In ’n vorige hoofstuk het ek ’n oorsig gegee van wat in dié betrokke jare in Suidoos- Angola gebeur het – gesien vanuit die perspektief van die Senior Stafoffisier: Operasies by Direkteur: Operasies in Leërhoofkwartier. Dit is reeds meer as twintig jaar na die gebeure.
Daar is egter, sedert daardie tyd, soveel onwaarhede oor dié gebeure as die “waarheid” verkondig, dat ek nie anders kan as om daarop te reageer nie. Verskeie persone en instansies, uit ’n wye spektrum van die samelewing – politici, akademici en selfs oud-soldate – lewer kommentaar oor dié gebeure. In die meerderheid van die gevalle kan ’n mens met ’n stok aanvoel dat die feite aangepas is om ’n bepaalde doel te dien. Dit word aanvaar dat politici die “waarheid” aanpas – dít is politiek. Waarmee ek wel ’n probleem het, is die belaglike beredenering van sommige akademici en oudsoldate.
Persoonlik het ek het niks om te wen of te verloor nie – ek is reeds ’n hele paar jaar afgetree, maar dit is nodig om ’n nugtere perspektief oor dié gebeure aan te bied.
Ek glo dit is nodig om eers ’n paar opmerkings oor die teorie van oorlogvoering te maak. Dit is tog sekerlik hierdie teoretiese agtergrond wat deur die akademici en oudsoldate gebruik word. Dr. Leopold Scholtz, in sy artikel, Cuito Cuanavale – Wie het werklik gewen? (Scientia Militaria – 28(1), 1988) leun swaar op die wysgere, Liddell Hart en Von Clausewitz. Verder spring hy in sy artikel vryelik deur die verskillende bevelsvlakke en bied hy uitlatings en/of kommentaar as “feite” aan. Dit maak natuurlik sy artikel ongeloofwaardig.
Ek is geen akademiese reus met kennis van al die geskrifte van Liddell Hart en Clausewitz nie. Ek is egter ook nie heeltemal onkundig nie. Ek het al gewonder of daar al ooit ’n oorlog “suiwer” op hierdie skrywers se beginsels gevoer is. Persoonlik dra ek nie kennis van so ’n oorlog nie, en indien my waarneming naastenby korrek is, het dit ’n paar implikasies.
• Die teorieë van hierdie skrywers, en vele ander, is presies dit: teorieë. Dit was nog nooit in ’n werklike oorlog getoets nie. Dit is só ver van die werklikheid verwyder dat dit bloot van akademiese belang is!
• Is daar werklik mense wat steeds ’n teorie van oorlogvoering aanhang wat min of meer soos volg klink: “Generaal, vernietig die vyand en sê vir my wanneer jy klaar is.” Selfs NAVO werk nie meer op dié beginsel nie.
Die SA Weermag is geen uitsondering nie en sedert ons in die oorlog in Suidwes-Afrika/Angola betrokke geraak het, was die Suid-Afrikaanse politici intens daarby betrokke. Die aard van die konflik het dit genoodsaak, en dit is natuurlik reg dat dit só moes wees. Oorlog is tog die praktiese implementering van politiek op ’n ander vlak. Dr. Scholtz skryf egter: “The operation was, however, run with excessive operational control from Pretoria”. Geen opmerking of kommentaar oor die Kubaanse bevel nie. Hy pas een stel maatstawwe op die RSA toe, maar gebruik nie dieselfde stel maatstawwe vir die anderkant nie. Dit beklemtoon die eensydige siening van dr. Scholtz in sy vermelde artikel. Hy gee sy geloofwaardigheid as ’n akademikus prys deur hierdie ondeurdagte en eensydige standpunt. Ten minste was “Pretoria” nader aan die “slagveld” as Havana.
Dit kon verwag word dat, as dr. Scholtz beide kante met dieselfde maatstawwe sou meet, hy tot ’n meer sinvolle slotsom sou gekom het. In die omgewing waarin ons beweeg het, was twee plus twee nie altyd vier nie – in baie operasies het Suid-Afrikaanse soldate doelwitte verower wat hulle volgens ’n suiwer mags- of getalleteorie nie kon aanval nie. Die “somme-oefening” of teorie het in die praktyk anders gewerk. Hierdie stelling kan deur verskeie lede van die SA Weermag met letterlik honderde voorbeelde gestaaf word. Die beginsel bepaal byvoorbeeld dat jy tenks met tenks beveg. Die Russiese tenk wat by die SA Leërkollege staan, of gestaan het, is deur ligte pantserkarre, ook bekend as “noddy-karre”,
• Die skets met pyle op bladsy 26 van dr. Scholtz se artikel kan eenvoudig nie waar wees nie. Die Kubaanse mag was nie daar toe dit saak gemaak het nie. Dit herinner my aan ’n goeie spotprent, waarvan ek al ’n paar gesien het.
• Verder is dit belangrik om te kyk na die terrein waarvan die Kubaanse mag totaal afhanklik sou gewees het. As jy na die kaart van die gebied kyk, sal jy merk dat in die gebied waardeur die Kubaanse mag moes beweeg het, al die riviere en droëlope noord/suid vloei. Die hele dreineringsisteem vloei na die Kavango-delta. Hierdie Kubaanse mag sou al hierdie riviere en droëlope van wes na oos moes oorsteek. Op ’n kaart is dit nie ’n probleem nie, maar op die grond kan dit ’n “uitdaging” wees. Elk van hierdie “droëlope” het ’n vloedvlakte en wanneer die water uit Suid-Angola na die Kavango dreineer, word hierdie gebied in ’n groot hindernis omskep. In die tyd toe hierdie aanmars moes plaasvind,
• Indien die onervare en swak opgeleide Kubane of Russe die “wysheid” van dr. Scholtz sou volg, sou dit vir die SA Weermag en, veral vir Unita, ’n plesier gewees het. Beide sou oor baie kilometers baie maklike teikens gehad het om rustig uit te haal. Selfs die Kubane en die Russe was nie só onnosel nie.
Maar wat het die 50ste Kubaanse Divisie in Angola kom maak? Hulle ontplooiing het in der waarheid niks met die operasies in Suidoos Angola te make gehad nie. Hulle was suiwer daar om die onttrekking van die Kubane uit Angola te dek. Die Kubane was in Angola sedert 1975, waar hulle deur al die jare ’n wesentlike bydrae aan die bevolking van Angola gelewer het.
• Die offisiere wat ’n sleutelrol in dié operasies gespeel het, was almal, op hulle onderskeie vlakke, uitstekend opgelei, toegerus en ervare. Die generaals het deur die range beweeg van omtrent die vlak van kompaniebevelvoerders af. Toe hierdie operasies plaasgevind het, was dit vir seker nie die eerste keer dat hulle so ’n situasie beleef het nie –
• Elke nuwe geslag offisiere glo dat hulle die wiel uitgevind het en dit was nie anders in dié operasies nie. Daar is verskeie individue wat daarvan oortuig is dat hulle die eerstes was om ernstig oor die probleem van Suidoos-Angola na te dink. Maar, elkeen oorweeg die situasie met die stel feite tot sy beskikking. Hierdie kennis (takties, operasioneel of strategiese feite) sal afhang van jou bevelsvlak. Elke nuwe generasie offisiere het nie die wiel uitgevind nie, en ook nie oor alle feite beskik nie. As dít nie só was nie, sou daar geen behoefte aan bevelsvlakke gewees het nie. Elke offisier het sy besluite gebaseer op die feite tot sy beskikking op ’n betrokke stadium. Die hoër en/of laer vlak sal nie, noodwendig, dié volle waarheid of situasie begryp nie.
• Dan, die inherente krag van ons mense. Ten spyte van alle goeie militêre opleiding sal ons van mekaar verskil. Ek glo dit is ’n krag is wat nie getemper moet word nie, want ons het soldate nodig wat kan dink. In die tyd van hierdie operasies het ons oor ’n groep offisiere beskik wat “dit al gesien het” en verstaan wat dit beteken. Natuurlik sal hulle sê wat hulle dink – dit moet só wees. Die vraag bly of hulle oor al die feite beskik.
• Daarom is dit ook ’n feit dat individue operasies op ’n bepaalde manier beleef. Ek het dit só ervaar – iemand wat ’n paar meter van my op ’n doelwit was, het die hele saak dalk totaal anders beleef. Elkeen is geregtig op sy mening, maar wat is die volle waarheid?
Ek wil myself nie verlaag tot ’n debat oor dié soort argument nie. Dr. Scholtz werk immers met ’n stel teoretiese beginsels wat nog nooit werklik getoets is nie. Daarteenoor beskik die oud SA Weermag-generaals oor bewese suksesse van ongeveer twintig jaar. Is Liddell Hart en Clausewitz regtig nog toepaslik? Natuurlik is hulle. Dit is net verstommend oor hoe hul beginsels toegepas word – nie een van hulle sou dit kon glo nie. Hoe dit dan nou ook al mag wees. Ek wonder wat dr. Scholtz, as historiese wetenskaplike, met hierdie artikel beoog het: is dit omdat sy siening die Kubaanse (Havana) en die RSA-regerings sou pas? Dit is skrikwekkend om te dink dat hy as ’n kenner oor die onderwerp beskou kan word. Ek het geen ander verklaring daarvoor nie.
Ek is oortuig daarvan dat die RSA en die SA Weermag die propagandaoorlog verloor het. Dít was egter ál wat die SA Weermag verloor het, en daarom is dit is vir my onverklaarbaar dat dr. Scholtz homself ’n wetenskaplike noem en hierdie ondeurdagte feite as deel van sy argumente aanbied. Speel hy saam met Assoernasirpal se “jonger boetie” met die naam Fidel of, gaan dit bloot oor ’n paar ander professionele leemtes?
Dr. Scholtz gebruik Liddell Hart as sy verwysingsraamwerk om die gebeure te evalueer. Maar is die werk nog toepaslik? Toe Liddell Hart oor militêre sake geskryf het, wat was sy kennis van rewolusionêre oorlogsvoering? Selfs NAVO het oor dié “hekkie” gekom. Dr. Scholtz speel sokker op die atletiekbaan, terwyl die werklike wedstryd op die rugbyveld plaasvind volgens waterpolo-reëls. Die “wenner” word, volgens dr. Scholtz, op die atletiekbaan bepaal deur waterpolo-reëls toe te pas. Hoe geloofwaardig kan dit wees?
Die meer sinvolle manier om te bepaal wie die wenner is, is om te kyk na wat die verskillende partye wou bereik en of hulle dit bereik het. In so ’n ontleding moet ook na dieselfde bevelsvlakke gekyk word. Jy kan byvoorbeeld nie die doel van ’n klein vegspan met die van ’n gemotoriseerde veggroep of ’n leërmag vergelyk nie. Indien jy dít nie doen nie, vergelyk jy appels met pere.
Ek baseer my standpunte, beredenering en sienings op die bevelsvlak van leërhoofkwartier, waar ek ten tye as stafoffisier gewerk het. As bronne werk ek met die volgende: Die fisiese operasionele instruksies wat die SA Leërhoofkwartier uitgereik het, asook die inligtingsprent soos die operasies verloop het. Ek sou graag die tersaaklike operasionele instruksies wou gebruik, maar dit is egter nie beskikbaar nie. Dalk kan dr. Scholtz ons hiermee help?
Wat wou die SA Weermag bereik? Die SA Weermag wou nie ’n situasie toelaat wat Swapo in staat sou stel om weer die Kavango en die Caprivi te aktiveer nie. Hierin het Swapo nie geslaag nie. Fapla en die Kubane was besig om Cuito Cuanavale te verdedig “teen elke prys”. Enige argument wat die teendeel beweer, is weer eens te wyte aan ’n akademiese “mistasting” of ’n goeie bewys van hoe suksesvol Fidel se propaganda was. Ek is baie bewus daarvan dat van my kollegas meer operasionele ondervinding as ek in dié oorlog opgedoen het. Ek het egter ook nie geen ondervinding op die grond gehad het nie. Ek het sedert Operasie Savannah in 1975/76 periodiek in operasies betrokke geraak. Retrospektief is