Dr. Hendrik Frensch Verwoerd (Amsterdam, 8 September 1901 – Kaapstad, 6 September 1966) was die eerste minister van Suid-Afrika wat weens ’n sluipmoord in die parlement in Kaapstad gesterf het. Verwoerd word algemeen as die argitek van die apartheidstelsel beskou. Sy premierskap word gekenmerk aan die drastiese verbetering van swart lewenstandaarde en spoedige ekonomiese ontwikkeling. Mense sal waarskynlik nog lank verskil oor die waarde van sy werk. In die geskiedenis van die Afrikaners en van Suid-Afrika bly die grondlegger van die 1961-Republiek ’n sleutelfiguur en vir sommige mense 'n held.
Hendrik Verwoerd is in Nederland gebore. Sy vader was Wilhelm Johannes Verwoerd, winkelier, en sy moeder, 'n Fries wat Anje Strik geheet het. Hy het 'n ouer broer, Leendert, en 'n jonger suster, Lucie, gehad.
Nadat Verwoerd die doktorsgraad behaal het, is hy oorsee vir verdere studie. Hy is 'n Abe Bailey-beurs vir studie aan die Oxford-universiteit aangebied, maar hy het dit van die hand gewys omdat hy voorkeur gegee het aan die sielkundeopleiding van die Europese vasteland. Met behulp van 'n kleiner studiebeurs het hy in 1925 vertrek om aan die Universiteite van Leipzig, Hamburg en Berlyn te studeer. Daarna het hy besoek aan Groot-Brittanje en die VSA gebring. In Hamburg het Betsie Schoombee haar by hom aangesluit en hulle is op 7 Januarie 1927. By die egpaar se terugkeer op Stellenbosch in 1928 is Verwoerd op 26-jarige leeftyd as hoogleraar in toegepaste sielkunde en psigotegniek aangestel en in 1932 het hy hoogleraar geword in die nuutgestigte departement van sosiologie en maatskaplike werk. Dr. Verwoerd veroorsaak 'n opskudding as spreker in 1929, toe hy genooi word om die Universiteit Stellenbosch se akademiese jaar te open. Hy gebruik geen notas in sy toespraak nie en roep die Universiteit tot 'n nuwe toekomsvisie, wat studente voorberei om 'n werklike bydrae te lewer tot die alledaagse lewe, eerder as om slegs 'n akademiese kwalifikasie te bekom.
In 1937 gee Verwoerd sy professoraat op en word redakteur van 'n nuwe NP-koerant, Die Transvaler. Die NP was in 1937 die amptelike opposisie in Suid-Afrika, maar het net een parlementsetel in die noordelike provinsie gehou. Die regerende Verenigde Party (VP)-pers verguis Verwoerd, en hy en sy gesin kry finansieel swaar. Verwoerd en die Transvaalse NP-leier, adv. J.G. Strijdom, is egter geesgenote. Saam bou hulle 'n strydbare organisasie en koerant op. Beide verkondig die boodskap van 'n Afrikaner-republiek vry van oorheersing deur Brittanje, Engelssprekendes of groot kapitaliste.
Die Transvaalse NP wen in 1948 'n onverwagte aantal setels en maak so 'n wesenlike bydrae tot die NP se naelskraapse oorwinning. Verwoerd, eers 'n senator, dien van 1950 tot 1958 as minister van naturellesake onder die premiers D.F. Malan en adv. J.G. Strijdom. In samewerking met die volkekundige dr. Werner Eiselen fokus Verwoerd op 'n nuwe benadering, naamlik respek vir swart etniese groepe se eiesoortigheid.
Na die Sharpeville-slagting op 21 Maart 1960 volg daar swart protes en 'n kapitaalvloei uit die land. Kort daarna skiet 'n versteurde man Verwoerd verskeie keer in die kop op die Randse Paasskou. Hy oorleef net-net, en sommige kabinetslede meen daar moet nou beleidstoegewings kom. Verwoerd se kalm temperament en vasberadenheid kom egter na vore. Hy stuur vanuit sy hospitaalbed die boodskap dat die regering eenvoudig sal voortgaan soos voorheen.
Verwoerd roep later in 1960 'n referendum uit oor die vraag of Suid-Afrika 'n republiek moet word. Dit is 'n politieke waagstuk. Die veldtog was intensief en soms bitter. Uiteindelik gaan 'n verstommende 90,5% van blanke kiesers stem: 850 458 daarvoor, 775 878 daarteen – 'n meerderheid van net 74 580 vir die republikeine, oftewel 'n skamele 4,6%. Natal was die enigste provinsie waar die meeste teen republiekwording gekant was. Op 31 Mei 1961, 59 jaar na die einde van die Boererepublieke, ontstaan die Republiek van Suid-Afrika los van Britse simboliek en heerskappy. Verwoerd, voorheen 'n voorstander van 'n Afrikanerrepubliek, meen nou dat die Afrikaners se toekoms die beste beveilig kan word binne 'n blanke republiek.
Verwoerd meen dat Suid-Afrika bloot die sondebok is vir sommige Westerse regerings en media, wat die blanke bewind in Suid-Afrika wil opoffer ten einde met die kommuniste mee te ding om Afro-Asiatiese steun. Hy noem by geleentheid dat die na-oorlogse Weste gedisoriënteerd is oor sy bestemming en sy koloniale skuldgevoelens probeer self deur Suid-Afrika aan te val. Die land moet egter as 'n voorpos van die Weste bly staan totdat die vreemde gety in die Westerse beskawing verander.
'n Komplot van die ANC en SA Kommunistiese Party om sabotasie in SA te pleeg, word ontbloot en Nelson Mandela en ander beplanners word in 1964 lewenslange tronkstraf opgelê. Tydens verskillende verhore blyk dit dat die ANC 'n klein lidmaatskap het en sy kommunistiese bande vir potensiële ondersteuners wegsteek. Vir meer as 'n dekade na die ANC-leiers se gevangesetting is daar nie noemenswaardige swart onrus nie.
"In 'n vorige era is woorde soos 'baasskap' dikwels gebruik. Soos ons beleid namate ontwikkel het en ons doelwitte verskerp het, en asook met nuwe wêreldontwikkelinge, het ons 'n gevolgtrekking en posisie bereik dat alle vorms van diskriminasie en 'baasskap' uitgewis moet word. Ons parallele ontwikkeling beoog 'baasskap' vir die Bantoe in sy areas, soos ons insgelyks baasskap beoog vir die blanke in sy eie gebied teenoor sy eie mense".
Die vrugte van Verwoerd se beleid is ook sigbaar in die wyse waarop Suid-Afrika se ekonomie groei teen tot 7,5% per jaar. Van die 26 ontwikkelde lande in die wêreld in 1966, is Suid-Afrika die enigste een in Afrika.
Op 9 April 1960 word 'n sluipmoordaanslag op Verwoerd uitgevoer. David Pratt skiet hom by die Randse Paasskou in Milner Park, Johannesburg twee keer met 'n .22 pistool in die gesig. Een koeël tref sy oor en die ander sy wang en verhemelte.
'n Bydrae tot die metodiek en probleemstelling vir die psigologiese ondersoek van koerante-advert (1928)