Tinghozi, ku vaviseka na mavabyi swi nga onha vutomi na mabindzu. Switshunxo swi tala ku va swo olova no chipa naswona vanhu vo endla mapurasi ya hlayisekile i van'wamapurasi na vatirhi va vona. Rihanyo na vuhlayiseki i xilaveko xa masungulo xo tiyiseleka eka bindzu ra van'wapurasi. Matshalatshala ta Mfumo ya ri yoxe a ya nge endli xiyenge xa vurimi ku va lexi hlayisekeke no va kahle, kambe i swa mani na mani eka vurimi na nxaxamelo lowukulu wa swakudya ku nghenisa xandla.
Lembe na lembe vanhu va dlayiwa hikwalaho ka migingiriko ya ntirho wa vurimi na swihlahla. Vo tala va vavisekile swinene no vabya emintirhweni ya vona.
â— Madurhelo ya mafambiselo - vulavisisi bya nghozi, ku lulamisa, na swin'wana.
â— Tihakelo ta ndzindzakhombo, tihakelo ta swa nawu na vunavetisi.
Hinkwato tihakelo leti ti nga papalatiwa, kwalaho ti engetela ntswalo. Xiphephana lexi xi lava ku nyika mahungu laya nga ta pfuna vathori na vatirhi eka vurimi na swihlahla ku tlakusa rihanyo na vuhlayiseki na tinghozi ta rihanyo leti fambelanaka na ntirho eka xiyenge xa vona. Xiphephana lexi a xi katsi swilaveko eka vumaki. Mahungu walawo ya nga kumeka ku suka eka webusayiti ya Ndzawulo ya Vatirhi: www.labour.gov.za.
Ku lawula rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi swa fana na tindlela ta malawulelo ku vona leswaku mbewu na swifuwo swi tshama swi hanye kahle, mintshovelo eka xiyimo lexi faneleke no endla leswaku u tshama u ri eka bindzu. Vatirhi va fanele ku tshama va hanye kahle no sirhelelela ku tirha kahle no tshama va ri entirhweni nkarhi hinkwawo.
Minhlangano hinkwayo yi lava pholisi ku andlala pulani ya magoza ya vona eka rihanyo na vuhlayiseki, hi xikongomelo xo kongoma eka swiyimo swo antswa emintirhweni. Swi fanele ku va swi tsariwile, swi lulamisiwile no landza ku tiyimisela eka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla.
â— Hlamusela swikongomelo swa wena eka rihanyo ra vatirhi va wena na vuhlayiseki.
â— Yi langutisiwa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi no pfuxetiwa loko nhlangano wa wena wu cinca kumbe tinghozi tintshwa ti va kona.
Ku tiva timhangu no hlela tinghozi leti va tivumbeke i swa nkoka. Handle ka loko u tiva timhangu leti nga kona endhawini, na xikalu xa nghozi leyi nga kona, a wu nge swi tivi loko ti lava ku lawuriwa kumbe hilaha u nga swi endlaka ha kona.
Hlelelo ra nghozi i ku langutisa hi vukheta eka leswi bindzu ra wena ri nga vangaka khombo eka vanhu, leswaku u ta kota ku pima loko u ri na vukheta byo ringana kumbe loko u fanele ku endla swo tala. Loko u tekile xiboho xa xiyimo xa nghozi, u ta fanela ku vekela tindlela leti faneleke to hlayisa na swiyimo swa nsirhelelo.
Langutisa emintirhweni no vona hilaha vanhu va tirhaka ha kona. Tlhela u kambela tirhekhodo ta timhangu leti hundzeke, tinghozi kumbe swiphiqo swa rihanyo. Xikongomelo i ku vona timhangu ta nkoka leti nga vangaka ku vaviseka ko tika kumbe ku khumbha vanhu.
Tiva vanhu lava nga vavisekaka, na leswaku i vangani. Loko ku langutisiwa "njhani", u nga rivali swilo swo fana na ntirho wo lunghisa, loko timhangu tintshwa ti humelela.
Hlela hilaha tinghozi ku suka eka khombo ra nkoka ti lawuriwaka ha kona.
Ku lawula swi nga ringanela kumbe ku va na ku antswisa swilo. Vatirhi va tala ku va na miehleketo ya kahle, hi ku landza ntirho wa siku hi siku naswona u fanele ku va nghenelerisa eku tekeni ka swiboho hi ku lawula ka wena.
Endzhaku ka loko u tekile xiboho xa swilaveko leswi faneleke ku endliwa, u fanele ku pulana hilaha u fanele ku yi endla ha kona na leswaku rini. Ku rhekhoda leswi u swi kumeke swi ta ku pfuna ku endla leswi.
U ta lava ku pfuxeta hlelelo ra wena loko ku vile na ku cinca ka nkoka eka ndlela leyi kumbe loko u ri na xivangelo xo ehleketa leswaku a ra ha fanelangi.
â— Hlangana na maxelo, pongo kumbe ku rhurhumela.
Ku rhwala ndzhwalo wo tika kumbe ku tirha hi swiyimo swo tika swi nga vanga ku suleka eka tinyama. Leswi i ku tshumuka no vava eka timbambu, mahlangano kumbe nhlana leswi nga vangiwaka hi ku phideka kumbe ku tshikeleleka.
Xana u fanele ku endla yini?
â— Tirhisa tindlela ta kahle ta makhomelo - veka nenge wa wena kahle, endla leswaku nhlana wa wena wu ololoka no tshuneta ndzhwalo kusuhi na miri wa wena.
â— Vona leswaku ndhawu ya le ntirhweni yi lulamisiwile ku endlela leswaku swilo na swikumiwa swi nga fikeleriwa hi ku olova ku ri hava ku ololoka ku tlula mpimo ku cinca mintirho kumbe ku famba-famba laha u tirhisaka tihlampfana to hambana ta miri.
â— Mafambiselo hi mavoko ya swimila kumbe mbewu eka mpfhuka wo leha swi fanele ku papalatiwa hilaha swi kotekaka ha kona ku hlayisa rihanyo ra vatirhi.
Tinghozi to tala to chavisa emapurasini ti khumbha michini. Tin'wana ti humelela hikuva muchini wu tirhisiwile eka ntirho lowu nga fanelangiki; yin'wana hikuva yi nga sirheleriwangi kumbe yi siyiwe ntsena. Ku fanele ku va na ndlela leyi vekiweke ku kambela xitirho xexo, ku katsa michini, ku va yi lulamerile ku tirha.
I yini lexi u faneleke ku xi endla?
â— Switirhisiwa leswi tirhisiwaka ku byala minsinya swi fanele ku endleriwa ntirho wolowo.
Loko u xava kumbe ku hirha michini nawu wu lava leswaku muphakeri a nyika vuhlayiseki lebyi faneleke.
â— Vatirhi va leteriwa ku tirha hi ndlela yo hlayiseka naswona va nyikiwa no tirhisa swiambalo swa nsirhelelo leswi faneleke.
Tinghozi to tala ta michini ti humelela hi nkarhi wo lunghisa kumbe ku bulokulula michini.
â— 'Hayidiroliki' yi tlakusa michini kumbe swilo leswi siveriwaka ku ehla hi ku tirhisa swilo swo fana na swo yimisa kumbe tijeke loko vanhu va tirha ehansi ka swona.
â— Va ambala swiambalo swa vusirheleri leswi faneleke na switirho.
â— Kavanyeti vanhu lava tirhisaka michini.
Xivangelo xin'wana xo vavisiwa i ku vumbuluka ka titeretere. Ku vaviseka ko nyana ko chavisa ku tolovelekile, na timhangu to khumbha vachayeri, vatirhi van'wana na vafambi hi milenge. Timhangu tin'wana ta humelela loko vanhu va siya timovha va nga langutisangi leswaku a ti fambi kumbe ti vanga ku vaviseka.
â— Makhiya ya vekiwa kahle loko timovha ti nga ri eku tirhisiweni.
Pulana kahle no lunghisa lifiti, u tirhisa xitirho lexi faneleke na vanhu lava nga na vuswikoti ku hunguta tinghozi.
â— Ku tirha kahle na mindzhwalo leyi funghiwaka eka xitirho xo tlakula.
â— Loko u chayela, swo layicha swa le mahlweni swi le ka xiyimo xo tlakuka loko xi chulula no yisiwa ehansi loko swi tele, handle ka laha swi nga vangaka nghozi, xik. eka mapatu ya mani na mani.
Hlangana na pongo ra le henhla leri nga vanga ku va u nga ha twi na switsongo ku ri hava ku lemuka hi munhu yoloye ku fikela loko nkarhi wu hundzile leswi vangaka ku mbvonga na ku fa tindleve.
â— Laha swi fikelelaka eka 90 dB kumbe ehenhla, fungha tindhawu leti tanihi "tizoni to sirhelela tindleve" hi mimfungho ku kombisa leswaku xisirhelelo xa tindleve xi fanele ku ambariwa no vona leswaku mani na mani loyi a nghenaka eka tindhawu leti u ambala xisirhelelo xa tindleve.
Vuyelerisa kumbe ku tirhisa xitirho xo rhurhumela nkarhi wo leha ku fana na saha ya nketana, xo tsema tiburachi kumbe tigirayindara swi nga vanga vuvabyi byi rhurhumela mavoko (hand-arm vibration syndrome) - ntlawa wa mavabyi ku katsa no rhurhumela rintiho, ku vaviseka risinga, tihlampfana kumbe mahlangano. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku twa onge wo tlhaviwa kumbe u nga twi nchumu etintihweni, tintiho ti hundzuka to basa hi xirhami kumbe ti tsakama, ti landza ku khwanyala no tshukuluka.
Ku chayela titeretere kumbe michini ya swipelupelu swi nga endla leswaku mirhi wu rhurhumela kumbe wu tlula hi matimba leswi fananisiwaka na nhlana wo vava kumbe ku twa ku vava enyongeni na le tsolweni. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku vava no oma enhlaneni, nyongeni kumbe etsolweni endzhaku ko tirhisa teretere.
Xana u nga endla yini?
â— Hlayisa switirho kahle, xik.
â— Famba hi rivilo leri faneleke eka swiyimo swa laha hansi, ku papalata swigojana, na swin'wana.
â— Kufumeta swandla u nga si tirha no tshama swi kufumerile.
Ku hlangana na maxelo, ngopfu minseve ya dyambu kumbe ku titimela ngopfu swi nga va nghozi.
â— Langutisa ntomi, tinhlungu kumbe ku kwalala ka nhlonghe.
â— Swiambalo swo tirha hi swona swi fanale ku endliwa ku suka eka malapi lawa ya endlaka leswaku miri wa vatirhi wu tshama wu omile na le ka ku hisa kahle.
â— Swiambalo swo sirhelela swo enela swi faneleku va kona laha ku nga nghozi ya ku hisa ka UV kumbe timhangu ta ntumbuluko, ku fana na swimilana swa chefu, swifuwo na ku tluleriwa.
Ku khumbhana na swifuwo swi nga endla leswaku u khomiwa hi vuvabyi bya swifuwo (lebyi tluleka vanhu ku suka eka swifuwo). Swilo leswitsongo swo fana na xiborisi, switsongwatsongwana, xihanya hi swin'wana na fangi swi nga tirhisa mavabyi hi ku tluleta miri loko va swi hefemula, mita, kumbe loko swi nghena enhlongheni. Swikombiso swi suka eka swiphiqo swa nhlonghe kuta eka swo fana na swiyimo swa "mukhuhlwana" leswi nga vangaka vuvabyi bya nkarhi wo leha handle ka loko byo tshunguriwa.
Leswi u nga swi endlaka ku hunguta nghozi?
â— Hunguta nghozi yo tluleriwa hi ku hlayisa xitoko xi tshama xi ri kahle.
â— Vona leswaku ku na nsivela mavabyi wa kahle.
â— Funengeta ku xekiwa na swilondzo hinkwaswo hi bandichi leyi nga ngheniseki mati.
Ku khumbhana na tikhemikali ta nghozi kumbe minchumu yin'wana, xik. eka swidlaya switsotswana, mirhi ya swifuwo (ku katsa dibi ya tinyimpfu), ritshuri kumbe swilo swo fana na swihalaki, ndzhope wa nkululo kumbe swinonisi; ku hefemula musi wo suka eka ku tshwa ka pulasitiki, kumbe ritshuri leri vangiwaka hi loko ku tleketliwa mbewu, swinonisi, xitiroyi, furu, ku khumbhana na ndzhope, manyoro, na swin'wana kumbe ku cheriwa hi swidlaya switsotswana kumbe dibi ya tinyimpfu, hinkwaswo swi nga vanga rihanyo ro tsana.
â— Hefemula hi ku tikeriwa.
Swikombiso leswi swi nga va swa nkarhinyana eka nkarhi wa ntirho, kumbe swi nga nyanya no heta nkarhi wo leha ku fikela loko swi humelela nkarhi hinkwawo. Swi nga susumetiwa hi ku khumbhana kutsongo na swihalaki swihi kumbe swihi leswi miri wa wena wu nga swi tsakeriki, kumbe wu chava. Loko u dzaha, u hlangana na swilo leswi laha u nga vaka na swiphiqo swa xifuva.
â— Cinca switirhisiwa swa ritshuri leritsongo, xik.
â— Tirhisa vhakhumu ematshan'wini yo kukula - tirhisa xihluti xa xiyimo xa le henhla.
â— Tirhisa xihumesa musi lexi nga kona, xik.
â— Ambala switirho swo sirhelela eka ku hefemula. Vona leswaku u tirhisa xipfala-nghohe kumbe xihefemulelo xa ritshuri, minkahelo kumbe tikhontheni letitsongo.
Swipfala-nghohe na xihefemulelo xi fanele nkarhi hinkwawo xi vekiwa eka ndhawu yo basa leyi omeke - u nga swi veki eka swihako kumbe swipikiri laha ku thyakeke, tindhawu ta ritshuri.
â— Hlamba leswi ku haxeke enhlongheni na le swiambalweni hi xihatla, no hlamba u nga si dya, ku nwa kumbe dzaha.
â— Mangala timhangu hinkwato leti ehleketeleriwaka ta chefu leswaku ti ta lavisisiwa hi vuenti.
â— Swimilana leswi kamberiweke swi fanele ku khomiwa kahle ku hunguta ku tluleriwa.
â— Minkwama yo byala hi yona kumbe yo tiyelerisa loko ku tleketliwa swimilana leswi kamberiweke eka ndhawu yo tirhela kona yi fanele ku basisiwa hi ku humesiwa no hlantswiwa siku na siku.
Ku vaviseka ko tala eka vurimi na swihlahla swi vangiwa hi ku rheta, ku phijeka na ku wa. Kambela leswaku tindhawu to tirhela kona ti tshunxekile eka swirhalanganyi, ku fana na tintambhu, masaka kumbe tiphalete na leswaku ku na xivandla xo ringanela ku veka switirho na switirhisiwa. Vona leswaku muako wa wena wu tshama wu ri wa kahle, u vona leswaku laha hansi a ku vekiwi swilo swo tlula mpimo, ngopfu-ngopfu laha ku phameriwaka kona kumbe miako ya khale.
Hunguta nghozi ya ku wa, phijeka na ku rheta.
â— Mimfungho ya vuhlayiseki laha nghozi yi nga humelelaka eka rihanyo naswona vuhlayiseki byi va kona endzhaku ka loko u tekile tindlela to lawuleka leti boxiweke eka hlelelo ra hina ra nghozi.
â— Tanihi leswi swi nga toloveleka leswaku vatirhi va swihlahla na vurimi va tirha hi mintlawa leyitsongo eka tindhawu to hambana, mutirhi un'wana na un'wana u fanele ku leteriwa eka masungulo ya xilamulela mhangu. Vuleteri lebyi byi fanele ku katsa vutshunguri bya swilondzo leswi pfulekeke no pfuxiwa eka xithongwana.
â— Ntleketlo kumbe ndlela ya vuhlanganisi yi fanele ku va kona entirhweni ku tihlanganisa na vukorhokeri eka mhangu ya xihatla.
Ku na nghozi ya mavabyi kusuka eka swilo leswi nga na chefu ku suka eka thyaka kumbe swikumiwa swin'wana swa xifuwo lexi nga na chefu ya swilo leswitsongo.
â— Mphakelo wa mati yo tenga yo nwa (fungha ku ya hambanisa na mphakelo wa mati lawa ya nga nwiweki).
Mavabyi man'wana laya vangiweke hi ntirho ya fanele ku mangariwa eka Ndzawulo ya Vatirhi.
â— Michini - vuvabyi byo rhurhumerisa voko ku suka eka ntirho wo tirhisa tisaha ta nketana, swo tsema tiburachi kumbe tisaha to tirhisa mavoko.