In hierdie gedig moet wildernis in die eerste plek letterlik verstaan word. In die loop van die 20ste eeu het opvattings oor die natuur en oor wildernisgebiede verander. Wildernis is vroeër beskou as iets gevaarliks wat “getem” moet word, of as onontginde natuur wat vir die mens ekonomiese of ander waarde inhou. Maar in ons tyd word die siening dat die mens die middelpunt van die skepping is en dat alles daar ter wille van dié een spesie is, toenemend bevraagteken. Daar het groter begrip vir die verwikkeldheid van ekosisteme gekom, ook vir die mens se verantwoordelikheid teenoor die res van die skepping. Denkers soos Aldo Leopold en Arne Naess het aangevoer dat die mens se morele verantwoordelikheid uitgebrei moet word om alle lewende wesens en selfs die nielewende natuur in te sluit. Vir hulle is wildernis (of “land”, soos Leopold dit noem) daardie deel van die natuur waar die mens net ‘n toeskouer en besoeker is, wat intrinsieke waarde het onafhanklik van wat dit vir die mens mag beteken en is dit die mens as die magtigste spesie se plig om sulke gebiede te beskerm.
Met dit alles gesê, bly dit vir ons moeilik om wildernis as ‘t ware klein te kry, om dit te deurgrond en in ons begrip tuis te maak. Dis eintlik oor hierdie onvermoë om wildernis te verstaan wat die gedig na my mening gaan.
5. Die woorde van Willem die Swyger, wat as motto dien van die eerste afdeling, plaas jy in die oorspronklike Frans. Kan jy dit dalk vir ons vertaal en verduidelik hoekom jy juis hierdie heerser gekies het?
Terwyl ek besig was met die redigering van Karel Schoeman se Patrisiërs en prinse, wat oor die Europese agtergrond vir die totstandkoming van die verversingspos aan die Kaap handel, het ek so ‘n bietjie oor die Huis van Oranje en die Tagtigjarige Oorlog van Nederland teen Spanje gelees. Ek het vir die eerste keer in matriek met hierdie geskiedenis te doene gekry, toe Kenau van Theun de Vries vir ons voorgeskryf was.
6. In die eerste afdeling van jou bundel gaan diep jy die lot van die gewone mens in sy bestaansnood in verskeie Afrikalande by die wortels op en ‘n mens word getref deur jou noue betrokkenheid by hierdie situasies. In hoe ‘n mate het jou vroeëre werksaamhede as agtergrond gedien vir gedigte soos die “Mosambiekse vlugteling”-reeks en “Die dokters van die WGO”? En het jy van hierdie gebeure eerstehands beleef?
8. In afdeling 2 kom die motiewe van angs, bedreiging en woede na vore in gedigte soos “Handsak”, “Huis”, “Venster”, “Pendelaar, M1” (met sy kaatsende verwysing na die sens van die dood) en veral in “Die skreeu”. Was hierdie gedigte reaksies op persoonlike belewenisse en wat was die eintlike agtergrond vir “Die skreeu”?
9. Jou gedigte tree dikwels in gesprek met digters, komponiste en ander kunstenaars deur intertekstuele verwysings waardeur aanknopings gevind met ‘n grondgedagte of stel motiewe wat hulle deel. Die reëls: “Hul spore, ‘n honderd treë terug, / begin reeds wegvaag waar ‘n droë wind / sand oor die lieste van die sandlyf stoot” uit die gedig “Kameelkaravaan, Mauritanië” herinner byvoorbeeld in ‘n mate aan N.P. van Wyk Louw se siklus “Drie Diere”, die “Sfinks”-sonnet met die sandduin wat deur eeue oor die toonnael stoot. In “Wolf op die tweesprong”, die volgende gedig, word die prekêre bestaan van die dier uitgebeeld vanaf die vaste “staanplek op die ysskots” tot die onsekere oorkruising na die “uitgestrekte yl bestaan”. Wat het hierdie gedigte geïnspireer?
Die gedigte staan in die vierde afdeling van die bundel saam met ander gedigte oor musiek, kunstenaars en kunswerke. Hulle is dus nie gegrond op my eie waarneming nie (ek het nog nooit ‘n regte wolf gesien nie), maar op die indirekte waarneming via die oog van die fotograaf as kunstenaar. Ek is dankbaar dat ek deur verskillende kunsvorme deel kan hê aan ervaringe wat my andersins nie beskore sou wees nie, maar ook vir die bewarende rol wat kuns kan speel, soos wat ek probeer suggereer in die twee gedigte oor Jan van der Merwe se installasies wat ook in hierdie afdeling is.
10. In ons gesprekke oor poësie het ons al dikwels gepraat oor skryf (en interpreteer) van die-ding-in-sigself (“das Ding an sich”). Dit val mens op dat jy dinge deurgaans werklikheidsgetrou beskryf, maar mens vermoed tog dat dit nie net oor “die wolf”, die “divisies miere”, die dreigende bye, die woedende tor en die giftige paddastoele wil gaan nie. Wou jy die leser attent maak op dit wat jy self verwoord as “die vermoede van rotte” en onsigbare verval?