Ndi ngani Mulayo wa Ndinganyiso wo phasiswa?
Mulayo wo phasiswa u itela uri pfanelo ya ndinganyiso i re kha khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u ya nga vhusimamilayo. Ndivhotiwa dzawo ndi u fhelisa tshialula tshi songo teaho na u phuromotha ndinganyiso nga u angaredza nga u nekedzwa tshomedzo dzine dza shumisea zwavhui kha u thasulula kana u lugisa dzimbilaelo?
Ndi nnyi ane a vha na vhuifhinduleli ha u anziela tshi?
Musi muhumbeli o vhiga mulandu wa tshialula we u thomani wa vha u tshi dzhiiwa hu ngoho, muthu ane a vha na vhuifhinduleli ha u anziela ndi muhwelelwa ane a tea u anziela uri tshialula a tsho ngo tsha vha hone kana uri vhuifari a ho ngo isendeka nga zwiitisi zwo iledzwaho?
U ya nga Mulayo, ndi maitele afhio ane mupondwa wa tshialula a tea u a tevhedzela u itela u bvela phana na mulandu?
Muthu muwe na mu?
Muthu muwe na muwe a no khou itela muwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina?
Muthu muwe na muwe a no khou ita ngauralo sa mura?
Muthu muwe na mu?
Dzangano iwe na iwe ine a khou zwi itela mirao ya?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu.
Muvhilaeli a nga kwama mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u vhiga mbilaelo kha fomo yo tiwaho. Mabalane wa Khothe ya Ndinganyiso u o thusa mupondwa kha u thasulula dzimbilaelo?
Khothe ya Ndinganyiso i nga ita ndaela ya thasululo dzifhio?
Khothe ya Ndinganyiso I na maana a u ita hoisiso malugana na khumbelo nga fhasi ha Mulayo na u ita ndaela dzo teaho kha nyimele nga murahu ha u ita hoisiso dzenedzo. Ndaela dzine dza konadzea dzi katela dza tshifhinganyana na dza u ivhadza kana u ita mulevho, na ndaela dza mbadelo dza tshinyadzo, ndaela ya u humbela pfarelo ya vhukuma na ya thendelano vhukati ha mahoro na ndaela ya khothe?
Mulevho wa Vhohe wa Pfanelo dza Vhuthu (Mulevho) we wa anganedziwa na u ivhadzwa nga a 10 Nyendavhusiku 1948 nga Buthano a Vhohe a Dzitshaka Mbumbano, u sumbedza u thoma u dzhielwa nha ha pfanelo dza Vhuthu nga dzitshaka. Mulevho u dovha wa sumbedza u guma ha muhumbulo wa uri mashango a ivhusaho a nga iimisa na u uuwedza kana u langa u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu nga nna ha mbilaelo dza mawe mashango. Mulevho wo vha u phindulo ya ivhazwakale kha Nndwa ya Zhango ya Vhuvhili na kha dzinndwa kana dzikhakhathi dzo itwaho nga Nazi Germany?
Ndivho ya Mulevho a si u vhofha lwa mulayo mashango ane a u shumisa. Tshawo ndi u imela mihumbulo i fanaho ya mivhuso ine ya tendelana na Mulevho. Mulevho wo mbo i vha tshishumiswa tsha u kala milayotewa nahone u sa tevhedzelwa ha pfanelo dza vhuthu hune ha khou humbulelwa hu nga sedzuluswa. Nahone wo vha tshisumbi tsha uri hu o bveledzwa mvelele ya pfanelo dza vhuthu ine vhathu zwavho vha humbela uri vha fariwe zwavhui?
Pfanelo dza vhuthu ndi mini?
Pfanelo dza vhuthu ndi luwe lwa tswayo dza demokirasi. Dzo alutshedzwa sa milayo ine ya anganedzwa nga vhohe ya u ita zwithu nga nila yo fanelaho na vhulamukanyi kana pfanelo dza milayo dza vhohe dzine dza lingana vhunga vhohe vhe vhathu.?
Pfanelo i fanela u fhambanyiswa na Mbofholowo naho hu uri zwohe zwi anzela u vha hone kha Mulayotibe wa dzipfanelo. Pfanelo ndi ndugelo ine ya tea u nekedzwa, ndi tshithu tshine mulayo wa tshi dzhia tshi tsha muthu onoyo (tsumbo, ndinganyiso na tshirunzi). Pfanelo ndi ndugelo ya u vhona uri izwo zwithu kana mikhwa ine tshitshavha tsha i dzhia i yavhui, a tshi dzhielwi zwone?
Mulayotibe wa dzipfanelo u shuma kha milayo yohe, na u vhofha vhusimamilayo, vhalangi, vha Mulayo na mirao yohe ya muvhuso?
Mbetshelo dza Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi vhofha muthu zwawe kana muthu wa mulayo arali zwo tea na u swikela hune lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo muwe na muwe une wa kombetshedzwa nga pfanelo zwa dzhielwa nha?
Vhunzhi ha pfanelo kha Mulayotibe wa Dzipfanelo dzi tsireledza vhathu vhohe?
Muthu wa mulayo o tea u vha na pfanelo dzine dza wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo u swikela hune zwa oiwa nga lushaka lwa pfanelo dzenedzo na uri muthu onoyo wa mulayo ndi muthu-e?
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe dzi nga kalwa u ya nga mulayo une wa shumiswa nga u angaredza u swikela hune tshikalo itsho tshi nga vhonala tsho tea kha lushaka lwa demokirasi lu re khagala kana lu sa dzumbi tshithu lwo itikaho nga maitele a tshirunzi, ndinganyiso na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nha zwohe zwi yelanaho nazwo?
Mulayo wa Ndinganyiso wo tendelwa kana u anganedzwa nga a 2 Luhuhi 2000. Wo thoma u shuma nga a 16 Fulwi 2003?
Ndivho ya Mulayo ndi u ita uri khethekanyo 9 ya Mulayotewa i shume u itela u thivhela tshialula tshi songo teaho na u tambudzwa, u itela u phuromotha ndinganyiso na u fhelisa tshialula tshi songo teaho; u thivhela na u iledza zwipitshi zwa vengo?
Mulayo u vhofha muvhuso na vhathu vhohe. Mulayo a u shumi kha muwe na muwe ane nahone u swika hune Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele wa shuma hone?
Arali khuano malugana na mafhungo mawe na mawe o kwamiwaho kha Mulayo wa Ndinganyiso i tshi nga vha hone vhukati ha Mulayo na mbetshelo dza mulayo muwe na muwe nga nna ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde wa u khwinisa Mulayo, mbetshelo dza Mulayo dzi tea u vha hone?
Tshialula ndi mini?
Tshialula ndi nyito iwe na iwe kana u sa ita, hu tshi katelwa pholisi, mulayo, nyito, nyimele kana maimo zwine nga n?
U sa ea vhathu dzimbuelo na zwikhala u ya nga tshiitisi kana zwiitisi zwo iledzwaho?
Tshialula tshi nga vhangiwa nga vhuifari (ndi uri nyito iwe na iwe) kana nga u kundelwa u ita zwithu/kana u sa ita zwithu (ndi uri u siedza kana u litsha)?
Tshialula tshi nga vha hone kha pholisi, mulayo, nyito, maimo kana nyimele?
Tshi nga vha khagala kana tsha vha tsho dzumbamaho. Tshialula tshi re khagala tshi katela u sa farwa zwavhui kana u farwa nga nila I sa fani musi hu tshi vhambedzwa na vhawe hu tshi khou sedzwa tshithihi tsha zwiitisi zwi re kha khethekanyo 1 ya Mulayo. Tshialula tsho dzumbamaho a tshi aluli kana u fhambanyisa vhathu zwi tshi vhonala u ya nga zwiitisi zwiwe na zwiwe zwine zwi nga vha zwo nekedzwa (na zwiitisi zwine zwa konadzea zwi songo nekedzwaho kha khethekanyo 1 ya Mulayo) fhedzi zwine zwa alula zwiwe zwigwada kana vhathu?
u sa ea vhathu dzimbuelo na zwikhala?
Ndi zwiitisi zwifhio zwa tshialula zwo iledzwaho?
Zwiwe zwiitisi zwa u?
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe yo ewa maana u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu, wa 1994 a u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshialula nahone i ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu yo ewa maana u ya nga Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu u thetshelesa mbilaelo dzine dza tshimbilelana na tshialula u ya nga mbeu nahone i ivhea sa foramu ya thungo u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso?
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ndi tshiimiswa tsho thomiwaho u ya nga khethekanyo 110 na 114 dza Mulayotewa na Mulayo wa Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, wa, 1994 u itela u o?
U sa tshimbidzwa zwavhu?
Vhuifari vhu si havhu?
Nyito dzi si dzavhu?
nyito kana u sa ita tshithu nga muthu ane a ita mushumo wa muvhuso zwine zwa fheleledza hu u alula muwe muthu?
Khothe ya Mulayotewa yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa?
Khothe Khulwane ya Aphii yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa?
Khothe Khulwane yo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo ya 9 tshipi?
Khothe Khulwane yo dovha hafhu ya ewa maana a u vha Khothe ya Ndinganyiso u ya nga Mulayo?
Khothe dza Madzhisiaraa dzo ewa maana a u thetshelesa mbilaelo u ya nga khethekanyo 9 (tshipia tsha ndinganyiso) ya Mulayotewa. Khethekanyo 1 na 16 dza Mulayo wa Ndinganyiso dzi bula uri Khothe ya Madzhisiaraa ndi Khothe ya Ndinganyiso?
Khothe ya Aphii ya zwa Mishumo yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula zwine zwa bvelela mishumoni?
Khothe ya zwa Mishumo yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa mushumoni hu songo teaho) na nyito dza tshialula tshi songo teaho mishumoni?
Khomishini ya Vhupfumedzanyi na Nyambedzano yo ewa maana kha zwa u pandelwa mushumoni u ya nga tshialula (u pandelwa hu songo teaho) na nyito dza tshialula tshi songo teaho dzine dza bvelela mushumoni?
Khothe ya Mbilo dza zwa Mavu yo thomiwa u ya nga khethekanyo ya 22 ya Mulayo wa Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Vhue ha mavu na khethekanyo 166(c) ya Mulayotewa u itela u vhuedzedza pfanelo dza vhue ha mavu kha vhathu kana zwitshavha zwe zwa dzhielwa pfanelo dzenedzo nga murahu ha a Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshialula u ya nga lushaka kana nyito zwa tshifhinga tsho fhiraho?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ndi tshiwe tsha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwine zwa Tikedza Demokirasi ya Mulayotewa zwa Ndima ya 9 zwo bulwaho kha khethekanyo 181 ya Mulayotewa. Yo nekedzwa ndaela nga Mulayotewa ya u phuromotha honifho ya ndinganyiso ya mbeu na tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya ndinganyiso ya mbeu?
CGE yo iimisa nga yohe nahone yo isendeka kha Mulayotewa na mulayo. I tea u sa dzhia sia nahone i tea u shumisa maana ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho kana u sa shumisa tshikonani kana tshialula. I nga fhasi ha Mulayo wa Khomishini ya zwa Mbeu, wa 19962 une wa alutshedza maana na mishumo zwo fhambanaho. Maan?
u monithara na u?
u themendela muvhuso u phuromotha ndinganyiso ya mbeu , hu tshi katelwa na themendelo dza dzitshanduko kha mulayo wo no?
CGE i na maana mahulwane a u oisisa u sa lingana ha dzimbeu. Musi hu tshi khou o?
oa mafhungo na zwidodombedzwa zwo teaho kha muthu muwe na mu?
oa uri muthu muwe na muwe a bvelele phana hayo na u bveledza dziatikili na ma?
vhudzisa muthu muwe na mu?
nga thendelo kana maana a waranthi yo nekedzwaho nga madzhisiaraa kana muhauli i nga setsha muthu muwe na muwe, kana ya dzhena na u setsha tshifhao tshiwe na tshiwe ya dovha ya nambatedza kana u bvisa tshiwe na tshiwe kha muthu kana zwifhao zwine zwa tea u oisiswa?
Maana a dzikhomishini a khwahisedzwa nga u pfiswa vhuungu kana u fainiwa ha mutshinyi nahone u kundelwa u shumisana na Khomishini musi hu tshi itwa dzihoisiso zwi nga dzhiiwa sa mulandu nahone zwi nga ita uri muthu onoyo a fainiwe kana a rumelwe dzhele tshifhinga tsha u lingana miwedzi ya 6?
Khomishini tshifhinga tshiwe na tshiwe i nga kwama Phuresidennde malugana na zwiwe na zwiwe zwine zwa tshimbilelana na u shumisa ayo maana kana kushumele kwa mishumo yayo na tswikelelo dza ndivho dzayo kha Phuresidennde waha muwe na muwe ane nga murahu a o isa muvhigo Phalamenndeni nga tshifhinga. Khomishini i nga kha i dovha hafhu ya isa muwe muvhigo Phalamenndeni tshifhinga tshiwe na tshiwe?
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i nga vhiga mulandu nga fhasi ha Mulayo wa u Phuromotha Ndinganyiso na u Thivhela Tshialula tshi songo teaho, i tshi itela yone ine kana vhathu kana yo imela mu?
Tshiwe hafhu, CGE ndi iwe foramu ya thungo yo itelwaho Mulayo wonoyo. Muofisi wa u tshimbidza wa Khothe ya Ndinganyiso a nga rumela aya mafhungo kha CGE uri a shumiwe u ya nga maana ayo na mishumo yayo?
1 David McQuoid-Mason, Mandla Mchunu, Karthy Govender, Edward O?
2 Mulayo wa vhu 39 wa 1996.
3 Khethekanyo 12, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.
4 Khethekanyo 13, Mulayo wa Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu wa vhu 39 wa 1996.