Traduttore, Traditore! Die vertaler is ’n verraaier! Hierdie bekende gesegde het êrens in die sestiende eeu ontstaan en sedertdien het seker elkeen wat ’n vertaler was, en is, kennis geneem hiervan. Hoekom “verraai”?
Hierdie proses speel af in byna elke versreël in elkeen van die vertaalde gedigte in “Vandag is boordensvol”. Die vertaler moet rekening daarmee hou dat baie (dalk die meeste?) van die mense wat sy vertaalde gedigte lees, nie die bronteks kan lees nie. Hy het dus die dure plig om so goed as moontlik die bronteks om te skep in ’n literêre kunswerk wat die leser ’n goeie idee kan gee van die voortreflikheid van die oorspronklike teks. So gesien, is die vertaler juis nie ’n verraaier nie, maar getroue ondersteuner van die oorspronklike digter.
Ek het egter gevoel dat “arbeider” in die Afrikaanse konteks nie die beste gevoelswaarde sou hê nie. Die “labriego” van Neruda word goed beskryf as ’n “peasant”. Maar so ’n klas bestaan nie in Suid-Afrika nie. My keuse was dus: “My wilde boerelyf ploeg deur jou”.
Die woord “boerelyf” het in Afrikaans na my mening presies die regte gevoelswaarde. Nou ervaar die leser die hartstog van ’n aardse minnaar, eerder as die twyfelagtige ruheid van ’n “arbeider”.
Maar die Nederlandse vertaler behou die “arbeider”. In Frans beteken “laboureur” iets soos “ploegman”, d.w.s. iemand wat in die boerderybedryf is. Dit het egter nie die ekstra konnotasie van ’n volksman, ’n trotse Suid-Afrikaner, wat die Afrikaanse woord “boer” inhou nie.
’n voorbeeld hiervan is in die gedig “La United Fruit Co.” wat ek weergee as “Die United Fruit Co.” Neruda vertaal nie die Engelse titel van die maatskappy nie omdat hy dit wou weergee soos dit in werklikheid sou kon bestaan.
Die toonaard in die Afrikaanse reël het baie verander. In Spaans gebruik Neruda die eenvoudige verlede tyd: “dejado/het verlaat”. In Afrikaans is die tydsaanduiding subtiel anders. “is … weg van”. Hier voel die leser ’n korter tydsbestek tussen die twee minnaars se samesyn en hulle skeiding. Die frase “is … weg van” is nie so implisiet in die verlede as “het verlaat” nie.
Ek het dus vry gevoel om sy sonnette ook in vrye vorm te vertaal. Dit was dus nie nodig om die rympatroon van die bronteks te probeer navolg nie. Dit is ’n byna onmoontlike taak. Die vertalings van die sonnette kon dus konsentreer op die sin en inhoud en emosionele atmosfeer, eerder as op die vereistes van ’n streng vorm.
Lefevere word saam met ’n paar ander akademici beskou as die grondlegger van die moderne vertaalkunde. In Wikiwand is daar die volgende inskrywing:
In die proses van die vertaling van Neruda se gedigte het ek nie bewustelik ’n poging aangewend om die “ideologie” in sy gedigte aan te pas in die Afrikaanse weergawes nie. Dit was wel die geval met die poëtika. Ritmepatrone, klankatmosfeer, subtekste, konnotasies, verwysings na sosio-kulturele aspekte en ander eienskappe van ’n poëtika het ingespeel. Die gevolg is dat die Afrikaanse tekste nie noukeurige kopieë van die Spaans wil wees nie, maar ’n eie lewe kry as volwaardige Afrikaanse gedigte met ’n unieke poëtika.
Ek wil afsluit deur kortliks te praat oor ’n tegniek wat ek aangewend het om die Spaanse gedigte so goed as moontlik te verstaan en te internaliseer. Die tegniek bestaan daaruit dat ek probeer het om gedigte te skryf in die styl van Neruda, en om dit so oortuigend te doen dat die gedig miskien sou kon gesien word as ’n gedig van die Spaanse meester.
Om dit te demonstreer, plaas ek hier so ’n gedig wat ek geskryf het. Dit is in die styl vanNeruda se odes. Hy het ’n reeks odes geskryf oor eenvoudige en alledaagse dinge: die tamatie, ui, ’n boek, klere, ens. Maar hy het nie een geskryf oor ’n aartappel nie. Dus bied ek my ode hier aan as ’n naskrywing van Neruda se digkuns.
Ek is bly jy vind die artikel nuttig, Marlies. Ek hoop ander belangstellendes in die vertaalkunde sal dit ook interessant vind.