In teenstelling met namaaksels, wat van kunshars vervaardig word, is barnsteen maklik ontvlambaar en brand met 'n helder vlam wat baie roet afgee tot 'n swart, bros materiaal wat weer verhard. Tydens die verbranding van sy vlugtige bestanddele – waaronder eteriese olies – word 'n aromatiese geur vrygestel sodat barnsteen byvoorbeeld in Indië ook in plaas van wierook vir godsdienstige rituele gebruik word.
Met 'n absolute hardheid van tussen 2 en 2,5 op Mohs se hardheidskaal is barnsteen 'n relatief sagte materiaal – 'n kopermunt is voldoende om 'n kepie in die oppervlak van 'n barnsteenklont te sny.
Barnsteen is effentjies digter as water – vanweë sy lae digtheid (omstreeks 1,07 g·cm−3) sink dit in vars water, maar dryf op soutwater (soos byvoorbeeld 'n versadigde soutoplossing wat ook gebruik kan word om die egtheid van 'n barnsteenklont te bevestig).
Barnsteen het 'n baie hoë elektriese weerstand en 'n baie lae permittiwiteit van respektiewelik 2,9 (natuurlike barnsteen) en 2,74 (geperste barnsteen). In 'n droë omgewing kan dit deur wrywing met tekstielmateriaal soos katoen, sy of wol elektrostaties gelaai word. Hierby verkry barnsteen 'n negatiewe lading, dit wil sê dit neem elektrone op. Die wrywingsmateriaal kry daarenteen 'n positiewe lading (dit gee elektrone af). Hierdie lading staan ook as wrywingselektrisiteit bekend.
Hierdie eienskap speel 'n rol by egtheidstoetse aangesien barnsteen hierdeur nie negatief geraak word nie, alhoewel die toets op kleiner barnsteenklontjies nie maklik toegepas kan word nie. Elektries gelaaide barnsteen trek klein stukkies papier, tekstiel- of wolvesels aan – 'n effek wat reeds in die antieke oudheid bekend was en wat deur die werke van Plinius die Ouere tot in die laat Middeleeue oorgelewer is. Die Engelse natuurvorser William Gilbert (1544–1603) het in sy werk De magnete magneticisque corporibus, wat in 1600 verskyn het, 'n eie hoofstuk daaraan gewy en dit van magnetisme onderskei. Gilbert het ook die wetenskaplike term elektrisiteit, 'n afleiding van die Griekse woord vir barnsteen, ingevoer.
In UV-straling (met 'n golflengte van tussen 320 en 380 nanometer) skitter onverweerde of vars geslypte barnsteen blou, in 'n verweerde toestand het dit 'n mat olyfgroen kleur. Dit glans wanneer dit vogtig, vettig of geslyp is aangesien dit met 'n geslote oppervlak 'n hoë ligbreking het. X-strale kan lae met 'n dikte van tot 10 millimeter byna sonder verlies deurdring.
Baltiese barnsteen neem 'n besondere plek in die kultuurgeskiedenis in – geen ander ambersoort is beter geskik vir die vervaardiging van sierade as hierdie variant nie, en geen ander soort word in vergelykbare hoeveelhede en gehalte aangetref nie. Die barnsteen-voorkomste in die Oosseegebied het reeds in die antieke 'n beduidende ekonomiese rol gespeel – die Romeinse skrywer Tacitus verwys na die Aesti, 'n volk wat met barnsteen handel gedryf het.
Groot hoeveelhede boomhars, wat uit gewonde bas gesypel en in die grond – die sogenaamde blou aarde wat een kilogram barnsteen per kubieke meter bevat – vasgevang is, het geleidelik begin verhard en is deur tektoniese verskuiwings onder die seebodem van die Oossee en sy kusgebiede verplaas. Net wanneer sterk stormwinde waai, word die barnsteenklontjies deur die onstuimige see uitgewas en – aangesien hulle 'n laer digtheid as soutwater het – kus toe gespoel.
Die ontstaansgeskiedenis van barnsteen strek terug tot in die Eoseen sowat 50 miljoen jaar gelede – 'n tyd toe Eurasië en Amerika nog deur 'n landbrug verbind was en die noordwaartse verskuiwing van die Afrika-plaat 'n proses van bergvorming aan die gang gesit het waardeur die Alpe sou ontstaan. In klimatiese opsig het die aarde een van sy warmste fases nóg beleef – Sentraal-Europa was destyds in 'n tropiese klimaatsone geleë.
Die hars se heldergeel kleur en aromatiese geur was 'n trekpleister vir gevleuelde insekte soos vlieë, muggies en bye. Maar sodra 'n insek in aanraking met die hars gekom het, het dit vas gekleef. Die boomhars was 'n dodelike lokval waarin die gogga's geleidelik versink het. Binne sekondes was hulle dood en is onder nuwe lae hars volledig begrawe. Sodra die hars tot 'n groter brokkie gevorm het, het dit na benede op die woudbodem geval.
Die Barnsteenwoud het miljoene ton barnsteen bevat waarvan die grootste deel weens die invloed van lig en son verval het. Alleen in water is hars en kopal onoplosbaar en kan oor 'n lang tydperk gekonserveer word. Die Barnsteenwoud se skatte is sodoende ten minste gedeeltelik in moerasse, riviere en die Eoseen-see bewaar – 'n uitgestrekte see wat destyds as voorloper van die huidige Noordsee noordwes van die Europese vasteland geleë was. Dié see was 'n opvangbekken vir al die riviere wat deur die Barnsteenwoud gevloei en hars en kopal uit die woudbodem gespoel het.
Ná sowat tien miljoen jaar het die Europese Barnsteenwoud die slagoffer van 'n klimaatsverandering met aansienlik laer temperature geword. Aan sy wyd uitgestrekte oppervlak het Europa die grootste barnsteenvoorkomste ter wêreld te danke – die Baltiese barnsteen wat vandag veral langs die Ooseekus gevind word. 98 persent van die wêreld se barnsteen word hier ontgin.
Die Romeinse digter Ovidius het 'n soortgelyke verklaring in sy Metamorfose verwerk. Volgens het die moeder en suster van Phaeton, die seun van die Songod, sy afsterwe met baie trane betreur, en hierdie trane is deur 'n rivier na die see gespoel waar hulle tot barnsteen geword het.
In die beskawings van die Mediterreense wêreld en Mesopotamië het barnsteen dikwels ook 'n kultiese betekenis gekry – dit is byvoorbeeld as grafgif gebruik, terwyl Arabiese stamme bose geeste met barnsteenamulette verdryf het. Welvarende Romeine het met die gewig van bekoorlike slawinne aan barnsteen betaal om die vroue te besit.
Aanvanklik is barnsteen in 'n mindere mate vir sierade gebruik, alhoewel dit in die Steentydperk reeds tot amulette en halskettings verwerk is. Eers in die Romeinse periode het barnsteen 'n gewilde en kosbare goed geword – dit was dikwels duurder as 'n slaaf. Welvarende vroue het hul hare met 'n barnsteenoplossing blond gekleur. Die Romeine het die handel met barnsteen met die bou van hul netwerk van handelspaaie aansienlik vergemaklik sodat Baltiese barnsteen in groot hoeveelhede na bestemmings soos Marseille, die Adriatiese Seegebied, die Bosporus en selfs Egipte vervoer kon word. Barnsteen, wat deur die Romeine nie na ander gebiede verkoop is nie, is tot dekorasies en sierade verwerk.
Vandag speel barnsteen veral in die chemiese bedryf nog 'n beduidende rol omdat dit vir die vervaardiging van verwe en olies gebruik kan word. Die oorblyfsels van hierdie produksieprosesse word onder hoë druk en hoë temperatuur tot geperste barnsteen verwerk – 'n materiaal wat 'n hoër elektriese weerstand as porselein het en sodoende as isolator kan dien.