Die kanale van Suez en Panama
Die kanale van
Suez en Panama
Die een verbind die waters van die Middellandse See met dié van die Ooste. Die ander vorm 'n skakel tussen die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan. Die bou van die kanale van Suez en Panama was elk op sy eie manier 'n geweldige ingenieursprestasie...
• Lees reg onderaan ook kortliks van die Groot Kanaal in China, die wêreld se oudste en langste kanaal.
Kaart hierbo: CIA (gewysig)
Die bou van die Suez-kanaal was een van die belangrikste gebeurtenisse van die negentiende eeu. Van die verreikende gevolge wat dit op staatkundige gebied en vir die internasionale handel gehad het, is ook terdeë in Suid-Afrika gevoel. Daar was minder skepe in ons hawens...
REGS: Toe die vroeë ruimtevaarders die ruimte ingevaar het (nog voordat die eerste mense op die maan geland het) kon hulle met verwondering na landskappe op die aarde kyk—tonele wat geen mens natuurlik voorheen uit daardie perspektief gesien het nie. Hierdie foto van die Suez-kanaal is in die jare sestig deur ruimtemanne van die Apollo 7-sending geneem. Die Suez-kanaal verbind Port Said aan Middellandse See met die hawe Suez aan die Rooi See, en bied 'n noodsaaklike regstreekse roete vir die vervoer van goedere tussen Europa en Asië. Die kanaal, wat reeds in 1869 vir skeepsverkeer oopgestel is, is 163 kilometer lank en op sy smalste 300 meter breed—breed genoeg om selfs vandag se vliegdekskepe deur te laat. Dit neem skepe gemiddeld veertien uur om deur die kanaal te vaar.
KR-R-R-A-A-A-A-P! 'n Uitgeputte slaaf skep sand met sy graaf op en gooi dit op 'n hoop aan die een kant. Sweet stroom van sy voorkop af. Hy waggel effens en val dan op die grond neer. Morsdood.
Hy is maar net een van sowat 100 000 Egiptiese werkers wat gesterf het terwyl hulle 'n kanaal deur Egipteland se dorre woesteny probeer grawe het.
Baie meer tafereeltjies soos die een hierbo sou hulle stellig in die verre verlede afgespeel het, tydens die heerskappy van die farao Necho (omstreeks 609 tot 593 v.C.). Necho se ontsagwekkende onderneming—om 'n kanaal van die Nyl af na die Rooi See te grawe—is 'n paar jaar later laat vaar. Dit is eers in die jare 200 v.C. deur Ptolemaeus II volvoer.
Die kanaal is in die daaropvolgende eeue van tyd tot tyd vir militêre doeleindes gebruik, maar was met verloop van tyd heeltemal oorgelewer aan die sand en die winde.
Baie eeue later, toe opmetings vir die Suez-kanaal gedoen is, is oorblyfsels van die oorspronklike kanaal gevind. Dit het as inspirasie gedien vir die manne wat aan die veeleisende nuwe projek gewerk het.
'n Kanaal is 'n watersloot of waterweg wat vir besproeiing, dreinering of skeepvaart gegrawe is. Baie kanale is in die agttiende eeu in Brittanje en Europa en in die negentiende eeu in Amerika gebou, maar geen was van soveel latere belang as die Suez en die Panama nie.
BO: Op hierdie ruimtefoto, wat betreklik onlangs van die Suez-kanaal geneem is, is die definisie baie beter as op die vroeë ruimtefoto vooraan hierdie artikel. Vragskepe vaar die Middellandse See binne vanuit die Suez-kanaal (linkerkantse kanaal-tak op die foto) en die stedelike bouwerke van Port Said is ook duidelik sigbaar. Port Said is in 1859 gevestig toe werk aan die Suez-kanaal begin het. Kort voor die jongste eeuwisseling is geraam dat daar sowat 469 000 mense woon.
Foto: Earth Observatory / NASA News
DIE Suez-kanaal verbind die Middellandse See en die Rooi See, en is 'n vername lewensaar tussen Europa en die Verre Ooste. Omweë van duisende kilometers word daardeur uitgeskakel.
Die kontrak om die waterweg te bou, is aan 'n Franse maatskappy toegestaan. Die bouer was Ferdinand de Lesseps, 'n briljante diplomaat en kanaalbouer. Konstruksie het in April 1859 begin en die kanaal is op 17 November 1869 geopen. Tienduisende mense van oor die wêreld het die opening bygewoon.
REGS: Die Fransman Ferdinand de Lesseps (in 1850), wat aan die spits van die kanaalbouery gestaan het. Daar is hoofsaaklik van Egiptiese arbeid gebruik gemaak.
Historiese portret, wat as gevolg van die verval van kopiereg weens ouderdom tot openbare besit gereken word
Die Suez-kanaal strek sowat 160 km ver van Port Said aan die Middellandse See via die Bittermere na die hawe Suez aan die Golf van Suez, 'n vertakking van die Rooi See. Daar is geen kanaalsluise wat die watervlak beheer nie.
Die kanaal is verskeie kere verbreed sedert dit gebou is—dit het spoedig te smal en vlak vir die moderne tenkskepe geword. Die minimum-breedte op die bodem is vandag 60 meter en die kanaal kan skepe met 'n diepgang van 20 meter akkommodeer. (Diepgang beteken die afstand van die boom van die skip tot die punt waar hy bo die water uitkom.)
Ál meer skepe het die kanaal oor die jare heen gebruik. In die 1870's is sowat 500 per jaar daardeur en 'n eeu later meer as 21 000 vaartuie per jaar. Die meeste vaartuie wat noord gevaar het, het olie van die Persiese Golf af vervoer.
REGS: 'n Ou illustrasie van die bouwerk aan die Suez-kanaal.
Illustrasie word as gevolg van die verval van kopiereg weens ouderdom tot openbare besit gereken
Die Suez-kanaal was van die begin af 'n twisappel. Dit is deur Frankryk en Egipte besit, maar was van strategiese belang vir Brittanje deurdat dit die seeweg na Indië met duisende kilometers verkort het.
In 1875 het Brittanje die Egiptiese regering se aandele in die maatskappy gekoop. Om die kanaal te beskerm het Brittanje Ciprus 'n kolonie gemaak. Hoewel Brittanje en Frankryk mede-eienaars was, het die Britte weinig beheer oor die kanaal gehad tot hul besetting van Egipte in 1882.
Die kanaal het in altwee Wêreldoorloë 'n bate geblyk. Brittanje en Frankryk was in staat om te keer dat hul vyande dit gebruik.
LINKS: 'n Amerikaanse oorlogskip in die Suez-kanaal.
Foto uit versamelings van US Navy Historical Center
In 1950 het Egipte Israeliese skepe verbied om daardeur te vaar. In 1956 het die Egiptiese president Gamal Abdel Nasser die kanaal genasionaliseer, wat beteken het dat die Egiptenare voortaan self die kanaal sou besit en administreer. Die regerings van Brittanje en Frankryk was so verontwaardig dat 'n Brits-Franse taakmag gestuur is om die internasionale status van die kanaal te handhaaf.
'n Vredesmag van die Verenigde Nasies het die vrede herstel. Die kanaal is in die daaropvolgende jaar heropen. In die Sesdaagse Oorlog tussen Egipte en Israel in 1967 is die kanaal deur gekelderde skepe geblokkeer en met onontplofte ammunisie besaai, wat die skeepsverkeer tussen Europa en Asië ontwrig het. Die kanaal is eers in 1975 heropen, nadat myne en ander obstruksies verwyder was.
In die afgelope paar dekades was Suez se onstuimige waters 'n bietjie kalmer.
Hoewel dit vroeg in die twintigste eeu gebou is, word die Panama-kanaal steeds as een van die grootste ingenieursprestasies van alle tye beskou. Voordat dit gebou is, moes skepe die verraderlike waters by Kaap Hoorn trotseer...
REGS: 'n Reliëffoto wat met spesiale toerusting uit die ruimte van die Panama-kanaal en sy omgewing geneem is—met kleure wat wissel van groen by die laagste plekke tot wit by die hoogste verhewenhede op die landskap. Die Golf van Panama is op die voorgrond en die Karibiese See in die verte. Die kanaal loop noordwes-suidoos tussen die stad Panama aan die Stille Oseaan en die stad Colón aan die Atlantiese kant. Ingenieurs van die VSA het die kanaal van iets meer as 80 km vroeg in die twintigste eeu gebou.
P 'n bergspits staar die Spaanse ontdekkingsreisiger na die branding op die horison. Wat hy doer ver teen die kus sien aanklots, is waters van die Stille Oseaan. Die ontdekker se naam is Vasco de Balboa. Die tyd is die jaar 1513.
Dit duur nie lank voordat De Balboa, die Europese ontdekker van die Stille Oseaan, die gesig in die verte met 'n baie verbeeldingryke vergesig verbind nie. Sê nou maar net 'n kanaal kan hier deur die land-engte van Panama gegrawe word—die smal strook land wat Noord- en Suid-Amerika verbind, met twee oseane aan weerskante daarvan?
Natuurlik sou De Balboa nooit die verwesenliking van sy droom belewe nie—hy word sowat vyf jaar later onthoof nadat 'n jaloerse teenstander kwaad gestook het.
In die daaropvolgende eeue word die bou van 'n kanaal egter vir verskillende lande 'n alte verloklike idee. In die 1840's lei die Verenigde State van Amerika en Brittanje se getwis byna tot 'n oorlog. Hulle kom uiteindelik ooreen tot gesamentlike beheer.
Laat in die 1800's stel Ferdinand de Lesseps, die bouer van die Suez-kanaal, planne op vir 'n kanaal oor Panama. 'n Franse maatskappy begin daaraan werk, maar siektes en konstruksieprobleme belemmer die poging. Meer as 22 000 werkers sterf weens geelkoors en malaria.
'n Amerikaanse maatskappy begin kort daarna 'n kanaal in Nicaragua bou, maar die geld raak op.
Tydens die Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1890 vind die VSA dit ongerieflik om 'n verdeelde vloot aan sy wes- en ooskus te hê. In 1902 koop die VSA die Panama-regte en land van die Franse maatskappy, en onderteken 'n verdrag wat hom die alleenreg gee om 'n kanaal in Sentraal-Amerika te bou en te beheer.
Die VSA probeer Colombia (in wie se gebied die land-engte toe geleë was) oorreed om 'n aanvangsvergoeding en jaarlikse huur vir die gebruik van Panama te aanvaar. Colombia eis egter meer geld.
Onder aansporing van die VSA breek die mense van Panama van Colombia af weg en stig hul eie republiek. Hulle stem in tot die bou van die kanaal.
Vandag het Panama die meeste van sy rykdom aan die kanaal te danke. In 1977 het die VSA en Panama ooreengekom dat Panama van die begin van 2000 af self die kanaal sou beheer. Panama se soewereiniteit oor die kanaal-sone is ook in die jare sewentig in 'n ander verdrag bekragtig.
REGS: Die Panama-kanaal skakel die nodigheid en die gevare uit om 'n bykomende byna 13 000 km ver te vaar om die Stille Oseaan vanuit die Atlantiese Oseaan te bereik en omgekeerd.
DIE bou van die kanaal was 'n reusagtige onderneming. Onder beheer van John Stevens en George Goethals het dit die verwydering van reënwoude, dreinering van moerasse, bou van damwalle, uitgrawings deur heuwels en die verplasing van meer as 153 miljoen kubieke meter klip en grond behels.
Die werkers moes allerlei ontberings soos grondverskuiwings en tropiese siektes trotseer. Altesaam 5 609 werkers is dood.
Die grootste deel van die kanaal was teen 1914 voltooi, hoewel 'n massiewe grondverskuiwing die gebruik daarvan met nog 'n paar jaar vertraag het. Dit is op 20 Julie 1920 amptelik geopen. Baie verbeterings is sedertdien aangebring.
LINKS: Die eerste skip wat deur die Panama-kanaal gevaar het, was die S.S. Ancon op 15 Augustus 1914, in die tyd toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het.
Foto word as gevolg van die verval van kopiereg weens ouderdom tot openbare besit gereken
Die Panama-kanaal is vandag 'n geweldig besige waterweg, met duisende skepe wat jaarliks daardeur vaar. Dit strek van Limónbaai aan die Atlantiese kus via die Gatúnmeer na die Baai van Panama in die Stille Oseaan, 'n afstand van byna 82 km. Dis minstens sowat 90 meter breed met 'n mininum-diepte van 12,5 meter.
Vanweë die veranderende landhoogte (hoogte bo seespieël) is verskillende sluise in die kanaal aangebring wat die watervlak afwissel (lig en laat sak) vir die vaartuie wat daardeur beweeg. Die kanaalsluise werk met die swaartekragvloei van water uit mere wat deur verskillende riviere gevoed word.
Daar is drie stelle sogenaamde tweeling-sluise. Hulle is ontwerp vir die gelyktydige tweerigting-verkeer van skepe.
Om deur sekere dele van die Panama-kanaal te beweeg kan 'n moeilike taak wees. Daarom neem 'n spesiale kanaal-stuurman die beheer van 'n skip oor vir die hele vaart deur die kanaal.
Om deur die sluise te beweeg is veral netelig. Die watervloei moet beheer word sodat skepe nie teen mekaar stamp of teen die hekke bots nie.
REGS: Skepe by sluise in die Panama-kanaal, omstreeks 1978.
Foto: National Archives and Records Administration, Records of the U.S. Information Agency
Elektriese lokomotiewe op spore langs die sluise help die vaartuie om in posisie te bly en om te stabiliseer. Groot skepe hou hul motore aan die gang en word dus grootliks met eie stoom aangedryf. Klein skepies skakel hul motore af en maak op die lokomotiewe staat om hulle deur die sluise te trek.
Hoewel die Panama-kanaal aanmerklik korter as die Suez-kanaal is, kos dit moderne skepe sowat vyftien uur om daardeur te beweeg (teenoor die veertien uur deur die Suez). Die rede is dat die skepe in die Panama-kanaal soveel tyd by die sluise moet bestee.
Desondanks is die Panama-kanaal steeds 'n baie, baie veiliger, gouer en goedkoper opsie as om duisende kilometers om die suidpunt van Suid-Amerika te vaar—deur van die gevaarlikste seewaters ter wêreld.
Die Groot Kanaal van China
REGS: Die Groot Kanaal.
Foto deur Hph (Hans-Peter Hein), wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web beskikbaar stel ingevolge die GNU Free Documentation License, weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word. 'n Kopie van die lisensie word ingesluit in die afdeling getiteld "GNU Free Documentation License". Die adres van Hans-Peter Hein se tuisblad is: http://www.hphein.de/
DIE Groot Kanaal in China is die wêreld se oudste en langste kanaal. Die bouwerk daaraan het in die sesde eeu v.C. begin en dit is in 1327 n.C. voltooi. Dit is meer as 1600 km lank, strek van Hangzhou in die suide tot by Beijing in die noorde en kruis vyf groot riviere.
Toe die Chinese Volksrepubliek in 1949 tot stand gekom het, was dit slegs plek-plek bevaarbaar. Die nuwe regering het die waterweg laat herbou. Vandag, soos in die verlede, is daar 'n eindelose parade van platboom-sampans met allerhande vragte, groot jonk-vaartuie met stywe seile in die wind, motorbote wat gelaaide vragskuite sleep, klein bootjies wat deur diere op die oewers getrek word en passasiersbote wat kruis en dwars deur die warboel na afgeleë dorpies vaar.