Die triomf van die dood, Pieter Bruegel die Ouere, 1562.
In Junie 1348 het mense in Engeland misterieuse simptome begin meld. Hulle het begin soos sag en vaag: hoofpyn, pyn en naarheid. Dit is gevolg deur pynlike swart knoppe, of boewe, wat in die oksels en lies groei, wat die siekte die naam gegee het: buikplaag. Die laaste fase was 'n hoë koors, en dan die dood.
Soldate en karavane, wat hul oorsprong in Sentraal-Asië gehad het, het borrelende plaag gebring - Yersina pestis, 'n bakterie wat op vlooie gedra het wat op rotte geleef het - na hawens in die Swartsee. Die hoogs gekommersialiseerde wêreld van die Middellandse See het verseker dat die plaag vinnig oorgedra word na handelskepe na Italië en daarna oor Europa. Die Swart Dood is dood tussen 'n derde en 'n half van die bevolking van Europa en die Nabye Ooste.
Hierdie groot aantal sterftes het gepaard gegaan met algemene ekonomiese verwoesting. Met 'n derde van die arbeidsmag wat dood is, kon die gewasse nie geoes word nie en het gemeenskappe uitmekaar geval. Een uit tien dorpe in Engeland (en in Toskane en ander streke) verlore gegaan en nooit weer gestig nie. Huise het in die grond geval en was bedek met gras en aarde, wat slegs die kerk agtergelaat het. As u ooit 'n kerk of kapel alleen in 'n veld sien, kyk u waarskynlik na die laaste oorblyfsels van een van die verlore dorpe in Europa.
Die traumatiese ervaring van die Swartdood, wat miskien 80% van diegene wat dit gevang het, doodgemaak het, het baie mense gedryf om te skryf in 'n poging om sin te maak van wat hulle deurgemaak het. In Aberdeen het John van Fordun, 'n Skotse kronikus, aangeteken dat:
Hierdie siekte het mense oral aangetref, maar veral die middel- en laer klasse, selde die groot. Dit het so geskrik dat kinders nie waag om hul sterwende ouers te besoek nie en ook nie hul kinders te besoek nie, maar gevlug het uit vrees vir besmetting asof van melaatsheid of 'n slang.
Hierdie reëls kon vandag amper geskryf gewees het.
Alhoewel die sterftesyfer van COVID-19 baie laer is as dié van die Swart Dood, was die ekonomiese neerslag ernstig vanweë die geglobaliseerde, baie geïntegreerde aard van moderne ekonomieë. Voeg hierby ons hoogs mobiele bevolkings vandag en koronavirus, anders as die plaag, het oor die hele wêreld versprei binne 'n paar maande, nie jare nie.
Terwyl die Swart Dood ekonomiese skade op kort termyn tot gevolg gehad het, was die gevolge op die langer termyn minder duidelik. Voordat die plaag uitgebreek het, het etlike eeue se bevolkingsaanwas 'n arbeidsurplus opgelewer, wat skielik vervang is met 'n tekort aan arbeid toe baie serfs en vrye kleinboere gesterf het. Geskiedkundiges het betoog dat hierdie arbeidstekort daardie kleinboere wat die pandemie oorleef het, toegelaat het om beter te betaal of elders werk te soek. Ten spyte van regeringsweerstand, is slordigheid en die feodale stelsel uiteindelik geërodeer.
Die mense van Tournai begrawe slagoffers van die Swart Dood, c.1353. Wikimedia Commons
Maar 'n ander minder opmerklike gevolg van die Swart Dood was die opkoms van welgestelde ondernemers en sake-regeringsbande. Alhoewel die Swart Dood korttermynverliese vir die grootste maatskappye in Europa veroorsaak het, het hulle hul bates op die langtermyn gekonsentreer en 'n groter deel van die mark en invloed by regerings verkry. Dit het sterk parallelle met die huidige situasie in baie lande regoor die wêreld. Terwyl klein ondernemings op steun van die regering staatmaak om te verhoed dat hulle in duie stort, trek baie ander, veral die veel groter ondernemings wat tuis aflewer, betreklik uit die nuwe handelsomstandighede.
Die ekonomie in die middel van die 14de eeu is te verwyder van die grootte, spoed en onderling verbondenheid van die moderne mark om presiese vergelykings te tref. Maar ons kan sekerlik parallelle sien met die manier waarop die Swart Dood die mag van die staat versterk en die oorheersing van die belangrikste markte deur 'n handjievol megakorporasies versnel.
Swart Dood besigheid
Die skielike verlies van ten minste 'n derde van die bevolking van Europa het nie tot 'n eweredige herverdeling van rykdom vir almal gelei nie. In plaas daarvan het mense op die verwoesting gereageer deur geld binne die gesin te hou. Testamente word baie spesifiek en ryk sakemannehet veral baie gewerk om te verseker dat hul patrimonium nie meer na die dood verdeel word nie, wat die vorige neiging vervang om 'n derde van al hul hulpbronne vir liefdadigheid. Hul nasate het baat gevind by die voortgesette konsentrasie van kapitaal in 'n kleiner en kleiner aantal hande.
Terselfdertyd het die agteruitgang van die feodalisme en die opkoms van 'n loongebaseerde ekonomie na die eise van die boer vir beter arbeidsomstandighede die stedelike elite bevoordeel. Om kontant betaal te word, eerder as in natura (vir die toestaan ​​van voorregte soos die reg om vuurmaakhout te versamel), het beteken dat boere meer geld gehad het om in dorpe te spandeer.
Hierdie konsentrasie van welvaart het die bestaande tendens aansienlik versnel: die opkoms van handelaars wat handel in goedere met hul produksie op 'n skaal gekombineer het, slegs beskikbaar vir diegene met beduidende bedrae kapitaal. Byvoorbeeld, sy, wat eens uit Asië en Bisantium ingevoer is, word nou in Europa geproduseer. Ryk Italiaanse handelaars begin oopmaak sy- en lapwerkswinkels.
Hierdie ondernemers was uniek geposisioneer om te reageer op die skielike arbeidstekort wat deur die Swart Dood veroorsaak is. Anders as onafhanklike wewers, wat nie die kapitaal gehad het nie, en in teenstelling met aristokrate, wie se rykdom opgesluit was in grond, kon stedelike ondernemers hul likiede kapitaal gebruik om in nuwe tegnologie te belê, wat die verlies aan werkers met masjiene vergoed.
In Suid-Duitsland, wat in die laat 14de en 15de eeu een van Europa se mees gekommersialiseerde gebiede geword het, het ondernemings soos die Welser (wat later Venezuela as 'n private kolonie) het gekombineerde vlas gekombineer met die besit van die weefstene waarop werkers daardie vlas in linnedoek span, wat die Welser toe verkoop het. Die neiging van die 14de en 15de eeu na die Swartdood was 'n konsentrasie van hulpbronne - kapitaal, vaardighede en infrastruktuur - in die hande van 'n klein aantal ondernemings.
Die ouderdom van Amazon
Daar is 'n paar duidelike ooreenkomste met die oog op die hede. Sekere groot organisasies het die geleenthede wat COVID-19 bied, benader. In baie lande regoor die wêreld is die volledige ekologie van klein restaurante, kroeë en winkels skielik gesluit. Die mark vir voedsel, algemene kleinhandel en vermaak het aanlyn gegaan en kontant het amper verdwyn.
Die persentasie kalorieë wat restaurante voorsien het, moes deur supermarkte herlei word, en 'n groot deel van hierdie aanbod is nou opgeneem deur supermarkkettings. Hulle het baie groot eiendomme en baie personeel, met die HR-kapasiteit te werf vinniger, en daar is baie mense onder werkloosheid wat nou werk wil hê. Hulle het ook pakhuise, vragmotors en ingewikkelde logistieke kapasiteit.
Die ander groot wenner was die reuse van aanlynkleinhandel - soos Amazon, wat 'n "Prime Pantry" -diens in die VSA, Indië en baie Europese lande bedryf. Hoë straatwinkels ervaar al jare die prys- en geriefskompetisie van die internet, en bankrotskappe is gereeld nuus. Baie "nie-noodsaaklike" kleinhandelruimte is nou gesluit, en ons begeertes is herlei deur Amazon, eBay, Argos, Screwfix en ander. Daar is 'n duidelike toename in aanlyn-inkopies, en kleinhandelontleders wonder of dit 'n beslissende skuif na die virtuele wêreld is, en die verdere oorheersing van groot korporasies.
Die aandag is dat ons afgelei word terwyl ons tuis wag vir ons pakkies, die stroomvermaakbedryf - 'n marksektor wat oorheers word deur groot korporasies, waaronder Netflix, Amazon Prime (weer), Disney en ander. Ander aanlynreuse soos Google (wat YouTube besit), Facebook (wat Instagram besit) en Twitter bied die ander platforms wat aanlynverkeer oorheers.
Die laaste skakel in die ketting is die afleweringsondernemings self: UPS, FedEx, Amazon Logistics (weer), asook voedselaflewering van Just Eat en Deliveroo. Deur hul sakemodelle te verskil, oorheers hul platforms nou die bewegings van produkte van alle soorte, of u nuwe Toshiba-handelsmerk Amazon Fire TV is, of u gevulde kors van Pizza Hut ('n filiaal van Yum! Brands, wat ook KFC, Taco Bell besit) en ander).
Die ander swaai tot korporatiewe oorheersing was die wegbeweeg van staatsondersteunde kontant na kontaklose betaaldienste. Dit is uiteraard 'n oorsaak van aanlynmarkplekke, maar dit beteken ook dat die geld beweeg deur groot ondernemings wat dit doen om dit te verskuif. Visa en Mastercard is die grootste spelers, maar Apple Pay, PayPal en Amazon Pay (weer) het al gesien hoe hul transaksievolumes toeneem omdat kontant onbenut in die beursies van mense sit. En as daar steeds gedink word dat kontant 'n vektor vir transmissie, dan neem kleinhandelaars dit nie en kliënte sal dit nie gebruik nie.
Kleinsakeondernemings het 'n baie beslissende treffer in 'n wye reeks sektore gekry, aangesien COVID-19, soos die Black Death, daartoe gelei het dat groot ondernemings markaandeel verkry. Selfs diegene wat tuis werk om stukke soos hierdie te skryf, werk op Skype (besit deur Microsoft), Zoom en BlueJeans, en gebruik e-poskliënte en skootrekenaars wat deur 'n klein aantal wêreldwye organisasies vervaardig word. Miljardêrs word ryker terwyl gewone mense hul werk verloor. Jeff Bezos, Amazon se uitvoerende hoof, het sy welvaart vergroot met VS $ 25 miljard sedert die begin van die jaar.
Maar dit is nie die hele verhaal nie. Die ander groot neiging in die reaksie op die virus was die versterking van die mag van die staat.
Op staatsvlak het die Swart Dood die versnelling van tendense na sentralisering, die groei van belasting en die afhanklikheid van die regering van groot maatskappye veroorsaak.
In Engeland het die dalende waarde van die grond en die gevolglike daling in inkomste daartoe gelei dat die kroon - die land se grootste grondeienaar - met die 1351 probeer het om lone op voor-plaagvlakke te bekamp Statuut van arbeiders, en om bykomende belasting op die bevolking te hef. Daar is voorheen van die regering verwag om homself te finansier deur slegs belasting op te lê vir buitengewone uitgawes soos oorloë. Maar die belasting ná die plaag het 'n groot presedent vir die regering se ingryping in die ekonomie.
Hierdie regeringspogings was 'n beduidende toename in die betrokkenheid van die kroon in die daaglikse lewens van mense. In daaropvolgende plaaguitbrake, wat elke 20 jaar of so plaasgevind het, het die beweging begin beperk deur middel van plafon, reisverbod en kwarantyn. Dit was deel van 'n algemene konsentrasie van staatsmag en die vervanging van die vorige regionale verdeling van gesag deur 'n gesentraliseerde burokrasie. Baie van die mans wat die na-plaag-administrasie bestuur, soos die digter Geoffrey Chaucer, is afkomstig van Engelse handelaarsfamilies, waarvan sommige belangrike politieke mag verkry het.
Die mees uitstekende voorbeeld hiervan was die de la Pole-gesin, wat oor twee generasies van Hull-wolhandelaars na die grawe van Suffolk was. Met die tydelike ineenstorting van internasionale handel en finansies na die Swart Dood, het Richard de la Pole die grootste geldskieter en 'n intieme van Richard II geword. Toe Italiaanse mega-ondernemings in die laat 14de en 15de eeu weer opduik, het hulle ook baat gevind by die groeiende afhanklikheid van die kroon op handelsondernemings. Die Medici-familie, wat uiteindelik Florence sou regeer, is die treffendste voorbeeld.
Handelaars het ook politieke invloed verkry deur grond aan te koop, waarvan die prys gedaal het na die Swart Dood. Grondbesit het handelaars toegelaat om die land-gebaseerde heidendom of selfs die aristokrasie binne te gaan, en hul kinders met die seuns en dogters van kontantbelange here te trou. Met hul nuwe status, en met behulp van invloedryke skoonfamilie, het die stedelike elite politieke verteenwoordiging in die parlement gekry.
Teen die einde van die 14de eeu het die regering se uitbreiding van die staatskontrole en die voortgesette bande met handelsondernemings baie edeles gedryf om teen Richard II te draai. Hulle het hul trou aan sy neef, wat Henry IV geword het, oorgedra in die (tevergeefs) hoop dat hy nie Richard se beleid sou volg nie.
Richard II ontmoet met die rebelle van die Boere-opstand van 1381. Wikimedia Commons
Dit, en die daaropvolgende Wars of the Roses, wat meestal uitgebeeld word as 'n botsing tussen die Yorkiste en die Lancastrians, is deels gedryf deur die vyandigheid van die adel teenoor die sentralisering van regeringsmag. Die nederlaag van Henry Tudor van Richard III in 1489 het nie net die oorlog beëindig nie, maar ook die verdere pogings van die Engelse baronage om regionale gesag te herwin, beëindig en die weg gebaan vir die voortgesette opkoms van korporasies en die sentrale regering.
Die toestand waarin ons verkeer
Die mag van die staat is iets wat ons in die 21ste eeu grootliks aanneem. Regoor die wêreld was die idee van die soewereine nasie sentraal in die imperiale politiek en ekonomie van die laaste paar eeue.
Maar vanaf die 1970's het dit algemeen geword onder intellektuele om aan te dui dat die staat minder belangrik is, sy monopolie van beheer binne 'n gegewe gebied wat deur multinasionale korporasies betwis word. in 2016, van die grootste 100 ekonomiese entiteite, was 31 lande en 69 maatskappye. Walmart was groter as die ekonomie van Spanje, Toyota groter as Indië. Die kapasiteit van hierdie groot ondernemings om politici en reguleerders te beïnvloed, was duidelik genoeg: oorweeg die gevolge van oliemaatskappye oor ontkenning van klimaatsverandering.
En sedert Margaret Thatcher, premier van die Verenigde Koninkryk van 1979 tot 1990, uitgespreek het dat sy van plan was om die staat "terug te rol", werk al hoe meer gedeeltes van voorheen staatsbeheerde bates nou as maatskappye, of as spelers in staatsingenieurswese. markte. Ongeveer 25% van die UK se nasionale gesondheidsdiens word byvoorbeeld gelewer deur kontrakte met die private sektor.
Regoor die wêreld is vervoer, hulpprogramme, telekommunikasie, tandartse, oogkundiges, die poskantoor en baie ander dienste wat voorheen staatsmonopolieë was, en word nou deur winsgewende ondernemings bedryf. Genasionaliseerde of staatsbeheerde nywerhede word dikwels beskryf as traag en het markdissipline nodig om meer modern en doeltreffend te word.
Maar danksy koronavirus het die staat gekom rol weer in soos 'n tsoenami. Die uitgawes op 'n vlak wat slegs 'n paar maande gelede as 'magie-geldboom' bespot is, is op nasionale gesondheidstelsels gerig, wat die probleem van dakloosheid, het universele basiese inkomste vir miljoene mense voorsien, en leningswaarborge of regstreekse betalings aan 'n klomp ondernemings aangebied.
Dit is Keynesiaanse ekonomie op groot skaal, waarin nasionale effekte gebruik word om geld te leen wat deur toekomstige inkomste van belastingbetalers gesteun word. Idees oor die balansering van die begroting blyk voorlopig die geskiedenis te wees; die hele nywerhede maak nou staat op die tesourie-borgtog. Politici regoor die wêreld het skielik ingryping geword, met oorlogsmetafore wat gebruik word om reuse-besteding te regverdig.
Die verstommende beperking op persoonlike vryhede word minder gereeld opgemerk. Die outonomie van die individu is sentraal tot neoliberale idees. 'Vryheid liefdevolle mense' word gekontrasteer met diegene wat hul lewens leef onder die juk van tirannie, van state wat Big Brother-toesigmagte oor hul gedrag van die burgers uitoefen.
In die laaste paar maande het state regoor die wêreld die beweging vir die oorgrote meerderheid mense effektief beperk en gebruik hulle die polisie en gewapende magte om vergaderings in openbare en private ruimtes te voorkom. Teaters, kroeë en restaurante word deur fiat gesluit, parke is toegesluit, en as u op bankies sit, kan u 'n boete kry. As u te naby aan iemand hardloop, sal u geskree word deur iemand in 'n hoë vis. 'N Middeleeuse koning sou onder die indruk van hierdie vlak van outoritarisme gewees het.
Dit lyk asof die pandemie die fiskale en administratiewe magte van die groot regering toegelaat het om argumente oor versigtigheid en vryheid te laat bulder. Die mag van die staat word nou op maniere uitgeoefen wat nog nie sedert die tweede wêreldoorlog gesien is nie, en daar was wydverspreide openbare steun.
Om terug te keer na die Swart Dood, het die groei in rykdom en invloed van handelaars en groot sakeondernemings die bestaande antimarkantiele sentiment ernstig vererger. Middeleeuse gedagte - beide intellektueel en populêr - was van mening dat handel moreel verdag was en dat handelaars, veral welgestelde, was geneig tot gierigheid. Die Swart Dood is wyd geïnterpreteer as 'n straf van God vir die sondigheid van Europa, en baie skrywers na die plaag het die kerk, regerings en welgestelde ondernemings die Christelike morele agteruitgang beskuldig.
William Langland se beroemde protesgedig Piers Plowman was sterk teen-merkantilis. Ander werke, soos die gedig van die middel van die 15de eeu Libelle van Englysche Polycye, het die handel geduld, maar dit in die hande van Engelse handelaars en buite beheer gehad van die Italianerswat die skrywer beweer dat hy die land verarm het.
Namate die 14de en 15de eeu gevorder het en korporasies 'n groter deel van die mark verkry het, het die gewilde en intellektuele vyandigheid gegroei. Op langer termyn sou dit brandende resultate hê. Teen die 16de eeu het die konsentrasie van handel en finansies in die hande van korporasies ontwikkel tot 'n byna-monopolie op koninklike en pouslike bankwese deur 'n klein aantal ondernemings wat ook monopolies of byna-monopolies oor die belangrikste handelsware van Europa gehad het - soos silwer. , koper en kwik - en die invoer van Asië en die Amerikas, veral speserye.
Sixtynse kapelplafon, Vatikaanstad, geverf deur Michelangelo tussen 1508 en 1512. Amandajm / Wikimedia Commons
Martin Luther is deur hierdie konsentrasie en veral die gebruik van monopolistiese firmas gebruik om monopolistiese ondernemings te verskerp. In 1524 publiseer Luther 'n traktaatjie met die argument dat handel tot die algemene (Duitse) goed moet wees en dat handelaars nie hoë pryse moet hef nie. Saam met ander Protestantse skrywers, soos Philip Melancthon en Ulrich von Hutten, het Luther die bestaande antimarkantiele sentiment benut om die invloed van die besigheid op die regering te kritiseer en finansiële onreg aan hul oproep tot godsdienstige hervorming te voeg.
Die sosioloog Max Weber beroemd geassosieerde Protestantisme met die opkoms van kapitalisme en moderne ekonomiese denke. Maar vroeë Protestantse skrywers was gekant teen multinasionale korporasies en die kommersialisering van die alledaagse lewe, en het gebruik gemaak van antimarkantiele sentimente wat sy oorsprong het in die Swart Dood. hierdie gewild en godsdienstige opposisie uiteindelik gelei tot die breuk uit Rome en die transformasie van Europa.
Is klein altyd mooi?
Teen die 21ste eeu het ons gewoond geraak aan die idee dat kapitalistiese firmas konsentrasies van welvaart produseer. Of dit nou Victoriaanse nyweraars is, Amerikaanse roofbaronne of dot com-miljardêrs, die ongelykhede wat deur die sakewêreld ontstaan ​​het en die korrupte invloed daarvan op regerings, het sedert die industriële rewolusie die bespreking van die handel gevorm. Vir kritici word groot sakeondernemings dikwels gekenmerk as harteloos, 'n gees wat gewone mense in die land verpletter wiele van sy masjiene, of vampiries die winste van arbeid uit die arbeidersklasse onttrek.
Soos ons gesien het, strek die argumente tussen klein sakelokaliste en diegene wat korporasies bevoordeel en die mag van die staat baie eeue terug. Romantiese digters en radikale betreur die manier waarop die "donker sataniese meulens'Besig om die platteland te vernietig en mense te produseer wat nie net 'n aanhangsel aan masjiene was nie. Die idee dat die eerlike vakman deur die vervreemde werknemer, 'n loonslaaf, vervang word, is algemeen vir sowel nostalgiese as progressiewe kritici van vroeë kapitalisme.
Teen die 1960's het die gedagte dat daar 'n wesenlike verskil tussen klein en groot ondernemingsvorme was, hierdie jarelange argumente omgewingsbewustelik gemaak. "Die man" in sy wolkekrabber was gekant teen die meer outentieke kunstenaar.
Hierdie vertroue in plaaslike sake, gekombineer met 'n vermoede van korporasies en die staat, het gevloei in die groen-, besettings- en uitwissingsopstandbewegings. Die gebruik van plaaslike kos, die gebruik van geld en die koopkrag van 'ankerinstellings' soos hospitale en universiteite probeer neiging tot klein maatskaplike ondernemings het die algemene gevoel van baie mense geword kontemporêre ekonomiese aktiviste.
Maar die COVID-19-krisis bevraagteken dat hierdie klein dingetjie goed is; groot is slegte digotomie op sommige baie fundamentele maniere. Dit wil voorkom asof grootskaalse organisering nodig is om die groot aantal probleme wat die virus opgedoen het, te hanteer, en die state wat die suksesvolste blyk te wees, is diegene wat die mees intervensionistiese vorms van toesig en beheer aangeneem het. Selfs die ywerigste post-kapitaliste sal moet erken dat klein maatskaplike ondernemings binne 'n paar weke nie 'n reuse-hospitaal kon inpas nie.
En hoewel daar talle voorbeelde is van plaaslike ondernemings wat voedsel aflewer, en 'n prysenswaardige hoeveelheid wedersydse hulp wat plaasvind, word die bevolking van die wêreldwye noorde grotendeels gevoed deur groot supermarkkettings met ingewikkelde logistieke bedrywighede.
Die langtermyn resultaat van die Swart Dood was die versterking van die mag van groot sakeondernemings en die staat. Dieselfde prosesse gebeur baie vinniger tydens die sluit van die coronavirus.
Maar ons moet versigtig wees vir maklike historiese lesse. Die geskiedenis herhaal homself nooit regtig nie. Die omstandighede van elke tyd is uniek, en dit is eenvoudig nie verstandig om die 'les' van die geskiedenis te behandel asof dit 'n reeks eksperimente is wat sekere algemene wette bewys nie. En COVID-19 sal nie 'n derde van enige bevolking doodmaak nie, alhoewel die gevolge daarvan groot is, sal dit nie dieselfde tekort aan werkende mense tot gevolg hê nie. As daar iets is, het dit eintlik die mag van werkgewers versterk.
Die grootste verskil is dat die virus in die middel van 'n ander krisis kom, dié van klimaatsverandering. Die gevaar bestaan ​​dat die beleid om terug te keer na 'n groei-ekonomie die noodsaaklikheid van die vermindering van koolstofvrystellings bloot sal oorweldig. Dit is die nagmerriescenario, waarin COVID-19 net 'n voorloper vir iets erger is.
Maar die groot mobilisering van mense en geld wat regerings en korporasies ontplooi het, toon ook dat groot organisasies hulself en die wêreld buitengewoon vinnig kan hervorm as hulle wil. Dit gee werklike gronde vir optimisme rakende ons gesamentlike vermoë om energieproduksie, vervoer, voedselsisteme en nog baie meer te herontwerp - die groen nuwe ooreenkoms wat baie beleidmakers geborg het.
Die Swart Dood en COVID-19 blyk albei die konsentrasie en die sentralisering van sake- en staatsmag te veroorsaak. Dit is interessant om daarop te let. Maar die grootste vraag is of daar op hierdie kragtige kragte gemik kan word die krisis wat kom.
Eleanor Russell, PhD-kandidaat in geskiedenis, Universiteit van Cambridge en Martin Parker, professor in organisasiestudies, Universiteit van Bristol
Jy is hier: Tuis > Sosiale en politieke > ekonomie > Hoe pandemies verlede en hede brandstof die toename van mega-ondernemings