Klassiek reeks: Kroniek uit die doofpot by John Miles by John Miles - Read Online
Klassiek reeks: Kroniek uit die doofpot
CNA-prys (1992), M-Net-prys (1992), Helgaard Steyn-prys.
Kroniek uit die doofpot (1991) is die aangrypende en onthutsende verhaal van ’n swart polisieman se soeke na geregtigheid en dis gebaseer op die werklikheid.
Ten spyte van sy armoedige kinderlewe op ’n plaas in die Vrystaat, verwesenlik Tumelo John Moleko sy droom om by die polisie aan te sluit. En uiteindelik kan hy ’n huis en motor vir sy gesin bekostig en in sy eie tuin werk: Dus, die lewe van ’n gewone, eerbare man. Op ’n dag word Tumelo egter onregverdig beskuldig en ’n hou teen sy oor is die begin van doofheid en eindelose mediese probleme. Wanneer hy ’n klag lê teen sy senior kollega, kolonel Van Niekerk, loop hy hom teen ’n muur van korrupsie en rassisme vas. In die nag van 30 November 1987 is polisieman Tumelo in sy huis met sy vrou Busi deur ’n paar oud-kollegas vermoor. Die roman is sober aangebied, maar die leser weet waarop dit onvermydelik afstuur – daarin lê die spanning en tragiek.
Publisher: Human & RousseauReleased: Dec 17, 2016ISBN: 9780798173094Format: book
Klassiek reeks - John Miles
die liggaam is ’n abbavel
’n moorddossier word nooit gesluit nie
Generaal Jaap Joubert
Toe Kroniek uit die doofpot in 1991 verskyn het, het dit groot indruk gemaak vanweë sy uitgesproke kritiek teenoor die apart­heidstelsel en die gepaardgaande misbruik van mag.
En inderdaad kan ons vandag, ná die onthullings voor die Waarheids-en-Versoeningskommissie, vasstel in watter mate hier­die polisieroman ’n kroniek van die laaste jare van apartheid is. John Miles, dit besef ’n mens nou duideliker, het die verhaal van Tumelo John Moleko fyn beplan om die apartheidsera, ver­al dan sy krisis en ondergang, in sy biografie te weerspieël. Tumelo John is in die eerste jare van die Nasionale Party se bewind gebore en sy eintlike storie begin in 1973, die jaar van die eerste onrus op die arbeidsfront. Die aanranding op hom en die begin van sy stryd met die owerhede val saam met die aanvang van die struggle teen apartheid met die grootskaalse onluste in September 1984. Tumelo John se verhaal speel hom dus teen die agtergrond van die verset teen apartheid af en is ten nouste daarmee verweef.
Die polisie in die roman word ’n mikrokosmos van die des­tydse samelewing, waar saamleef en saamwerk van wit en swart gekenmerk word deur óf paternalisme óf hardvogtigheid en ras­sisme aan blanke kant en, aan die kant van swartmense, deur ’n gedienstige maar onwillige aanvaarding van harde en basies onregverdige behandeling.
Terwyl Kroniek uit die doofpot dan as ’n dokumentêre en ken­nelik as ’n politieke, of betrokke , roman beskou kan word, gaan dit op ’n dieper vlak egter oor ’n meer algemene, selfs uni­versele, tema: die wedervaringe van ’n gewone mens voortdurend uitgelewer aan ander wat namens hom besluit . Dit is die storie van een mens se stryd om geregtigheid teen ’n mag­tige stelsel, ’n kroniek van die geleidelike uitmergeling en onder­dompeling van ’n enkeling wie se regte verguis is. Sy voor­gangers heet Michael Kohlhaas, Josef K. of Bart Nel. By John Miles is hy ’n swart polisieman onder apartheid, ’n gewone mens wat net na beskeie geluk vir homself en sy gesin streef en nie eens in politiek belang stel nie.
Maar terwyl die aktualiteit én die tydloosheid van hierdie roman vandag nog boei, maak ’n herlees ’n mens ook sterker bewus van sy literêre aanbieding. Só word elke hoofstuk wat ’n verdere stap in die kroniek van onreg weergee, aangevul deur die optrede van die skrywer wat daardeur self deel word van die teks, oor die skryfproses nadink en direk tot die leser spreek: Jy moet jouself oral en in alles raaksien. Dit is bewustelik ’n Afrikaanse teks vir die Afrikaanse leser wat egter geensins deur ’n parogiale benadering beperk word nie. Hierdie metafiksio­nele kommentaar verleen verdere diepte aan Miles se roman.
Tumelo se besering en die gestadige proses van doof word – waarop die titel vernuftig sinspeel – verteenwoordig die mis­kenning en skending van die individu, tot hy ironies kan ver­klaar: Dat ek doof moes word om [na die onreg rondom hom] te kan luister.
Kroniek uit die doofpot gee die leser ’n onthutsende blik op ’n verlede wat steeds by ons bly spook, maar het tewens met die ontplooiing van nuwe magstrukture sedert 1994 geensins sy aktualiteit ingeboet nie, en is, al is dit op ’n ander manier, steeds relevant.
Tumelo John Moleko
Penelope Busisiwe (Busi), sy vrou
Tshidiso (jr.), hulle seun
Die Hlongwanes, skoonouers van Tumelo John
Solane Richard Hlongwane, sy swaer
Mapheko, sy tante
Kopiki, sy jongste broer
Temba Kefasi, sy vriend in die apteek
Nuni, vriendin van Busi en vrou van Nkosi
Pallo Seleke, Johannesburgse koerantman
Vroegste kollegas in die polisie, alfabeties
Kriek, later kaptein by Hammanskraal
Nkosi, later kaptein
Sithole, later luitenant in die veiligheidspolisie
By die Hammanskraalse polisiekollege, alfabeties
Borea, sersant (personeel)
Botha, brigadier en hoof van die kollege
Engelbrecht, kaptein (personeel)
Mohlaki, adjudant-offisier (personeel)
Nienaber, majoor (personeel)
Stander, luitenant (sportorganiseerder)
Van Niekerk, kolonel en senior stafoffisier
Hammanskraalse polisiestasie, alfabeties
Opperman, kaptein en stasiebevelvoerder
Tsepo Makoko, sersant
Makgato, sersant by Temba-polisiestasie
Craig Byron, prokureur, later van Regslui vir Menseregte
Hess, tweede advokaat
Brian Huma, prokureur
Harry Maphanga, eerste prokureur
Van Niekerk, eerste advokaat
Broekman, algemene praktisyn
Mabena, algemene praktisyn
Vitkovsky, van Ga-Rankuwa-hospitaal en Medunsa
1 Senekal in die Vrystaat, 1952 …
Tumelo John was maar nege toe hy ’n dag of so na die dood van sy oom wat skynbaar nooit sou kon rus voor hy nie geweet het wie sy spogooi gesteel het nie, op ’n toevallige vraag van sy oupa sê hy wil eendag polisieman word. Sy ma het gemeen dis goed. Hy sou moes deurbyt op skool, het sy gesê, want om skelms vas te vat, moet jy slim wees. En uitgeslape, het die oupa by­gevoeg, want die Groot Geneuk het soveel houdings en hy lê jou altyd op die mees onverwagte plekke voor.
Was dit nie vir sy oom se dood nie wat in dié dae – dit was die einde van Mei 1961 – swaar op hulle gedruk het, sou Tumelo John – soos so dikwels in sy kleintyd – moes lag vir die ou man, ’n lag wat hy met sy ouer word al hoe gouer sou sluk, want die ou Tshidiso het nie verniet so stadig geloop nie. Vir elke tree wat hy gee, het hy met sy gedagtes ’n tree teruggeloop en om ’n dag saam met hom in die veld te wees, het jou laat voel jy was baie ver weg as jy die middag terugkom. Boonop was die huis nou ook anders as toe julle weg is.
Wat jy alles van die veld kan leer, dit het Tshidiso hom ver­tel. Soos wanneer jy van die gougoubossie se grysappeltjies kan eet, want oppas, eet jy hulle te groen dan slaan jou ore uit!
Tumelo John se pa was plaasarbeider. Sy ma ook. En sy ooms met vier van hulle seuns. Sy oupa veral het die plaas soos die holte van sy hand geken. Sommer lank gelede het hy – destyds as deelboer – daar ingetrek.
Jou oupa is een van die gelukkiges, het Tumelo John se ma menigmaal vertel. Na al die jare sit hy darem nog op die grond waar hy begin het; die Van Niewenhuizens is goeie mense, dis daarom dat jou oupa so lank met hulle kan ooreenkom. Maar óns mense was nie so voorspoedig nie.
Sy ma was ’n boorling uit die Hoopstadomgewing, ’n senu­weeagtige mens. En darem net te nederig, te onderdanig, so anders as sy trotse ou oupa.
Ons was nooit seker van ons blyplek nie. Dan het sy ma vertel – met sy pa wat hom altyd doof hou, het Tumelo John nie geweet wie almal luister nie – van die man wat glo jare gelede met ’n fiets deur die land gery het om swartmense raad te gee en moed in te praat, mense wat soos haar familie destyds maande lank met hulle vee op pad was om bywonerplek te soek.
Aan die einde van sy standerd ses is Tumelo John dorp toe om werk te soek. Sy oupa het hom self met die donkiekar na die winkel by die kruispad geneem om hom die bus te laat haal.
Waar die teerpad begin, het ’n kombi by hulle verbygejaag, ’n ent verder naby ’n plaashek stilgehou en mense afgelaai.
Daardie man het nie hier tussen ons mense grootgeword nie, het die ou Tshidiso gesê en met sy seningrige swepie oor die lywe van sy spogdonkies gewys na ’n groot man met ’n kakiemus op.
Hoe so? vra Tumelo John en kyk na die man wat sy oupa uitgewys het, ’n grootgeboude kêrel met lang bakarms en hande so groot soos skopgrawe.
Jy kan dit sien aan sy loop, en van ergernis kap-kap die ou man met sy swepie teen die houtbankie waarop hulle sit.
Sy loop? Tumelo John let die groot paar stewels op wat kortpad deur die veld aanstryk om by ’n voetpad aan te sluit.
Kyk, en sy oupa leun teen hom aan om mooi te kan be­duie, kyk, die vent het dwarsoor daardie klein druifbossie ge­loop. Watter mens sal oor kos loop?
En toe hulle by die winkel groet, was sy oupa se woorde: Oppas vir die lelike ene. Onthou, hy hou sy lyf jakkals, hy ken al die maniere om jou gerus te maak. Want hy lyk tog so baie soos jy self.
As jy eers in die grootwêreld woon, is sulke herinneringe baie ver, jy dink nie aldag daaraan nie.
In Senekal het Tumelo John allerhande los werkies gedoen en later kon hy by die dorpsapteek oorkant die kerkplein (met sy versteende bome) help met die uitwas van bottels om weer vir medisyne (aan swartmense) gebruik te word. Intussen het hy by die polisiemag aansoek gedoen.
Ek stel my voor dat Tumelo John later van tyd tot tyd aan sy oupa sou terugdink. Die fier een, die een wat reeds baie oud was toe Tumelo John die Vrydag terug is plaas toe om sy mense te groet, want hy is deur die Suid-Afrikaanse Polisie as rekruut aanvaar en moes hom in Johannesburg vir diens aanmeld.
Hoe laat jy my skrik! sê sy oupa met die opkyk, die dag was al wit.
Kom nou, Oupa, jy word rêrig oud. Hoe sal ek jou laat skrik?
Maar die ou man hou sy gesig strak: Hoekom loop jy so stil? sodat Tumelo John vir hom lag.
As jy aankom, slaan my ore toe.
En die jongman lag harder: Dit lyk my Oupa het te veel groen grysappeltjies geëet!
Die ou man het oor die weer begin praat. Dit was die middel van Mei en die herfsaande – gaan kyk maar na die weerver­slae van 1973 – onverwags bitter koud.
Op Vrydag 25 Mei 1973 begin Tumelo John Moleko sy diens by die Suid-Afrikaanse Polisie in Cleveland, Johannesburg.
2 Johannesburg, Augustus 1988
Hierdie verhaal het eintlik geen begin nie.
Die skrywer het die naam Moleko die eerste keer gehoor in ’n gesprek met sy vriend. Moleko was ’n geval, sy naam niks­seggend, ’n naam sonder politieke bybetekenis. As jy dié naam voor ’n vergadering mense uitroep, sal jy met stompsin­nige stilswye begroet word; voor jou ’n versameling verdwaas­de gesigte vol onbegrip. Dit is ’n naam wat wegraak in ’n see van ander name, ’n naam nie van naamloosheid te onderskei nie.
T.J. Moleko was die spreekwoordelike gewone mens wat ge­dink het die lewe is ’n vuurtjie om jou by warm te maak en met vuur kan jy maar speel.
Die skrywer se belangstelling was geprikkel en die vriend het onderneem om die lêers van die geval – dit gaar tog net stof op by die prokureurs, het hy gesê – vir hom in die hande te kry. Want veertien en ’n half jaar nadat hy uit die Vrystaat weg is, het iets afsigteliks hom daar op die aand van 30 Novem­ber 1987 in die nabyheid van Tumelo John afgespeel.
’n Paar dae na die gesprek met sy vriend kom die skrywer tuis en daar lê dit. ’n Spul lêers in ’n groterige geel plastiek­inkopiesak ingedruk. Hoewel hy min of meer geweet het wat om te verwag, was die eerste dokumente in die boonste lêer – die mees onlangse – vir die skrywer nie sonder skokke nie en ineens het hy die eienaardige gevoel gekry dat hy liewer nie dieper moet grawe nie, dat iets verskrikliks ook met hom sal gebeur as hy verder lees. Dit het hom ’n ruk geneem om die gevoel van hom af te skud.
Hy het die warboel verklarings, briewe, ’n oneindige aantal vorms – wat ’n armsalige beeld van ’n lewe! – in ’n lyn van oor­saak en gevolg probeer plaas.
Wat die lewe sogenaamd met ons aanvang, is nie die ergste nie, het hy laat daardie aand gedink. Daardie lewe is net nog ’n woord, ’n doekie wat taal ons om die oë draai, want wat kan ons meer verbyster as dit wat die een mens in staat is om die ander aan te doen?
As ek ’n boek hiervan moet maak, dan is ek en hy saam daarin: die polisieman en die skrywer, die swarte en die witte, elk afgekamp in sy eie hougebied, maar saam tussen die kake van ’n opvreetmasjien waar net die blindes uitsig het en vryheid van beweging. Sy geskiedenis is my storie, sy verhaal: my be­heptheid.
Die lêeromslae was nie van dieselfde tipe nie. Jy kon hulle nie sommer in enige volgorde op ’n hopie pak sonder om gevaar te loop dat die hele spul begin gly en van die tafel aftuimel nie. Die stywe, skuinslopende swart omslag was onvanpas tussen die pap groenes. Dit was dan ook van die kliënt self, die brok­kies getuienis wat jy as leek oor jou eie saak sal versamel: per­soonsbewys, salaris en troudatum, die kind se geboorte, ampte­like briewe in ’n uitblafstyl om van doof te word, dowwe foto­kopieë …
Hoe sou hierdie versameling aan sy geel Checkerssakkie ge­kom het? het die skrywer gewonder. Al die moeite om ’n saak, ja meer as een, op te bou lyk skielik so tevergeefs. Om die een of ander rede kon die stapel voorbereidings nooit daarin slaag om ’n advokaat op pad na die hof se leertas te haal nie. En die kans lyk skraal dat daar aan hierdie feite plek afgestaan sal word in leergebonde regsuitsprake.
Die geel plastieksak was daarom nie onvanpas nie, ’n nuttige houer om van ’n nuttelose sameraapsel saam met jou tuinafval by ’n munisipale stortingsterrein ontslae te raak.
En, het dit by die skrywer gespook, vir jou is daar sekerlik meer as dit? Jy sien tog hoe dit skakel met die geel van die Vry­staat self. Jy moet gaan plek maak vir Tumelo John in die trotse grond van sy Senekalse oupa.
3 Johannesburg, 1973 …
Die Vrydag in 1973 toe Tumelo John by die Clevelandse polisie­stasie opdaag, was daar onder sy bagasie ’n bruin-en-swart klei­pot wat sy ma hom saamgegee het.
Vat dit saam, het sy gesê. Ons het niks anders om jou te gee nie, vat dit saam. Ek het ’n broer gehad – jou oom, jy sal hom nie ken nie – hy was so jonk soos jy toe hy weg is Johannesburg toe en ons het nooit, ooit weer iets van hom gehoor nie.
Dit was ’n ongemaklike afskeid, hy was nooit baie na aan haar nie, maar hy het begryp wat sy wil sê: moenie jou mense vergeet nie, vat dit saam en dink aan ons, jou oupa is lief vir jou en jou ouma het dit gemaak, dis van hierdie grond, die kleigat op Buurmansfontein.
Maar sy kan nie en hy – eintlik bly daaroor – sê sommer: Dit lyk my julle dink julle gaan my nooit weer sien nie.
Hy moes maar erg bedremmeld gelyk het, daar in die bedry­wige binnehof van die polisiestasie, ’n groentjie van die plaas.
Op die bank teen die muur het ’n man in netjiese uniform en met ’n selfversekerde glimlag sy koerant laat sak.
Jy moet Moleko wees, het hy in Zulu gesê. Jy’s die een wat by my intrek.
So, stel ek my voor, het Tumelo John vir Nkosi ontmoet, die groot man wat toe al as konstabel vier jaar diens agter die rug het, met ’n yl snorretjie wat oor die hele lengte van sy bolip span tot verder af om die mondhoeke, iemand met opvallend klein ore, en oë ewe opsigtelik diep onder sy voorkop: die bedaardheid self.
Kom laat ek jou die barakke gaan wys. Hy prop die opge­voude koerant onder sy arm.
Die barakke huisves meer as honderd ongetroude polisie­manne. Hier het Tumelo John eers ongeveer vyf weke tuisge­gaan tot tyd en wyl sy opleiding van ses maande by die polisie­kollege ’n aanvang sou neem. Daarna volg ’n verdere verblyf van drie jaar tot hy vroeg in 1977 saam met Busi in Soweto gaan bly het.
Hier het hy ook Sithole ontmoet. En vir Kriek.
’n Kamer soos dié wat hy met Nkosi moes deel, het hy tóé nog nie geken nie, so luuks was dit vir hom. Sy skamel klere in die ingeboude kas sou die volgende dag aangevul word met stelle kakie-uniforms.
Die kleipot het hy met water volgetap en plek daarvoor in­geruim op die ingeboude houtblad reg onder die spieël.
Hy het ’n ruk stil op sy bed gaan sit om weer na alles te kyk. ’n Bed vir hom alleen, ’n kas net vir sy klere. Nkosi se radio het ’n prominente plek op die tafel by die venster ingeneem en op die oorkantste bed het die koerant gelê waar Nkosi dit so effe neergegooi het.
Voor Tumelo John uit is, het hy vlugtig na die voorblad ge­kyk, na ’n berig van ’n man wat die vorige dag in die Johannes­burgse landdroshof verskyn het op ’n klag van crimen injuria omdat hy ’n swart advokaat ’n kaffer genoem het; die man is telkens deur die landdros gewaarsku oor sy beledigende hou­ding in die hof; die saak is uitgestel.
Hy moes wag vir die volgende inname van kadette by die nuwe opleidingskollege vir swart polisiemanne in Noord-Transvaal. Intussen het hy allerlei peuselwerkies verrig om solank een en ander van die roetine by ’n polisiestasie te leer. Nie sonder opwinding nie, want op ’n dag vroeg in Junie is ook hy – so ’n te­kort was daar aan polisie – aangesê om gereed te staan by ’n staaltoufabriek in hulle buurt waar 1 279 swart werkers begin staak het.
Maak jou reg vir moeilikheid, sê Nkosi toe die konvooi deur die fabriek se hek ry. Dis trekarbeiders, jy kan maar sê almal uit Mosambiek.
Voor ’n gebou met varkdraaddiefwering teen die rye, rye vensters staan drie polisiemanne – een met ’n kort stokkie onder sy arm, ’n kaptein, sou Tumelo John later weet – tussen ander witmanne met blikhoede op. Een wys na die ou mynhoop langs die hostel.
Hulle kry opdrag om te ontplooi en Tumelo John sorg dat hy op Nkosi se hakke bly.
Staan soontoe, jy staan te naby, sê Nkosi. Ek ken hierdie plek. Hierdie ouens vat g’n kak en van niemand nie, maar van­dag gaan hulle hul gatte sien!
Oral op die mynhoop sit stakers, ook onder die bloekom­bome aan die voet.
Tumelo John vryf oor die punt van sy knuppel, skuif sy pet die honderdste keer reg en kyk uit die kante van sy oë na die dun stokkie van hul bevelvoerder.
Daar word heen en weer geroep.
Die groepie stakers reg voor hom sit op die oog af rustig onder die enorme bloekom. Hulle stuur ’n bierkarton onder mekaar aan. Een kyk half oor sy skouer en roep na Tumelo John in ’n taal waarvan hy geen woord kan onderskei nie. Die staker se houding was egter duidelik en verstaanbaar. Daar was woede in sy oë en uit die ruk van sy lyf kon jy ’n hele rits woorde lees met intense frustrasie voorop.
Hy kyk na Nkosi maar dié staan en raps met sy knuppel – asof hy vlieë verwilder – en praat met ’n ander konstabel. Een van die stakers staan op, drentel ’n ent weg en gaan slaan water af teen ’n ander boomstam.
’n Wind begin pluk aan die bloekoms. Tumelo John kan by tye nie meer hoor of daar gepraat word nie; hy sien net hou­dings van ergernis en gegriefdheid.
Dit alles net oor R3,00, kom Nkosi later vir hom sê. Die ander ouens in die fabriek wat nie in die kampong bly nie, kry nou ’n R3,00-toelaag per maand en dié bliksems wil dit ook hê. Hulle weet natuurlik nie watter gat vreet busgeld in ’n mens se sak nie.
Daar was dié dag geen konfrontasie nie. Die werkers het die hele tyd in hulle groepies bly rondsit. Bierkartonne is aanhou­dend gelig. Teen die middag het die droë wind al sterker ge­waai. Die stemme was nou heeltemal onhoorbaar. Die geruis van die bloekoms het Tumelo John skoon doof gemaak en die vlae dun mynsand het hom sy oë op skrefies laat trek.
Maar Tumelo John was bly oor sy werk in die polisie. Die beste ding wat nog ooit met my gebeur het, het hy gedink. Elk­een kan nie maak en breek soos hy wil nie, daar moet vrede heers en dis die kant waaraan ’n mens wil wees.
En tog het die dag by hom bly spook. Daar was iets in die stakers se houding wat hom aan die plaas in die Vrystaat laat dink het. Die rustelose manier van sit, waarop bier gedrink word; die uitdrukking in die oë, die gebare. Arme drommels, wat kan jy op dié manier bereik!
Die aand teen slapenstyd staan Tumelo John en water drink voor die spieël. Nkosi het al ingekruip, maar peuter nog aan sy radio.
Ek hoor daardie stakers kry maar R20,00 in die maand.
Wat verwag jy, hulle het nie skoolgegaan nie. Wat kan hulle anders doen?
Ek weet wat dit is om arm te wees, sê Tumelo John. R3,00 se verhoging is nie so kwaai nie en kyk, hulle wou nie sommer daaroor baklei nie. Hy skep ’n halfbeker water uit die kleipot en dink aan sy oupa, hy’t ook nie skoolgegaan nie.
Die fout met daardie manne vandag, antwoord Nkosi agter sy rug, is hulle weet nie hoe om die ding aan te pak nie. Dis alles hulle eie skuld. Weet jy, iemand het vir hulle ’n briefie teen die baas se kantoordeur vasgesteek. Dis hoe hulle eise stel: waar­sku die base. Shit! Wat kan jy só uitrig? Daardie soort fabriek het werkerkomitees waar almal oor griewe kan kom praat. Hulle sal nog leer.
Tumelo John sien in die spieël hoe hy sy kleipot met ’n piering toemaak. Sy oupa het gesien toe hy die kleipot by sy ma vat. Ek is bly jy gaan weg, het die ou man gesê. Die wêreld bly nie dieselfde nie en mense kan nie vir altyd op plase bly nie. Maar, Tumelo, jy moenie vergeet nie, jy is soos daardie kleipot. Kyk hoe bruikbaar is hy, maar hy bly altyd van die aarde, van dit waarvan hy gemaak is. Jy moet dit onthou: al word jy hoe slim, jy bly maar soos ’n kleipot.
Simpel Mosambiekers, sê Nkosi. Dis nou een ding van ’n witman: jy moet die regte kanale gebruik, my boetie!
In 1973 was Frelimo aan die baklei in Mosambiek. En Smith in Rhodesië. En vakbonde vir swartes het in Suid-Afrika nie be­staan nie.
Een nag in Augustus, in die holte van sy kamer by die polisie­kollege in Hammanskraal, vlie daar ’n vlermuis bokant sy kop. Hy druk sy kop so diep as moontlik in die kussing, maar dit neem ’n hele ruk voor die verdwaalde soogdier ophou om kruis en dwars wind in sy oor af te klap.
Die volgende oggend dink hy nog na oor die dreigende sen­sasie van die vorige nag, maar met die vreemde gevoel van ’n sensitiewe doofheid asof die vlerkbewegings van binne uit sy kop gekom het en klop om uitgelaat te word.
Tumelo John was onder die eerste swart kadette wat hulle opleiding by Hammanskraal, 40 km noord van Pretoria, gekry het. Die Hamman na wie die nedersetting aan die Apiesrivier vernoem is, het ’n eeu gelede glo hier in die gemengde bosveld van Transvaal ’n staning en veepos gehad.
Die opleidingskollege lê óór die grens tussen die sentrale regering en Bophuthatswana. Voor die lang stoep van die ou ge­bou strek ’n groot oop terrein waar die studente daagliks heen en weer beweeg in ’n verskeidenheid drilpasse, asof hulle daar­mee alle politieke verskille meteens en kragdadig in die grond wegtrap.
Binnelandse rus is hoog op die lys van prioriteite. Die studente maak ’n uitgebreide kursus in infanterie met intensiewe krygs­oefeninge mee. Die opleiding in selfverdediging, geklee in name soos karate en joejitsoe, is ’n aanduiding dat ook die grense na Japan daagliks met die nasionale worstelkuns oorgesteek word.
Dan is daar lesings. In goed toegeruste klaskamers – en Tumelo John moes dikwels teruggedink het aan die armsalige plaas­skooltjie in Senekal se distrik – word kursusse aangebied in Strafreg, Strafproses- en Bewysreg; die Polisiewet word intensief bestudeer en deur sommige van die vensters kon Tumelo John sien hoe dit buite onstuitbaar lente word: tussen die rooibos en raasblare daag die eerste rooi klonte van die koraalboom en kort daarna die vlae wit van drolpere.
Nog nooit het ’n halfjaar vir Tumelo John verbygevlieg soos die laaste 6 maande van 1973 nie. Jou peloton ontplooi, jy dril en word onderrig in noodhulp. Die een dag leer jy hoe om ver­skillende vuurwapens veilig te hanteer, die volgende môre hoe om dit doeltreffend te gebruik. Vir die een toets moet jy leer hoe jy jou medemens in ’n heterogene bevolking moet dien, hoe belangrik dit is om goeie menseverhoudinge tussen alle rasse in te skerp. En buite op die stoep hoor jy hoe die een se­nior instrukteur – sy van was Van Zyl – ’n jongman van ’n ander ras smalend toevoeg: Jóú mense dink hulle is royal game, nes die kwêvoël: ’n mens mag niks met julle aanvang nie; intussen is daar fokkol tussen die ore!
Sulke teenstrydighede het Tumelo John opgeval maar geen­sins afgeskrik nie. Hy het wel die aand alleen in sy kamer weer aan die instrukteur se opmerking gedink en toe skiet ’n segging van sy oupa hom te binne. Die bobbejaan sien wonderlik goed, jy sal sweer hy kyk net mooi niks mis nie, maar die holte van sy eie oog, dit sien hy nie. En toe Tumelo John daardie dag be­gin lag, het sy oupa bygevoeg: Dis nie ek wat so sê nie. Dis die oumense, vanmelewe het ek hulle dit baie hoor sê. En jare na sy opleiding by Hammanskraal sou Tumelo John ook aan dié woorde dink. Hy sou toe ’n ou idioomboekie gaan naslaan en jou werklikwaar, daar staan dit toe opgeteken!
Met die uitpasseer op 14 Desember het ’n generaal Stevens van hoofkantoor hulle toegespreek. Hy het die jong konstabels vermaan om altyd die regte van die individu te respekteer. Julle moet onthou, het die generaal gesê, die allerlaaste stap tot julle beskikking is om iemand toe te sluit.
Hierna het die kollege se gimnastiekspan sy (later gebruik­like) puik vertoning gelewer en ’n demonstrasiegroep het lig­gaamsoefeningvertonings aangebied op die maat van tradisio­nele liedere.
Tumelo John was nie deel van die demonstrasiegroep nie; ook nie van die gimnastiekspan nie, hoewel hy dwarsdeur sy kursus die beste in sy peloton gevaar het met oefeninge op die houtperd.
Middel Desember van daardie jaar is hy weer terug in Johannes­burg, nou ’n behoorlike konstabel.
In sy afwesigheid is Nkosi bevorder tot sersant en Tumelo John sou voortaan ’n kamer deel met Sithole, ’n gebore Johan­nesburger en iemand