Nakong ea lilemo tsa khale, patlisiso e mengata ea sechaba e ne e se e lekanyelitsoe ebile e sebelisoa ka har'a melao e hlakileng. Lipatlisiso tsa sechaba lilemong tsa dijithale li fapane. Bafuputsi-hangata ka ho sebelisana le mekhatlo le mebuso-ba na le matla a mangata holim'a barupeluoa ho feta nakong e fetileng, mme melao ea hore na matla ao a lokela ho sebelisoa a e-s'o hlake. Ka matla, ke bolela feela matla a ho etsa lintho ho batho ntle le tumello ea bona kapa esita le tsebo. Mefuta ea lintho tseo bafuputsi ba ka li etsang ho kenyeletsa boitšoaro ba bona le ho ba ngolisa litekong. Ha matla a bafuputsi ba boloka le ho ferekanya a ntse a eketseha, ha hoa ka ha e-ba le keketseho e lekanang ea ho hlaka hore na matla ao a lokela ho sebelisoa joang. Ha e le hantle, bafuputsi ba tlameha ho etsa qeto ea ho sebelisa matla a bona ho latela melao e sa lumellaneng le e fetellanang, melao le melao. Kamello ena ea bokhoni bo matla le tataiso e hlakileng e baka maemo a thata.
Mofuta o mong oa matla ao bafuputsi ba nang le oona joale ke bokhoni ba ho sheba boitšoaro ba batho ntle le tumello ea bona kapa tlhokomelo. Bafuputsi ba ka etsa sena nakong e fetileng, empa ka nako ea digital, tekanyo e fapane ka ho fapaneng, 'nete e' nile ea phatlalatsoa ka makhetlo ke lifilimi tse ngata tsa mehloli e meholo ea litaba. Haholo-holo, haeba re tloha sekaleng sa seithuti kapa moprofesa ho e-na le hoo re nahana ka boholo ba k'hamphani kapa mebuso-eo lifuputsi li ntseng li kopana ka eona-litaba tse ka 'nang tsa e-ba teng boitšoarong li fetoha tse rarahaneng. Papiso e 'ngoe eo ke nahanang hore e thusa batho ho bona eka maikutlo a ho behoa leihlo ke panopticon . Qalong e hlophisitsoeng ke Jeremy Bentham e le mohaho oa lichankana, panopticon ke mohaho o chitja o nang le lisele tse hahiloeng haufi le tora ea bobeli (setšoantšo sa 6.3). Mang kapa mang ea lulang setsing sena sa balebeli a ka hlokomela boitšoaro ba batho bohle ka likamoreng empa a se ke a iponahatsa. Ka hona, motho ea lebaleng la balebeli ke seboni se sa bonahaleng (Foucault 1995) . Ho baemeli ba bang ba boinotšing, lilemo tsa digital li re fetisitse chankaneng ea panoptic moo lik'hamphani tsa theknoloji le mebuso li lula li shebeletse le ho pheta mekhoa ea rona.
Setšoantšo sa 6.3: Moqapi oa chankana ea panopticon, e qalileng ho hlophisoa ke Jeremy Bentham. Bohareng, ho na le seboni se sa bonahaleng se ka bonang boitšoaro ba bohle empa se ke ke sa hlokomeloa. E ngotsoe ke Willey Reveley, 1791 (Mohloli: Wikimedia Commons ).
Ho beha setšoantšo sena hanyenyane, ha bafuputsi ba bangata ba sechaba ba nahanisisa ka lilemo tsa digital, ba inahanela ka hare ho tora ea ho lebela, ho sheba boitšoaro le ho theha boitsebiso bo ka sehloohong bo ka sebelisoang ho etsa lipatlisiso tse thahasellisang le tsa bohlokoa. Empa hona joale, ho e-na le ho inahana u le ka tlung ea ho lebela, nahana hore ue mong oa lisele. Tlaleho eo e kholo e qala ho shebahala joaloka seo Paul Ohm (2010) se bitsitseng ditaba tsa tšenyo , e ka sebelisoang ka litsela tse sa nepahaleng.
Babali ba bang ba buka ena ba na le tokelo ea ho phela linaheng tseo ba tšepang baboni ba bona ba sa bonahaleng ho sebelisa lintlha tsa bona ka mokhoa o nang le boikarabelo le ho li sireletsa ho bahanyetsi. Babali ba bang ha ba na lehlohonolo, 'me ke kholisehile hore lintlha tse hlahisitsoeng ke leihlo la boima li hlakile ho bona. Empa ke lumela hore esita le ho babali ba nang le mahlohonolo ho ntse ho e-na le ho ameha hoa bohlokoa ho phahamisetsoe leihlo: ts'ebeliso ea bobeli e sa lebelloang . Ke hore, database e entsoeng ka morero o le mong-e reng ho tsepamisa lipapatso-ka letsatsi le leng e ka sebelisoa bakeng sa morero o fapaneng haholo. Mohlala o tšabehang oa tšebeliso ea bobeli e sa lebelloang e etsahetse nakong ea Ntoa ea Bobeli ea Lefatše, ha litlaleho tsa palo ea 'muso li sebelisetsoa ho fokotsa ts'oaetso e neng e etsoa khahlanong le Bajuda, Roma le ba bang (Seltzer and Anderson 2008) . Litsebi tsa lipalo-palo tse ileng tsa bokella boitsebiso nakong ea khotso li batla li na le boikemisetso bo botle, 'me baahi ba bangata ba ba tšepa hore ba sebelise boitsebiso ka boikarabelo. Empa, ha lefatše le fetoha-ha Manazi a qala ho busa-lintlha tsena li ile tsa thusa tšebeliso ea bobeli e neng e sa lebelloa. Ho bonolo feela, hang ha ho ne ho e-na le boitsebiso bo botle bo hlollang, ho thata ho lebella hore na ke mang ea ka e fumanang le hore na o tla sebelisoa joang. Ha e le hantle, William Seltzer le Margo Anderson (2008) ba tlalehile linyeoe tse 18 tseo ho tsona litšebeletso tsa sechaba li amehileng kapa li ka kenngoa litabeng tsa litokelo tsa botho (tefo 6.1). Ho feta moo, kamoo Seltzer le Anderson ba hlalosang kateng, lethathamong lena ha ho pelaelo hore ha le na thuso hobane liketso tse ngata tse hlekefetsang li etsahala ka sekhukhu.
Lethathamo la 6.1: Litaba tseo ho tsona ho neng ho ameha litlaleho tsa Population Data kapa li ka kenngoa litabeng tsa litokelo tsa botho. Sheba Seltzer le Anderson (2008) bakeng sa tlhahisoleseding e eketsehileng mabapi le nyeoe le litekanyetso tsa ho kenyelletsa. Tse ling, empa hase tsohle, tsa linyeoe tsena tse amanang le tšebeliso ea bobeli e sa lebelloang.
Batho ba ikhethileng kapa lihlopha
Tsamaiso ea data
Tlōlo ea litokelo tsa botho kapa boikemisetso ba naha
Australia Lekholong la bo19 la lilemo le la pele la bo20 la lilemo Maaborigine Ho ngolisoa ha baahi Ho falla ha lifofane, likarolo tsa mahloriso
China 1966-76 Tšimoloho e mebe nakong ea phetoho ea moetlo Ho ngolisoa ha baahi Ho falla, ho susumelletseha mokhopi oa mabifi
Fora 1940-44 Bajuda Ho ngolisoa ha baahi, ho hlahloba batho ba khethehileng Ho qobelloa ho falla, ho hlasela morabe
Jeremane 1933-45 Bajuda, Roma le ba bang Tse ngata Ho qobelloa ho falla, ho hlasela morabe
Hungary 1945-46 Baahi ba Jeremane le ba tlaleha puo ea 'mè oa Sejeremane 1941 palo ea sechaba Ho falla ho qobelloa
Netherlands 1940-44 Bajuda le Roma Mekhoa ea ho ngolisa batho Ho qobelloa ho falla, ho hlasela morabe
Norway 1845-1930 Samis le Kvens Litlhahlobo tsa baahi Ho hloekisa morabe
Norway 1942-44 Bajuda Lenane la palo ea batho ba khethehileng le lenane la batho ba neng ba reriloe Genocide
Poland 1939-43 Bajuda Ka ho khetheha ho hlahlojoa ho khethehileng Genocide
Romania 1941-43 Bajuda le Roma 1941 palo ea sechaba Ho qobelloa ho falla, ho hlasela morabe
Rwanda 1994 Matutsi Ho ngolisoa ha baahi Genocide
Afrika Borwa 1950-93 Machaba a Afrika le a "Mbala" Kakaretso ea sechaba sa 1951 le ho ngolisoa ha baahi Leeme la likamano, khetho ea ho vouta
United States Lekholong la bo19 la lilemo Batho ba Amerika Litlhahlobo tse khethehileng, likoloi tsa batho Ho falla ho qobelloa
United States 1917 Bosebeletsi ba qosoang molao ba tlōlang molao Kakaretso ea 1910 Phuputso le ts'ebetso ea ba qobang ho ngolisa
United States 1941-45 Maamerika a Majapane Ho baloa ha batho ba 1940 Ho falla le ho kena malapeng
United States 2001-08 Likhukhuni tse lebeletsoeng Liphuputso le lintlha tsa tsamaiso Ho etsa lipatlisiso le ho qosoa ka likhukhuni tsa malapeng le tsa machaba
United States 2003 Arab-Amerika Ho baloa ha batho ba 2000 Tse sa tsejoeng
USSR 1919-39 Batho ba fokolang haholo Batho ba bangata ba na le litlhahlobo Ho itokisetsa ho falla, kotlo ea litlōlo tse ling tse tebileng tsa molao
Bafuputsi ba tloaelehileng ba sechaba ba hole le ntho leha e le efe e kang ho kenya letsoho litabeng tsa tlhekefetso ea litokelo tsa botho ka ho sebelisa sekolo sa bobeli. Ke khethile ho bua ka eona, leha ho le joalo, hobane ke nahana hore ho tla u thusa ho utloisisa hore na batho ba bang ba ka itšoara joang mosebetsing oa hau. A re ke re khutlele Sebokeng sa Litakatso, Maqhama le Nako, mohlala. Ka ho kopanya hammoho data e feletseng le e nang le granular e tsoang ho Facebook e nang le boitsebiso bo feletseng le ba granular bo tsoang Harvard, bafuputsi ba entse pono e makatsang ea bophelo ba setso le setso sa liithuti (Lewis et al. 2008) . Ho bafuputsi ba bangata ba sechaba, sena se bonahala eka ke setsi sa basebetsi, se ka sebelisoang hantle. Empa ho ba bang ba bang, ho shebahala eka ke tšimoloho ea lekunutu la tšenyo, e ka sebelisoang ka mokhoa o sa lokelang. Ha e le hantle, mohlomong ke e 'ngoe ea tsona.
Ho phaella ho leihlo le leholo, bafuputsi-hape ba sebelisana le lik'hamphani le mebuso-ba ka kena-kenana haholo le bophelo ba batho e le hore ba etse liteko tse laoloang ka tsela leha e le efe. Ka mohlala, ka Phekollo ea Maikutlo, bafuputsi ba ngolisitse batho ba 700 000 tekong ntle le tumello ea bona kapa tlhahiso ea bona. Joalokaha ke hlalositse khaolong ea 4, mofuta ona oa ho ngolisa sephiri ka sephiri ha o tloaelehile, 'me ha o batle ho sebelisana le lik'hamphani tse kholo. Ha e le hantle, khaolong ea 4, ke u rutile hore na u ka e etsa joang.
Ha ba talimane le matla ana a eketsehileng, bafuputsi ba itšetlehile ka melao e sa lumellaneng le e kopanetsoeng, melao le melao . Mohloli o mong oa ho se lumellane hona ke hore bokhoni ba lilemo tsa digital bo fetoha ka potlako ho feta melao, melao le litekanyetso. Ka mohlala, Common Rule (sethaleng sa melao e tsamaisang lipatlisiso tse fanoang ke 'muso United States) ha ea fetoha haholo ho tloha ka 1981. Mohloli oa bobeli oa ho se lumellane ke hore mekhoa e potolohileng likhopolo tse sa bonahaleng tse kang tsa boinotši li ntse li phehisana khang ke bafuputsi , baetsi ba melao, le baetsi ba molao. Haeba litsebi likarolong tsena li ke ke tsa fihlela tumellano e tšoanang, ha rea ​​lokela ho lebella hore bafuputsi ba nang le ts'ebetso kapa ba ikarabellang ba etse joalo. Mohloli oa boraro le oa ho qetela oa ho se lumellane ke hore lipatlisiso tsa lilemo tsa dijithale li ntse li kopantsoe le maemo a mang, e leng se lebisang melaong le melao e ka fetellanang. Ka mohlala, Phekollo ea Maikutlo e ne e le ts'ebetso pakeng tsa rasaense oa data ho Facebook le moprofesa le seithuti sa Cornell. Ka nako eo, ho ne ho tloaelehile ho Facebook hore u sebetse liteko tse kholo ntle le ho hlokomeloa ha batho ba bang, hafeela liteko li latela melao ea tšebeletso ea Facebook. Ha Cornell, melao le melao e fapane haholo; hoo e batlang e le liteko tsohle li tlameha ho hlahlojoa ke Cornell IRB. Kahoo, ke melao efe ea melao e lokelang ho laola pheko ea maikutlo-ea Facebook kapa ea Cornell? Ha ho na le melao e sa lumellaneng le e fetellanang, melao le melao-motheo esita le bafuputsi ba nang le morero ba ka 'na ba thatafalloa ho etsa ntho e nepahetseng. Ha e le hantle, ka lebaka la ho se lumellane, ho ka 'na ha se ke ha e-ba le ntho e le' ngoe e nepahetseng.
Ka kakaretso, matla ana a mabeli a eketsehileng le ho hloka tumellano mabapi le hore na matla ao a lokela ho sebelisoa joang-a bolela hore bafuputsi ba sebetsang mehleng ea digital ba tla tobana le liteko tsa boitšoaro bakeng sa bokamoso bo hlaheletseng. Ka lehlohonolo, ha u sebetsana le mathata ana, ha ho hlokahale hore u qale ho tloha qalong. Ho e-na le hoo, bafuputsi ba ka fumana bohlale bo tsoang mekhoeng le mekhoa ea boitšoaro e neng e kile ea etsoa pele, lihlooho tsa likarolo tse peli tse latelang.