Waugh se redes waarom skrywers – veral in die postmoderne tydsgewrig – oor vakteoretiese kwessies besin, sluit in klemlegging op die besinnende aard van die skryfproses en die feit dat die eindproduk ŉ artefak is en nie noodwendig daartoe in staat is om die werklikheid (of ŉ deel van die werklikheid) te representeer nie. Die gedig is doelbewus gekonstrueer en is nie ŉ deel van die natuurlike wêreld of die realiteit nie. Die klem op tegniek en teoretiese onderbou van die digter is ook ŉ kenmerk wat reeds (veral sedert die modernisme) in sodanige literêre werke aanwesig is – dit is in sy wese ŉ tegniek waardeur die skrywer die aandag op hom- of haarself vestig en die alom-teenwoordigheid, die onbekende en selfs mitologiese aard van die digter as persoon ondermyn word, hoewel nie ontken word dat prosesse wat buite die begrip en kontrole van die skrywer lê, eweneens by die skryfproses betrokke is nie.
Die gedig waarin besin word oor skryf as proses is in wese ŉ narratief waarin literêre teorie en kritiek geïnkorporeer word om as’t ware die storie van die gedig te skryf. Soms word aannames oor die narratiewe proses of die digproses openlik bevraagteken en ondermyn (byvoorbeld dat “woorde uit die digter se kreatiewe wese vloei” of dat ŉ gedig in sy geheel aan die digter “gegee” en dan in een sitting neergeskryf word). Gedigte oor skryf as moeisame proses is redelik algemeen. Ek fokus op enkele skrywers wat absoluut willekeurig gekies is en gedigte wat sover my kennis strek nog nie in besonderhede ontleed is nie.
Die verdigtingsproses word ook deur Louis Esterhuizen as metafoor gebruik in die openingsgedig van wat die water onthou:
Dat die beoefening van die digambag met harde werk, mislukkings, terugslae en moeite gepaard gaan, blyk uit die bostaande gedigte. Maar ook dat die muses bestaan – hoewel nie gesetel in die digter as persoon nie. Die “ingee” van die idee wat uieindelik ŉ gedig word, kom blykbaar deur iets soos genade …
Hoewel dit duidelik is dat die digter skryf oor ŉ bepaalde insig wat sy in terme van haar digterlike styl gehad het en wat sy met ŉ ander tegniek wil vervang, skemer daar ook in hierdie gedig iets deur van die bo-menslike of goddelike, naamlik die sinspeling op die skeppingsproses wat metafories uitgedruk word deur die maak van ŉ kledingstuk en die “dubbeldraadbetekenis” van die slotwoord van die gedig.
Hierdie blog is deel van ŉ reeks rondom die Ars Poetica’s van digters wat onlangs gepubliseer het. In hierdie en die volgende paar blogs bespreek ek eers temas wat dikwels in Ars Poetica-gedigte voorkom. Daarna sal ek gedigte bespreek van afsonderlike digters, soos Daniel Hugo, wat dikwels metatekstuele kommentaar lewer deurdat hulle oor die skryfambag as sodanig reflekteer.
Die eerste bestaande Ars Poetica is dié van Horatius wat die digkuns as ambag beskou en die gedig as iets wat gemaak word. Hy verskaf praktiese raad aan digters wat hy – anders as byvoorbeeld Aristoteles en Plato – binne die sosiale orde besonder hoog aanslaan. Na hom het letterlik duisende gedigte in alle moontlike tale en tradisies verskyn waarin die digter oor die skryf van poësie kommentaar lewer. Die volgende twee strofes van Pablo Neruda is sekerlik van die bekendstes in die moderne poësie:
Die bekende Amerikaanse digter, Henry David Thoreau beskou die digter as dié persoon in die samelewing wat in staat is om die geestelike dimensie deur poësie te aktiveer. Hy skryf: “Where the most beautiful wild flowers grow, there man’s spirit is fed, and poets grow.” Ek verstout my om te beweer dat solank die mens die skoonheid van die natuur deur liedere en verse besing het, het digters (en sangers) besef dat die poëtiese oor die vermoë beskik om dieper dimensies van bestaan by luisteraars (vandag: lesers) te aktiveer. Trouens, alle goeie kuns beskik oor dié vermoë.
ŉ Bundel waarin bewustheid van die numineuse en die gewyde in byna al die gedigte teenwoordig is, is in die niks al om van René Bohnen. Vir hierdie digter is die skryf van ŉ gedig ŉ inisiasie- of transformasieproses. Die skryf van ŉ gedig word in die metafoor van die San-kuns van die Drakensberge aangebied:
Die laaste gedig van die bundel vat die tema van inisiasie (wat sowel ŉ dood as ŉ geboorte impliseer) saam deur na die skeppingsverhaal en die begin van die Johannes-evangelie te verwys:
Die heilige woord Om aktiveer ook in hierdie gedig die spirituele dimensie. Dit is eweneens, net soos Johannes se Woord, die begin waaruit alle geskape dinge hulle ontstaan het.
In Esterhuizen se gedig (hierbo) word dit eksplisiet gestel dat die gedig iets van ŉ inisiasie (“verwisseling”) bevat – dit kan die leser/skrywer transformeer en tot nuwe insigte bring. Dit is egter ook hoop – soos wat die viering van die nagmaal vir deelnemers herinner aan die hoop van ŉ geestelike bestaan van die siel na die dood, soos inderdaad deur Strofe 2 geïmpliseer word. Die gedig is egter – soos ŉ sakrament – ook ŉ rigtingwyser na ŉ transendentale dimensie op ŉ “bedevaart sonder punt”. ŉ Bedevaart is ŉ pelgrimstog of soeke wat verband hou met morele en spirituele aangeleenthede. Dikwels is refleksie oor die verlede (sondes wat gepleeg is) deel van so ŉ bedevaart, soos dit uit die laaste deel van die gedig blyk. Ook dít is ŉ gedig – ŉ soektog na insig op ŉ dieper dimensie, wat ons weer terugbring na die inisiasie wat in die eerste strofe gesuggereer word … Die gedig dien in dié soektog as rigtingwyser.
Digters word dikwels gekonfronteer met die vraag: “Hoekom dig jy?” Dié vraag word nie net deur nuuskieriges of deur joernaliste gevra nie, maar meer dikwels deur die digter self, en ŉ besinning oor die digambag of die doel daarvan om gedigte te skryf, lei tot die groot aantal Ars Poëtika-gedigte wat in die wêreldliteratuur bekend is. Ek kan myself kwalik ŉ groot digter indink wat nooit oor skryf geskryf het nie, wat nooit in poëtiese vorm besin het oor die rede waarom gedig word of die doel van die poësie nie. In baie van die bekende en beroemde dig-oeuvres kom verskeie Ars Poëtikas voor en dit is dikwels interessant hoe die fokus op skryf en die doel van skryf as kuns in die loop van ŉ lang digloopbaan verskuif. Die doel van hierdie reeks blogs is nie om die Ars Poëtikas van bekende digters (waaroor al by herhaling geskryf is) te belig nie, maar juis om te kyk na Afrikaanse Ars Poëtika-gedigte waaroor tot dusver nog min geskryf is. In hierdie inleidende blog noem ek wel interessantheidshalwe enkele bekende gedigte wat oor die digambag as sodanig handel, veral met die doel om later enkele algemene opmerkings te kan maak oor dit wat digters motiveer om te skryf en wat digters as die doel van die digkuns beskou.
Die aard van die gedig word ook dikwels as stof vir Ars Poëtikas geneem, soos in dié bekende gedig van die Amerikaanse digter Archibald MacLeish: