(Aangestuur vanaf Alþingi)
Ysland (Yslands: Ísland [ˈistlant]) is 'n Europese eilandnasie tussen Groenland en die vasteland van Europa. Met 'n oppervlakte van 102 775 vierkante kilometer en 'n bevolking van omtrent 350 000 is Ysland die kleinste en, vanweë sy ligging in die Noord-Atlantiese Oseaan ver van die Europese vasteland af, ook die mees geïsoleerde van die Nordiese of Skandinawiese lande. Sestig persent van die Yslandse bevolking is in die metropolitaanse gebied van die hoofstad Reykjavik in die suidweste van die land gekonsentreer.
Ysland het 'n koel-gematigde oseaniese klimaat wat deur die relatief warm Irminger-seestroming (5 °C) aan die suidkus en die koue Groenland-seestroming aan die noordoos- en suidweskus beïnvloed word. In baie dele van die eiland word hoë neerslae aangetref wat van jaarliks tot 2 000 mm in die suidelike vlaktes tot maksimaal 4 000 mm op die Vaatnajökull kan varieer. Die hoogplato's van Noord-Ysland is die droogste streek met 'n jaarlikse reënval van minder as 600 mm.
Die 11de eeu was 'n periode van groeiende kulturele selfbewussyn soos uit die Yslandse sagas blyk wat tot by die 13de eeu ontstaan het. In die 12de eeu is talle Latynse tekste in Ysland geskryf en die geskiedskrywer Ari die Wyse word as een van die uitstekendste kroniekskrywer van die Westerse wêreld beskou.
Reeds in die laat 10de eeu het Yslanders onder die bevel van Erik die Rooie Groenland ontdek en eerste nedersettings gestig, en Yslanders was ook die eerste Europeërs wat omtrent 1000 op die Noord-Amerikaanse vasteland voet aan wal gesit het. Pogings om 'n permanente nedersetting in Vínland, 'n gebied suid van die Wiking-basis in die noorde van die eiland Newfoundland, te stig het egter misluk.
Die 15de eeu staan in Ysland ook as die "Engelse eeu" bekend – dit was 'n periode waartydens die twee lande nou betrekkinge gehandhaaf het en Engelse handelskepe het gereeld Yslandse hawens aangedoen. Nogtans was dit ook 'n eeu wat deur 'n groot bevolkingsverlies gekenmerk is – tussen 1402 en 1404 het talle Yslanders aan die Swart Dood beswyk.
Klimaatsveranderinge in Ysland en hul negatiewe uitwerkings op die plaaslike landbou het in die tydperk tussen 1870 en 1914 sowat 20 000 Yslanders gedwing om 'n nuwe heenkome in Noord-Amerika, veral Kanada, te vind.
Kaart van Ysland omtrent 1888
Yslands is die moedertaal van sowat 97 persent van die bevolking en die de facto-ampstaal van die land. Alhoewel Ysland yl bevolk is, is daar afgesien van klein verskille in die uitspraakgewoontes geen dialekte nie en min verskille tussen die skryf- en omgangstaal. Die Yslandse taal het sedert die Noorse volksplanting in die 9de eeu nouliks verander: ondanks die groot veranderings wat tussen die 12de en 16de eeu ten opsigte van die uitspraak plaasgevind het, het die oorspronklike skryftaal min of meer bewaar gebly sodat mense selfs Middeleeuse Yslandse tekste sonder moeite kan lees. Ysland is – net soos die Verenigde State – 'n uitstekende voorbeeld vir die konserwatisme wat baie tale kenmerk sodra hulle na 'n nuwe gebied oorgeplant word.
Yslands maak deel uit van die Nordiese tak van die Germaanse tale en sodoende ook van die Indo-Europese taalfamilie. Yslands is relatief nou verwant aan Faroees en enkele Wes-Noorse dialekte, maar nie sonder meer verstaanbaar vir sprekers van Sweeds of Deens nie.
Ondanks sy relatief klein bevolking spog Ysland met 'n florerende boekebedryf – literatuur het selfs 'n vaste bestanddeel van die klein nasie se alledaagse lewe geword. So koop elke Yslander per jaar 'n gemiddeld van agt boeke, en die openingstye van boekwinkels in Reykjavik is langer as dié van die meeste ander winkels. Die meeste Yslandse huishoudings het hul eie klein biblioteek – so is dit nie verwonderlik dat daar tans sowat dertig onafhanklike uitgewerye in Ysland bestaan nie.
Ysland se ekonomie trek voordeel uit die tipiese eienskappe wat met Nordiese of Skandinawiese lande geassosieer word soos byvoorbeeld politieke en ekonomiese stabiliteit, 'n hoogs ontwikkelde infrastruktuur, die beskikbaarheid van hoogs gekwalifiseerde mannekrag, asook die afwesigheid van korrupsie en wanbestuur.
Ysland lok buitelandse beleggers, veral internasionale aluminiumvervaardigers, daarnaas ook met sy strategiese ligging tussen Noord-Amerika en Europa, sy doeanevrye toegang tot die Europese mark, bemoedigende regeringsbeleid ten opsigte van buitelandse beleggings, die grootskaalse beskikbaarheid van goedkoop elektrisiteit uit hernieubare energiebronne vir energie-intensiewe nywerhede en die mededingende korporatiewe belastingkoers van slegs 18 persent (in 2003).
Die Fjarðarál-aluminiumaanleg. Krag, wat vir dié fabriek benodig word, word deur die Kárahnjúkadam se waterkragsentrale opgewek
Ysland word sedert die middel van die 1990's deur 'n stabiele ekonomiese situasie gekenmerk. Ná 'n ekonomiese opswaai wat ses jaar voortgeduur het, het die groeikoers in 2001 buitensporig groot geraak. Dit het in 2002 effens verstadig en in 2003 weer begin versnel. In 2006 het die Yslandse ekonomie met 2,6 persent gegroei.
Nogtans het die Yslandse regering vir sy strukturele en finansiële hervormings in Junie 2005 gunstige kommentaar van die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) ontvang. Onder meer is 'n aantal banke en ander oorspronklik staatsbeheerde maatskappye geprivatiseer.
Die Yslandse Króna (ISK, meervoud: Krónur) dien as die amptelike geldeenheid. Daar is tans banknote ter waarde van 500, 1 000, 2 000 en 5 000 ISK en muntstukke ter waarde van 1, 5, 10, 50 en 100 ISK. Die Yslandse Króna is oorspronklik opgedeel in 100 Aurar, maar die vroeëre muntstukke ter waarde van 5, 10 en 50 Aurar is tans nie meer in omloop nie en bedrae word afgrond tot die naaste Króna. Op 28 November 2007 is die amptelike wisselkoers op 91,79 ISK per 1 € en 8,95 ISK per 1 ZAR vasgestel.
As gevolg van die aggressiewe internasionale uitbreiding van Ysland se drie grootste banke – hul gesamentlike balanse staan gelyk aan Ysland se bruto binnelandse produk – is die land in Oktober 2008 ernstig deur die internasionale finansiële krisis geraak. Om die ineenstorting van die land se finansiële sektor en algehele staatsbankrotskrap te voorkom, het die Yslandse parlement 'n wetsontwerp aangeneem waarvolgens verreikende maatreëls ingestel is. Die tweede grootste bank van Ysland, Landsbanki, is deur die staat oorgeneem terwyl die Kaupthing-bank 'n staatslening ter waarde van 500 miljoen € ontvang het. Die Yslandse staat het ook 75 persent van die derde grootste bank Glitnir se aandele ter waarde van 600 miljoen € oorgeneem. Op 15 Oktober 2008 was die genasionaliseerde Glitnir-bank nie meer in staat om 'n paaiement van $750 miljoen op 'n lening te betaal nie.
Nadat die Yslandse kroon in die twaalf maande voor Oktober 2008 70 persent van sy waarde teenoor die Euro ingeboet het, is 'n vaste wisselkoers vir die geldeenheid ingestel. Op 11 November 2008 het Ysland 'n lening van die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) ter waarde van 2,1 miljard VSA-$ (1,7 miljard €) ontvang wat veral benodig is om die kroon-wisselkoers te stabiliseer en die inheemse banksektor te herstruktureer. Die IMF het sy lening aan bepaalde voorwaardes gekoppel, waaronder 'n omvangryke ekonomiese herstelprogram. Ná hierdie besluit deur die IMF het ook Finland, Denemarke, Noorweë en Swede bykomende lenings ter waarde van 2,5 miljard $ aan Ysland beskikbaar gestel. Verdere lenings ter waarde van sowat 500 miljoen $ is van die Russiese Federasie, Pole en die Faroëreilande ontvang.
In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het die meeste Yslandse boeregesinne nog dieselfde landelike lewe as hulle voorouers in die Wiking-tydperk gevoer en eers met die stigting van die eerste koöperatiewe boerevrreniging in 1882 het 'n nuwe tydperk vir die landbousektor begin. Die boere het nou begin om die Deense middelmanne uit te skakel wat landbouprodukte slegs teen baie lae pryse aangekoop het.
Die koöperatiewe het geleidelik tot 'n beduidende faktor in die Yslandse ekonomie ontwikkel wat ook in die ander sektore belê het. Die huidige Federasie van Yslandse Koöperatiewe (SIS) het tot teen die 1980's, toe dit in 'n finansiële krisis beland het en in kleiner ondernemings opgesplits is, oor 'n bank, 'n assuransiemaatskappy, winkels, fabrieke vir landboutoerusting, 'n redery, visverwerkingsfabrieke en 'n uitvoermaatskappy beskik.
Die verstedeliking vanaf die begin van die 20ste eeu het daartoe gelei dat minder belowende landbougebiede soos die uiterste noordweste binne enkele dekades feitlik leeggeloop het. In ander landbougebiede het meganisasie, die bou van nuwe paaie en moderne kommunikasiemiddels die landelike lewe duidelik verander.
Erosie bly die grootste vraagstuk vir Ysland se 3 800 boere. Meer as duisend jaar se menslike kolonisasie en landbou het die natuurlike ewewig van Ysland se labiele natuur uitermate versteur. Die los grond bevat min klei en bestaan hoofsaaklik uit onstabiele vulkaniese leem. Volgens die Landnámabók was Ysland nog 'n beboste gebied toe die Noorse volksplanting begin het. Die setlaars het groot hoeveelhede vuurhout verbruik, terwyl hul vee groot skade by die sensitiewe vegetasie berokken het. Slegs een persent van die oorspronklike bosgebiede, wat 'n oppervlakte van 25 000 vierkante kilometer beslaan het, het bewaar gebly, en 'n oppervlakte van 40 000 vierkante kilometer het onvrugbaar geword. Tans is daar nog 1 500 vierkante kilometer landbougrond, waarvan jaarliks sowat 30 vierkante kilometer weens erosie verlore gaan.
Verbruikersgewoontes het in die afgelope dekades geleidelik verander en naas lamvleis het ook bees-, hoender- en varkvleis in toenemende mate gewild geraak. Die Yslanders se jaarlikse per capita-verbruik van melk behoort met 400 liter tot die hoogstes ter wêreld en 'n groot verskeidenheid van melksoorte, room, kaas, botter, jogurt en Ysland se tradisionele kwarkspesialiteit skýr word plaaslik vervaardig.
Die vraag na groente en vrugte het in die afgelope dekades vinnig gegroei; Ysland is in sommige jare selfvoorsienend betreffend aartappels, terwyl groente soos tamaties, komkommers, worteltjies, rissies, slaai en verskillende koolsoorte danksy die beskikbaarheid van goedkope geotermiese energie in kweekhuise groei.
Die toerismebedryf speel 'n beduidende rol en is die tweede belangrikste bron van buitelandse valuta. Die aantal buitelandse besoekers het in 2006 met 13 persent gestyg tot 422 000 en intussen die halfmiljoenkerf verbygesteek met sowat 570 000 buitelandse besoekers in 2011; die meeste toeriste het uit die Verenigde Koninkryk, Noord-Amerika en Duitsland gekom. Internasionale toeriste beskou Ysland nog steeds veral as 'n bestemming vir hul somervakansies, tog het die Yslandse toerismebedryf begin om die land as 'n reisbestemming vir alle seisoene te bemark.
↑ (is) "Ísland er minna en talið var". RÚV. 26 Februarie 2015. Besoek op 1 Desember 2017.
↑ (en) "Statistics Iceland:Key figures". Statistics Iceland. 1 Oktober 2002. Besoek op 1 Desember 2017.
↑ (en) "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Besoek op 1 Desember 2017.
↑ (en) "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Besoek op 1 Desember 2017.
↑ (en) Die emigrasie van Ysland na Noord-Amerika
↑ (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Ysland – buitelandse beleid
↑ (de) Meyers Lexikon online: Saga (isländische Literatur)
↑ (de) www.schattenblick.de: Islands Kultur so präsent wie nie zuvor in Europa. Besoek op 8 Junie 2011
↑ 35,0 35,1 (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Ysland – Ekonomie
↑ (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ysland: Ekonomie. Ekonomiese en finansiële beleid. Besoek op 16 April 2009
(de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Ysland – Ekonomie
(en) Ysland video
(en) Íslands myndir – beelde van Ysland
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Ysland&oldid=1961545#Die_Yslandse_regstelsel:_Die_Alþingi"