Koördinate 53°33′N 10°0′O / 53.550°N 10.000°O / 53.550; 10.000
- Totaal 755,09 vk km
- Totaal (31 Desember 2021) 1 853 935
- Bevolkingsdigtheid 2 522/vk km
- Metropolitaanse gebied 5 395 307
Hamburg (Duits: [ˈhambʊʁk], luister (hulp·inligting), plaaslik ook [ˈhambʊɪ̯ç'], luister (hulp·inligting); Nederduits: Hamborg, [ˈhaˑmbɔːχ]; Nedersaksies: Hambörg) is die naasgrootste stad in Duitsland na Berlyn. Sy hawe is op een na die grootste in Europa en die negende grootste ter wêreld. Hamburg is die sesde grootste stad in die Europese Unie asook die grootste stedelike nedersetting wat nie as hoofstad van 'n lidstaat fungeer nie. Dit is een van die welvarendste stede in Duitsland en toon die vinnigste bevolkingsgroei van alle Duitse metropole.
Die amptelike naam van die stad, Freie und Hansestadt Hamburg (Nederduits: Friee un Hansestadt Hamborg, Afrikaans: "Vrye en Hansestad Hamburg"), verwys na sy lidmaatskap in die middeleeuse Hanseatiese Bond van stede en sy besondere status as stadstaat en een van Duitsland se sestien deelstate (Bundesländer). Sedert 1982 tree Hamburg op as setel van die Internasionale Seegeregshof, die belangrikste instelling van die Verenigde Nasies in Duitsland.
Die stadstaat en administratiewe gebied van Hamburg het 'n oppervlakte van 755 km² en 'n bevolking van 1,851 miljoen, terwyl 'n bykomende 750 000 inwoners in nedersettings net buite die stadsgrense gehuisves is. Die metropolitaanse gebied van Hamburg (Metropolregion Hamburg) sluit gebiede van die aangrensende deelstate Sleeswyk-Holstein en Nedersakse in, met 'n oppervlakte van 18 100 km² en meer as vyf miljoen inwoners.
3.6 Naoorlogse tydperk
Dyke langs die Elbe beskerm die stad teen vloedwater, wat in vroeër tye groot dele van Hamburg herhaaldelik oorstroom het. Die Alsterrivier is in die binnestad gestu en vorm nou 'n meer, wat in twee dele gesplits is – die Binne- en Buite-Alster. Talle kanale lei water na die mere, wat deur uitgestrekte parke omring word. Daar is altesaam 2 485 brûe in Hamburg wat die kanale en klein riviere oorspan. Die stad beskik oor die grootste aantal brûe in Europa (meer as Venesië met 400 en Amsterdam met 1 200 altesame).
Bron: Wêreldmeteorologieseorganisasie (VN), Deutscher Wetterdienst
Die Hammaburg-vesting[wysig | wysig bron]
Die naam "Hamburg" is afgelei van die eerste permanente gebou, die Hamma-burg, 'n vesting wat Karel die Grote in die tydperk tussen 808 en 810 (ander bronne gee 825 as ontstaansjaar) as 'n militêre voorpos teen Slawiese invalle naby die nedersetting laat oprig het en waarvan die presiese afmetings (130 by 130 meter) bekend is. Die beskerming deur die vesting en die gunstige ligging het ook sowat 200 ambags- en koopmanne gelok wat hulle beskeie huise wes en suid van die vesting opgerig het. Die plaaslike ekonomie het aanvanklik op akkerbou, veeteelt en vissery gebaseer. 'n Klein rivierarm van die Alster het as hawe gedien.
Net soos ander vroeë nedersettings in die Noord- en Oosseegebied klassifiseer historici die 9de eeuse Hammaburg as 'n wik-nedersetting (afgelei van die Latynse vicus "gehuggie, plaas, dorpie"), 'n vroeë vorm van 'n Middeleeuse stad. Vir koopmanne uit die Rynland en Friesland het Hammaburg reeds 'n funksie as poort na die ooste vervul – keramiek, wyn, meulstene, lakens en linnegoed is hier aangebied, waarby die kopers hoofsaaklik Slawiese vorste uit Oos-Holstein en Mecklenburg was. Ook Slawiërs (Saksers, Dene en baie bewoners van Slawiese gebiede) is hier te koop aangebied.
Hamburg as Hansestad[wysig | wysig bron]
Hamburg was vanaf 1510 de facto 'n "Ryksstad", alhoewel die Duitse keiser die titel "Vrye Ryksstad" eers in 1618 aan Hamburg toegeken en die Deense koning hierdie status eers in 1768 erken het.
Gedurende die 16de eeu het Europa se handel na oorsese gebiede begin uitbrei en die Europese vervoerstelsel het as gevolg van hierdie ontwikkeling ingrypend verander. Stede soos Sevilla in Spanje en Lissabon in Portugal was nou beduidende sentra vir handel en kommunikasie met die Nuwe Wêreld en Asië, terwyl ook Antwerpen sentraal gestaan het in die internasionale handel. Vir Hansestede soos Hamburg was 'n integrasie in die nuwe Atlantiese handelstelsel en 'n konsentrasie op nuwe handelsgoedere lewensnoodsaaklik. Dit was belangrik om by die handel met Spanje en graanuitvoere na die Middellandse Seegebied betrokke te raak. Hamburg het voordeel uit sy monopolie op die graanhandel in die Elberivierstreek en sy hoogs produktiewe omgewing getrek. Engeland en Nederland was sedert die einde van die 16de eeu Hamburg se belangrikste handelsvennote en, danksy die seehandel met Wes-Europa, het Hamburg tot die vernaamste Duitse hawestad langs die nuwe oos-noordwestelike Europese handelsroete tussen Leipzig en Amsterdam en die suid-noordelike roete tussen Venesië, Neurenberg en Amsterdam ontwikkel.
Op 29 November 2015 het kiesers Hamburg se voorgestelde kandidaatskap as Duitse gasheerstad van die Olimpiese Somerspele 2024 in 'n referendum met 51,6 persent van die uitgebragte stemme afgekeur.
Eeue lank was die hawe Hamburg se belangrikste ekonomiese basis – en dit is nog steeds die belangrikste bedryf wat aan Hamburg die bynaam "Poort na die wêreld" besorg het. Internasionale skeepvaartlyne verbind die Noord-Duitse metropool met 900 seehawens in 174 lande dwarsoor die wêreld. Die seehawe skep meer as 260 000 werksgeleenthede in die stad en elders in Duitsland. Die jaarlikse waardeskepping word op 20 miljard € beraam. Die belastinginkomste uit die hawebedryf het in 2005 sowat 600 miljoen € beloop. Die tweede grootste Europese hawe na Rotterdam (en negende grootste wêreldwyd) met 'n oppervlakte van sowat veertig vierkante kilometer hanteer in 2005 20 000 aankomste en vertrekke van groot vragskepe, wat gelykstaan aan agt miljoen standaard-houereenhede en 115 miljoen ton goedere.
Die ontwikkeling van Hamburg se hawe[wysig | wysig bron]
Die stoorgeriewe was 'n belangrike aanvulling vir die nuwe hawekaaie wat sedert 1866 ontstaan het en waar skepe uit oorsese lande vinnig gehanteer kon word. Die Hamburgse hawe het voordeel uit die destydse globaliseringstendense getrek en binne enkele dekades tot een van die grootste seehawens ter wêreld gegroei: in 1914, net voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, was dit ná Londen en New York die derde belangrikste hawe en die grootste op die vasteland van Europa.
Ná 'n skerp daling tydens die Eerste Wêreldoorlog het die handelsvolume in die "Goue Twintigs" weer vinnig toegeneem – in 1928 is byna 30 miljoen ton goedere gehanteer. Die hawe het gespesialiseerde dienste en stoorhuise vir alle soorte invoere aangebied, waaronder die handel met vrugte wat sterk groei getoon het. 1934 is die eerste gespesialiseerde stoorgeriewe vir piesangs gebou. Ná die Tweede Wêreldoorlog het piesangs vir almal bekostigbaar geword, sodat Wes-Duitsland selfs die hoogste per capita-verbruik ter wêreld aangeteken het. In die laat 1960's is 'n halfmiljoen ton piesangs jaarliks via Hamburg se hawe ingevoer, wat tot een van die voorste Europese invoerhawens vir vrugte ontwikkel het.
Nuwe tegniese ontwikkelinge soos palette wat met vurkhysers gehanteer en gestapel kon word het werkprosesse in die 1950's gerevolusioneer, maar die grootste omwenteling het met nuwe voertuiglaaigeriewe, houers (vanaf 1966/1968) en elektroniese dataverwerking gekom. Die Container Terminal Altenwerder (CTA, "Houerterminaal Altenwerder") word sedert 2002 as die modernste van sy soort wêreldwyd beskou.
Teen die middel van die 1980's is vir die eerste keer meer as een miljoen houers jaarliks gehanteer, in die vroeë 1990's reeds twee miljoen. Hamburg het vinnig tot die grootste houerhawe in Duitsland, die tweede grootste in Europa en die negende grootste ter wêreld gegroei. Tans word jaarliks meer as sewe miljoen houers gehanteer. Ná die val van die Ystergordyn het Hamburg 'n nuwe betekenis vir houerinvoere op pad na die groeiende ekonomieë van Oos-Europa gekry: houers word vanuit die Hansestad per spoor na Pole en ander bestemmings vervoer. Duitse rederye het in 2007 oor die derde grootste aantal handelskepe en die grootste vloot van houerskepe ter wêreld beskik, al is die meeste skepe om finansiële redes in die buiteland geregistreer.
Terwyl steeds minder houerskepe by Hamburg se hawe aandoen, het die getal skepe, wat meer as 10 000 houers kan vervoer, sterk gegroei – veral op die belangrike roete tussen Noord-Europa en die Verre Ooste. So sal die Hamburgse hawe in 2015 na verwagting vir die eerste keer meer as tien miljoen twintig-voet-ekwivalente (standaardhouers) hanteer.
Historiese immigrasie[wysig | wysig bron]
Talle Nederlandse immigrante was in die tekstielbedryf werksaam. Sommige het die Lutherse geloof aangeneem en met Hamburgers getrou. In 1619 was 32 van Hamburg se 42 leidende handelshuise in Nederlandse besit.
Eers met die nywerheidsomwenteling het Hamburg sedert 1860 vinnig begin groei, en steeds meer dorpe in sy omgewing is by die stad ingesluit. Daar is teen die einde van die 19de eeu na die metropolitaanse gebied van Hamburg, wat die Pruisiese stede Altona, Harburg en Wandsbek ingesluit het, as Vierstädtegebiet ("Vierstedegebied") verwys. Omtrent 1900 het die Hamburgse bevolking vir die eerste keer die een-miljoen-kerf verbygesteek, en vanaf die 1920's het die noodsaaklikheid van administratiewe hervorming 'n belangrike politieke onderwerp geword. As gevolg van die Groot Depressie het Pruisiese owerheid begin om eenvoudiger administratiewe strukture te skep en 'n aantal landelike distrikte naby Hamburg is saamgesmelt. Die behoefte aan omvattende hervormings is egter nog nie aangespreek nie. Eers ná die Nasionaal-Sosialistiese magsoorname, waardeur munisipale selfregering uitgeskakel is, het 'n wyer herordening plaasgevind. Met die Wet oor die Vorming van Groot-Hamburg van 1937 is die huidige stadsgebied geskep. Tegelykertyd het 'n groter aantal administratiewe enklawes tussen Oossee en Elbe, wat nog uit die laat-Middeleeuse tydperk gedateer het, verdwyn. Hamburg het sommige enklawes in Sleeswyk-Holstein kwytgeraak, terwyl die Pruisiese dele van die Vierstadt by die Hansestad ingelyf is.
In 1964 het Hamburg se bevolking tot 'n rekordsyfer van naastenby 1,9 miljoen gegroei. Die uitbreiding van die voorstede het die inwonertal in 1986 laat daal tot sowat 1,6 miljoen. Maar intussen begin die stad danksy die ekonomiese groei weer mense lok en in die 2012 het die bevolking vir die eerste keer sedert die 1960's weer die 1,8 miljoen-kerf verbygesteek. Alhoewel die inwonertal tussen 1995 en 2005 slegs met 1,58 persent gestyg het, word daar verwag dat Hamburg as die vinnigste groeiende Duitse metropool in die nabye toekoms twee miljoen inwoners sal hê.
Die Hamburgse variant van die Neder- of Platduitse taal was oorspronklik die handelstaal van die Hanse en is deur diplomate en koopmans gebruik. Nog in die 19de eeu was Nederduits die algemene omgangstaal van Hamburg. Sedertdien is die tradisionele "Platduitse" dialek deur die Hoogduitse skryf- en spreektaal teruggedring en speel dit 'n minder belangrike rol as streektaal. Desondanks het baie Hamburgers 'n kennis van Nederduits en die meeste stadsbuurte soos byvoorbeeld Finkenwerder, Wilhelmsburg, Wandsbek of die Vierlande beskik oor hul eie variant van die dialek. Die taal word nog steeds gepraat en orals in Noord-Duitsland met trots bewaar. Die stad se eie omgangstaal, Missingsch, is sterk deur Nederduits beïnvloed.
Elbphilharmonie in 2016. Hamburg se futuristiese konserthuis word dikwels gelykgestel aan Sydney se ikoniese Operahuis – en met dieselfde reuse-kostestyging en vertraging in bouwerk verbind soos sy Australiese eweknie. Dit is op 11 Januarie 2017 plegtig ingewy
Die Chilehaus is in die tydperk tussen 1922 en 1924 volgens 'n ontwerp van die argitek Fritz Höger opgerig vir die Hamburgse koopman Henry Brarens Sloman, wat drie dekades lank in die Chileense nitraatbesigheid werksaam was. Die gebou met tien verdiepings, 2 800 vensters en 'n vloeroppervlak van 35 000 vierkante meter, wat op die boeg van 'n skip lyk, was destyds die eerste kantoorgebou in die gerestoureerde stadsbuurt suid van Steinstraße en behoort vandag tot Hamburg se bekendste argitektoniese monumente. Die Speicherstadt en die Chilehaus met die Kontorhausviertel is in 2015 deur Unesco as wêreldkultuurerfenis gelys.
Die Elbphilharmonie is 'n futuristiese konserthuis wat tans teen 'n koste van meer as € 860 miljoen (tien keer meer as die oorspronklike beraming) in Hamburg se HafenCity-kwartier opgerig word. Die gebou, wat vroeg in 2017 (en dus sewe jaar later as oorspronklik beplan) ingewy is, is deur die Switserse argitekte Herzog & de Meuron ontwerp en behels 'n glasgebou wat op die bestaande kakaostoorhuis Kaispeicher A in die hawe opgesit word. Hierdie stoorhuis is deur Werner Kallmorgen ontwerp en in die jare 1963−1966 gebou. Net sy fasades sal bewaar bly, terwyl sy binnekant parkeerplekke vir konsertgangers sal bied. Die nuwe Elbphilharmonie-kompleks behels 'n konsertsaal met sowat 2 200 sitplekke, 'n multifunksionele saal met 600 sitplekke, 'n hotel en luukse woonstelle. In argitektoniese opsig sal die nuwe konserthuis 'n kontras tussen die suiwer funksionele rooi baksteen-boustyl van die stoorhuis en die nuwe glasgebou op sy dak skep. Die nuwe ontwerp sluit by die onreëlmatige vierhoek van die stoorhuis aan en lyk soos 'n skip met seile van glas bo-oor die rooi baksteengebou.
Die bekendste inheemse alkoholiese drank is Grog, wat hoofsaaklik uit rum en warm water bestaan en intussen in plaas van rum dikwels ook met arak, brandewyn, whiskey en tequila bedien word. Daarnaas het bierbrouerye 'n lang tradisie in Hamburg – hulle was reeds in die 14de eeu een van Hamburg se belangrikste bedrywe. In die 16de eeu het meer as 500 brouerye bestaan wat tien verskillende soorte bier gebrou het.
Die Hamburger SV is een van die suksesvolste sokkerspanne in Duitsland en dit was tot in 2018 die enigste span wat sedert die stigting van die Bundesliga in 1963 nog nie gerelegeer is nie, wat ná die 2018/19-seisoen wél gebeur het. Die span was al ses keer die Duitse sokkerkampioen en het die DFB-Pokal al drie keer verower. Die span het ook die UEFA Bekerwenner-beker in 1983 gewen. Die span se tuisveld is die Imtech Arena (voorheen die Volksparkstadion en HSH Nordbank Arena), met 'n kapasiteit van 57 000. Dit was een van die gasheerstadions tydens beide die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974 en FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006 en het ook die 2010 UEFA Europa League-eindstryd aangebied. FC St. Pauli speel tans (2022/23) in die 2. Bundesliga. FC St. Pauli se tuisveld is die Millerntor-stadion, met 'n kapasiteit van 29 546.
Die Hamburg Freezers ding mee in die Deutsche Eishockey Liga, die hoogste yshokkieliga in Duitsland, terwyl Hamburger SV se handbalafdeling in die handbal-Bundesliga op die hoogste vlak meeding en in 2007 die Europese Bekerwennersbeker gewen het. Hamburg word ook as Duitsland se hokkiehoofstad beskou en domineer die mans- en dameshokkie-Bundesligas. Hamburg het vier krieketklubs en een van die beste lacrosse-spanne in Duitsland, die Hamburg Warriors.
Hamburg is verder die tuiste van die Hamburg Dockers, 'n Australiese voetbal-klub. FC St.Pauli domineer vrouerugby in Duitsland, terwyl die stad ook die Blue Devils (Amerikaanse voetbal) huisves.
Die hoofbaan van die Am Rothenbaum-tenniskompleks, met 'n kapasiteit van 13 200, is die grootste in Duitsland en die stad speel jaarliks gasheer vir die Duitse Ope, 'n ATP-toernooi.
Die Hamburg Marathon is die tweede grootste padwedloop in Duitsland (na Berlyn), met 23 230 atlete wat in 2008 as deelnemers geregistreer het.
Hamburg het ook gasheer gespeel het vir die fietsry- en driekamp-wêreldbekerkompetisies.
Sint Petersburg, Rusland, sedert 1957.
Marseille, Frankryk, sedert 1958.
Sjanghai, Volksrepubliek China, sedert 1986.
Dresden, Duitsland, sedert 1987.
Osaka, Japan, sedert 1989.
León, Nicaragua, sedert 1989.
Praag, Tsjeggië, sedert 1990.
Chicago, Verenigde State, sedert 1994.
Dar-es-Salaam, Tanzanië, sedert 2010.
Karl Lagerfeld (1933–2019), modeontwerper
Angela Merkel (* 1954), voormalige eerste minister
Helmut Schmidt (1918–2015), voormalige eerste minister
↑ (de) "Bodenflächen in Hamburg am 31.12.2020 nach Art der tatsächlichen Nutzung" (PDF). Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein. 8 September 2021. Besoek op 8 Junie 2022.
↑ (de) "Monatszahlen – Bevölkerung". Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein. 31 Desember 2021. Besoek op 8 Junie 2022.
↑ (de) "Daten für die Jahre 2013 – 2019 – Bevölkerung". Metropolregion Hamburg. 31 Desember 2019. Besoek op 8 Junie 2022.
↑ (en) "World Weather Information Service – Hamburg". Deutscher Wetterdienst. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 September 2017. Besoek op 18 Junie 2015.
↑ (de) Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt und Ortwin Pelc (reds.): Das neue Schleswig-Holstein Lexikon. Tweede hersiene uitgawe. Kiel: Wachholtz 2006, bl. 232
↑ (en) Bilal, Ahmed (29 Maart 2008). "2010 Champions League Final in Madrid, 2010 UEFA Cup final in Hamburg". Sports Lens. Besoek op 11 Augustus 2008.
↑ (de) "HTHC Hamburg Warriors". Hamburgwarriors.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Junie 2017. Besoek op 25 Januarie 2010.
↑ (de) Staff (18 Julie 2005). "Australian Football im Stadtpark". Hamburger Abendblatt. Besoek op 11 Augustus 2008.
↑ (de) Staff (11 Augustus 2008). "Hamburg Blue Devils vor Einzug in die Play-offs". Hamburger Abendblatt. Besoek op 11 Augustus 2008.
↑ (de) Staff. "Center Court / Rothenbaum Stadion". Deutscher Tennis Bund. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Februarie 2009. Besoek op 16 Augustus 2008.
↑ (en) Staff (27 April 2008). "Mandago, Timofeyeva impress at Hamburg Marathon". IAAF. Besoek op 11 Augustus 2008.
↑ (de) Staff (2 Februarie 2008). "Hamburg City Man 2006 als WM-Generalprobe". Hamburger Abendblatt. Besoek op 11 Augustus 2008.