Soos die ander bodes het hy die oggend by sy aankoms ’n kakie-oorjas oor sy gewone klere aangetrek voordat hy met die skoonmaakwerk begin het.
Skuins voor nege-uur het hy die oorjas uitgetrek en, in sy grys pak klere gekleed, ongemerk padgegee. Hy het na die winkel van Wm. Rawbone en Kie op die hoek van Lang- en Kasteelstraat, gestap. Dit was nog toe en hy het daarbuite rondgedrentel. Net nadat die winkel om nege-uur oopgemaak is, het hy binnegestap en ’n skede-mes wat in ’n toonkas gelê het, gekoop. Dit het ’n lem van ses duim gehad.
Hy het die mes, wat ook ’n lem van ses duim gehad het, in die skede teruggeplaas en dit by sy broek ingesteek, sodat net die bo-stuk van die leerskede uitgesteek het. Toe het hy die mes uitgetrek en gevra wat dit kos. Hy het dit ook gekoop.
Terwyl hy in die tweede winkel op kleingeld gewag het, het ’n advertensie waarop ’n sekere soort pistool afgebeeld was sy aandag getrek. Hy het gevra of hy ’n lisensie moet hê om so ’n pistool te koop. Die verkoopsman het bevestigend geantwoord en Tsafendas het die saak daar gelaat.
Hy het toe al goed genoeg geweet dat hy in Suid-Afrika geen vuurwapen sonder ’n lisensie kan koop nie. Dit het hy agtergekom toe hy vroeër in Durban ’n vuurwapen wou koop. Dit is trouens waarom hy ’n pistool by die Eleni se matrose in die hande probeer kry het. Hulle kon dit sonder lisensie aan hom verskaf.
Wat sou hom op die oggend van 6 September beweeg het om te vra of hy ’n lisensie vir daardie pistool nodig het? Sou hy dalk gehoop het dat die man hier voor hom bereid sou wees om die wet te oortree?
Daarvan het niks gekom nie - maar onbewus het die twee manne wat die messe aan hom verkoop het reeds ’n oortreding begaan, soos later in die verslag van die Van Wyk-kommissie aangetoon is. Volgens Wet 54 van 1949 is ’n mes met ’n lem van meer as 3 duim ’n “gevaarlike wapen”, en iemand wat dit verkoop, is aan ’n misdryf skuldig tensy hy kan bewys dat hy grondige rede gehad het om te glo dat die persoon wat dit koop dit vir ’n regmatige doel nodig het. Die twee verkopers het albei gesê dat hulle nie van die bepaling bewus was nie.
In die Parlementsgebou het Tsafendas die messe uit die skedes gehaal en in ’n kabinet in die bodes se kleedkamer toegesluit. Daarna het hy sy bode-uniform aangetrek: vlootblou met ’n groen koord omboor. Destyds het alle Volksraadsbodes so ’n uniform gedra, sowel dié wat in die Raadsaal diens gedoen het as dié wat, soos Tsa­fendas, in ander dele van die gebou gewerk het. Vandag dra die bodes wat in die Raadsaal self werk ’n onderskeidende uniform: ’n kort groen baadjie met goudkleurige omboorsel.
Die skede van die een mes het hy aan die lyfband onder sy baadjie geheg, die ander skede aan ’n dun tou wat hy onder sy klere om sy lyf vasgemaak het. Maar die messe het in die kabinet gebly.
Met sy uniform aan het hy sy bodewerk voortgesit. Van die persmanne het begin opdaag en hom gevra om vir hulle tee te bring.
Een van die manne was mnr. Gerald Shaw van die Cape Times. “Ek het hom betaal toe hy die tee gebring het,” het mnr. Shaw later vertel, “en hy het vir my kleingeld uitgekeer. Tien minute later het hy weer aangekom met ’n hele handvol note as kleingeld. Ek het hom daarop gewys dat hy reeds my kleingeld gegee het, en hy is daar weg. Dit het gelyk of hy ’n bietjie verward is.”
Tsafendas het meer as eens ’n bietjie verward gelyk toe hy daar was. Dit het party persmanne getref dat hy nie soos die ander bodes is aan wie hulle gewoond was nie. Sy Afrikaans was swak, sy Engels het hom soms ook in die steek gelaat, hoewel hy dit oor die algemeen vlot gepraat het. Hy het dikwels lomp en onbeholpe gelyk, asof hy die skinkborde waarop hy kos en drank aangedra het nie behoorlik kon hanteer nie.
Daardie oggend het Tsafendas, wanneer hy nie besig was om van die persmanne te bedien nie, die Bybel gesit en lees, wat hy vantevore ook dikwels gedoen het. Hy het die oggend lank oor ’n sekere teks gesit en peins en gevra of daar nie iemand is wat dit vir hom kan verduidelik nie. Agterna is geprobeer om vas te stel watter teks dit was, maar dit het nie geluk nie.
Om 10.10 het dr. Verwoerd se vliegtuig op Ysterplaat geland, waar sy ampsmotor, TP 1000, op hom gewag het. Met mev. Verwoerd by hom in die motor het hy dadelik na die Parlementsgebou gery, waar hy om 10.30 moes wees vir die weeklikse koukusvergadering van die Nasionale Party. Van die Parlementsgebou is die motor met mev. Verwoerd na Groote Schuur, nadat dr. Verwoerd aan haar gesê het dat hy die middag graag vroeër as gewoonlik wil eet, sodat hy ’n bietjie kan rus voordat hy na die Volksraad gaan. Dit was sy vaste gebruik om voor so ’n groot geleentheid te ontspan as hy enigsins kon.
Die koukusvergadering was ’n heuglike geleentheid. Leier sowel as volgelinge het gevoel dat hulle in die begin van ’n nuwe tydperk met nuwe geleenthede staan, waarin dinge wat in die verlede ondenkbaar gelyk het, moontlik sou word; en die optrede van dr. Ver­woerd het by sy mense die indruk versterk dat die middag ’n keerpunt kan bring.
Daar het hulle nog ’n ruk lank gestaan en gesels. Dr. Verwoerd het baie te sê gehad. Omstreeks 12.15 het min. De Klerk op sy horlosie gekyk. “My aarde,” het hy aan die Eerste Minister gesê, “dis al kwart oor twaalf. Jy sal seker nog jou snare ’n bietjie wil gaan stem vir vanmiddag se debat.” En hy is toe daar weg.
Dr. Verwoerd het nog ’n rukkie in sy kantoor vertoef. Vir eers het daar ’n paar briewe gelê wat hy moes onderteken. Die oggend het hy sy private sekretaris dit op die hart gedruk dat hy die briewe vir ondertekening gereed moes hê. Dit het mnr. Olivier opgeval dat hy so buitengewoon gesteld daarop was dat die briewe so gou afgehandel moes word.
Daar was vrugte op tafel waarvan dr. en mev. Verwoerd besonder baie gehou het, maar omdat hy klaarblyklik haastig was, het sy aan die hand gedoen dat hulle die vrugte maar tot die aand moet los. “Dan kan jy ’n bietjie langer rus,” het sy aan hom gesê.
Anders as gewoonlik kon dr. Verwoerd die middag nie dadelik aan die slaap raak nie. ’n Paar maal het hy mev. Verwoerd gevra hoe laat dit is, maar eindelik het hy ingesluimer en vas geslaap - so vas dat hy die telefoon nie hoor lui het nie.
Die ander bode was egter nie gewillig om te ruil nie, en Tsafendas het gesê dat hy dan maar tussen twaalfuur en eenuur ’n bietjie in die Kompanjiestuin, teenoor die Parlementsgebou, sou gaan rondstap.
Omstreeks eenuur het hy teruggekeer. Hy het onrustig rondgestap en toe ’n ander bode hom vra wat makeer, het hy gesê iemand kan hom dalk opbel.
Net na twee-uur is hy en mev. Verwoerd van Groote Schuur weg na hy nog eers, soos elke dag, ’n paar suikerklontjies aan sy bulhond, Punch, gegee het. Die suikerklontjies het altyd in die voorportaal gereed gelê, en net dr. Verwoerd mag daarvan aan Punch gegee het, sodat “hy kan weet wie sy baas is”.
Hul motor is deur ’n adjudant-onderoffisier van die polisiemag bestuur. Agter TP 1000 het ’n ander motor gevolg, deur ’n sersant bestuur, met kol. Buitendag daarin.
Omstreeks 2.12 het TP 1000 in Parlementstraat by die Eerste Minister se ingang stilgehou. Dit is ’n klein poortjie in ’n hoë muur, ’n ent aan die berg se kant van die hoofingang na die Volksraad se deel van die Parlementsgebou. Daarbinne het die Volksraad se klokkies, wat om 2.10 aangeskakel was, reeds gelui.
Toe het Tsafendas al in die Wandelgang gestaan en wag. Nadat hy uit die bodekamer weg is, het hy die messe uit die kas waarin hy hulle toegesluit het, gaan haal en in die skedes onder sy klere gesteek. Daarop het hy na die kantoor van die hoofbode gegaan, wat net regs van die Volksraadsaal geleë is, met ’n deur wat op die Wandelgang uitgaan. As persbode is hy soms na die kantoor gestuur om daar vir die persmanne koerante te gaan haal.
Toe hy die middag daar aankom, was daar ’n ander tydelike bode, wat aangeneem het dat hy maar weer net koerante kom haal het. Hy het aan hom gesê dat die koerante nog nie gekom het nie.
Tsafendas het die kantoor verlaat en by die posbus in die Wandel­gang, net buite die deur van die kantoor, gaan staan. Die ander bode het dit nie opgemerk nie, want nadat Tsafendas weg is, het ’n Volksraadslid hom iets kom vra en daarna het die telefoon gelui. Hy het net klaar oor die telefoon gepraat toe hy ’n geraas hoor, en daarna het iemand die kantoor binnegestorm en gesê hy moet ’n ambulans laat kom...
Die Volksraadslid wat die middag in die kantoor van die hoofbode was, is mnr. Jack Wainwright van Oos-Londen-Noord. Hy het daarheen gestap net nadat die klokkies om 2.10 begin lui het. “Toe ek verby die posbus stap,” het hy later vertel, “sien ek ’n bode daar staan. Dit het later geblyk dat dit Tsafendas was. Hy het sy hande agter die rug gehad en gestaar in die rigting waarvandaan dr. Ver­woerd later sou kom. Dit het by my opgekom dat ek die bode nog nie vantevore gesien het nie. Toe ek na ’n minuut of wat uit die kantoor kom, het hy nog daar gestaan.”
Toe TP 1000 in Parlementstraat stilhou, het twee speurders daar gestaan en wag. Vergesel van hulle en kol. Buitendag het dr. Ver­woerd by die poortjie ingestap en oor ’n ingeslote vierkant tot by ’n deur vlak by die kantoor van die Eerste Minister. Mev. Verwoerd het, soos haar gebruik was, tydsaam gevolg en reguit na die trap gestap wat na die besoekersgalerye en -loges op die eerste verdieping lei.
Op die treetjies na die deur het dr. Verwoerd ’n oomblik stilgestaan en onder die takke van die bome in die vierkant deur gekyk na Tafelberg, waaroor die wolke op die dag gerol het. “Nou waai die Suidoos soos ons wil hê dat hy moet waai,” het hy aan kol. Buitendag gesê. “Dit beteken reën vir die binneland.” Miskien het sy gedagte op daardie oomblik ook nog na Stokkiesdraai, daar ver in die binneland, teruggeflits.
Dr. Verwoerd het ’n haastige draai by sy kantoor gemaak, waar hy sy hoed aan ’n kapstok opgehang en sy bril uit die brilhuisie gehaal het, wat hy daar laat agterbly het. Dit was ’n nuwe bril wat hy kort tevore gekry het, en die raam het in die huisie vasgehaak - baie soos die mes wat Tsafendas die oggend gekoop het, in die skede vasgehaak het.
Dr. Verwoerd het altyd ’n bril in ’n huisie in die bosak van sy baadjie gedra. As hy iets wou lees, het hy dit sommer uit die huisie getrek sonder om nog eers die huisie uit sy sak te haal. Maar uit die huisie sou hy dit nie so maklik kan trek nie, daarom het hy die bril los in sy sak gesit en die huisie in sy kantoor laat lê.
In die Parlement het dit ook so gegaan, selfs wanneer hy lang beleidstoesprake gehou het. In die kort sitting in die begin van 1966 het hy nog ’n lang verklaring oor die netelige Rhodesiese vraagstuk gedoen. Ter wille van die diplomate wat spesiaal daarvoor na die Parlement gekom het, het hy Engels gepraat, met slegs enkele aantekeninge in die hand. Na aanleiding daarvan het die bekende Afrikaanse joernalis Schalk Pienaar nog geskryf: “Hoe tweetalig ’n mens ook al mag wees, jy stel hoë eise aan jouself wanneer jy in sulke omstandighede oor so ’n onderwerp ’n beleidsverklaring in jou tweede taal doen met niks meer as enkele aantekeninge in jou hand nie . . . Dr. Verwoerd was briljant. In sulke omstandighede is hy dit eintlik altyd. Maar ek het altyd ’n sekere huiwering wan­neer ek ons Eerste Minister so half uit die vuis uit sulke verklarings hoor doen.”
Met die oog daarop dat mnr. Potgieter nie die hele debat, wat twee of drie dae sou duur, sou kon bywoon nie, het dr. Verwoerd aan hom die versekering gegee dat hy sy “belangrikste verklaring” die middag reeds sou doen. Daarmee, aldus mnr. Potgieter, het hy bedoel sy verklaring oor die ontmoeting met hoofman Jonathan en sake wat daaruit voortspruit. Aan mnr. Potgieter het hy ook te kenne gegee dat hy na aanleiding van die Wêreldhof se uitspraak oor die Suidwes-vraagstuk en oor die politieke posisie van die Kleurlinge sou praat.
Die Wandelgang is ’n ruime voorportaal, 25 voet breed, wat oor die volle breedte van die Volksraadsaal strek, met ’n verlenging na die eet- en koffiekamer. Voor die hoofingang na die Volksraadsaal staan ’n hoë ornamentele houtskerm, tien voet breed, sodat iemand wat in die Wandelgang staan, nie in die Raadsaal kan inkyk nie. Wie die Raadsaal binnegaan, moet van regs of links agter die skerm instap om by die deur te kom.
Soos ’n mens met die gesig na die skerm staan, het Tsafendas regs daarvan by die posbus gestaan. Dr. Verwoerd-hulle het van die linkerkant gekom.
Soos by alle groot Parlementêre geleenthede was daar dié dag ook ’n gedrang in die Wandelgang - van lede op pad na die Raad­saal en gaste wat uit die eetkamer gekom het om na die galery te gaan. Ongemerk het Tsafendas tussen die mense deur van die posbus na die hoofingang van die Raadsaal gestap. Mnr. Bill Holland (Kleurlingverteenwoordiger), wat omtrent drie tree van die ingang met mnr. Myburgh Streicher, die lid vir Newton Park, gestaan en gesels het, met sy gesig in die teenoorgestelde rigting, het Tsafendas by hulle verby sien beweeg.