Handelinge 2:1-21 (Robert Vosloo)
Tema: Die Gees laat bang, stemlose mense praat
Die Gees laat bang, stemlose mense praat
"New life – sudden, unmerited, irresistible new life! That is the reality that the Pentecost narrative in Acts 2 broadcasts, and the text transmits the story in the most expansive way imaginable" (Breuggemann et al, p 347).
Onverwagse, onverdiende en onweerstaanbaar nuwe lewe is inderdaad waaroor die teks gaan. In net vier verse beskryf Lukas die skielike uitstorting van die Heilige Gees. Die dissipels is op die dag van die Pinksterfees bymekaar. Skielik is daar die geluid van 'n geweldige stormwind en sien hulle iets soos vuur wat in tonge verdeel en op elkeen van hulle kom. Daarna lees ons van die taal-wonder. Die groot verskeidenheid Jode ('uit al nasies onder die son') wat vir die fees bymekaar is, hoor elkeen in hulle eie moedertaal hoe gewone Galileërs praat oor die groot dinge wat God gedoen het. Die mense is verras, verbaas en uit die veld geslaan. So onverwags en nuut is die gebeurtenis dat party van die bystanders alleen tot een gevolgtrekking kon kom: Hulle is dronk!
Petrus, die man wat vroeër vir Jesus verloën het, staan egter saam met die ander elf apostels op en maak duidelik dat die hulle nie dronk is nie. Hy maak dan met die verwysing na die profeet Joël dit duidelik dat wat hier gebeur is dit waaroor die Skrifte praat. Die Gees kom op alle mense – ook die wat ons nie verwag ontvangers van die Gees sal wees nie. Jongmense en oumense sal kan nuut sien en praat.
In hierdie verse in Handelinge 2 lees ons hoe mense nuut word – nuut sien, nuut praat en nuut hoor. Hierdie nuutheid kom skielik en bring mense in beweging. Handelinge maak dit duidelik dat hierdie ervaring van nuutheid en beweging nie bloot met die geesdrif van die dissipels saamhang nie. Nee, dit is 'n nuutheid en drif wat ontspring as gevolg van die ontvangs van die gawe van die Gees.
Dit is duidelik dat hierdie gedeelte as gevolg van die historiese situasie dui op gebruik by Pinkstersondag. Dit is wel tog belangrik om die perikoop nie van die res van hoofstuk 2 los te maak nie. Die onderskeie perikope in die hoofstuk is deeglik in die Woord teen die Lig-reeks deur onderskeidelik De Villiers (Hand 2:1-13, WtL 1/3), Herholdt (Hand 2: 14-21, WtL 1/9); Du Toit (Hand 2: 46-47, WtL 1/4); Smit (Hand 2:22-36, WtL 1/3) en Van Wyk (Hand 2:37-42, WtL 1/5) bespreek.
Die dag van die Pinksterfees is so genoem omdat dit die vyftigste (Grieks: pentekostos) dag na die Pasga was. Onder die Hebreeus-sprekende mense is dit bekend as die 'fees van die weke' (vgl. Ex 34:22a; Deut 16:12) en ook as die 'dag van die eerste vrugte' (Num 28:26). Dit was dit dag waarop begin is om die eerste vrugte van die oes vir God as offer te bring. Die Pinksterfees was een van die drie groot pelgrimfeeste van antieke Israel (sien byvoorbeeld Paulus se gretigheid in Handelinge 20:16 om in Jerusalem vir die fees te wees). Na die vernietiging van die tempel in 70 n.C., het die fees later 'n herdenking van die ontvangs van die wet by Sinai geword (sien die kommentare hieroor).
Die meeste eksegete wys daarop dat ons moet waak om nie in allerlei historiese vrae oor die aard van die gebeure op die eerste Pinksterdag verstrik te raak nie. Vrae soos: "Hoe kon drieduisend mense in die huis gekom het?", "Hoe kon hulle almal vir Petrus gehoor het?" ensovoorts kan die diepste teologiese betekenis van hierdie gedeelte versluier. Die teks wil dit duidelik maak dat die Gees van God die mense aangeraak het en hulle met krag vervul het. As dit oor een saak handel, dan handel dit oor die Gees wat nuwe lewe in mense se lewens inblaas en hulle saamsnoer. Dikwels word oor Pinkster as die geboorte-uur van die kerk gepraat. Of dit heeltemal waar is, word dikwels oor gedebatteer. Die Pinksterfees kan immers nie van die Paas-gebeure en hemelvaart (vgl. Luk. 24) losgemaak word nie. Nogtans lê die diepste geheim van die kerk in die koms van die Gees. Die Handelinge van die apostels (of eerder die handelinge van die Gees deur die apostels) gaan oor die geloofsgemeenskap en die God van hierdie gemeenskap. Soos Willimon dit stel: 'Acts cares little for the trials and psychic make-up of individual personalities, because this is a literature in service of a community. The community is the centre of Acts, with the God of the community being the chief actor in the drama.' (Willimon, 29).
Pinkster gaan oor 'n nuwe begin. Dit gaan oor die inbeweeg van nuwe mense in 'n nuwe dimensie, situasie en tyd. Dit is dus meer 'n tyd van 'n begin as van 'n voleinding. Of dalk eerder: dit is die begin van die voleinding. In hierdie sin kan 'n mens moontlik selfs sê dat iets van Pinkster beslag kry in elke Sondag, deurdat Sondag iets van die element van 'n nuwe begin inhou. Die Joodse denker Franz Rosenzweig maak in sy boek The Star of Redemption (Die Stern der Erlösung) die fyn waarneming dat die Sondag 'n 'festival of the beginning'. Hy skryf verder: 'The Christian is the eternal beginner; completion is not for him: all's well thats well begun. That is the eternal youth of the Christian; every Christian lives his Christianity every day as though it were his first' (359).
Die Gees is belowe (vgl. Joh 14-16; Hand 1:8). Hierdie belofte word met Pinkster gerealiseer wanneer die Gees nuwe lewe bring. 'New life for the church! New life for individuals within the church! New life through the Spirit of God! This is the meaning of Pentecost' (Brueggemann et al, 348).
Dié nuwe lewe word uitgestort op almal. Die nuwe lewe kry gestalte in 'n nuwe taal. 'n Taal-wonder vind plaas. Die eerste gawe was 'n spraak-gawe. Die eerste vrugte van die gawe van die Gees, is die gawe van verkondiging (vgl. Willimon, 30). Hierdie spraak-gawe strek universeel – geen nasie is uitgesluit nie. Die Duitse sistematiese teoloog Michael Welker maak in sy boek God the Spirit (in 'n interessante hoofstuk oor ('The Outpouring of the Spirit') die opmerking dat die wonder van Pinkster nie in die buitengewone, onbegryplike eienskappe van die Pinksterverhaal (soos die geluid uit die hemel en die verdeelde vuurtonge) lê nie, maar in die onverwagte verstaanbaarheid daarvan deur die toehoorders en die gemeenskaplike kapasiteit om in die lig van dit wat hulle verstaan te handel. Saam met die spraak-wonder gaan dus 'n hoor-wonder. Uiteenlopende mense hoor op so 'n manier dat die hoor hulle saambind. Dit is die moeite werd om Welker breedvoerig hieroor aan te haal: 'Without dissolving the variety and complexity of their backgrounds … an unbelievable commonality of experience and of understanding occurs. And this difference between the experience of plural inaccessibility to each other and of enduring foreignness, and unfamiliarity, on the one hand, and utter commonality of the capacity to understand, on the other hand – that is what is truly spectacular and shocking about the Pentecost event' (233).
Die wonder van Pinkster is 'n wonder van praat, hoor en handel met onverwagse nuutheid.
Die Gees maak dat Petrus met nuwe krag preek. Ons kan sê dat die Gees die groot vertaler is. Die Gees bring die NOU in verband met die verlede. Daarom maak Petrus die verband met die profesie in Joël. Daar is die waagmoed om te sê te sê dat wat nou hier (met Pinksterdag) gebeur is dit wat daar (in die Skrifte) oor gepraat word (in Engels: 'this is that'). Die Gees bring die gawe om te kan interpreteer, om te ver-tolk. Hierdie beweging van die Gees vorm ook die hart van die Christelike verkondiging. Die beweging is ook nie net van die NOU na die Skrif nie, maar ook van die Skrif na die NOU! Dit is die eerste effek van die Gees dat vertaling plaasvind. So word daar brûe gebou tussen mens en mens en tussen taal en taal. Mense kan God se woord spreek, omdat die Gees self dit vertaal sodat elkeen dit by wyse van spreke in sy eie moedertaal hoor.
In Petrus se toespraak op Pinksterdag maak hy die bekende verwysing na Joël. Wat egter belangrik is, is nie die blote herhaling van hierdie woorde nie. Die wyse waarop Petrus hierdie teks gebruik wys heen na die diepste bedoeling van Pinkster. In die boek Joël is die uitstorting van die Gees 'n teken van vernietiging en dood. In Petrus se mond word hierdie oordeelswoorde omgebuig in 'n boodskap van nuwe lewe. Die Gees bring nie dood en vernietiging nie, maar nuwe lewe. Mense van wie 'n mens dit nie sou verwag nie, word tolke van hierdie nuwe lewe.
Die nuutheid wat die Gees bring, kry daarin neerslag dat die Heilige Gees soms die Skepper-Gees genoem word. 'n Mens voel die parallel aan tussen die Skepper-Gees van nuwe lewe in Handelinge 2 en die in Genesis 2:7 . Hierdie skeppende werking kry liturgiese neerslag wanneer die kerk met versugting bid en sing: Veni Creator Spiritus – Kom Skeppergees (vgl. die mooi Veni Creator Spiritus-liedere van die Taize-geloofsgemeenskap).
Will Willimon het 'n preek met die titel The Prevailing Spirit op Pinksterdag 1998 gehou (op die internet beskikbaar: www.chapel.duke.edu).
Ons het nie net 'n alternatief vir die taal en tyd van die wêreld nie, ons is die alternatief: 'We do not have a story to tell but in the telling we are the story being told' (54).
In 'n liedjie met die titel 'Woorde' (op die CD Die vierdie horison) sing die Afrikaanse sanger Koos du Plessis soos volg:
"goeiemôre goeiemiddag goeienaand
veels geluk en bly te kenne vat die hand
dis alle woorde net leë woorde
en almal sing dit …
dis alles woorde net leë woorde …"
Woorde word inderdaad soos Koos du Plessis sing, maklik leeg en afgesaag. Dit verloor gou hulle krag en nuutheid. Soms tref die leegheid van ons eie woorde ons. Ons voel die onegtheid daarvan aan of raak bewus van die kompromieë wat daarin opgesluit is. Ons taal en ons woorde verklap baie van onsself. Die filosowe praat van die taal as die huis waarin ons bly. Soms kom ons onder die indruk dat ons taal-huis redelik bouvallig daar uitsien.
Dikwels weerspieël ons woorde en manier van praat ons onvermoë om anders te leef. Ons wil nie so gou kwaad raak nie. Ons wil nie ons eggenoot of kinders so kwes met ons woorde nie. Ons wil nie goedkoop klink as ons troos nie. Ons wil graag wyser raad gee as iemand ons om hulp vra.
Soos minder ander dinge konfronteer ons onbeholpenheid met woorde ons met ons beperkinge.
Ons teks praat van 'n wonderwerk. Daar is 'n geweldige stormwind en vuur. Ongelooflik. Maar dit lyk of daar iets nog meer ongelooflik is. Mense – gewone mense – praat op 'n ander manier. Hulle is geesdriftig en meegevoer. En nog 'n groter wonder: mense hoor hoe eenvoudige mense in hulle eie moedertaal met hulle praat. Die woorde wat dié mense se mond verlaat bereik hulle ore as bekende en lewegewende klanke.
Dit is iets onverwags en verrassend.
Die Gees laat mense nuut praat.
Te midde van alledaagsheid en voorspelbaarheid breek iets nuuts mense se lewens binne. Dit transformeer hulle. Dit bevestig vir ons vandag: werklike nuutheid is moontlik.
Ons leef in 'n tyd wat mense te midde van die geweldige reklamewaarde van die woord NUUT nie werklik glo in nuutheid nie.
Ons verwag nie dat ander mense of onsself kan verander nie.
Ons leef daarom vewagtingloos. Dalk lê hierin 'n diep rede vir die neerslagtigheid wat ons so stelselmatig bekruip. Of vir die traagheid van die kerk om iets anders te wees as 'n volkskerk wat maar net dinge doen soos dit in die verlede gedoen is.
Kan God dan regtig iets nuuts doen – met my, my bure of ons as gemeente?
As ons dit toe-eien en daaruit probeer leef, volg nog vrae: Wie sal na ons luister? Is ons nie te ongeloofwaardig nie? Klink ons woorde nie vir onsself dikwels leeg as ons praat oor liefde, hoop, geduld, geloof, moraliteit, spiritualiteit of watter sake ook al nie. Hoe sal ander daardeur vernuwe word?
Hoe kan God ons as feilbare en dikwels sprakelose mense gebruik om sy Woord te bring tot 'n wêreld wat elke dag duisende woorde hoor uit bekwame monde?
Dit is in die lig van hierdie vrae wat as kerk ons geboortedag moet herroep. Ons moet onthou dat ons bestaan 'n wonderwerk is. Ons taalvaardigheid is 'n gawe. Hoekom? Omdat God op 'n misterieuse wyse ons woorde neem en dit dra. God spreek sy woord deur en dikwels ook ten spyte van ons dialek.
God stuur ons na die wêreld, maar voordat God sy kerk na die wêreld stuur, stuur Hy eers sy Gees na die kerk. Hierdie Gees is die groot vertaler. Dié Gees maak skynbaar leë woorde tot woorde van lewe. Dit buig afgesaagde woorde om tot woorde wat opnuut tref en verander. Dít is die wonder van Pinkster.
Die Duitse teoloog Helmut Thielicke gebruik iewers die beeld van 'n katedraal se vensters om die werking van die Gees te beskryf. As 'n mens na die glasvensters van 'n katedraal van buite kyk lyk dit koud, grys en leweloos. Stap jy egter die katedraal binne, lyk die vensters heel anders. Jy sien die sonlig daardeur skyn en die kleure kom tot lewe en so verkry die gebrandskilderde vensters die krag om ons met 'n kleurryke ligglans te oorrompel. Thielicke merk dan op dat die Heilige Gees die een is wat ons by wyse van spreke in die katedraal inlei. Dit lei ons uit die koue en gryse leweloosheid uit na die wêreld van God se lig en nuutheid.
Dalk is die groot wonder van Pinkster dat die Gees ons gewone woorde en lewens gebruik as medewerkers om mense te begelei op die reis van donker en leweloosheid na lig en vreugde.
Kommentare: Bruce (NICNT); Johnson, L T (Sacred Pagina); Pesch, R (EKK); Willimon, W (Interpretation).
Aanvullend: Brueggemann, W et al, Text for Preaching: A Lectionary Commentary Based on the NRSV – Year B, 346-349; Burger, C W, Muller, B A, Smit, D J (reds), Woord teen die lig 1/3, 90-99); Burger, C W, Muller, B A, Smit, D J (reds), Woord teen die lig 1/9, 147-154; Hauerwas, S, Christian Existence Today, 47-54; Lüthi, W, Die Apostelgeschichte, 30-46; Miskotte, K H, Preken en meditaties (Verzameld werk 3), 19-39; Noordmans, O, Verzamelde Werken 7, 344-353; Thielicke, H, Christ and the Meaning of Life, 56-58; Welker, M, God the Spirit, 228-239.