Die dae van die ‘Natte’ en die ‘Sappe’ is lankal verby en hul hewige twiste ’n haas vergete deel van die ou bedeling se geskiedenis. Maar daar is nog heelparty ouer Suid-Afrikaners wat wonder hoe ons wêrelddeel vandag sou gelyk het as die ‘aarts-Sap’ Jannie Smuts daardie verkiesing doer in 1948 gewen het…
AN CHRISTIAAN SMUTS (1870 - 1950) was in die eerste helfte van die twintigste eeu een van die oorheersende politieke figure in die Suid-Afrikaanse politiek. Maar hy was ook ’n gerekende veldheer van wêreldklas en ’n groot diplomaat en staatsman. Op sy eie besondere manier het hy geen geringe bydrae gelewer om die wêreld te help slyp waarin ons vandag lewe nie.
Oor hierdie opgeleide Boere-advokaat se briljantheid sou niemand kon twyfel nie. Die leidende rol wat hy in die stigting van sowel die gewese Volkerebond en dié se opvolger, die Verenigde Nasies, gespeel het, staan vir alle tye in die annale opgeteken. Voorts spreek sy prestasies as militêre strateeg uit die vele dekorasies wat hy van verskillende lande ontvang het.
Maar Smuts se politieke loopbaan is deur nederlae sowel as suksesse gekenmerk. Vanweë sy omstrede opvattings is hy dikwels nie onder sy eie mense geëer nie, want hy het soveel toenadering tot Brittanje gesoek dat hy baiemaal in Afrikanergeledere as ’n soort verraaier van die Boerevolk beskou is.
Dit laat steeds by party mense vrae ontstaan oor Jan Christiaan Smuts se ware statuur in die geskiedenis. Miskien moet nog ’n aantal jare verloop voordat objektiewer oordele daaroor gevel sal kan word. Intussen bly dit tog nodig dat die huidige geslag weer sal kennis neem van hierdie man wat deur sekere historici as bes moontlik die invloedrykste Suid-Afrikaner van die twintigste eeu beskou word.
As Suid-Afrikaanse geskiedenismaker van die 1900’s sal hy maklik die voorste plekke op die podium met Nelson Mandela en die hartoorplantingspionier Chris Barnard kan deel.
MUTS is in 1870 te Bovenplaats, digby Riebeek-Wes, gebore in die destydse Kaapkolonie wat toe nog ’n deel van die magtige Britse Ryk was. Dit was veertig jaar voordat hy sou sien hoe Kaapland, die kolonie Natal en die gewese Boererepublieke van die Vrystaat en Transvaal saam onder die Britse vlag in die Unie van Suid-Afrika opgaan.
Hy was die tweede seun van Jacobus Abraham Smuts en sy vrou Catharina en ’n nasaat van ’n ou Kaapse familie van wie die stamvader reeds voor 1692 uit Nederland hier aangekom het.
Jannie het slegs vyf jaar skoolgegaan nadat hy eers op die ouderdom van twaalf jaar skool toe is en hom daarna na die ou Victoria-kollega begewe, wat later die Universiteit van Stellenbosch sou word. Ná ’n skitterende akademiese loopbaan aan dié kollege en vervolgens aan die Universiteit van Cambridge in Engeland, is Smuts in 1895 as advokaat in Kaapstad tot die Kaaplandse balie toegelaat. Hy was ’n bewonderaar van die Kaaplandse koloniale eerste minister Cecil John Rhodes en het dié se ideaal vir ’n verenigde Suid-Afrika gesteun.
Rhodes se betrokkendheid by die sogenaamde Jameson-inval, ’n komplot om die Boereregering in die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) omver te werp, het egter daartoe gelei dat Smuts sy rug op Rhodes gekeer het.
Die generaal en sy Isie... sy lewe was vol onstuimige drama, maar hulle kon met stille grasie saam oud word...
JAN SMUTS was getroud met die ongekunstelde Sibylla Margaretha Krige, kortweg bekend as Isie Krige, ’n vrou van eenvoud wat van die eenvoudige dinge in die lewe gehou en haarself bloot as die vrou van ’n boer beskou het. Almal in Suid-Afrika het haar as “Ouma” geken en dit was ook die naam waarvan sy die meeste gehou het.
Daar in die vreemde het hy wel baie liefdesbriewe aan sy Isie geskryf. Hier is ’n uittreksel uit ’n vroeë brief oor sy liefde vir haar (die Engelse bron dui nie aan of dit oorspronklik ook in Engels geskryf is nie, maar dit was bes moontlik die geval en daarom het ons dit goed gedink om dit nie te vertaal nie):