Star dust (2005) Watching the Spring Festival (2008)
Ellen West I love sweets,— heaven would be dying on a bed of vanilla ice cream ... But my true self is thin, all profile and effortless gestures, the sort of blond elegant girl whose body is the image of her soul.
—The gossip in Milan was that Callas had swallowed a tapeworm. But of course she hadn’t. The tapeworm was her soul ...
Die beste verhale en humor van Herman Charles Bosman. 'n
Keur deur Craig Mackenzie en Stephen
Gray, vertaal deur Johann de Lange. Human & Rousseau. ISBN
978-0-7981-6446-7/ISBN 978-0-7981-6447-4 (epub)/ISBN 978-0-7981-6448-1 (mobi)
In my hoërskooljare had ons 'n Engelse onnie wat vir ons
Bosman voorgelees het. Met sy voete uitgestrek op die lessenaar voor hom het hy
ons jong Afrikaanse kinders voorgestel aan die unieke vertelkuns van Herman
Charles Bosman. So het hy nie alleen jong kinders vir die beste van Bosman
gewen nie, maar het hy ook op die spel tussen Engels en Afrikaans aan ons
voorgestel. En ons attent gemaak op die ironieë in sy verhale. Nou nog kan ek
Patrick Mynhardt se vertolkings onthou en hoe ons in die saal gelag het vir
sy begeesterde vertolking van "A
Sopas het Johann de Lange Bosman getransporteer van Engels
na Afrikaans, pragtig uitgegee deur Human & Rousseau. The best of Bosman -
daardie klassieke keur van Craig Mackenzie en Stephen Gray.
De Lange is 'n kranige vertaler. Besoek gerus sy blog Kaapse
paragrawe. Hy begryp dat die vertaler ook die oorspronklike vorm moet
eerbiedig. 'n Sonnet moet 'n sonnet bly; 'n distigon 'n distigon.
Herman Charles Bosman is gebore in 1905 in Kuilsrivier naby
Kaapstad. In 1916 het die familie na die Transvaal getrek, waar hulle hulle
eers in Potchefstroom en daarna, in 1918, in Johannesburg gevestig het. Nadat
hy aan die Universiteit van die Witwatersrand en die Normaalkollege gestudeer
het, is Bosman as ’n jong onderwyser gestuur na ’n plaasskool naby Zwingli in
die Marico-distrik, van wat toe die Wes-Transvaal was. Dit was daar dat hy ’n gemeenskap
ryk aan storievertellers teëgekom het – baasvertellers wat wonderbaarlike
stories oor die Boereoorlog en ander onvergeetlike gebeure kon vertel.
Hy sou hierdie figure later verewig in sy eie oom Schalk
Lourenskarakter. Sy verblyf in die Marico is skielik beëindig toe hy
gearresteer en skuldig bevind is aan die moord op sy stiefbroer tydens ’n
vakansie by die familie se huis in Johannesburg. Aanvanklik is hy tot die dood
veroordeel, maar sy vonnis is versag en hy het vier jaar uitgedien in die
Pretoria Sentrale Gevangenis.
Ná sy vrylating in 1930 het hy as joernalis begin werk en
kortverhale begin skryf. Van sy vroegste werk was oom Schalk Lourens-verhale,
wat hy deurgaans geskryf het tussen 1930 en 1951, die jaar van sy dood. In 1950
het hy die “Voorkamer”-reeks begin skryf, en het altesaam ongeveer 80 van
hierdie stukke geskryf. Hy het ook sporadies stories geskryf wat hy in sy eie
stem, as skrywer, aangebied het; hierdie stukke is in 2000 versamel as Old Transvaal Stories. Al drie
hierdie vertelmodusse word in hierdie keur verteenwoordig.
Bosman het in Oktober 1951 skielik aan ’n hartaanval
gesterf. Hy het slegs drie van sy werke in sy leeftyd in druk gesien: Jacaranda
in the Night (1947), Mafeking Road (1947) en Cold Stone Jug (1949), sy
Die voorwoord situeer die verhale ook vir die leser: die Oom
Schalk Lourens-verhale, die voorkamerstories en dan die laaste verhale waarin
'n skrywer as die verteller optree. Daar word ook verwys na die distillaat van
die mondelinge tradisie en iets wat hierdie talentvolle skrywer baie goed kom
saamsnoer in sy eie aanslag. Die boereverhaal - boeregrap - is dan ook iets wat
Bosman gebruik en Aucamp se "Vir vier stemme" (Volmink, 1981) is
duidelik in gesprek met hierdie tradisie waarbinne Bosman gewerk het. Anekdote,
kroegverhaal, "tall story" en geskiedenis word op 'n gesofistikeerde
wyse aangebied vir die leser - wat Bosman tereg modern maak. Soos Mackenzie dan
Bosman se stories neem hierdie hele greep geskiedenis in. Sy
verdieping in sy agterveldse inkleding is dus slinks bedrieglik: Sy karakters
is takhare, maar hul boerse wysheid en hul skepper se vermoë om hulle tydlose
kwaliteite te gee, maak dat die stories wat hulle vertel vandag nog geldig is.
Bosman se blywende gewildheid vir meer as ’n halfeeu is veelseggende bewys
hiervan. Mag hierdie keur van sy beste verhale sy gewildheid nog baie jare laat
Die vertaling van 'n teks behoort altyd die "grein van
die stem" te behou, daardie relevante term van Roland Barthes.
"Makapan se grotte" - met sy politiek-inkorrekte
aanslag en oordrywing - hou 'n mens gevange. Jy kan nie glo wat jy hier lees
nie en hoe jy as leser ingesleep word by 'n komplekse verhaal wat die
geskiedenis (Kruger en die Trekkers) aktiveer en die rassepolitiek van die tyd.
Hoe swartmense saamgeveg het. In die navrante slot - wat besonder goed deur die
inleiding voorberei word, ruk Bosman as't ware die stoel onder jou uit. Dit is
'n "buddy"-verhaal en die herkenning teen die einde, ruk aan 'n mens
se hart en strot.
'n Goeie prosavertaling vloei. Die teks ruk nie. Dit is nie
'n letterlike vertaling nie en die vertaler transporteer die verhaal van een
taalsisteem na 'n volgende. Dit moenie soos 'n melktrein wees nie; nee, eerder
die sjinkansen wat blitssnel van een stasie na die volgende beweeg. Wanneer 'n
mens die bronteks met die nuweteks vergelyk, kom jy onder die indruk van De
Lange se talent as vertaler. Hy hou die leser in die palm van sy hand. Jy lees
'n vertelling en jy hoor dit en ek het een van sy stories vir 'n vriend hardop
voorgelees om my punt te bewys.
Dit het alles natuurlik baie lank gelede gebeur, sê ons vir
mekaar in Jurie Steyn se poskantoor. Deesdae is die Marico baie anders, sê ons
vir mekaar. Daardie ou boere het nie die voordele gehad wat ons vandag geniet
nie, sê ons. Daar was geen Afrikanerbeestelersvereniging in daardie dae nie,
selfs nie die Dwarsbergvarktelersvereniging nie, en jy sou nooit ’n voortuin
met flappe gesien het nie – trouens jy sou geen voortuin hoegenaamd gesien het
Johann de Lange se vertalings van Bosman is in die kol. Ek
hoor nog steeds meneer Scholtz se dralende stem en sy lagbuie.
Wat 'n skrywer was / is hy nie en wat 'n puik stuk
Roland Barthes. 1977. Image-Music-Text. New York: Hill and
Seed-time and Harvest and Other Stories: Anniversary Edition
[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van FineMusicRadio
Vir my is die belangrikste bydrae wat hierdie skrywer gelewer het tekste waarin hy die posisie van die homofiele mens se bestaan sonder skaamte of skroom uitbeeld. Belangrik as in ag geneem word dat hy op die toneel verskyn het toe die "vreemde liefde" nog nie openlik besing is nie en lesers maar in verse deur Leipoldt of I.D. du Plessis met verhulde metafore tevrede moes wees. Ek meen dat "Vir vier stemme" (opgeneem in Volmink) as een van die grootste verhale in enige letterkunde gekarteer kan word. Aucamp is ons Boere-Tsjekof. Hy begryp hoe die mens uitgelewer is aan sy eie natuur en aan die eise wat 'n samelewing aan hom stel. Hierdie "boeregrap" (en hou in gedagte Tsjekof se dramas werk altyd met die fyn spanning tussen komedie en tragedie) het ek soos volg gelees in my tweede doktorale dissertasie:
"Vir vier stemme" is 'n elegiese verhaal wat vanuit vier perspektiewe aangebied word. Aucamp aktiveer die konvensionele siening van die transvestiet of "moffie", naamlik dat dit as 'n grap of meer spesifiek 'n boeregrap uitgespeel word. Die verteller, oom Toon Lourens, is waarskynlik 'n Herman Bosman-agtige Oom Schalk Lourens: 'n verteller wat die mores en kodes van die gemeenskap ken en interpreteer namens ander karakters. Die naam aktiveer ook Toon Prens, 'n grootlieg-volkskarakter in Minnie Postma-verhale. Hiermee posisioneer Aucamp homself alreeds binne die boeretradisie.
Die poging van die twee ouer mans om die waarheid aan Beimen te openbaar, word deur Fifi geweier. Hiermee word sy emosionele betrokkenheid bevestig en dat hy nie vir Beimen wil beledig nie. Hy was ook bewus van Beimen se betrokkenheid en dat dit hom sou breek. Uiteindelik is dit weer oom Frik wat met 'n noodlottige voorstel kom, naamlik dat die niggie moet sterf. Hy sou selfs sorg vir die telegram; 'n vreemde inmenging gedagtig aan die feit dat Freddy/Fifi by die poskantoor gewerk het en dit self kon versend. Ironies genoeg sterf Freddy: hy pleeg selfmoord in die mondering asof hy hiermee die aandadigheid van die medespelers wil uitwys. Die verhaal eindig met 'n onoortuigende verontskuldiging wanneer die verteller die leser wil vra hoe hierdie tragedie sig kon afspeel aangesien hulle almal saam gejag en geswem het. Die leser egter is eerder oortuig van die verteller se gender-bewussyn en latente homoseksualiteit: net 'n ingeligte persoon kan so 'n wrede manipuleerder en medespeler wees.
Aan alles moet 'n einde kom Die tweede vertelling word gefokus op Freddy McTavish se waarneming van Die Hoek. Die leser wat alreeds die treurspel se einde meegemaak het, vind dan reeds die titel omineus. Ook skryf hy 'n brief - in Engels - wat sy outsiderskap stilisties beklemtoon. Waar die eerste weergawe in die eerstevertelling plaasvind, word hierdie verhaal vanuit die derdepersoon-perspektief aangebied.
Freddy se aard word goed deur die verteller uitgebeeld. Veral word Freddy as 'n briefskrywer geskets teenoor die aktiewe Beimen. Die ander karakters word ook waargeneem en Toon Lourens word verminderend as 'n "filosoof" beskryf. Die foto's wat Freddy van die landskap neem, is egter wit-en-swart en uit fokus wat 'n resultaat van sy melancholiese gemoedstoestand is. Ook die vriend wat aanvanklik beloof het om te kom kuier, daag nooit op nie. Hiermee word dan ook 'n implisiete verduideliking vir Freddy se betrokkenheid by Beimen gegee: omdat hy afgesluit is van kontak met eensgenote, raak hy betrokke by 'n onmoontlike situasie.
Sy aanvanklike kritiese distansie word opgehef wanneer hy nie meer skinder of skryf oor die boeremense nie. Hy word duidelik deel van die klein netwerk soos reeds beskryf deur Toon Lourens in die eerste afdeling. En, Freddy fokus ook op die bloedstollende en grensoorskrydende verhale wat die mense in die gemeenskap vertel, bykans as 'n onbewustelike premonisie van sy eie ondergang. Ofskoon hy die ballingskap vrugbaar bestee deur te teken en Dickens te lees, word die volgende uitspraak gemaak: "Maar daar was aande, veral oor die naweke, wat hulle nie laat inbreek het nie; aande waarop die emosie 'n ander fokus wou hê as boeke; aande waarop hy verlate was, en mense wou hê, of beter gesê: een bepaalde mens. Maar dít het hy te laat besef" (1990, 137). Die verteller of stem is dus bewus van die voortstuwende ramp wat die leser alreeds vanuit Toon Lourens se perspektief aantref.
Freddy vrees Beimen se vergeldingsdrif: daarom die voorstel dat die niggie moet verongeluk, trou of buiteland toe gaan. En ironies genoeg is dit presies wat met die niggie gebeur: met sorg asof vir 'n huwelik word Let se rok aangetrek en die selfmoorddaad is dan 'n huwelik en 'n binnetrede van die mees ekstreme buiteland, te wete die dood. So tref Beimen, die "huweliksmaat", sy geliefde aan. Die boodskap van die tweede perspektief is dat slegs binne die domein van die dood die liefdesafwyking geduld kan word waarmee klassieke tekste soos Tristan en Isolde geaktiveer word.
En hadde de liefde I In die derde vertelling word daar personaal gefokus op Beimen Botes se waarnemings van die insident. Dit blyk dat hy gemeenskap gehad het met Freddy en besef dat hy nie 'n vrou is nie. Hy wil terugkeer om te gaan kyk na wat gebeur het. Hiermee aktiveer Aucamp tekste soos Lot se vrou en Orpheus en Euridice: 'n psigologiese toestand van onmoontlikheid om die geliefde/droom/illusie ooit weer ongeskonde te kan besit.
Hierom die teenstrydige emosies van homself seksueel wreek op Freddy en begeerte. In die slotparagraaf word hierdie interpretasie bevestig. Hy wil Freddy sien sonder sy vervalsing ("sonder smeersels en vals hare"), maar die onthulling van die werker dat Freddy vermink is, verhoed hom. En hadde de liefde II
Die slotvertelling fokus op die Van Onselens, en meer spesifiek, hul verminkte dogter, Let, se perspektief, aangebied vanuit 'n derdepersoon of personale perspektief, 'n vertelwyse wat intiem-onthullend is oor 'n karakter se diepste emosies. Let se ironiese aanslag, wat soms tot sinisme versuur, word hier beklemtoon. In bitter oomblikke sal sy dan ook sê dat sy haar as 'n clown kan verkoop. Hierdie uitspraak posisioneer haar reglynig teenoor Freddy: hy kan homself opmaak, terwyl sy reeds deur 'n geboortevlek geskend is. Haar medepligtigheid is dan duidelik. Weens 'n gevoel van onvervuldheid wil sy wraak neem op Beimen wat nie in haar belangstel nie en Freddy wat wel kan transformeer in 'n liefdesobjek waarin Beimen sou belangstel. Let daarenteen kan nie transformeer nie. Hierom doen sy mee aan die grap.
Let word ook as 'n vrou met manlike eienskappe getipeer in hierdie vertelling wanneer sy Freddy skeer. Hieruit kan ons dan aflei dat sy eweneens bewus is van ander gender-moontlikhede en sodoende die mans teenoor mekaar kan opstel. Wanneer Freddy uiteindelik selfmoord pleeg, is Let die praktiese persoon wat help om die lyk uit te lê, maar haar ambivalensie word benadruk deur die versugting dat dit liewers Beimen se lyf moes wees. Nie net die lyf wat sy seksueel begeer nie, maar die persoon wat sy dood wens.
In die eerste afdeling, 'n Grap is 'n grap word die vertelling rondom die raaisel gekonstrueer. In die tweede afdeling, Aan alles moet 'n einde kom, word daar verwys na foto's wat uit fokus is. Die derde afdeling, En hadde de liefde I word veral die onbewuste (die water en drome van Beimen) op die voorgrond geplaas, terwyl in die slotafdeling En hadde de liefde II, daar na die sirkus verwys word as 'n sentrale metafoor. Die vier verhale gee dan vier perspektiewe op 'n gebeurtenis wat rondom 'n gender-konstruksie gebou is, naamlik die van die transvestiet of cross-dresser. Die verhaal werk telkemale met die beginsel van uitstel of différance: 'n grap waarin die toehoorder die teiken is; 'n brief waarin emosies nie dadelik die ontvanger bereik nie; 'n foto wat 'n representasie van die werklike persoon is; 'n droom wat 'n begeerte of drang simbolies en dikwels verwronge na vore bring; 'n sirkus waarin mense soos dwerge of ander geskondenes 'n rol vertolk.
Iemand wat buite die orde bestaan maar wat bekend genoeg met die orde is sodat die offer genesing vir die gemeenskap kan bring. Derrida se herlesing ("Plato's Pharmacy" in Dissemination) van filosofie aktiveer hierdie onsekerhede wat betekenisse meebring. Freddy se selfmoord verlos almal van hul gender-ambivalensies en latente homoseksualiteit. *