Deur Jana Luther 14 Februarie 2020 00:00
Oor die wêreld heen spesialiseer ’n klein groepie mense in die ontwikkeling van nuwe tale: Atlantiaans, Dothraki, Klingon, Na’vi, elk met sy eie woordeskat. Kuns- en fantasietale vir rolprente en TV-reekse: Atlantis, Game of Thrones, Star Trek, Avatar.
In die wêreld se meer as 7 000 tale verbonde aan historiese kulture, daarenteen, het klankkombinasies oor duisende jare tot woorde ontwikkel: grond, lig, vuur, wind, water. Van ons oudste woorde het waarskynlik uit klanknabootsings ontstaan: blaf, kraai, tik, knak.
Vir ’n kunsmatig gekonstrueerde taal kan ’n mens woorde skep wat so te sê volledig nuut is. Neologismes in Afrikaans, of Engels, is meestal nuwe afleidings of nuwe samestellings van reeds bestaande, bekende woorde.
Elke nuwe ding word voorgestel deur ’n naam daaraan te gee. Met ’n bekende of half bekende naam, is iets nuuts dadelik nie meer heeltemal so vreemd nie.
Op enkele uitsonderings na, kies die meeste ouers vir hul kinders bekende name. Net so met plekname. Talle dorpe in die land is oorspronklik na Europese stede en dorpe genoem; plekke na hulle uiterlike kenmerke (Leeukop, Tygerberg), of dinge of diere wat eens daar volop was (Houtbaai, Kalkbaai; Dasseneiland, Robbeneiland, Tiervlei).
Op dié Kanariese Eilande, waar die hond al soogdier is, fladder helderkleurige sangvoëls rond.
Toe antieke seevaarders eeue gelede langs die weskus van Afrika op ’n groep eilande afkom wat wemel van honde, waarskynlik afstammelinge van diere van Arabiese kooplui wat vroeër daar verby is, noem hulle dié argipel “Eilande van die Honde”, oftewel “Insulae Canariae”. Na die Latynse woord vir “eiland” en dié vir “hond”: canis.
Op dié Kanariese Eilande, waar die hond al soogdier is, fladder helderkleurige sangvoëls rond. Die matrose neem van die voëltjies saam en sit hulle in Europa van die hand. Kanariese voël word later tot kanarie verkort. Streng gesproke heet kanaries dus “hondjies”.
Vir seelui en inkommers was Suid-Afrika se inheemse diere eens ewe onbekend. Wat in ’n taal nog geen eienaam het nie, kan nie gebruik word om ander dinge bekend te stel nie. Waar mense na aan die natuur leef, word die name van die veld egter gou huishoudelike woorde. Dan is die naamgeekrane oop.
Soek vandag op ’n landkaart die binneland in: Name soos Koedoesrand, Kwaggasrand, Leeufontein, Renosterhoek, Springbok, Wolwehoek spring in die oog. Blaai deur die WAT en die rol van diere in Afrikaanse naamgewing blyk nog sterker; ook in die floraryk: aapstertsteekgras, akkedisstert, beestongblaar, bokdrolopslag, donkieoor, haasgras, jakkalsgare, kalkoenslurp, katbos. Van insekte en klein diertjies: krimpvarkiespinnekop, renosterkewer. Van dinge: bobbejaansleutel, ysterperd. Van geregte: pofadder, skilpadjie.