Ku sukela eku sunguleni ra lembe ra 2000, Ndzawulo ya Timhaka ta mati na swihlahla (DWAF) a yi ri ku lavisiseni ku kotakala ka ku nyikana hi xiphemu xo ringanela xa mati mahala eka vanwi va mati lava pfumalaka. Mhaka lye yi vile yi seketeriwa hi mfumo hinkwawo kutani Phuresidente wa tika a endla xitiviso lexi hi Ndzhati 2000 leswaku mfumo wu vona leswaku wu nyika vanhu mati ya mahala. Hi Nyenyenyani wa 2001 ndzhunankulu ya Timhaka ta mati na swihlahla u tivisile leswaku mfumo wu ti bohile leswaku xiphemu xo ringana 6000 wa tilitara hi mfumo hi nhweti eka lava pfumalaka mahala. Mhaka lye yi seketeriwile hi vunyimgi bya tikhanselara ta masipala eka vaMasipala lavantshwa lava nga sungula hi tirha loko lembe ri hela.
Xivono xa tiko leswaku ku ta antswisiwa vufikeri bya lava va pfumala kuri va kuma mati yo ringanela. Handle ka sweswo, mfumo xikaya u ta swi teka emakatleni ku langutisisa mhaka ya ku nyikana hi mati ya mahala eka lava pfumalaka. Vamasipala va fanele ku twisisa leswaku nawu wa ku nyikana hi mati a mahala wu vula yini na ku pulana kahle ku sungula mhaka lye. Mfumo wa tiko hinkwaro ni wa xifundza wu fanele ku seketela mhaka lye. DWAF na tindzawulo tinwana va le ku kunguhateni malunghiselo ya vuseketeri lebyi nga hlamuseriwa hi phepha leri?
DWAF yi lunghisile phepha leri ku nyika vamasipala tani hi mahungu ya ku sungula tani hi xiphemu xa ku nyikana ka mati hi laha ku nag heriki ku seketela nongonoko lowu nag ta fambisana na SALGA, DPLG na huvo ya swa timali.
vufambisi bya ku seketela vamasipala nawu wa nkoka lowu nga antswisiwa hi ku nyikana hi mati ya mahala timhaka ta nkoka ta ku sungula eka swiphemu swa xikaya ndlela leyi nga susumetiwa ya ku humela emahlweni.
Timhaka leti ti ta kumeka ku ri swivutiso swa nkoka swa leswaku mfumo xikaya wu faneleka ku nyikana ha swona hi ku nyikana hi mati ya mahala.
Xivumbeko xa ndlela ya tiko ya ku nyikana hi mati ya mahala ti le ku lulamisiweni eka xiyimo xa le henhla xa tiko. Xipanu xa vunyiketi bya mati bya mahala xi vumbiwile ku ri xi lulamisa na ku lavisisa hi ta ndlela ya ku sungula na ku langutisisa ku sungula ka wona nawu lowu tiko hinkwero. Ku sungula ku nga lava kuxiyisisiwa lokukulu hi ndlela leyi mati ma nga ta nyikiwa yi tlhela yi hakeriwa njhani, ngopfu-ngopfu eka matiko xikaya. Ku sungula swi lava ku ri ku sunguriwa hi nongonoko wa nseketelo wa vaMasipala. Ntirho wa xipanu xa ndlela ya ku nyikana hi mati ya mahala wu ta tsakeriwa hi ku nyikiwa nseketelo lowu humaka eka nongonoko lowu wu fambisiwaka hi DWAF na tindzawulo tinwana ta tiko?
Ku khomiwa ka tindzawu ta ku dyondza ku tivisa vanhu hi ku lawula ku tlakusa ka nawu wa ku ku nyikana hi mati ya mahala eka nawu wa rimba ra tiko.
Xipanu xa ku tirha xi amukela minkatsano ya tindlela leti.
DWAF yi ta endla switirhisiwa swa ku pfuna vamasipala ku katsa na xivumbeko xa mali lexi nga ta tirhisiwa hi munhu unwana na unwana ku sungula hi ndlela va ri karhi va tekela swiyimo swa xikaya enhlokweni?
Swipanu leswi swa vuseketeri bya ku pfuna bya xifundza swi ta pfuna nawu wa xikaya hi ku sungula ta xiyimo.
Q1. Hikokwalaho ka yini ku fanele ku nyikiwa hi mati ya mahala?
Xikongomelo xa ku sungula xa nawu lowu i ku tiyisa leswaku ku hava munhu loyi a nga ta aleriwa ku kuma mati hikuva va tsandzeka ku hakelela switirhisiwa sweswo ku seketela leswi i ku tsundzuka leswaku ku nyikana hi mati eka xiyimo xa le hansi ku hunguta ndlala, ku tlakusa rihanyo ra vaaki na ku ntshunxa vavasati eka ku xaniseka. Leswi I swilo leswi nga ta kumiwa hi vaaki.
Q2 Xana ku vuriwa yini hi ku nyika ka le hansi ka mati?
Xiyimo xa Afrika Dzonga xa xiyimo xa le hansi xa ku nyikana hi mati wo ringanela ku tlakusa ku hanya loku nag kahle eka xiyimo xa World Health Organisation xa 25 wa lititara ta mali eka munhu wunwe hi siku. Leswi swi vula leswaku nhlayo wu nga va kwalomu ka 6000 wa tilitara emutini wunwe hi nhweti eka muti wa vanhu va nhungu. Vholume leyi yi vumbiwile tani hi xikongomiso xa le hansi eka vaaki va le Afrika Dzonga hinkwavo naswona va ta longoloxiwa tani hi xiphemu xa ndlela ya tiko ku ya hi xiphemu 9 na 10 Water Services Act ya 1997?
Kambe, milawu xikaya va ha ta va na ndlela yinwana ehehleni ka ntsengo lowu. Eka tindzawu tinwana va nga hlawula ku nyikana na swo tala, kasi eka tindzhawu tinwana ntsengo lowuntsongo ntsena wu nga koteka. Xikombiso, eka tindzhawu tinwana laha vutshemo byi nag hangalaka, na laha mati ma kalaka, swi nga va swi nga koteki ku nyikana hi ntsengo wa mati?
Q.3 I mani a faneleke ku kuma mati ya mahala?
Vanhu lava langutiweke ku ri nga nyikiwa mati a mahala i lava pfumalaka, ku langutiwile njekanjekisano lowu nga hlamuseriwa eka xivutiso11. Leswi swi katsa lava va nga riki na na nyikelo wa ku sirheleleka wa ku nyikana hi mati na swintsanana, lava va nga vahlupheki va ntiyiso na lava faneleke ku kuma ku pfuniwa hi xihatla.
Kambe, vamasipala vanwana va nga swi kota ku nyikana hi mati ya mahala eka vatirhisi hinkwavo, handle ka kumbe va va ri lava xanisekaka. Ku na njekanjekisano wa le henhla wa matimba mayelana ni mhaka leyi: swi nga ringanyetiwa naswona a swi lavi mpimanyiso wa nkongomelo. (Mhaka leyi ya nkongomelo yi vulavuriwa ehansi ka xivutiso 14). Ndlandlamuko wa swilaveko swa timali leswi lavekaka, leswi nga langutiwa hi vamasipala va nga si tinyiketa eka swa mahala eka hinkwavo. DWAF hi ku tirhisana na DPLG na va swa Timali ta tiko va ta pfuna na/kumbe va endla tindlela to pfuna eka mhaka leyi?
Q.4 I mani loyi a faneleke ku nyikana hi mati ya mahala?
Vamasipala va na ntirho wa nongonoko wa milawu ku nyikana hi mati eka vatirhi hinkwavo. Masipala unwana na unwana u fanele a vona leswaku u nyikana na xilaveko lexi na ku vumba leswaku swi ta dya vungani (ku katsa na timali to ka ti nga ri nchumu laha swi kotekaka). Handle ka sweswo, vamasipala va fanele ku tiyisa xiyimo xa vona xa swa timali naswona va fanele ku endla vuxiyaxiya bya nkoka bya leswi va nga swi kotaka ku ri va kuma hi ku va kona ka swa timali na switirhisiwa swa mintlawa. Leswi swi hlamuseriwa hi vundzeni eka xivutiso 22?
Hikuva Afrika Dzonga yi na ndlela ya mfumo lowu tirhisanaka, swivandla swa swifundza-nkulu na mfumo wa tiko swi ti bohile ku pfuna hi nawu wa ku nyikana hi mati. Va nga endla leswi hi ku seketeriwa hi mintlawa na hi swa timali (vona xivutiso 24). Vamasipala va nga endla kontraka ya ku pfuna hi vanhu vanwana lava nyikanaka hi mati eku pfuna hi ku nyikana hi mati?
Q.5 Xana mati ya mahala ma nga nyikiwa vanhu lava pfumalaka eka vamasipala hinkwavo?
Xivutiso lexi xi nga hlamuriwa ntsena loko tikhanselara na lavakulu eka masipala va xiyaxiyisisile xiyimo xa mhaka ya ku nyikana hi mati loko va nyikiwile mali leyi lavekaka eka vona. Kambe, nxopaxopiso eka xiyimo xa le henhla xa tiko lexi nga kotaka ku nyikana hi mati ya mahala eka vaaki lava welaka ehansi ka xiyimo lexi nga ringanela hi ta ndlala (lava amukela R800 hi nhweti). Leswi swi vula leswaku enkarhini wo tala khomponente ya S-Transfer ya ku avelana xo ringanela ya xibelo lexi xa tiko lexi nga averiwa mfumo xikaya xi ringanela ku angara ntsengo wa ku tirha leswaku va ta kuma switirhisiwa leswi?
Miti yo tala laha Afrika Dzonga a yi swi koti ku fikelela eka xiyimo xa le hansi xa ku nyikana hi mati. Eka vona swa va tikela ku vulavula hi mati ya mahala. Eka vanhu lava miti mhaka leyi kambe ntlawa lowu wu fanele ku va na xiyimo xale leyi yi tsandzeka hi mhaka ya ku pfumala mali. Phepha leri a ri tirhi hi henhla ku ya hi ku nyikana hi mati. Loko ku fanele ku hlawuriwa exikarhi ka ku nyika mati eka hinkwavo na ntsengo wo ringanela eka vanhu, mfumo xikaya wu ta tirha hi ku tiyimisele loko va longoloxa vaaki hi ku nga va nyiki mati ya ntsengo wo ringanela?
A ku na ku vekela etlhelo mali yo avelana kumbe minyikelo yinwana ya tiko leyi tirhaka ku hakelela ku nyika mati a mahala eka vaaki hi ku kuma muholo lowu nga ehenhla ka xiyimo xa lava pfumalaka leyi tirhisiwaka hi ku ringanela. Kutani ke, lava nga khoma nawu wa xikaya lava lavaka ku nyika mali ya ku pfuna hi ku nyikana hi mati eka vaaki lava kumaka muholo lowu nga ehenhlanyana va ta fanela hi ku tirhisa switirhisiwa swa mali ku ri va endla tano?
Q.6 Xana hi yihi ndlela leyi nga kona eka nkarhi wa sweswi eku pfuna hi mali ya mati lama nga ringanela?
Vamasipala lava nyikanaka hi mati na lava nga nyikiwa kontraka ya ku nyikana hi mati hi vamasipala va fanele ku tirhisa mali ku nyikana hi mati eka vanwi va mati. Loko vanwi va mati va nga lavi ku hakelela ku tirhisa mati, kumbe va hakelela xiphemu ntsena xa ntsengo lowu wu nga tirhisiwa, kutani mali yi fanele ku tlakusiwa kunwana ku endlela leswaku va kota ku tlakusa mali ya ku nyikana hi switirhisiwa leswi ku na tindlela ta le ndzeni na ta le handle ta ku nyikana hi ntsengo wa le hansi wa ku nyikana hi mati?
Leswi salaka exikarhi eka akhawunt ya ku xavelana hi mati hi ku chacha vanwi va mati (lava nga pfumariki) mali yo tala ku tlula va swi kumeke eka vona.
Leswi salaka endzhaku ka loko tiakhawunti ta vanwana ti tlakusiwa, eka swibalo swa vamasipala?
Timali ta khansele xa Xifundza leyi nga tlakusiwa eka vanwabindzu. (ku ya hi ntolovelo mali leyi tirhisiwaka tani hi yo sungula bindzu)?
Nyikelo lowu ehleketiweke wa 5 lowu nga aviwa hi ku ringanela eka mali ya tiko leyi nga nyikiwa masipala.
Swinwana leswi nga susiwa eka mfumo wa tiko, tani hi ku hakela loku fambisiwaka hi mfumo xikaya?
Ku tirhisiwa ka tindlela tinwana ta le ndzeni ta timali ku vula ku kuma ku hungutekiwa ku suka eka vanwi vanwana va mati ku ya eka vanwana?
Q.7 Xana i ku hunguteriwa ka ntsengo mani loku nga tirhisiwaka?
Lexi i xiboho xa xikaya. Swi ya hi matirhiselo ya le henhla ya ku tirhisa mati (vanwi va le kaya, va ku languta mali na va le tifemeni) eka lava pfumaka. Hikokwalaho loko ntsengo va ku avanyisa exikarhi ka lava pfumalaka na lava fumeke xo antswa hi ku andzisa hi ku rhalanganya. Kasi ku veka mati ehenhla ngopfu swa karhata. Tifeme ta xikaya ti nga rhurha kumbe ku tsema vutirhisi bya mali. Hi langutanile na nxavo wa le henhla, muholo wa le henhla vanwi va nga hunguta vutirhisi bya vona bya mati. Leswi swi nga endla leswaku ku andzisiwa ku yisiwa ehansi. DWAF yi ta nyikana hi vuleteri eka va milawu xikaya mayelana ni mhaka leyi tani hi xiphemu xa mati ya mahala ku va vuseketeri.
Q.8 Xana vuandzisi byi fanele ku endliwa eka xifundza hinkwaxo?
Kambe-kambe xiboho lexi xi fanele ku tekiwa hi vanhu va xikaya. Ku avanyisiwa loku nga yisiwa ehansi hi ntolovelo ku endliwa ku hi ku anama hi (nkhetekanyo B) wa vamasipala. Leswi swi vonakala hi swibalo leswi fanaka eka vatirhisi hinkwavo eka masipala wa xikaya. Ku endliwa ka ku avanyisa loku nga ehansi hi ku anama ka xifundza i ku kulu ngopfu. Swi ta ya eka vuavanyisi lebyi nga ehenhla lebyi humaka eka matiko xikaya. Laha ku nga ni vatirhi lava nga ni matimba eka matiko xidoropa naswona lava ku nga ni vanhu va ntsongo swi nga tirha. Hikokwalaho, laha ku nga ni ku nga nyawuli naswona laha ku nga ni vatirhisi lavotala eka matiko xikaya a swi tali ku va ni swiphiqo eka vaaki va matiko xidoropa.
Hi ku languta eka tiko hinkwaro, xiyimo xa swifundza ku ya hi ku hunguteriwa a swi ringani tani hi leswi swi nga veka swiphiqo leswi na ri ki swona eka swifundza swa matiko xidoropa lama nga mpingu wa le henhla wa matiko xikaya. Xikombiso, Umtata yi nga rhwala vutuhlamuteri eka vatirhisi va matiko xikaya kasi Cape Town yi ta rhwala vutihlamuleri bya le hansi?
Tiko xikaya rinwana na rinwana ri ta fanela ku hlahluvisisa pulani ya vona ya swa timali ku nga ku antswisa vulavisisi lebyi nga kotekaka bya swokarhi?
Q.9 Xana ku avelana ko ringana ku nga tirhisiwa njhani?
Tani hi leswi vaMasipala va nga vaka na ndlela ya ku langutisisa ya nkongomiso wa S-Transfer ya ku avelana loku nga ringana hi timali ku suka eka swa timali swa tiko, ku ya hi tsalwa ra tiko, S-Transfer ya minyikelo yi kongomisiwile eka ku hunguta ndlala na, ku nyikana hi swilaveko. Mimfumo xikaya leyi nga tirhisiki timali leti eka mintirho ya tona va fanele ku paluxiwa emahlweni ka minjhekanjhekisano ya tihuvo ta vatirhisi leti nga kumiki swilaveko leswi kotekaka?
Loko ku langutiwile eka swifundza swo tala 30% wa ku avelana loku nga ringana ku ta va ku enerile ku hungutela lava pfumalaka mali mayelana ni matirhiselo ya mati. Hambi swi tano, eka tindzhawu tinwana ta matiko xikaya leti nga ni mikhukhu laha mali ya vutirhisi yi nga ehenhla, kavelana loku nga ringanela ku nga va ku kayivela?
Laha matirhelo ma nyikiwaka hi mihlangano yinwana, ngopfu ngopfu mihlangana ya vaaki vantsongo, mati ya mahala ma nga nyikiwa ntsena loko vaMasipala va tirhisa xiphemu xa kuavelana loku ringaneke kumbe hi ku hakela munyiki wa swilaveko leswi mali ya ku nyikana hi swilaveko leswi kumbe, ku nyika vatirhisi lava swi va khumbaka mali leyi nga ta kota ku va xavela mati yo ringana 6 000 wa tilitara?
Q.10 Ku ta humelela yini eka tindzawu leti eka nkarhi wa sweswi ti fambisaka swikimi swa ku nyikana hi mati?
Ndzhawu yi le ku fambiseni swikimi swo tala swa mati eka vaMasipala va matiko xikaya. Hi ku twisisana vaMasipala va ta teka swikimi leswi eka malembe lama landzelaka. Xiyimo lexi xi yimela mhaka ya nkoka ya ku nyikana hi mati ya mahala. Enkarhini wa sweswi ku hava na mutirhisi na wunwe loyi a kumaka mati lama humaka eka DWAF loyi a hakelaka mati. Hambi swi ri tano a hi vatirhi hinkwavo va mati lava tirhisaka mati ya le hansi, kumbe u kuma leswaku va pfumala, naswona vo tala va vona va tirhisa mati yo tlula 6 000 wa tilitara hi nhweti. DWAF tani hi vanyiki vanwana na vanwana va mati va fanele ku hakeriwa eku tirhisani ka mati?
Ku ya hi Division ya Revenue Bill, leyi nga longoloxiwa ePalamente hi 2001, mali ya ku hungutela vatirhi ya DWAF kumbe swikimi leswi welaka ehansi ka yona yi ta va kona eka vatirhisi ntsena loko swilaveko swinwana swi hetisekile. Xilaveko xo sungula hi leswaku ku hava mali ya ku hungutekiwa leyi nga ta nyikiwa ehandle ka mpfumelelo exikarhi ka ndzhawulo na masipala loyi swi nwi bohaka leyi katsaka na ku hakelela swilaveko leswi nyikiwaka. Swi ta hlamarisa ku vona leswaku tindlela ta mahakelelo ta ntsengo wa le henhla swonghasi wu ncinca hi ndlela leyi. Vamasipala lava swi va khumbaka va fanele ku sungula hi ku nghenisa ndlela ya ku mitara, hakerisa na ya ku fambisa swikweleti?
Q.11 Xana ku ta va ni tindlela letintshwa ta swibalo leti humaka eka tiko hinkwaro ku seketela nawu wa nyikana ka mati ya mahala?
Holobye wa swa timali, eka xipichi xa yena xa ku hlahluvisa swa timali xa 21 Nyenyenyani 2001, u tivisile ku vekela etlhelo vuswikoti lebyi engeteriweka eka mfumo xikaya eka malembe manharhu lama landzelaka. Ku avelana ka mfumo xikaya eka tiko hinkwaro wu ta kurisiwa hi 11% hi lembe, hi ndlela ya ku hatlisa ku ri na tihuvo tinwana ta mfumo?
Ku tlakula ka maavelo ya xiavelo lexi kongomeneke na ku engetela ka mhaka ya ku nyikana hi mati a mahala. Xiyimo lexi tlakuka nakambe nkarhi na nkarhi, ku suka eka R1867 wa ti-milliyoni hi 2000/01 ku fika eka R2618 wa ti-milliyoni hi 2001/02; kutani yi languteriwe ku tlakuka ku ya eka R3551 wa ti-milliyoni hi 2003/04. Ndlela ya ku hangalasa ku avelana hi ku ringanela ku langute ngopfu tindzhawu ta lava pfumalaka hi mali leyi ka pimiwa ya xa xibalo leyi nga tlakusiwaka, hikokwalaho ku tlakusiwa ka ku avelana ku ta tirhela vamasipala lava nga ni ku hunguteriwa ko karhi. Ku katsa kwalaho, National Treasury na Department ya Provincial and Local Government va le ku lavisiseni xiyimo xa ndlala laha tikweni leswaku xa tlakuka eka ku avelana loku nga ringanela hi ndlela ya ku suka eka R800 hi muti hi nhweti ku fika eka R1100. Mali leyi yi katsa R2,2 wa ti-billiyoni leti nga averiwa eku endlela ku engetela ya tindlela kumbe swinwana swa vaMasipala eka lava pfumala etindlwini?
Ku avelana loku nga ringanela ku nga koteka loko nkarhi wu ri karhi wu famba loko minongonoko leyi yi hlanganisiwile yi tlhela yi fambisiwa kahle.
Q.12 Ku ta endlakala yini hi mali ya ku lombiwa?
Mfumo xikaya a wu nga swi koti ku lomba mali ku endlela ku hakelela mali leyi nga eku tirhisiweni. Hambi swi ri tano ku lomba mali ku hakelela mali leyi nga eku tirhisiweni i ku tihlawulela ka vaMasipala lava nga ku teka swikweleti loku nga kahle. Vamasipala va fanele va languta ku lomba ku endlela ku hakelela ku antswisa ka ku mitara na ku hakerisa tani mhaka ya nkoka. Leswi swi kota ku tlakusa xibalo hi ku twisiseka naswona endzhaku ka kwalaho swi ta langutiwa hi va swa timali. Development Bank ya Afrika Dzonga yi le ku lavisiseni ku nga sungula hi ku lomba mali ko hlawuleka ku endlela leswaku vaMasipala va kota ku endla tindlela leswaku vaMasipala va kota ku endla tindlela to mitara na ta ku hakerisa.
Q.13 Xana vaMasipala na vanwana lava nyikana hi mati va nga endla njhani hi mhangu ya nkarhinyana leyi fambelanaka na ku kayivela ka mali leyi nghenaka hikokwalaho ka ku tlakusiwa ka vanhu lava nga hakeriki?
Eka swo tala hi ku leswaku ku nyikana ka mati ya mahala swi nga va swi endlile leswaku ku tlakusiwa ka ku hateriwa ka vatirhisi lava tivulaka lava pfumalaka. Hikokwalaho vaMasipala va fanele ku kuma ndlela yo koma ku fikela loko vo kota ku pulanisisa timali leti nga kona?
Ku langutisisiwa ka xihatla ka mali leyi nga kona.
Mahungu ya matimba ya ku sungula ya vatirhisi.
I ntirho wa mifumo xikaya ku tivisa vatirhisi leswaku va ta va tiyimiserile rini ku nyikana hi mati ya mahala. Holobye wa mati na swihlahla u vurile ePalamente leswaku: Ndzi lava ku tshikelela leswaku ndlela ya mpfumelaho wa sweswi wa ku hakela wu fanele ku tshamisa xisweswo ku fikela mfumo xikaya wu tivisa vatirhisi hi siku ra ntiyiso ra ku sungula mhaka leyi eka tindzhawu to karhi?
Swikimi swa le matiko xikaya leswi tirhisaka mati lama nyikiwaka hi vanhu lava nyikanaka hi mati (tihuvo ta mati) ti yimela mpingu lowukulu wa nkarhinyana. Vanyiki lava va mati va yimerile ku kuma mali ya ku hakela leyi nga endla hi vatirhisi, hakanyingi lava va pfumalaka. Ku omelela ka mihakelo leyi nga yimeriwa ka mati ya mahala swi ta veka nhlengeletano lye eka xiyimo xo tika swinene naswona yo tala yi ta tsandzeka ku humela emahlweni yi tirha. Leswi swi yimela vutiyimiseri bya le henhla bya ku aka vuswikoti hi matimba eka malembe lama hundzeke. Ku ri swilo leswi swi famba kahle vaMasipala va fanele ku langutisa hi xihatla tindlela ta ku va seketela. Leswi ku vulavuriwa hi swona eka xivutiso 20?
Q.14 Xana hi tihi tindlela tinwana ta ku kongomisa eka mali leyi hungutiwaka?
KU tlakuka ka timali ta tibloko i yinwe ya tindlela to kuma ku hunguteriwa mali. Xikombiso, loko eka bloko yo sungula ya 6 000 wa tilitara hi ntsengo wa RO/kl kutani vatirhi hinkwavo lava tirhisaka mati lama nga ehansi ka mpimo lowu va ta kuma mati hi ntsengo wa noto. Ndlela leyi yi nga hlamuseriwa tani hi mati ya mahala eka hinkwavo tani leswi vatirhisi vanwana na vanwana va nga ta kuma bloko yo sungula hi ntsengo wa noto. Ndlela leyi yi tirha ntsena loko kuri na vatirhisi vo tala lava kumaka muholo wa le henhla eka ntsengo wa bloko lava tirhisaka mati yo tala va tlhela va hakela ku tlula ntsengo wa lama va ma tirhiseke. Mintsengo leyi ya le henhla yi hakelela 6 000 wa tilitara ta mahala ta mati (na 6 000 wa tilitara ta mati eka lava pfumalaka). Ndlela leyi yi lava leswaku vatirhisi lava tirhisaka ehansi ka 6 000 wa tilitara va nga hakeleli mali leyi nga vekiwa. Ku engetela eka ndlela leyi hi leswaku yi nga tirhisiwa ku seketela ku tirhisiwa ka mati?
Hakelo eka lava pfumalaka: Swa koteka ku nga vona lava pfumalaka, va nga nyikiwa hakelo eka akhawunti ya vona ya mati ku ri yi angarheta mali leyi a va fanele ku yi hakela ya 6 000 wa tilitara to sungula ta mati hi nhweti. Ku kumisisa leswaku i vamani va pfumalaka swi nga va swi durha swi tlhela swi tika. Hambi swi ri tano mifumo xikaya yo tala laha Afrika Dzonga va yi endlile kahle naswona ndlela ya kona yi nga tirhisiwa ku endlela ku kuma ku hunguteriwa eka swikumiwa swinwana nakambe. Ku na tindlela ta ku endla xikombelo xa ku hakeleriwa eka xiyimo lexi mutirhisi a nga rihisiwiki. Xikombiso, tivhowuchara kumbe tikhupono leti nga humesiwaka kumbe ndlela ya ku hakelela emahlweni ya nga tirhisiwa ku kombe ntsengo wa noto?
Nkongomelo hi ku ya hi xiyimo xa ntirho: Swa koteka ku nyika mati ya mahala ku ya hi ndlela yo karhi ya ntirho leyi alelaka ku nyikana eka xiyimo xa le hansi. Leswi swi nga lulamisiwa leswaku unwana na unwana a nyikiwa mati ya xiyimo xa le hansi, naswona ntsena lava swi vonakalaka ku ri va ta swi kota va nyikiwa mati a xiyimo xa le henhla lama ya mitiwaka. Hi marito manwana lava pfumalaka va ta tilavela voxe ntsena hi ku tlakusa loko va ta swi kota hi mhaka ya timali?
Q. 15 Xana Masipala u hlawula njhani tindlela ta kongomisa?
Kumbexana ndhawu ya nkoka ya ku sungula i ku anakanya hi bloko leyi tlakuka hi ntsengo wa noto eka bloko yo sungula. Ku na swilaveko swimbirhi swa ku endla leswaku mhaka leyi yi tirha.
Ku fanele ku va na tinomboro to ringanela ta vatirhi va mati va le henhla ku katsa na va le makaya, mabindzu na le tifemeni ku ri va kota ku kuma ku hunguteriwa.
Loko ku nag ri na vatirhisi va le henhla va mati eka masipala, mali ya ku avelana ko ringanela yi nga tirhisiwa ku hakelela ntsengo wa ku hakela tilitara ta 6 000 hi nhweti. Kambe, leswi a swi nga tirhi laha vatirhisi vo tala va nga eka miti leyi amukelaka mali yo tlula mali ya ku avelana ko ringanela (hi ku sukela ni ntiyiso yi nga R800 hi nhweti) kambe va tirhisa tilitara to tlula 6 000. Miti leyi a yi koki mali yo ringanela ya ku avelana kambe ku tirhisa ka vona mati ku, wela kwalomo ka 6 000 wa tilitara ta mahala kutani ke va nge angarheti ntsengo wa ku kuma ka vona. Eka swiyimo swo tani ku na swikoteko swa ku kuma ku hunguteriwa loku tsemakanyaka eka ntlawa lowu wu amukelaka mali yo tlula ya vatirhi va mati yo tala.
Loko bloko yo tlakuka yi nga tirhi, kutani ka ku ta tirhisiwa xiyimo xa matirhelo. Kambe eka nkarhi wa ku ti ringanela leswi swi langutele eka xiyimo xa matirhelo xa sweswi. Xikombiso, loko vanhu vo tala va tirha tiphayiphi ta switandi ekarhini wa sweswi mati ma nga nyikiwa eka vona mahala. Kambe leswi swi langutele eka ku va ni timali ta xibalo to ringanela to huma eka vatirhisi lava nga na xiyimo xa mintirho ku katsa na ku avelana loku nga ringanela, ku pfala ntsengo wa sistimi.
Ndlela ya ku nyikana hi ku hakelelana eka lava pfumalaka ku nga langutiwa. Leswi swi lava ntirho wa maphepha wo tala kambe swi nga kumeka swi ri ni ku langutela ka le henhla miti ya lava pfumalaka.
Q.16 Xana ku endla nxavo wa mati hi xitalo wu nga karhatana njhani na mati ya mahala?
Ntsengo lowu Masipala a wu hakelaka ku xava mati hi xitalo i xilo xa nkoka swinene hi ku swi kota ka swona ku nyika mati ya mahala. Enkarhini wa sweswi swi vonakala swi nga faneli kumbe swi ri swa nkoka ku sungula ku hunguteriwa lokuntshwa eka ntsengo wa mati lama xaviwaka hi xitalo. Hikokwalaho, DWAF yi tsundzuka nkoka wa ku ka u nga anakanyi ntsengo lowu nga tlakusiwa wa mati hi ku langute eka mhaka leyi. Mifumo xikaya yi nga seketela hi vulavurisana hi ntsengo wa ku twisiseka hi vanyiki va mati hi xitalo laha swi kotekaka.
Q.17 Xana hi swihi swiyimo swa mintirho leswi fanelaka swa nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala?
Swiyimo swa mintirho swo hambana hambana swi na swilo swo hambana hambana hi tlhelo ra ku nyikana hi mati ya mahala. Miti yo tala a yi tali ku tirhisa mati yo tlula 6 000 wa tilitara hi nhweti lama humaka eka tiphayiphi ta switandi na ndlela leyi ya ntirho (ku nga ri na mali leyi va faneleke ku yi hakela hi nhweti) i ndlela yinwana ya ku nyika mati ya mahala. Leswi swi vula leswaku ku hava ku hlanganisiwa loku nga pfumeleriwangiki ku endliwile eka tiphayiphi ta switandi?
Titanka ta le majarateni na switirhisiwa swinwana leswi nyikaka ntsena 6 000 wa tilitara hi nhweti, i ndlela yinwana ya ku nyikana hi mati handle ka ku mitara kumbe ku endlela vatirhisi xitatimende. Tanka ya le jarateni yi nyika muti wunwana na wunwana 200 kumbe 250 wa tilitara, leyi tatisiwa ka kanwe hi siku. Leyi i ndlela leyi nga tirhaka ya ku nyikana hi mati ya mahala?
Nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala a yi vuli leswaku vaMasipala va fanele ku nyikana hi xiyimo xa le hansi xa ntirhelo. Eka tindzhawu tinwana swi nga hlangana ta swiyimo swa matirhelo. Vatirhisi vanwana va nga tsakela ku hakela mali ya le henhla ku endlela leswaku va ta kuma xiyimo xa le henhla xa matirhelo. Swi vevuka ngopfu ku swi mita na ku endla xitatimende xa le henhla xa matirhelo. Hi ku langutisa hi laha swi nga hi kona swa antswa ku endla xitatimende na ku mita matirhelo ya le henhla. Leswi swi susa ntikelo wa swa timali eka mfumo xikaya wa ku hungutela miti leyi naswona eka swinwana ku hunguteriwa ko tsemakanya eka matirhelo ya le henhla?
Q.18 Xana nongonoko wa ku nyikana hi mati ya mahala ku nga tirha ehandle ka ku mitiwa kumbe ku fambisa ntsengo wa mati.
Nhlamulo i e e. swa boha ku ri lava nga ni ku nyikiwa mati loku nga pimiwangiki va ti hakelela mati ya vona. Tani hi leswi vatirhisi lava tikotaka va hakela mali ya vona ya mati ndlela ya ku nyikana hi mali yi va leyi antswaka mayelana ni swa timali. Leswi swi lava ku mitiwa, ku endla switatimende, na ndlela ya lawula. Ku nyika xikweleti. Nawu wa ku nyika mati ya mahala wu ta tirha ntsena eka lava kumaka ku tlula mati yo mahala lama nyikiwaka loko va hakelela ntirho lowu?
Q.19 Xana hi tihi tindlela leti kombaka vufambisi bya vamasipala?
Nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala eka xiyimo xa vaMasipala xi lava vufambisi bya kahle wu nghenisa swilaveko swa vafambisi leswi ntshwa: ku tiboha loku nga engeteriwa ka ku nyikana vanhu lava a va tsoniwile hi nawu wa khale lava nga kumiki swilo leswi lavekaka swa rihanyo ni le ka nkarhi wa sweswi, ku ta va na ku tshikeleriwa ko enta eka lava kumaka ku tlula leswi va faneleke ku swi kuma va ta hakerisiwa, ku ta endliwa makanelo lama ntshwa ya ku kumisisa lava pfumalaka, tindlelatintshwa ta ku kuma vutomi na swinwana na swinwana. Masungula ya ndlela ya vufambisi leyi nga antswisiwa hi tisistimi yi nga va kumbe xilo lexikulu lexi tikaka ku ri xi nga kumiwa loko nawu wa mati ya mahala yo tirha?
Q.20 Xana Masipala u fanele ku pfuna njhani vanhu lava nyikanaka hi mati eka vaaki?
Eka matiko xikaya manwana mfumo xikaya a hi wona lowu nyikanaka hi mati eka vaaki. Kunwana mati ma nyikiwa hi DWAF, bodi ya mati, vatirhi lava nga riki va mfumo kumbe hi vanhu lava pfunaka vaaki. Swikimi leswi swi nga va swi nga ri na mali yo ringanela loko va nga koti ku kuma mali ya ku nyikana hi mati eka vatirhisi. Mfumo xikaya wu fanele ku seketela vanyiki lava va mati hi ku rhelerisa xiphemu xo karhi eka ku avelana loku nga ringanela kumbe timali tinwana eka vona. Hi ndlela yinwana mfumo wu nga tsakela ku nyika vatirhisi mali ya leswaku va ta kota ku xana mati eka munyiki wa swilo swa muxaka lowu?
Ehandle ka swilo swo tani nawu wa ku nyikana hi mati ya mahala wu nge tirhi eka tndzhawu ta matiko xikaya laha masipala a nga tiseketela ngopfu eka ku tirha ka vanyiki va switirhisiwa. Swilo leswi karhataka swa nkarhinyana leswi vaaki va nga kongomana na ku nyika vaaki mati lava muholo wa vona wu helaka hikokwalaho ka xileriso xa ku nyikana hi mati ya mahala lexi nga vuriwa eka xivutiso 13. Vanyiki lava va switirhisiwa lava nga laha kaya swi nga lava ku seketeriwa lokukulu hi xihatla ku huma eka vaMasipala?
Q.21 Xana nawu lowu wu ta katsakanyiwa njhani na switirhisiwa swinwana?
Mati ya mahala ma nga nyikiwa hi ku fambisiwa na ku nyikiwa ka gezi mahala naswona switirhisiwa swinwana swi nga anakanyiwa loko hi langutana na mhaka leyi. Mhaka ya nkoka laha i ku avanyisiwa ka ku avelana loku nga ringanela ku ri nyikelo na swibalo swinwana exikarhi ka switirhisiwa swo hunguteriwa swo hambana hambana. Switirhisiwa swa nkululo swi nga ndlela ya swona tani hi leswi vunyingi bya 6 000 wa tilitara wu ta tirhisiwa ku koka mati eka miti ya vaaki lava pfumalaka hi nkululo wa mati?
DWAF yi nyika nkatsakanyo lowu matimba a yona hinkwawo eka nawu wo kuma mati mahala na nawu wa nkululo wa mahala.
Q.22 Xana mifumo xikaya yi fanele ku humela njhani emahlweni hi nkarhinyana?
Xo sungula i ku ri Masipala a teka tlhelo ra swa timali a tlhela a endla vulavisisi hi swa maputa na xiyimo xa mintirho ku tiyisisa leswaku i xihi lexi kotekaka ku nyikana hi mati ya mahala. Hi langutile vulavisisi lebyi ku ta va na nawu wa ku veka ntsengo lowu lavekaka hi Municipal Systems Act, wu fanele ku endliwa na swikumiwa swa wona swa malembe 2001/02 ni le ka swa timali ta lembe rero.
Hambi leswi nkongomelo wa tiko wa ku sungula hi ku nyikana hi mati ya mahala i Mawuwani 2001, mifumo xikaya yo tala yi ta tikeriwanyana hi tlhelweni ra swa timali kutani swi nge va pfumeleri ku kotlana ni siku leri. Hambi swi ri tano va fanele va va endlile swo tala ku ri va twisisa leswi nga kotekaka hi xinkadyana swi ta va na nkoka eka vaMasipala ku vulavula hi tlhelo ra xiyimo xa vatirhisi va vona.
Mfumo wu fanele ku lulamisa Water Services Development Plans (WSDPS) tani hi xiphemu xa nongonoko wa ku lulamisela Integrated Development Plans (IDPS). ku lulamisela WSDP swi lava vaMasipala va nyika xivikelo mayelana ni xiyimo xa vatirhisi xa vona (ku katsa na lava hakelaka), xiyimo xa matirhelo, switirhisiwa swa mati na leswi yelanaka na swona, ndzhawu na mafambiselo, na ku vika eka swa timali swa nkoka (mali yo sungula, mali leyi nga ta tirhisiwa na mitsengo) eka hinkwaswo. Vutivi lebyi nga vumbiwa ku pfumelela vaMasipala ku pulanela nkarhi lowu taka eka xiyimo xa matirhiselo ya mati, ku katsa na ku nyikana hi mati ya mahala?
Q.23 Xana vatirhi va fanele ku byeriwa yini mayelana ni ku nyikana hi mati ya mahala?
Mifumi xikaya yi tirhe ngopfu ku antswisa ku hakeriwa ka matirhelo ya mati hi vatirhisi va tlhela va antswisa vutikhomi mayelana ni matirhelo ya vaMasipala. Ku na leswi karhataka mayelana ni xitiviso xa ku nyikana hi mati ya mahala leswaku xi nag khumba vutikhomi bya vanhu ni ku tlherisela ntirho wa kahle lowu nga endliwa hi vanhu. Mifumi xikaya yi fanele ku tiyisisa eka vatirhisi leswaku nawu lowuntshwa wu ta ku tiyisiseni ku humelela ka matirhelo ya mahala eka lava pfumalaka kutani loko mfumo xikaya wu swi kota ku ta va na matirhelo ya mahala eka hinkwavo?
Va fanele ku vulavurisana ni vatirhisi leswaku ku hakela ku ta tshama ku ri xiboho xa nkoka eka mfumo xikaya na leswaku vatirhisi va ta hakelela matirhelo lawo ehenhleni ka xiyimo xa le hansi. Ku ya hi vatirhisi xitiviso eka vona wu fanele wu ba enhlokweni leswaku nawu wa wu ta tirhisiwa naswona hi nkarhi wo karhi. Ku ya hi ku fambisa ta swa swikweleti, Huvo nkulu yi vurile hi mhaka ya Masipala wa Durban leswaku vamasipala va pfumeleriwa ku susela vatirhisi lava nga hakeriwa mati 6 000 wa tilitara ta vona ta mati. Hi marito manwana vatirhisi va nge swi koti ku vula leswaku mati ya mahala swi vula leswaku va nga hakeri mati loko va hundzisile mpimo?
Q.24 Xana DWAF yi endla yini ku pfuna vaMasipala?
DWAF yi nyikana hi tindlela leti nga tirhisiwaka na muxaka wa swa timali lowu nga ta va kona eka mifumo xikaya endzhaku ka loko ku sunguriwile hi nawu lowu. Ku ta va na tisirisi timbirhi ta ku kotlana ta ku seketela mfumo xikaya. Xo sungula, i sirisi ya swiletelo swa Xifundza nkulu leti ti nga kaneriwa laha ndlela na swiletelo swi nag ta tivisiwa. Xa vumbirhi, DWAF / SALGA Implementation Assistance Support Team ti ta nyikiwa xifundza-nkulu xinwana na xinwana. Ntirho nkulu wa vona i ku seketela mifumo xikaya hi ku tirhisa ndlela ya swa timali na ku sungula hi nawu?
Ku antswisa ndlela ya tiko ya ku kanela swilo leswi faneleke ku endliwa hi vanhu vo endla mintirho yo hambana hambana?
Ku antswisa xiletelo xa ku pfuna vaMasipala hi ku tirhisa mati ya mahala.
Ku antswisa Financial Model na Programme Assistance Manual leyi vanhu va nga kotaka ku swi tirhisa ku pfuna mfumo xikaya ku hlahluva xiyimo xa swa timali hi ndlela yo hambna ya ku nyika hi mati ya mahala. Ndlela leyi yi ta pfuna vaMasipala ku kumisisa leswaku nawu wa mati ya mahala wu nga endleka njhani ku ri vukoteka hi tlhelo ra swa timali hi leswi nga ta hundzuriwa mayelana ni ndlela leyintshwa ya mahekelo na leswaku nkatsano lowu ni xibalo eka masipala wo karhi.
Ku sungula hi Dzivamisoko 2001 Ndzawulo NA SALGA, DPLG na National Treasury va ta tirha swinwe na vaMasipala vanwana ku nyikana hi nseketelo naswona loko lembe ri ri karhi ri famba, va ta sungula nseketelo wa ku nga heli?