomišene. Go neela sekao karolo 39 e tlamelela gore; 'Fa go ranolwa Molaotlhomo wa Ditshwanelo, kgotlatshekelo e tshwanetse go godisa boleng bo bo tshegetsang setšhaba se se buang sa temokerasi se se theetsweng mo seriting sa botho, tekano le kgololosego', Maemo a sala go tshwana le ka karolo 36.
Hisitori ya Aforika Borwa e bontsha gore go ne go na le maphata a baagi a a neng a ikgatholositswe ke puso e e fetileng. Go neela sekao Bantsho ba ne ba tsholetswe kwa tlase mo bathong botlhe ba Aforika Borwa. Le gale, go ne go na le ditlhopha magareng ga ditšhaba tsotlhe tsa Aforika Borwa tse di neng di tshwentswe ke bobotlana bo bo tswelelang. Ditlhopha tse di jalo di mo kotsing ya tsholo e e kwa tlase le mo pakeng ya temokerasi. Ke ntlha e e itsegeng gore Bantsho ba mo bontsing.
Ditlhopha tse di fa godimo di tsentswe mme segolo go tlamelelwa ke karolo e e fa godimo ya Molaotheo, mme melao e e farologaneng e itsisitswe go di sireletsa jaaka go tlhagisitswe mo Molaotheong wa jaanong o o tlhokang gore Molao wa Tlholego o tla tswelediwa go tlhomamisa kgapeletso ya tshwanelo. Le fa molao o o jalo o siamisitswe, go latelwa go sala go se kgotsofatse, go sa kgathalesege ntlha ya gore go na le dikotlhao tsa go se tsamaelane. Boitshwaro bo bo digile boitshepo jwa baagi kwa mokgweng wa Bosiamisi ke ka bontsi bo itseela molao mo diatleng.
Karolo 28 ya Molaotheo e tlamela gore...
Maiteko a dirilwe go gapeletsa le go sireletsa ditshwanelo tse ka Molaotheo, Tumalano ka Ditshwanelo tsa Ngwana ya Seetebosigo 1995, le melao e e farologaneng e e amanang le ditshwanelo tsa bana. Go ya pele diporojeke le mananeo di rulagantswe go sedimosa ka fao morero wa tshotlako ya bana o leng masisi ka teng, fela maemo a etegela ka malatsi segolo tshotlako ka thobalano le go se tlhokomele. Go na le mekgatlho e e lwantshang tiro e fela go ya ka dipalopalo basiamolodi ba melato e e jalo ba tsamaya ka kgololosego ka ntlha ya tlhokego ya bopaki. Dilo tse di tswakanngwa ke maemo a loago-ikonomi fa bana ba newa katsophepiso go didimala. Le gale naga e tlametse batsereganyi go ya ka karolo 70A ya Molao wa Tsamaiso ya Bosenyi 51 wa 1951 jaaka o tlhabolotswe go thusa dipaki tsa bana.
Go tswa mo lenaneng le le fa godimo go mo molaleng gore go sa sireletsegang ga setlhopha go letse mo go sa diragatseng ga ditshiamelo tse di tlametsweng go sireletsa tshwanelo ya bana. Ka jalo baagi ba kopiwa go nna leitlho le ntšhotšho kwa ikgatholosong ya ditshwanelo tsa semolao tsa bana le fa ngwana a sotliwa ke motsadi kana maloko a lelapa. Go lemoga ditshwanelo tsa semolao tsa bana tsweetswee bona tshedimosetso e e tshwaragantsweng mo bothateng bo bo bonwang ke bana mo kgotlatshekelo, mme gape buisa bukana ya Molaotlhomo wa Ditshwanelo Kgaolo ka ditshwanelo tsa Bana.
Kwa bokhutlong naga mo Molaotheong e tlameletse tshireletso ya ditshwanelo tsa bana ka didirisiwa tse di dirilweng mo Molaotheong o o tsenyeletsang Khomišene ya Baša e e tlhomilweng go ya ka Molao wa Bosetšhaba wa Khomišene ya Baša 19 wa 1966 jaaka o tlhabolotswe ka 2000. Lekwalo le le tletseng mo khomišeneng e le teng ka fa tlase ga karolo mo Tshireletsong ya Ditshwanelo tsa rona.
Karolo 9 ya Molaotheo e tlamela gore Go ya ka hisitori basadi ba tsere maemo a bobotlana bo bo tswelelang, mo Aforika Borwa fa e sale bogologolo jwa ga Bile. Maemo ke a a sa lekanyediwang a a sa kgathaleleng bogolo, bosemorafe kana maemo a loago. Le fa karolo 9 ya Molaotheo e tlhagisitse ka mokgwa o o totobetseng gore mongwe le mongwe o a lekana fa pele ga molao mme o na le tshwanelo kwa tshireletsong e e lekanang le tshiamelo ya molao. Mo go karolotlaleletso go umakilwe gore kgethololo kgatlhanong le tshekamelo ya bong e tshwanetse go thibelwa, fela basadi ba sala go nna batswasetlhabelo ba kgethololo e e sa siamang. Go ya pele, jaaka bana go na le didirisiwa tsa boditšhabatšhaba, kgaolo le bosetšhaba tse di tlhomamisang gore ditshwanelo tsa basadi ba a lemogiwa mme ba tshwanetse go sirelediwa.
Go ya ka Ngaka Danny Titus 'tshwanelo ya basadi e simolola kwa gae'. Di ne di sa dirwa kwa Geneva kana Banjul kana Strasbong kana Vienna kana SanJose, koo mekgatlho ya boditšhabatšhaba e kopanang le go gwetlha le go dira mafelo mo didirisiweng tsa ditshwanelo tsa botho tsa boditšhabatšhaba. Se se tlhagelelang mo mafelong ao se ka diragala fela gonne batho le mekgatlho kwa maemong a selegae le a bosetšhaba ba lemoga bothata, go tsweletsa merero, le go dira gore di itsiwe kwa setšhabeng le kwa badiring ba pholesi' Ditshwanelo tsa Botho ka Kotara 161994 559 - 573.
Fa e sale basadi ba ne ba ikgatholositswe pele ka mabaka a le mantsi a matshelo a bona, motho a ka ba tsaya jaaka ba ba nang le ditshwanelo tse di feteletseng mme gape a na le maikarabelo a a feteletseng. Naga gape e solofela go tsenya diphetogo mo molaong wa naga kana go dira molao o moša go phekola maemo a a boima a.
Lereo bogole kana ba ba kgoreletsegang le kaya tatlhegelo kana tekanyetso ya ditšhono go tsaya mo botshelong jwa baagi mo maemong a a lekanang le ba bangwe. Le fa go se na tlhaloso ya semolao ya lereo bogole, le tsenyeletsa mefuta e mentsi e e farologaneng ya ditekanyetso ka bokgoni jwa motho go dira. Mo dikwalong tsa pholesi tsa Aforika Borwa lereo le le kaya dikgolafalo tsa mmele, kakanyo le methapo. Ka jalo batho ba ka nna le bogole jwa mmele bo bo amang maoto/mabogo, bogole jwa methapo bo bo amang go reetsa, pono le bogole jwa tlhaloganyo bo bo amang ka bobedi kakanyo le dikgono tsa go akanya.
Karolo 19 ya Molaotheo e tlamelela gore 'moagi mongwe le mongwe o gololosegile go dira boitlhophelo jwa sepolotiki bo bo tsenyeletsang tshwanelo go aga mokgatlho wa sepolotiki, go tsaya karolo mo ditirong tsa teng, go khampheinela mokgatlho wa sepolotiki.
Moagi mongwe le mongwe o na le tshwanelo kwa ditlhophong tse di gololosegileng di siame le go nna ka gale tsa setheo sefe kana sefe sa molao se se tlhomilweng go ya ka Molaotheo. Moagi mongwe le mongwe wa mogolo o na le tshwanelo go boutela setheo sefe kana sefe sa molao se se tlhomilweng go ya ka Molaotheo, le go dira jalo mo sephiring, le go emela ofisi ya setšhaba fa a tlhophilwe, go tshola ofisi.
Fa e sale karolo e e neela moagi mongwe le mongwe wa mogolo tshwanelo go tlhopha mo ditlhophong, seno ke tshutlhelelo e kgolo mo dipolotiking tsa Aforika Borwa. Ditshwanelo tsa go bouta e ne e le tsa bobotlana jwa basweu bo bo tlhophilweng go fitlha 1983 fa Palamente ya dikamore tse tharo e ne e tlhagisiwa. Ke Basweu, Bammala le MaIndia fela ba ba neng ba fiwa tetloboutu go fitlha ditlhopho tsa ntlha tsa temokerasi tsa 1993 foo baagi botlhe ba bagolo ba Aforika Borwa ba neng ba fiwa kgololosego go tlhopha, go emela ditlhopho le go aga mekgatlho ya sepolotiki ya boikgethelo jwa bona. Le gale, pele ga ditlhopho tsa 1999 go ne go na le boikgatholoso jwa ditshwanelo kwa ditlhophong tse di gololosegileng. Go neela sekao SAHRC, Pegelo ya Ngwaga ya 1999, e ne ya tshwanelwa ke go batlisisa dikgetse foo ditshwanelo tsa batho tsa sepolotiki di neng di ganelwa e le ka baeteledipele ba setso kana balemirui.
Mo karolong ya Ditshwanelo le Maikarabelo, go na le tse di dirwang le tse di sa dirweng tsa batho le naga go ya tshwanelong.
Go tlhomamisa gore boagi bo tlhomamisiwa pele go iwa go kwadisetsa go tlhopha ka go bona lokwalo lwa boitshupo lwa semmuso le go le tsaya go le isa seteišeneng sa go tlhophela.
Go sireletsa seteišene sa go tlhopha sotlhe.
Go neela mokgatlho mongwe le mongwe wa sepolotiki bokana bo bo tshwanang jwa nako go bua mo thelebišeneng le radio.
Go diragatsa karolo 20 ya Molaotheo o o tlamelelang gore 'Go se nne moagi yo o tla tseelwang boagi'.
Go diragatsa Molao wa Ditlhopho ka dinako tsotlhe segolo ka nako ya ditlhopho.
Karolo 23 ya Molaotheo e tlamelela gore 'Mongwe le mongwe o na le tshwanelo kwa ditiragalong tsa bodiri tse di siameng' e akaretsa ditshwanelo tsa bathapi ka bobedi le bathapiwa le mo kamanong kwa kagong ya mekgatlho ya badiri. Karolo e e dira mmogo le dikarolo 13 - bokgoba, bodiredi le bodiri bo bo gapelediwang, 16 - kgololosego ya puo, 17 - tshupetso ya kokoano, ipelaetso le phetišene le 18 - kgololosego ya kamano.
Karolo e ya molao e ne e fekeediwa ke kgethololo e e ikaegileng ka bosemorafe, bong, maemo le bogolo.
Borweng. Go sa kgathalesege maemo a thuto, Bantsho ba ne ba tshotse maemo a a kwa tlasetlase segolo basadi le bana ba ba neng ba dirisiwa mo bokgobeng le bodiri bo bo gapeletsang. Batho ba ba nang le bogole ba ne ba sa amogelelwe go thapiwa. Le gale molao wa bodiri o tsweleditswe ka tsenelelo go fodisa dikgaogano tsa maloba go lebelela kgethololo le botlhokatiro le fa dintlha di santse di gaketse tota le badiri ba dipolase ba ne ba sa tsenngwa mo Molaong wa Bodiri wa Aforika Borwa 1995 ka lebaka leo ba sotlegile go feta mme ba santse ba itemogela pogisego go tswa balemiruing. Seno se tlhodile go sa utlwaneng fela maemo a a tokafala morago ga fa molao o sena go goelediwa wa badiri ba dipolase le badiri ba mo magaeng. Molao o tlhabolotswe mo Molaong wa Dikamano tsa Badiri wa 1995, Maemo a Motheo a Thapo 1997 mme molao o moša o beilwe go neela sekao Molao wa Thapo ya Tekano 55 wa 1998, Molao wa Tshupetsokgono ya ditiro ya Boitekanelo le Pabalasego 78 wa 1995, Molao wa Tsweletso ya Dikgono 85 wa 1996. Maikaelelo magolo a tsweletso ya melao yotlhe ke tokafatso ya maemo a go dira go oketsa mmaraka wa bodiri le go tlisa maemo a go dira a boleng go botlhe jaaka go batliwa ke molaotheo mo matsenong a teng ' Tokafatsa boleng jwa botshelo jwa baagi botlhe le go golola bokgoni jwa motho mongwe le mongwe'.
Go maatlafatsana ka dikgono kana borutegi bo bo tlhokegang go gaisanela diposo tse di maleba.
Go ikobela melao ya motshameko kwa mafelong a tiro.
Go itshwarelela kwa maitsholong a a siameng le go latela tsamaiso e e nepagetseng go gapeletsa ditshwanelo tsa mong, segolo tshwanelo kwa go ipelaetseng.
Go efoga kgethololo ya ba bangwe mo motheong ofe kana ofe.
Naga e tshwanetse go tlhola le go gapeletsa molao o o sireletsang badiri kgatlhanong le kgethololo le bodiri bo bo gapelediwang.
Ka tsela e go tlhola kamogelo ya go lebelela ga setlhopha. Go ya pele batho ba kgaratlha go tshola kana go bona go naganela ntlheng e le nngwe ga ka fa gare ga setlhopha go go siameng malebana le ditlhopha tse dingwe, jaaka seno se tlhagisa ka fa go siameng mo go itshekatshekeng.
Ga ke tshisinye gore batho mo thathamologelong ba swetsa go dirisa dikakanyo tsa ntlha e le nngwe ka fa go sa tshwanelang Tota, dikakanyo tsa ntlha e le nngwe tsa bosemorafe le bong di teng, mo dikakanyong tsa rona, di tsalwa ke go tlwaediwa ke loago mme di rotloediwa ke setso se se itsegeng le media. Ka dinako dingwe di jaleletswe mo ditheong tsa rona. Re tlwaetse go di amogela jaaka dinnete. Fa re lebagane le bothata, re di dirisa ka botsona gonne go le mo tlhagong e bile go le bonolo - bonolo thata go na le tota go tlhatlhoba bothata le go tla kwa bokhutlong bo bo utlwalang ka tirego ya kakanyo ya go reetsa le go sekaseka
KITSO: Go baya ka ditlhopha go tlisa lefatshe kwa tebong e e bogale mme go tlhola tikologo e e bonang e mo go yona dilo di leng dintsho le bosweu go feta, di sa bonale go le gonnye le go nna botemepedi. E re rwesa kago mo lefatsheng le maitemogela a rona ka fa teng. E re dumelela go dira bokalo bo bogolo jwa tshedimosetso ka nako e le nngwe.
BOLENG: Kakanyo ya ntlha e le nngwe e tsaya karolo kwa mekgweng ya boleng jwa motho. Foo go baya ka ditlhopha go tletseng boleng mme go na le bomaleba bo bo tlhamaletseng le bo bo botlhokwa go ya kwa mokgweng wa boleng, go na le peeletso ya sebele mo go beeletseng le go gatelela tirisano ya ditlhopha.
Kutlwelelo e e amogelang (go tswa go go tlhaloganya) e tsena ka mo teng ga kagego ya motho yo mongwe ya kaelo. O lebelela ka yona, o bona lefatshe ka tsela e ba le boneng ka yona, o tlhaloganya ka fa ba ikutlwang.
Go reetsa ka go amogela go maatla gonne go go neela tshedimosetso e e nepagetseng go dira ka yona. Boemong jwa go ntshetsa ntle lokwalotshelo lwa gago le go amogela menagano, maikaelelo le thanolo, o dira ka dinnete ka fa gare ga tlhogo ya motho yo mongwe le pelo. O reeditse go tlhaloganya. O tsepamisitse mo go amogeleng tlhaeletsano e e boteng ya mowa wa motho yo mongwe.
Le fa go le boima, batla pele go tlhaloganya, kana tlhatlhoba pele o tsaya tshwetso le go tlhagisa.
Senotlolo sa kwa katlholong e e siameng ke go tlhaloganya. Ka go atlhola pele, motho a ka se tlhaloganye ka botlalo.
Ka ntlha ya go reetsa ka ga lokwalo lwa botshelo jwa gago, re tlwaetse go arabela ka ditsela e le nngwe ya tse nne. Re sekaseka e ka nna dumela kana go se dumele; re batlisisa - re botsa dipotso go tswa kagegong ya kaelo ya rona; re a eletsa - re neela khansele e e ikaegileng ka maitemogelo a rona; kana re a ranola - re leka go batlisisa batho, go tlhalosa maikemisetso a bona, maitsholo a bona, go ikaegilwe ka maikemisetso le maitsholo a e leng a rona. Dikarabo tse di tla ka tlholego kwa go rona. Re tshwareletse mo go tsona ka boteng mme re tshela go dikologa dinako tsa teng dinako tsotlhe.
Kana go tlhaloganya tota go ka dira pharologano e kae! Keletso yotlhe e e bokao bontle mo lefatsheng e ka se lekane le thaba ya dinawa fa re sa lebelele bothata jwa nnete bo bo tlisiwang go rona. Gape ga re kitla re fitlha kwa bothateng fa re bofilwe ke lokwalotshelo lo e leng lwa rona, dikao tse e leng tsa rona, tse re sa tloseng digalase tsa rona mo go lekaneng ka boleele go bona lefatshe go tswa ntlheng e nngwe ya pono.
Fa o batla tota go tlhaloganya, ntle le kaedi le ntle le boitimokanyo, go tla nna le dinako fa o tla gakgamala ka nnete ka kitso e e tlhapileng le go tlhaloganya go go tla elelelang go wena go tswa mothong yo mongwe. Ga go tlhokege le ka gale go bua gore o tlhaloganye. Tota nako nngwe mafoko a ntse fela a ka tsena mo tseleng ya gago.
Jaaka fa o ithuta go reetsa ka tsenelelo batho ba bangwe, o tla lemoga dipharologano tse dikgolo mo tebegong. O ntse o ka bona lefatshe ka digalase tse di mo lefelong la molekane; ke le bona ka dilense tsa lefelo la madi la tshwenyego ya ikonomi.
Go kgoma mowa wa motho yo mongwe ke go tsamaya mo mmung o o itshekileng.
Go na le thutiso e e dirwang mo phaposing. Ditshwantsho tsa thutiso di abiwa mo phaposing.
Fa tshwanelo ya mongwe e ikgatholositswe a ka dirisa tsela e e seng ya molao ya go sireletsa tshwanelo ya gagwe. A ka leka go rarabolola morero le motho yo o amegang.
Moeteledipele wa baagi, jj.
Kgaolo 9 ditheo ke dikagego tseo tse di ka atamelwang go sireletsa ditshwanelo tsa mongwe.
Mosireletsi wa Bosetšhaba wa Setšhaba, Motlhomaganya ditaba, jaaka ofisi e ne e itsege pele, ke motlhankedi wa maemo a a godimo.
Ke ena a nang le dithata go batlisisa, go atlenegisa kgato ya tshiamiso le go ntsha dipegelo.
Mongwe le mongwe a ka ngongorega kwa Mosireletsing wa Setšhaba, yo jaanong a tla batlisisang ngongorego. Akanya ka Mosireletsi wa Setšhaba jaaka moletsaphala yo o ka lebelelang kwa matlhakoreng otlhe a bothata. Fa Mosireletsi wa Setšhaba a fitlhelela tharabololo kwa bothateng, e e tsenyeletsang diphetogo kwa mokgweng.
Mosireletsi wa Setšhaba a ka begela gape morero kwa Palamenteng, e e ngangisanang ka morero le go bona gore dikatlenegiso di a latelwa.
Dipatlisiso ka gantsi di dirwa ntle le molao, fela Mosireletsi wa Setšhaba a ka bitsa batho go neela bopaki ka fa tlase ga maikano kana tumelelo fa seno e nna se se tlhokegang.
Mmuso kwa maemong afe kana afe. Seno se tsenyeletsa mmuso wa bogareng le wa porofensi, mafapha a naga le bothati jwa selegae.
Motho ofe kana ofe yo o dirang tiro ya setšhaba. Seno se tsenyeletsa mongwe le mongwe yo o dirang tiro efe kana efe ya semmuso e e amang botlhe, kana karolo ya seo, batho ba Aforika Borwa, go neela sekao mothapiwa wa naga, jaaka lepodisa kana motlhankedi yo o tlhophilweng.
Khansele ya molao, go neela sekao Khansele ya Botho ya Dipatlisiso tsa Disaense le Khansele ya Saense le Patlisiso ya Intaseteri.
Kgobelelo e e sa siamang e e bonweng ke mongongoregi kana motho yo mongwe, go neela sekao ka ntlha ya tiriso botlhaswa ya dithata, go sa siamang, go fetola kakanyo, makgwakgwa kana maitsholo a mangwe a a sa siamang, tiego e kgolo, ikgatholoso ya tshwanelo ya botho, lebaka lengwe le lengwe le le tlhageletseng, kana tshwetso e e tserweng ke bothati.
Tsamaiso e e sokameng.
Go tlhoka botshepegi kana go dira mo go sa siamang malebana le ditšhelete tsa setšhaba.
Go ikhumisa ka go sa siamang.
Kamogelo ya mosola o o sa siamang.
Fa go ka diragala gore ngongorego ya gago e nne ka kgobelelo, o tshwanetse go leka go rarabolola bothata ka bowena pele o ngongorega kwa Mosireletsing wa Setšhaba, go neela sekao, ka go bua le (ba)motlhankedi yo o amegang, kana fa seno se sa thuse ka go kwalela kwa mothong yo o ikarabelelang (ba)motlhankedi, go neela sekao, Tlhogo ya Lefapha.
O ntse o ka lebelela go ya lelokong la gago la Bosetšhaba kana Palamente ya Porofensi.
Ke fa fela o santse o palelwa ke go rarabolola bothata, o ka kwalelang kwa Mosireletsing wa Setšhaba - fekesa kana o pose kana isa lekwalo ka letsogo.
Tshedimosetso e e latelang e tshwanetse go tlhagelela mo lekwalong.
Boleng jwa ngongorego.
Lemorago le hisitori ya ngongorego.
Mabaka a gore go reng o ikutlwa gore ngongorego e tshwanetse go batlisisiswa ke Mosireletsi wa Setšhaba.
Dikgato tse di tserweng go rarabolola bothata ka bowena(fa go kgonega).
O tshwanetse go bua maina a motlhankedi yo o ntseng o dirana le ena, mo matlheng afe, le se se builweng.
Dikhophi tsa ditlhaeletsano dife kana dife magareng ga gago le batlhankedi di tshwanetse go tshwaraganngwa kwa lekwalong.
Nomoro ya mogala koo o ka fitlhelelwang, fa o na le yona.
Mo mabakeng mangwe Mosireletsi wa Setšhaba a ka tlhoka seteitemente ka fa tlase ga maikano pele go batlisisiwa.
Fa o sa tlhomamise gore a bothata jwa gago ke sengwe se Mosireletsi wa Setšhaba a ka se batlisisang, kana fa o sa kgone go kwala, o ka leletsa ofisi ya Mosireletsi wa Setšhaba mogala. Go na le maloko a badiri a diporofešenale tse di katisitsweng a a tla reetsang ngongorego, e kgolo kana e nnye, le go dira dipatlisiso.
Mo mabakeng mangwe badiri ba ka thusa batho go bona ditharabololo tse di bonako kwa bothateng jwa bona. Badiri le bona ba ka go bolelela gape gore o ngongorege kae fa Mosireletsi wa Setšhaba a sa kgone go thusa.
O ntse o ka etela gape ofisi go dira dipotsolotso kana puisano, fa o rata jalo. Go botoka go kwala pele le go kopa dipotsolotsano mo lekwalong.
Mosireletsi wa Setšhaba le badiri ba tla tshola leina la mongongoregi sephiri fa go tlhokega, mme fa kgonega jalo ka gotlhe.
Sepe. Ditirelo di mahala mme di teng go mongwe le mongwe yo o nang le bothata jaaka go tlhalositswe fa godimo.
Dikatlholo ka babueledi le bomagiseterata, go tsenyelediwa dikatlholo tse ba di atlhotseng. Ditiro tsa poraefete ka batho ka nosi, dikhamphani tsa poraefete, dingaka kana babueledi ba ba sa direleng naga.
Le gale, badiri ba Mosireletsi wa Setšhaba ba ka thusa ka go go bolelela kwa o ka yang go ngongorega teng kana gore o ka dira eng mo dikgetseng tse di fa godimo. Mo mabakeng mangwe Mosireletsi wa Setšhaba a ka go romela kwa kgotlatshekelo ya molao foo go ya kwa kgotlatshekelo e leng mokgwa o o botoka go mekamekana le bothata. Ka Mosireletsi wa Setšhaba a sa dire jaaka moemedi wa semolao wa ope, o tla romelwa kwa mmueleding fa morero o tshwanetse go ya kgotlatshekelo.
Ofisi ya Mosireletsi wa Bosetšhaba e mo Tshwane.
Le fa go le jalo go na le Batšhotšhisi ba Setšhaba ba diporofensi di le robonngwe nngwe le nngwe.
Khomišene ya Ditshwanelo tsa Botho e godisa tlotlo le tshireletso ya ditshwanelo tsa botho. Seabe sa yona ke go ruta batho ka ditshwanelo tsa botho le go batlisisa dingongorego ka ditshotlako tsa ditshwanelo tsa botho. E ka rulaganyetsa mongwe go nna le mmueledi go thusa go sireletsa ditshwanelo tsa bona mme e ka tsaya dikgetse ya di isa kwa kgotlatshekelo fa go tlhokega. HRC ke mokgatlho o o ikemetseng ka nosi mme o ikarabelela fela kwa Molaotheong. O tshwanetse go neela pegelo kwa Palamenteng gangwe ka ngwaga.
Mongwe le mongwe yo o batlang go dira ngongorega kwa go HRC o tshwanetse go tlatsa foromo e e bidiwang "Foromo ya Dingongorego ya SAHRC".
Khomišene e e tlhomilwe go godisa le go sireletsa ditshwanelo tsa ditso tse di farologaneng, bodumedi le baagi ba puo. E tshwanetse go godisa le go tsweletsa kagiso, itshokelano le kopano ya bosetšhaba magareng ga baagi ba, mo kelong ya tekano, go se kgetholole le kamano e e gololosegileng.
Go botlhokwa thata gore dikagego tsotlhe tsa mmuso, go tsenyeletsa Moporesidente di tshwanetse go tlhaloganya ka botlalo gore kgololosego ga e ka ke ya fitlhelelwa ntle le fa basadi ba golotswe go tswa mekgweng yotlhe ya kgatelelo'.
Moporesidente Nelson Mandela, fa a bula Palamente ya ntlha ya Aforika Borwa e e tlhophilweng ka temokerasi ka di 24 Motsheganong 1994.
Khomišene ya Tekano ya Bong ke nngwe ya ditheo tsa naga tse thataro tse di tshegetsang temokerasi e e gwetlhilweng mo Molaotheong wa 1996. Maikaelelo a khomišene, jaaka a tlhomilwe mo karolong 187 ya Molaotheo ke go godisa tekano ya bong le go eletsa le go dira dikatlenegiso kwa palamenteng kana kokoanopeomolao e nngwe malebana le melao mengwe le mengwe kana molao o o tshisintsweng o o amang tekano ya bong le maemo a basadi.
Moruni - Kakaretso o tlhola diakhaonto tsa mafapha otlhe a mmuso wa bosetšhaba le porofensi le mebuso yotlhe ya selegae go tlhomamisa gore madi a a arabelwa.
Dipuisano tse di isang kwa tumalanong ya sepolotiki di isitse, magareng ga tse dingwe, kwa tlhomamisong ya IEC go ya ka ditshiamelo tsa Molaotheo wa 1993.
Maikemisetso a Khomišene ke go " tiisa molaotheo wa temokerasi le go godisa ditirego tsa ditlhopho tsa temokerasi". Khomišene e na le taolelo ya go laola ditlhopho tsa bosetšhaba, porofensi le mmasepala mmogo le direferentamo.
Dithata tsa yona, ditiro le maikarabelo di tlamelelwa mo Karolong 5 ya Molao.
Mo go Karolo 19 ya Molaotheo go dirwa gape tshiamelo ya tshireletso ya ditshwanelo tsa sepolotiki, e e bopang tirokgolo ya taolelo ya khomišene.
Go na le mekgatlho e mengwe kwa ntle ga kgaolo ya ditheo tse robong e e tlhomilweng go tiisetsa temokerasi ya rona.
Khomišene e e tlhomilwe go tlhokomela dintlha tsotlhe tsa kgaso mo nageng e, go neela sekao, go tlhomamisa gore seyalemowa le dikgaso tsa thelebišene di siame le gore di emela dikgang tsa setšhaba sa Aforika Borwa.
Moporesidente Nelson Mandela o ne a tlhoma khomišene ya Bosetšhaba ya Baša ka di 16 Seetebosigo 1996 go ya ka Molao 19 wa 1996 wa Khomišene ya Bosetšhaba ya Baša. E ne ya tlhomiwa go tsweletsa leano le le kopana go lebelela dikgwetlho tse di lebaneng batho ba ba baša mo Aforika Borwa.
Pono ya ICD ke SAPS e e fetotsweng e e tsamaelanang le mowa le maikemisetso a Molaotheo. Maikemisetso a teng ke go godisa maitsholo a a siameng a sepodisi. Maikemisetso a teng ke go tsweletsa botshepegi jwa setšhaba mo maitekong a SAPS le ICD go thibela maitsholo a sepodisi se se seng maleba, mmogo le go tsamaisa botšhotšhisi jwa bosenyi jwa maloko ao a fitlhelwang a amega mo maitsholong a bosenyi.
Kgotlatshekelo e e ne ya tlhomiwa go ya ka Molaotheo wa 1996. Tiro ya kgotlatshekelo ke go tsholetsa molao le Molaotheo, o ba tshwanetseng go o dirisa ba sa tseye letlhakore le ntle ga bogale, molemo kana kgobelelo.
Karolo 25 le ya Molao ya gore motho ofe kana ofe kana baagi ba ba latlhegetsweng ke lefatshe la bona morago ga 1913 ka ntlha ya molao o o kgethololang o tshwanelwa ke go tleleima lefatshe la gagwe gape kana go duelelwa lefatshe. Karolo 25 e dira tetla mo mmusong go fetisa molao go mekamekana le ditleleimi tse. Mmuso o fetisitse Molao wa Ditshwanelo tsa Poelo ya Lefatshe le go ya ka ona Khomišene ya Ditleleimi tsa Lefatshe le Kgotlatshekelo di ne tsa tlhomiwa go lebelela ditleleimi tsa lefatshe la batho.
Ditiro tsa Khomišene ya Ditleleimi tsa Lefatshe ke go batlisisa ditleleimi tsa lefatshe, go tsereganya le go siamisa ditleleimi tse le go romela ditleleimi kwa Kgotlatshekelo ya Ditleleimi tsa Lefatshe fa e sa kgone go di siamisa. Khomišene ya Tleleimi ya Lefatshe e na le makgolo a ditleleimi tse di mo tiregong ya go batlisisa.
Kgotlatshekelo ya Ditleleimi tsa Lefatshe e tla tsaya tshwetso mo ditleleiming tse di ka se rarabololweng ke Komišenara. Kgotlatshekelo e ka laolela batho go bona lefatshe la bona gape, kana go neela motho yo o tleleimang lefatshe thefosano ya lefatshe la naga, kana go duela motho yo o tleleimang tuelelo ya lefatshe ya go latlhegelwa ke lefatshe la bona.
Motho yo o belegweng mo Aforika Borwa ke moagi wa Aforika Borwa mme seno a ka se se tseelwe. Go ya ka karolo 21 ya molaotheo, Mongwe le mongwe o na le tshwanelo kwa kgololosegong ya motsamao, tshwanelo go tlogela Rephaboleki, tshwanelo go tsena, go sala ka fa gare le go nna gongwe le gongwe mo Rephaboleki le tshwanelo kwa lokwalong lwa mosepele'.
Dikgato tse di lesome tse di latelang di tla go thusa go thala thulaganyo ya khampheini go dikologa ditshwanelo tsa morero mo baaging ba gago. Dirisa dikgato go ithusa ka khampheini e e leng ya gago.
Boleng jwa bothata ke bofe?
Bo ama mang?
Ke ditsela dife tsa go bo rarabolola?
Ke kgapeletso/maparego afe a a mo tseleng?
Ke metswedi efe e e leng teng (tsa ditšhelete le batho)?
TLHOPHA MAIKEMISETSO A GAGO A A TOBETSENG a khampeine (o se ka wa nna le go feta maikemisetso a le 4). Ka mafoko a mangwe, o ya go dira eng jaaka karolo ya khampheine ya gago. Tsaya tshwetso ka sekgala sa nako ya khampheine yotlhe.
TSAYA MAIKEMISETSO A LE MANGWE MME O AKANYE dikgato tsa tiragatso tse di tlhokegang go fitlhelela maikemisetso. A kwale fatshe mo pampiring ya kgatiso. (Ka ntlha ya fa e le dikakanyo dikakanyo tsa tiragatso di ka se nne ka tatelano e e rileng).
TSAMAYA (SEKASEKA) DIKAKANYO GO TSWA GO KGATO 3 mme o tlhophe tseo di tshwanelwang ke go ka atlega. Kwala kgato nngwe le nngwe ya tiragatso e e tlhophilweng mo karateng kana selepi sa pampiri ya 5 sentimetara x 8 sentimetara. (Tsona di bidiwa dikarata tsa tiragatso).
BOELETSA KGATO 3 LE 4 KA MAIKEMISETSO A MANGWE a o a lemogileng mo go kgato 2.
TSAYA LETLHARE LA PAMPIRI KGATISO mme o kwale setlhogo sa khampheine ya gago le sekgala sa nako kwa godimo. Thala mola fa tlase ga se. Kwala maikemisetso a ntlha a khampheine fa tlase ga mola o. Thala mola o mongwe fa tlase ga se o be o kwala maikemisetso a bobedi. Tswelela ka se go fitlha o kwadile maikemisetso otlhe.
KGOMARETSA DIKARATA TSA TIRAGATSO GO TSWA GO KGATO 4 ka tatelanong e e nepagetseng go bapa le maikemisetso a a maleba. Simolola ka kgato e e bonolo kana e e potlakileng thata go e tsaya. Bua ka dikarata tsa tiragatso o di rulaganye gape fa go tlhokega. Oketsa dikgato tse dintsha dife kana dife tse di tlhagisitsweng.
BUA KA KARATA NNGWE LE NNGWE YA TIRAGATSO - go tla tsaya nako e kana kang, ke mangy o o tla tsayang maikarabelo a kgato le gore ka ditshenyegelo tsa bokae, fa go na le dingwe tse di tla amegang. Kwala nako, motho yo o tla ikarabelelang go tsaya tiragatso le ditshenyegelo mo go nngwe le nngwe ya dikarata tsa tiragatso.
LEBELELA KWA SEKGALENG SA NAKO SA KHAMPHEINE YOTLHE - Kwala dikgwedi go bapa le bogodimo jwa tsebe.
Fa o santse o tshotse dikarata tsa ditiragatso mo tatelanong e e tshwanang. Jaanong rulaganya dikarata ka fa tlase ga dikgwedi tse di maleba.
Khouto ya ditheo tsa boitshwaro le Maitsholo a Kgwebo a Lefapha la Bosiamisi le Tsweletso ya Molaotheo.
Tekano : O ka se kgethololwe kgatlhanong. Fela kgato ya go nna molemo go batho ba ba rileng e a letliwa.
Seriti sa botho: Seriti sa gago se tshwanetse go tlotliwa le go sirelediwa.
Botshelo: O na le tshwanelo kwa botshelong.
Kgololosego le tshireletsego ya motho: O ka se tswalelwe ntle le tshekiso, go bogisiwa kana go otlhaiwa ka bosetlhogo. Dintwa tsa selegae ga di a dumelelwa.
Bosephiri: O ka se phuruphutsiwe kana go nta legae la gago kana dithoto di phuruphutsiwa.
Kgololosego ya sedumedi, tumelo le mogopolo: O ka dumela le go akanya sengwe le sengwe se o se ratang mme o ka latela sedumedi sa boitlhophelo jwa gago.
Kgololosego ya go itlhalosa : Batho botlhe (go tsenyeletsa boradikuranta) ba na bua sengwe le sengwe se ba se ratang.
Kokoano, ditshupetso, ipelaetso le phethišene: O ka nna wa dira tshupetso, ipelaetso le go tlhagisa phethišene. Fela o tshwanetse go dira se ka kagiso.
Kgololosego ya botsalano: O ka tsalana le mang le mang yo o ratang go tsalana nae.
Ditshwanelo tsa sepolotiki: O ka tshegetsa mokgatlho wa sepolotiki wa boitlhophelo jwa gago. Fa o le moagi, mme o le bogolo dingwaga di le 18, o ka bouta.
Boagi: Boagi jwa gago ga o ka ke wa bo tseelwa.
Kgololosego ya motsamao le bonno: O ka tsamaya le go ya go nna gongwe le gongwe mo Aforika Borwa.
Kgololosego ya kgwebo, tiro le porofešene: O ka dira sengwe le sengwe se o se ratang.
Dikamano tsa bodiri: O ka tsenela mekgatlho ya badiri le go ngala ditiro.
Tikologo: O na le tshwanelo ya tikologo e e itekanetseng.
Thoto: Thoto ya gago e ka tsewa mo go wena fa fela go latelwa melao e e siameng.
Bonno: Mmuso o tshwanetse go tlhomamisa gore batho ba bona phitlhelelo kwa bonnong.
Tlhokomelo ya boitekanelo, dijo, metsi le tshireletso ya loago: Mmuso o tshwanetse go tlhomamisa fa o na le phtlhelelo kwa dijong le metsi, tlhokomelo ya boitekanelo le tshireletsego ya loago.
Bana: Bana ka fa tlase ga bogolo jwa 18 ba na le ditshwanelo tse di kgethegileng, jaaka tshwanelo ya go se sotlakiwe.
Thuto: O na le tshwanelo kwa thutong ya motheo, go tsenyelediwa thuto ya motheo ya bagolo, mo puong ya gago (fa seno se kgonega).
Puo le setso: O ka dirisa puo e o e ratang go latela setso se o se itlhophelang.
Setso, sedumedi le baagi ba dipuo: Baagi ba ka itumelela setso sa bona, ba diragatsa sedumedi sa bona le go dirisa puo e e leng ya bona.
Phitlhelelo kwa tshedimosetsong: O na le tshwanelo kwa tshedimosetsong efe kana efe, e mmuso o nang le yona.
Kgato e e siameng ya tsamaiso: Dikgato tsa mmuso di tshwanetse go nna tse di siameng.
Phitlhelelo kwa dikgotlatshekelo: O ka nna le bothata jwa semolao bo bo sweditsweng ke kgotlatshekelo, kana maemo a a tshwanang.
Batho ba ba tshwerweng, ba ba tswaletsweng le ba ba latofadiwang: Tshwanelo e e sireletsa batho ba ba tshwerweng, ba ba golegilweng kana ba latofaditswe.
Ditshwanelo tsotlhe tse di ka lekanyediwa fa kelo e e beilweng mo molawaneng(s36) wa tekanyetso e fitlhelelwa.