Ons klein gemenebes
Na die Britse anneksasie van Natalia, het die Voortrekkers hulle regoor Transvaal, die Noord-Kaap en die Vrystaat gevestig. Die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) kom in 1852 en die Republiek van die Oranje-Vrystaat (OVS) in 1854 tot stand. Verskeie kleiner republieke gesentreer rondom familiegroepe is ook gestig, soos die republieke van Stellaland, Goosen, Lydenburg en Vryheid.
Teen 1880 het die Britse goewerneur na die Vrystaatse republiek verwys as 'n modelrepubliek. Hoekom? Giliomee verduidelik: "In die Vrystaat was daar 'n lewende gevoel dat die regering en gemeenskap een is, iets wat in die suide heeltemal afwesig was of baie onseker was." Daarby was die OVS teen 1888 die deel van Suid-Afrika wat die beste bestuur is deur middel van 'n suksesvolle staatsadministrasie en belastingstelsels. Kwessies soos die Basoetoe-oorlog en grensgeskille met Brittanje is opgelos deur middel van diplomasie. Bekwame presidente is ondersteun deur 'n sterk, maar klein staatsdiens.
Daarteenoor noem Giliomee dat die ZAR ongelukkig kenmerke van 'n mislukte staat getoon het. In die ZAR was 'n chaotiese staatsadministrasie en finansies. Konflikte is deur middel van militêre geweld onderdruk wat op 'n stadium selfs gelei het tot 'n burgeroorlog. Verskillende faksies, dorpe en gemeenskappe het die regering se gesag ondermyn. Die ZAR kon nie 'n vreedsame manier vind om minderhede in hul grondgebied te akkommodeer nie.
Die ontdekking van goud en diamante
Die dramatiese ekonomiese en maatskaplike omwenteling wat die ontdekking van goud en diamante teweeg sou bring, het landelike Afrikaners onverhoeds betrap. Die nuwe stedelike gemeenskappe was heterogeen, kapitalisties, individueel, en beweeglik ten opsigte van woonplek, beroep, status en welstand. Die politieke en kulturele verskille het vinnig tot ernstige konflik gelei.
Kampvegters vir Afrikaans
Statusbewuste koloniale Afrikaners in die stede en dorpe wou graag aanvaar word deur die toonaangewende Engelssprekendes en het om dié rede Engels verkies. Selfs in die Vrystaatse hoofstad, Bloemfontein, het Afrikaners om dieselfde rede verkies om eerder Engels te gebruik. Teen 1880 was Bloemfontein feitlik 'n Engelse hoofstad. Dit is geen wonder nie dat CP Hoogenhout in 1880 moedeloos in Di Patriot uitgeroep het: "Engels! Engels! Alles Engels! Engels wat jy sien en hoor; In ons skole, in ons kerke word ons moedertaal vermoor."
Op Saterdag 14 Augustus 1875 het sewe mans in die huis van die welgestelde wynmaker, Gideon Malherbe, vergader met die doel om Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) te stig. Hierdie groepie Kaapse Afrikaners wou deur Afrikaans te ontwikkel as lees en skryftaal uitdrukking gee aan hul identiteit. Hul leier was die 27-jarige NG dominee, Stephanus Jacobus du Toit. Hy was ook die vader van Totius, wat later 'n leidende rol in die vertaling van die Bybel in Afrikaans sou speel. Ook teenwoordig is SJ du Toit se 29-jarige broer, Daniël Francois du Toit. Hy word later bekend as "Oom Lokomotief". Daar was nog 'n Malherbe, Petrus Jacobus, ook 'n wynboer van 22 jaar oud. Hy was die pa van die latere skrywer DF Malherbe.
Die GRA het kort na hul stigting 'n koerant begin uitgee. Dit was Die Afrikaanse Patriot wat in Januarie 1876 die eerste keer verskyn het. Die koerant se sirkulasie was aanvanklik klein, maar het om politieke redes gewild geraak toe die koerant die kant van die Transvalers gekies het nadat Engeland eensydig dié republiek in 1877 geannekseer het. Soos wat die koerant die gevoel en standpunte van Afrikaners verwoord, het mense ook gewoond begin raak aan Afrikaans as skryftaal. Die GRA het min geld gehad, maar hulle het die Patriot aan die gang gehou, later ook 'n tydskrif, Ons Klyntji, en baie boeke uitgegee. Tot 1895 is 81 000 eksemplare van Afrikaanse boeke gedruk, onder andere 'n geskiedenis van die Afrikaners, ook 'n taalkundeboek, 'n kookboek, en die gewildste van almal die versamelings Afrikaanse gedigte wat in die Patriot verskyn het. Die GRA het ook 'n Afrikaanse skool op die plaas Kleinbosch in Daljosafat opgerig. Bekende digters soos Totius, AG Visser en DF Malherbe het hier skoolgegaan.
In die Vrystaatse en Transvaalse republieke het veral Paul Kruger Hollands in die onderwys en staatsdiens probeer bevorder en van Nederlanders gebruik gemaak om die taal te onderrig. Alhoewel Hollands die amptelike taal was, was die algemene spreektaal Afrikaans. In Transvaal het baie Afrikaners nietemin 'n betreklik goeie Hollands geleer. In die Anglo-Boereoorlog was sommige dagboeke, soos dié van Gustav Preller, die digter Jan FE Celliers en Gideon Scheepers in perfekte Hollands. Afrikaans het egter in die Vrystaat en Transvaal 'n klompie voorstanders gehad, soos FW Reitz, wat self Afrikaanse gedigte geskrywe het, asook die later bekende digter Eugène Marais en Koos de la Rey. De la Rey het in die Volksraad gewaarsku dat pogings om Afrikaans teen te gaan, vergeefs sou wees. Afrikaans was ewe goed as Hollands vir die beskaafde uitdrukking van gedagtes.
• Aanvanklik het dit voorgekom asof die Britse anneksasie met gelatenheid deur die Transvaalse burgers aanvaar is en asof die vestiging van Britse gesag oor die hele Suid-Afrika 'n voldonge feit was.
1. Kruger se buitelandse strategie
2. Kruger se binnelandse strategie
• Waar Kruger in Transvaal geen steun van die Transvaalse pers gehad het nie, het hy nie geaarsel om simpatieke media in ander provinsies te gebruik om sy saak te bevorder nie. Dit was uiters geslaagd. Kruger het veral moeite gedoen om met die Kaapse Afrikaners kontak te maak. Jan Hofmeyr, SJ du Toit en ander het 'n pro-Transvaalse versoekskrif aan die Kaapse goewerneur gestuur vir voorlegging aan koningin Victoria.
Om die Boerekommando's te ontmoedig, het die Britte 'n verskroeideaarde-beleid gevolg, waarvolgens die Boere se huise, plase, lande en vee vernietig is. Milner het sy verskroeideaarde-beleid as verskoning gebruik om die duisende vroue en kinders wat daardeur dakloos gelaat is, in konsentrasiekampe te plaas. In hierdie helkampe was vroue en kinders blootgestel aan die ergste vorme van lyding en ontbering. Verskeie Afrikaanse digters het na die oorlog deur hul digkuns die tragedie van die kampe probeer verwoord, soos Totius se gedig, "In die kamp":
Dikwels het vroue en kinders nie net onder die Britse bevelvoerders gely nie, maar veral onder die hand van Afrikanerjoiners. Voor die Anglo-Boereoorlog was Irene nie net die eerste spoorwegstasie tussen Pretoria en Johannesburg nie, maar veral bekend as 'n "verrukelijkste picnic-plaats". Die Irene-konsentrasiekamp is in 1901 op die plaas Doornkloof gevestig en teen die einde van die oorlog was daar 5700 persone in die kamp. Twee Afrikanerjoiners, 'n ene Scholtz en Esselen, was die eerste twee kampkommandante. Onder hul leiding het die toestande in die kamp vinnig versleg. Weens siektes, blootstelling, swak voorsiening van lewensmiddele en onvoldoende mediese sorg, het daar in die Irene-konsentrasiekamp in 'n kwessie van enkele maande ongeveer 1200 persone gesterf waarvan meer as 'n duisend kinders onder 15 was. Op 'n stadium is selfs die vrywillige verpleegsters die kamp verbied.
Eers nadat die inwoners uit desperaatheid vertoë tot die Britse bevelvoerders gerig het, word drie dames weer toegelaat om hulp te verleen, onder andere Henrietta Armstrong, een van die stigterslede van die latere Suid-Afrikaanse Vrouevereniging. Alhoewel daar 'n gemiddeld van 540 siekes per dag was, het die kampowerheid bepaal dat daar op geen stadium meer as ses verpleegsters in die kamp mag wees nie. Die mediese dokter, C Louis Leipoldt, het 'n gedig oor haglike toestande in die Irene-konsentrasiekamp geskryf met die titel: "'n Nuwe liedjie op 'n ou deuntjie". Hieronder is 'n kort uittreksel:
Emily Hobhouse was 'n Britse burger en die dogter van 'n Anglikaanse predikant. Tydens die oorlog kry sy toestemming om die konsentrasiekampe te besoek. Sy was geskok oor die haglike toestande, die wanvoeding, die gebrekkige sanitêre geriewe en die swak mediese behandeling. Sy het 'n fonds gestig om geld in te samel vir basiese kos en klere, beswaarskrifte aan die Britse bevelvoerders en parlement gerig oor die kamptoestande, en in die kampe self ook verpleeg. NJ van der Merwe was as 12-jarige seun in Norvalspont-konsentrasiekamp 'n ooggetuie toe sy 'n sterwende kind bygestaan het. Die beeld op die Nasionale Vrouemonument van die ma wat in die niet staar terwyl sy haar seun vashou wat pas gesterf het, is gemaak na aanleiding van 'n vertelling van Emily Hobhouse. Die Afrikaner het die hoogste eer wat hulle kon aan haar gebring deur haar stoflike oorskot na haar verassing aan die voet van die Nasionale Vrouemonument te plaas, saam met ander Afrikanerhelde soos MT Steyn, CR de Wet en JD Kestell. Die impak van die konsentrasiekampe op Afrikaners se psige was so groot dat FW de Klerk in sy outobiografie opgemerk het dat sy geslag in die sewentigerjare die eerste geslag Afrikaners was wat sonder pyn oor die oorlog kon praat.
Generaal JH de la Rey
'n Plaashuis word afgebrand as gevolg van die verskroeideaarde-beleid.
In 1904 het Kruger as 'n banneling in Clarens, Switserland, gesterf. Kort nadat die skoknuus van Kruger se afsterwe Suid-Afrika bereik het, skryf Smuts aan Emily Hobhouse: "Hy was sonder twyfel die grootste figuur, beide moreel en intellektueel, wat die Boere tot dusver opgelewer het. In sy yster wil en volharding, sy vasberadenheid om nooit op te gee nie, sy mistieke geloof in die hoër wêreld het hy die mees positiewe in almal van ons verteenwoordig. 'n Volk wat so 'n mens kan voortbring kan nooit ondergaan nie, en sal met God se hulp voortleef."