Versindaba Weerloos lewe Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Weerloos lewe'
Digstring: Cas Vos. Uitkyk
Cas, wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?
Ek en Lida was in Maart 2011 saam met ons Nederlandse vriende, Gerben en Lientje Heitink, by Buffelspoort vir 'n naweek. Gerben en Leintje se aangenome seun, Alfred, wat by die Universiteit in Neijmegen gewerk het, is 'n paar maande tevore dood nadat sy valskerm nie oopgegaan het nie. Hulle het ons besoek as deel van die verwerking van die ramp. Ons is al jare vriende. Ek het die Vrije Universiteit van Amsterdam dikwels besoek en deur Gerben se bemiddeling 'n besondere band en werksverhouding met die Departement Praktiese Teologie en die Fakulteit Teologie opgebou. Ek beskou Gerben as een van die uitstaande internasionale teoloë in die wêreld. Die Universiteit van Pretoria het ook al 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken.
Ons het ure aan die murg van woorde gesuig. Daar is oor die misterie van lewe en dood nagedink. Gerben het my ingelig oor die filosofie van Charles Taylor. Die gesprekke het my gefassineer. Ná ons verblyf in Buffelspoort het ek Taylor se werke begin lees. Dis veral sy siening van die "poreuse wêreldbeeld" wat my geboei het. Gerben se boek, Golfslag van de tijd, het in Augustus 2011 verskyn. Ek het die gedig kort na hulle vertrek aan hom gestuur. Dit is ook aan hom opgedra. Hy het dit in sy boek opgeneem. Die boek, met 'n groot oplaag, is binne drie maande uitverkoop. 'n Tweede oplaag het reeds sy opwagting gemaak. Die boek is ook vir 'n gesogte prys genomineer. Gerben noem in 'n e-pos aan my dat daar in byna elke resensie na die gedig verwys word. Hieroor is ek en hy dankbaar.
Dit een van daardie gedigte wat net gebeur het. Ek het die konsep op Buffelspoort gekry en by die huis die gedig opgeteken. Ek het later 'n enkele woord verander. Amper soos Johannes op Patmos, hoewel ek alles behalwe Johannes is.
Die hele gedig is deur die gesprek tussen my en Gerben gebore. Wel, geboorte is 'n geskenk.
Ek het die twee wêreldbeskouings (geslote en poreus) as fokus van die gedig gebruik. Dis waarom die gedig en die lewe draai. Daarvoor is twee strofes nodig.
Dit is Gerben se gedig. Hy het my die poëtiese moontlikhede tydens die gesprek laat sien. Dit is daardie "blink" moment waarvan Malcolm Gladwell praat.
Dit het eers in Gerben se boek (2011) verskyn en daarna in my bundel, Weerloos lewe (2012).
Die gedig het beslis 'n filosofiese grondslag. Hoe dink ons oor die wêreld waarin ons lewe? D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw het verskil oor die rol van filosofie in die poësie. Vir Opperman het die filosofie die konkrete beeld ondermyn, maar nie vir Van Wyk Louw nie. Toe Van Wyk Louw op 18 Junie 1970 dood is, was Opperman die oggend laat vir sy klas. Met weemoed het hy aangekondig dat N.P. van Wyk Louw dood is. En toe dié merkwaardige woorde: "Seker ons gróótste." Ek vind soos Van Wyk Louw die filosofie nie 'n bedreiging nie, maar 'n kyk na die mens en die wêreld rondom ons.
Die teenstelling "feit" of "fiksie" geld nie vir die gedig nie. Dit gaan om 'n werklike beskouing wat elke mens oor die lewe nahou of terughou.
Dit gaan om twee lewens- en wêreldbeskouings wat mekaar nie hoef uit te sluit nie. Behalwe as die geslote beskouing geen voorsiening vir die poreuse beskouing laat nie. 'n Geslote lewens- en wêreldbeskouing berus onder andere op die filosofie van René Descartes, Karl Popper, Jürgen Habermas (die rede), John Locke en David Hume (die empiriese, dit wat 'n mens kan waarneem), Friedrich Nietszche (die nihilisme) en Jacques Derrida (dekonstruksie). In dié siening is alles "dig". Selfs god bly doodgerus op die solder van vergetelheid. En daar vergaar net stof van die laaste dae.
Natuurlik moet ons as redelike en emosionele wesens met ons rasionele, sigbare en tasbare werklikheid rekening hou, maar daar is meer as net dit. Daar is ook 'n poreuse lewens- en wêreldbeskouing. Die gedig volg in die tweede strofe dié pad van Charles Taylor. In die siening is daar sprake van die koms van 'n engel wat aan ons vingers raak. Dan is daar vonke wat glansend dans. Dit is net meer as wat ons kan sien en ervaar. En dié wonder lei tot verwondering.
Gerben Heitink se insigte en Charles Taylor se filosofie. Dis al.
Meestal gaan dit oor 'n konsep wat tot 'n gedig groei. Ek het byvoorbeeld drie gedigte aan die briljante internis en kardioloog James Ker opgedra. Dit het gevolg uit mediese konsepte wat hy aan my, sy leerling, verduidelik het. Wanneer dit 'n gedig geword het, moet hy dit nagaan of dit medies korrek is. Netnou verwar ek die hart met die long! Soms het 'n gedig 'n bepaalde persoon of gebeure in die oog. In Weerloos lewe, is Dae vol herfs 'n voorbeeld van 'n liefdesgedig wat aan Lida opgedra is.
Die filosofiese grondslag maak dit anders en betrek alle mense.
Ja, dat dit in Afrikaans is en met mense van ons dag hier en nou praat.
Ek is dankbaar oor die vers. Ek wil dit nie anders hê nie.
Ja, in 'n besondere mate. Veral deur die resensies van Gerben se boek. Talle lesers het al na die vers verwys as 'n gedig wat 'n nuwe insig ontsluit.
Onthou is 'n probleem! Tog kan ek. Ek was in standerd agt. Die vers is in die skool se jaarblad opgeneem en my Afrikaanse onderwysers het my aangemoedig om aan te hou skryf. En ek het!
(c) Cas Vos, 8 Mei 2012
Tags: Cas Vos., Uitkyk, Weerloos lewe
Posted in Digstring | Comments Off on Digstring: Cas Vos. Uitkyk
Amanda Lourens. Op reis met die anima
Ek lees die afgelope week of twee al herkouende aan Cas Vos se jongste bundel, Weerloos lewe (2012). Die veertienreëlige gedig "my anima is my herder" is een van dié waaraan ek besonder stadig herkou, en bly wonder of ek hoegenaamd die regte gedagtes raaklees:
sy lê my neer in dooie vlaktes,
vraatsug, afguns, luiheid –
Hierdie spesifieke gedig is vir my persoonlik een van die boeiendste verse in die bundel, maar ook een van die mees uitdagende – heel moontlik vanweë die dubbele lading in die gedig, naamlik die intertekstuele band met die bekende Bybelteks asook die psigoanalitiese stramien.
In 'n ander konteks verwys die digter self na die invloed van 'n oerteks soos Psalm 23, en gebruik die metafoor van Psalm 23 as die herinnering aan 'n flikkerende kers uit jou kinderdae. Hy wys dan pertinent ook op hierdie teks se invloed op kunstenaars deur die eeue (Vos 2006). Vos self sluit aan by hierdie tradisie van kunstenaars wat met die gegewe van Psalm 23 omgaan, en neem in Die afdruk van ons hande (2007) die gedig "Die Here is nie my herder nie" op:
Vos self bestempel hierdie gedig as eietyds en ironies, en dit is duidelik dat die siening van God hierin veel meer kompleks is as in die Bybelteks.
In "my anima is my herder" kom die leser voor 'n groter uitdaging te staan. Weliswaar is hierdie gedig, soos "Die Here is nie my herder nie", 'n herskrywing van die oerteks, maar nou met die integrasie van elemente uit die Jungiaanse sielkunde. Daarnaas is hierdie gedig nie bloot net 'n herskrywing nie, maar is dit heel moontlik ook 'n dekonstruksie van die Bybelteks met enorme implikasies, veral wanneer dit teenoor die vertroostende en sussende aanslag van die welbekende Psalmteks gestel word.Ek vermoed dat hierdie gedig ook 'n groot rol kan speel tydens 'n gesprek oor die aard van Vos se digkuns, onder andere wanneer daar besin word of hy as 'n religieuse digter in die tradisionele sin van die woord bestempel kan word.
Vos betrek dan in hierdie gedig die Jungiaanse konsep van die anima, wat enersyds dui op die anima as 'n aspek van die onbewuste van die individu, soos gestel teenoor die persona oftewel die buitenste aspek van die persoonlikheid, maar spesifiek dui op die vroulike aspek in die manlike psige. Dit wil voorkom asof Vos op 'n bewuste wyse met die omskrywing van die anima omgaan – deurdat die anima as vroulik getipeer word deur die vroulike voornaamwoorde, maar ook deurdat die gedig duidelik 'n verkenning is van die diepste dele van die self.
Die interessante vraag, sou ons Jungiaans oor die gedig dink, is natuurlik: Indien die anima/onbewuste ware self die sprekende subjek op 'n reis na onder meer onrus, verleiding en vrees neem (soos ons in die oktaaf lees), wat is die aard van die sprekende subjek dan? Is dit die persona wat hier aan die woord gestel word? Of is dit die ego met sy sinsoekende aard wat hier as die slagoffer van die dieper en onbewuste self gesien word? Of sou ons kon sê dat dit eerder die ego is wat 'n reis onderneem na die onbewuste om – byna soos 'n Henry van Eeden – met sy eie diepliggende psigiese inhoude versoen te word?
'n Belangrike aspek van die anima (as die vroulike beginsel in die psige) is wel dat dit optree as mediator tussen die bewuste en die onbewuste, en as sodanig ook dikwels die sleutel hou tot die ontsluiting van kreatiwiteit (wat in die Jungiaanse denke in die onderbewuste setel).
My lesing van die gedig dan (en nou sidder ek natuurlik omdat ek maar te goed besef watter gevaarlike terrein 'n mens betree wanneer jy jou lesing van so 'n komplekse teks aanbied): Moontlik kan ons die gedig lees as die sprekende subjek of ego wat aan die hand van die anima, as ironiese "beskermvrou", 'n reis na die verborge aspekte van die self onderneem. Die anima is dan juis eerder blootsteller, ontdekker of fasiliteerder, eerder as die "herder" van die Bybelteks wat ontstemmende emosies van die spreker weghou en eerder gerusstelling bied. Nietemin is die anima hier, byna soos Brink se vrouefiguur in Die Ambassadeur (op sy beurt 'n herskrywing van Dante se Beatrice), die begeleidster deur die donker dele van die self. Die reis lei uiteindelik na die sekstet waar die verborge dele van die self ("my hart met sy trosse kamers") aan die orde kom en waar die sewe doodsondes ook teruggevind word.
Merkwaardig egter, is dat hierdie oënskynlik dekonstruktiewe gedig in die slotreëls'n transformatiewe kwaliteit verkry: Die sewe doodsondes word nou bestempel as "die sewe wonders van my lewe,/ van al my kortstondige dae." Sou dit vergesog wees om hierdie reëls te interpreteer as 'n soort bereiking van die bestemming, as 'n aanduiding van individuasie wat voltrek is? Met ander woorde, sou die leser kon aflei dat die sondes/die donker areas van die self verken en aanvaar kon word, dat dit letterlik bloedfamilie kon word, soos die beeld "in my hart met sy trosse kamers / woon my broers en my susters" aandui?
In daardie geval kán die doodsondes erken word as "wonders", in die sin dat die fasilitering van kreatiwiteit via kontak met die dieper self voorwaar 'n wonder van die menslike lewe is.
Hierdie gedig is waarskynlik een wat nié volkome tuishoort in die oeuvre van 'n tradisioneel religieuse digter nie. Veel eerder is dit 'n gedig wat aansluit by die dinge wat die postmoderne mens se binnewêreld konstitueer, wat nie wegskram van die donker en onverkende domeine nie, maar dit eerder wil oopdig en die wonder van die volle spektrum van menswees kan erken.
Transpersonal Pioneers: Carl Jung. Uittreksel uit Personality and Personal Growth (6de uitgawe).
Frager, R., & Fadiman, J. (2005). New York: PearsonPrentice Hall. pp56. [Internet].Beskikbaar: http://www.itp.edu/about/carl_jung.php. [2012, April 20].
Vos, C. 2006. Preekhulp: Praedicatio: Psalm 23 – My herder en my vader. TEO Webdiens van die Fakulteit Teologie van die Universiteit van Pretoria [Internet].Beskikbaar: http://www.teo.co.za/wmprint.php?ArtID=368. [2012, April 20].