Tydens die opvoering het hy oorgehaal gesit, sy ore gespits, maar dit wat hy gehoor het, het hom teleurgestel. Hy kon nie haar diksie as besonders ervaar nie; haar intelligente intonasie en pragtige gebare het by hom verby gegaan. Haar spel het niks bygedra tot sy verstaan van Phèdre nie. Ook die vervlietende aard van die gebeure op die verhoog het bygedra tot sy onvermoë om die grootsheid van die aktrise te beleef.
In hierdie beskrywinge van Berma en haar kuns verweef Proust ook die ooreenkomste en verskille tussen musiek en die skilderkuns in ’n hegte eenheid (Wilson 1928).
Maar in die drama is daar ook ’n derderangse aktrise, ’n prostituut en Saint-Loup se geliefde. Die Guermantes-familie was aanvanklik baie negatief oor haar, maar aan die einde van die roman verwerf sy nie net ’n belangrike posisie in die salon van prinses Guermantes, alias mme Verdurin nie, maar Oriane Guermantes het ook haar loopbaan bevorder.
Bergotte en La Berma was as kunstenaars deel van die Protagonis se kinderjare. In sy jongmensjare neem die skilder Elstir oor en dit word veral beskryf in Within a budding grove: Place-names: the place wat verwys na die fiktiewe Balbec, ’n kusdorpie aan die Normandiese kus, waar die Verteller en sy ouma vakansie hou sodat die Verteller die Balbec-kerk met sy besonderse argitektuur en beelde kan sien. Hierdie begeerte hou verband met sy ervaring van die kerk (ook fiktief) in Combray.
Dit waaroor die kind en die jong Verteller al die jare gedroom het, het toe weer eens nie gerealiseer nie: daar is ’n gaping tussen wat hy sien en dit waaroor hy gedroom het (I:378; 463/547: I:58–66; I:78/80(91).
Maar Elstir is nie net ’n kunstenaar nie, hy is ook ’n kunskritikus. Toe die Verteller sy teleurstelling uitspreek oor die argitektuur en die beelde in die Balbec-kerk, is dit Elstir wat hom leer hóé om te kyk. In ’n monoloog vertel Elstir hoe die kunstenaar uit die Middeleeue die teks van die Bybel met groot presiesheid in klip vertaal het.
Musiek het ’n baie belangrike rol in die lewe van Proust gespeel en hy het die werke van Wagner, Caesar Franck en Gabriel Fauré goed geken, maar dit is die musiek van Beethoven wat hom die naaste aan die hart gelê het, veral sy strykkwartette en ander kamermusiek (White 2009:45; Shattuck 2000).
Hierdie kennis van en liefde vir musiek kom tot uiting in die manier waarop hy musiek in die roman verweef en in sy meesterlike meditasies oor musiek as kunsvorm.
Vroeg in die roman lees ons van Vinteuil, goedgemanierd en sorgsaam teenoor sy dogter en dat hy die musiekonderwyser van Combray was. Die karakter van Vinteuil ontwikkel van ’n oënskynlik saai persoon tot ’n musikale genie. Net soos met die ander kunstenaars beklemtoon Proust dat daar ’n onderskeid is tussen die sosiale self en die kreatiewe self.
Ons leer Vinteuil as komponis ken deur die treffende musiekfrase wat in ’n sonate van hom voorkom. (Volgens bespiegelinge het ’n motief uit ’n werk van Saint-Saëns, Sonate vir viool en klavier in D, vir Proust as voorbeeld gedien (Connelly 2012:146).
Hierdie werk van Vinteuil word vir die eerste keer in die salon van mme Verdurin uitgevoer en sy maak aanspraak daarop dat dit sý is wat die musiek ontdek het en dat die werk slegs in háár salon volle betekenis kan kry. Haar rare gedrag as sy na musiek luister moes haar sensitiwiteit vir hierdie kunsvorm beklemtoon en as sy na ’n werk soos Vinteuil se sonate luister, is dit vir haar ’n estetiese marteling en tas die musiek haar fisies aan.
Die besondere musiekfrase het ook vir Swann, wat nie besonder musikaal was nie, getref. Dit word vir hom die kenwysie van sy liefde vir Odette en op dié manier verwar hy kuns met Eros; selfs as Odette die tema met foute en al speel, is die musiek vir hom mooi.
Sonder Odette woon Swann die konsert by. Soos in ’n klug word een van die belangrikste sosiale salonne, uiteraard fiktief, van Parys uitgebeeld. By sy aankoms lyk die lakeie en kelners vir Swann asof hulle uit Balzac se boeke kom of uit skilderye wat hy al gesien het. Met ’n opeenstapeling van voorbeelde beskryf Proust hierdie klugtige situasie met woorde soos:
Later in die roman in The Captive, hoofstuk 2, is daar weer ’n musiekaand in die salon van mme Verdurin. Dié keer het Charlus dit gereël en sy minnaar Morel was die violis. Die septet van Vinteuil10 is uitgevoer en die Verteller raak bewus van Vinteuil se uitsonderlike vermoëns soos sy orkestrasie en sy tema-ontwikkeling. (Die beskrywing van hierdie septet sluit aan by die septet van Beethoven). Die musiek het die Verteller diep geraak en in wonderlike poëtiese taal beskryf hy sy luisterervaring (V:649, 657): “Deur die kunswerk verkry ons vlerke, haal ons anders asem, reis ons deur oneindige ruimtes, kyk ons na die wêreld met ander oë, vlieg ons van ster tot ster.”
In hierdie nadenke oor musiek verweef Proust meesterlik die ander kunste om die betekenis van die musiek te versterk. Weer eens besef die Verteller dat al is ’n kunstenaar oorlede, hy voortleef in sy kuns. Vinteuil word die prototipe van groot kunstenaars.
Maar die gaste by dié besondere konsert word ook beskryf en dit word ’n allegorie van die wyer samelewing, en daar is selfs ’n terugverwysing na Gilbert die Slegte wat deel was van die verhaal van die towerlantern in die jong kind se kamer in Combray en wat ook familie van die Guermantes-familiegroep is. Die verhouding van Charlus met die violis Morel word ook vergelyk met die verhouding tussen mlle Vinteuil en haar vriendin. Die ironie van die sogenaamde klasseverskille in die Franse samelewing waarop die aristokrasie baie gesteld was, word ook uitgebeeld, soos Morel, die uitnemende violis, wie se pa ’n lakei was en wat by die Verteller se oom Adolphe gewerk het, en waar die Verteller die vrou in pienk, Odette, ontmoet het. Aan die einde van die roman bestaan baie van hierdie klassevooroordele nie meer nie.11
Dit is belangrik om te onthou dat musiek ’n kunsvorm in tyd is en om na musiek met insig te luister speel die geheue – die onthou van dit wat voorafgegaan het, dit wat op die oomblik gebeur en dit wat gaan volg, ’n belangrike rol, net soos in die roman. Proust beklemtoon dat daar ’n wêreld van moontlikhede vir die komponis en musikus is: “[T]he field open to the musician is not a miserable stave of seven notes, but an immeasurable keyboard”, en dit is die taak van die kunstenaar om hierdie bedekte wêreld vir ons oop te maak sodat ons kan deel in die rykdom en verskeidenheid van dit wat inherent deel is van musiek (I:337).
Deur die kuns, hetsy die letterkunde, beeldende kuns of musiek, is die tydsbegrip van die roman ingeweef. Deur die kuns kan die eindigheid van die kunstenaar opgehef word deurdat die kunswerk verbygegane tyd kan oorspan.
Proust het van die begin af sy uitgewers gewaarsku dat die tema van homoseksualiteit ’n belangrike rol in sy roman speel. Alhoewel hy onderwerpe aangeraak het wat gewoonlik as taboe beskou is, soos sadisme en pederastie, getuig die oorkoepelende karakter van die werk van ’n hoë morele vlak (Carter 2000:543).
Proust het regdeur sy lewe ontken dat hy homoseksueel is en homoseksuele verhoudings het, maar hy het wel erken dat hy homoërotiese aantrekkingskrag tot mans het, soos vir Agostinelli, ’n vlieënier wat in die oorlog omgekom het, en die komponis Reynaldo Hahn.
Die geval van Oscar Wilde in Engeland en prins Philip von Eulenburg in Duitsland wat aan homoseksuele dade skuldig bevind is en die siening dat homoseksuele ’n ras is waarop daar ’n vloek is, het hom versigtig gemaak. Daarom het hy ten alle koste probeer om nie in die gedrukte media die etiket van ’n homoseksueel te kry nie (White 2009:44, 76).
Alhoewel die tema homoseksualisme regdeur die roman loop, is dit in die vierde deel, Cities of the plain, waar Proust die grense verskuif. Hy gebruik die Bybelse titel Sodom en Gomorra vir die inleidende gedeelte. In hierdie deel verbeeld hy die probleme wat homoseksuele in ’n onverdraagsame samelewing het.
In die karakter van Charlus sien ons sy stryd tussen om manlik te wees of om vroulik te wees. Daarmee saam is die wrede paradoks dat hy ’n fyn denker met ’n sensitiewe aard is, maar wat uitgelewer word aan sy vernederende instinkte. Alhoewel Proust die meeste van sy karakters met empatie uitbeeld, is dit Charlus se degenerasie wat die ontstellendste is. Alles wat menslik is aan hom gaan tot niet en hy word pervers ter wille van perversiteit: die kwade het nou vir hom die ideale geword. Charlus beweeg van ’n woedende “queen” tot ’n vernederende King Lear-figuur. Maar dan lees ons tog dat daar in sy seniele en veragtelike siel ’n laaste sprankie van hoop en liefde is. Dit is Charlus wat sy huis as militêre hospitaal in die oorlog beskikbaar stel, in teenstelling met mme Verdurin, wat tydens die oorlog net oor ’n vars gebotterde croissant vir ontbyt besorg was (White 2009:109).
Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het die publikasie van die roman tot stilstand gekom en dit het vir Proust die geleentheid gegee om die roman te hersien en die Albertine-siklus The captive en The fugitive te skryf. Die aanvanklike drie dele het nou vier geword, die omvang van die roman het verdubbel, die balans was beter en hierdie uitbreiding is presies in die middel van die roman.
André Gide, ’n tydgenoot van Proust, het aanvanklik Swann’s Way as niksseggend afgemaak en die publikasie daarvan teengestaan. Hy het veral nie genoeë geneem met die tema van homoseksualiteit nie, maar later het hy van opinie verander en het hy ‘n aandeel gehad in die Goncourt-prys wat Proust vir Within a budding grove ontvang het.
Ná hierdie kursoriese oorsig oor die tema van homoseksualiteit kom ons by die sewende en laaste deel van die roman, die deel waarin besin word nie oor vergange tyd nie, maar oor herwonne tyd.
Die Verteller keer ná maande weer terug na Parys en hy is vas van plan om weer deel te word van die leë sosiale lewe van die stad, aangesien hy tog afgesien het van sy literêre ambisies. Hy gaan woon, op uitnodiging, ’n middagkonsert aan die huis van prins en prinses Guermantes (die vroeëre mme Verdurin) by.
Maar met die treinreis na Parys het hy bewus geword van ’n ry bome, halfpad in die son en halfpad in die skadu, en hy onthou hoe hy hom as kind oor so iets kon verwonder.
Met sy aankoms by die huis van prins Guermantes het hy met die uitklim uit die motor effens oor die ongelyke klippaadjie gestruikel en dit het herinneringe van Venesië opgeroep: daar, op die San Marco-plein het hy op dieselfde manier oor ’n ongelyk paadjie gestruikel. Die Verteller besef dan dat hierdie byna niksseggende gebeure met ’n fisiese assosiasie saamhang.
Hy is laat vir die eerste item op die program en hy moet in die prins se biblioteek wag. Die effe onbeholpe kelner kap met ’n lepel teen ’n porseleinbord en hierdie geluid roep weer talle ander herinneringe op, soos die gekap van ’n man met ’n ystervoorwerp teen die trein se wiele – ’n bedekte verwysing na Tolstoi en Anna Karenina? Hy dink ook terug aan die sensasies wat hy as kind ervaar het, soos die proe van die madeleine-koekie en die tee en dit het weer ander herinneringe van sy vroeë kindertyd, soos sy ma wat vir hom voorlees, na vore gebring.
Terwyl hy alleen was in die studeerkamer, het hy gemediteer hy oor die aard van kuns en die letterkunde en teruggedink aan dinge wat hy gedink het lankal vergete is, soos sy roeping om ’n letterkundige kunswerk te skryf.
Dan besef hy dat sy soektog klaar is, dat hy sy roeping gevind het en dat die herinneringe van so pas en die gepaardgaande sensasies en assosiasies die essensie van sy roman moet wees: sy lewenservarings moet in ’n literêre werk gestalte kry. Op hierdie oomblik besef ek as leser dat dit wat ek nou net gelees het, die Verteller se verhaal is – ja die herinneringe – nie van ’n verlore tyd nie, maar van herwonne tyd.
Dit val op dat in hierdie laaste deel van die roman daar min verwysings na skrywers, skilders en komponiste is. Die Verteller se stem en sy estetiese siening is nou die middelpunt van die verhaal (VI:235/276–7).
Maar met sy intrede in die salon herken die Verteller byna nie sy ou kennisse nie; die tyd het oor hulle gegaan en hulle tot groteske marionette getransformeer.
Terselfdertyd het hulle rolle in die samelewing verander, hetsy deur die oorlog, huwelike, geld of natuurlike ontwikkeling. Die titel prinses Guermantes behoort nou aan mme Verdurin, want sy het ’n derde huwelik aangegaan, dié keer met prins Guermantes – die mense wat sy so verag het.
Maar die tyd het ook die Verteller verander: al is sy hare en snor nog swart, het sy liggaamskragte afgeneem. Hy wonder of hy lank genoeg sal kan leef om die boek wat hy in hom het, klaar te skryf (Stern 1989:21).
Die Verteller besef ook dat dit nie gaan oor sy beheptheid daarmee om die torings van Martinville te sien nie, of oor die smaak van die madeleine-koekie nie, maar dat dit gaan daarom om die gegewe sensasies te interpreteer en dit om te skakel in ’n spirituele ekwivalent wat diensbaar is vir die skep van sy kunswerk (Carter 2000:468; White 2009:54). Hierdie herinneringe en sensasies is van nielewende voorwerpe.
Dan kom die draaipunt in die roman waarin die verlore tyd teruggewin moet word. Die Verteller is verras om ’n jong meisie by die onthaal te sien en tot sy groot vreugde hoor hy dat sy mlle De Saint-Loup is, die dogter van Gilberte Swann en Robert de Saint-Loup. Sy word vir die Verteller ’n simbool van sy jeug (VII:1269 ev).
In die mooiste prosa vertel hy hoe hy besef dat in haar die twee paaie van sy kindertyd verenig word en dat daar uit haar baie vertakkings gaan kom. Deur haar dink hy terug aan die Champs Elysées, aan Balbec met sy katedraal, aan Elstir se skilderye en aan die musiek van Vinteuil. Hy dink aan die see by Balbec en aan sy liefde vir Albertine en aan sy verterende jaloesie. Hy onthou ook al die mense wat sy lewe gekruis het. Die woorde van die digter kom by hom op: