Lê-Jou-Eier: Idiome | Tannie Frannie
29 Dinsdag Aug 2017
Die eerste Lê-Jou-Eier-uitdaging het my onmiddellik aan 'n bepaalde deel van my kosbare vriendin dr. Helena Liebenberg se navorsing laat dink. Oor die jare het sy as Afrikaanse taalkundige die herkoms van Afrikaanse idiome op verskeie terreine nagespeur en met die interessantste gegewens vorendag gekom. Mens kry 'n idee van haar verstommende hardwerkendheid as jy besef dat hierdie soort navorsing vir haar soos ontspanning was!
Uit die middeleeue het Afrikaans idiome soos die volgende geërf:
In die bresse tree – Wanneer 'n middeleeuse stad onder beleg was en die aanvallers daarin kon slaag om 'n gat ("bres") in die stadsmuur te maak, het die verdedigers letterlik in die bresse getree deur in die opening te gaan staan om die vyand af te weer. Hieruit het die figuurlike betekenis ontwikkel, sodat ons vandag vir iemand in die bresse tree deur daardie persoon te ondersteun of te beskerm.
Witvoetjie soek – In die middeleeue was dit die gebruik om diere met wit voete tolvry deur die stadspoorte te laat gaan; dit was dus voordelig om so 'n dier te besit. Hieruit het die betekenis ontwikkel van voordeel oor die algemeen na te jaag.
Ons vergeet soms dat ons voorouers op seilskepe die lang reis na die suidpunt van Afrika moes aanpak. Uit die skeepvaart kom uitdrukkings soos:
Die loef afsteek – Wanneer een skip aan die windkant (=loef) van 'n ander skip beland het en dus letterlik die wind uit sy seile geneem het, het dit die ander skip bedroë gelaat. Wanneer mens dus iemand die loef afsteek, oortref jy daardie persoon.
Van bakboord na stuurboord – Van die linkerkant van 'n skip na die regterkant; as mens iemand van bakboord na stuurboord stuur, jaag jy hom rond en bont, oftewel hot en haar.
Na die reise per skip het die reise per ossewa gekom:
Hot en haar – Hot het na die linkerkant van die span trekosse verwys en haar na die regterkant.
Dit hotagter kry – Die osse wat heel agter getrek het, was die maklikste om m.b.v. die sweep aan te jaag. Gewoonlik is die sterker os regs ingespan, sodat die os op hotagter die swaarste gekry het.
Lunsriem – Dit was 'n riempie (=strokie vel) wat om die pen (=luns) gebind was wat die wawiel aan die as vasgehou het. Uiteraard het hierdie riempie baie vuil geword, sodat dit 'n erge belediging is as mens iemand as 'n lunsriem beskryf.
So bewaar 'n taal se idiome reste van die sprekers se geskiedenis…
Hoe jammer is dit tog dat jongmense se oë dieselfde onbegrypende uitdrukking kry wanneer hulle party van hierdie uitdrukkings hoor as wat myne kry wanneer iemand vir my probeer verduidelik hoe om 'n "riemout" te gebruik…
16 thoughts on "Lê-Jou-Eier: Idiome"
Augustus 30, 2017 om 4:57 vm
Dit was nou regtig interessant!
Augustus 30, 2017 om 5:45 vm
Nou het ek ook n paar goed geleer.. Baue interessant. Baie dankie!
Augustus 30, 2017 om 8:46 vm
Maar dan is 'n lumsriem mos eintlik 'n aanwins, iemand wat baie belangrike werk doen, al word hy dan nou vuil. My pa het altyd my boyfriends bestempel as lunsrieme; ek sou darem nou graag hierdie een vir hom wou vertel (hy's reeds in 1990 oorlede).
Dit was nou 'n baie leersame inskrywing Frannie, want ons gebruik nog van hierdie uitdrukkings daagliks en terwyl ek die betekenis van almal gesnap het, het ek nooit die agtergrond geken nie.
Dankie vir die saamspeel.
Augustus 30, 2017 om 10:04 vm
Veels interessant. So baie keer 'hot en haar' gebruik het, sonder die kleinste idee waarvandaan dit gekom het.
Augustus 30, 2017 om 2:32 nm
Baie ankie paar dinge geleer hier. My volgende inskrywing wou ek in elk geval doen maar kombineer die met idiome en ek dink die oorspronklike en aangepaste weergawe vul mekaar aan. My bydrae tot vrouemaand. Ek het myself van bakboord tot stuurboord gejaag om inligting daarvoor te kry.
Augustus 30, 2017 om 6:01 nm
Dis nou baie interessant
Augustus 30, 2017 om 8:13 nm
Jinne Frannie, hierdie skrywe van jou is so interessant!
Augustus 30, 2017 om 9:35 nm
Dis nou n lekker klomp oues wat jy hier bespreek het. Ons moes nog op skool altyd n vraag oor idiome beantwoord as ons eksamen skryf. Toe was idiome belangrik in ons taalgebruik. Baie dankie vir jou harde werk om dit bymekaar te sit. Jy is n doring!
Augustus 31, 2017 om 8:11 nm
Dankie Scrapydo, maar dis eintlik my vriendin se werk…
Augustus 31, 2017 om 9:05 nm
Nog steeds. Dit bring weer ou sê-goed na vore.
September 2, 2017 om 6:29 vm
Baie interessant! Soms gebruik ek 'n idioom sonder om daaroor te dink en op 'n ander dag hoor ek dit behoorlik en dan wikkel die wieletjies in my kop soos ek probeer uitpluis waar dit eintlik vandaan kom.
September 2, 2017 om 7:39 nm
Dis gaaf om jou weer hier rond te sien!
September 5, 2017 om 6:24 vm
Dis gewoonlik met die draai van seisoene wat ek weer die emosionele energie voel om te skryf! Verder is dit maar net luiheid en dan so 'n skeut dissipline wat nodig is as ek dit so tussen my ander 'obsessies' (ander mense noem dit belangstellings of stokperdjies) deur wil doen. 🙂
September 5, 2017 om 9:52 vm
Baie interessant. Remout en al😂
September 6, 2017 om 5:57 nm
Het gewonder of iemand gaan weet waarvan ek praat 🙂
Mei 24, 2020 om 9:20 vm
So loop leer ek vandag op my hogere ouderdom waar hierdie idiome lewe gekry het. Dankie Tannie Frannie!