Kanada (Engels: Canada, ['kænədə], en Frans: Canada, [kana'da], ), histories die Dominium Kanada, is die mees noordelike land in Noord-Amerika asook die wêreld, met 'n oppervlakte van 9 984 670 km² en 'n bevolking van byna 37 miljoen (soos in die eerste kwartaal 2018). Dit is 'n gedesentraliseerde federasie van 10 provinsies en 3 gebiede wat as 'n federale parlementêre demokrasie en grondwetlike monargie geregeer word. Die huidige konfederasie het sy oorsprong in die Dominion of Canada wat op 1 Julie 1867 as selfregerende gebied binne die destydse Britse Ryk gestig is.
Kanada se hoofstad is Ottawa – dit is die setel van die nasie se parlement, asook die tuiste van die Goewerneur-Generaal en eerste minister. Weens die feit dat dit voorheen 'n Franse en toe Britse kolonie was, is Kanada lid van La Francophonie en die Britse Statebond. Engels en Frans is die amptelike tale (sien ook die artikels Kanadese Engels en Kanadese Frans).
Van vóór die Konfederasie af het Kanada onder die beginsels van "vrede, orde en goeie regering" opgetree.
Die naam Kanada is vermoedelik afgelei van die Irokese woord canada, wat "dorp" of "nedersetting" beteken. 'n Alternatiewe etimologiese verklaring verwys na 'n term in die Cree-taal, Ka-Kanata, wat as "Land wat skoon is" vertaal word.
Die Binnelandse Vlaktes
Eiríksson, wat kennis van Herjolfsson se reisberigte gehad het, het na hierdie nedersetting moontlik as Vinland verwys, maar uiteindelik het die Wikings om onbekende redes hier geen permanente kolonie gestig nie. Nogtans is omtrent 1010 tydens een van die latere Wiking-ekspedisies na Vinland Snorri as die eerste blanke kind in die Nuwe Wêreld en seun van Thorfinn Karlsefni en sy vrou Gudrid gebore.
Kanada onder Britse heerskappy (1764–1867)
Die administratiewe verdeling van 1791, wat 'n Engelstalige Bo-Kanada en 'n Franstalige Neder-Kanada geskep het, het ook die tweetalige karakter van Kanada bevestig. In die Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812 het die Verenigde State poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, wat 1814 met die "Ewige Vrede" van Gent en die neutraliteit van die gebied van die Groot Mere geëindig het. Ná die onluste van die jaar 1837 het die Britse regering besluit om die twee provinsies in 1841 onder die nuwe naam Verenigde Provinsie van Kanada (United Province of Canada) te verenig, met Kingston (Ontario) as hulle gemeenskaplike hoofstad. Die setel van die regering is nog twee keer verskuif (na Montreal in 1844 en Toronto in 1855), voordat Ottawa deur koningin Victoria as Kanada se hoofstad vasgestel is.
Die kolonie het geleidelik selfregering ontvang, met die Kanadese poskantoor as een van die eerste nasionale instellings, wat sedert 1851 in Kanadese hande lê. In 1858 het Kanada ook sy eie desimale geldeenheid gekry, en in 1867 het die provinsies van Bo- en Neder-Kanada, Nova Scotia (Nieu-Skotland) en Nieu-Brunswick tot die nuwe Dominion van Kanada verenig, wat selfregering binne die Britse Ryk ontvang het.
Die ekonomiese opswaai ná die Tweede Wêreldoorlog
Die Franstalige Kanadese se strewe na selfregering of selfs onafhanklikheid het steeds 'n skadu oor Kanada se binnelandse beleid gewerp. Die konflik tussen Engels- en Franssprekende Kanadese het naas ekonomiese veral geskiedkundige en kulturele oorsake. Baie Québécois voel dat hulle 'n selfstandige volk met sy eie geskiedenis vorm en dat hul provinsie dus 'n besondere status moet geniet.
Die Eerste Nasies
Konflik met die Europese Unie
Weens 'n afname in vangste is teen die begin van die 1990's jaarlikse kwotas aan inheemse en vissers uit die Europese Unie toegestaan wat vissery langs die Atlantiese kus van Oos-Kanada beperk het. Nogtans het Spaanse en Portugese vissers die ooreenkoms nie eerbiedig nie en voortgegaan met hulle visvangs by wyse van onwettige metodes en sodoende in 1995 veral visspesies soos die heilbot ernstig bedreig. Nadat Spaanse skepe deur Kanadese patrolliebote verdryf is, het die Spaanse regering gedreig om oorlogskepe te stuur en diplomatieke betrekkinge met Kanada te verbreek.
Konflik met Iran
Die dood van die Iraans-gebore Kanadese fotojoernalis Zahra Kazemi op 10 Junie 2003 het tot politieke spannings tussen Kanada en Iran gelei. Volgens Iranse bewerings is Kazemi aan 'n hersenbloeding oorlede wat sy by 'n val in 'n Iraanse gevangenis opgedoen het, terwyl 'n militêre arts in die buiteland bevestig het dat die joernalis gemartel en verkrag is. Iran het 'n nadoodse ondersoek van Kazemi se lyk in Kanada geweier en ook geen buitelandse diplomate by die hofsaak teen 'n lid van Iran se geheime diens, wat na bewering vir haar dood verantwoordelik sou wees, toegelaat nie. Kanada het sy ambassadeur vir konsultasie teruggeroep.
Konflik met die Volksrepubliek China
Op 29 September 2004 het 44 Noord-Koreaanse burgers toevlug by die Kanadese ambassade in Beijing gesoek. China het daarop gedring dat die vlugtelinge na Noord-Korea teruggestuur moes word en buitelandse ambassades daarvan beskuldig dat hulle Nord-Koreaanse burgers se vlug na die buiteland sou ondersteun. Op 23 Desember 2004 is die asielsoekers toegestaan om na 'n derde land te reis.
Konflik met die Verenigde State
Die politieke verhoudings tussen Kanada en die Verenigde State het versleg nadat Kanada geweier het om by die militêre optrede teen Irak in 2003 deel te neem en is verder verknoei deur Kanada se voorstel om die Groep van Agt tot 'n sogenaamde L-20-groep uit te brei wat ekonomiese moondhede soos die Volksrepubliek China, Indië en Brasilië sou insluit. Die VSA se planne om 'n satelliet-gebaseerde anti-missiel-stelsel in die bestek van die Noord-Amerikaanse Aerospace Defence Command (Norad) te ontwikkel word egter as die hoofkonflik tussen die twee lande beskou. Volgens Kanadese politici is die Amerikaanse planne niks meer as 'n voortsetting van die vroeëre VSA-president Ronald Reagan se Strategiese Verdedigings-inisiatief (SDI), wat in die omgangstaal dikwels as Star Wars beskryf is.
Op 25 Februarie 2005 het die Kanadese eerste minister Paul Martin die regering se besluit bekend gemaak om hom in die toekoms liewer op die uitbou van Kanada se eie strydmag toe te spits. As 'n reaksie hierop het die Amerikaanse minister van Buitelandse Sake, Condoleezza Rice, 'n beplande besoek aan Ottawa in April 2005 gekanselleer.
Provinsies en Gebiede
Frans is naas Engels die amptelike taal van Kanada. Alhoewel daar in alle provinsies inwoners aangetref word, wat Frans as hul moedertaal praat, is Quebec die enigste provinsie met 'n meerderheid Franssprekendes en Frans as enigste ampstaal. Volgens die sensus van 2011 was Frans die moedertaal van 7 054 975 Kanadese (of 21 persent van die totale bevolking).
Taalwette in Quebec
Taalregte vir Franssprekendes
Die grootste groep van immigrante uit Afrikalande suid van die Sahara het uit die Republiek van Suid-Afrika gekom. Die getal Suid-Afrikaanse immigrante in Kanada het in 1996 13 950 beloop, waaronder talle Engelssprekendes en Suid-Afrikaners van Joodse afkoms, asook kleiner groepe Afrikaners, Kleurlinge, Indiërs en sommige Swart Suid-Afrikaners. Gekwalifiseerdes soos universiteitsdosente, geneeskundiges, onderwysers, skrywers, kunstenaars en sommige opgeleide ambagsmanne is in alle etniese groepe verteenwoordig. Ook in die volgende dekade het 'n bestendige stroom Suid-Afrikaanse immigrante Kanada toe gekom, en so het die getal inwoners van Suid-Afrikaanse herkoms in 2006 reeds 25 855 beloop. Daarnaas het ook 3 570 blanke Rhodesiërs 'n nuwe tuiste in Kanada gevind. Volgens die sensus van 2011 het 8 770 inwoners Afrikaans as huistaal gepraat.
Definisie van stedelike nedersettings
Ontwikkeling voor 1920
Moderne vorme van verstedeliking
Tans strek die tipes stedelike nedersettings oor 'n wye spektrum. Kleiner nedersettings met 'n bevolking van enkele honderd wat beperkte funksies vir die landelike gebiede in hul omgewing vervul kontrasteer met multifunksionele metropole soos Toronto, Montreal en Vancouver. Stedelike strukture in Kanada weerspieël sowel Amerikaanse asook Europese invloede. In teenstelling met talle groot stede in die Verenigde State het sakekerne en middestede danksy 'n verskeidenheid geriewe aantreklik vir hul bewoners gebly. Maatskaplike teenstellings speel in vergelyking met die VSA net 'n ondergeskikte rol sodat negatiewe verskynsels soos krotbuurte en ghettos nouliks aangetref word.
Grondwet en burgerregte
Nadat die rol wat Kanada jare lank as 'n toevlugsoord vir internasionale kriminele gespeel het, 'n nadelige beeld van dié land uitgedra het, het die regering van eerste minister Stephen Harper in 2007 eerste stappe gedoen om sy reputasie in hierdie verband te verbeter. Twee voormalige Nazi-samesweerders het hulle Kanadese burgerskap in Junie 2007 verloor en word volgens die minister van justisie, Rob Nicholson, moontlik na Duitsland gedeporteer. Nicholson het beklemtoon dat Kanada geen veilige toevlugsoord sal wees vir oorlogsmisdadigers of mense wat skuldig is aan volksmoord of misdaad teen die mensdom. Die vroeëre anti-apartheid-aktivis Winnie Madikizela-Mandela, wat in die tagtigerjare 'n voorstander van gru-halssnoermoorde en as stigter van die sogenaamde Mandela Football Club ook mede-verantwoordelik vir die moord op die veertienjarige Stompie Seipei was, is in Junie 2007 toegang tot dié land geweier.
Volkslied en koninklike lied
Die primêre sektor
As gevolg van sy goedkope energiebronne het Kanada tot die wêreld se derde belangrikste produsent van aluminium ná die Volksrepubliek China en die Russiese Federasie ontwikkel; die jaarlikse vervaardiging het in 2003 2,8 miljoen ton beloop. Kanada se energieverbruik was in 2001 met 339,5 miljoen ton steenkooleenhede of 'n per-capita-verbruik van 10 943 kilogram die tweede grootste ter wêreld per inwoner na dié van die Verenigde State met 3 152 miljoen ton of 11 067 kilogram per capita. Die totale bruto-kragopwekking van Kanada se kragsentrales, waaronder 17 kernkragsentrales, het in 2003 570 000 miljoen kilowatt-ure beloop, en Kanada was sodoende die sesde grootste produsent van elektriese energie na die VSA, die Volksrepubliek China, Japan, die Russiese Federasie en Brasilië.
Die ooreenkoms oor ekonomiese, industriële en tegnologiese samewerking wat in 1976 met die Europese Unie aangegaan is, was 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid van die Verenigde State te verminder. Maar eers in die 21ste eeu het Kanada se buitelandse handel duidelik begin verskuif na die Pasifiese gebiede, en vier van dié land se belangrikste handelsvennote is tans Asiatiese state.
Onlangse ekonomiese ontwikkeling
Kanadese het eers vanaf die 1960's begin om hule eie kulturele identiteit te handhaaf en te bewaar. Instellings soos die Canada Council is in die lewe geroep om die inheemse kuns en literatuur met subsidies, beurse en pryse te bevorder en in die binne- en buiteland bekend te maak. Die Kanadese letterkundige Northrop Frye het na die literêre ontwikkeling wat sedert die jaar 1960 plaasgevind het selfs 'n "kolossale verbale ontploffing" genoem. 'n Aantal universiteite het inheemse skrywers uitgenooi om enkele semesters as writers in residence werksaam te wees, terwyl daar ook steeds meer kursusse oor Kanadese literatuur aangebied is.
Die wortels van georganiseerde sport in Kanada dateer terug tot die 1770's. Kanada se amptelike nasionale sportsoorte vir die somerseisoen is lacrosse en vir die winterseisoen yshokkie. Gholf, tennis, ski, pluimbal, vlugbal, fietsry, swem, bowling, rugby, kanovaart, ruitersport, muurbal en die bestudering van vegkuns word op die jeug- en amateurvlak wyd geniet. Kanada se sporttradisies verskil grootliks van dié van ander voormalige Britse kolonies en kom egter ooreen met die Verenigde State s'n.
Kanada deel verskeie groot professionele sportligas met die Verenigde State. Kanadese spanne in hierdie ligas sluit sewe franchises in die National Hockey League (NHL), sowel drie Major League Soccer-spanne (MLS) en een span elk in die Major League Baseball (MLB) en die National Basketball Association (NBA). Ander gewilde professionele sportsoorte sluit in Kanadese sokker, wat gespeel word in die Kanadese Football League, lacrosse in die National Lacrosse League en krul.
In Kanada het krieket nooit die aandag ontvang soos in die res van die Britse Ryk nie. Die eerste krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die Kanadese nasionale krieketspan en die Verenigde State se nasionale krieketspan in New York Stad gehou. Kanada kon tot dusver vir vier krieketwêreldbekers kwalifiseer (1979, 2003, 2011 en 2015), maar kon nooit tot die uitklopfase deurdring nie.
Rugby is in Kanada 'n matig gewilde sportsoort, veral weens die feit dat die gewilde Kanadese voetbal baie ooreenkomste met rugby toon en die Kanadese klimaat 'n uitgebreide rugbyseisoen verhoed. Die Kanadese nasionale rugbyspan is egter suksesvol en het tot dusver by elke Rugbywêreldbeker deelgeneem en tydens die Rugbywêreldbeker 1991 hul beste prestasie opgelewer en die kwarteindrondte bereik. Kanada is tans die Amerikas se vierde sterkste span net ná Argentinië, die Verenigde State en Uruguay.
Kanada het aan bykans elke Olimpiese Spele deelgeneem sedert hul Olimpiese debuut in 1900 en het verskeie internasionale sportbyeenkomste soos Olimpiese Somerspele 1976 in Montreal, Olimpiese Winterspele 1988 in Calgary, Basketbal-Wêreldkampioenskap 1994, FIFA o/20 Sokker-Wêreldbeker, Olimpiese Winterspele 2010 in Vancouver, en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi vir vroue in 2015 aangebied. Sedert 1982 word die Kanadese Grand Prix op die Gilles Villeneuve-renbaan aangebied. In 2018 is Kanada deur FIFA saam met Meksiko en die Verenigde State as gashere vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 aangewys; dit sal die vierde toernooi in Noord-Amerika wees en die die eerste vir Kanada. Vir die eerste keer mag 48 spanne aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem en altesaam 80 wedstryde beslis.
Baie van hierdie materiaal is afkomstig vanuit die CIA World Factbook 2000 en die 2003 Verenigde State Staatsdepartement se webwerf.
↑ (en) "A Mari usque ad Mare". The Canadian Encyclopedia. Besoek op 11 Mei 2018.
↑ (en) ""O Canada"". The Canadian Encyclopedia. Besoek op 11 Mei 2018.
↑ (en) Statistics Canada (8 Februarie 2017). "Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census". Besoek op 11 Mei 2018.
1 2 3 4 (en) Internasionale Monetêre Fonds. "Canada". Besoek op 11 Mei 2018.
↑ (en) "2006 Census: The Evolving Linguistic Portrait, 2006 Census: Highlights". Statistics Canada, Dated 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op April 29, 2011. Besoek op May 11, 2018.
↑ (en) "National Sports of Canada Act". Regering van Kanada. November 5, 2015. Geargiveer vanaf die oorspronklike op November 24, 2015. Besoek op November 23, 2015.
↑ (en) Canadian Heritage (2013). "Canadian sport participation – Most frequently played sports in Canada (2010)" (PDF). Publications.gc.ca. p. 34. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op January 10, 2017. Besoek op January 27, 2017.
↑ (en) Don Morrow; Kevin B. Wamsley (2016). Sport in Canada: A History. Oxford University Press. pp. xxI – intro. ISBN 978-0-19-902157-4.
↑ (en) Williamson, Martin. "The oldest international contest of them all". Cricinfo. Besoek op 11 Mei 2018.
(en) Toerismeïnligting oor Kanada op Wikivoyage
Verenigde State (Alaska) Arktiese Oseaan Groenland
Verenigde State Verenigde State Verenigde State