Lesersbrief: Swart onderwys en 16 Junie 1976 - Solidariteit WêreldSolidariteit Wêreld
Tuis › Nuuskantoor › Lesersbrief: Swart onderwys en 16 Junie 1976
Lesersbrief: Swart onderwys en 16 Junie 1976
Woensdag, Junie 14th, 2017
Dit is hierdie week die een-en-veertigste herdenking van die Soweto-jeugopstande, en die media gaan weer vol berigte oor daardie tydperk wees. Die Suid-Afrika van 2017 is 'n ander wêreld as die een waarin ons in 1976 geleef het. Daarom sal jongmense met reg wonder wat op aarde die destydse regering besiel het om minderwaardige onderwys aan swart kinders te gee, en dit nogal in Afrikaans! Daarom is die doel van my skrywe om die ander kant van die saak te stel – nie om te verdedig nie, maar om te verduidelik. Hierdeur wil ek help verhoed dat die 1976-gebeure as 'n stok misbruik word om die Afrikaanse jongmense van 2017 tot Engelse onderwys te slaan.
Die huidige LUK van onderwys in Gauteng, mnr. Panyasa Lesufi, het onlangs na die minderwaardige swart onderwys van die Verwoerd-era verwys. Myns insiens bestaan daar onkundigheid en moedswil oor wat in dié tydgleuf gebeur het. Ek self het by geleentheid ook voor hierdie vrae te staan gekom en toe ondersoek gaan doen oor wat die posisie was en wat gebeur het met suksesse en mislukkings wat daarop gevolg het.
Om vas te stel wat gebeur het, het ek 'n tyd gelede 'n gesprek met dr. Koot Greyling hieroor gaan voer. Dr. Greyling was 'n sendeling in die Oos-Kaap en kon Xhosa vlot praat. Dr. Verwoerd het hom as hoof van die nuwe departement van swart onderwys aangestel omdat hy met swart mense in hul eie taal kon praat. Daar was nie algemene onderwys vir swart mense voor die Nasionale Party in 1948 die bewind oorgeneem het nie, en dr Verwoerd was die eerste om swart onderwys op massaskaal te begin. Wat hierop volg, is mededelings soos aan my oorgedra tydens ons ontmoeting.
Dr. Verwoerd het tydens sy tydperk as minister van wat destyds "naturellesake" genoem is, 'n groot behuisingsprogram vir swart mense van stapel gestuur. Dit het nodig geword vanweë die geweldige verstedeliking van swart mense in daardie tydperk. Dit was een van die grootste staatsbehuisingskemas van daardie tyd ter wêreld. Daar is binne drie jaar sowat een miljoen huise vir swartes gebou – huise van 'n baie beter gehalte as die huidige HOP-huise. Dit is gedoen in 'n tydperk toe daar baie minder swart mense in die stede was as vandag, en met 'n baie kleiner ekonomie en belastingbasis. Tydens hierdie oefening is daar gevind dat baie min swart mense in staat was om 'n aansoekvorm vir 'n huis in te vul – hulle was ongeletterd. Die rede was dat daar veral tydens die oorlogsjare baie min vir swart onderwys gedoen is deur die vorige regering van Premier Jan Smuts. Die Tweede Wêreldoorlogsmasjien het bykans alle fondse opgeslurp en die staatskuld het boonop ook vinnig toegeneem. 'n Klein minderheid swart mense het by sendingskole onderwys gekry voordat dr Verwoerd met algemene swart onderwys begin het.
Dr. Verwoerd het swart onderwys as belangrik beskou omdat hy van mening was dat goed opgeleide swart mense nodig was om die swart stede en tuislande te laat ontwikkel volgens sy destydse beleid. Gevolglik is daar vroeg in die 1950's besluit dat swart onderwys dringende aandag moes kry. Daar is besluit dat alle swart kinders in die toekoms skoolopleiding moes kry, en dat hulle aanvanklik op skool moes bly totdat hulle minstens standerd twee geslaag het. Dit is vier jaar se opleiding, terwyl dié wat kon, verdere opleiding moes kry. (Teenstanders van die destydse regering hou tot vandag toe vol dat dr. Verwoerd gesê het dat swarte mense net tot standerd twee opleiding moes ontvang.) Waarom dié besluit om op minstens vier jaar opleiding vir almal aan te dring? Wat nie besef word nie, is dat daar in daardie stadium onder swart mense 'n groot teenstand hierteen was, veral in die landelike gebiede waar verreweg die meeste swart mense gewoon het. Algemene onderwys vir almal was iets onbekend en baie tradisionele gemeenskappe het dit as onnodig beskou. Die regering moes groot druk op swart gemeenskappe plaas om hul kinders skool toe te stuur.
Die teenstanders van die regering, en by name die destydse Rand Daily Mail-koerant, het verkondig dat swart onderwys minderwaardig was. Hulle het hiermee voortgegaan totdat senator Faber van die ou Verenigde Party en 'n oudskoolinspekteur in die Senaat verklaar het dat hy niks minderwaardig in die swart leerplanne kon vind nie. Dit was wel toegespits op swart mense se kultuur en behoeftes van die tyd.
'n Groot poging om swart onderwys te bevorder is van stapel gestuur. Volgens dr. Greyling is daar in die eerste aantal jare 10 000 klaskamers per jaar gebou en is die getal skoliere binne tien jaar opgestoot tot 500 000. Soos dr. Greyling dan ook aan my meegedeel het, kan 'n mens klaskamers bou en boeke verskaf, maar die groot uitdaging was om genoeg opgeleide onderwysers vir die taak te kry. Derhalwe is daar swaar op Afrikaanse onderwysers gesteun om by swart skole te kom help. Terselfdertyd is daar begin om opleidingskolleges te bou waar swart mense as onderwysers opgelei kon word. Voldoende getalle goed opgeleide onderwysers het egter vir lank 'n knelpunt gebly, 'n probleem wat skynbaar tot vandag toe nie opgelos is nie.
Daar word ook beweer dat daar dramaties meer vir onderwys vir wit kinders as vir swart kinders betaal is. Dr. Greyling het my meegedeel dat daar altyd 'n tekort aan fondse was vanweë die geweldige vinnige styging in swart skoolkinders se getalle en die groot omvang van die projek. In daardie jare was al die uitgawes vir blanke onderwys by een departement gesentreer. By swart onderwys is lopende besteding deur die departement van swart onderwys betaal, maar die konstruksie van skole is deur die departement van openbare werke onderneem en befonds. Laasgenoemde besteding word nooit in berekening gebring wanneer die onderwyskoste vir wit en swart kinders vergelyk word nie, wat die syfers per kind heeltemal skeeftrek. Dan was daar persentasiegewys aanvanklik meer wit kinders op sekondêre vlak as wat die geval by swart onderwys was. Dit is aansienlik duurder per kind om onderwys op sekondêre vlak aan te bied. Verder was daar ander verskuilde kostes, byvoorbeeld dat 'n skoolhandboek in blanke skole 'n leeftyd van ongeveer vyf jaar gehad het, maar slegs twee jaar in die destydse swart skole.
Dan was daar ook 'n beleid onder swart politieke groepe van "liberation before education" wat die swartonderwysprojek verder bemoeilik het. Tydens dr. Greyling se tyd as onderwyshoof is daar byvoorbeeld sowat 200 skole totaal en al vernietig, hoofsaaklik weens politieke onrus.
Afrikaans en die 1976-opstande
Volgens dr. Greyling het hulle in 1976 steeds nie genoeg swart onderwysers gehad nie en is daar met die ouerkomitees ooreengekom dat Afrikaanse onderwysers sekere vakke in Engels en/of Afrikaans sou aanbied. Daar was nie genoeg swart onderwysers beskikbaar om onderwys in die kinders se moedertaal aan te bied nie, veral nie op hoërskool nie. Afrikaans was destyds 'n sterk landstaal, en was saam met Engels die amptelike taal. Dit was 'n groot rede waarom Afrikaans steeds in onderwys gebruik is.
Dis baie moeilik om met juistheid vas te stel wat presies op 16 Junie gebeur het. Daar was wel 'n amptelike ondersoek deur regter P.M. Cillié, wat bevind het dat algemene politieke griewe en die internasionale klimaat 'n groot rol in die opstand gespeel het. Algemene onrus het ontvlam, wat tot klipgooi, brandstigting, plundery en selfs moorde op onskuldige mense soos ene dr. Edelstein, 'n maatskaplike werker, aanleiding gegee het. Dit het daartoe gelei dat die polisie eers traangas gegooi en later geskiet het. 'n Onskuldige kind, Hector Pietersen, is toe gedood. Dit is insiggewend dat by ses van die sewe skole wat die optog gereël en uitgevoer het, net Engels die voertaal was. By die sewende skool is slegs Geskiedenis in Afrikaans aangebied. Die gebruik van Afrikaans is egter deur politieke teenstanders van die regering as rede gesien om die onderwys te ontwrig.
Dit is verbasend wat wel destyds met swart onderwys bereik is. Net soos by blanke en ander skole was daar inspekteurs wat onderwysstandaarde beheer en gehalte verseker het. Die afskaffing van die gehaltebeheerstelsel na 1994 het groot skade aan die onderwys in swart skole aangerig. Trouens, Statistieke Suid-Afrika (SSA) het in 'n onlangse ondersoek bevind dat swart jeugdiges tussen die ouderdom van 25 en 34 tans minder geskoold as hul ouers is. Die hoof van die SSA het hom soos volg hieroor uitgelaat: "When parents are better equipped than the children, it's a sign of regression."
Die vordering wat voor 1994 met swart onderwys gemaak is, moet gemeet word teen die vordering wat swart onderwys in die 22 jaar van ANC-regering gemaak het. Natuurlik was daar gebreke, maar die geweldige omvang van die projek om landswyd massa-onderwys vir miljoene swart mense in te stel midde-in politieke onstuimigheid moet ook verreken word.
Daar moet ook in aanmerking geneem word dat die finansiering van swart behuising, skole en ander noodsaaklike ontwikkeling soos infrastruktuur, destyds hoofsaaklik op die blanke belastingbetaler neergekom het. Hulle het sowat 15% van die bevolking uitgemaak. Dit was eenvoudig onmoontlik om 85% van die bevolking in dié kort termyn tot die gemiddelde vlak van Westerlinge op te hef. Dit is veral die geval indien daar groot agterstande in ontwikkeling bestaan, daar nie oral genoeg samewerking was nie, en die beleid van "liberalisation before education" tot die ontwrigting van swart onderwys bygedra het.
In die lig van die voorgaande kort opsomming van die gebeure is ek van mening dat die huidige LUR van Onderwys in Gauteng sal baat vind daarby om hom beter van die geskiedenis te vergewis. Sy kritiek is onvanpas, veral gesien die huidige regering se eie swak vertoning die afgelope twintig jaar op onderwys- en ekonomiese gebied. Boonop lyk dit ook nie of daar betekenisvolle verbeterings intree nie. Die werklike gevaar bestaan dat hy met sy polities gedrewe strewes alles wat tot dusver nog goed werk, ook tot 'n substandaard kan laat daal.