Die aangewese grondslag vir aansprake op vryheid en selfstandigheid"Ama-gi" - sover bekend die vroegste aantekening van die woord "vryheid" (in Sumeriese spykerskrif uit die stadstaat, Lagash, c. 2300 VC). Teen die agtergrond van ŉ groeiende verlies aan vertroue in die beskerming wat die grondwet aan minderhede moes verleen, is Afrikaners oor ŉ breë front tans aan die soek na maniere om ten minste ŉ minimum-graad van kulturele en politieke vryheid en selfstandigheid te probeer bewerkstellig. Die eertydse vertroue in die grondwet was ongegrond en was in die besonder vir Afrikaners nadelig. Dit het valse gevoelens van sekuriteit meegebring en sodoende ŉ realistiese soeke na behoorlike strategieë vir kulturele en politieke self-beveiliging, gegrond op basiese selfstandigheid, vir etlike jare vertraag. Die valse vertroue in die grondwet was te wyte aan ŉ gebrek aan politieke vitaliteit en ernstige onkunde oor die fundamentele tekortkominge van ŉ liberaal-individualistiese benadering vir die beskerming van gemeenskappe. Dié gebrekkige vitaliteit en die redes daarvoor asook ŉ toeligting van tekortkominge in die grondwet kan in toekomstige bydraes aandag geniet. Hier ter sprake is ŉ ander kritiese vraag wat spesifiek betrekking het op juis die groeiende tendens onder Afrikaners wat na weë tot vryheid en selfstandigheid soek. Die vraag is: Wat is die grondslag van die aanspraak op vorme van vryheid en selfstandigheid; waarop word die aanspraak gebaseer en waarop behoort dit gebaseer te wees? In beginsel is daar twee moontlike grondslae: die afgeleide oftewel geoktrooieerde grondslag teenoor die oorspronklike grondslag vir die aanspraak op vryheid. Die afgeleide / geoktrooieerde grondslag vir vryheid Volgens die afgeleide grondslag vestig die beroep op selfstandigheid en vryheid op die een of ander gesaghebbende dokument, in die besonder ŉ bindende regsdokument. Daarvolgens lei ons ons aanspraak op vryheid en selfstadigheid van die geldende reg af. Tipies hiervan is ŉ beroep op die grondwet. Dienooreenkomstig hoor ŉ mens dikwels van pogings om ŉ saak vir selfstandigheid en selfbeskikking op grond van artikel 235 van die grondwet uit te maak. Die artikel, word aangevoer, verleen ons die toestemming om bepaalde vorme vryhede uit te oefen. Op die gesag van die staat verkry ons as’t ware ŉ oktrooi om binne die regsreëls soos deur die staatlike reg neergelê selfbeskikking te mag uitoefen. Vandaar dat ons die afgeleide ook die geoktrooieerde grondslag vir vryheid kan noem. Andersins word op internasionale reg – konvensiebepalings – of dergelike instrumente van die Verenigde Nasies of die Afrika Unie of ander regionale organisasies gesteun in ŉ poging om selfbeskikking te probeer regverdig. Die argument is hier dieselfde aangesien die reg op vryheid weereens uit ŉ instrument van die reg afgelei word. Dis weereens die reg wat as’t ware ŉ oktrooi aan ons verleen om binne die grense daardeur afgebaken, selfstandigheid te mag uitoefen. Ofskoon hierdie argumentasie vir die afgeleide grondslag nie sonder verdienste nie, behoort die beperkte waarde daarvan ingesien te word. Trouens, in sekere opsigte is hierdie geoktrooieerde vryheid nie net beperk nie, maar verydel dit juis die aanspraak op vryheid en selfstadigheid. Ten slotte het hierdie grondslag ook – om die harde woord te gebruik – ŉ dekadente karakter vir sover dit logieserwys strydig is met die inherent lewenskragtige aard van die aanspraak op vryheid en selfstandigheid. Ek verduidelik. Eerstens lewer geen interpretasie van ŉ regsdokument ŉ voorspelbare (gunstige) resultaat nie, veral nie wanneer die dokumente soos juis in hierdie geval, polities gelade is nie. Selfs al lyk dit met die eerste aanskouing hoe gunstig, is dit vatbaar vir teenoorgestelde vertolkings. Die reg oor selfbeskikking in die internasionale reg is ŉ voorbeeld hiervan. Dit is in omstredenheid gehul, en wat die betekenis daarvan in ŉ bepaalde situasie is, hang af van die politieke kragte wat in betrokke situasie vaardig is. Dieselfde geld in nog groter mate vir iets soos artikel 235 van die grondwet – die veel besproke selfbeskikkingsbepaling. Met sy verwikkelde en besonder gekwalifiseerde formulering lê die bepaling net soveel struikelblokke in die weg na selfbeskikking as wat dit vir selfbeskikking voorsiening maak. Daar is talle soortgelyke voorbeelde waarop gewys kan word. Om ŉ aanspraak vir selfstandigheid hieruit af te lei, is om sienderoë die pad van selfverydeling vir die saak van selfstandigheid in te slaan. Dit is nie die aanspraakmaker op selfstandigheid nie, maar ŉ ander entiteit, regering, of tribunaal wat in die laaste instansie oor die gesag beskik om te interpreteer wat die (regs)bepalings – waarop die aanspraakmaker hom beroep – beteken en wat kan beslis dat die aanspraakmaker se aanspraak inderdaad sonder gronde is en dit gevolglik verydel en vernietig. Tweedens, het die afgeleide grondslag ŉ dekadente karakter. Toegegee, dis oënskynlik ŉ kwetsende stelling. Nogtans is dit ongelukkig geldig. Die punt is dat die aanspraak op vryheid per slot van sake nie kan berus op ŉ argument wat juis die aanspraak kan vernietig nie. Die aanspraak op vryheid staan op sy eie bene. Dit kan nie afhang van breekbare krukke wat iets of iemand anders verskaf nie; dit kan nie afgelei word uit reg deur iemand anders verorden en bindend deur iemand anders vertolk word nie. Vryheid en selfstandigheid behoort nie af te hang van die vergunning van regsreëls wat deur iemand anders verorden en vertolk word nie. Om die beslissing van die aanspraak op vryheid op hierdie wyse aan ander oor te dra, is om vryheid byvoorbaat prys te gee op dieselfde oomblik as waarop jy daarop aanspraak maak. Soos gesê, teenstrydig, selfvernietigend en dekadent. Die oorspronklike grondslag vir vryheid Plato (c. 428–347 VC) Dit bring ons by die tweede en die aangewese grondslag vir die saak vir vryheid en selfstandigheid – die oorspronklike grondslag. Daarvolgens is die aanspraak op vryheid en selfstandigheid integraal aan, en inherent in, ons elkeen se dignitas (thymos, in die woorde van Plato) op ŉ individuele grondslag en as behorende tot ons kultuurgemeenskappe. Dit is ŉ onvervreembare eienskap van ons dignitas – ons menswaardigheid – om as volwasse mense behorende tot ons kultuurgemeenskap self, vry van dwang of voorskrif menslik gesproke oor ons eie lotgevalle te beslis. Ons lei hierdie bevoegdheid nie af van die een of ander reg vervat in ŉ gesaghebbende bron van die geldende reg nie. Ons steun nie op die toestemming van die dikwels gebrekkige reg van die staat nie. Nee, ons aanspraak op vryheid en selfstandigheid spruit regstreeks voort uit ons dignitas as in integrale deel van ons menswees. Vir sover die reg daarmee strook, is dit goed so, maar vir sover dit nie daarmee ooreenstem nie, is dit verkeerd as synde gefundeer in ŉ onverskoonbare krenking van ons dignitas. In daardie geval is daar nie by die verkeerde reg te berus nie, maar moet die krenkende reg regsgestel word sodat dit kan strook die aansprake voortspruitend uit ons dignitas en dit daadwerklik kan verreken. Enige aanspraak op vryheid en selfstandigheid moet in die eerste plek op die erkenning van ons dignitas berus. Die reg kan ook ŉ rol speel met inagneming van die gebreke waarop hierbo gewys is. Daardie rol is egter hoogstens bykomstig en stawend vir die aansprake vanuit die onvervreembare oorspronge van ons dignitas. *Koos Malan is onder andere die outeur van Politokrasie – ŉ peiling van die dwanglogika van die territoriale staat en gedagtes vir ŉ antwoord daarop wat pas by die regsuitgewers van die Universiteit van Pretoria verskyn het. Van die gedagtes wat in bydrae hierbo vervat is, word onder andere breedvoerig in die boek bespreek.