Oes van dennepitte - wenke oor hoe u dennepitte kan kweek en hulle kan oes - Diverse
Pine-neute is 'n basis in baie inheemse kookkuns en het na die Verenigde State migreer as deel van ons familietafel. Waar kom dennepitte vandaan? Die tradisionele dennepoot is die saad van klipbome, inheems aan die ou land en nie wyd verbou in Noord-Amerika nie. Hierdie smaaklike sade word uit die kegels van die boom geoes en is net een van die 20 soorte eetbare dennepitte.
Daar is verskeie dennebome wat oeste van redelike grootte sal produseer wat in Noord-Amerikaanse streke sal floreer. Sodra u weet hoe u dennepitte kan verbou, kan u die saad tot 'n jaar opberg vir u gesin se gebruik.
Hoe om dennepitte te kweek
Geroosterde dennepitte in slaaie, pasta's, pesto's en ander geregte voeg 'n neutagtige crunch en aardse geur by enige resep. Die oes van dennepitte is 'n moeilike proses en dra by tot die stewige prys wat die meeste saadprodusente behaal. As 'n agterplaas is dennepittebome sterk, aantreklike langlewende plante wat argitektoniese aantrekkingskrag gee. Daar is verskeie Amerikaanse dennebome wat nuttig is as neutbome, waarvan enige as 2- of 3-jaarplante of groter gekoop kan word, of uit vars saad gesaai kan word.
Pinus pynappel is die eksemplaar van denne waarvan die meeste kommersiële neute geoes word. Kies dennepitte, kies 'n verskeidenheid denne met groot genoeg sade om maklik te oes en 'n boom wat aanpasbaar is in u streek. Gelukkig is die meeste dennebome baie verdraagsaam teenoor 'n wye verskeidenheid gronde en klimate. Die meeste is moeilik vir die Departement van Landbou se sones 1 tot 10, hoewel die presiese sone afhang van die variëteit.
Pine neutbome kan wissel van 61 meter monsters tot meer hanteerbare bosse. Vier spesies om te probeer met goeie neute en maklike versorging is:
Switserse steen denne (Pinus cembra)
Koreaanse denne (Pinus koraiensis)
Colorado-dennehout (Pinus edulis)
Enkelblaar pinyon (Pinus monophylla)
Raadpleeg betroubare handelaars vir lewensvatbare saad- of potplante wat gereed is om in die grond te gaan.
Wat om te verwag as u dennepitte verbou
Dennebome sal binne 6 tot 10 jaar kegels met aansienlike saad produseer. Dit is natuurlik nie 'n vinnige verbintenis nie, aangesien u die boom baie jare sal moet versorg voordat u kan verwag om neute te oes.
Die meeste soorte dennepitte kan gedy in wisselende gronde, van nat klei tot sanderige droë leem. Deur organiese materiaal by die plantplek te voeg en goeie dreinering te verseker, sal dit 'n vinniger groeiende boom bevorder wat meer neute sal produseer.
Plante het droogteverdraagsaamheid vir kort tydperke, maar die verskaffing van gemiddelde vog sal ook beter plantgesondheid en groei verseker.
Sodra u volwasse gesonde bome het, kan u die keëls oes, maar u moet nie 'n bultgewas verwag nie. Kegelproduksie word beïnvloed deur klimaat en weer, en elke keël mag slegs 35 tot 50 sade bevat. Dit is baie oes om dennepitte te kry om 'n hele gesin te voed.
Oes van dennepitte
Wanneer bome groot keëls produseer, is dit tyd om te oes. Afhangend van die hoogte van u boom, kan dit die grootste probleem in die produksie van dennepitte vorm. Gebruik 'n haak of huur 'n kommersiële boomskud om kegels te verdryf. U kan ook volwasse keëls van die grond af optel, maar wees vinnig daaroor! Talle diere- en voëlspesies vind die sade ook heerlik en daar sal hewige mededinging vir die neute wees.
Sodra u keëls het, moet u dit genees en uittrek. Die maklikste manier om dit te doen is om die kegels in 'n jute sak in 'n warm, droë plek te plaas. As die kegels heeltemal droog is, gee die sak 'n klap om die kegels oop te breek en die saad vry te laat.
Nou moet u dit uit die kaf haal en die sade laat droog word. As u dink dat u klaar is sodra die saad droog is, dink weer. Dennepitte het 'n romp of dop wat die sagte vleis omring. Gebruik 'n klein neutkraker om die romp te verwyder.
Sade kan gevries of gerooster word. Bevrore sade hou maande lank, terwyl die olieryke geroosterde sade binne 'n paar weke moet gebruik word om te verhoed dat olie galsterig raak en die geur van die saad vernietig.
Voer, identifiseer, oes en gebruik denne vir u welstand
OPMERKING: Hierdie artikel handel oor die voer, identifisering, oes en gebruik van dennebome vir voedsel en welstand. U sal uitvind hoe u al hierdie dinge kan doen, plus 'n paar ongelooflike maniere om u dennenaalde, harse en keëls te gebruik.
Die gebruik van plante (soos denne) wat u voed vir voedsel en boererate, is een van die kragtigste selfversorgende gevoelens wat u kan dink. Sodra u die koppie dennenaaldee met naaldjies maak wat u self geoes het, sal u lewe verander. Om te weet dat die voedingsagtige kruietyntee gevul is met immuunverbeterende verbindings, insluitend uiters hoë vlakke vitamien C, kan help om u verkoue tot die randsteen te laat skop.
Om te weet hoe om na u behoeftes te soek, is altyd nuttig. Maar deesdae is daar meer as ooit tevore 'n oplewing en belangstelling in die kos soek na wilde kos en medisyne.
Om te besef dat u plante reg in u tuin kan versamel ... of bloot 'n vinnige reis na 'n nabygeleë dennebos kan maak, is so bemagtigend. Pine is een van die maklikste plante om te vreet en te gebruik, maar u moet weet hoe om dit korrek te identifiseer.
Daar is verskillende soorte immergroen naaldbome wat in die natuur voorkom, soos die Westerse Rooi Seder. Dit is maklik om dennebome met ander naaldbome soos spar of sparren te verwar. Pines het 'n paar spesiale aanwysers waarna u kan soek, om seker te maak dat u werklike dennenaalde wil voer en oes, en nie iets anders nie.
Elke keer as u gaan kos soek, is dit 'n goeie idee om toepaslike en veilige praktyke te gebruik. Hier is 'n artikel met 15 wenke vir veilige voedings wat u sal help om aan die gang te kom op u eie voedselpad!
'N Vinnige waarskuwing:
Ek word elke winter gevra of dit OK is as iemand sy Kersboom gebruik? My antwoord is: "Dit hang af van waar dit vandaan kom."
U sien, as u boom van 'n kersboomplaas kom, is dit heel waarskynlik gespuit. Moenie u kommersiële kersboom as voedsel of medisyne gebruik nie.
As u kersboom egter uit die natuur gekom het, is dit waarskynlik net goed om te gebruik.
2. Kastanje (Castanea sp.)
Voordat kastaiingroes die Noord-Amerikaanse kastaiing amper uitgewis het (C. dentata), bestaan ​​dit uit 'n kwart van alle bome in die Carolynse woude van Noord-Amerika - deur die Appalachian Mountains en tot in Kanada.
Vandag probeer plantwetenskaplikes om kastaiingbome van die rand af terug te bring deur die Noord-Amerikaanse spesies en roesbestande Asiatiese spesies, soos Chinese en Japannese kastaiings, te kruis (C. mollissima en C. crenataonderskeidelik) — waarvan albei ook in die VSA groei, afhangende van watter van die duisende kultivars geplant word, sal kastaiings in streke so ver noord as Michigan, Wisconsin en Kanada en so ver suid as Georgia en Noord-Florida groei.
Afhangend van die variëteit, word kastaiings 40 tot 80 voet breed en hoog, hoewel die grootte van hierdie nuwe variëteit nog nie bekend is nie.
"Kastanjes is baie maklik om te verbou," sê Sandra Anagnostakis, PhD, 'n kastaiingwetenskaplike aan die Connecticut Agricultural Experiment Station.
Die werklike beperking is grondtipe en voldoende vog.
"Hulle kan gekweek word op plekke met suur grond, maar op plekke soos Kalifornië, waar die grond neutraal is, sal slegs 'n paar kultivars goed vaar," sê sy. 'As jy dwaas genoeg is om 'n saailingboom te koop, sal jy tien jaar wag totdat hulle begin blom en vrugte gee. As u geënte bome koop, sal hulle die tweede jaar met vrugte begin, "sê Anagnostakis. 'Aangesien hulle almal selfsteriel is, moet u twee verskillende kultivars plant - albei sal stuifmeel produseer vir kruisbestuiwing. U het ook twee verskillende soorte neute en miskien twee verskillende oestye. '
Bill Reid, PhD, spesialis in neuteboomgewasse aan die Kansas State University, sien twee nadele aan kastaiings, wat hy laggend 'die aartappel van die neutewêreld' noem. Die een is die onaangename geur van kastaiingblomme en die ander is besig om die turksbraam of doppe weg te gooi. Die kastaiings val wanneer die doppe ryp word en natuurlik op die bome verdeel. Die leë doppe val later op die grond. Die skulpe of velle van die neute kan met 'n mes afgeskil word of selfs met u tande deurgebit word, as u dit rou eet.
Eetbare kastaiings hou nie verband met perdekastanjes nie.
Bunya Pines - groei van saad en eet
Ek was onlangs gelukkig genoeg om 'n hele Bunya-dennekegel te kry van 'n vriend wat 'n volwasse boom op sy eiendom het. Die kinders en ek het die kegel afgetrek tot ongeveer 80 goeie neute.
Ons het navorsing gedoen en interessante inligting oor hierdie bome gevind.
Die raad om die saad te plant, was om dit in die grondpunt te plaas
y eindig met die groter afgeronde punt steeds sigbaar aan die oppervlak van die grond. Ons het dit in diep 5 liter plantsakke geplant, maar dit kan direk in die grond gesaai word.
Volgens verskillende forumposte sal die sade redelik vinnig ontkiem, maar eers 'n penwortel produseer. Wanneer die penwortel op die vereiste diepte kom, of op die bodem van die houer, produseer dit 'n knol. Die plant sal dan in hierdie toestand bly totdat daar aan die beste voorwaardes vir groei voldoen word.
Dit kan 'n paar maande of tot 18 maande duur. Ek kon geen besonderhede vind oor wat die beste voorwaardes vir groei is nie. Ons het nou 50 hiervan in ons kweekhuis en wag op die beste groeistoestande, en hopelik sal hulle dan lote opstoot.
Ons het ook van die neute geëet.
Die voorbereiding het behels dat die moer gekook is om die harde buitedop sag te maak. Die sagte binnemoer is toe verwyder en gebraai. Dit het soos 'n neutagtige aartappel geproe. Hulle is blykbaar baie voedsaam.
Advies oor die verbouing van Bunya Pines sal baie waardeer word.
So stoke om my bunyas te sien ontkiem. Lyk soos 'n mal eier wat uitbroei.
Ek is tans met 'n lang diensverlof wat uitgebrei het tot 'n half maande loopbaanvakansie. Werk dus glad nie 'n rukkie nie. My dae word lui langs die spruit met Pina Colada's in die hand. Regstelling my drome word so deurgebring. My dae word bestee om my drie kinders te organiseer en rond te ry (tien jaar was die eerste keer dat ek hulle elke dag om 19:30 sou sien). Dit is dus 'n verandering ten goede. Dan huiswerk, dan tuinwerk, dan studeer. Ek het ook onlangs met my twee honde lang rolle op die vloer rondgeneem.
Dennepitte, die klimaatkrisis, stamkultuur en u 'chique' slaai
Schurz-laerskoolleerlinge pluk dennepitte uit keëls op die jaarlikse Pinenut-fees Powwow op die Walker River Paiute Tribe-bespreking in September 2019. (Foto met dank aan Walker River Paiute Tribe).
Het u die afgelope tyd 'n modieuse slaai geëet wat met dennepitte besprinkel is?
Dennepitte is ook vatbaar vir kommersiële oes wat, tesame met die gevolge van die klimaatkrisis, skaarser word, en die kulturele tradisies van Nevada se inheemse volke bedreig.
Ryan Boone is 'n ingeskrewe lid van die Walker River Paiute Tribe, maar hy het in Las Vegas grootgeword, ongeveer 300 kilometer van die reservaat van die stam af.
Verlede jaar het Boone dae van klasse aan die Universiteit van Nevada, Las Vegas oorgeslaan om na die bespreking te ry en aan sy stam se jaarlikse dennepootfees deel te neem.
"Ek sê altyd vir mense dat dit soveel anders is om op vuil en gras te loop eerder as asfalt en beton," het Boone, 'n 20-jarige hoofvak in rekenaarfisika en die president van die UNLV Native American Student Association, gesê.
Ryan Boone, 20, links, ingeskrewe lid van die Walker River Paiute Tribe. (Foto: Jeniffer Solis)
Stamlede van verskillende lande regoor die land kom bymekaar tydens 'n geseënde geleentheid waar inheemse mense pinyon dennepitte versamel en die oes vier met pow wows en talent shows.
Boone se gesin reis elke September vanaf Ohio en elders om vir die fees bymekaar te kom.
Dit is iets van 'n gesinshereniging en geestelike terugkeer na sy kultuur, het Boone gesê.
Hy het nog nooit dennepitte geproe wat nie uit sy bespreking gekom het nie, het Boone gesê. Maar hy vrees dat 'n toename in kommersiële oes vir dennepitte in kombinasie met die klimaatkrisis hom eendag sal noop om dit in 'n winkel te koop.
'Hierdie land het soveel verwoesting aan ons mense gedoen,' het Boone gesê. 'As ons hierdie dennepitte verloor, verloor ons 'n deel van ons kultuur. Dit kom altyd neer op geld en wins. "
Verbruik - en kommersiële oes - styg vinnig
Pinyon-denne is veral sensitief vir hitte en droogte - en Nevada ervaar die afgelope paar jaar meer van beide, en Pinyon-gebiede verder suid het groot afsterwe as gevolg daarvan gesien. Minder bome beteken dat inheemse versamelaars toenemende kompetisie met kommersiële stropers en ander private versamelaars ervaar.
Dennepitte word nie binnelands verbou soos ander gewasse nie. Pinyonbome kom gewoonlik voor in openbare lande wat bestuur word deur die Bureau of Land Management (BLM) of die Amerikaanse bosdiens, wat ook oesvoorskrifte bepaal.
Die Forest Service en BLM reik jaarliks ​​kommersiële oespermitte uit aan besighede op beskikbare pakkies. In 2016 het die Buro vir Grondbestuur 11 permitte uitgereik vir ongeveer altesaam 127 000 pond dennepitte. In 2017 was dit 12 permitte vir ongeveer 215 750 pond dennepitte. Niemand is in 2018 toegeken nie weens 'n gebrek aan beskikbare dennepitte - waarskynlik weens kleiner sneeupette daardie seisoen - en in 2019 is slegs 5 permitte vir ongeveer 33 000 pond toegeken.
Die verbruik van dennepitte het die afgelope dekade byna verdubbel en volgens die Agricultural Marketing Resource Centre vir tot $ 40 per pond verkoop.
Sommige navorsing sê dat 'n gesonde piñonbos $ 4 000 tot $ 10 000 per akker kan oplewer, wanneer een akker bos 250 pond neute lewer. Ander navorsing toon dat dennepitte byna onmoontlik is om suksesvol te verbou weens die tyd wat dit neem om te groei en die beperkte omgewing waarin hulle kan groei.
Twee ondernemings het 'n groot deel van die BLM-dennepermitte, Wholesale Pine Nut s en Leany Pine Nuts, uitgemaak. Die maatskappye het nie op versoeke om kommentaar gereageer nie.
'N Oes wat dit dekades kan neem om te vervang
Baie van die permitte wat deur die jare toegeken is, was vir die Battle Mountain-reeks in Nevada, waarvan 'n deel naby die Walker River Walker Tribe loop.
"Ons mense begin al hoe meer skade sien deur ander mense wat ons gebiede plunder en die hele gebied kan plunder," het Amber Torres, voorsitter van die Walkerrivier Paiute Tribe, gesê. 'Ons mense huil om op te hou om die permitte vir bome en dennepitte te verkoop.'
"Dit is baie oneerbiedig," het Torres gesê. 'Baie van ons stam is trots daarop dat hulle kan uitgaan om dit te doen, maar hoe meer mense ons heilige gebiede, kultuurgebiede, ons gebedsareas afkap en aanhou om die gebied te ontheilig, dan sal dit nie meer daar wees nie toekomstige geslagte. "
Pinyon-bosse kan volgens die BLM dekades neem om weer tot stand te kom - soms so lank as 50 tot 100 jaar. Hulle groei net 'n paar sentimeter per jaar, en dit neem twee jaar om pitte te oes, het Torres gesê dat die oes die gesondheid van die bos bedreig.
"Stel jou voor iemand wat nie elke jaar belang het in daardie bome of wat hulle produseer nie, of broos daarmee is of iets op 'n kulturele of tradisionele manier doen nie," het Torres gesê oor kommersiële stropers. 'Hulle gaan daardie ledemate sny en beskadig en alles doen om die keëls te kry.'
Stacey Montooth, 'n ingeskrewe lid van die Walker River Paiute Tribe en die uitvoerende direkteur van die Nevada Indian Commission, het die tradisionele stapelvoering verder bedreig, het gesê dat die ontwrigting van klimaat ook die tradisionele dennepootjag benadeel.
Dennepitte geskei van keëls. (Foto met vergunning van Walker River Paiute Tribe)
"Sekerlik beïnvloed klimaatsverandering die tradisionele dennepootjag wat ons mense doen," het Montooth gesê. "Dit is so 'n antieke tydverdryf, en met klimaatsverandering is die hulpbronne beslis skaarser."
In die afgelope dekade het professionele stropers munt geslaan uit die oes en verkoop van dennepitte, wat nog meer skaarsheid aan die graan veroorsaak, het Montooth gesê.
"Dit het baie chic of mode geword om na fyn restaurante te gaan en dennepitte op u slaaie te hê," het Montooth gesê. "Wat ons mense duisende en duisende jare lank onderhou, is nou 'n warm kommoditeit."
'Hulle het net gebraai ... Hulle het opgekrimp'
In Maart bied die Indiana-kommissie in Nevada die Tradisionele Ekologiese Kennisberaad aan, waar wetenskaplikes en omgewingskundiges met stamgemeenskappe sal saamwerk om uit te vind hoe omgee vir gebiede wat geraak word deur klimaatsverandering en ander bedreigings.
Ouderlinge van die Walkerrivier-Paiute-stam het nie lank gelede na 'n gebied gereis wat hulle glo dat die oes volop sou wees na goeie tekens in Mei nie, net om te sien dat die son die pynappels gebak het.
'Hulle het net gebraai,' het Torres gesê. 'Hulle het opgekrimp, en dennepitte was daardie jaar skaars. En ons grootste ding is wat gaan ons doen? Ons tradisionele gebiede word deur almal anders geplunder voordat stamme daar uitkom. Wat gaan ons moet doen? Moet ons na 'n winkel gaan en dit koop? '
In reaksie op stamklagtes het die Forest Service en BLM in 2016 'n kommunikasieplan begin as 'n manier om stamme in te lig oor pakkies wat op die veiling aangebied is. Die BLM hou nie die duisende pond wat elke jaar ingesamel word, aktief op nie en sê dat dit te tydrowend sou wees.
Coreen Francis, BLM se voorste bosbouer in Nevada, het gesê in werklikheid hou die agentskap nie tred met die beskikbare dennepitte nie en of dit minder word by die uitreiking van permitte.
"Die enigste aanduiding daarvan is wat elke jaar op die veiling verkoop word," het Francis gesê. 'Ons het nie 'n inventaris wat die hele landskap dek van hoeveel kegels geproduseer word nie. Dit is net so 'n uitgestrekte landskap dat daar geen manier is om dit jaarliks ​​op te neem nie. '
Die BLM gee openbare kennisgewing oor veilingswebwerwe en versamel terugvoer en insette oor die beskikbare eenhede. Nadat pakkies toegeken is, word stamme ook in kennis gestel van die toestemmings wat gegee is, het Francis gesê. Elke kontrak en oes word gemonitor en onder die vereistes vir permithouers moet alle kulturele terreine of artefakte vermy en bewaar word.
"Ons gee geen kommersiële permitte uit ons kantoor in Carson City nie," het Francis gesê. "Daar is baie meer persoonlike versamelaars, en daarom gooi ons nie kommersiële permitte in die mengsel daar nie om besorgdheid oor die oes in die deel van die staat waar daar 'n hoë digtheid-versameling is, te verlig."
Maar die persoonlike verbintenis met die gewas en die gebruik om dit te versamel bemoeilik die teenwoordigheid van kommersiële stropers vir sommige stamme.
"Dit is iets heiligs en tradisioneel vir ons kultuur en ons mense," het Torres gesê. 'Die grootste ding is dat hierdie kommersiële plukkers, of mense wat na ons dennepitte gaan en ons gebiede ontheilig, nie verstaan ​​hoe hulle die gebied moet behandel en hoe hulle die gebied moet verlaat nie. "
"Hulle breek ledemate, hulle neem meer as wat nodig is, amper vir hebsug omdat dit kommersieel is," het Torres gesê. 'Hulle maak geld daaruit en hou nie rekening met die medisyne wat ons daar buite het nie. Die diere wat in die omgewing woon. "
Maar nie alle stamme is eenders nie. Die meeste van die permitte wat deur die BLM Ely-distrik toegeken word, waarvan die dele oorvleuel met die Ely Shoshone-stam, 'n kleiner stam van ongeveer 300 inwoners in Noord-Nevada.
'As ons op enige manier gevoel het dat dit ons geleenthede om te kies, inbreuk maak, of dat BLM ons nie toelaat om met die plukkers te kommunikeer nie, dink ek ons ​​sal 'n probleem met die stropers hê. Maar tot dusver het ek dit nog nie gesien nie, "het Diana Bucknar, voorsitter van die Ely Shoshone Tribe, gesê.
Die oes van dennepitte is minder 'n kulturele toebehore vir die Ely Shoshone-stam. Dit is uitmergelende werk, het Bucknar gesê, en as gevolg van 'n ooreenkoms met die stropers word 'n persentasie van die gepluk aan die stam gegee.
In die droër dele van Nevada, naby die Walker River Paiute-stam, het Torres gesê sy sien die skade wat bome van kommersiële stropers aangerig het, en klimaatsverandering en is bekommerd oor die toekoms van dennebome in ander dele van Nevada.
"Ons wil hê dat hierdie tradisie moet voortgaan," het Torres gesê. "Ons wil hierdie kennis aan die volgende sewe geslagte oordra, sodat hulle sal voortgaan om vir ons mense te sorg."
Gekweek in Siberië, met die hand geoes
Neem organiese Siberiese dennepitte onder die handelsnaam ALTAIGA word ook sederneute genoem. Hulle word wild gekweek (anders as Italiaanse dennepitte wat dikwels in plantasies verbou word). Siberiese dennepitte bevat vitamiene, aminosure, antioksidante en minerale wat ons kan help om hartsiektes te voorkom. Ons sederneute word met die hand geoes in wilde en verre woude rondom die Baikalmeer in Siberië. Die Baikalmeer, wat in 1996 tot die UNESCO-wêrelderfenisgebied verklaar is, bevat ongeveer 20% van die wêreld se ongevriesde vars water en is die tuiste van meer as 1 700 spesies plante en diere.
Ons seders (dennebome) groei in die rotsagtige suidoostelike gebied van die Baikal-nasionale park sonder paaie en mense. Die Baikal-woude is onder ekologiese beskerming; industriële projekte wat skadelik is vir die natuur, word nie toegelaat nie. Die omgewing waar dennebome (sederhout) groei, is uiters belangrik vir die gehalte van sederneute. Seders groei baie stadig en bereik ouderdomme tot 1 000 jaar, sommige selfs meer. Doringkegel neem ongeveer 14-15 maande om volwasse te word. Neem asseblief kennis dat ons seders tot die Pinus sibirica-spesie behoort en nie die dennepootjiesindroom veroorsaak nie. Volgens die gegriefde navorsing word die dennepootjie-sindroom veroorsaak deur 'n Chinese soort dennepitte, genaamd Pinus armandii.
Ons oes ons sederneute met die hand en beskerm dit teen lig, oksidasie en buiteskade om die natuurlike bestanddele en gesondheidsvoordele te behou. Na die oes skulp ons sederneute met die hand volgens die ou Siberiese tradisies. Dan skei ons pitte versigtig van hul doppe af en plaas pitte dadelik in vakuumverpakkings. Ons pakket is so vervaardig dat dit sederneute teen lig en beskadiging beskerm. Ons pakket bevat twee lae: die binnekas met 'n vakuumpakket met neutpitte, en die buitenste dop wat dennepitte beskerm teen ligte en buiteskade.