Met die verskyning van Angeliera in 1980 het Opperman daarna verwys as “koningskos” & dis ’n uitspraak waarmee ek steeds akkoord gaan. Met elke bundel maak Cloete ’n kosbare bydrae tot ons poësie & die veelheid van die leeservaring. Hy is die grootste enkele vernuwer sedert Breytenbach & die spore van sy invloed is af te lees uit bundels wat sedert sy debuut deur ander digter gepubliseer is, digters soos Joan Hambidge, Tom Gouws, Johan Myburgh, Hein Viljoen, Lucas Malan, ekself, om maar ’n paar te noem.
Cloete is ’n digter opgeneem in ’n heilige nuuskierigheid oor alles aspekte van menswees & die kosmos, ’n kosmologiese digterskap sou mens ook kon sê, & heel gepas is die titel van sy jongste omvangryke bundel dan ook Onversadig, want op 86-jarige leeftyd is daar nog geen afname in sy honger na kennis en na nuwe ervarings, gewaarwordings & insigte nie.
Die bundeltitel is ’n heenwysing na Spreuke 27:20 wat lui: “Die doderyk en die plek van vertering word nie versadig nie; so word die oë van ‘n mens nie versadig nie.” Vir die nuuskierige leser is daar vele sleutels vir Cloete se verse te vinde in Prediker.
Hoewel die erotiese ’n belangrike komponent in sy oeuvre is, het Cloete hom nie ruimskoots oor die “vreemde liefde” uitgelaat nie. Die naaste wat hy daaraan gekom het, is die volgende gedig uit Idiolek wat destyds ’n onuitwisbare indruk op my gemaak het:
Die visuele speel in dié bundel, soos trouens in Cloete se ganse digterskap. In sy pasverskene bundel, Onversadig, word die visuele nogmaals vooropstel, van die openingsgedig oor die bekende blinde Helen Keller, tot die voorlaaste gedig (“hoop op hoop, laaste saampraat”) waarin die oë toegedruk word in ’n lang gekoesterde bestemming:
Dit is egter ’n vroeër gedig in die bundel wat vir my uitstaan: “van de liefde die vriendschap heet” (2011: 127), ’n titel wat na ’n vers van Albert Verwey verwys. Hierin skryf Cloete op roerende wyse oor 'n vriendskap oor 'n leeftyd met 'n vriend, 'n vriendskap met homoerotiese ondertone.
In die volgende gedeelte skets Opperman die estetiserende milieu van Roks, waarin die homoërotiese ondertone duidelik blyk deur toespelings van allerlei aard op die “vreemde liefde”, ’n gevoel wat die jong Opperman nie kon beantwoord nie, maar waarvoor hy begrip gehad het, & nou terugskouend huldig as ’n vriendskap wat verrykend was vir hom as mens & vir sy ontwikkeling as kunstenaar. Met die vlees nie langer in die spel nie, is wat oorleef & dúúr “van gees en gees die huwelik’:
Die gedig word ’n huldeblyk aan ’n vriend wat deur sy gekultiveerdheid & belesenheid ’n reisgenoot was vir die jong Opperman, maar op ’n vreemde manier – met die toespeling op die klassiekgeworde Sirach 44: 1 (‘Let us now praise famous men, / and our fathers that begat us.’) – word hy saam met die outeurs Rabelais, Oscar Wilde, Anatole France, & Byron waaraan hy Opperman bekend gestel het, ’n soort literêre vaderfiguur.
In die volgende vers skryf Van Heerden oor nóg so ’n vriendskap wat rondom die onsegbare, die onuitspreeklike om, gebeur het:
In “Die besoeker” skryf Hugo oor sy besoek aan Etienne Leroux op sy plaas Ja-Nee naby Koffiefontein gedurende Julie 1984. Die Nederlandse skrywer Gerard Reve was ook ’n gas & het baie vermaaklik verslag gedoen oor sy kuier op Ja-Nee in ’n briewebundel Moedig voorwaarts - Brieven aan Bert en Netty de Groot 1974-1997 (Uirtgeverij L.J. Veen, Amsterdam / Antwerpen, 2007).
Reve is ’n fyn waarnemer & hy maak ’n skerpsinnige opmerking oor Afrikaners, hoewel dit eweneens as tipering van Leroux se fiksie kan deurgaan:
Wat volg is suiwer Reve & kon net sowel uit ’n Leroux-roman kom: Reve wat die wêreldbevolking breedweg in vier groepe verdeel, die laaste groep wat volgens hom beswaarlik op beskawing aanspraak kan maak, Etienne Leroux wat vergeefs sy woede agter hoflikheid probeer verdoesel, & Elizabeth wat ontplof terwyl Reve haar probeer paai.
Reve se briewe oor daardie besoek wemel van feitefoute, hoewel dit erg vermaaklik geskryf is. Hy praat byvoorbeeld van Kimberley se vliegveld i.p.v. Bloemfontein. Hy sê verder dat stamvader Daniel Hugo in 1719 in S.A. aangekom het, terwyl dit 1688 moet wees. En dat ek twee dogters het. (Ek het een seun.) Hy raai my toe ook aan om my as die agterkleinkind van Victor Hugo aan mense voor te stel. Aangesien ek net twee dogters het, bied hy aan om ’n seun by my vrou te verwek, aangesien ek klaarblyklik nie daartoe in staat is nie, en dat dié seun dan Victor Gerard Hugo genoem moet word. As ek nie die geld daarvoor het nie, sal hy die seun in die geheim in ’n kasteel in Frankryk, waar hy toe gewoon het, opvoed. Soos ek sê: alles baie vermaaklik.
In my lees van die gedig wys ek hom in ’n e-pos daarop dat sy antwoord op Reve se vraag “beoefen jy die herenliefde?” – “my ganser antwoord: ‘van harte nee’” – dubbelsinnig gelees kan word. As hy “van ganser harte nee” geantwoord het, sou dit ’n algehele ontkenning van Reve se vraag gewees het, maar sy ongewone frasering “my ganser antwoord: ‘van harte nee’”, impliseer vir mý dat wat die herenliefde aanbetref dit vir hom nooit ’n kwessie van die “hart” kan wees nie, maar dat hy nie noodwendig ongeneë is wat die fisieke aspek daarvan aanbetref nie. En dan is daar vir my in sy “van harte” ook ’n toespeling op D.J. Opperman se “Ex Libris + Ex Libris” waar wat uiteindelik duur van Opperman se vriendskap met Roks nie die vleeslike is nie, maar “van gees en gees die huwelik”, die huwelik van harte.
In deel I van “Die besoeker” vertel Reve hoe hy “tuis die geil jongetjie oorkant afloer”, ’n blondekop, &
In sy teks, “Waar hebben wij het aan verdiend?” ’n Beskouing van vier gedigte van Gerard Reve”, skryf Etienne Britz ’n skerpsinnige ontleding van hierdie gedig wat ek in breë trekke wil opsom. Hy begin deur Reve se eiesoortige, unieke kombinasie van erotiek & religie te omskryf, ’n aspek wat in Reve se loopbaan al vir groot kontroversie & konsternasie gesorg het:
In Reve se persoonlike religieuse mitologie – of religieuse mitologie soos dit altans tot uitdrukking kom in sy literêre werk – word God soms voorgestel as ’n nederige, lydende God met wie die skrywer hom intiem identifiseer, so intiem dat ’n verbeelde kommunie die vorm van anale omgang kan aanneem. God verskyn byvoorbeeld as “éénjarige, muisgrijze Ezel” in hierdie hoedanigheid in Reve se bekende boek Nader tot U uit 1966. Christus, die gekruisigde Christus veral, word soms voorgestel as ’n gemartelde gestalte wat seksuele opwinding opwek en daardeur ’n eroties-religieuse vervoering, ’n soort sado-masochistiese mistiek, in die hand werk.
By sy eiesinnige aanpassinge van die tradisionele Christelike mitologie, behou Reve sommige meer konvensionele opvattinge soos die gedagte dat God die Liefde is wat niemand en veral geen uiting van liefde kan uitsluit nie. Hierdie gedagte pas in die Revistiese kraam omdat afwykende seksualiteit dus geakkommodeer word deur God. Trouens, die hewige erotiese trance wat bereik word in ’n sado-masochistiese fantasie of spel is in werklikheid ’n soort erediens, dit bou ’n sfeer op waarin God aanwesig gemaak word.
Etienne Britz waarsku tereg dat Reve sélf sy werk met ironie bejeën het, & dikwels die spot gedryf het met sy erns:
’n erotiese loflied is op ’n opgeskote seun se aanloklike “skoonheid”: “hij is mooi in zijn grijze broek”. Die feit dat dit nog ’n jong, onskuldige kind is, totaal onbewus van sy rol as liefdes- en seksobjek, word beklemtoon deur die reël “Hij klimt in lantarenpalen en bomen”.
Die voyeur maak homself wys, ter wille van sy fantasie, dat die seun se onskuldige, tipies seunsagtige gedrag seksueel uitlokkend is, in die hoop dat iemand presiés soos die spreker hom sal dophou terwyl hy teen lamppale & bome uitklouter. ’n Fantasie wat duidelik strydig is met die realiteit.
Die gedig is transgressief op véle vlakke & ook ’n ontluistering van die tradisionele liefdesgedig. Hierdie soort liefde, die obsessie van ’n ouer man met ’n jong seun, is iets wat van die buitewêreld verberg moet word, ’n aktiwiteit wat in “veilige onsigbaarheid” beoefen moet word. Verskans agter sy voordeur, kan die voyeur die objek van sy begeerte deur die sleutelgat dophou terwyl hy masturbeer. Die sleutelgat word fallies ’n “liefdesperiskoop”.
Verre van ’n onskuldige gedig oor ’n basies onskadelike, selfs komiese aktiwiteit, slaag Reve deur die gewyde inkleding daarvan om bepaalde literêre & morele konvensies te ondermyn, & om sy lesers – waarskynlik Christene – opsetlik te provokeer.