Die morele geloofwaardigheid van om verskoning vraLeopold Scholtz ondersoek die morele geloofwaardigheid van om verskoning vra. Foto: Commons.wikimedia.org Om verskoning vra vir egte en vermeende misdade uit die verlede is tans baie aktueel. Esmaré Weideman, besturende direkteur van Media24, het onlangs om verskoning gevra vir haar maatskappy se ondersteuning van apartheid. Dít nadat Ton Vosloo, gewese besturende direkteur en voorsitter van Naspers, in sy bydrae tot ’n pas verskene boek na aanleiding van die onderneming se eeufees (Konstante Revolusie: Naspers, Media24 en Oorgange), daarop gewys het dat hy in vele toesprake gesê het “apartheid, soos toegepas deur die Nasionale Party oor vele dekades, het ontaard in ’n onmenslike wreedheidsbeleid en het verdienstelik in die asblik van die geskiedenis beland”. Maar apartheid was natuurlik nie al vergryp waarvoor internasionaal verskoning geëis is nie en dis interessant om op die ontwikkeling hiervan sedert 1945 te let. Wes-Duitse leiers moes in die eerste dekades ná die Tweede Wêreldoorlog bontstaan om om verskoning vir die Nazi’s se misdade te vra. Boaan die lys was die volksmoord op ’n geskatte ses miljoen Jode en die “Wiedergutmachung” (herstelbetalings en politieke steun vir Israel) het ’n sentrale leitmotif van Wes-Duitsland geword. Veral bondskanselier Willy Brandt se aangrypende knieval voor die monument van die Joodse opstand in Warschau in 1973 het groot indruk gemaak. Net drie jaar gelede nog het die huidige bondskanselier, Angela Merkel, gesê steun aan die Jode en Israel is ’n sentrale bestaansrede van Duitsland. Terloops, Oos-Duitsland het nooit met sulke gebare gebodder nie. In die voormalige konsentrasiekamp Sachsenhausen, noord van Berlyn, wat later ’n museum geword het, het die Oos-Duitsers feitlik geen enkele woord oor die Jodevervolging kwytgeraak nie en slegs die aandag op die vervolging van kommuniste gevestig. Nietemin, namate die tyd aangestap het en die twee Duitse state in 1990 herenig is, het die drang om om verskoning te vra, afgeneem. Dis nie dat die destydse misdade ontken word nie; inteendeel, ’n nuwe geslag neem egter oor en wat destyds gebeur het, sink stadig weg in die geskiedenis. Dit speel nie meer ’n sentrale rol nie. Dit loop bietjie anders in Japan, wat byna ewe veel misdade in die Tweede Wêreldoorlog as die Nazi’s gepleeg het. Toe die Japanse kapitulasie van 1945 afgelope naweek herdenk is, is sterk druk op die land se premier, Sjinzo Abe, uitgeoefen om om verskoning te vra. Hy het geweier. Hy het “diepe droefheid” oor die miljoene dooies uitgespreek, maar nie om verskoning gevra nie. Japan se buurlande, wat kwaai onder die Japanse besetting gely het, het woedend gereageer, maar kan nie veel daaraan doen nie. Om die waarheid te sê, in Japan is daar ’n groeiende gevoel onder konserwatiewe nasionaliste dat die beweerde misdade òf sterk oordryf is òf glad nie plaasgevind het nie, ondanks die oorweldigende bewyse tot die teendeel. Vanwaar die verskil tussen die Duitsers en Japanners? Een verklaring wat nogal oortuigend klink, is dat die Duitsers ’n Christelike “skuldkultuur” het en die Japanners ’n “skaamtekultuur”. In die Christelike kultuur moet jy erken as jy fout gemaak het en jy moet om verskoning vra. In die Oosterse skaamtekultuur is dit ’n skande om ’n fout te erken. Dan verloor jy jou aansien en dis blykbaar min of meer die ergste wat ’n Oosterling kan oorkom. Dan is daar natuurlik nog die Russe, wat in die kommunistiese tyd geen enkele millimeter in wreedheid vir die Duitsers en Japanners teruggestaan het nie. Met ’n besoek aan Moskou iets meer as ’n jaar gelede het my gasheer my in ’n bos buite die stad gewys waar duisende intellektuele in die jare dertig doodgeskiet is. Intellektuele dink naamlik te veel en in Josef Stalin se Sowjet-Unie was dit gevaarlik. Maar geen enkele Sowjet- of Russiese leier het ooit ekskuus gevra vir die miljoene liters bloed wat hulle vergiet het nie. Inteendeel, in die nuwe Rusland van pres. Wladimir Poetin word Stalin soos van ouds bewierook. Die Poetin-regime gebruik hom sinies as instrument om die Russiese nasionalisme aan te wakker, bloot om sy eie magsposisie te verstewig. Dan het jy natuurlik ook nog die Britte, Franse, Italianers, Nederlanders – noem maar op – wat almal vergrype in mindere of meerdere mate gepleeg het. Maar niemand vra om verskoning nie, al word steeds meer daaroor in die burgerlike samelewings gedebatteer. Dis natuurlik ook ’n vraag hoe ver die misdade in die verlede lê waarvoor jy om verskoning moet vra. Moet die Italianers die Tunisiërs en Israeli’s om verskoning vra omdat hul voorvaders, die Romeine, Karthago in 146 v.C. en Jerusalem in 70 n.C. verwoes het? Moet die Europeërs die Afrikane om verskoning vra omdat miljoene Afrikane eeue gelede in slawerny weggevoer is? En as dit inderdaad moet, wat van al die Afrikane wat aan die proses meegewerk het? En die Arabiere, wat min of meer ewe veel Afrikane as die Europeërs weggevoer het? Daarby kom nog ’n oorweging. Wanneer die “oortreder” die “veronregte” om om verskoning vra, hoe moet laasgenoemde reageer? Moet hy die verskoning aanvaar en aanbeweeg? Of moet hy dit as onvoldoende verwerp en eis dat die “oortreder” nog dieper in die stof buig en dalk selfs geldelike kompensasie gee? Die Christelike weg is natuurlik om opregte verskonings te aanvaar en aan te beweeg. Teen dié agtergrond is dit interessant dat die Jode en ander slagoffers van Nazi-Duitsland die Duitse apologieë meestal wel aanvaar het. Slegs ’n minderheid wantrou die Duitsers nog weens die misdade wat hul ouers en grootouers gepleeg het. Maar toe pres. F.W. de Klerk voor die Waarheids-en-Versoeningskommissie namens die Nasionale Party om verskoning vra vir apartheid, is dit onmiddellik emosioneel – selfs deur aartsbiskop Desmond Tutu – as onvoldoende verwerp. Esmaré Weideman se verskoning het weliswaar minder reaksies uit dié kringe ontlok, dalk omdat die verlede ook al effens in die kollektiewe geheue begin vervaag het. Maar een reaksie het wel opgeval: dié van dr. Blade Nzimande, leier van die SA Kommunistiese Party. In ’n persverklaring het Nzimande Weideman se apologie as “far from sufficient” verwerp. Media24 moet eerder die Menseregtekommissie nader “to deal with all aspects of its role under apartheid”. Dit kan ook help om die ander media sover te kry dat dié “its own rule and complicity under apartheid as a crime against humanity” konfronteer. Dít komende van die leier van ’n party wie se houding in die struggletyd, in die woorde van niemand minder nie as Joe Slovo, bepaal is deur “blind adherence to the decisions of the Soviet Communist Party”. Dáárvoor het Kameraad Lem nog nooit om verskoning gevra nie. Ja, op sigself kan ’n mens om verskoning vra vir foute. Maar die oomblik as jy dit éis om jou eie politieke posisie te verstewig, verloor jy alle morele geloofwaardigheid.