Republiek van Ierland - Wikipedia
Iers en Engels
66,5 / km2 (142ste)
172,3 / myl2
$192,223 miljard (56ste)
$43 592 (11de)
$210,416 miljard (42ste)
$45 888 (14de)
▬ 0,916 (7de) – baie hoog
29,8 – laag
Ierland (Iers: Éire [ˈeːɾʲə] luister (hulp·inligting)) is 'n onafhanklike staat in die noordweste van Europa, wat met 70 273 vierkante kilometer sowat vier vyfdes van die eiland Ierland beslaan. Noord-Ierland, die gebied in die noordooste van Ierland, is een van die deelstate van die Verenigde Koninkryk. Die Ierse grondwet bepaal dat die naam van die staat Éire is, of, in Engels, Ireland. Desondanks word na die onafhanklike staat Ierland soms ook as Republiek van Ierland verwys om dit te onderskei van die eiland Ierland.
Ierland het volgens die sensus van 2011 'n bevolking van 4,59 miljoen, 'n toename van 8,2 persent teenoor die laaste sensus in 2006. In April 2016 is Ierland se inwonertal op 4,67 miljoen beraam.
Ierland is sedert 1973 'n lidstaat van die Europese Unie en beskik oor 'n hoogs ontwikkelde ekonomie, wat immigrante uit ander Europese en oorsese lande lok. Die land het sedert die 1990's tot een van die welvarendste Europese nasies ontwikkel, maar is ná die ongekende finansiële krisis van 2008 in 'n ernstige resessie gedompel.
6.2 Huidige stand van sake
Die Ierse staat het al meer as een amptelike titel gehad. Die rewolusionêre staat, wat deur Ierse nasionaliste in 1919 gestig is, het as die Ierse Republiek bekend gestaan. Die Paasfees-Proklamasie van die jaar 1916 gebruik reeds die Ierse term Poblacht na hÉireann ("Republiek van Ierland"). Nadat die staat in 1922 ook de jure onafhanklik geword het, het dit as die Ierse Vrystaat bekend gestaan (Iers: Saorstát Éireann). Hierdie naam is tot 1937 behou.
Die term Republiek van Ierland het gebruiklik geword, nadat die Wet van die Republiek van Ierland dit in 1949 as die amptelike benaming van die staat gedefinieer het. Die wet sou verduidelik dat die staat 'n republiek was en geen konstitusionele monargie nie. Dit is ook die gebruiklike naam in die Verenigde Koninkryk sedert die Ierland-Wet daar in 1949 in krag geraak het. Alhoewel die term Republiek van Ierland aanvaarbaar is, word die naam Ierland vir amptelike doeleindes soos internasionale ooreenkomste, regerings- en regsdokumente en die lidmaatskap in internasionale organisasies gebruik. Slegs indien daar 'n onderskeiding gemaak moet word tussen die onafhanklike republiek en Noord-Ierland, soos byvoorbeeld op die gebied van sport, waar Ierse en Noord-Ierse spanne bestaan, of by verwysings na die "grens tussen Noord-Ierland en die Republiek van Ierland", is dit ook vir die amptelike taalgebruik noodsaaklik om aan hierdie naam die voorkeur te gee.
Die Republiek van Ierland beslaan die grootste deel van Ierland, die mees westelike en tweede grootste van die Britse Eilande, en word van Groot-Brittanje deur (van noord na suid) die North Channel, die Ierse See en die Sint-Georgekanaal geskei, waarby die afstande tussen die twee eilande van 18 tot 193 kilometer (11 tot 120 myl) wissel. Ierland vorm ook die mees westelike Atlantiese randgebied van Eurasië, 'n uitgestrekte landmassa op die Noordelike Halfrond waarvan die eiland saam met die ander Britse Eilande vroeër self deel uitgemaak het. As deel van die Eurasiese kontinentale plaat word Ierland deur seegebiede met 'n maksimale diepte van 200 meter omring.
Verspreiding van Iers in Noord-Ierland en die Republiek van Ierland volgens die sensus van 2011
Meer as 90 persent van die bevolking is Rooms-Katolieke. Daar is 'n Protestantse minderheid van Anglikane en ander groepe. Naas die klein Joodse gemeenskap is daar 'n groeiende Islamitiese bevolking, veral immigrante.
Sowat 115 500 Britte het hulle in die land gevestig. Ierland het daarnaas baie immigrante uit die nuwe lidstate van die Europese Unie soos Pole (122 000 immigrante), Litaue (36 000; die Litause Vereniging in Ierland het 90 000 lede) en Letland (20 000) gelok. Ander belangrike groepe van onlangse immigrante sluit Roemene (17 000), Indiërs (17 000) en Nigeriërs (17 000) in. Nadat Ierland in 2008 in 'n resessie gedompel is, het baie buitelandse werknemers weer na hul tuislande teruggekeer.
In die periode tussen April 2015 en April 2016 was daar vir die eerste keer sedert 2009 weer 'n oorskot van immigrante bo emigrante nadat die aantal Iere, wat hulle in die buiteland gevestig het, skerp gedaal het. Tegelykertyd het 'n groter aantal Ierse burgers uit die buiteland teruggekeer.
Ierland was oor 'n lang tydperk 'n emigrasieland. Terwyl die gebied van die huidige Republiek van Ierland in 1841 nog deur meer as 6,5 miljoen mense bewoon is, het hierdie syfer in die volgende dekades skerp gedaal, hoofsaaklik weens die groot stroom emigrante en hoë sterftesyfers as gevolg van die Groot Hongersnood (Great Famine) wat Ierland vanaf 1845 tot 1848 geteister het. In 1901 het die bevolking op 3,25 miljoen te staan gekom en daarna verder afgeneem, alhoewel teen 'n laer koers. In 1961 is die laagste inwonertal ooit met 2,818 miljoen aangeteken.
Die meerderheid Iere, wat in die 19de en vroeë 20ste eeu 'n nuwe heenkome in die buiteland probeer vind het, het hulle in Noord-Amerika gevestig waar die aantal inwoners van Ierse afkoms tans op sowat veertig miljoen beraam word. Hierdie emigrasiestroom het weens die Groot Depressie in die vroeë 1930's skielik tot stilstand gekom. Die meeste Ierse emigrante het sedertdien na die Verenigde Koninkryk toe gegaan waar hulle veral gedurende die Tweede Wêreldoorlog en die opboufase, wat daarop gevolg het, maklik werk kon vind. Volgens beramings het tussen 1946 en 1951 86 persent van alle Ierse emigrante na die Verenigde Koninkryk toe gegaan.
Ná 'n reeks onluste het Ierland op 6 Desember 1921 Dominium-status gekry waardeur 'n groter mate van selfregering aan die land toegestaan is. Ses graafskappe in die noordelike provinsie Ulster met 'n oorwegend Protestantse bevolking het egter Britse gebied gebly. Die vraagstuk van Noord-Ierland se politieke toekoms was dekades lank 'n ernstige geskilpunt tussen die Ierse en Britse regerings. Ná meer as drie eeue onder Engelse heerskappy het Ierland op 18 April 1949 'n republiek buite die Britse Gemenebes geword. Die Republiek van Ierland maak tans geen aanspraak meer op Noord-Ierland, en danksy die Goeievrydag-ooreenkoms, wat in 1998 tussen Ierland en die Verenigde Koninkryk gesluit is, het die politieke klimaat stabiel geword.
Ierland het in 1955 'n lidstaat van die Verenigde Nasies en in 1973 van die Europese Ekonomiese Gemeenskap geword.
Leinsterhuis is sedert 1922 die setel van die Dáil Éireann, die laerhuis van die Ierse parlement
Die Oireachtas, die tweekamerparlement van Ierland, bestaan uit die Senaat (Iers: Seanad Éireann) en die Laerhuis (Dáil Éireann). Die Senaat het sestig lede, waarvan elf deur die Taoiseach benoem en ses deur twee universiteite gekies word. 43 senatore word deur afgevaardigdes van die Laerhuis, Senaat en die graafskappe uit 'n naamlys van kandidate gekies, waarby die kandidatelys volgens maatskaplike groepe (kultuur en opvoeding; landbou; werkers en vakbonde; nywerhede en handel; administrasie) saamgestel word. Die huidige Senaatspresident (Cathaoirleach) is Paddy Burke (Fine Gael).
Die Dáil het 166 lede (Teachtai Dála) wat volgens die beginsel van representatiewe verteenwoordiging (single transferable vote) elke vyf jaar in die kiesafdelings gekies word. Die huidige parlementspresident (Ceann Comhairle) is Seán Barrett (Fine Gael).
Die grondwet beperk die regering tot vyftien lede. Hoogstens twee kabinetsministers mag uit die Senaat gekies word, terwyl die Taoiseach, Tánaiste (Adjunkpremier) en Minister van Finansies moet lede van die Dáil wees. Die huidige koalisieregering word deur twee partye gevorm – Fianna Gael ("Familie van die Iere") onder die leiding van Taoiseach Enda Kenny en die Arbeidersparty onder die leiding van Tánaiste Eamon Gilmore.
Voor die vorming van die Republiek van Ierland was die eiland van Ierland opgedeel in 32 graafskappe (counties). Die graafskappe, wat deel van die Republiek vorm, is Carlow, Cavan, Clare, Cork, Donegal, Dublin, Galway, Kerry, Kildare, Kilkenny, Laois, Leitrim, Limerick, Longford, Louth, Mayo, Meath, Monaghan, Offaly, Roscommon, Sligo, Tipperary, Waterford, Westmeath, Wexford en Wicklow.
Ierland was vroeër een van die armste lidstate van die Europese Unie (EU), maar het ná stelselmatige beleggings in sy onderwysstelsel (waarvoor veral EU-subsidies gebruik is) en 'n aantal jare met hoë groeikoerse tot een van sy welvarendste lande ontwikkel. Danksy die vryhandelsooreenkoms met die Verenigde Koninkryk, wat in 1965 gesluit is, het die land geleidelik die industriële ontwikkelingspeil van Wes-Europa bereik. Weens die goeie ekonomiese ontwikkeling word daar soms na Ierland as die "Keltiese Tier" verwys.
Ierland was een van elf EU-lidstate wat in Januarie 1999 die Euro as gemeenskaplike geldeenheid ingevoer het. Ierland se oorspronklike geldeenheid was die Ierse Pond.
As gevolg van die finansiële en ekonomiese krisis het die konserwatiewe Ierse regering onder leiding van die eerste minister Brian Cowen vroeg in 2009 'n beleid van streng besuiniging begin toegepas om die dreigende staatsbankrotskap te keer. Salarisse in Ierland se staatssektor is verminder, net soos uitkerings wat aan werkloses en ander sosiaal swakkes betaal word. Die land was die eerste in die Eurosone wat hierdie soort moeilikhede ondervind het, en op 21 Februarie het meer as 100 000 mense in Dublin teen die regering se ekonomiese beleid betoog.
Eerste beramings dui daarop dat die bruto geografiese produk (BGP) en die bruto nasionale produk (BNP) in 2009 met respektiewelik 7,1 en 11,3 persent gekrimp het – die hoogste afname op n jaarlikse basis wat ooit aangeteken is. Besuinigings in 2010 het € 4 miljard beloop, terwyl die werkloosheidsyfer tot 13,7 persent in Mei 2010 gestyg het. In Junie 2010 is Ierland se skuldlas by Duitse banke op € 127 miljard beraam.
Volgens die jaarlikse verslag oor integrasie, wat deur die Integration Centre gepubliseer word, was die werkloosheidsyfer vir immigrante in 2011 hoër (18 persent) as dié vir Ierse werknemers (naastenby 14 persent).
In 2016 was die Ierse ekonomie vir die derde opeenvolgende jaar die snelste groeiende in Europa. Vir 2016 word volgens amptelike statistieke 'n groeikoers van die bruto geografiese produk van 3,4 persent voorspel.
Daarnaas speel ook televisie 'n sentrale rol as bron van inligting, met die openbare uitsaaikorporasie RTÉ (twee Engels-mediumkanale en die Iers-mediumkanaal TG 4) en TV3 as privaat uitsaaier. Die Ierse kanaal Teilifís na Gaeilge (TG4) het sy programme in laat 1996 begin beeldsaai en het tans 'n daaglikse gemiddelde kykertal van sowat 650 000.
Ierland se eerste klassieke dokumentêr, Man of Aran, is in 1934 deur die Amerikaanse rolprentmaker Robert J. Flaherty vervaardig. Maar eers ná die stigting van die Irish Film Board in 1981 is 'n selfstandige filmbedryf in die land gevestig. Tans is daar meer as 560 klein en middelgroot ondernemings in die bedryf wat meer as 6 000 mense in diens het en jaarliks oudio-visuele inhoud ter waarde van meer as €550 miljoen (ZAR7,35 miljard) vervaardig.
Ierse landskapstonele het ook gewild geraak by Hollywood-regisseurs. Van die skietwerk aan Mel Gibson se Braveheart is nie in Skotland nie, maar naby die Ierse dorp Trim in die graafskap Meath gedoen, terwyl die geallieerde landing in Steven Spielberg se oorlogsdrama Saving Private Ryan nie in Normandië nie, maar aan die kus van die graafskap Wexford geskiet is.
↑ (en) “Official Languages Act 2003”. Office of the Attorney-General. URL besoek op 22 Desember 2013.
↑ (en) “Population and Migration Estimates April 2016”. 23 Augustus 2016. URL besoek op 23 Augustus 2016.
↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (en) “Ierland”. Internasionale Monetêre Fonds. URL besoek op 22 Desember 2013.
↑ (en) “Human Development Report 2011”. Verenigde Nasies. URL besoek op 22 Desember 2013.
↑ (en) “Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)”. Eurostat Data Explorer. URL besoek op 22 Desember 2013.
↑ Central Statistics Office – Census Highlights
↑ www.lietuva.lt: Lithuania needs the experience of emigré communities, 5 Oktober 2010
↑ The Guardian, 23 Augustus 2016: Ireland reports first net immigration since 2009. Besoek op 23 Augustus 2016
↑ www.bpb.de: Migration – Länderprofil Irland
↑ www.digitaljournal.com: Mass protest in Ireland
↑ www.cso.ie: Quarterly National Accounts (en)
↑ Central Statistics Office Ireland: Labour Market (en)
↑ www.welt.de: Staatsziel Sparen – so fühlt sich Leben in Irland an, 6 Junie 2010 (de)
↑ BBC News, 5 Junie 2012: Report finds recession hits immigrants in Ireland hardest
↑ www.tg4.ie: Agtergrond
↑ Irish Film Board: About the Irish Film Industry
↑ Christopher Somerville: Der National Geographic Traveler – Irland. Hamburg: National Geographic Society 2008, bl. 38
Statistieke 2007: Financial Times Deutschland, Jeder wirbt um die Besten, in: Visavis Economy, nommer 7 (2007), bl. 31/33
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Republiek_van_Ierland&oldid=1482731"	Kategorie: Ierse RepubliekVersteekte kategorie: Voorbladartikels	Navigasie-keuseskerm
AcèhAlemannischአማርኛAragonésÆngliscالعربيةܐܪܡܝܐمصرىAsturianuAymar aruAzərbaycancaتۆرکجهБашҡортсаBoarischŽemaitėškaБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиभोजपुरीBislamaবাংলাབོད་ཡིགবিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরীBrezhonegBosanskiᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗБуряадCatalàMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄НохчийнCebuanoᏣᎳᎩTsetsêhestâheseکوردیی ناوەندیCorsuQırımtatarcaČeštinaKaszëbscziСловѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟЧӑвашлаCymraegDanskDeutschZazakiDolnoserbskiދިވެހިބަސްཇོང་ཁEʋegbeΕλληνικάEmiliàn e rumagnòlEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraEstremeñuفارسیFulfuldeSuomiVõroFøroysktFrançaisArpetanNordfriiskFurlanFryskGaeilgeGagauz贛語GàidhligGalegoAvañe'ẽगोंयची कोंकणी / Gõychi KonknniGaelgHausa客家語/Hak-kâ-ngîHawaiʻiעבריתहिन्दीFiji HindiHrvatskiHornjoserbsceKreyòl ayisyenMagyarՀայերենInterlinguaBahasa IndonesiaInterlingueIgboIlokanoIdoÍslenskaItaliano日本語PatoisLa .lojban.Basa JawaქართულიQaraqalpaqshaАдыгэбзэҚазақшаKalaallisutភាសាខ្មែរಕನ್ನಡ한국어Перем КомиКъарачай-малкъарRipoarischKurdîКомиKernowekКыргызчаLatinaLadinoLëtzebuergeschЛезгиLimburgsLigureLumbaartLingálaລາວلۊری شومالیLietuviųLatgaļuLatviešuMalagasyMāoriМакедонскиമലയാളംМонголमराठीBahasa MelayuMaltiMirandésမြန်မာဘာသာЭрзяньمازِرونیDorerin NaoeroNāhuatlPlattdüütschNedersaksiesनेपालीनेपाल भाषाNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålNovialNouormandSesotho sa LeboaDiné bizaadOccitanLivvinkarjalaOromooଓଡ଼ିଆИронਪੰਜਾਬੀPangasinanKapampanganPapiamentuPicardNorfuk / PitkernPolskiPiemontèisپنجابیΠοντιακάپښتوPortuguêsRuna SimiRumantschRomaniKirundiRomânăArmãneashtiTarandíneРусскийРусиньскыйKinyarwandaसंस्कृतम्Саха тылаSarduSicilianuScotsSámegiellaSrpskohrvatski / српскохрватскиසිංහලSimple EnglishSlovenčinaSlovenščinaGagana SamoaChiShonaSoomaaligaShqipСрпски / srpskiSranantongoSiSwatiSeelterskSvenskaKiswahiliŚlůnskiதமிழ்తెలుగుTetunТоҷикӣไทยTürkmençeTagalogTok PisinTürkçeXitsongaТатарча/tatarçaУдмуртУкраїнськаاردوOʻzbekcha/ўзбекчаTshivendaVènetoVepsän kel’Tiếng ViệtWest-VlamsVolapükWalonWinarayWolof吴语ХальмгმარგალურიייִדישYorùbáVahcuenghZeêuws中文文言Bân-lâm-gú粵語IsiZulu	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 23 Augustus 2016 om 20:34 bygewerk.