Martha Gellhorn was ’n rustelose siel en het as oorlogskorrespondent gegaan waar geen vrou voor haar dit gewaag het nie. Dié onverskrokke joernalis het ook nie haar mond gehou oor onreg nie, en dalk het sy die wêreld se persepsie oor oorlog so ’n bietjie verander.
Vir meer as ses dekades het Martha onverskrokke van die voorste linies verslag gedoen: oor die Spaanse Burgeroorlog, die Tweede Wêreldoorlog, Viëtnam, konflik in Suid-Amerika … Eers met die uitbreek van die Bosniese oorlog in die jare negentig het sy toegegee dat sy te oud is om te gaan. Toe was sy diep in die tagtig.
Haar ma se vriende het die jong Martha as slim, elegant en ietwat snobisties beskryf. Martha het van haarself gesê sy is “te lank, te spraaksaam en te lief vir my eie grappies”. Ma en dogter was na aan mekaar, en Martha sou haar ma altyd as haar eerste liefde sien. Edna was ook ’n toegewyde aktivis wat geveg het vir alles – van gratis klinieke tot beter skeiwette en gelyke regte vir vroue.
In 1926 het Martha haar by haar ma se alma mater, Bryn Mawr-universiteit in Pennsylvanië ingeskryf. ’n Ramp. Sy is voor die einde van haar tweede jaar daar weg, want sy het gesê ’n graad sal haar net in staat stel om die tipe werk te doen wat sy nié wil doen nie. Sy het twee groot ambisies gehad: sy wou skryf en oorsee gaan. Sy het as junior verslaggewer by die Albany Times Union werk gekry waar sy haar voorliefde vir mense en hul stories ontdek het. Maar kort voor lank was sy verveeld en het haar tasse gepak vir Parys. Europa, het sy gevoel, “is die plek waar mense lag”.
Toe sy in 1930 met ’n tas, tikmasjien en $75 daar aankom, het sy gevoel sy hoort in die opwindende stad. Maar sy het werk nodig gehad. Die burohoof van die New York Times het gelag toe sy haar dienste aanbied. Uit desperaatheid het sy as assistent in ’n skoonheidsalon gaan werk – dit het twee weke gehou.
Martha wou “oral gaan, alles sien” en was vasbeslote om haar pad oop te skryf. Maar die bietjie vryskutskryfwerk wat sy gedoen het, het nie die pot aan die kook gehou nie.
Bertrand de Jouvenel was ’n skrywer, joernalis en politieke aktivis. Hy was ook die Franse skrywer Colette se stiefseun én minnaar. Hy was getroud, maar dit het hom nie gekeer om Martha die hof te maak nie. Hy het haar oorrompel en die twee het Europa platgetoer. Maar Martha het gou vasgevang gevoel, en tien maande ná haar aankoms in Parys is sy terug Amerika toe. Sy was swanger met Bertrand se kind, maar het ’n aborsie laat doen. Sy het nooit ’n woord daaroor geskryf nie, en het dit soos alles anders in haar lewe hanteer: vinnig en sonder om veel daaroor te tob.
Ná vier frustrerende maande by haar ouers in St. Louis, het sy die Missouri Pacific Railway oortuig om vir haar ’n treinkaartjie te borg in ruil vir publisiteit. Die Post-Dispatch-koerant het ingestem om haar artikels te koop, en sy het van kus tot kus deur Amerika gery en artikels oor vroulike bulvegters in Kalifornië en ontnugterde Franse prostitute in Mexico geskryf. Sy was besig om haar skrywersoog te verfyn – en te vergeet van Bertrand, haar “engel van verwoesting”, soos sy hom gedoop het.
Maar Bertrand was op pad New York toe. Ondanks hewige teenkanting van albei families, het die twee ’n silwer Dodge vir $25 gekoop en die suide platgereis. Martha se pa was glad nie ingenome met sy dogter se buite-egtelike verhouding nie, en het selfs vir haar gesê: “Daar is twee tipes vroue, en jy is die ander soort.” Al het dit haar ontstel, het dit haar nie gekeer nie. Ná ses maande is sy en Bertrand terug Europa toe.
In Oktober is Martha op die Normandie terug Amerika toe, waar sy Harold Hopkins, een van Franklin D. Roosevelt se raadgewers, ontmoet het. Hy was een van die argitekte van die sogenaamde New Deal, en binne ’n maand het Martha op ’n trein geklim om Harold se oë en ore te wees oor die situasie van Amerikaners in die Depressie. Sy was 25 en die jongste lid van die span verslaggewers. Droogte en armoede het die land in ’n wurggreep beetgehad, en wat Martha gesien het, sou haar vir die res van haar lewe beïnvloed. Sy het vir Harold woedende briewe geskryf oor die vrees in die mense se oë, en die patetiese noodprogramme.
Sy het ook in dié tyd ’n hegte en lewenslange vriendskap met Eleanor Roosevelt gesmee. (“Sy gee lig af,” het sy van Eleanor geskryf.) Maar sy was alleen, moedeloos, en kwaad – en het besluit sy het genoeg gesien.
Sy het met hernude passie pen op papier gesit, en in 1936 het The Trouble I’ve Seen die lig gesien. Skaars ’n paar maande ná haar pa die vier kortverhale oor haar ervarings in die Depressie gelees het, het hy gesterf. Eers kort voor haar eie dood het Martha erken dat, van alles in haar lewe waaroor sy spyt is, die gevoel dat sy haar pa teleurgestel het, die pynlikste is.
Dit was tyd vir ’n vakansie, en Martha, haar ma en broer Alfred het op Key West in Florida besluit. Dis daar, in die nou bekende Sloppy Joe’s-kroeg, dat Martha “’n groot, vuil man met ’n ietwat slordige wit broek en hemp” ontmoet het: Ernest Hemingway. Hy is beskou as die grootste skrywer van sy tyd, én hy het ’n oog vir mooi, jong, slim vroue gehad. Hy was wel getroud met sy tweede vrou, Pauline, maar hy en Martha het dadelik van mekaar gehou. Sy was ’n groot bewonderaar van sy werk, en hulle het ure lank oor politiek, oorlog en boeke gesels. Die Spaanse Burgeroorlog was in volle gang, en Martha was desperaat om te gaan. Onder groeiende gissings in die literêre kringe dat hulle ’n verhouding het (al het hulle nog nie), het hulle planne gemaak om Europa toe te gaan. Hemingway het nie met geld of akkreditasie gesukkel nie, maar sy moes ’n artikel aan Vogue verkoop om vir haar bootkaartjie te betaal. Die artikel het oor die skoonheidsprobleme van die middeljarige vrou gehandel en die sewe en twintigjarige Martha moes ’n primitiewe chemiese skraap kry. “Dit het my vel geruïneer,” het sy later vir ’n vriendin geskryf, “maar dit het my in Spanje gekry.”
Martha – wat nie kon stilsit terwyl daar êrens iemand is wat swaarkry nie – het rusteloos geword. Europa was in oorlog gedompel, Amerika is betrek, en sy was nie daar nie. “Ek wonder heeltyd watter soort wêreld hieruit gaan kom,” het sy vir Eleanor Roosevelt geskryf. Haar woorde was profeties: “Die groot misdaad wat die Nazi’s ontwerp het, is om die wêreld met haat te vul, want die haat gaan bly soos ’n infeksie in die bloed, selfs ná die slagting verby is.”
Londen was ’n ander stad as die een wat sy laas in 1938 gesien het. Bomme het die stad in puin gelê, en dit was byna onmoontlik om goed soos koeverte of ’n tandeborsel te kry. Die weermag het dit ook vir korrespondente moeilik gemaak om rond te beweeg, maar Martha was dolgelukkig om deel van die aksie te wees.
Met die bevryding van die Dachau-konsentrasiekamp was sy die eerste joernalis wat deur die hekke gestap het – ’n ervaring wat haar geskud het. “Die geraamtes sit in die son en krap die luise van hulle af. Hulle het nie ouderdom of gesigte nie; hulle lyk almal dieselfde en soos niks wat jy ooit sal sien as jy gelukkig is nie.”
Sy was vinnig besig om ’n reputasie te ontwikkel vir haar onverskrokkenheid en ’n eerlike oog, maar in teenstelling met haar professionele sukses, was haar persoonlike lewe besig om uitmekaar te val. Haar huwelik het nie die toets van oorlog en wedersydse kompetisie deurstaan nie, en sy en Hemingway is in 1944 geskei. Sy is die eerste en enigste vrou wat hom ooit verlaat het. Jare later het hy vir sy uitgewer geskryf: “Het ’n nuwe bediende met die naam Martha en dit is ’n plesier om haar bevele te gee. Martha, wel, was ’n pragtige meisie. Ek wens net sy was nie so ambisieus en oorlogmal nie.” Ná die oorlog het Martha nog gereis en uiteindelik in 1948 in Mexico gaan bly. In haar vyf jaar daar het sy The Wine of Astonishment geskryf, ’n redelik morbiede storie oor oorlog. Resensies was gunstig, maar dit was steeds nie ’n topverkoper nie. Sy was moeg vir oorlog, en moeg vir die mensdom. “Ek wil langs ’n swembad lê en net droom van mooi goed soos sjokolade-sundaes.” Sy was veertig, en het besluit dat wat sy die meeste begeer nie ’n sundae is nie, maar ’n kind: “Dis wat ’n mens nodig het: iemand wat al die liefde kan neem wat jy kan gee.” Haar soektog het haar na Italië geneem waar sy halsoorkop verlief geraak het op ’n “blonde vettie”, ’n 14-maande oue oorlogswesie. Ná ’n moeilike en uitgerekte aanneming is sy en Sandy, soos sy hom genoem het, Amerika toe. Die vlug was hel. “Om met ’n baba te vlieg, is moeiliker as om oor die Russiese inval in Finland te skryf,” het sy droogweg opgemerk.
In 1998, op die ouderdom van 89, het sy selfmoord gepleeg deur ’n oordosis pille te drink. Sy het gevoel haar tyd was verby, dat sy haar lewe geleef het soos sy wou. Soos sy dit opgesom het: “Ek wil nie goed wees nie. My idee van goed is wat armsalige mense is. Ek wil hel op wiele wees, of dood. Net ’n dwaas sal verkies om pynlik en gevaarlik ongelukkig te wees, eerder as verveeld: en ek is so ’n dwaas.”
Die emosies het hoog geloop in Oom Thomas se sterftekamer. Vir ’n paar minute het die “ongelowiges” na die profeet en sy dissipel gestaar. Mariaantjie het Christiaan se hand vasgehou en geweier om na haar pa op die bed te kyk. Tant Esther, nooit ’n vrou met ’n gebrek aan woorde nie, was die eerste een wat die stilte kon breek.
“Krisjan, wat kom soek jy nou hier? Jy kan hom nou nie meer emosioneel gevange hou nie! Hy is weg! Kyk na hom! Die arme man wat jy in sy laaste dae mislei het! Gelukkig het sy oë oopgegaan voor die einde. Jy kan nou maar jou lappe vat en loop. Los my kind se hand!”
Chrissie vertel sy moes Tant Esther laaf. Die hartseer van die verlies en die woede oor Christiaan, was te veel vir haar. Toe sy asem skep, het sy woorde sissend in Christiaan se rigting gespu.
“Kyk, jy kan maar sit en bid tot jy eelte op jou sterre kry. My man is nou by sy Vader in die hemel en dit is waar hy gaan bly!”
Mariaantjie het reg voor haar ma gaan staan. Uitdagend. Daar was ’n vreemde glans in haar oë, het Chrissie vertel. ’n Glans wat mens onrustig laat voel. Soos iemand wat met ’n bose gees besete is.
Tant Esther het haar dogter probeer paai. Sy kon haar altyd na ’n ruk tot bedaring bring, maar daardie dag was dit nie so maklik nie.
“Chrissie, kry Mariaantjie se pille, netnou kry sy weer ’n aanval. Kom Mariaantjie, Mamma gaan jou wys hoe lyk jou rok. Het jy gesien? Dis klaar!”
Chrissie sê sy kon sweer Christiaan het werklik geglo Oom Thomas gaan sy oë oopmaak. Hy het net so ’n vreemde glans in sy oë gehad.
Ek en Chrissie het lank oor die hofsaak gesels. Verskeie kenners het getuig van Christiaan se geestessiekte.
“Hulle was reg. Christiaan was ’n siek man. Die kern van sy wese was siek. Ek en Tant Esther het dit heeltyd vermoed, tog was ons by tye hulpeloos onder sy manipulerende spel. Baie mense vra hoe kon ons so lank stilbly? Ons was tog nie fisieke gevangenis nie, maar ek sê weer, as jy nie daardie tyd op die plaas was nie, sal jy nie verstaan nie. Christiaan het twee magtige wapens teen ons gehad. Oom Thomas en Mariaantjie. As jy twee kwesbare mense werklik liefhet, sal jy hulle beskerm.”
“Watter soort mens kan vir so lank so ’n gekheid aanvang? Hy het dae om in Oom Thomas se kamer sit en bid. En hy het dag in en dag uit daardie wit kleed gedra. Dit saans uitgewas. En kaalvoet! Of hy was gek of hy het regtig in sy saak geglo. Hy het net daardie ongesuurde broodjies van hom geëet. Hy het met ’n sak koring hier aangekom en self die koring met ’n klip gemaal. Tensy hy skelm geëet het, het ek hom nooit iets anders sien eet nie. Dit moes deursettingsvermoë geverg het. Hy moes al die heerlike geure uit die kombuis ruik. Maar hy het net sy meelbroodjies geëet. Fanaties, sê ek jou!”
Met die lees van die testament het hulle die testament gekry wat Christiaan en die een of ander helper Oom Thomas help opstel het. Daarvolgens sou Mariaantjie als erf. Volgens die ou testament sou Tant Esther alles erf en na haar dood sou die geld in ’n trust geplaas word wat Mariaantjie tot haar dood sou versorg.