Afsondering: Mense gaan sterf weens ‘gebroke ekonomie’Kenners waarsku steeds dat die koste van die afsonderingstydperk in Suid-Afrika veel meer lewens kan eis as die virus self. Hier wag inwoners van Sukhulumi vir kospakkies om deur die regering uitgedeel te word. (Foto: Thobile Mathonsi/ANA) Terwyl die idee van ŉ staat van landwye afsondering teen die einde van Maart dalk nog gewild onder talle Suid-Afrikaners was, waarsku kenners dat dié ingesteldheid intussen beduidend verander het. Die ekonoom en strateeg Russel Lamberti sê daar moet weggedoen word met die idee dat lewens vir geld verruil word wanneer gevra word dat die afsonderingstydperk opgeskort word. “Ekonomiese inkrimping veroorsaak lewensverlies. Armoede moor,” het Lamberti Dinsdag tydens ŉ aanlyn paneelbespreking met die DA-leier, John Steenhuisen, gesê. Lamberti is een van verskeie kenners wat deel vorm van die organisasie Pandemic Data & Analysis, oftewel Panda, wat probeer om besluitnemers van berekende data oor die koronavirus en die uitwerking daarvan op Suid-Afrikaners se inkomste te voorsien. Volgens Steenhuisen het Suid-Afrika tot dusver die langste en strengste afsonderingstydperk wêreldwyd gehad. Suid-Afrika is vandag reeds 75 dae lank in ŉ staat van inperking. Teen Maandagaand is 50 879 gevalle van Covid-19 in die land aangemeld en die sterftesyfer staan op 1 080. Talle kenners maan egter steeds dat daar ŉ enorme oorreaksie op die Covid-19-pandemie was en dat mense weens ŉ gebroke ekonomie, eerder as Covid-19, gaan sterf. Nick Hudson, ŉ aktuaris en koördineerder van Panda, sê terwyl sommige modelle tot 360 000 sterftes weens die siekte vir Suid-Afrika voorspel, bereken hulle dié syfer op sowat 10 000 – en nie meer as 18 000 nie. Die regering het die sterftesyfer intussen aangepas en volgens modelle wat die staat gebruik, word tussen 40 000 en 45 000 koronavirussterftes steeds vir Suid-Afrika voorspel. “Wat ons tot dusver wêreldwyd gesien het, was waansinnig. Ons het die wiskunde gedoen en voorspel 500 000 sterftes wêreldwyd. Dit moet gesien word teen ŉ wêreldbevolking van 7,8 miljard mense,” het Hudson gesê. Verskeie kenners sê daar is geen grondslag vir die bewering dat die inperkingstyd die infeksiekurwe laat afplat het nie. (Foto: Tracey Adams/ANA) Hudson waarsku dat kankertoetse wat nou nie meer so gereeld gedoen word nie, diarree by kinders en inentingsprogramme wat agterweë gelaat word, uiteindelik ŉ veel groter tol as Covid-19 kan eis. Hy sê selfs siektes soos kwasjiorkor (ŉ kindersiekte wat deur wanvoeding veroorsaak word) kan weens die afsonderingstydperk weer in Suid-Afrika kop uitsteek. Hudson sê daar is wêreldwyd geen behoorlike aanduiding dat ŉ afsonderingstydperk enigsins die kurwe van infeksies afplat soos hier aangevoer word nie. Ian McGorian, ŉ wiskundige en statistiese kenner en lid van Panda, sê die sterftesyfers vir Suid-Afrika is aanvanklik bereken op ŉ geraamde infeksiekoers van onderskeidelik 10%, 20% en 40%. Maar nie eens in twee van die lande waar die virus die swaarste getref het – Italië en Spanje – was dít die infeksiekoers nie. Die koers in dié lande was nagenoeg 2,5%. McGorian sê dit maak dus geen sin dat ŉ infeksiekoers van selfs 10% vir Suid-Afrika voorspel is nie. Hy glo dat die landwye afsondering nooit in Suid-Afrika ingestel moes word nie. Ook Lamberti sê ingevolge wetgewing – die Wet op Rampbestuur wat nou geld – mag rykdom in die vorm van goedere en dienste in dié stadium nie geskep word nie. En hy waarsku dat Suid-Afrika tussen 10% en 15% van sy Bruto Binnelandse Produk (BBP) weens die afsonderingstydperk kwyt kan wees. Wat is 10% van Suid-Afrika se ekonomie? Lamberti verduidelik dat die wêreldwye ekonomiese resessie in 2008 ŉ hap van nagenoeg 2% uit die ekonomie geneem het. ŉ Inkrimping van 10% in die BBP is nagenoeg R500 miljard en kan belastingverliese van tussen R200 miljard en R400 miljard vir die staatskas beteken. Dit kan dus tussen vyf en selfs tien keer erger as die 2008-resessie wees. Sakeondernemings gaan in hul honderde vou en die ironiese gevolg hiervan is dat dit ongelykheid gaan bevorder, sê Lamberti. Hy sê die regering het ŉ besluit geneem wat die drie dinge waarteen die staat so hard veg – armoede, ongelykheid en werkloosheid – gaan vererger. Kenners waarsku dat die afsonderingstydperk groter ongelykheid, werkloosheid en armoede gaan veroorsaak. (Foto: Ayanda Ndamane/ANA) Lamberti sê die ooglopende besluit is om die afsonderingstydperk summier op te skort en mense toe te laat om te werk. Dit sluit diegene in die persoonlikedienste- en gasvryheidsbedryf in. Hy meen ondernemings sal self slim stappe doen om hul werkers te beskerm. “Soveel as wat Marxiste dit wil glo, wil maatskappye nie hê hul werkers moet sterf nie en werkers self wil ook nie sterf nie. Maatskappye kan hul eie risiko’s bestuur,” sê hy. Volgens hom bestaan daar tans die opvatting dat ŉ sentrale owerheid, die regering, aan elke mens kan voorskryf hoe om ten beste te leef en sy eie risiko’s te bestuur. “Ons het nou ŉ een-grootte-pas-almal-benadering vir 60 miljoen verskillende mense.” Hy maan dat die idee dat die ekonomie toegelaat moet word om in duie te stort en dat ŉ sogenaamde feniks-ekonomie – wat billik en regverdig is – uit die as daarvan gaan herrys, verwerp moet word. “As jy met ŉ voorhamer op die ekonomie lostrek, val jy die organisme aan wat lewe onderhou. Ek kan net nie aanvaar dat dít beskou word as lewens teen geld nie,” sê Lamberti. “Jy kan ook net ŉ openbare gesondheidsreaksie uit ŉ funksionerende ekonomie finansier.” Lamberti sê in veral landelike gebiede moet mense beweeg om ŉ inkomste te verdien – hulle moet letterlik hul huise verlaat om te gaan soek na werk – en die afsonderingstydperk het dít onmoontlik gemaak. “Uiteindelik gaan die armes ly.”