Versindaba onderhoude deur rené bohnen Archives : Versindaba
Posts Tagged 'onderhoude deur rené bohnen'
Koos Kombuis gesels met René Bohnen
oor sy nuwe bundel 'Vandag wil ek my blou skoene dra'
Koos, baie geluk met nog 'n gedrukte digbundel en met 'n onthoubare voorblad! Ons ken Crocs, hulle is soort van komies-ikonies. Van die skrywer-sanger Koos Kombuis het ons ook 'n paar ikoniese frases (ek dink sommer vinnig aan boer in beton, ou tannies, bicycle sonder 'n slot, huisie by die see, ek het 'n vriendin) wat opgeneem is in gesprekstaal, sonder dat almal die bron daarvan ken. Ons weet ook Koos Kombuis se tong is stewig in sy kies en dat hy besig is met konstante ondermyning van die hele bestel. Spot, selfspot, ironie en parodie is vir jou bekende gereedskap. Hoe hanteer of bewerkstellig jy die verskillende gedaantes van komedie in jou gedigte? Werk jy byvoorbeeld hard om 'n parodie te skryf, of gebeur dit maklik?
Dankie vir die mooi woorde! Ek moet erken, hierdie keer het dit maklik gekom. "Vandag wil ek my blou skoene dra" is inderdaad my eerste gedrukte bundel, uitgegee deur 'n behoorlike uitgewer, in meer as twee dekades. Dis nie dat ek opgehou het gedigte skryf nie. Met die jare het ek aanvaar en begin glo dat ek waarskynlik nooit weer 'n digbundel van myself in my hand sal vashou nie. Gedigte is soos aknee; dis iets waarmee baie mense hulleself in hul jeug besig hou voordat hulle tou opgooi of oorslaan na prosa. Die groepie gedigte in hierdie boek het ek net vir my eie plesier geskryf, en op die ingewing van die oomblik aan Naledi gepos, sonder om vir een oomblik te dink dat hulle dit sal aanvaar!
Hoe voel jy oor ikone?
Ek het self ikone gehad toe ek nog met aknee gesukkel het, so mens kan nie die rol wat hulle speel sonder meer afskiet nie. Maar ek moet erken dat die rol van "ikoon-wees" nie gemaklik aan my kleef nie. Dalk is ek, meer as ander digters, bevoorreg in die sin dat my lesers en gehoor dikwels fisies voor my sit wanneer ek opvoerings hou. Daar is egter 'n 'down-side'; heldeverering kan ongesond wees en 'n mens laat vergeet wie jy regtig is. Ek dink hierdie bundel, hoe onvolmaak ook al, is 'n blik op die persoon wie ek regtig is wanneer ek nie perform nie. Die regular "doos van Bellville-Oos" sonder sy masker.
In die lieflike "vier gebede by jaargetye in die boland" tree jy kragtig met NP van Wyk Louw in gesprek en bied jy 'n heel nuwe scenario aan, in hoogs persoonlike terme. Jy gebruik bekende skrywers soos Van wyk Louw, Uys Krige, Ingrid Jonker, Eugène Marais en Anton Goosen dikwels as interteks op hierdie manier (en teken apologie aan!). In jou bundel die tweede reën vind ons 'n heerlike spel met rook en oker, rook en poker, ook 'n roker – daar is ook 'n afdeling tripwerk.
Word jou gedigkeuses vir 'n parodie en interteks bepaal deur ikoniese tekste, bekende liedjies (soos van die Briels), persoonlike herinneringe; in watter mate hou jy die verwysingsraamwerk van die waarskynlike leser in gedagte? Ek veronderstel jy lanseer daardie gedigte van jou vanaf 'n platform om doelbewuste funksionele redes – kan jy bietjie meer vertel, vir die nuuskierige leser? Is alles kommentaar? Of soms net binnegrappe?
Toe ek klein was en nog rond gekruip het in my doeke, het ek myself leer lees deur ou Dertiger-digbundels wat in my ouerhuis se boekrak was. Hulle was die enigste boeke wat ek kon bykom, want hulle was op die onderste rak. So het ek grootgeword op 'n swaar dieet van Skoppensboer, Winternag en ander wroeginge. Ek dink die enigste twee gedigte uit daardie tyd wat ek werklik kon verstaan, was "Muskietejag" en "Met Dapper en Stapper". Maar die beelde en taal het my bygebly. Later was die F.A.K.-sangbundel 'n groot invloed op my vroeë protes-liedjies. Dis waar, baie van hierdie kruisverwysings skiet my sommer vanself te binne, sonder dat ek altyd besef waar dit presies vandaan kom. Soos Obelix (van die Asterix-boeke) altyd sê: "I fell into the cauldron when I was a baby." Die feit dat ek dikwels die aanhalings verander of parodieer, is waarskynlik 'n poging om die oer-invloede vir myself te stroop van swaarmoedigheid, of om dit van toepassing te maak op die tye waarin ons nou leef. Paul Kruger was reg toe hy gesê het ons moet "haal uit die verlede en die goeie behou". Of was dit Paulus?
Voordat ek die bundel lees, suggereer die titel en voorblad vir my gedigte wat bietjie hartseer en bietjie snaaks is. Bietjie see, bietjie hemel, bietjie gly op nat teëls. Vanaf Die Bar op De Aar waarvan die eerste gedig "Rapsodie in blou" is, verken jy die blou-begrip in verskillende vorme. (Ons vind in genoemde bundel ook "Sweet Paradise-blues" en "Saxofoon-blues") Wat is hierdie blou skoene wat jy nou aantrek in die titelgedig op bladsy 21 van die nuwe bundel? Noodwendig vind verskuiwings en wendings deur die jare plaas. Nogtans: kan die leser in die nuwe bundel vintage Koos Kombuis verwag?
Ek kan dit nie help nie, ek is baie lief vir my blou Crocs. Hulle is skreeulelik, maar hulle is so gemaklik. Toe ek die eerste keer met daai skoene by die huis aankom, toe sê my vrou vir my: "Jy mag dit net nie dra as ons gaan uiteet nie." Aanvanklik het ek dit net op die strand gedra. Toe begin ek shows doen met die skoene aan. En nou, ewe skielik, het dit my embleem geword, amper soos David Kramer se rooi vellies! Dis waar, die kleur "blou" speel 'n deurlopende rol in baie van my werk – my volgende boek, 'n jeugverhaal wat in September verskyn, het ook die woord "blou" in die titel – maar die kleur van hierdie skoene en hoe hulle hulleself pens en pootjies tot op my voorblad ingewurm het, is suiwer toeval. Of dalk nie? Dalk is hierdie kommen skoene juis die perfekte metafoor om te verduidelik wie ek nou is en wat vir my deesdae, op die ouderdom van 63, belangrik is?
vandag wil ek my blou skoene dra.
want vandag is 'n blou dag,
blou soos die half-
edelgesteente van die oggendlig,
blou soos saffiere.
vandag wil ek my blou hemp dra.
vandag wil ek blou
deur die lewe loop
soos 'n briesie deur 'n wasgoedlyn,
blond en blou.
soos die aand wat stadig aankom.
vandag wil ek vaar soos 'n skip
oor blou deinings,
wieg soos die meeue in die wind,
woel soos ballonne
wat vrygelaat is by 'n kinderpartytjie,
soel en soepel en swewig en snoesig
soos die oggenddou,
soos die briewe
soos die smarterige jare wat van my afval
ou bloedpleisters weg in die grou
van al my christelike gisters.
groet daardie dae,
want hulle is
vir altyd verby.
hulle is ingesluk.
verby is al die rou.
ja, hulle is ingesluk
en nou proe alles
soos die soene
van 'n waterdraer-vrou.
is ek vandag
Jy het al gesê: " In my hart wil ek egter steeds eerder skrywer as musikant wees" en tog word sommige van jou digbundels beskryf as "songs in 'n boek" en in die gedigte word die digkuns self gekritiseer en ondermyn. In hierdie postmodernistiese styl vervloei die grense tussen gedig en liriek natuurlik, en tog ervaar die leser sekere tekste pertinent meer gedig as liriek. Maak dit vir jou saak in watter genre jou teks val? Verskil jou benadering wanneer jy die een of die ander skryf? Waar lê groter bevrediging; is dit moontlik om te sê?
Dis waar dat poësie en lirieke dikwels vervloei – dit het ons al by die Dertigers geleer met hulle rym en ritme – maar tog is daar 'n verskil. Ek glo nie ek sal meer as een of twee van hierdie gedigte toonset nie, en beplan glad nie om daardie toonsettings op te neem op 'n album nie. Hulle is te kort om werklik liedjies te wees, en die 'koortjie' ontbreek! Ek dink dat dit vir my 'n soort tuiskoms is om na twintig jaar weer gereken te word as digter, al is dit net vir paar weke! Poësie, was, soos dagga, my 'gateway drug' in die wêreld van die literatuur in. En, soos dagga, was dit nou my 'gateway drug' na buite. Dalk skryf ek nooit weer 'n gedig nie. Ek sal beslis nooit weer dagga rook nie! Ek is okei. Hierdie laaste groepie gedigte vertel die storie van my nuutgevonde vryheid as gewone mens. In daardie sin is dit nogal privaat. My liedjies is "out there" vir almal om te herken en saam te sing; hierdie goed het as't ware van onder my kopkussing uitgepeul tot op die bladsye van 'n boek. Daar is hulle nou. Hulle moes uitkom, ek kon niks doen om hulle te keer nie.
Die huisie by die see is nou vol kitare. Telkens in hierdie bundel word verklaar dat dinge anders is, dat 'n nuwe tyd aangebreek het, 'n nuwe toestand betree is (byvoorbeeld "van vandag af is alles moontlik", op bladsy 6, "ek lê nou anders" op bladsy 18 en "alles vergeel" op bladsy 23 – slegs enkele voorbeelde) Die gedig op bladsy 43 eindig met die woorde
Indien die leser weet dat die digter Koos Kombuis se doopnaam André is, vervaag die grense tussen persoon en persona, verlede en hede en word 'n nuwe-ou identiteit geaktiveer. Beskou jy die gedig, die bundel, of die fase as 'n tipe versoening? 'n Volsirkel tydsverloop? Of voortsetting van die metafories-psigologiese huis wat jy tot aan die einde sal meubileer en herdefinieer? Of het hierdie leser in die strik van die spel getrap?
Dis vir my 'n einde, maar, soos met 'n sirkel is daar nooit 'n einde nie, maar altyd nog 'n begin. Ek weet dat ek in my lewe die afgelope paar jaar 'n deurbraak beleef het. Dit het al begin met my geestelike album "dertien", al weier Radio Kansel nou nog om dit te speel. Ek het die afgelope paar jaar weer die geloof ontdek wat my geïnspireer het as tiener, maar ek beleef dit nou anders, sonder die aknee van vormgodsdiens. Is ek 'n Christen of nie? Wat de hel is ek? Dalk is ek 'n gelowige ateïs! Wat het I.L. de Villiers destyds gesê? "As niks heilig is nie word alles heilig en die wind waai waar hy wil". Ek is deesdae weer so gelukkig en vervuld soos wat ek gevoel het toe ek en my pel Etienne van Heerden in standard nege saam die wonder van die woord ontdek het in Breyten Breytenbach se vrye verse. Vir my was daar destyds 'n konflik tussen kreatiwiteit en die kategismus. Dit was Calvyn se skuld. Die ou gode is, dank die hemel, nou dood en irrelevant, maar die waarheid leef voort. En niemand kan ons uit sy hand ruk nie. Of dalk moet ek sê "uit haar hand", want wie weet, dalk is die Waarheid eintlik 'n Vrou… soos Kytie?
Dankie vir jou antwoorde, vir die bundel en veral dankie vir die feit dat Calvinia en Mordor in één versreêl, in één Afrikaanse gedig verskyn. Inderdaad is alles van vandag af moontlik!
… En daar dog ek Mordor is net anderkant Calvinia!
 Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018 Bladsy 21.
 die tweede reën, Bittercomix 1998, Bladsy 57.
 . https://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/Koos-is-nie-meer-cool-nie- 20141121
 4. Die Bar op De Aar, Tafelberg, 1988. Hoe "Die Bar" ontstaan het.
 Vandag wil ek my blou skoene dra, Naledi, 2018. Bladsy 47.
Tags: Onderhoud met Koos Kombuis, onderhoude deur rené bohnen, Vandag wil ek my blou skoene dra Koos Kombuis
Onderhoud met Hilda Smits (die bome reusagtig soos ons was)
Hilda Smits gesels oor haar debuutbundel,
die bome reusagtig soos ons was, met René Bohnen.
Hilda, baie geluk met jou debuutbundel, wat beskryf word as eerlik, ondersoekend en onderliggend melankolies.
Die bundel "voel" soos 'n foto van 'n droom en die leser vermoed met die eerste gedig reeds dat vrye assosiasie met 'n ordende hand die leeservaring gaan lei. (Soms herinner dit skrams aan vaste vorme, soos die villanelle of rondeau, maar wyk dan weer heeltemal af). Waar persone direk aangespreek word, (ma, pa, ouma, broer) is dit slegs in die spreker se gedagtes, voel dit vir (hier)die leser.
Hoe benader jy vorm in jou werk?
Dankie, René. Ek is nie altyd seker of ek vorm benader en of sy my benader nie. Dit voel vir my asof elke gedig reeds haar eie liggaam besit, haar mates in ritme & klank. Ek span my ses sintuie in vir die diep-luister, vir die verstaan-van. My gedigte het baie van liggaam verander oor die jare. Soos wat ons in psigoterapie leer, probeer ek my bes om 'n "aktiewe luisteraar" te wees. Die proses voel vir my soos een van evolusie, van intuïsie, van weet wanneer om asem te haal. Ek leer nog om my ore te prik.
Jy maak gebruik van droomlogika en (ek maak 'n nuwe woord) onderbewussynstroom. Na aanleiding van Yeats se bekende reël "How can we know the dancer from the dance?" wonder ek: vind jy, as psigoloog-digter, dat jou kennis van sielkundige teorie of denkskole jou styl rig of dat jy hierdie kennis doelbewus aanwend in jou gedigte?
As voorbeeld haal ek die gedig "Gokarna" aan:
dobberend in die see
die strand is verlate behalwe vir jou
breë pienk rug 'n Degas
ek is woordgroot 'n swak swemmer
onder die blad van die spieël
sal die koraal jou voete tot sagte repies sny
die visse dra nie horlosies nie
hulle is blind en vreesaanjaend stom en altyd
digby jy is 'n lyk dryf op jou rug
dan skil jy die son oop soos 'n vrug dan drink jy
die sweet met jou bleek vel op dan luister jy
hoe die dik bloed deur die rosyntjies van jou voete
vloed terwyl die man die lyne van sy skets versny
Sou dit akkuraat wees om te sê dat die bundel soos 'n lang interne monoloog lees, of selfs soos 'n poëtiese dagboek aandoen?
Die woord "monoloog" span haar tentpenne nou en laat my benoud voel. Ek verkies om aan die proses van skryf as 'n interaksie te dink, 'n dialoog met die wêreld. Kafka sê, "How pathetically scanty my self-knowledge is compared with, say, my knowledge of my room. There is no such thing as observation of the inner world, as there is of the outer world". Dus, die digter eerder as middelman/vrou, as bemiddelaar. As die slagter en die geslagte. As die kamer en die stem in die kamer (aldan by tye "binnensmonds" mompelend).
Ek hou van Yeats se reël. Die digter is die danser is die dans is die digter is die psigoterapeut (in wording!) is die drawwer is die asem in die bad is die lamp in die aand is die toilet ontstopper. is die digter (in wording!)
Jy het 'n hoogs-herkenbare digterstem. Hoe lank het dit geneem voor jy geweet het hoe jý klink? Kan jy jou eerste gedig onthou?
Ongelukkig onthou ek nog my eerste (op 9) gedig, René.
daar dans 'n gans
op my ma se vloer
hy het toe gegly
en ons was te bly
hy het nie seergekry
ons plaas hom toe terug
hy was tog te bly
hy is weer vry.
Ek vind nog my eie stem. Soos 'n kat op hitte slaan sy gereeld 'n koers van haar eie in.
Ek hou baie van Gilbert Gibson. Gert Vlok Nel. Breyten Breytenbach. Larry Levis. Kafka. Rilke. Frank Stanford. Octavio Paz. Bruno Schulz, The Street of Crocodiles. James Agee, A Death in the Family. Andrei Tarkovsky, Sculpting in time. Aracelis Girmay.
Die bundel is opgedra aan Ma & Pa, Karst, Alet, Piet, Gerda & Klasie. Die tweede gedig se titel is dan ook "vir klaasman", wat jy aanspreek as "geliefde broer". Terwyl die digter slegs fragmente van 'n eie verhaal deel, word 'n narratief tog opgebou. Wat is jou siening omtrent outobiografiese materiaal?
In Die Notaboeke van Malte Laurid Brigge skryf Rilke, "It would not be enough for a poet to have memories. You must be able to forget them…" En, "Poems are not . . . simply emotions . . . they are experiences. For the sake of a single poem, you must see many cities, many people and things . . . and know the gestures which small flowers make when they open in the morning. You must be able to think back to streets in unknown neighborhoods, to unexpected encounters, and to partings you have long seen coming; to days of childhood whose mystery is still unexplained . . .; to childhood illnesses . . . to mornings by the sea, to the sea itself, to seas, to nights of travel . . . and it is still not enough."
Ek dink nie die skrywer kan hom/haarself ooit heeltemal ontsnap nie. 'n Mens skryf tog wat jy ken, en vanuit jou self. Tog poog ek na die gedig as transformasie, na die self vertaal tot…
Die leser weet nie wie Isobel of Ben of Evert of Mariaan in die gedigte is nie en dit maak nie saak nie, pla glad nie – hulle word "Alleman". Kan 'n mens dus sê dat dieselfde tegniek wat gebruik word om die intiem-persoonlike te bewerkstellig ook deug as sneller vir die leser se eie herinneringe en sodoende universaliteit en herkenbaarheid in die hand werk?
As Ben of Evert of Mariaan of Wilson toffies op 'n Saterdag of die Anglia wat teen die bult op grom of die mot wat om die stoeplig gons, bekend voel aan die leser, gemaklik in die hand pas, dan is ek bly.
Die woord "soos" kom meer as 'n honderd keer in die bundel voor en word selfs refreinagtig aangewend. Indien ons vlugtig kyk na identiteitsoeke, wil ek voorstel dat "soos"gebruik word om te tas na iets bekends, iets wat pas. Daar is ook 'n skynbare vereenselwiging van die ek-spreker met verstotelinge, bannelinge, vreemdelinge, indringers en ook verontregtes. Ek dink byvoorbeeld aan:
vir Rosa Eisenberg
droom hoe ons goudvisse in 'n pan braai
soos enjins in olie lig en val hulle kiewe
in die bad was ek jou ouma se rug met lang hale
drup die water waardig soos 'n ou horlosie
– trek jou beste klere aan
tydsaam sal ons netnou met die bene
van eeue deur die Vistularivier stap
aan die oorkant brand die oewer soos 'n skulp
druk jou oor teen die jare van haar lyf
en ook, as voorbeeld, slegs enkele reëls uit die titellose gedig op bladsy 26:
"Soos" is die deur na, die aar, die laan, die oog wat uitkyk op, die verbintenis tussen. As 'n gedig ore & vel & oë & reuk & tong is, dan is "soos" die hand wat die liggaam van die gedig binnelei, wat die droom gedig maak, die beeld 'n vloer & dak gee om op/onder te staan.
Daar is ook 'n gedig vir Primo Levi. In watter mate is die soeke na "legkaartstukke" in die groter geheel 'n verkenning van die self? Is die verkenning van geografiese plekke ook 'n digterlike identiteitsoeke?
Ek dink dit is alles 'n verkenning van die self. Die digter as beide gebied verken en as verkenner van gebiede. Die digter soos 'n hond laag op die grond opsoek na.
Ons lees Tom Waits raak, asook Bach, Ella Fitsgerald, Chopin, Jimi Hendrix ensomeer. Die ek-spreker sê ook : "ek is jammer/ dat ek die musiek vergeet het ouma". Watter rol speel musiek in die skep van 'n effens herkenbare tuiste? Wat is die klankbaan van jou skeppende proses? Hoe klink 'n droom?
Musiek soos reuk soos olie in die pan, soos die lig wat deur die blinds val, soos iemand wat neurie in die bad, soos die hond wat snork…Jimi & Chopin as interieur van die gedig, as die gedig se muurpapier. 'n Droom klink soos die wind, soos reën op 'n sinkdak, soos my ma se asem-gaan-haal in die nag, soos here-liedjies destyds op die strand.
Tyd is 'n belangrike element in die bundel en die verlede tyd kom in die titel reeds voor. Hartklop en horlosietyd kom saam voor, bv in die gedig "die uil", waar die horlosies van die hart "soos 'n duisend miere" klop. Indien die hart sy eie tyd het, hoe betroubaar is geheue?
Die geheue, soos die hart, is nie altyd betroubaar nie. Die hart is vol wind. Ek hou van wat die Russiese film regisseur, Andrei Tarkovsky, skryf oor Tyd. "History is not Time; nor is evolution. They are both consequences. Time is a state: the flame in which there lives the salamander of the human soul".
Die eerste gedig dui aan dat "ons" ongeskend was en dat daar by implikasie intussen skending plaasgevind het. Hiermee word verlies onmiddelik geaktiveer. Wat is jou digterlike siening van nostalgie en hoe word ontheemding geraak?
Jy moet maar asb. al my aanhalings verskoon, René! Ek vind aanklank by wat Milan Kundera skryf oor nostalgie, "The Greek word for "return" is nostos. Algos means "suffering." So nostalgia is the suffering caused by an unappeased yearning to return." Ek dink aan nostalgie as die alewige hunkering/soeke/terugkeer na. As tyd, soos 'n raaisel in 'n Hitchcock speurverhaal, onopgelos. Mens vind jouself keer op keer weer op dieselfde plekke, in dieselfde droom. Miskien dan by tye 'n obsessiewe soektog na leidrade, na die self (ook 'n leidraad). Ontheemding dan seker as dieselfde proses? Die alewige soek na die bekende in die vreemde.
Sommige gedigte het titels en ander nie, sommige eiename word met hoofletters geskryf, ander nie. Ek neem aan niks in die bundel is sonder rede gedoen nie. Wat het jy dus as ordenende beginsel gebruik en hoe het jy besluit om sekere verse sonder titel te laat? Is die volgorde van die gedigte belangrik?
Ek dink 'n titel, soos 'n geboortedatum of die vier mure van 'n definisie, kan 'n gevaarlike ding wees. Sommige gedigte het gevra vir name, ander nie. Natuurlik probeer ek my ore deurgaans prik, maar dit is moontlik dat 'n vis deur die net geglip het. Net die vis sal weet.
Die gedigte hardloop bietjie soos my geheue, my geheue wat 'n lewe van haar eie het.
Daar word beweer dat die mens se bewustheid van die kleinheid en die grootheid van dinge melankolie teweeg bring. Jou bundel het 'n onmiskenbare onderliggende weemoed, droefheid, 'n bepaalde saudade. Selfs in die pasgevonde skuil die reedsverlore. Is daar in die bundel ook versoening met verlies, dalk selfs die expat se troos? Was melankolie altyd inherent teenwoordig, of maak emigrasie 'n ekstra bewustheid oop vir daardie kleinheid en grootheid van dinge?
Ryunosuke Akutagawa sê oor melankolie, "What good is intelligence if you cannot discover a useful melancholy?" Ek dink dit is moontlik om 'n skip op melankoliese waters te wees, en nie self te verdrink nie.
Emigrasie maak beslis 'n bewustheid oop van die kleinheid en grootheid van dinge. As buitelander word die "self" aan al die elemente, aan die vier winde van die wêreld, oorgelaat. Lughawens as die groot Tussenin, as niemandsland. Die "self" land in haar blou Virgin airline sokkies in die donker winter in Londen, verander in 'n aksent, word amper gebliksem deur 'n Cockney dame by Lewisham bus stasie, braai boerewors by Earl's Court in die reën tussen 'n spul patriotiese Suid Afrikaners wat niks in gemeen het nie, word 13 jaar later oordonder deur groot, lawaaierige Amerikaners… Iewers in daardie alleen krap 'n mens ou wonde oop, soek jy naarstiglik na dit wat bekend is. Na die Mooirivier, na die buitelyne van wat 'n huis was.
Het jy Robert Burton se teks oor melankolie al gelees, of is daar ander interessante tekste waarna jy dalk kan verwys, dalk ander poësie wat vir jou merkwaardig is?
Nee, René. Maar ek gaan loer. Een van my gunsteling gedigte:
"Melancholy Inside Families", Neruda.
Die digter verwys na "'n huis/ waar elke kamer sy eie kleur gedoop is" (bladsy 12) en ook na "my kamera-oog is 'n kamer vir twee mense" (bladsy 8). Die kleure swart en wit kom die meeste in die bundel voor, met rooi en groen 'n kortkop agter. Boonop is daar die geel lig van die eerste gedig. Wil jy iets vertel van die visuele aspekte in jou poësie, met spesifieke verwysing na kleur? ("Blou" kom byvoorbeeld glad nie voor nie.)
Vertel meer van jou fotografie, waarvan 'n foto ook vir die voorblad gebruik is. Wil jy iets meer oor die voorblad sê?
Kleur is vir my so intiem soos die reuke wat ons ken. Ek kan aan jou beskryf hoe 'n geel dag vir my lyk, kan aan jou beskryf hoe die lig op die oomblik val, die reuk van my ouma se kombuis. Maar jou geel en my geel is nie dieselfde ding nie. Terloops, my pa se gunsteling kleur was geel, en so vir jare was geel ook my gunsteling kleur. Hy was kleurblind, en ek het eers jare later besef dat sy geel seker 'n tipe groen moes wees. (Opmerklik dat ek die woord geel ses keer hier gebruik. Freud sou in sy noppies wees).
Die voorblad is gebaseer op 'n foto wat ek geneem het, en toe deur die ontwerper gedokter is. Ek neem graag foto's, besoek graag kunsmuseums. My man is 'n skilder. Dit voel vir my asof al hierdie mediums verwant is, lede van dieselfde gesin is. Miskien doen my oog & oor die meeste van die skryfwerk terwyl my hand vol woorde slaap.
Hilda, jy is 'n reisiger en het reeds baie plekke besoek, waarvan sommige neerslag gevind het in hierdie debuutbundel. Waarheen lei die roetes nou, wat lê verder voor?
René, ek is self nie seker nie. Skryf verseker, & lees lees lees. Vanmiddag met my hond gaan stap. Probeer om nie te veel te dink aan alles wat ek hier kwytraak nie. Te veel dink aan alles wat ek hier kwytraak. 'n Aktiewe luisteraar word.
En as 'n laaste gedagte, deel asseblief 'n vers van jou keuse met die lesers.
ouma jy het soggens vroeg die lig gebreek jou lyf bonkige lyne
die son sku-slaperig geel die kombuis het geruik
na worseiers na warm brood onder my het die groot bed gekraak
terwyl die botter in die pan spring sissend fluister
die matras het my omvou ek was nege ek was nege
'n donsige kuiken ouma jy met jou een arm my eenduimouma
het die kombuis laat sing 'n musikant van potte die ketel fluit
ouma die ketel fluit ouma en jy breek die dag ouma jy breek
die dag en die grond deesdae ses voet onder en ek is jammer
dat ek die musiek vergeet het ouma jou bonkige lyf jou eenduimhand
'n musikant breek jy die dag oop soos 'n eier ouma breek
 . William Butler Yeats: "Among School Children" in The Collected Poems of W.B. Yeats (1989).
 Jacky Bowring: A Field guide to Melancholy (2008)
Tags: die bome reusagtig soos ons was hilda smits, Onderhoud Hilda Smits, onderhoude deur rené bohnen