Idole, ikone en enkele gedagtes oor God - Johannes Bertus de Villiers
Idole, ikone en enkele gedagtes oor God
Deur Johannes Bertus de Villiers op 1 Oktober 2012
Kans mens 'n prentjie van God maak?
Die filosoof Jean-Luc Marion onderskei tussen twee tipes afbeelding van God – die idool en die ikoon. Albei is poorte tussen ons wêreld en God se wêreld, plekke waar 'n ontmoeting tussen mens en God plaasvind.
Idool sluit by die Engelse woord "idol" aan en klink op die oog af negatief – party mense sou dit as "afgod" wou vertaal – maar Marion bedoel dit breër. 'n Idool is 'n beeld van God wat mense skep op grond van 'n belewenis wat hulle van God gehad het.
As 'n Babiloniër Mardoek beleef het, sou hy 'n beeld gebou het waarin hy iets van dié belewenis probeer saamvat. 'n Kanaäniet sou dieselfde met Baäl gedoen het. 'n Jood in die Tweede Tempel-era sou sy belewenis nie in 'n beeld saamvat nie, maar eerder in 'n boek waarin hy iets probeer beskryf van die idee van die God wat hy beleef het.
Christene sal op hul beurt dikwels 'n prentjie in hul kop hê, dalk net 'n vae herinnering van 'n emosie wat hulle eens tydens 'n bekering of 'n geestelike belewenis gehad het. Vir party mense is hul idool die Bybel of 'n ander boek wat volgens hulle 'n beskrywing van God bevat. Deepak Chopra het al 'n boek geskryf genaamd Who is God?
'n Idool is nie noodwendig negatief of eens vals nie. 'n Idool is iets waarheen mens telkens teruggaan om jou te herinner aan hoe die God was wat jy ervaar het, iets wat jy ook vir ander mense kan voorhou en sê "Kyk, só is God". 'n Idool is 'n poort waardeur ons God se wêreld probeer betree.
'n Ikoon is iets anders. Dit is soos een van daai houtprentjies wat jy in 'n Ortodokse kerk vind. 'n Ikoon word nie geskep ná 'n geestelike ervaring nie – dit gaan die geestelike ervaring vooraf. Waar 'n idool 'n poort is waardeur ons God se wêreld betree, is 'n ikoon 'n poort waardeur God óns wêreld betree. Jy beleef nie eers vir God en maak dan 'n ikoon van hom nie, jy bou eers die ikoon, en daarna kom God na jou.
As jy na 'n ikoon gaan, as jy jou hande oplig om aan die beeld te raak of met jou kop teen die houtkruis kniel, is dit nie sodat jy kan omgaan met die God wat jy reeds ken nie, dis eerder sodat jy jouself kan neerlê en sodat iets totaal nuut deur die poort van daardie ikoon jou wêreld kan binnekom.
'n Ikoon is natuurlik nie net 'n houtprentjie nie, maar kan ook iets anders wees. 'n Plekkie in jou tuin selfs, die gesig van 'n ander mens, 'n onverwagte oomblik van transendensie in die middel van 'n besige dag – iets met 'n diepte wat vreemd aan jou vertroude leefwêreld is en wat 'n moontlike poort van 'n gans misterieuse en gans anderse God kan word.
Die woord ikoon is afgelei van die Griekse woord "eikoon", wat ons onder meer teëkom in Kolossense 1:15 – Paulus skryf "Die Seun is die beeld van God, van God wat self nie gesien kan word nie". Beeld is in dié teks die vertaling van "eikoon" en verwys na Christus. Paulus verwys dus na Christus as iets wat aan Marion se beskrywing van 'n ikoon sou voldoen – nie 'n samevatting van God soos ons hom ken nie, maar 'n poort waardeur 'n gans nuwe God (of 'n gans nuwe aspek van God) aan ons geopenbaar kan word. So 'n Christus verloor alle betekenis as mens hom verstaan, en ek sal selfs wou argumenteer dat hy alle betekenis verloor as mens hom "ken", want hy is juis in sy vreemdheid 'n poort waardeur God na ons toe kom, eerder as 'n poort waardeur ons na God gaan.
Ek stem dus vir Christus as 'n ikoon eerder as 'n idool.
Wanneer die filosofie van die 20ste eeu die dood van God as 'n gegewe aanvaar, meen Marion dat dit God as idool is wat gesterf het. Sy mening is dat dit egter nie 'n belewenis van God of die transendente as ikoon uitsluit nie. Die God wat ons uit ons verlede met ons saamdra, is volgens hom nie meer met ons nie, maar daar is steeds iets wat vanuit die onbekende toekoms op ons leefwêreld inbreek, en daarmee kan hy saamleef.
God is 'n gawe áán ons, eerder as 'n gawe wat deur ons gegee word. God skep, eerder as om geskep te word.
Iets van Ruud Welten: "For Marion, this implies a crucial difference between science and theology. Science treats its subjects as objects. The animal is to the biologist what chemical reaction is to the chemist or what human behaviour is to the sociologist, all objects of science ... Theology is not about objectified subjects, rather, it adopts a receptive openness toward that which is given".
En dan hierdie mooie aanhaling: "Marion's phenomenology of possibility is a phenomenology of hope rather than a crypto-theology. If theology is addressed at all, it is only in the context of a theology of hope. Marion will not show us God; he just makes sure there is room for God to show Himself!"
(Aanhalings uit God in France – Eight Contemporary French Thinkers on God deur Peter Jonkers en Ruud Welten.)