BO: Hard aan die dink voor die rekenaar... Al die inligting is ingewin en dis ’n aard­skuddende “storie”. Maar hoe moet ’n mens nou hierdie berig begin sodat dit die grootste impak op die lesers sal hê?
OERNALISTIEK is basies die inwinning en skryf van nuus en ander inligting vir veral koerante, tydskrifte, die radio, die televisie en die internet. Dit kan op sy eenvoudigste miskien nader omskryf word as die insameling van belangwekkende feite deur verslaggewers, die uiteensetting en verwerking daarvan deur verslaggewers en ander, die beoordeling daarvan deur redakteurs en die verspreiding daarvan deur verskillende middele.
Die milieu waarin die mense in die joernalistiek funksioneer, word die media genoem. Die professionele beoefenaar van die joernalistiek is ’n joernalis.
Maar die joernalis beskryf nie net soos dit uit die definisie hierbo kan lyk nie; hy omskryf (vertolk) eweneens en hy skryf ook voor.
*) Anders as wat baie mense dink, is 'n hoofartikel nie die hoofberig op bladsy een van die koerant nie. Dit is daardie afdeling in die koerant waarin die blad die nuus van die tyd vertolk, sy eie standpunte verkondig en leiding probeer gee. Dit verskyn baiemaal op ’n binneblad saam met ander rubrieke en moontlik ook saam met ’n sportprent, wat op sy beurt dikwels ’n belangrike boodskap of stelling met humor uitdra.
Kortom, die media kan ons die wêreld waarin ons leef, beter leer verstaan; dit kan verandering verduidelik; dit kan ons voorberei op die toekoms; dit kan die gevaar van die gerug verslaan met harde feite.
DIE professionele joernalis kan alles wees van die junior verslaggewer van die instansie wat nog sy voete moet vind tot die hoofredakteur, wat meestal ’n deurwinterde mediamens met baie ervaring is en natuurlik die vermoë moet hê om ’n span te lei.
Met die koms van die internet het daar ook ’n horde kwasi-joernaliste na vore getree—mense sonder enige joernalistieke opleiding of agtergrond hoegenaamd wat oor alles skryf, dikwels in ’n enigsins beroerde taal en styl en selfs ’n kennelike gebrek aan kennis en insig.
Dit is egter nodig dat internetgebruikers sal leer onderskei tussen gesaghebbende joernalistieke werke en blote prul op die wêreldwye web. Anders vaar hierdie gerekende vakrigting ’n yslike krisis tegemoet.
Ook die paar woorde op die koerantplakkaat teen die ligpaal, die keurige geskrewe mediese pamflet in die dokter se wagkamer en ’n magdom van sekere werklik gesaghebbende artikels op die internet—om maar ’n paar voorbeelde te noem—almal is deur joernaliste geskryf wie se groot taak dit is om die leserspubliek in te lig, op te voed, te lei of te vermaak.
Joernaliste praat in die reël van ’n onderwerp waaroor hulle skryf as ’n “storie” (Afrikaanstaliges doen dit al baie jare lank in navolging van hul Engelse kollegas se story). Beginners sal dikwels vind dat “stories” oor algemene nuusgebeure deur die nuusredakteur aan hulle toegewys word. Hulle sal miskien uitgestuur word om oor ’n groot padongeluk verslag te doen of oor ’n gewaagde kaping of bankroof.
HOEWEL verskeie vertakkinge van die mediawêreld in ons tyd bestaan, kan ons duidelik twee hoofstrome onderskei:
• Andersyds is daar die elektroniese media, soos die radio en televisie, wat darem al ’n hele aantal dekades in ons midde is, maar ook die internet, wat in die afgelope jare die hele aangesig van kommunikasie verander het.
BO: Die joernalistiek as beroep is al sou oud as koerante—of baie ouer nog, afhangende van hoe ’n mens dit definieer. Hier is ’n foto van Amerikaanse oorlogs­korrespondente, saam met lede van die destydse intel­ligensiediens van die VSA, wat in die Tweede Wêreld­oorlog op die punt staan om oorsee te vertrek, bes moontlik na sekere brandpunte van die oorlog.
Dog hoewel die manier van doen met die ontwikkeling van die tegnologie grootliks verander het, sou ’n mens tog kan sê dat die taak en ingesteldheid van die joernalis steeds baie dieselfde is as voorheen.
Só sal ’n ingebore nuuskierigheid of weetgierigheid, kortom ’n breë belangstellingsveld, dikwels die base imponeer wanneer die jong aspirant-joernalis om werk aanklop. Hy (of sy) moet ook maklik met mense oor die weg kom en goed met andere kan kommunikeer.
’n Aanvoeling vir taal en styl en ’n aanleg vir skryf is van kardinale belang, bowenal vir die koerant- of tydskrifskrywer, wie se pennevrugte altyd swart op wit vasgelê word. Dit kan met ander woorde altyd weer met aandag gelees word as die leser wil terugkom na wat daar geskryf staan. (Dit is ’n bietjie anders gesteld met die radio- of TV-beriggewer, wie se skryfwerk voorgelees word net om onmiddellik vir die luisteraar in die eter weg te sterf.)
Hoe ook al, die goeie joernalis, in watter mediastroom hy hom ook bevind, sal sy inligting duidelik, kompak en interessant moet kan oordra, in ’n taal wat maklik deur sy lesers, kykers of luisteraars verstaan word.
Baiemaal werk een joernalis alleen aan een berig of artikel. Partykeer, soos wanneer oor ’n kolossale ramp soos ’n tsoenami verslag gedoen word, sal ’n span joernaliste saamwerk om inligting in te win, om dit dan na ’n sentrale punt te kanaliseer waar een skrywer of ’n ander span die inligting of proto-berigte tot volwaardige berigte verwerk.
Dit is ’n universele reël in die joernalistiek dat niemand se skryfwerk so “heilig” behoort te wees dat niemand anders daaraan mag werk om dit te verbeter nie. ’n Mens sal dan ook herskrywers by baie publikasies kry wie se taak dit juis is om aan die vorm en styl van ingelewerde “stories” te slyp waar hulle dit nodig ag.
Hulle skryf boonop die opskrifte van berigte of artikels, waar so iets van hulle geverg word. Die subredakteurs doen ’n baie belangrike werk, al verskyn slegs die skrywers se name dikwels by die gepubliseerde geskrifte.
IN beroepe sal soveel bevrediging as die joernalistiek verskaf vir die mens wat daarvan hou om met woorde te skep en belangwekkende inligting duidelik weer te gee. As hy of sy boonop ’n nuustreffer (Engels scoop) kan uitsnuffel wat opsienbarend is, is die joernalis in sy element.
Maar die tyd waarin daar gewerk word, is selde vas soos byvoorbeeld vir winkelklerke of kantoorwerkers in die staatsdiens. Geen sterfling kan mos vooraf weet wanneer, sê maar, ’n vliegtuig gaan val met ’n land se hele rugbyspan aan boord nie. Of wanneer—om ’n meer ekstreme voorbeeld te noem—’n beroemde politikus skielik gaan uithaak en sy land se president se vrou as gyselaar in die parlementsgebou sal aanhou nie.
LLE vakke wat die algemene kennis kan verbreed en ’n mens se gespesialiseerde kennis kan verdiep, is van waarde in die joernalistiek. Omdat verdere opleiding aan ’n universiteit of universiteit van tegnologie jou ’n goeie kans sal bied om later as joernalis aangestel te word, is dit belangrik dat jy in matriek ’n goeie slaagpunt sal haal.
As jy goed vaar in tale en die skryf van opstelle, bewys jy jou taalvaardigheid, maar ’n mens moet nooit vergeet nie dat die joernalistiek darem baie meer as ’n blote mooiskrywery van jou gaan verg.
UID-AFRIKA het reeds beroemde joernaliste opgelewer wat geen graad of ander naskoolse kwalifikasie agter hul naam kon skryf nie. Dit toon dat talent en vermoë nie noodwendig deur ’n sertifikaat aan ’n muur bewys word nie.
Maar vandag is ’n graad (nie altyd in die joernalistiek nie) of ten minste ’n diploma (wel in die joernalistiek) beslis onder die belangrikste paspoorte na ’n joernalistieke loopbaan.
By etlike Suid-Afrikaanse universiteite kan nagraadse studente hulle vir ’n joernalistieke kwalifikasie inskryf waarvoor hulle ’n jaar moet opsysit. Sulke universiteite is dié van Stellenbosch en die Witwatersrand, asook die Rhodes-Universiteit in Grahamstad.
Só kan Matiestudente wat reeds ’n graad het—en ’n streng keuringstoets geslaag het—hulle vir die graad B.Phil.: Joernalistiek bekwaam. Omdat die joernalistiek so ’n groot verskeidenheid van vakrigtings omvat, word geen spesifieke graad of vakke vir toelating vereis nie en word die beroep trouens deur mense met uiteenlopende agtergronde verryk—wetenskaplikes, reggeleerdes, noem maar op.
By byvoorbeeld die Noordwes-Universiteit is daar weer ’n kursus oor vier jaar beskikbaar, waar studente ná drie jaar se studie in hul vierde jaar in een van die joernalistieke hoofstrome spesialiseer.
En by etlike van ons universiteite van tegnologie kan suksesvolle studente die inrigting ná ’n studie van drie jaar met ’n diploma in die joernalistiek verlaat. Hulle kan ook ’n jaar langer aanbly om die graad B.Tech. in Joernalistiek agter hul naam te skryf.
Wat die radio en TV aanbetref, sou in die joernalistiek bes moontlik na die pos van die mees senior nuushoof gestrewe kan word. Maar verdere bevorderings tot in die heel voorste gestoeltes van die bestuur bly natuurlik ook steeds ’n moontlikheid.
AAR is nogal baie. Die publisiteitsbeampte of skakelbeampte van ’n groot onderneming, die kopieskrywer van ’n advertensie-agentskap, die vertaler in die parlement, selfs die skrywer van romans of dramas en les bes die taalonderwyser, diesulkes en nog baie ander verrig sekere take wat met joernalistieke werk ooreenstem.