Versindaba » Tom Lanoye
Posts Tagged ‘Tom Lanoye’
Boekverkope in Vlaandere toon geringe daling
Volgens ‘n berig by De Papieren Man is 2010 se syfers vir boekverkope in Vlaandere pas bekend gemaak en aangesien hulle ‘n vergelykbare mark met ons eie (Afrikaanse) mark is, is dit myns insiens van belang.
Na die styging van 5% in 2009 dui die verslag wat deur GfK Retail and Technology Benelux uitgereik is, dat die verkope in 2010 met 1.1% afgeneem het. Kinderboeke het egter ‘n groeikoers van 6% getoon, met nie-fiksie boeke oor vryetydsbesteding as die genré wat met -8.5% die grootste daling getoon het. Volgens die verslag verteenwoordig die Vlaamse boekmark ‘n omset van 205 miljoen euro, wat na beraming sowat 16,217,000 verkoopte boeke verteenwoordig. Laasgenoemde is eweneens ‘n daling van 3.3% – ‘n syfer wat inderwaarheid goed vergelyk met Nederland (-3.5%) en die Verenigde Koninkryk (-3.2%).
Die topverkopers in Vlaandere verlede jaar was SOS Piet 4 (‘n kinderboek), gevolg deur Stephenie Meyer. Die derde plek word beklee deur David Van Reybroeck se Congo. Nog twee romans wat deel vorm van die Top 20 is Paolo Giordano se De eenzaamheid van de priemgetallen en Sprakeloos van Tom Lanoye. (Terloops, laasgenoemde is ‘n boek wat binne enkele weke in Afrikaanse vertaling beskikbaar gaan wees … Daniel Hugo is verantwoordelik vir die vertaling en die bekendstelling geskied tydens vanjaar se Woordfees. Ek plaas die toepaslike inligting onder aan vanoggend se Nuuswekker.)
Nietemin, ‘n belangrike aspek van die verslag is de toename in markaandeel wat deur fiksie en literêre nie-fiksie behaal is: “Opvallend is dat de boekhandel zijn marktaandeel op het vlak van fictie en literaire non-fictie heeft weten te vergroten. Meer dan vier op de vijf literaire boeken worden via de boekhandel verkocht. Het marktaandeel van de boekhandel in literatuur is gestegen van 82,4 naar 83,2%. Met andere woorden: wie een roman wil, koopt die nog steeds bij de boekhandel.”
En gesien in die lig van elektroniese boeke se opmars is dít immers ‘n gerustellende statistiek. Veral aangesien ‘n skamele 30,000 e-boeke in 2010 in Vlaandere verhandel is; ‘n syfer wat op .21% van die markaandeel dui. Hierdie staan egter in skrille kontras tot die situasie by Amazon.com. Volgens ‘n ander berig het Amazone.com pas bekend gemaak dat die verkope van e-boeke die sagtebandverkope by hulle oortref het, en wel teen ‘n ratio van 115 elektroniese boeke vir elke 100 sagtebandboeke. Dit verteenwoordig ‘n groei van 36% teenoor die laaste kwartaal van 2009.
Vanoggend is daar heelwat blogs om aan te kondig. Ten eerste is daar Carina Stander se bydrae waarin sy op kenmerkende manier afskeid neem as blogger. Carina was van die begin af betrokke by hierdie webblad en haar besluit om (vir eers) terug te staan, is ‘n gevoelige verlies. Veral vir haar gereelde en waarderende lesers. Dankie, Carina … Dan is daar ook bydraes geplaas deur Philip de Vos (en hy beter nie eens daaraan dink om die woordkamera neer te lê nie!) en Desmond Painter. Ek’s nie seker waaroor Philip skryf nie, maar Desmond skryf oor ‘n besonderse vertaalprojek op die internet.
Onder die vaste inhoud is daar die onderhoud wat met Melt Myburgh gevoer is in sy hoedanigheid as Woordkunsprojekbestuurder by die komende Woordfees en ook ons geliefde webmeester, Marlise Joubert, wat haar eie fotobeeld geplaas het.
Soos gewaarsku – sommer ‘n lôrrievol nuwe inhoud. En daar’s nog heelwat wat in die vooruitsig lê. So, bly op datum en geniet dit. Hierdie gaan ‘n gróót week wees.
SPRAKELOOS MET TOM LANOYE
Met Tom Lanoye en Daniel Hugo; Volwasse, geen onder 12 (T)
Sprakeloos vertel hoe Tom se ma weens beroerte haar spraak en later haar lewe verloor het. Somber? Nee, want Lanoye se sprankel maak dit nie alleen ‘n afskeid van sy jeug, van sy pa se slaghuis en die lewendige Vlaamse stadsbuurt waar hy grootgeword het nie, maar ook ‘n humoristiese afrekening met ‘n temperamentele amateur-aktrise wat teater en werklikheid nie kon skei nie. Daniel Hugo stel vrae aan Tom oor dié meesleurende en oorrompelende boek.
7 Maart 10:00 | Boektent | 50min | R40
Posted in Nuuswekkers. Louis | Comments Off on Boekverkope in Vlaandere toon geringe daling
Lanoye se “Sprakeloos” in Afrikaans vertaal
Antjie & Tom
Laat ek dit nou maar erken: iets wat vir my hoendervellekker is, is wanneer ek met my geskrop op die internet my onverwags vasloop teen ‘n berig oor die Afrikaanse letterkunde; poësie al dan nie. So was dit toe ek vroeër hierdie week ‘n draai maak by De Papieren Man en daar pronk Antjie Krog saam met Tom Lanoye op ‘n foto onder die opskrif: “Sprakeloos van Lanoye verschijnt in het Afrikaans.” Ai, mense, watter weerstand het jy dáárteen? Pure lekkerte, pure vreugde.
Graag haal ek die openingsparagraaf van die berig volledig aan: “Sprakeloos, de succesvolle moederroman van Tom Lanoye, wordt onder dezelfde titel vertaald in het Afrikaans, zo meldt zijn uitgever Prometheus. De vertaling verschijnt in februari 2011 bij Protea Boekhuis. Vertaler van dienst is Daniel Hugo. Het boek zal worden gepresenteerd tijdens het jaarlijkse literaire festival Woordfees in Stellenbosch, vlakbij Kaapstad, waar Lanoye de helft van het jaar woont en werkt.”
Sprakeloos is natuurlik nie die eerste werk van Lanoye wat in Afrikaans vertaal word nie. Vantevore was daar Kartonnen dozen (Kartondose) en Een slagerszoon met een brilletje (Een slagterseun met ‘n brilletjie) wat albei deur Daniel Hugo vertaal is. Antjie Krog was verantwoordelik vir die vertaling van Lanoye se toneelstuk Mamma Medea.
Maar ongetwyfeld is Sprakeloos die belangrikste tot dusver aangesien dit nie net bekroon is met de Gouden Uil nie, maar ook genomineer is vir die Libris Literatuurprijs. Verdermeer is hierdie roman van Lanoye reeds in sy 13de druk; volgens die berig beteken dit dat daar al meer as 60,000 kopieë van hierdie “moederroman” verkoop het: “Sprakeloos is het relaas van de beroerte, de daaropvolgende afasie, de langzame aftakeling en de uiteindelijke dood van Lanoyes moeder, ‘een vijfvoudig moederdier en amateuractrice eersteklas’, aldus die berig.
En ons kan nie wag nie.
En – indien jy dit gemis het – kan jy sommer gou-gou weer Daniel Hugo se essay oor die “wording van ‘n vertaler” lees wat ons onlangs op die webblad geplaas het …
Sedert gisteroggend is die onderhoud wat Marius Crous met debutant Melt Myburgh oor sy bundel Oewerbestaan gevoer het, geplaas. Aan die blogkant van sake kan jy jou verlekker aan inskrywings deur Chrétien Breukers, Andries Bezuidenhout, Desmond Painter en jelleke Wierenga. Dan vestig ek ook graag jou aandag op ‘n nuwe verskamer vir Kobus Lombard wie se bundel Vlerke vir my houteend vroeër vanjaar verskyn het. ‘n Onderhoud wat met hom gevoer is, sal vroeg volgende week geplaas word.
Ten slotte maak ons graag die rede vir Charl-Pierre Naudé se stilswye die afgelope maande bekend: hy is intussen getroud en bevind hom tans saam met sy bruid in Antwerp waar hy volgende week aan die Felix Poësiefees gaan deelneem. Veels geluk, Charl-Pierre! Mag daar vele vreugdevolle jare vir jou en Nicky in die vooruitsig wees …
En dan kan dit nou nie meer ontken word nie: dit is tyd. Ke Nako, of soos ons sê in die Kaap: Maak’it aan!
‘n Plesierige naweek word almal toegewens.
Charl-Pierre & Nicky
Tags: Daniel Hugo, Tom Lanoye
Posted in Nuuswekkers. Louis | Comments Off on Lanoye se “Sprakeloos” in Afrikaans vertaal
Langsaam ontplof die literatuur
Die Vlaamse penvoerder Tom Lanoye is nie net ’n skrywer van romans, kortverhale en polemiese essays nie; hy is ook ’n dramaturg en self ’n verhoogkunstenaar, ’n “performer” van sy eie tekste. In 2005 is sy gedigte in die versamelbundel De meeste gedichten (Uitgeverij Prometheus, Amsterdam) gepubliseer. Heelwat van sy gedigte is bedoel om ironies-oordrewe voorgedra te word. ’n Sleutelfrase in sy werk is “Langsaam ontplof die literatuur”. Soos by kabarettekste dien die teatrale gebaar eintlik om die egte emosie te verberg. Die emosionele grondslag van Lanoye se poësie is veral duidelik in sy liefdesgedigte.
De eerste twee gedichten omgewerkt,
van onleesbaar klad naar in het net,
op extra dik papier getikt en met de
hand getekend, wat al niet, en ze daarna
in vieren gevouwen in een envelop
geschoven, en de envelop voorzichtig,
ter hoogte van mijn hart, in het zakje
van mijn leren jack geborgen. Dan op pad.
R. zit in Café De Fiets als altijd bij de
flipperkast, zijn shagje rollend. Hij wil
een De Koninck, ik drink Spa. We praten
over de vakbond, Guido zijn gezondheid,
het weer. Zeg vraag ik terloops, wat vind
jij eigenlijk van poëzie? Yèk, gedichten,
bah. Hij trekt zijn neus op. Ik moet opeens
denken aan de moedervlek rechts onder zijn
navel. Gedíchten, zegt hij, waarom vraag je
dat? Oh zomaar, zeg ik, en we praten voort
over het openbaar vervoer en Jules Croiset.
Een uitermate boeiend en verhelderend gesprek.
Die eerste twee gedigte verbeter,
hulle netjies oorgeskryf, op
ekstra dik papier getik en
met die hand geteken, hulle toe
in kwarte gevou, in ’n koevert
geskuif en die koevert versigtig,
teen my hart, in die bosak
van my baadjie bewaar. Toe op pad.
R. sit in Café De Fiets soos altyd by
die spykerkas sy sigaret en rol. Hy
bestel ’n bier, ek drink Spa. Ons praat
oor die vakbond, Guido se gesondheid,
die weer. Sê my, vra ek terloops, wat dink
jy van die poësie? Jeg, gedigte, ga.
Hy trek sy neus op. Ek onthou skielik
die moedervlek regs onder sy naeltjie.
Gedigte, sê hy, hoekom vra jy dit?
Ag sommer, sê ek, en ons praat verder
oor sokker, sepiesterre, die televisie.
’n Besonder boeiende en insiggewende gesprek.
Noem woorden mank en lippen
stram, en zeg van klank dat
hij per meter sterft.
Heet stemmen stom en adem
stank, zeg dat een zin
bederft voor hij begint.
Maar weet dat ik niet zwijgen
kan. Wie ziek is, moet maar ijlen.
Wie liefde kent, zal kwijlen.
Beweer maar woorde is mank en lippe
stram, en sê van klank dat
dit meter vir meter sterf.
Beweer maar stemme is stom en asem
stink, en sê dat ’n sin
bederf voor hy begin.
En tog kan ek nie swyg nie.
Wie siek is, sal yl.
Wie liefhet, sal kwyl.
Posted in Uncategorized | Comments Off on Langsaam ontplof die literatuur
Onderhoud: Antjie Krog
‘n Sterk letterkunde bestaan nie in fluff nie
Antjie Krog in gesprek met Louis Esterhuizen
Antjie Krog is digter, joernalis en Buitengewone Professor aan die Universiteit van Wes-Kaapland. Sy het elf Afrikaanse digbundels en twee bundels kinderverse gepubliseer. Haar twee nie-fiksie-werke, Country of my skull (1998) en A change of tongue (2003), verskyn in Engels.
Vir haar poësie het Krog onder andere die volgende pryse gewen: die Eugene Marais-prys (1973); die Rapport-prys (1987); die Hertzogprys (1990); die FNB Award (2000) en die RAU-prys (2000). Vir haar vertaling van gedigte uit die inheemse tale, Met woorde soos met kerse (2002), ontvang Krog in 2003 sowel die Toekenning vir Voortreflike Vertaling van Poësie as die Toekenning vir Beste Vertaler van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut (SAVI) in 2003.
Gedigte van Krog is in Nederlands, Frans, Spaans, Duits en Italiaans vertaal.
In 2009 verskyn ‘n keur uit haar werk, Digter wordende , by Human & Rousseau.
Antjie, jy is onlangs gekies as digter vir die Vlaams-Nederlandse Gedichtendagbundel 2009 wat op 29 Januarie vanjaar verskyn het. Dit is uiteraard ’n groot eer vir ’n Suid-Afrikaanse digter en ’n pluimpie vir jou eie digkuns. Vertel ons ietsie meer hieromtrent?
ŉ Mens word eenvoudig verstom deur die effektiewe geesdrif van Nederlanders jeens hul letterkunde en veral die poësie. Elke jaar word 29 Januarie as Gedigtedag gevier. Poetry International is die dryfkrag daaragter, maar die hele land neem op verskeie vlakke daaraan deel. Daar is ‘n groot literêre prys vir die beste digbundel. ‘n Paar maande voor die tyd word die kortlys aangekondig en dan word geweldig aandag aan hierdie bundels en digters gegee. Die idee is dat elke winkel ‘n plakkaat met ‘n gedig op sal hê, elke koerant moet ‘n gedig plaas, die radio en televisie – selfs die nuus – fokus op gedigte en digters. As “Digter van die dag” moes ek spesiaal tien gedigte skryf wat dan in ‘n standaard dun boekie gedruk en vir twee euro verkoop word by elke till. Oral in die winkels het ek gesien waar mense dit vir hulleself en mekaar koop. Die parlement moes ook dié dag met een van my gedigte open. Vyftienduisend kopieë is verkoop. Vir die gedigtedag moes ek verskeie televisie– en radio-onderhoude voer, asook voorlesings doen. Bitter vroeg die oggend moes ek in Utrecht op die stasie begin waar ‘n paar digters voorgelees het. Daar was ‘n kleinerige verhogie, maar ons gedigte is op enorme vaandels aangebring wat van die dak af gehang het. Soos die mense heen en weer verbystroom, het hulle vir ‘n minuut of wat stilgestaan en luister. Elke vierde jaar word die Dichter des Vaderlands gekies en vanjaar het van die jonges besluit om vir hulself ‘n kampanje te maak. Daar is toe intensief voorgedra, nuwe goed geskryf, briewe vir koerante gestuur, profiele opgebou, bekgevegte gehou in die sin van ook ŉ bietjie uit te wys waar die ander tekortskiet. Dit het gemaak dat daar ‘n rekord getal mense gestem het vir die digter per selfoon of op die internet. Die aand vóór gedigtedag is daar ‘n reuse geleentheid gehou waar die pryswennende digter aangekondig is uit die kortlys, en uiteindelik is die nuwe vaderlandsdigter aangekondig. Dit was naamlik Ramsy Nasr, wie se pa ‘n Palestyn en ma ‘n Hollander is. Sy hele Palestynse familie was daar en Ramsy se ma het haar hande etlike kere in die lug gegooi sodat Ramsy agterna vir my moes sê: “Uiteindelik het my ma haar soos ‘n egte Palestynse vrou gedra.” Al die aspirant-vaderlandsdigters moes ‘n gedig skryf waarin die land gepeil word en ek moet sê, Ramsy s’n was ongelooflik: dapper en skerp. Hy bly tans in Antwerp waar hy die stadsdigter is. En dit is ‘n ander ding: stede stel elkeen ‘n stadsdigter aan vir drie jaar. Daardie digter moet dan gereeld optree, literêre geleenthede reël, projekte uitdink wat poësie bevorder en ook oor gebeure in die stad skryf. Toe daar arm mense verskuif is in Antwerp, het Ramsy ‘n stuk daaroor geskryf. Die koerante staan tot my verbystering ongelooflik baie plek aan so iets af. Wat ek nog interessanter vind, is dat daar altyd gesê is dat ŉ digter net in Afrika ‘n sosiale en politieke funksie het, in “real literature” is dit kuns om die kuns. Nou blyk dit dat die Hollanders aan hul digters ‘n uiters belangrike funksie toeken ten opsigte van sosiale betrokkenheid. Want ons het nog nie eers gekom by die rol van die Dichter des Vaderlands nie …
Sjoe, Antjie. ŉ Mens staan omtrent stomgeslaan ten aanhore van sóveel aktiwiteit en inisiatiewe … Dit is natuurlik wat moontlik is wanneer jy jou in ŉ enkeltalige kultuur bevind met die staat wat sulke projekte daadwerklik kan steun. In Suid-Afrika, met sy meertalige samelewing, is só iets helaas nie moontlik nie. Individue (en geïnteresseerde instansies) moet maar sélf skouer aan die wiel sit om die gedigte-wa deur die drif te kry. Met hierdie as uitgangspunt – kon jy enige projekte en/of inisiatiewe identifiseer wat jy voel dalk met sukses by ons toegepas kan word? Meer voorlesings, dalk? Media-dekking?
Nederland is miskien op hierdie stadium homogeen, maar hy word oorstroom deur mense van ander tale, kulture en godsdienste. Ook is Nederlands maar ŉ klein taaltjie wat veg vir oorlewing in Europa. Vertaling en meertaligheid is hierin sy grootste wapens. Ons as Afrikaanssprekendes is op ŉ manier bederf omdat die staat na die taal gekyk het. Hoe onregverdig ook al, die taal is op alle vlakke in stand gehou. Nou moet ons self daarna omsien en waarop dit dikwels neerkom, is dat ons op Nasboek of Stellenbosch Universiteit skel omdat hulle nie Afrikaans in stand wil hou soos dit met die vorige bedeling die geval was nie. Ons koop nie Afrikaanse boeke nie, Afrikaanse bruin – en wit kerke, skole en universiteite smelt nie saam nie; daar is nie ŉ Afrikaanse oorlewings- en uitbreidingsplan op die tafel wat almal betrek nie. In terme van die poësie is daar baie te doen. Waarom het ons byvoorbeeld nie ŉ poësiedag nie? Waarom word sekere aksies nie vir daardie dag geteiken nie? ŉ Spesiale gedig as poskaart, motorsticker, plakkaat, koerant, twee spesiale digbundels wat in elk geval sou verskyn het, die poësieprys, gedigte vertaal uit ander tale in Afrikaans: byvoorbeeld Neruda en Mqhayi. Ons vra die nuus om te open met ŉ gedig, die radio, skole moet gedigte opplak. In Nederland kry jy die mooiste kussingslope met liefdesgedigte, voorskote met kosgedigte, pennesakkies, koffiebekers met jong digters se verse daarop afgedruk. Indien dit goed werk, volg die ander tale ŉ mens dalk na en kan jy uiteindelik ŉ veeltalige gedigtedag hê. Ek het dit op UWK gedoen. Vanaf die hekke waar die studente inry, of afklim, is pamflette met poësie uitgedeel. Oor die hele kampus was gedigte in Afrikaans, Xhosa en Engels opgeplak. Die hoofgedig was van Ingrid Jonker in drie tale. Studente kon hul eie gedigte by die biblioteek opplak en daar was pryse. Tydens middagete was daar ŉ uurlange poësie-voorlesing van nasionale –, internasionale – en studente-digters. Ek onthou dat selfs die skoonmakers dit bygewoon het.
Pas het daar Digter wordende, ’n keur uit jou verse en deur jou saamgestel, verskyn. Wat was die aanloop hiertoe en hoekom het jy op die spesifieke indeling van afdelings besluit; ’n struktuur wat ek self uiters opwindend beskou, bygesê.
Human & Rousseau is tans in die proses om van ‘n paar van hulle digters ‘n soort bloemlesing uit te gee. Hulle sou dit doen vir my 50ste verjaarsdag, maar almal was te besig met ander goed en so moes ek toe inspring sodat hulle dit nie doen vir my sestigste verjaarsdag nie. Om te kan kies moet jy leidrade hê, en temas is die maklikste. Dit was egter ‘n wins dat my gedigte oor die jare heen dieselfde temas aangespreek het; elke tema toon dus op sigself ‘n ontwikkeling van jeug na ouderdom.
In ’n onderhoud wat ek met Alfred Schaffer gevoer het oor die teenwoordigheid van die Afrikaanse digkuns in Nederland, het hy genoem dat jóú prominensie en verkope groter en meer is as selfs van die vernaamste Nederlandse digters. Waaraan sal jy hierdie sukses van jou toeskryf?
Ek het nie ŉ benul nie. Aanvanklik het ek gedink dit is maar Suid-Afrikaners wat daar woon en heimwee het, maar dit blyk toe nie so te wees nie. Toe het ek gedink hulle beskou my eintlik as ŉ soort van wit barbaar: lyk soos hulle, klink amper-amper soos hulle, maar swaai poësie soos ŉ byl of ŉ hellebaard en dis vir hulle opwindend, maar nie noodwendig in die kader van wat hulle as goeie poësie sou reken nie. Toe begin die resensies inkom (en die gehalte van nuansering van die resensies is ŉ gesprek in eie reg) en dit is so goed dat die uitgewers nou hierdie opmerkings as blurps begin gebruik. Ek dink dit is eintlik ŉ mengsel van al hierdie dinge, want ek bly ŉ randfiguur. Jy moet hiermee ook onthou hoe ongelooflik baie die Nederlanders lees en veral met watter oorgawe hulle nuwe boeke verken. Terloops, die Nederlandse vertalers, Robert Dorsman en Jan van der Haar, het my onlangs gevra waarom ek dink hulle so heerlik vertaal het aan die Nederlandse weergawes van my gedigte vir die Gedichtendag-bundel, so asof die hart van die gedig ‘nederlands’ is. Ek glo dat dit is omdat ek die gedigte in Berlyn geskryf het tydens ’n navorsings-fellowship en die poësie van Paul Celan intensief saam met ŉ ander fellow en leraar bestudeer het; dat die Germaanse kern van Duits my Afrikaans geweldig beïnvloed het – ’n mens besef nie aldag hoe geangliseerd ons Afrikaans met verloop van jare geword het nie.
En ander tale? Jou gedigte is immers al in Engels vertaal; deur jouself, sowel as ander. Hoe werk dié proses vir jou? Is selfvertaling byvoorbeeld vir jou ’n integrale deel hiervan?
Teen die einde van die 1980’s, na ses digbundels en vyftien jaar van skryf in Afrikaans, is ek vir die eerste keer in Engels vertaal. (Dis nou afgesien van die gedig My Mooi Land wat Ronnie Kasrils – so het hy my vertel – in Engels vertaal het om te gebruik in Sechaba, die ANC se mondstuk van daardie jare). Die vertalings is óf deur joernaliste self gedoen wat onderhoude kom voer het, óf deur ŉ literêre (selfs politieke) fees. Die Afrikaner was aan bewind en wat Afrikaners en hulle dissidente gedoen en gedink het, was van belang (Die Engelse joernaliste het byvoorbeeld ook gereeld die Afrikaanse koerante gelees om op die hoogte te bly van wat die politici dink en doen.) Nietemin, aanvanklik was dit interessant om die vertalings te lees, maar ek het mettertyd al hoe ongemakliker geraak met wat vertaal word: meestal politiek en selde komplekse politiek. Dit het begin voel of ek wanstaltig in Engels bestaan. Dus het ek begin om die liefdes-, gesins- en vroue- gedigte te vertaal wat verskyn het as Down to my last skin. Aan die begin was dit opwindend vir my; as die gedig nie lekker wil werk in Engels nie, het ek dit verander en ŉ tweede kreatiewe proses het begin. My lojaliteit was dus nie soseer om getrou te bly aan die Afrikaans nie, maar om ŉ ‘goeie’ gedig in Engels te lewer. In die laaste klompie jare het ek egter baie versoeke uit Engelse oorde begin kry om gedigte te lewer en ek het mettertyd ŉ ongesonde werkswyse begin opbou: ek skryf die gedig in Afrikaans (dis die enigste taal waarin my poëtiese orgaan werk), maar aangesien die tyd dikwels ontbreek om dit rustig af te rond en later na Engels te vertaal, word die finale proses wat die gedig voltooi, nou in Engels gedoen; die gevolg is dat die Engelse gedig dan meer ‘klaar’ en ‘beter’ is as die Afrikaanse ekwivalent. Soms probeer ek wel om dit terug te vertaal, maar dan werk dit met tye glad nie in Afrikaans nie, en dan moet ek dit wéér verander. Op die oomblik is daar etlike gedigte wat in verskillende weergawes bestaan; iets wat tot gevolg het dat wanneer ek byvoorbeeld in Frankryk of Italië moet gaan voorlees, ek die Afrikaanse gedig lees, terwyl die Italiaanse vertaling vanaf die Engelse weergawe gedoen is. Gewoonlik is daar dan iemand in die gehoor wat Afrikaans kan praat en dan agterna geskok kom vertel hoe swak die Italiaanse vertaling is omdat dit hééltemal van die Afrikaanse gedig verskil.
Is die oplossing dan nie om maar gewoon die vers in Engels voor te lees nie? Of skep dit vir jou ’n probleem ten opsigte van taal-identiteit?
Ek lees ook wél in Engels voor, maar vind dat ek slegs die gedigte wat ek sélf vertaal het, kan voorlees; die gedigte wat deur ander vertaal is, het hulle Afrikaanse grondritme verloor en ek kan glad nie daarby aanpas nie. Dit voel asof iemand anders die gedigte geskryf het. Die ongelukkige gevolg hiervan, met die prosa in Engels en net sommige gedigte in Afrikaans, is dat ek nie in een van die twee tale volledig bestaan nie. Deels hier en deels daar. Ek het ernstig oor hierdie saak besin verlede jaar (tydens die reedsgenoemde navorsings-fellowship in Berlyn), toe die Vertalingsburo my genooi het om deel te neem aan hul simposium oor Selfvertaling. Baie skrywers doen dit, of hét dit gedoen, ontdek ek toe; bekendes soos Brodsky, Beckett, Hannah Arendt, ens. Uitstekende lesings is gelewer oor die “waarom”, die “hoe” en al die meegaande verskille. Ek het egter toe besef dat dit ŉ geweldige vermorsing van tyd is. Waar ander digters nuwe gedigte skryf, of hul oues al hoe meer afrond, vertaal ek meestal, of skryf net halfnuwes. Ek het besluit om op te hou om my eie gedigte in Engels te vertaal. Die Engelse weergawe van die gedigte vir die gedigtedag is toe pragtig deur Karen Press vir Poetry International se webtuiste vertaal; in dié mate dat, toe ek verlede maand deur Adrienne Rich genooi is om ŉ voorlesing saam met haar by Columbia te lewer, ek besluit het om dié Engelse weergawes voor te lees. Vier reëls in die eerste gedig in, besef ek meteens: alle conviction is weg; ek lees die gedig asof dit iets vreemds is, ek bind op geen manier met die teks nie. Dus is ek terug by die vraag: sal ek tóg maar my eie vertaling van die gedigte maak?! Ek weet nog steeds nie.
Antjie, jy is ’n persoon wat vir vele jare oor ’n wye terrein betrokke is by die bevordering van digkuns in vele fasette. Hoe sien jy die situasie in die Suid-Afrikaanse verskuns tans? En hiermee bedoel ek nie net die Afrikaanse digkuns nie, maar ook die digkunste van ons ander landstale.
Dit gaan baie beter met die poësie as ‘n paar jaar gelede en dit is inderdaad danksy die volgehoue werk (en baklei) wat mense soos jy en Marlise Joubert doen, asook uitgewers wat aanhou om bundels uit te gee teen hul ekonomiese beterwete in. Maar daar is verskeie dinge wat problematies is. In terme van Afrikaans is dit waarskynlik die beperkte ruimte wat bestaan vir omvattende resensies. Dit beteken dat daar nie ‘n stewige tradisie van evaluering opgebou word nie. Dit voel vir my die wind waai sus en dan só, en dis nie die mense wat resenseer se skuld nie, dit is gewoon dat daar ‘n verlies aan outoriteit ontstaan wanneer iemand byvoorbeeld ‘n bundel in net drie paragrawe moet bespreek; óf wanneer daar nie ‘n konsekwente ruimte is vir die resensent waar hy of sy op gereelde basis kan resensies plaas ten einde op dié manier ‘n mate van standaard te vestig nie. Alles word net so bolangs aangeraak. Ek sou byvoorbeeld graag ‘n intelligente en kragtige vergelyking wou lees van die twee bundels wat gesamentlik die Eugene Marais-prys ontvang het. En daarvan gepraat: wanneer bekyk iemand daadwerklik wat presies in die akademie vir kuns en wetenskap aangaan wat sulke groot besluite oor ons letterkunde neem? Ook kry ŉ mens die gevoel dat lesers nie meer die kanon ken nie. Daar is hard baklei om die kanon te verander, maar noudat dit verander is, leer niemand dit meer nie. Ek sou graag wou hê dat ‘n mens moet kan sê dat indien iemand Afrikaans Eerste Taal neem en matrikuleer, hy of sy ten minste die vernaamste digters kén. Daar was ŉ bietjie stof oor die Groot Verseboek, maar geen volgehoue polemiek of argument van “Ja, dit is ons beste gedigte en ons wíl dit kén” nie. ‘n Sterk letterkunde kan nie bestaan binne-in fluff nie. Landswyd is daar dieselfde probleem: belangrike werk word uitgegee en met ligte watertjies in die koerante begelei. Die Engelse faksie is egter so sterk, ook wêreldwyd, dat die meeste Engelse skrywers intensief bespreek word. Dit bring ŉ mens by die kwessie van vertaling. Ek pleit deurlopend dat ons ‘n voortgesette aksie moet hê waarvolgens alles wat goed is in Afrikaans vanselfsprekend ook na Engels vertaal moet word. Indien ons dit nie doen nie, sal al hoe meer skrywers uitwyk Engels toe soos dit reeds die geval is met ander inheemse tale, omdat ons almal graag deel wil vorm van die breër Suid-Afrikaanse stem. Om in Afrikaans te skryf, durf nie te beteken dat jy jou in ‘n etniese doodloopstraat bevind nie. Breyten Breytenbach is Afrikaans s’n, maar hy behoort dit gestand te kan doen deur middel van vertaling en nie noodwendig deur om spesiaal in Engels te skryf nie. Die feit dat Marlene van Niekerk se vertaalde werk die ander Engelse skrywers so uitgestof het, wys dat ons ‘n kragtige letterkunde het. Maar jy wil nie dat jou skrywers hulle tyd moet verkwansel met vertaling nie.
Ek vermoed dat jy jou vinger hier op ŉ hele aantal teer punte plaas, Antjie. Ten opsigte van die eerste gedeelte van jou antwoord hierbo, is die een ding wat my al vir ’n geruime tyd pla, die akkreditasie-ingesteldheid onder ons akademici. Uiteraard het ’n mens begrip hiervoor; dit verskaf ten minste inkomste aan die betrokke departement en akademikus. Die nadeel is egter dat uiters belangrike navorsing en kommentare net in vaktydskrifte verskyn waartoe die breë publiek dikwels nie toegang het nie. Ons literatore het immers nie nét die taak om tekste te “ontsluit” nie, maar ook om die lesers te begelei ten opsigte van verfynde leesstrategieë by bepaalde tekste, is dit nie? Sien jy hierdie ook as ’n wesenlike probleem of is ek nou onbillik jeens ons akademici met hierdie opmerking?
Ja, dit is tragies dat akademici skielik afgesluit word van ŉ publiek omdat van hulle verwag word om in hierdie akademiese joernale wat deur fokken niemand gelees word nie, te publiseer; in plaas daarvan om organies binne in hul gemeenskappe werksaam te wees. ŉ Mens haal jou hoed af vir iemand soos Joan (Hambidge) en ander, wat bo en behalwe hul akademiese werk nog vir koerante skryf ook. Maar dis tog asof almal se gekonsentreerde energie elders doenig is. Nogtans sou ŉ mens graag wou sien dat hierdie akademiese verhandelinge en essays omgeskakel word na gewone taal vir ons ander om te lees. Veral ook dié wat by oorsese universiteite geskryf word.
Enkele jare gelede was jy en Alfred Schaffer betrokke by die samestelling van Nuwe Stemme 3, ’n publikasie wat heelwat nuwe stemme suksesvol na vore gebring het … Was dit vir jou ’n gelukkige ervaring en voel jy dat sodanige projekte lewensvatbaar is, of skep dit gewoon verwagtings waaraan só dikwels nie voldoen kan word nie?
Dit was een van die wonderlikste projekte vir my, aangesien dit ‘n uitstekende manier is om nuwe stemme aan te spoor en ‘n hupstoot te gee. Dit is veral opwindend om te sien hoe baie van hulle uitskiet en dan is daar boonop nog ander wat hopelik binnekort tot publikasie sal kom. Alle krediet aan Nasboek dat hulle hiermee volhard.
Is jy dalk bereid om name te noem, Antjie? Watter van die digters wat in Nuwe Stemme 3 opgeneem is, behoort na jou mening nog in die nabye toekoms te kan debuteer?
Ek kan, maar ek wil nie. ŉ Mens word geskroei tot poësie skryf. Altans, die poësie waarvan ek hou, het ŉ gedrewenheid daaragter. Sommige mense het talent, maar niks gebeur wat hulle daartoe dryf nie. ŉ Versigtige digter wat skryf sodat ander hom of haar moet goedkeur, het probleme. Ek hou daarvan om Johann de Lange aan te haal: “Om ŉ bundel te publiseer moet wees soos om by ŉ waterval af te spring …” Jy moet glad nie weet of jy jou te pletter gaan val of wonderbaarlik in ŉ sjampanjepoel gaan opduik nie.
In die persberig oor Waar ik jou word, die Gedichtendagbundel wat in Nederland verskyn het, word genoem dat dit uit tien nuwe verse bestaan. Is jy tans besig om aan ’n nuwe bundel te werk en wanneer kan ons dié vreugde te wagte wees?
Jong, ek word oud. Ek moet genoeg vrye tyd en stilte hê om te kan gedigte skryf. Voor elke digbundel moet ek dus eers iets skryf wat op ‘n manier geld inbring sodat ek kan ophou werk ten einde op die gedigte te kan konsentreer. Op die oomblik is ek besig met ‘n derde nie-fiksie boek wat Country en Tongue sal afsluit. Ek oortree naamlik op my oudag die belangrikste reël wat ek vir myself gemaak het toe ek jonk was: hou jou by jou lees. Jy is ‘n digter. Moenie ander goed skryf nie, dit versplinter net wat jy wil sê. Sekere dinge sê jy in prosa of in skilderkuns (soos Cussons) en ander sê jy in poësie. Indien jy alles kan kanaliseer, verryk dit jou poësie. Ek sou byvoorbeeld nooit Lady Anne, óf Jerusalemgangers, geskryf het indien ek geweet het dat ek prosa kan skryf nie. Dit sou gewoon makliker gewees het om daarvan prosa, of ‘n nie-fiksie boek, te maak as ‘n epiese gedig. Aan die ander kant geniet ek nogal hierdie vele maniere van “wees” en hou ek nou veral daarvan om deesdae te probeer leer hoe om “akademies” te skryf. Waar poësie vir my ‘n absolute private daad is, ‘n skrywe wat te make het met wat ek in my kop hoor, is prosa en akademiese werk vir ‘n spesifieke gehoor.
ŉ Laaste vraag. Ek onthou toe ek eenkeer by jou en John aan’t huis was in Kroonstad hoe jy en Gerrit Olivier vir mekaar gesit en gedigte voorlees het; die besonderse manier wat ek later jare so goed leer ken het: asof jy eers die woorde in jou mond “proe” voor jy dit asem gee. Dit maak jou voorlesings ŉ onvergeetlike ervaring: intens, gevoelvol en genuanseerd. Beskou jy die voorlees van verse as ŉ belangrike funksie wat ŉ digter óók moet vervul? (Ek stel dié vraag omrede baie mense van mening is dat poësie nié op ŉ verhoog hoort nie; dat die voordrag afbreek doen aan die poëtiese inhoud van die vers. )
Die kern van poësie is klank. Dis hoe poësie ontstaan het, as gesê-de klank. Die skryf het later gekom. Dis wat van iemand ŉ digter maak: hy hoor wat hy skryf. Ek is obsessioneel oor die geluid van gedigte; ek kan iemand letterlik te lyf gaan as hy of sy kak voorlees. Asof daar nie ŉ verskil is tussen ŉ “d” of “t” of ŉ “v” en “w” is nie. Die voordra, of voorlees, van ŉ gedig is egter iets anders as die gedig op papier. Op papier moet dit as sulks werk; jy kan tog nie sê: “dit werk nie op papier nie”, maar dan is dit tóg op papier gedruk nie! Ek verander dus maklik my werk wanneer ek voorlees. Die voordrag word bepaal deur die gehoor, die tyd wat ek tot my beskikking het, hoeveelste ek lees, hoe die persoon voor my gelees het en in watter gemoedstoestand wil ek die gehoor agterna hê. Indien jy nie ŉ gehoor respekteer nie, en niks by die papier wil voeg nie, moet jy nie voorlees nie. Dan moet jy sê: “Ek’s op my beste op papier en dis waar my lesers my moet kry.” By Tom Lanoye het ek nog die volgende geleer: hy sê ŉ mens skryf ŉ boek in afsondering, dit word verkoop om in afsondering gelees te word, maar omdat hy wil help om die boek te verkoop, gaan hy soos ŉ rock band te werk. Hy maak naamlik ’n CD (in sy geval ‘n voordragprogram gebaseer op die nuwe boek) en gaan daarna op toer sodat die mense die boek moet koop.
Baie dankie vir die gesprek, Antjie. Sal jy so vriendelik wees om dalk een van die gedigte wat in die Gedichtendagbundel opgeneem is, hieronder vir ons lesers weer te gee?
sterre tongblind en sterwend in gravitasie
jy kom hartbevlek en opwaarts
jou asem van kristal
en die mondnabye geluid van voëls
sterre adembenemend as digsbysyndste galaktiese sig
onverworwe moet ek word
en sterstapelend van gewrig
Tags: alfred schaffer, Down to my last skin, Groot Verseboek, Jerusalemgangers, Lady Anne, Nuwe Stemme 3, Ramsy Nasr, Selfvertalings, Tom Lanoye, vertalings
Posted in Onderhoude | 1 Kommentaar »