Die term hermeneutiek omvat die Griekse werkwoord hermeneuein, die selfstandige naamwoorde hermeneia (verstaan, eksegese) en hermeneutes (die agent wat die verstaanshandeling uitvoer). Die Latynse werkwoord interpretari lê die naaste aan die Griekse hermeneuein. Die antieke geleerdes het nie onderskei tussen 'n teorie van verstaan (algemene hermeneutiek) en die praktyk van interpretasie (literêre hermeneutiek) nie. Die teoretiese ontleding van die hermeneutiese veld in duidelik onderskeibare kategorieë is 'n taamlik resente ontwikkeling in die lang geskiedenis van die hermeneutiek. Dit dateer uit die 18e eeu en is veral te danke aan Schleiermacher (1768–1834). Etimoloë is dit nie eens oor die presiese oorsprong van die woord her­meneutes nie. Dit sou afgelei kon wees van Hermes, die boodskapper van die gode wat gesien is as die “hermeneutes” wat die bo-menslike dimensies vertaal of verstaanbaar maak vir die menslike verstand. Die verskillende vorme van die woord suggereer inderdaad 'n proses waarin iets of 'n situasie van onverstaanbaarheid getransformeer word na verstaanbaarheid. Die ontdekking van taal en skrif, synde die instrumente waarmee die menslike verstand betekenis ontvang en aan andere oordra, word deur die Grieke aan Hermes toegeskryf.
Hiermee is 'n vierde vlak van verduideliking (“explication”) gevoeg by die sensus litteralis, die ALLEGORIESE en die etiese (morele) eksplikasie, nl. die anagogiese interpretasie. 'n Geliefkoosde voorbeeld waarmee hierdie viervoudige betekenis van die woord geïllustreer kan word, was die betekenaar “Jerusalem”. In die eerste plek beteken dit die historiese stad in die letterlike sin van die woord, in die tweede allegoriese betekenis beteken dit die kerk, derdens, in die eties-morele sin van die woord, impliseer dit die siel van die Christene, en tot slot verwys die woord Jerusalem (in die anagogiese sin) na die Nuwe Jerusalem, die komende Godstad.
Onder die Protestantse hervormers het die behoorlike verstaan van “Gods Woord”, bevry van die franje van die Rooms Katolieke dogmas, 'n dringende onderneming van die Renaissance geword. Sedert Martin Luther se kritiek op die humanistiese hermeneutiese praktyke, praktyke wat steeds gekleur is deur die allegoriese verstaan van tekste, is dit dus algemeen aanvaar dat 'n literêre werk 'n selfverwysende geheel met 'n innerlike samehang is. Die individuele dele (woorde, frases, beelde, ritmiese patrone, ens.) maak die geheel uit, terwyl die geheel op sy beurt die samehang van die dele waarborg. Die verhouding tussen die individuele fasette van die hele teks het 'n organiese kwaliteit soortgelyk aan dié van lewende biologiese strukture. Die samehangende geheel is egter meer as die som van sy dele. Daarom is 'n verstaan van die sensus litteralis, d.i., 'n eksplikasie van afsonderlike grammatikale, semantiese en selfs estetiese eienskappe, nie voldoende vir 'n verstaan van die geheel nie. Laasgenoemde word slegs verkry deur die toepassing van die filologiese sirkel. Die filologiese sirkel verwys na 'n metode van analise waarby die verskillende eienskappe van 'n tekstuele struktuur konstant op mekaar en op die geheel betrek word.
Friedrich Ast (1778–1841) en Friedrich August Wolf (1759–1824) word in die algemeen as Friedrich Schleiermacher se onmiddellike voorgangers erken (Szondi, 1975). Albei filoloë beklemtoon die historiese en wysgerige vlakke van interpretasie. Hierby voeg Schleiermacher nie alleen 'n psigologiese dimensie nie, maar bied ook 'n sistematiese uiteensetting van die meganismes van menslike verstaan in dialoogsituasies. Hy verwerp wat hy noem die “gespesialiseerde hermeneutiek” (Schleiermacher, 1959: 79) soos gepraktiseer deur teoloë, filoloë en advokate. Sy voorkeur gaan uit na “Hermeneutiek as die kuns van verstaan (...) as 'n alge­mene veld” (79). “Slegs wat Ernesti die subtilitas intelligendi, die skerpsinnige verstaan noem, behoort werklik tot die hermeneu­tiek” (31). Gevolglik word selfs die kuns van verduideliking, wat 'n groot deel van hermeneutiese teorie uitgemaak het, uitgesluit ten gunste van 'n toespitsing op die verstaanshandeling as 'n proses van herbelewing van die intellektuele prosesse van die outeur van die teks. Interpretasie word dus die omgekeerde van die kreatiewe proses. Daarby word dit ook bewus van sigself deurdat dit selfrefleksie insluit – nl. refleksie op die voorwaardes van interpretatiewe verstaan.
Schleiermacher het egter ook 'n besliste onderskeid getref tus­sen vier modi van verstaan: faktueel-grammatikaal, histories, vergelykend en intuïtief-vorsend (“divinatorisches”, waardeur die empatie tussen die subjek, luisteraar of leser en die spreker of outeur gedek word). Grammatikale verstaan, gerig op die verheldering van woordsamehange, vorm die basis vir historiese ver­staan. Laasgenoemde is weer verder gerig op die vasstelling van die spesifieke individuele stem van die outeur soos gekleur deur “elke moment van sy lewe”. Uiteindelik sal die leser 'n intuïtief-vorsende inspanning van die verstaansvermoë moet lewer. Laas­genoemde is nie vatbaar vir logies-demonstratiewe rekonstruksie nie, maar is 'n gawe van inspirasie, waardeur die hiate in die historiese verstaan opgevul word. Vergelykende verstaan word deur Schleiermacher gesien as 'n noodsaaklike korrektief vir die intens subjektiewe, intuïtiewe verstaan. Hierdeur is die vergely­kende verstaan verbonde aan die meer algemeen waarneembare resultate van die grammatikale en historiese verstaan. Die verstaanshandeling as 'n modus operandi, is dus basies 'n verwysende onderneming waarby die vier verstaansmodi wedersyds dialekties interafhanklik is. Op dié wyse het Schleiermacher dus die filologiese sirkel herkonstitueer tot 'n hermeneutiese sirkel waarbinne die geheel en sy dele betekenis verkry deur die konteks of horison waarin hulle betrek is. Betekenis is die opbrengs van 'n gedeelde begrip gebaseer op die opvatting van kommunikasie as 'n dialogiese verhouding. Hierdie verhouding vereis ten minste reeds 'n minimale voorkennis van verstaan waarsonder die deels intuïtiewe sprong (toetree tot) in die hermeneutiese sirkel onmoontlik sou wees.