Die Sophia Charlotte Verhaal: Nog uittreksels uit "Mag ons vergeet?"
Op die erfenisstigting se facebook page, post Riana-hulle soveel mooi foto's en het al soveel mooies opgesit van die Boere-oorlog. Al die foto's wat ek op die laaste paar blog-posts gesit het, het ek van daar af gekry.
Die paar foto's hier onder, het ek egter op die volgende webblaaie gekry:
'n Mens kan amper nie glo dat daar 'n tyd was toe die haat vir die Engelse die hoof-besprekeing was in Suid Afrika nie. In die tyd van die Boere-oorlog was daar 'n term wat gebruik was vir die gevoel wat die Britte teenoor enige ander volk gehad het - "jingoism". Hulle het 'n absolute gevoel van meerderwaardigheid gehad, en is Suid Afrika was dit dieselfde. Afrikaners is beskou as 'n lae-klas mens, en swartmense nog laer as die afrikaners.
Natuurlik was dit nie almal nie, baie Engelse het hulle geskaam vir die houding, en name soos Olive Schreiner en Emily Hobhouse kom dadelik op. Maar uit die onderstaande sal mens sien dat daar nie baie was wie hulle geskaam het daarvoor nie.
Mej. M Els
…Onder ons was daar 'n mev. Coetzee; sy het ag kinders gehad, en nou was vier al dood. Eendag gaan ek verby haar tent, en daar op die grond op die kakiekomberse sien ek drie seuntjies lê, en die miere wemel oor hulle. Die moeder wat kraamkoors gehad het – haar pasgebore seuntjie was al dood – lê op 'n kateltjie. Naas haar lê 'n meisie van sewe jaar, ook siek. Om hulle ellende te vererger was die tent vol kakieluise.
(sy het verder vertel van die opstand wat toe in die Brandfort konsentrasie kamp begin het op 25 November 1901.)
Aletta Maria du Toit, Welgedacht, Fauresmith, OVS
…Gedurig het 'n mens die gehoes en die gekerm van die siekes gehoor. Hier hoor ek iemand van pyn kerm, daar hoor ek 'n ander ween by 'n sterwende, op 'n ander plek bid iemand, weer êrens anders roep iemand om hulp en nog een smeek om 'n lig, want sy wou sien of haar kind nie al dood was nie. Menige dierbare het so in die donker gesterwe. Partymaal het 'n moeder haar kind buitentoe gedra om by die lig van die maan te sien of hy nog leef. Gaan ons die nodigste goed vra, dan word ons beledig… Twee maal in die week, Dinsdag en Vrydag, mog die mense hule dierbares besoek (in die hospitaal). As 'n kind aan sterwe was word die moeder geroep; partymaal was die kindjie al dood as sy daar aankom.
Mev Anna Botha, Breipaal, Smithfield.
Op 4 Oktober 1901 is ek met my vyf kinders gevange geneem. Toe ons 'n klein afstand van ons huis was, bars my vyf-jarige seuntjie in trane uit:"Ag, mammie", sê hy, "sal ons dan nie almal in die kamp doodgaan nie?" Dit was vir my te veel! Op die oomblik kon ek hom nie troos nie, maar later het ek aan hom gesê:"My kind, ons moet nou die liewe Heer om troos en krag vra. As dit nie Sy wil is nie, dan sal ons nie sterf nie."
Op 6 Oktober kom ons vermoeid en half dood van die honger in die kamp op Bethulie aan. Iemand slaan met 'n stok op my tent. Ek vra wat dit dan beteken en kry as antwoord dat k vlees moes gaan haal. Ek het na die groot tent gegaan en toe ek by die deur kom slaan die damp van bederfde vlees in my neus op. Ag, wat moes ek sien! Al die skaapvlees was bederwe, vol maaiers en wurms. In my tent het ek die vlees goed deurgekyk, maar het g'n enkele stukkie wat bruikbaar was, gekry nie. So het dit ag dae lank geduur voordat ek 'n stukkie gekry het wat ek kon kook. Toe ek dit klaargemaak het, was dit oneetbaar van die dipstof.
Dieselfde dag is my dogtertjie hospitaal-toe gestuur, en dit het vier maande en vyftien dae geduur eer sy weer teruggekom het. Onderwyl het ek met al my kinders siek geword. Die dokter het gesê dat ek hospitaal-toe moes gaan. Ek kon geen mens kry by wie ek die ander kinders kon laat nie. Met my sterwende kind, amper nakend, is ek na die ander kant van die draadheining gebring. Daar was ek 'n dag en 'n half en toe sterf my kind.
Dink tog hoe swaar dit vir my was! Ek was so siek dat ek my oë byna nie oop kon hou nie en daar was niemand wat my kon help nie. Hoe swaar was dit nie om haar ogies toe te druk nie, haar uit te trek en die lykie toe te speld nie! Dit was nie in eie krag date k dit kon doen nie, maar in die krag van die liewe Heer.
Toe alles klaar was moes ek by die draadheining staan om my seuntjie van nege jaar te roep. Daar kom een van die "hensoppers" en hy neem die lykie van my. Ek gee hom toe drie sjielings met die versoek om 'n kassie te koop en 'n doodskissie te maak.
Om eenuur is die lykie van my liefling weggedra, en om twee-uur is 'n paar lyke begrawe, want dit het tweemal per dag plaasgevind. Ek het gemeen dat die lykie eers die volgende dag begrawe sou word, maar die polisiedienaar kom terug, gee my die geld terug en sê dat die kommandant orders gegee het dat my kind dadelik begrawe moes word, want sy is aan 'n besmetlike siekte dood en mag nie oorlê nie. "Ek het beloof" sê die man "dat ek heeltemal alleen die lykie sou begrawe net so gou die kissie klaar was, want ek het vir jou jammer gevoel, maar die kommandant het geweier en wou nie 'n minuut langer wag nie."
Ek was rasend van droefheid, maar dit het nie gehelp nie. Die lykie, wat vir my so dierbaar was, moes in 'n kakiekombers in die graffie gelê word! En my kindjie was aan die kroep dood. Gedurende die siekte het ek nooit een nag 'n liggie gehad nie!
Dit was toe Desember, en ses dae na die dood van my dogtertjie, word die seuntjie van vyf jaar oud siek. Ek moes dit rapporteer, en die volgende dag kom die dokter en 'n verpleegster. Hy moes sy tongetjie uitsteek. "Ja, die kind moes hospitaal-toe." Amper elkeen wat na die hospitaal gedra is, het 'n prooi van die dood geword. Ek bars hard in trane uit; ek moes al een kindjie afgee en 'n ander een lê in die hospitaal. "Ag dokter, smeek ek, "laat my kind tog maar by my bly!" Al my gesoebat het nie gehelp nie. Dit was nie 'n uur later nie toe die ambulanswa daar staan.
Toe my seuntjie sien dat hy hospitaal-toe moes gaan, skiet sy ogies vol trane. "Ag Mammie, sal ek dan nie daar doodgaan nie?" vra hy vir my. Ek het self behoefte aan troos gehad, daar ek siek was en net ter wille van my kinders op die been gebly het, maar so goed soos ek kon, het ek vir hom getroos. So is hy uitgedra; weens swakheid en verdriet kon ek hom amper nie volg nie.
By my in die tent het twee kinders siek gelê en twee in die hospitaal. Twemaal in die week mog ek vir hulle gaan besoek. Die eerste kind was net vel en been – heeltemal vermaer. Na 'n maand mog sy na die tent terugkom; sy was so swak dat ek vir haar soos 'n babetjie moes versorg.
Die seuntjie het ook beter geword. Nog 'n week het verloop, en toe het hulle gesê dat ek sy kleertjies na die hospitaal moes bring. Die koors het hom verlaat, en hy het begin eetlus kry. Hy het kos gevra, maar die het hy nie gekry nie, net melk met brandewyn, en dit kon hy nie drink nie.
Toe hy vyf dae op was, kry hy die kinkhoes en daarna inflammasie in die longe. Hy het al swakker en swakker geword, en sy einde het genader. Hy het honger gehad en kon nie melk drink nie. As ek vir hom vra, hoe dit met hom gaan, was sy antwoord, "Mammie, beter, maar ek het tog so honger." Sy laaste woord was "honger".
Toe hy gesterf het, was hy ses jaar oud, maar die lykie was nie so groot soos die van 'n kind van twee jaar nie, net langer. Ek kon die tandjies deur die wangvelletjies tel. As ek my hand op die buikie lê, kon ek die rugraat voel.
Geen tong of pen kan die bittere smart wat ons moes verduur, beskryf nie! As daar een moeder is wat van daardie hospitaal weet, is dit ek! Vyf maande en drie en twintig dae het ek dag vir dag na die hospitaal gegaan. En dan het ons nog nie die voorreg gehad om vry in te mag gaan nie. Daar was 'n wit streep getrek en daar moes ons staan. Daar het ek meermale drie keer per dag gestaan om te hoor hoe dit met my kinders gaan…. My dierbare kind is dood van verwaarloosheid en van honger.