Amanda Lourens. 'n Nanny-gedig vir lees en herlees
Goeie poësie, reken ek, is dié wat net beter raak met elke herlees. Daarby bring elke lees sy eie skakering van die teks na vore: van die eerste lees en jou intuïtiewe wonder wat die digter probeer sê, deur die gewaarwording dat nuwe betekenisse hulle by jou aanmeld, tot jy uiteindelik die gedig met jou hele menswees ervaar en dit onlosmaaklik deel van jou raak.
Oewerbestaan, Melt Myburgh se debuut, lê al 'n hele paar weke op my bedkassie – waarskynlik omdat ek tydens die eerste lees besef het dat hierdie bundel gedigte van die soort is wat hulle met 'n tweede (en verdere) lees in my binnewêreld sal kom tuismaak.
Bernard Odendaal het die bundel baie deeglik vir die leser ontsluit in sy Versindaba-resensie. Die digter se verhouding met die landskap van sy jeug – een van die sterk temas in die bundel – beskryf hy as een van "'n gekompliseerde, ironie-gelade deernis" (Odendaal 2010), wat reeds aandui dat Myburgh nie hier bloot besig is met 'n nostalgiese terugkyk na die grootwordomgewing van Karos langs die Oranjerivier nie.
Joan Hambidge het in haar bespreking in Die Volksblad tereg gewys op die sterk rol wat die digter se jeugwêreld in die bundel speel, en bestempel die gedigte oor "die landskap-van-die-jeug" dan ook as die beste verse in die bundel. Nietemin laat sy ook nie na om die kompleksiteit van hierdie verse te belig nie. In Hambidge (2010) se woorde is dit 'n "gerepresseerde en rassistiese bestaan" wat die digter herbesoek in sy poging om op psigiese vlak tuis te kom , spesifiek deur herinnering en herbewerking in die ruimte van die teks. Dat dít geen maklike proses is nie, besef die digter goed, soos blyk uit die laaste twee strofes van die gedig "upington" (een van die gedigte wat deur Hambidge uitgesonder word):
reisigers wat in jou koelte vertoef, verkwiklike stad,
deur die naelstring knoop, word gerig
deur 'n kompas sonder naald
'n Gedig wat my in die besonder opgeval het, is "ousie", in die eerste afdeling ("kanale en onderpaaie"). Op die oog af is dit 'n herinneringsgedig, opgedra aan 'n geliefde kinderoppasser, byna in die trant van Koos Kombuis se bekende "Katie, Katie":
in 'n buidel van doek en kombers
dommel die kind in agter haar rug
haar hart klop teen sy linkerslaap
salwend stuif die geur
van stroois en skerm en lokasie
onder haar kopdoek uit
haar borste deinend terwyl sy neurie
voor die strykplank in die kombuis:
binne die albumien van sy sagte dop
stel haar lied die dooier vry
sodat skadu's wiegend beelde raak
beeste wat wei aan heuwels
mis bo die klei se kronkelgang
seuns wat kleibesmeer in komberse staan
skure tot teen die grond gebrand
'n man met 'n verbode naam
abba sy die kind oral rond
sy mondjie pruil lou asem
oor die miniatuurvuisie wat spierwit bal
teen haar breë rug
Op een vlak gaan hierdie gedig oor die sorgsame nanny-figuur wat inderdaad 'n "ma" vir die wit baba is. Die gedig fokus aanvanklik op die sussende, moederlike kwaliteite van die nanny, onder meer deur die sterk bewustheid van liggaamlikheid en nabyheid wat die eenheid van kind en sorggewer suggereer ("haar hart klop teen sy linkerslaap"). In die tweede strofe is die "s"-klank die aanduider van gerusstelling ("salwend stuif …"), maar dit word vervolgens op nugtere wyse aan "die strykplank in die kombuis" gekoppel, wat die leser aan die sosio-ekonomiese realiteit van die huishulpfiguur herinner.
Tog kies die digter om hierdie tema nie verder te ontplooi nie, en fokus eerder op die lied wat die nanny neurie en die haas magiese effek daarvan op die jong kind se (onder)bewussyn. Deur gebruik te maak van die beeld van die eier as argetipiese vrugbaarheidsimbool, word die sone van interkulturele kontak as een van primordiale lewe voorgestel. Die gebruike van haar mense, onder meer die inisiasieritueel vir seuns, word in 'n soort psigiese osmose na die wit kind oorgedra, deur die bemiddeling van die kuns (haar lied). Die kollektiewe onbewuste van haar kultuur vind dan neerslag sy psige, sodat hierdie kennismaking met die Ander as kognitiewe en selfs poëtiese inhoude by hom gestalte kry: "sodat skadu's wiegend beelde raak". Die opnoem van verskillende kulturele komponente in die vierde strofe gebeur by wyse van meesleurende klank- en beeldryke reëls, sodat die leser die magiese effek daarvan as't ware aan die eie lyf ervaar.
Myburgh laat die gedig egter nie op hierdie noot eindig nie, en bewerkstellig 'n wending wat bewys dat hy die tragiese kompleksiteit van die Suid-Afrikaanse rassegeskiedenis en -verhoudings begryp. Deur die kind nou as "dooie gewig" te bestempel, word die teenoorgestelde van die groeiproses in die vorige strofe betrek. Progressie in 'n meer sinistere rigting word gesien in die kind se "miniatuurvuisie wat spierwit bal" – met ander woorde, die kind wat die "dooier" of groeipunt van die magshebber in hom dra. So eindig die gedig dan met die suggestie van die kind wat, ten spyte van sy eertydse simbiotiese saambestaan met die Ander, hom terugtrek in die dop van die selfkoesterende "eie" en uiteindelik sy vuis bal teen die substituut-moeder.
Odendaal (2010) het na die "omvorming of oorstyging van die alledaagse" in hierdie bundel verwys. Ek ervaar hierdie gedig as 'n treffende voorbeeld daarvan, alhoewel dalk op 'n donkerder wyse as wat gewoonlik deur die terme "omvorming" of "oorstyging" in poësieklasse geïmpliseer word. Op 'n manier word dit vir my 'n ontstellende politieke gedig binne die oënskynlik onskuldige kader van huishoudelikheid.
Dit laat my wonder hoeveel volwassenes daar vandag is wat nog die herinnering aan die nanny van kleintyd koester? Self onthou ek nog die hand-in-hand stap kafee toe, maar sedert my vroeë tienerjare is ek opgeslurp deur portuurgroepneuroses en my en die nanny se verhouding het een van terloopsheid geraak. Het ons generasie dalk so opgeneem geraak in die spel van groepvorming en materialisme dat ons daardie herinnering nog nie weer opgesoek het nie? En erger selfs, dat ons die nanny verban het na die wil-nie-ken-nie landskap van Ander-wees?
Dankie Melt, ek gaan jou bundel nog 'n rukkie op my bedkassie hou.
Odendaal, B. 2010. Resensie van oewerbestaan. Versindaba [Internet]. Beskikbaar: https://versindaba.co.za/2010/07/25/oewerbestaan/. [2010, 12 Desember].
Hambidge, J. 2010. Wat digter kén, lewer beste verse. Bespreking in Die Volksblad. Kommentaar op Versindaba [Internet]. Beskikbaar: https://versindaba.co.za/2010/07/25/oewerbestaan/. [2010, 12 Desember].