WysigLees in 'n ander taalBerlynHierdie artikel handel oor die Duitse hoofstad. Vir ander gebruike, sien Berlyn (dubbelsinnig).
52°31′N 13°24′O﻿ / ﻿52.517°N 13.400°O﻿ / 52.517; 13.400
891,68 vk km
- Totaal (31 Desember 2015)
3 520 031
3 948/vk km
−0,6 / 18,5 °C
Berlyn (Duits: Berlin [bɛɐ̯ˈliːn] luister (hulp·inligting)) is die hoofstad en sowel ten opsigte van sy oppervlakte as ook sy bevolking die grootste stad van Duitsland, met 'n bevolking van 3,52 miljoen binne die stadsgrense en sowat 4,5 miljoen in die metropolitaanse gebied wat onder meer Potsdam insluit. Die getal buitelandse inwoners het op 31 Desember 2015 545 668 beloop (of 15,5 persent van die totale bevolking), onder wie van die grootste Turks- en Russiessprekende gemeenskappe in Europa. Na Londen is Berlyn die tweede grootste stad in die Europese Unie en een van sy grootste metropolitaanse gebiede. In administratiewe opsig bestaan Berlyn tans uit twaalf distrikte wat verder verdeel word in 96 stadsdele.
Berlyn se aanspraak op wêreldstadstatus is in Duitsland nie onomstrede nie, maar sy kulturele en politieke lewe, sy medialandskap en wetenskapsbedryf het nogtans wêreldformaat. Die stad se sportgebeurtenisse, tersiêre onderwys- en navorsingsinstellings, museums, boukuns, feeste, naglewe en veelvuldige leefstyle geniet wêreldfaam. Teen die begin van die 21ste eeu het Berlyn tot 'n trekpleister vir jong entrepreneurs, kreatiewes en immigrante ontwikkel. Berlyn is die enigste Duitse stad wat drie Unesco-wêrelderfenisgebiede huisves: Paleise en tuine van Potsdam en Berlyn (1990, saam met Potsdam), die Museumsinsel (1999) en Modernistiese Woonbuurte in Berlyn (2008).
InhoudGeografie en klimaatWysig
Bron: Wêreldmeteorologieseorganisasie (UN), HKO
Voor en ná die Eerste Wêreldoorlog was Berlyn 'n laboratorium van die moderne tyd en sy tegnologiese, ekonomiese, kulturele en sosiale omwentelinge – "'n sirkelende wêreldfabriek", soos die digteres Else Lasker-Schüler Berlyn genoem het. Vir Karl Scheffler was die stad, soos hy reeds in 1910 opgemerk het, verdoem "om steeds te word en nooit te wees nie".
Ná die Duitse hereniging was die verwagtinge eufories. Grootskaalse en omstrede bouprojekte is verwesenlik, die Duitse regering het teruggekeer na sy ou setel. Berlyn is aan die begin van die 21ste eeu vol kontraste, vraagstukke en uitdagings. Dit is steeds een van die armehuise van Duitsland, in vergelyking met welvarende metropole in Wes-Duitsland. Nogtans het dit sy rol as intellektuele, kulturele en sosiale eksperimenteerruimte in die hart van Europa hervat. Dit is die politieke magsentrum van Duitsland, 'n toeristemagneet, die poort na Oos-Europa en die kulturele en etniese smeltkroes van die nuwe Berlynse Republiek.
Die stadsnaam Berlin is nie van die woord beer afgelei nie soos die huidige stadswapen suggereer. Die etimologiese wortel is vermoedelik die Slawiese terme br’lo of berlo wat as "moeras" en "nat plek" vertaal word. 'n Alternatiewe vertaling is "droë plek in 'n moerasgebied". Opvallend is naas die klemtoon, wat – anders as gewoonlik in Duits – op die laaste sillabe val, ook die gebruik van 'n bepaalde lidwoord in historiese tekste (der Berlin) en die uitgang -in, wat dikwels in Slawiese plekname voorkom.
Die dubbelstad Berlyn-Cölln, wat teen ongeveer 1200 nog uit twee vissersdorpies bestaan het, het oorspronklik aan die noordelike oewer en op 'n eiland van die Spree-rivier ontstaan. 'n Oorkonde, wat in 1237 deur die biskop van Brandenburg uitgereik is, behels die oudste verwysing na Berlyn se susterstad, Cölln. 'n Ander dokument uit die jaar 1244 bevat die oudste verwysing na Berlyn. In 1307 het die twee nedersettings 'n gemeenskaplike raadsaal gekry.
Reeds in die vroeë 20ste eeu het Berlyn se inwonertal die tweemiljoen-kerf verbygesteek. Die bevolkingsamestelling het die stad se aantreklikheid vir binne- en buitelandse migrante weerspieël – in 1905 was slegs 800 000 bewoners gebore Berlyners.
In die 1920's is goeie vordering gemaak met die elektrifisering van Berlyn wat oorspronklik in 1880 begin is. Die eerste elektriese toetsaanleg in Friedrichstraße het vanaf 1883 'n plaaslike koffiehuis, Café Bauer, en enkele winkels op die hoek van Friedrichstraße en Unter den Linden van elektrisiteit voorsien. Terwyl in 1914 nog net vyf persent van alle huishoudings toegang tot elektrisiteit gehad het, was dit in 1925 reeds 25 persent. Teen die einde van die dekade het dié persentasie nog eens verdubbel.
Die prentjie het ingrypend verander toe in 1926, ná 'n boutyd van slegs vyftien maande, Berlyn se eerste groot kragsentrale, Kraftwerk Klingenberg, in bedryf gestel is – destyds die grootste en modernste aanleg van sy soort in Europa. Sy warm water is gebruik om die kweekhuise van Berlyn se sentrale groente- en vrugtemark te verwarm. Die kragsentrale met sy moderne staalgeraamte is deur Walter Klingenberg en Werner Issel ontwerp en vernoem na Georg Klingenberg, die ingenieur wat die planne vir Berlyn se kragnet ontwikkel het en een jaar voor die opening van die kragsentrale oorlede is. Die kragsentrale is intussen omgebou en gemoderniseer en lewer steeds krag en warmte vir Berlynse huishoudings. 'n Tweede groot kragsentrale is in 1930 in die weste van die stad voltooi. In 1955 is dit na die na-oorlogse regerende burgemeester van Berlyn, Ernst Reuter, vernoem. Die elektrisiteitsverbruik van Berlyn se openbare vervoeronderneming BVG – destyds die derde grootste onderneming in Duitsland en die grootste munisipale maatskappy in die hele Europa – was in 1929 reeds groter as dié van die hele stad München.
Die skathuise van BerlynWysig
Perslandskap in die WeimarrepubliekWysig
Die Berlynse perslandskap in die Weimarrepubliek – in die periode tussen 1919 en 1933 het meer as eenhonderd dagblaaie in die Duitse hoofstad verskyn – is veral gekenmerk deur die politieke teenstellings tussen aanhangers en teenstanders van die na-oorlogse demokratiese bedeling. Die dagblaaie van twee uitgewerye, Mosse (met die gesiene Berliner Tageblatt) en Ullstein (Berliner Morgenpost – destyds die dagblad met die hoogste sirkulasie, en Vossische Zeitung), was die invloedrykste ondersteuners van die demokratiese regeringstelsel, terwyl die nasionaal-konserwatiewe media-entrepreneur Alfred Hugenberg met sy Scherl-uitgewery anti-demokratiese opvattings in dagblaaie soos Der Tag en Berliner Lokal-Anzeiger gepubliseer het.
Berlyn in die Derde RykWysig
Berlyn ná die Tweede WêreldoorlogWysig
Sentrum van die verenigde Berlyn
Groot dele van Berlyn se middestad was ná die Duitse kapitulasie 'n puinhoop waarin die oorblywende bevolking van 2,8 miljoen hul stryd om oorlewing begin het. Meer as 600 000 woonstelle en driekwart van alle nywerhede was vernietig, water-, gas- en elektrisiteitsvoorsiening onderbroke.
Van die 3,4 miljoen inwoners is 52,9 persent vroue en 48,8 persent mans. 5 persent van die inwoners is jonger as 6 jaar; 10,4 persent is tussen 6 en 18 jaar oud; 41,4 persent is in die ouderdomsgroep tussen 18 en 45 jaar; 26,6 persent is in die ouderdomsgroep 45–65; en 16,6 persent is ouer as 65 jaar.
In 2013 was daar 35 038 lewende geboortes en 32 792 sterfgevalle. 169 466 mense het hulle in Berlyn gevestig, terwyl 127 574 inwoners na ander stede en lande verhuis het. Die grootste geloofsgroepe volgens amptelike gegewens was in 2008: 676 000 (19,7 persent) Lutherane, 318 000 (9,3 persent) Rooms-Katolieke, 248 000 (7,2 persent) Moslems, 90 000 ander Christelike kerke, 12 000 Jode, 6 500 Boeddhiste; 60 persent ongebonde.
Op 31 Desember 2013 het die getal buitelandse inwoners 538 729 beloop, van wie 99 558 Turke, 51 084 Pole, 22 693 Italianers, 19 137 Serwiërs, 18 982 Russe, 18 352 Bulgare, 12 600 Amerikaners, 16 806 Franse, 13 231 Spanjaarde en 12 512 Britte was. Die aantal Suid-Afrikaners in Berlyn het in 2010 386 beloop. Daar is vermoedelik sowat 200 000 onwettige immigrante. 41,5 persent van die buitelanders in Berlyn is werkloos.
Die bruto binnelandse produk het in 2013 109,2 miljard € (1429,45 miljard ZAR) of 30 642 € (401 424 ZAR) per capita beloop. Berlyn het enkele jare lank die laagste ekonomiese groeikoers van alle Duitse Bundesländer getoon, en die werkloosheidsyfer was in Maart 2015 met 11 persent nog duidelik bo die gemiddelde syfer vir Duitsland. As gevolg van die herenigingsproses is daar 'n massiewe skuldlas opgehoop.
As regeringsetel van Europa se voorste ekonomie word Berlyn onder die belangrikste sentrums van Europese politiek gereken. Duitse vakbonde, stigtings, ekonomiese verenigings en belangegroepe het hul hoofkwartiere in die stad om inspraak in besluitnemingsprosesse in parlement en regering te verkry. Staatsbesoeke en onthale op verskillende politieke vlakke dra, net soos staatsplegtighede en belangrike feesvieringe, by tot die veelvuldige jaarlikse politieke kalender van Berlyn.
Die federale departemente is òf in bestaande geboue gehuisves òf het in nuut opgerigte kantoorgeboue ingetrek. Die nuwe kantoorgebou van die Duitse kanselier (Bundeskanzleramt) is in 2001 deur die destydse kanselier Gerhard Schröder amptelik ingewy. Agt van die huidige veertien federale departemente het hul setels in Berlyn, waaronder die Departement van Buitelandse Sake wat in die Detlev-Rohwedder-huis (vroeër Ryksdepartement van Lugvaart) gehuisves word, terwyl ses tans in die sogenaamde Federale Kwartier van die vroeëre (Wes-Duitse) federale hoofstad Bonn gesetel is. Alle federale departemente, insluitende dié in Berlyn, het 'n tweede setel in die ander stad. Eers vanaf 2008 was 'n meerderheid van die personeel van federale departemente, sowat 9 000 van altesaam 17 000 amptenare en ander medewerkers, in Berlyn werksaam.
Onderwysstelsel en wetenskapsbedryfWysig
Primêre en sekondêre onderwysWysig
Vier universiteite en 'n aantal Hochschulen (tegnikons, Engels amptelik Universities of Applied Sciences) — waaronder die Freie Universität Berlin, Technische Universität, Humboldt-Universität, Universität der Künste, Hochschule für Wirtschaft und Recht (Berlin School of Economics and Law, HWR), Beuth Hochschule für Technik Berlin en Hochschule für Technik und Wirtschaft (HTW) — het altesaam 160 100 studente (wintersemester 2012//13).
As keurvorstelike en later – vanaf 1701 – koninklike privaatbiblioteek is die versameling aanvanklik, alhoewel dit toeganklik vir die publiek was, volgens die persoonlike voorkeure van Brandenburgse en Pruisiese heersers saamgestel. Eers vanaf 1810 het dit 'n onafhanklike instelling geword wat deur die Pruisiese Staatsadministrasie in noue samewerking met die nuutgestigte Universiteit van Berlyn bestuur is en in die volgende dekades tot die vernaamste biblioteek in Pruise gegroei het. In die tydperk tussen 1885 en die dertigerjare van die 20ste eeu het die biblioteek, wat sedert 1918 amptelik as Pruisiese Staatsbiblioteek bedryf is, tot een van die voorste instellings ter wêreld ontwikkel.
Die gedesentraliseerde verskaffing van biblioteekdienste aan die Berlynse leserspubliek staan sentraal in die spesiale program Bibliotheken im Stadtteil (BIST) wat tussen 2007 en 2015 deurgevoer is.
Met sy groot verskeidenheid tersiêre onderwys- en navorsingsinstellings het van Berlyn in die vroeë 21ste eeu die sentrum van navorsing in Duitsland gemaak. Navorsingsaktiwiteite in die Duitse hoofstad word jaarliks met sowat 1,8 miljard € se openbare fondse befonds, en meer as 13 persent van alle wetenskaplike patente, wat in Duitsland aangemeld word, kom uit Berlyn.
Openbare vervoer en lughawensWysig
Die huidige openbare vervoernetwerkWysig
Berlyn beskik oor 5 334 kilometer se openbare strate en 1,44 miljoen geregistreerde voertuie. Moltreine, S-Bahn-treine (stadstreine), trems, busse, nagbusse en snelbusse (X- en metrobusse) dek die hele stadsgebied met 2 286 kilometer se linies. Daar is ook fietspaaie dwarsoor die stad. Die internasionale lughawens is Berlin-Tegel Otto Lilienthal in die noordweste en Berlin-Schönefeld in die suidooste, met jaarliks meer as 22 miljoen passasiers in 2010). Die belangrikste internasionale lughawe in Duitsland is egter Frankfurt am Main. 'n Nuwe gemeenskaplike lughawe vir die deelstate Berlyn en Brandenburg, Berlyn-Brandenburg Internasionale Lughawe, word tans in Schönefeld net suid van Berlyn gebou.
Die lughawe is grotendeels in sy oorspronklike vorm bewaar en is vanweë sy baanbrekende konsep deur die Britse argitek Norman Foster "die moeder van alle moderne lughawens" genoem.
Internasionale uitstallings en feesteWysig
Parades en Karnaval van kultureWysig
Die Love Parade, wat in die jare negentig nog as 'n klein straatfees gehou is, het in sy hoogty meer as een miljoen jongmense gelok. Die reuse partytjie van dans en tegnomusiek het in Julie 2006 vir die laaste keer in Berlyn plaasgevind. In 2004 en 2005 is dit weens 'n gebrek aan fondse en borge gekanselleer, en Essen, Dortmund en Duisburg het in 2007, 2008 en 2010 as nuwe gasheerstede opgetree.
Berlyn het vanaf die laat 20ste eeu tot een van die gewildste reisbestemmings in Europa ontwikkel. 16,1 persent van alle internasionale toeriste, wat 'n besoek aan Duitsland bring, kies die hoofstad as hul reisbestemming. In 2013 is altesaam 11,32 miljoen besoekers geregistreer – 'n styging van 4,4 persent teenoor die vorige jaar. Die aantal oornagtings het selfs met 8,2 persent gestyg tot meer as 26,9 miljoen.
Konserthuise en teatersWysig
Los Angeles, Verenigde State, sedert 1967.
Parys, Frankryk, sedert 1987.
Madrid, Spanje, sedert 1988.
Istanboel, Turkye, sedert 1988.
Moskou, Rusland, sedert 1990.
Warskou, Pole, sedert 1991.
Boedapest, Hongarye, sedert 1991.
Brussel, België, sedert 1992.
Djakarta, Indonesië, sedert 1993.
Tasjkent, Oesbekistan, sedert 1993.
Meksikostad, Meksiko, sedert 1993.
Beijing, Sjina, sedert 1994.
Tokio, Japan, sedert 1994.
Buenos Aires, Argentinië, sedert 1994.
Praag, Tsjeggië, sedert 1995.
Windhoek, Namibië, sedert 2000.
Londen, Verenigde Koninkryk, sedert 2000.
↑ 2,0 2,1 (de) Fortgeschriebene Bevölkerungszahlen vom 31. Dezember 2015 des Amtes für Statistik Berlin-Brandenburg
↑ (en) “Palaces and Parks of Potsdam and Berlin”. Unesco. URL besoek op 14 Julie 2017.
↑ (en) “Museumsinsel (Museum Island), Berlin”. Unesco. URL besoek op 14 Julie 2017.
↑ (en) “Berlin Modernism Housing Estates”. Unesco. URL besoek op 14 Julie 2017.
↑ (en) “World Weather Information Service – Berlin”. Worldweather.wmo.int: 5 Oktober 2006. URL besoek op 7 April 2012.
↑ (en) “Climatological Normals of Berlin”. Hongkong Observatorium. URL besoek op 20 Mei 2010.
↑ (de) “Berliner Extremwerte”. URL besoek op 9 Julie 2015.
↑ 39,00 39,01 39,02 39,03 39,04 39,05 39,06 39,07 39,08 39,09 39,10 39,11 39,12 39,13 39,14 39,15 39,16 (de) berlin.de: Städtepartnerschaften
Baden-Württemberg | Beiere | Berlyn | Brandenburg | Bremen | Hamburg | Hesse | Mecklenburg-Voorpommere | Nedersakse | Noordryn-Wesfale | Rynland-Palts | Saarland | Sakse | Sakse-Anhalt | Sleeswyk-Holstein | ThüringenVoormalige deelstate Baden | Wes-Berlyn (de facto) | Württemberg-Baden | Württemberg-Hohenzollern
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Berlyn&oldid=1572406"
Laas gewysig op 14 Julie 2017 om 21:45