WOORDE WAT WEEG: Mag resensente geresenseer word?
Dit bly 'n tersaaklike vraag: mag die resensent geresenseer word? Mag daar repliek wees?
Die volgende brief van dr. Johan Brink reageer op my bespreking van Multivers van Hennie Smith en lui as volg:
Resensie wys Hambidge het g'n benul van wetenskap
Deur Dr. Johan Brink, Equestria 28 Februarie 2017 04:00
Kan resensente geresenseer word?
Ek hoop so, want dit kan die vlak van die letterkundige debat verhoog.
Ek is 'n gereelde leser van Beeld. Ek geniet ook van tyd tot tyd poësie. Dus waardeer ek die resensies wat in Beeld en ander Media24-koerante verskyn.
Onlangs het ek op die digbundel Multivers deur Hennie Smith afgekom. Aangetrek deur die titel het ek geblaai, gekoop en gelees: meegevoer!
Was my verbasing groot toe ek 13 Februarie in Beeld sien dat Joan Hambidge hierdie bundel bespreek.
Die resensie maak groot gewag van die sewewoord-aanhaling uit Archibald MacLeish waarmee Smith die eerste afdeling van agt gedigte inlei. Die resensent wys aan die leser dat sy baie weet van MacLeish en dui vir die leser selfs sy geboorte- en sterfjaar aan. (Van watter belang is dié data?)
Johann Wolfgang von Goethe, olieverf deur Joseph Karl Stieler, 1828
Die tweede van drie afdelings, bestaande uit 30 gedigte, word ingelei met 'n aanhaling uit Goethe se Faust: 'Das Ewig-Weibliche / Zieht uns hinan'. Hierdie gedigte raak talle aspekte van die manlik-vroulike interaksie met skakerings van emosies aan. Van hierdie aanhaling meld Hambidge niks. Ken sy nie Goethe se geboorte- en sterfdatum nie? Verstaan dalk geen Duits nie? Of is sy totaal ongevoelig vir die manlik-vroulike interaksie?
En dan die skokkendste waarneming: sy het geen benul van die wetenskap nie.
'n Gedig soos "Klippe roep" vang die totale ontstaan van die kosmos vas van die oerknal af, deur al die stadiums en onverklaarde prosesse tot by die moontlikheid van 'n intelligente wese agter die kosmiese proses.
Die titelgedig, "Multivers", begin vernuftig met: Uit 'n gedagte-knal / 'n singulariteit van denke...
Hierdie beelde eggo die ontstaan van die kosmos met die oerknal wat uit 'n wiskundige singulariteit ontspring. In die tweede laaste reël suggereer die digter dat sy multivers vir singuliere denke bedoel is: dus vir sonderlinge intellek. Hambidge kelder haarself deur te wys dat sy nie oor hierdie begripsvermoë en kennis beskik nie en soek "lekker Afrikaanse woorde"! En dan kyk sy om na waar sy meen ondersteunende plebs wag: "Nie waar nie?"
My eie lees van Hambidge se bundel Meditasies toon vir my mooi eenvoudige skrywery oor trivialiteite. Ek begryp nou beter waarom dr. Tom Gouws onlangs in sy resensie van Hambidge se werk geoordeel het dat daar uit talle bundels weinig verse is wat vermelding verdien.
Hoe kan Media24 so 'n onbevoegde persoon met beperkte woordeskat, begrip en poëtiese gevoeligheid gebruik om nuwe publikasies te resenseer? Kom ons maak ons denke oop en merk dat die gewaande keiser liederlik kaal is.
Ek sal nooit weer iets van hierdie persoon lees nie en sal in die toekoms erg krities na resensies van letterkundige werke in Beeld en sy susterkoerante kyk.
Joan Hambidge, foto deur Naomi Bruwer
Ek het reeds kortliks hierop gereageer op die skrywer van Equestria (nie Pegasus nie), maar weens 'n gebrek aan ruimte, gaan ek vollediger in op dr. Brink se besware. Hy is van mening dat ek "onbevoeg" is om te resenseer en beskou die gewaande keiser as liederlik kaal.
Van wetenskap sou ek niks weet nie en ek "soek lekker Afrikaanse woorde".
As hy oplettend gelees het, sou hy 'n vraagteken gesien het na my opmerking. Die gebruik van hierdie soort wetenskaplike woorde in 'n teks, werk moontlik in 'n wetenskaplike handleiding; bepaald nie in 'n vers nie. "Singuliere denke"? Koaguleer se Engels is "clotting". Stol? Klont?
Dalk 'n beter Afrikaanse woord; ek vra maar net.
Groter digters - soos T.T. Cloete - moes al hiervoor kritiek ontvang. (Smith se endnote is wel handig vir die speurende leser).
'n Motto in 'n bundel is 'n belangrike wegwyser, sowel tematies as tegnies: hiermee word 'n bundel geplaas binne 'n bepaalde denkwêreld. MacLeish se beroemde ars poetica ondermyn myns insiens dit wat Smith doen:
deur Archibald MacLeish
(Ars Poetica by ArchibaldMacLeish | Poetry Magazine)
Die plasing van hierdie digter se geboorte- en sterftedatum verwys na die modernisme, 'n gedig wat dus in die tradisie van Wallace Stevens, op sigself inbuig.
Groot navorsers het al by herhaling uitgewys hoe Stevens se verse werk met die idee van 'n geskape universum en dat die vers volgens sy reëls getakseer moet word.
Inderdaad het ons hier in Multivers 'n fisikus aan die woord, maar veral die liefdesverse kom nie die mas op nie. Duits ken ek en binne die woordbeperking van 'n resensie (800 woorde) kan 'n mens nie by alles stilstaan nie. 'n Resensie is 'n eerste reaksie.
En al is ek gay, kan ek 'n heteroseksuele vers beoordeel. 'n Mens hoef nie lesbies te wees om te weet dat Carol Ann Duffy se Rapture (Picador, 2005) briljante verse is nie!
Vir die rekord: Tom Gouws het Indeks geresenseer in Beeld, nie Meditasies nie. En dr. Brink se opmerking: "My eie lees van Hambidge se bundel Meditasies toon vir my mooi eenvoudige skrywery oor trivialiteite. Ek begryp nou beter waarom dr. Tom Gouws onlangs in sy resensie van Hambidge se werk geoordeel het dat daar uit talle bundels weinig verse is wat vermelding verdien", verwys na die mening van 'n kritikus, sélf digter, wat boonop skerp reaksie uit talle oorde ontlok het. Trouens, enige digter moet kritiek kan hanteer - dis deel van die groeiproses.
'n Digter het op Versindaba verwys na die panteon van die Afrikaanse letterkunde wat hom 'n volstruisskop toegedien het. Hy vergeet kennelik van sy resensie o.a. oor Leon de Kock en sy "geestesgoedere"!
Daar is min ingeligtes wat bereid is om te resenseer. Dit staan dr. Brink vry om kritiek te lewer, op voorwaarde hy kan vir ons vertel wat die verskille tussen modernisme (postmodernisme) is.
Gaan lees gerus die volgende: A Brief Guide to Modernism | Academy of American Poets.
Onthou die uitspraak: nie die idee nie, maar die ding self.
Dit val op dat hy niks sê oor die sketse in die bundel nie.
My oorspronklike resensie in Beeld:
Hennie Smith – Multivers (Beeld). Naledi, 2016. ISBN: 978-0-928316-64-3)
Harttog van 'n lewensloop
Naledi bemark hierdie bundel soos volg: "'n Aantal verse reik uit na die grense van religie en filosofie. Hier is 'n bundel wat die grense van dig-denke roer en ver¬breed."
In hierdie dae van sterk debute, met sowel konvensionele digkuns (Hendrik J Botha en Juanita Louw) as anti-digkuns (soos Bibi Slippers), is hierdie bundel nie 'n "verbreding" nie.
Soms is daar 'n bekoorlike beeld of ingryp, maar as debuut - soos dit hier staan - is dit nie oorredend as digkuns nie. Die digter verken die "stof, ster en plante" van die "geskape Univers" en sy bundel se titel is ontleen aan die fisika.
Die mooiste verse is dié wat oor die natuur handel, soos "Winterwitstinkhout" (95):
'n swart-en-wit fiskaal
In die eerste afdeling word die bekende (en ontglippende) uitspraak van Archibald MacLeish aangehaal: A poem should not mean / But be". Dit is egter die konklusie van die verruklike vers van hierdie Amerikaanse digter wat alles sluit : "A poem should be wordless / As the flight of birds". Overgesetsynde, die tegelykertydsaspek waar beeld en gedagte één word op papier. Macleish, 'n Amerikaner (1892 – 1982), was 'n modernistiese digter waar die geslote, outonome eenheid van die vers beklemtoon word, eerder as die buite-wêreld. En dit ontgin Smith dan in die eerste afdeling in die soeke "in nuwe vorme van lewe" (5) en in die gedig "Woordskig" (7) lees ons:
Die derde afdeling heet "Woelende Woorde" - met verwysings na Dante wat in gedigte ontgin word - maar nie sterk genoeg na vore kom nie.
Daar is gedigte vir die geliefde, vir die ouers, vir 'n kind, vir vriende; wat net by die persoonlike en intieme bly en nie oortuigend vers word nie. Dalk moes dit maar net vir hulle versend gewees het.
"Château Ligeon" is 'n Franse vers. Gesprekke met die mitologie, Helena, Héloise (wat 'n mens terugneem na Sheila Cussons se verruklike vers.)
In die woordverklarings word die konsep "multivers" verduidelik as die samehang van die univers wat deur wiskundige "wette" beskryf word. Daar is in elke formule 'n konstante wat toevallig die presiese waarde het wat Homo sapiens se bestaan moontlik maak.
Dieselfde geld die digkuns. Ook hier bestaan "oneindige aantal universe" - die anti-digter se afbreek van reëls bevestig die bestaan daarvan. Die goeie digter skep sy eie uni-vers-um.
En die ars poetica van MacLeish illustreer al hierdie wetmatighede, soos Cleanth Brooks se "well wrought urn". Die goeie gedig steek sy bouwerke weg; bly in jou naklink soos daardie vertrekkende voëls. Macleish was 'n uitsonderlike talent binne die Modernisme.
Van "vers-ekstase" is hier helaas, jammer genoeg, min sprake. Te veel harttog, te min hartstog.
Die bundel word deur Naledi gelys as 'n topverkoper, wat helaas nie 'n werklike prestasie is nie. 'n Groot digter soos Wilma Stockenström is nie 'n verkoper nie, maar haar gedigte-as-gedigte bly bakens binne ons letterkunde.