Versindaba godsdienstige poësie Archives : Versindaba
Posts Tagged 'godsdienstige poësie'
Ek sal seker nooit die lied "Ek sien 'n nuwe hemel kom" kan sing sonder om aan die digter daarvan, Izak de Villiers, te dink nie. De Villiers se bydrae tot die Liedboek van die Kerk (2001) is, volgens Cas Vos in sy huldiging van die digter, magistraal. In die Liedboek van die Kerk is 61 berymings van dié bekende digter opgeneem. Volgens Vos word daar "deurleefde teologie gesing". De Villiers, 'n ervare predikant, maar ook joernalis en voormalige redakteur van Sarie en Rapport, se godsdienstige siening soos dit uit gedigte en ander skryfwerk spreek, is gegrondves in praktiese toepaslikheid. Vos skryf: " … natuurlik het hy skyn-heiligheid verag. Hy was pylreguit en het ook sake diep gepeil." Dit het ek die eerste keer agtergekom toe ek in 1996 'n handleiding (saam met Pieter de Villiers) vir Afrikaans Letterkunde vir die Gautengse matrieksillabus geskryf het en op die gedig "Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself" uit Gelykenisse en ander verse (1975) afgekom het. In 'n sekere sin was Izak De Villiers en Dietrich Bonhoeffer geesgenote, veral in hulle nugtere beskouing van die godsdienspraktyk. Op daardie stadium het ek wel geweet wie Bonhoeffer was, maar sekere dele van die gedig het vir my duister gebly en ek het met my oom, Hans Bodenstein (nou reeds oorlede), oor Bonhoeffer gaan gesels. Baie van die insigte in hierdie blog kom dus van hom. Hy het die meeste van Bonhoeffer se werk besit en het 'n lewendige belangstelling in sy teologie gehad.
Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself
Denk mal, daß es schon reife Tomaten gibt …
Könnte ich doch wieder einen Abend im Garten zubringen! …
… Mein gnädiger Gott, bereite mir mein Grab
"Briefe und Aufzeichnungen aus der Haft"
en sal nie wees nie
en die pad terug na kind
en kinderland is lank
selfs as jy die koers ken
maar die wind
waai alles weg
schönberg en buchenwald
berlyn etsi deus non daretur
hoe rooi is die tamaties
hulle is so daar
gebring deur 'n bewaarder
bid vir my pastor bid vir my
ek is so hier
hier in die hoek
op 'n kombers 'n katel
kyk die tossels roer
as ek hier raak
daar is nog rooi tamaties
iewers in tuine
hier in flossenbürg
duisende rooi tamaties
ry op ry
in kruise opgebind
soos in berlyn
toe ek 'n kind was
word die wind stil
hoor jy niks
en alles hang
hoog in die dood
groot fees van die wat vry wil wees
dit groei uit rooi tamatie-rye
uit die swart grond uit
groter en ruimer as die son
as vriend as vrou
groei uit na God
swaai aan 'n tou
Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was 'n Duitse Lutherse teoloog wat sterk standpunt teen Hitler ingeneem het. In 1943 word hy deur die Gestapo gevange geneem en in die konsentrasiekamp Flossenburg (die korrekte spelling van die naam het nie 'n Umlaut op die u nie) aangehou, waar hy enkele dae voor die beëindiging van die Tweede Wêreldoorlog gehang is.
In sy Christelike beskouings was Bonhoeffer alles behalwe tradisioneel – hy is veral tydens sy lewe sterk gekritiseer, maar vandag word hy allerweë, wat sy teologiese insigte betref, as 'n baanbreker beskou. Hy neem onder andere sterk standpunt in oor geestelike gevangenskap en soetsappige, onnadenkende interpretasies van die Bybel. Hy maak homself veral ongewild deur te verklaar dat kerke, plekke, feeste en sakramente nie op sigself heilig kan wees nie, behalwe op die oomblik wanneer dit doelbewus aan God gewy word. ("Heilig" beteken "aan God gewy"). Daarteenoor kan 'n Christelik-inspirerende gesprek egter wel heilig wees. Bonhoeffer glo sterk in die sinvolheid van lyding en het ook sy eie lyding in Flossenburg as sodanig aanvaar. Sy dood het 'n groot beroering onder die ganse Duitse volk teweeg gebring en hom sodoende 'n moderne martelaar gemaak. Dit is algemeen bekend dat daar na sy teregstelling twee oop boeke op die lessenaar in sy sel gelê het – die Bybel en Goethe se gedigte.
In die gedig "Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself" is daar, benewens die begrip "heilig", twee belangrike simbole waarmee rekening gehou moet word, naamlik die rooi tamaties en die wind.
Die motto van die gedig, uit Bonhoeffer se Briewe en notas uit gevangenskap wat postuum verskyn het, beteken letterlik: "Dink net, daar is al ryp tamaties … As ek tog net weer 'n aand in die tuin kon deurbring! … Genadige God, maak my graf vir my gereed." Bonhoeffer het goed geweet dat hy gehang sou word en het homself geestelik gereed gemaak om te sterf. Tog verlang hy steeds na gewone, aardse dinge – hier gesimboliseer deur die tamaties. Die konkrete, ryp, rooi tamaties vorm 'n soort cantus firmus in die gedig wat hoofsaaklik uit herinneringe en vooruitskouings na 'n naderende dood bestaan. Die tamaties verbind die spreker met 'n lewe buite die tronk: eerstens is daar tamaties in privaattuine in Flossenburg. Die tamaties wat die bewaarder vir die spreker gebring het, is verder 'n konkrete bewys van menslikheid ('n konkrete geloofsdaad) te midde van die tronk- en oorlogsmilieu. Dit oorspan die brug tussen gevangenskap en vryheid – binne die konteks van Bonhoeffer se teologie, sowel konkrete as geestelike vryheid en gevangenskap. Die teenwoordigheid van tamaties in die tronk bewerk egter ook 'n verbinding met die verlede: In Berlyn, waar Bonhoeffer 'n kind was, het mense tamatieplante teen hulle kombuismure opgebind in die vorm van kruise. Die kruis-simbool, een van die oudste simbole wat deur mense gebruik word en wat ook in die Christelike tradisie swaar dra aan simboliek, word hier doelbewus buite sy Christelike verwysingsraamwerk gebruik, hoewel die Christelike simboliek natuurlik saamresoneer as addisionele betekenislaag, gegewe die feit dat die sprekende ek in die gedig 'n predikant is. Die tamatie-kruis illustreer Bonhoeffer se gesigspunt dat sogenaamd heilige dinge, soos 'n kruis, meestal eenvoudig deel is van die sekulêre wêreld en dat hulle "heiligheid" nie ingebed is in hulle konkrete daarwees alvorens hulle nie gebruik word met die intensie om hulle aan God te wy nie.
Bogenoemde insigte van Bonhoeffer word verklaar deur die refrein "as niks meer heilig is nie / word alles heilig / en die wind waai waar hy wil". Bonhoeffer moes dikwels kritiek verduur omdat hy nie die algemene ontsteltenis gedeel het oor die verwoesting van kerke en ander sogenaamd heilige plekke tydens die twee Wêreldoorloë nie: As niks inherent heilig is nie, hoef die mens hom natuurlik nie te ontstel oor die vernietiging daarvan nie. Indien streng gehou word by die definisie van die begrip "heilig", impliseer dit egter ook dat sekulêre plekke, dinge en handelinge heilig kan word deur die intensie van die mens om dit aan God te wy. Die verwysing na die wind wat waai waar hy wil, kom uit Johannes 3:6 en het betrekking op die werking van die Heilige Gees wat nie plekgebonde is nie. Wanneer die Gees teenwoordig is, kan alledaagse dinge in heilige dinge omskep word. By implikasie: as alles wat eens heilig geag is, deur oorlog en boosheid vernietig is, het die gelowige nog niks verloor nie, want alles (wat oor is) kan deur die teenwoordigheid van die Heilige Gees heilig gemaak word.
Biografiese feite sê vir ons dat Bonhoeffer nie deur sy gevangenskap verhinder is om geestelike werk te verrig nie. Deur sy lewe in diens van God te stel, het hy sy verblyf in die tronk sinvol (heilig) gemaak. Bonhoeffer se bewaarders het groot respek vir hom gehad. Hulle het selfs by geleentheid 'n ontsnappingspoging vir hom gereël. Hoewel bewaarders dikwels gevra het dat hy vir hulle bid ("bid vir my pastor"), het hy blykbaar nooit saam met iemand gebid nie, maar het hy verkies om geestelike gesprekke met mense te voer wat op konkrete probleemoplossing fokus.
Soos die kruis, is ook die wind in hierdie gedig 'n ambivalente simbool wat nie eensydig in sy Christelike betekenis gebruik word nie. Wanneer die spreker terugdink aan sy kinderdae, waai die wind die herinneringe weg:
Die reëls "terug na kind / en kinderland" kom uit 'n bekende Duitse lied, "O wüßt ich doch den Weg zurück / den Weg ins weite Kinderland" ("O, het ek tog die pad terug geken, die pad na die verre kinderland"). Hierdie lied is graag deur Bonhoeffer aangehaal ter illustrasie dat geen terugkeer na die verlede moontlik is nie en dat die mens homself nie moet teister deur te probeer om gedane sake ongedaan te maak nie. Vandaar die noem van die harde realiteit (Schönberg, Buchenwald en Berlyn) direk in aansluiting daarby. Die frase "etsi deus non daretur" ("asof God nie 'n gegewe is nie", oftewel "asof God nie bestaan nie") verwoord die skreiende kontras tussen die hede en die sorgvrye kindertyd toe God waarskynlik deel van die sprekende ek se realiteit was. Dit is inderdaad waar dat Bonhoeffer dikwels daarvan beskuldig is dat hy nie die God van die Lutherse Kerk verkondig nie. Uit hierdie reëls sou wel die afleiding gemaak kon word dat hy vertroue in die kinderlike geloof en in 'n goeie God verloor het.
Die laaste verwysing na die wind binne die gedig staan eweneens binne 'n nie-geestelike semantiese paradigma:
Indien die wind hier weer – soos die eersre keer wanneer dié simbool opduik – na die Heilige Gees sou verwys, sou die stelling nie sin maak nie. 'n Mens sou die wind hier waarskynlik kon interpreteer as simbool van stilte na 'n storm: wanneer die lewe as sodanig heilig geword het (en aan God gewy word), word die onrus stil. (Op outobiografiese vlak weet ons dat Bonhoeffer vrede gemaak het met sy naderende dood). Hierdie geestelike waarheid kom veral ook binne die Oosterse filosofiese en godsdienstige tradisies voor. Dan bereik 'n mens 'n toestand (van satori) waarin die wêreld en wat gebeur geen invloed meer op die individu het nie en die dood 'n bevryding geword het: "en alles hang / hoog in die dood /groot fees van die wat wil vry word". Natuurlik kan ook hierdie reëls meerduidig geïnterpreteer word. "Dood" sou kon verwys na 'n toestand waarin alles heilig geword het en waarin die mens immuun (dood) geraak het teen die verskrikkings van die lewe (soos byvoorbeeld ook in 'n toestand van diep meditasie). Die mees voor die hand liggende verwysing is natuurlik na die naderende dood van die spreker. Die "fees van die wat wil vry word" is eweneens 'n ambivalente beeld wat kan verwys na sowel die mens wat deur die Gees bevry wil word, as na die kannibalistiese fees van die oorlogvoerende magte in 'n goteske poging om bevry te word van iets wat waarskynlik lank reeds sy betekenis verloor het.
Ten slotte wil ek, suiwer op grond van biografiese feite oor Bonhoeffer, 'n interpretasie waag van die slotstrofe. Natuurlik resoneer baie ander interpretasies, simbole en metafore in die gedig mee en dra by tot die veelvuldige betekenislae wat hierdie uitsonderlike gedig onderlê:
Dit sou in pas wees met Bonhoeffer se teologie dat vryheid groei uit konkrete beoefening van die mens se geloof (soos vergestalt deur die rooi tamaties en die grond waaruit dit groei), dat vryheid beteken om na God toe te groei (heilig te word), dat vryheid groter is as aardse dinge en ons lewe op aarde. Die dood is dus die simbool van finale vrywording. Ons weet immers uit Bonhoeffer se dagboek dat hy nie bang was om te sterf nie.