ŉ Moderne Griekse tragedieDuisende mense betoog voor die parlement in Griekeland. Foto: Facebook Met die aanvang van die Europese staatskuldkrisis sedert 2010 was Griekeland gereeld in die nuus. Dit is die afgelope paar maande weer die geval. Lang toue by kitsbanke, beperkings op kontantonttrekkings, ŉ “bankvakansie”, valutabeheer en politieke twis is die afgelope tyd in Griekeland gesien. Opskuddings het na die breër Europese Unie (EU) uitgekring. Die Griekse staatskuldkrisis is vir ons in Suid-Afrika ŉ waarskuwing en ŉ les. ŉ Les omdat dit ŉ duidelike gevallestudie oor die gevare van onvolhoubare staatskuld is en ŉ waarskuwing omdat soortgelyke tendense reeds in Suid-Afrika se staatsfinansies bespeur word. Die nuutste hoofstuk van die krisis het vroeg in 2015 aangebreek. Die Griekse politieke party Syriza, onder leiding van Alexis Tsipras, het die vorige EU-reddingspakket se bepalings op Griekeland betwis en beloof om besnoeiing van staatsbesteding te beëindig. Later, in Junie 2015, is ŉ skuldterugbetaling aan die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) nie gedoen nie. Groot opskudding het gevolg. Nuwe paniek het in Griekeland ontstaan en in Junie 2015 het ŉ bankkrisis afgeskop. Kitsbanke is stormgeloop soos mense probeer het om hul geld uit die banke te onttrek. Dit het die reeds kwesbare Griekse bankstelsel op die rand van ineenstorting gelaat. Kontantonttrekkingslimiete, valutabeheer en banksluitings is in werking gestel. Op 13 Julie 2015 het die Europese Unie ŉ derde reddingspakketooreenkoms, ter waarde van EUR86 miljard, bereik om Griekeland se skuld te waarborg. Vir die Grieke kom die nuwe ooreenkoms met aansienlike verliese van nasionale soewereiniteit. Burokrate van die EU en skuldeisers sal nou ŉ sterker sê in Griekeland se sake hê. Algehele Griekse skuldvlakke sal ook noodwendig styg. Griekse bates sal na ŉ skuldeisersfonds oorgedra word. Opbrengste van die fonds sal skuldeisers terugbetaal. Skuldvergifnis is tans nie in die vooruitsig nie. Vir die gewone Griek beteken die ooreenkoms eenvoudig hoër belasting en groter EU seggenskap oor sy lewe. Paul Joubert, my kollega by die SNI, verduidelik kortliks: “Te veel Grieke, insluitend die Griekse regering, het vir te lank heeltemal bokant hul vermoëns geleef. Nou moet hulle vir die gelag betaal.” Dié stelling som die situasie goed op. Slegs ŉ paar punte word gemaak ter wille van duidelikheid. Die Griekse regering het oor lang tydperke groot begrotingstekorte gehandhaaf. Begrotingstekorte verhoog staatskuld en Griekse staatskuld het toegeneem totdat onvolhoubare vlakke bereik is. Die ekonomiese ineenstorting van 2008/09 het die Griekse staatskuldkrisis voorafgegaan. Soos die Griekse ekonomie verswak het, kon die Griekse belastinginkomste eenvoudig nie meer die skuldverpligtinge dek nie. Teen April 2010 bereik kommer oor die Griekse regering se vermoë om sy skuld te betaal, ŉ hoogtepunt. ŉ Skuldkrisis volg en paniek tref die wêreldmarkte. Skuldbriewe van die Griekse regering se waarde tuimel en opbrengskoerse skiet die hoogte in. Daarna was nuwe Griekse staatskuld baie duurder. Die Griekse regering kon nie meer soos van tevore goedkoop leen om sy besteding te befonds nie en kon ook nie al sy skuldeisers terugbetaal nie. Deurlopende EU- en IMF-reddingspakkette is daarna ingestel om skuld te herfinansier. Die reddingspakkette het inderwaarheid vir Griekeland net nog meer skuld beteken – die eintlike pyn is uitgestel. Meer skuld maak verdere krisisse nog meer waarskynlik soos Junie/Julie 2015 duidelik wys. Griekeland se toetrede tot die EU en die Euro-geldeenheidsone het grootliks tot die onvolhoubare opbloei van skuld bygedra. Dié en verdere redes vir die skuldkrisis word kortliks bespreek. Saam met EU-lidmaatskap sedert 1981 en toetrede tot die Euro-geldeenheidsone in 2001 het nuwe, goedkoper skuldbronne vir Griekeland na vore getree. Veral ná 2001 kon die Griekse regering, weens buitengewone lae rentekoerse, meer geld goedkoper leen. Die Griekse regering het oor die jare skuld en inkomste onvolhoubaar aan hul staatsdiens bestee. Die aantal staatsamptenare het aansienlik vermeerder. Spesifiek staatsbesteding op maatskaplike toelaes en staatspensioene het ruim gegroei. Volgens beskikbare bronne is 26,1% van staatsuitgawes in 2011 op pensioene en toelaes bestee. Rente op lenings was ŉ verdere groot uitgawe teen 19,8% van uitgawes. Uit die tabel hierbo sien ons dat groot bedrae aan toelaes, rente en ander oordragbetalings bestee is. Sulke uitgawes is nie ekonomies neutraal soos sommige glo nie. Wanneer meer en meer besteding van volhoubare markgedrewe kapitaalprojekte weggelei word, word die kapitaalstruktuur ondermyn en verswak. Dit laat mense kort voor lank armer, met minder produktiewe bedrywe en besighede wat mededingende produkte maak en bemark. Dit veroorsaak ŉ ongesonde afhanklikheid van die staat. Saam met die wanbesteding wat hierbo genoem word, is hoë koerse van belastingontduiking blykbaar in Griekeland teenwoordig. Belastingontduiking sal ook die vermoë van die Griekse regering om skuld te handhaaf, ondergrawe. Talle groot ondernemings het mettertyd oorafhanklik van die Griekse regering geraak. Ondernemings wat grotendeels van staatsbesteding, -tenders en -kontrakte afhanklik is, sukkel as die vloei van staatsgeld, soos ná 2010 in Griekeland, toegedraai word. Volgens beriggewing is ŉ menigte gevalle van korrupsie in die Griekse media ontbloot. Blykbaar is knoeiery, soos waar staatsamptenare korrupte ondernemings en mense met staatsfondse bevoordeel, algemeen. Een ontleder beraam dat korrupsie en omkoopgeld ŉ direkte bydrae van tot 20% tot die Griekse staatskuld (soos in 2010) gemaak het. Soos in die Griekse ekonomie speel die Suid-Afrikaanse regering toenemend ŉ rol in die plaaslike ekonomie. Alhoewel Suid-Afrikaanse staatskuld nog nie op Griekeland se vlakke is nie, het plaaslike regeringskuld skerp sedert 2009 toegeneem. ŉ Groeiende staatsdiens plaas ook al hoe meer druk op plaaslike belastingbetalers. Groot bedrae word jaarliks namens belastingbetalers aan oordragbetalings, soos welsyn en rente, bestee. Dit beteken dat fondse toenemend van markgedrewe projekte na staatsbesteding en ondoeltreffende ondernemings in staatbesit (SOEs) vloei. Dit verhoog die kans op vrugtelose wanbesteding. Baie ondernemings is reeds deur staatskontrakte en staattenders van staatsfondse en SOEs afhanklik gemaak. Hierdie ondernemings se voortbestaan hang sterk van die vloei van staatsgeld af. Verder is ŉ reeks ingrypende wette, kodes en beleid wat ondernemings en beleggings kan strem, reeds in werking. Dit kan die ekonomie verder onderdruk en groei belemmer. Swak groei is veral gevaarlik by gevalle van hoë staatskuld. Dit is moeilik om die mate waartoe die ekonomie deur hierdie faktore ondergrawe word, presies te kwantifiseer. Tog sien ons uit die Griekse voorbeeld dat groeiende skuld, saam met langdurige staatsbelemmering van die ekonomie, nie vir ewig sonder gevolge kan voortgaan nie. Griekse tragedies gebeur nie net in Griekeland nie. Sou dieselfde foute as in Griekeland plaaslik voortgesit word, is dit gewoon realisties om soortgelyke gevolge as in Griekeland te verwag.