Tyd vir “Eminent Domain” in SA?Die konsep dat daar beter gebruike vir eiendom as in sy huidige vorm is, word in verskillende lande reeds wyd gebruik. Die konsep dat enige eiendom onderwerp kan word aan iemand se idee van ŉ nuttiger gebruik daarvan, is in breë trekke die strekking van die regsterm ‘Eminent Domain‘. Veronderstel iemand besit ŉ groterige stuk strandgrond met ŉ klein gehuggie daarop. Die eienaar oorweeg glad nie ŉ verkoop nie. Die dorpie rondom die erf kan doen met ŉ bietjie ontwikkeling. Die Stadsraad kan op onteiening terugval om daar ŉ stadsaal te bou. Maar die privaatsektor het net ‘gewillige verkoper’ om op terug te val. Dit is waar ŉ ‘Eminent Domain’ konsep tot hulp kan wees. ŉ Ontwikkelaar wend hom tot die owerheid en eis die onteiening, aan hom van die grond, met die voorstel dat ŉ klein inkopiesentrum, ŉ luukse oord en ŉ biblioteek van groter nut vir die gemeenskap sal wees as onontwikkelde strandgrond. Onregverdig of waardeskeppend? Gegewe dat die gemeenskap saamstem, die nodige regte deur die owerheid ondersteun word, word die grond aan die ontwikkelaar onteien teen markwaarde. Dit is naby aan die beginsel van ‘use it or lose it‘ behalwe dat die markwaarde bekom word. Veronderstel verder dat die stadsraad die omliggende grond besit. Weereens sien iemand ŉ beter nut en waarde daarin, en loods ŉ ‘Eminent Domain’- aansoek. Netso ook ŉ stuk grond wat onteien is vantevore, selfs grond wat onder die grondhervorming vervreem is en onderbenut word. Die swaard sny twee kante toe. Die boer wat net bossies teel is in die ED-visier. Die suksesvolle buurman; die Staat wat grond wil aanwend vir kleinboere; die onderneming wat ŉ vliegveld wil vestig; is almal geregtig om so ŉ aansoek te loods. So word die beste waarde en nut van die grond ontsluit. Die inisiatief word nie gestrem deur die onwilligheid van die lakse of onkundige eienaar nie. Die reëls van ED kan interessant wees. Die beginsel van ‘groter nut’ en ‘onteiening teen markwaarde’ moet saam gesien word. Twee nydige bure wat mekaar wil ED moet onderhewig wees aan ŉ minimum sowel as ooglopend beter benutting. ED kan selfs verder gevoer word as net grond. Veronderstel sekere klasse van besittings word hieraan onderwerp, bv. geboue, myne, onbruik en verval word outomatiese teikens. Die voordeel is dat eienaarskap ŉ obligasie van benutting dra. ŉ Leë kerk kan ŉ slaghuis word. ŉ Park word ŉ kerk. ŉ Ongebruikde trekker word weer ŉ werkende bate. Gegewe dat ŉ sterk en onwrikbare beginsel wat regverdig na beide kante toe sny, kan ŉ robuuste ED die beginsels van eiendomsreg op sy kop keer en versterk.