Met die jongste heruitgawe van Kennis van die Aand in Human & Rousseau se Klassiek-reeks kan ek dit eintlik nie verhelp om terug te dink aan die gedoe rondom die verbod op die boek net mooi dertig jaar gelede nie. Vandag is dit moeilik, selfs vir di� wat dit meegemaak het, om jou in te dink in die buitensporigheid van die hele gedoente - wat nog te s� vir 'n hele nuwe generasie vir wie dit veilig in die geskiedenis l�.
Om die konteks te begryp moet mens eers bietjie trustaan na die eerste sensuurwet wat in die jare sestig gepromulgeer is. Hoewel die uitwerking van daardie wet jare lank betreklik "mak" was, omdat gesiene literatore soos prof Gerrit Dekker daarby ingesleep is en die sagte pedal probeer trap het, was dit net 'n kwessie van tyd voordat 'n jonger kabaal die mag sou oorneem en sensuur openlik 'n politieke speelbal sou begin word het.
Nadat die sensors aanvanklik veral Engelse boeke verbied het (miskien omdat die meeste van hulle nie eintlik Engels kon lees nie), beginnende - glo dit as jy wil - met Wilbur Smith se vretende leeu, was die tyd ryp dat 'n Afrikaanse boek ook 'n slag nader getrek word.
Vreemd en selfs na�ef soos dit vandag mag klink, het ons Afrikaanse skrywers in 'n valse gevoel van veiligheid ons ding gedoen: ons het nie r�gtig gedink ons staan in die vuurlinie nie. Selfs n� die dwarrelwinde rondom Sewe dae by die Silbersteins (toe een Mevrou Dominee mos getel het hoeveel keer - was dit 69? - sy seksueel beroer is deur die boek, en verkondig het dat die heel ergste van di� roman nie dit was wat in die hoofstukke geskryf staan nie, maar dit wat mens jou kon verbeel t�ssen die hoofstukke op die plaas Welgevonden plaasvind �), het ons nie werklik geglo iets soos 'n verbod sou ons tref nie. Ons was mos darem Afrikaans, dan nie? En al het die establishment ons verpes, in die parlement teen ons gepraat, van preekstoele teen ons gepreek, op markpleine ons boeke verbrand (ja, hoor!), was ons mos tog darem "familie" dan nie? Maar eintlik moet ons geweet het dat as familie die dag begin baklei, dit viesliker en vreesliker as enige ander baklei kan word.
Bliksem, dag ek. Moenie my dare nie. En wetend dat die boek in elk geval klaar uit 'n hele paar oorde aangekla is en dat 'n Komitee besig is om dit te oorweeg, bel ek 'n goeie vriend en hy re�l met sy sekretaresse dat sy ��k die boek aankla. En sy doen dit. En so teen die Vrydag, as ek reg onthou, word sy toe, soos die ander klaers (almal voorlopig nog anoniem), vertroulik verwittig dat die boek wel verbied gaan word, al kom dit eers volgende week in die Staatskoerant. En die sekretaresse s� vir haar baas, en haar baas s� vir my, en ek s� vir Coenie Slabber by Rapport. En Sondag, soos oom Jannie nydig voorspel het, maar nooit in sy wildste drome verwag het nie, toe staan dit inderdaad in Rapport.
M��r! - agter al die opwinding is daar iets van 'n verskriklike eensaamheid by die besef van wat dit regtig beteken.
Want as jy in 'n w�reldtaal soos Engels skryf, mag 'n verbod op 'n boek jou steeds soos 'n skop in die maag tref, maar dit hoef nie die einde van jou skrywersloopbaan te beteken nie. In 'n klein en ge�soleerde taal soos Afrikaans k�n dit.
En teen daardie tyd het die publisiteit al so hand uitgeruk dat dit oor die rande van Suid-Afrika in Time en Newsweek en godweetwaaroral inplas. En toe die boek eers in Engels gepubliseer is (in 'n aaklige uitgawe wat lyk soos 'n reklamebord vir 'n masseersalon), begin die boek, soos Ingrid se Kind, deur die w�reld te loop, sonder 'n pas. En dit is direk d��raan toe te skryf dat Kennis se opvolgers dan sedertdien drie en dertig tale geleer praat het. Alles net omdat die sensors probeer het om dit stil te maak. Wat iets s� oor sensuur.
omdat dit die veiligheid van die Staat in die gedrang bring (onder meer slaap 'n bruin man by 'n wit vrou, en dit diskreditreer regeringsbeleid en stel dus die apartheidsregering en sy beleid in gevaar).
Maar daar is kompensasies. Jy ontdek wie jou eintlike vriende is. Wie deur dik en dun by jou sal staan. En jy maak ontelbare nuwe vriende, waarskynlik die meeste van hulle lankal nie meer wit nie. En jy kry kans om in tientalle lande van die w�reld apartheid aan die kaak te gaan stel. En bowenal: jy kry elke dag opnuut die versekering dat wat jy doen, op die een of ander (dikwels obskure) manier die moeite werd moet wees - anders sal die bliksems jou nie so onnodig ernstig opneem nie.
Om met elke boek wat jy skryf, in die diepste diepte van jou gewete te probeer luister na wat daardie boek self vir jou s� oor hoe hy geskryf wil en moet word: om nie enigiets sagter te stel om volgende keer by die sensors te probeer verbykom nie; maar om ook nie moedswillig enigiets st�rker te stel net om hulle uit te tart nie. Want skryf is 'n donners moeilike - en gevaarlike - ambag. En as jy nie bereid is om d��rmee eerlik te wees nie, moet jy liewer nooit die pen opneem nie.
Dit was nog nie die einde nie. 'n Paar jaar later, soos wat die wet voorskryf, het ons weer die boek voorgel� om te toets of die sensors al intussen van snaar verander het. O, en daar's vriende wat nou binne-in die bedeling sit en belowe om jou saak di� keer te steun - selfs al weet almal dat weinig beto� hond haar-af gaan maak by die jongste hoofsensor, die onillustere regter Lammie Snyman. (Iemand het gevra: Kan mens 'n b�ter naam vir 'n sensor bedink as Sny-man?) Daar is 'n literator van faam wat s� hy gaan dit op liter�re meriete "stoot" - maar wat dan, op die kritieke moment, nie meer kan stoot soos in sy jeug nie. 'n Man van God wat jou voor die Here belowe jou saak is in veilige hande: hy gaan met volle morele oortuiging die boek se saak steun. En wat dit agterna tog ietwat moeilik vind om te verduidelik hoe die hervoorlegging dan toe eenparig verwerp is?