Politieke pluralisme in Suid-AfrikaProf. Pieter Duvenage (Foto: Verskaf) Die groot vraag tans is of daar nie ŉ ander politieke woordeskat bestaan wat ons uit die ideologiese doodloopstrate, van die heersende regerende party, die ANC, kan lei nie? Is daar ŉ woordeskat wat die komplekse vraagstuk van eenheid en verskeidenheid in die Afrikaanse en Suid-Afrikaanse wêrelde meer bevredigend kan aanspreek? Die probleem met die ANC is dat die staatsentralistiese sosialisme en al die beleidsimplikasies hiervan op ŉ bepaalde eenselwigheid neerkom, wat min ruimte vir eenheid en verskeidenheid laat. As alternatief, gaan daar nou gekyk word of ŉ denktradisie soos die politieke pluralisme beter in dié opsig kan vaar. Hoewel verskeie denkers die afgelope eeu die belang van politieke pluralisme uitgewys het (name soos Isaiah Berlin, Michael Walzer en Richard Bernstein kom hier na vore), is daar nader aan die huis die werk van Johan Degenaar (1926-2015) wat ŉ deeglike herbesinning in ons eie tydsgewrig noodsaak. Degenaar het vanaf die vroeë 1950s tot 1991 filosofie en politieke filosofie op Stellenbosch doseer. Sy werk oor politieke pluralisme is die resultaat van etlike dekades se bemoeienis met die verskynsel van ŉ nie-fundamentalistiese opvatting van denke en politiek. Vanaf die 1960’s (dieselfde dekade waarin die begrippe staatsentralisme en nie-rassigheid verder in die geledere van die SAKP en ANC verhard het), het Degenaar met groot erns die heersende politieke ideologieë in Suid-Afrika bestudeer. Aanvanklik het dit oor liberalisme en nasionalisme gegaan, maar later is dit na sosialisme/ Marxisme en swartbewussyn uitgebrei. Degenaar het al hierdie ideologieë se toepaslikheid op die Suid-Afrikaanse omstandighede ondersoek, gekritiseer, en uiteindelik met ŉ alternatief vorendag gekom. Hierdie alternatief, wat hy in verskeie opstelle (1974-1982) krities verdedig het, is die begrip politieke pluralisme.[i] Degenaar se werksdefinisie vir pluralisme is die volgende: “Dit is ŉ politieke filosofie waardeur (deskriptief) beskryf en (preskriptief) waarde geheg word aan die feit dat die mens in die samelewing nie as geïsoleerde individu nie, maar steeds binne ŉ pluraliteit van groepe, optree. Groeperinge dui op ŉ groot gevarieerdheid en kan op die volgende klasse slaan: volke, kultuurgroepe, gemeenskappe, assosiasies, organisasies, institute” (1980: 110). Volgens Degenaar kan pluralisme in religieuse-, filosofiese-, politieke- en kulturele verbande bestudeer word. In sy werk fokus hy egter op laasgenoemde twee, naamlik politieke en kulturele pluralisme. In die geval van politieke pluralisme wys hy op Engelse en Amerikaanse pluralisme wat basies die outonomie van ŉ pluraliteit van assosiasies of groeperinge (of drukgroepe) teenoor staatsabsolutisme verdedig. Verder word die volgende aspekte met politieke pluralisme uitgelig. In die geval van soewereiniteit is die staat nie die sentrum van sosiale handeling nie, maar die individu in sy groeperinge of sosiale strukture. “Pluraliste is veel meer geïnteresseerd in die etiese vraag na wat behoort gedoen te word in die politiek as in die vraag na wie die (finale) reg het om politieke besluite te neem” (1980: 113). Wat die begrip van vryheid aanbetref, haal Degenaar vir Figgis aan: “The battle of freedom in this country is the battle of small societies to maintain their inherent life as against the all-devouring Leviathan of the whole” (1980: 116-117). Pluralisme reageer verder teen die liberale tradisie (veral Hobbes en Rousseau) waar daar in die verhouding tussen individu en staat geen ruimte vir die volwaardige aanvaarding van ander groeperinge is nie – iets wat Hegel meer omsigtig hanteer (1980: 117). (Soos in die geval van liberalisme, lewer pluraliste ook kritiek teen nasionalisme wat net één groep in die staat bevoordeel en sosialisme wat slegs die verhouding tussen klas en staat erken.) Dit kom as geen verrassing dat die federale staatstruktuur vir die pluralis die aangewese samelewingsvorm is nie. Gesag en mag moet in hierdie sin nie paternalisties gesien word as die verhouding van ŉ aktiewe besluitnemer en passiewe ontvanger nie, maar eerder in terme van twee aktiewe deelnemers in ŉ wedersyds opbouende verhouding (1980: 119). Vanuit so ŉ pluralistiese staatsidee vloei die tema van burgerskap wat Degenaar in Walzer se woorde soos volg beskryf: “There is no way to be a responsible citizen except to have more than one responsibility” (127). Volgens Degenaar neem kulturele pluralisme kulturele verskille en etnisiteit ernstig op. In hierdie weergawe van pluralisme word daar ook ŉ onderskeid tussen konflik-pluralisme, konsosiatiewe pluralisme en oop pluralisme gemaak (1980: 109-110). In konflik-pluralisme oorheers een groep en sy standpunte, in die geval van konsosiatiewe pluralisme word groepskonflikte gehanteer deur middel van elite-skakeling. Oop pluralisme lê weer nader in die rigting van die politieke pluralisme, wat Degenaar voor kies. Daar kan trouens gesê word dat Degenaar sy begrip van politieke en kulturele pluralisme ook deeglik aan ŉ kritiek onderwerp het (1982: 82-94). Een so ŉ kritiese punt is dat die kwessie van verskille en andersheid in Suid-Afrika nie net van ŉ simboliese nie, maar ook van ŉ struktureel-ekonomiese aard is. Dit beteken dat ŉ oop pluralisme oor ŉ veerkragtige openbare sfeer van burgerlike organisasies en ander instellings moet beskik, wat in ope diskursiewe verhouding met die instellings van die staat moet staan, sodat die bes moontlik beleidstruktuur vir ŉ komplekse samelewing onderhandel en in beleid beliggaam kan word. Op die oomblik is Suid-Afrika ver van so ŉ politiek en kan ŉ mens net hoop dat die komende verkiesing van 2024 en die koalisiepolitiek, van die hede en die toekoms, van so ŉ pluralistiese woordeskat sal kennis neem. Terug by Degenaar. Een van die waardevolste bydraes van sy loopbaan, lewer hy in die vroeë-1990s toe hy op die vooraand van 1994, en in die dekade daarna, teen die begrip nasiebou polemiseer en eerder vir die uitbou van ŉ plurale demokrasie voorspraak maak. [i] Twee opstelle wat vir doeleindes van hierdie bydrae uitgelig kan word, is “Staat en samelewing binne pluralistiese model”, in sy werk Voortbestaan en Geregtigheid, Kaapstad, 1980 en “Pluralisme” in DJ van Vuuren (red.), Politieke Alternatiewe vir Suid-Afrika, Pretoria 1982. Alle bladsyverwysing hierna, verwys na die twee opstelle.