Die Nongqai word saamgestel deur brigadier Hennie Heymans (HBH) (S.A. Polisie afgetree), en word as ‘n etydskrif op ISSUU gepubliseer. Hennie woon in Pretoria, RSA. Hy is passievol oor ons polisie-, militêre- en nasionale veiligheidsgeskiedenis en het 'n MAGraad in Nasionale Strategiese Studies verwerf. Enige menings wat hy uitspreek, is uitsluitlik sy eie.
Ons doel is om die nasionale veiligheidsgeskiedenis in die Nongqai aan te teken en so vir die nageslagte bewaar.
Ons gebruik die artikels en stories soos ons dit van ons korrespondente ontvang; ons maak slegs die spelfoute reg. Dis belangrik om die stories te bewaar in die vorm en in die konteks soos ons dit ontvang. Lede van die veiligheidsmagte het hul eie taal en ons moet dit ook so aanteken. Ons is nie ‘n letterkundige of wetenskaplike joernaal nie. Ons werk slegs met die boustene van geskiedenis.
Toe brigadier Hennie Heymans my nou die dag oor die telefoon die agtergrond gee en vra of ek nie die voorwoord vir hierdie spesiale uitgawe sal skryf nie, het ek, eerstens, gewonder of hy die idee ordentlik bedink het en, tweedens, waarom hy mý nou juis met hierdie ietwat kontensieuse onderwerp wou belas? Om oor hierdie spesifieke storie sinvol en objektief kommentaar te kan lewer, is regtig ietwat van 'n tameletjie, soos u mettertyd sal besef en soos ek ook sal probeer verduidelik.
Ek gaan dus hier meesal fokus op die formidabele generaalmajoor Frans Steenkamp, wat later hoof van SA se Veiligheidstak van die polisie geword het. Dit gaan egter nie net gaan oor die hoë rang wat hy bereik het of vername pos wat hy beklee het nie, maar gaan ek eerder fokus op sy hoogs interessante menings oor aktuele en brandende politieke kwessies van die dag in sy dienstydperk, selfs ná sy aftrede. Om in Suid-Afrika - destyds en
Hy wys dan veral generaal Steenkamp se houding uit oor die politieke situasie van die swart bevolking op daardie tydstip. (Die generaal wat in KZN Oor eeue heen het ons mense in groot geword het was die isiZulu Suid-Afrika gestry en verskil- taal magtig en in sy gedagtelende opinies oor verskeie gang was dit asof hy - die onderwerpe gehad, soveel so generaal nou - 'n natuurlike dat selfs families uitmekaar antropologiese siening en aangespat het. voeling vir dié brandende Ek dink aan die volgende kwessies van Suid-Afrika gehad het). Ekself wat isiXhosa magtig voorbeelde van die verlede: is en op die Transkeise grens op tweespalt tussen die 'n plaas met swart kinders groot Voortrekkers; geword het, het 'n besonderse - die verwyte tussen die boere verstaan hiervan. wat bes wou gee en die sg. En dit was natuurlik die sg. bittereinders in die Boereoorlog; "naturelle kwessie" (soos des- die vir/teen groepe rakende tyds daarna verwys is) wat generaal Jan Smuts gereken het deelname aan die tweede deur die opvolgende geslagte wêreldoorlog; opgelos sal moet word. En dit - die konserwatiewes en die was inderdaad toe die tyd. verligtes van die sewentigs en Met die politieke aspirasies van tagtigerjare; die swart bevolking en hulle plek hulle weg oop gesien om hom direk daaroor te konfronteer nie. U sal iewers in hierdie uitgawe enkele voorbeelde daarvan lees.
- die ja/nee stemmers van die vroeë negentigs, om net enkeles van die verlede te noem. Selfs vandag nog is daar vurige vir/ teen-debatte daaroor. Daar is talle ander voorbeelde. In hierdie uitgawe sal u 'n uiters volledige en hoogs insiggewende verslag van dr. WP Steenkamp lees wat handel oor ons politieke geskiedenis in veral die twee dekades tot die aanloop van 1990, waarin hy ten nouste betrokke was. Hy is die seun van generaal Steenkamp. In hierdie verslag weef dr. Steenkamp op 'n unieke manier sy pa se doen en late as polisieoffisier in die verslag in, waar hy ook sy pa se onwrikbare standpunte oor sekere aktuele en politieke kwessies van
Nietemin, vir my blyk dit duidelik dat generaal Steenkamp versiende was deurdat hy die kern van die probleem vroeg reeds kon identifiseer. Die vraag mag dan tereg oor die regeringsbeleid van destyds gevra word, in die sin van waarmee hulle/ons soms regtig besig was? Was daar ’n in die politieke struktuur binne weldeurdagte, duidelike en aanSuid-Afrika was daar allerhande vaarbare politieke doelwit – vir pogings om 'oplossings' te vind. alle bevolkingsgroepe? Ons kon Ek dink aan die tuislande; die 'n ‘skietoorlog’ wen - maar soos drie-kamer parlement; die ons nou weet het FW de Klerk Gesamentlike Bestuurstelsel en se regering uiteindelik besluit dat ook die stryd teen die sg. "totale onderhandelinge die enigste aanslag" teen Suid-Afrika. Party uitweg was ten einde 'n het verwys na die feit dat 'n vreedsame politieke skikking te "kommunis agter elke bos bereik. Die vir/teen-debat hieroor gesoek was". Die kommunistiese is natuurlik nog steeds aan die bedreiging was wel waar teen gang. die agtergrond van die Koue Oor hierdie kwessies het Oorlog, maar ek dink die stryd generaal Steenkamp vroeër sy het eintlik meer oor swart eie standpunte gehad en nie nasionalisme gegaan. gehuiwer om sy opinie daaroor So terloops: Ek dink generaal Steenkamp se siening oor die weermag-oorheersde Nasionale Veiligheidbestuurstelsel (NVBS) was juis. Ekself was in 1985 voorsitter van die Gesamentlike Bestuursentrum (GBS) op Stel-
ouer broer Casper. Die Steenkamp gesin het op daardie stadium in Durban gewoon, en op ‘n dag het Frans saam met sy pa kerk toe gegaan. Sy pa was in uniform, en die NG predikant het hulle uit die kerk uitgejaag, klaarblyklik omdat enige soldaat wat teen Hitler die stryd aangesê het nie in sy kerk welkom was nie. Die vernedering het ‘n onuitwisbare indruk op die jonge Frans Steenkamp gemaak. Hy was self te jonk om aan te sluit, maar hy het ‘n hekel in selfaangestelde gesagsfigure ontwikkel wat hom sy lewe lank, soos sy groot-oom Ou Dok, ‘n vrydenker gemaak het. Iemand wat sy eie kop gevolg het wanneer hy oortuig was van sy saak. Soveel so, dat een van sy kollegas later van hom sou sê dat sy voorletters, F M A S, staan vir Fight Met Almal Steenkamp. Gedurende die vroeë oorlogsjare was Frans op skool by Port Natal Hoërskool in Durban toe hy skielik besluit het om by die polisie aan te sluit. Dit het so gebeur: Frans wou eintlik ‘n dokter of ‘n ingenieur word, maar op die eerste dag van skool in Standerd 9 vind hy dat hy nie geld het vir die skoolboeke wat hy daardie jaar sou moes gebruik nie. Hy was te trots om by die skool te gaan vra vir ‘n beurs en het toe oornag die skool verlaat. Frans was lief om met elektriese apparaat te peuter en het selfs sy eie eksperimentele apparate opgestel, wat hy telkens onder sy bed moes gaan wegsteek sodat sy jonger boetie Daantjie dit nie in die hande kon kry nie. Toe die Steenkamps twee loseerders ingeneem het, het hulle stoof gereeld die gees gegee net as Frans se ma die aandete moes voorberei. Dan het hulle altyd vir Frans gaan soek om die herstelwerk te doen.
‘Ek gaan met daardie meisie trou,’ sê Frans toe. ‘O, ken jy haar?’ vra die sersant. ‘Nog nie,’ antwoord Frans. Daar was kort daarna ‘n spesiale kerkdiens op oujaarsaand en Maxie se ma het haar toe oor die eensame polisiekonstabel ontferm en vir Frans uitgenooi om die volgende dag by hulle te kom tee drink. Dit blyk toe dat Maxie lief is vir dans en saam met die ander meisies by die skool se koshuis oefen. Nie lank nadat hy hiervan hoor nie, neem Frans Steenkamp ‘n week verlof om by sy broer in Durban te kom kuier. By sy terugkeer nooi hy Maxie uit om saam met hom na ‘n dans toe te gaan. Eers toe sy hom uitvra oor waar hy al die passies geleer het, kom sy agter dat hy daardie week toe hy veronderstel was om by sy broer te kuier hy klasse by ‘n bekende dansskool bygewoon het. (Continued on page 39)
so lief was die verleentheid van ‘n openbare verhoor spaar. Eerder as om anderkant toe te kyk, het Steenkamp ‘n senior polisieman – Brigadier Hermann Stadler – gestuur om persoonlik vir Gerhardt op die vliegtuig van die Amerikaners te ontvang en seker te maak dat hy lewendig in die polisieselle geplaas word en veilig daar aangehou word totdat hy vir hoogverraad verhoor kon word. ‘n Jaar na sy aftrede, in 1986, toe die land aan die brand was met onluste en noodtoestande, het die kabinet vir Frans Steenkamp gevra om as ‘n konsultant advies oor die veiligheidsituasie in die land te lewer. Wat hy daar vir hulle in sy memorandum geskryf het, het menige van die ‘totale aanslag brigade’, soos hy hulle genoem het, dwars in die krop gesteek.
Die “dun blou lyn” kan nie ewig uithou nie. Dis die politici se plig en verantwoordelikheid om ‘n oplossing te vind, nie die veilgheidsmagte s’n nie. Onderhandel nou met die leiers van die swart gemeenskap, het hy geskryf, terwyl julle nog kan onderhandel uit ‘n posisie van mag. En onthou dat die stryd van swart mense vir hulle vryheid in wese nie verskil van die stryd van die Afrikaner vir sy vryheid nie.
(b) Lêer ten opsigte van elk vir afdrukke van korrespondensie rakende die aangehoudene byvoorbeeld: skrywes van prokureurs, persberigte klagtes aan Landdroste plus verslag oor wat daaromtrent gedoen is op SAP. 5; mediese verslae en dies meer sy.
met verdagte se geskiedenis en veral die omstandighede van die saak. Dit is fataal as die ondervraer onkundig is. (vi) Een van die ondervraers moet notas maak terwyl die ander die vrae stel. Meet nie mekaar onderbreek of in die rede val nie. Behou die notas vir getuienis doeleindes.
indirekte aanslag of uitbuiting. (xvii) Dink, dink en beplan voortdurend. Ons vyande voer hierdie stryd teen ons met die kop en ons moet hulle op dieselfde wyse beveg. Dit is die veiligste,doeltreffende en mees blywende in sy langtermyn effek. 'n Verstandelike, sielkundige oorwinning wek respek; ‘n fisiese, gewelddadige oorwinning bring ‘n blywende en groeiende haat , verset en begeerte tot vergelding, op enige manier moontlik mee. Dit geld veral en meer so waar van sodanige verdagte later gebruik gemaak moet. word as getuie. Sy respek vir u gaan verlore en u respek vir uself word ewe-eens beskadig. (xviii) Moet nie u eie emosies toon nie. Moet nie blydskap, verbasing of dankbaarheid toon oor enige inligting wat verdagte verstrek nie, veral nie waar iets nuuts openbaar word nie. Onthou hy weet nie wat en hoeveel u weet en hy moet nooit besef dat hy die persoon is wat ‘n. belangrike brokkie inligting of persoon openbaar het nie --- dit Iei tot selfverwyt later en ontneem hom van die belangrikste troos vir sy eie gewete en gemoedsrus naamlik dat die polisie tog alles weet het los altyd vir hom 'n skuiwergat waardeur hy van sy gewete kan ontvlug; ‘n verskoning omdat hy sy makkers verraai het. (xix) Moet nie verdagte se .vertroue.skok nie. As hy iets uiters vertroulik aan u meegedeel het op 'n belofte dat dit nie ontbloot sal word dat hy (Continued on page 47)
(b) Sal hy ‘n goeie indruk maak by die hof – spraak uiterlik ens (c) Sal hy sy eie gewete kan paai, gemoedsrus hê, of is hy die tipe persoon wat nie deur gewetenswroeging gekwel sal word nie. (d) Het hy ‘n goeie geheue; is hy vlug van begrip; sal hy kruisverhoor kan verduur en sy man staan. (e) Het hy teenoor u alles openbaar en is dit juis bewys? (f) Hoe sterk is sy vrees vir gevangenisstraf Sy herkoms, leefwyse en opbrengs ensovoorts is belangrik (g)
Die keuse van n getuie en sy oorreding om te getuig is u finale groot taak. Daar is geen maatstaf daarvoor nie en u sal. nooit met sekerheid weet of hy u gaan "drop" of nie tot die finale woord in die saak geskryf is nie. Wees ingestel daarop dat hy moontlik gaan draai teen u. Sorg dat. u .’n reserwe-getuie/s het waarop u in so 'n geval kan (Continued on page 48)
terugval en oorweeg altyd hoeveel skade. hy u .en die saak kan aandoen as hy draai en, begin bewerings maak - dit is veel erger as 'n staatsgetuie teen u getuig as 'n beskuldigde. I Moet nie die getuies, hetsy aangehou of nie, verwaarloos hangende die verhoor nie, Bou
duidelik praat, deeglik luister na die vrae voor beantwoording ensovoorts. Laat hom met die aanklaer kennis maak voor hy moet gaan getuig. Stel hom op sy gemak die mens is van nature bang vir die onbekende. Verduidelik die bepalings van die Wet met betrekking tot getuienis deur mededaders duidelik aan hom en verseker dat by dit verstaan. Hulle word deurgaans op die punt deur die verdediging ondervra, dit wil sê wat het Polisie aan hom gesê? Lees die Wet aan hom en stel dit dan. op 'n eenvoudige, maklik verstaanbare wyse byvoorbeeld: (a) 'n Mededader word deur die Wet verplig om te getuig. (b) Indien hy weier kan hy gevonnis word tot tyd en wyl .hy getuig, . (c) Dat hy die waarheid en net die waarheid moet praat - NIKS anders nie. (d) Dat die hof hom kwytskelding van vervolging sal gee as die hof te vrede is hy het alle vrae bevredigend beantwoord. Verduidelik aan hom dit beteken slegs - dat die Hof tevrede moet wees dat hy die waarheid in alle opsigte gepraat het - dat hy nie dinge versteek het en gelieg het nie. Hy moet ook sy eie dade nie versteek; verbloem of afwater nie, Hy moet in alle opsigte die volle waarheid praat
vermoor. Sy seun Mbasa het later die hoof van Polmed geword. Die ironie van die geskiedenis is altyd opvallend.
Vir hierdie kwasiehistoriese tydskrif maak ons van verskeie bronne gebruik en bevat die dokument uiteraard uiteenlopende en diverse persoonlike menings van verskillende persone en die opsteller van die Nongqai kan nie in sy persoonlike hoedanigheid daarvoor verantwoordelik of aanspreeklik gehou word nie.