Disleksie: ‘Brein is bloot anders bedraad’Foto ter illustrasie. (Foto: Michał Parzuchowski/Unsplash) Ongeveer 20% van mense wêreldwyd word deur disleksie geraak, ’n syfer wat ook in Suid-Afrikaanse skole en werksomgewings weerspieël word. Disleksie, ’n neurologiese versteuring, dien as die onsigbare, dikwels onoorkombare struikelblok tussen mense en alledaagse leesaktiwiteite, vertel Sandra Stark, voorsitter van die Red Apple Dyslexia Association (RADA) in Vereeniging, Gauteng. Hoewel dié versteuring vir talle mense ’n stokkie daarvoor steek om met gemak daaglikse take aan te pak, is dit ’n wanopvatting om dit oor dieselfde kam as intelligensie te skeer. “Mense vergelyk intelligensie met leesvermoë, wat lei tot ŉ gevolgtrekking dat dislektiese mense onintelligent is. Dit is bloot net nie waar nie,” sê Stark. Disleksielyers prosesseer inligting in hul regter- kreatiewer hemisfeer van die brein, terwyl die res die linkerhemisfeer gebruik wanneer hulle lees. Dit beteken dat disleksielyers dikwels iets tot vyf keer oor moet lees om te begryp wat op die papier geskryf staan. Nie omdat dit te ingewikkeld of bo die persoon se vuurmaakplek is nie, maar omdat ŉ disleksielyer se brein bloot op so ŉ wyse bedraad is dat hulle nie onmiddellik inneem wat hulle lees nie. “Dink jou in. Jy kom by die werk of skool en word met Chinese skrif gekonfronteer wanneer jy e-posse probeer lees, probeer aangaan met jou daaglikse take,” verduidelik Stark. Ten spyte van lees- en leerstruikelblokke, is disleksielyers gewoonlik diegene wat woeker in kreatiewe- of entrepreneursrolle, verduidelik Stark. Werkgewers moet dus gesteld wees daarop om dislektiese persone in rolle aan te stel waar hulle dié kreatiewe denke behoorlik kan inspan. ŉ Voorbeeld van hoe ŉ dislektiese persoon se brein funksioneer, word in die woord “onmiddellik” gevind: “Wanneer enigiemand aan dié woord dink, dink hulle aan hoeveel d’s daarin is en hoe dit op ŉ papier geskryf sal lyk. ŉ Disleksielyer maak nie hierdie gevolgtrekkings nie, maar sal bloot aan ŉ prentjie probeer dink om die woord vir hulle te laat sin maak.” Stark verduidelik verder dat die departement van maatskaplike ontwikkeling disleksie as ŉ gestremdheid klassifiseer, hoewel dit dikwels oorgesien word, aangesien dit nie met die eerste oogopslag bespeur kan word nie. Dit dra ook daartoe by dat daar soms moeilike, uitdagende en dikwels onmoontlike verwagtinge aan disleksielyers gestel word. “Jy sal nie vir iemand in ŉ rolstoel vra om op te staan en trappe te klim nie,” stel Stark die vergelyking. Disleksie, verduidelik Stark, is ook nie ŉ geneesbare toestand nie. Daar is nie enige medikasie wat daarvoor geneem kan word nie. Dislektiese mense moet die wêreld soos wat hy bestaan leer ken en trotseer, ongeag die uitdagings wat daarmee gepaard mag gaan. Stark benadruk ook dat dislektiese mense nie kies om dislekties te wees nie, en deur hulle verder uit die samelewing te stoot, nie tot enigiemand se voordeel is nie. “Dislektiese mense is dikwels ook depressief weens die feit dat hulle nie aanvaar in werk- of skoolomstandighede voel nie. Hulle is dikwels eensaam en leef in ŉ geïsoleerde wêreld. “Die sleutel om ŉ disleksielyer in enige omgewing te akkommodeer, is empatie. Hoewel mense dikwels nie hulself bemoei om ten alle tye begrip te toon vir ‘n ander se omstandighede nie, is dit dikwels nodig om jouself in ander se skoene te plaas om sodoende die aanpassings te begryp wat jy ter wille van hul gestremdheid moet maak.” Stark verduidelik dat disleksie oorerflik is en dat dit nie enigsins generasies oorslaan nie. Dit beteken dus dat ouers met disleksie amper daarvan verseker kan wees dat hul kinders dit ook gaan hê. Dit kan bespeur word onder kinders so jonk soos twee jaar wat onderontwikkelde taalvaardighede het. “Dit beteken dat hulle nog nie in vol sinnetjies begin praat nie.” Hulle sukkel ook om rympies raak te hoor of te maak, en vermy enige boekies of iets wat soos leeswerk lyk. RADA assesseer en diagnoseer kinders van negejarige ouderdom af formeel, waarna die nodige skoolaanpassings gemaak kan word om die leerder te akkommodeer. Een van die hoofstruikelblokke vir dislektiese kinders in skole is oningeligtheid, meen Stark. Leer- en leesstruikelblokke, soos disleksie, vorm nie deel van baie onderwyskursusse nie. Dit beteken dat talle onderwysers vir die eerste keer daarmee te doen kry wanneer die leerders reeds voor hul sit, iets wat RADA daadwerklik probeer aanspreek. “Onderwysers is die tweede punt van identifisering ná die ouers. Dit is dus belangrik dat hulle oor sekere gestremdhede in hul kursusse opgelei word. Hopelik sal dit binnekort deel word van universiteitskurrikulums.”