(Aangestuur vanaf Tsjeggiese Republiek)
Tsjeggië (Tsjeggies: Česko, [ˈtʃɛsko], luister (hulp·inligting)), amptelik die Tsjeggiese Republiek (Česká republika, [ˈtʃɛskaː ˈrɛpuˌblɪka], luister (hulp·inligting)), is 'n landingeslote land in Sentraal-Europa. Dit is die westelike deel van die voormalige Tsjeggo-Slowakye. Dit grens in die weste en noordweste aan Duitsland, in die noordooste aan Pole, in die ooste aan Slowakye en in die suide aan Oostenryk. Die hoofstad en grootste stad is Praag. Die land bestaan uit die historiese gebiede van Boheme in die weste en Morawië in die ooste, wat deur 'n uitgestrekte plato, die Boheems-Morawiese Hoogland, van mekaar geskei word, asook dele van Silesië (die vroeëre Oostenryks-Silesië, tans meestal Tsjeggies-Silesië genoem). Hulle vervul tans geen administratiewe funksie meer nie omrede die federale tradisies van die voorloperstaat Tsjeggo-Slowakye nie voortgesit word nie. Die Tsjeggiese Republiek is sedert 1999 lid van NAVO en sedert 2004 lid van die Europese Unie.
Volkslied: Kde domov můj
78 866 km2 (115de)
10 579 067 (84ste)
10 436 560
134 / km2 (87ste)
347,1 / myl2
$368,659 miljard (50ste)
$34 849 (39ste)
$196,068 miljard (49ste)
$18 534 (41ste)
MOI (2015) 0,878 (28ste) – baie hoog
Gini (2015) 25,0(5de) – laag
Kaart van Tsjeggië
Ná die Slag van Mohács in 1526 het die Tsjeggiese lande onder die heerskappy van die Huis van Habsburg geval. Dit het later deel geword van die Keiserryk Oostenryk en Oostenryk-Hongarye.
Die onafhanklike republiek van Tsjeggo-Slowakye is in 1918 gevorm ná die ineenstorting van die Oostenryk-Hongaarse ryk as gevolg van die Eerste Wêreldoorlog. Ná die München-ooreenkoms, Duitse besetting, die daaropvolgende Westerse trouebreuk in die ooreenkomste van die Verdrag van Versailles, en dankbaarheid vir die bevryding van die grootste deel van Tsjeggo-Slowakye deur die Rooi Leër, het die Kommunistiese Party van Tsjeggo-Slowakye 'n meerderheidsoorwinning (38%) in die verkiesing van 1946 behaal. In 'n staatsgreep het die land in 1948 'n kommunistiese staat geword.
In 1968 het groterwordende ontevredenheid met die regering tot pogings gelei om die kommunistiese bewind te hervorm. Die gebeurtenisse, wat as die Praag-lente van 1968 bekend staan, is beëindig met 'n inval deur die magte van die Warskouverdraglande (met uitsluiting van Roemenië); die troepe het tot die sogenaamde Fluweelrewolusie in 1989 in die land gebly, toe die kommunistiese bewind ineengestort het. In 1993 het Tsjeggo-Slowakye vreedsaam in sy samestellende state, Tsjeggië en Slowakye, verdeel.
3 Administratiewe geweste
5.1 Historiese oorsig
5.2 Huidige situasie
Nasa-Satellietbeeld van Tsjeggië
Tsjeggië is in die hartland van Sentraal-Europa geleë. Meer as vier vyfdes van sy oppervlakte word deur bergstreke en hooglande beslaan, met meerdere bekkenlandskappe wat daartussen geleë is. Die hoogste bergpiek, Sněžka (op 1 602 m bo seevlak), is in die Oos-Boheemse Reusegebergte of Krokonoše-bergreeks geleë. Ander belangrike bergreekse is die Boheemse Woud (Šumava, met hoogtes van tussen 1 000 en 1 400 m) langs die suidwestelike grens van Tsjeggië, die Ertsgebergte (met die bergpiek Krušné hory op 1 244 m) en die Sudetereeks (Sudety). Die Boheemse Middelgebergte se pieke verrys suidoos van die Ertsgebergte aan weerskante van die Elberivier.
Kenmerke en invloedeWysig
Die Tsjeggiese Republiek is 'n landingeslote land wat in die gematigde breedtegrade van die Noordelike Halfrond geleë is. Sy gematigde klimaat varieer volgens geografiese streke, afhangende van die hoogte bo seevlak en seisoen. So word in die bergreekse laer gemiddelde temperature aangeteken as in die laer landsdele en oefen gebergtes, wat in die grensgebiede geleë is, merkbare invloed uit op die vloei van lugmassa's en neerslae in laagliggende streke.
Die wisselende hoogte van die son in die loop van 'n jaar veroorsaak dat vier verskillende seisoene met kenmerkende verskille ten opsigte van temperature en neerslae mekaar afwissel. Net soos in ander dele van die Noordelike Halfrond se gematigde sone begin die kalenderjaar in Tsjeggië met 'n koue winter, gevolg deur lente, 'n warm somer en 'n koel herfs. Weerstoestande is egter wisselvallig, met groter afwykings van die langtermyn gemiddelde reënval en temperatuur. Dié variasie spruit voort uit die veranderende ligging en grootte van twee belangrike drukgebiede – die Yslandse Laedrukgebied en die Asore-hoëdrukgebied. Veral gedurende die warm middel van die jaar het 'n uitbreiding van die hoëdrukgebied na Tsjeggië warmer en droër weerstoestande tot gevolg, terwyl die Yslandse Laagdrukgebied bewolking en reënval saambring as dit in rigting van Tsjeggië beweeg.
Topografiese verskeidenheid is die belangrikste klimatologiese faktor in Tsjeggië, en so hang die gemiddelde temperatuur van 'n bepaalde streek hoofsaaklik af van sy ligging bo seevlak. Wanneer die lug op die land se hoogste bergpiek, Sněžka (Schneekoppe) in die Reusegebergte op 1 602 meter, afkoel tot slegs 0,4 °C, word in die Suidoos-Morawiese laagland nog byna 10 °C aangeteken. Die hoogste gemiddelde jaarlikse temperature word in die hoofstad Praag gemeet – danksy die sogenaamde "warmte-eilandffek" in beboude stedelike gebiede.
duben – ještě tam budem,
máj – půjdeme v háj.
In Maart – sit ons voor die kaggel.
In April – sit ons steeds daar.
In Mei – stap ons uit na die tuin.
Herfskleure in Křivoklátsko, Wes-Tsjeggië
In Julie, die warmste somermaand, is die gemiddelde temperatuur sowat 20 °C hoër as in Januarie, met uiterstes van meer as 30 °C op baie warm dae. Watertemperature is in die tweede helfte van die somer hoog genoeg om swemmers na die riviere te lok – of diegene, wat van koeler temperature hou, na die berggebiede laat stroom. In Augustus kom dikwels langer periodes met warm weerstoestande voor.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Administratiewe geweste van Tsjeggië.
Kaart van Tsjeggië met tradisionele en huidige administratiewe streke
Kaart van Tsjeggië met distrikte
Praag Hlavní město Praha nvt 1 170 571 1 268 796
Sentraal-Boheemse streek Středočeský kraj Praag 1 144 071 1 289 211
Suid-Boheemse streek Jihočeský kraj České Budějovice 625 712 628 336
Pilsen-streek Plzeňský kraj Pilsen 549 618 570 401
Karlovy Vary-streek Karlovarský kraj Karlovy Vary 304 588 295 595
Ústí nad Labem-streek Ústecký kraj Ústí nad Labem 822 133 835 814
Liberec-streek Liberecký kraj Liberec 427 563 432 439
Hradec Králové-streek Královéhradecký kraj Hradec Králové 547 296 547 916
Pardubice-streek Pardubický kraj Pardubice 505 285 511 627
Olomouc-streek Olomoucký kraj Olomouc 635 126 628 427
Morawies-Silesiese streek Moravskoslezský kraj Ostrava 1 257 554 1 205 834
Suid-Morawiese streek Jihomoravský kraj Brno 1 123 201 1 163 508
Zlín-streek Zlínský kraj Zlín 590 706 579 944
Vysočina-streek Kraj Vysočina Jihlava 517 153 505 565
Die Sint-Vituskatedraal binne die Praagse kasteel
Tsjeggië, tesame met Estland, het een van die minsreligieuse bevolkings in die hele Europa. Volgens die 2001-sensus is 59% van die landsbevolking agnosties, ateïsties, nie-gelowig of 'n nie-georganiseerde gelowige, 26,8% Rooms-Katoliek, en 2,5% Protestants. Volgens die nuutste Eurobarometeropname in 2005 het 19% van Tsjeggiese inwoners gestaaf dat hulle in 'n god glo – die laagste koers onder EU-lidlande ná Estland (16%) – terwyl 50% geantwoord het dat hulle in een of ander gees of lewensmag glo en 30% gesê het dat hulle nie glo dat enige tipe van gees, god of lewensmag bestaan nie.
Sien ook: Ortodokse Kerk van Tsjeggië en Slowakye
Die staatsgebied van die huidige Tsjeggiese Republiek was een van die belangrikste nywerheidstreke in die Oostenryks-Hongaarse dubbelmonargie waar byna 70 persent van die industriële produksie gekonsentreer was en wat omstreeks 1900 ook in 'n Europese konteks as een van die ekonomies mees ontwikkelde gebiede beskou is. Ook ná sy onafhanklikwording in 1918 kon Tsjeggo-Slowakye as gemeenskaplike Tsjeggies-Slowaakse staat dié suksesverhaal voortsit om binne twee dekades onder die wêreld se tien mees ontwikkelde ekonomieë gereken te word. Die land het tot 'n wêreldleier gegroei op gebiede soos tekstiel-, glas- en skoenvervaardiging, terwyl ook meganiese ingenieurswese, elektrotegniese nywerhede en die energiebedryf beduidende vordering getoon het.
Dikwels word na die Tsjeggiese Republiek se susksesverhaal in verband met ekonomiese transformasie – die oorgang van 'n plan- na 'n markekonomie – verwys. Tsjeggië se bruto binnelandse produk (BBP) het sedert die afskeiding van Slowakye in 1993 Meer as vervyfdubbel en beloop tans sowat €160 miljard. Volgens koopkragpariteit het die Tsjeggiese ekonomie tot 90 persent van die Europese Unie se gemiddelde BBP gegroei.
Tsjeggië se hoogs gediversifiseerde ekonomie en nywerheidsektor is nou verweef met Europese afsetmarkte. Vir Duitsland is Tsjeggië, ondanks sy relatief klein bevolking van 10,5 miljoen, intussen die twaalfde grootste afsetmark, nog voor Rusland, Japan of Indië.
Škoda Auto, wat in 1895 onder die naam Laurin & Klement as een van die eerste ondernemings in die jong motorbedryf gestig, is in die vroeë 1990's deur die Duitse motorreus Volkswagen AG oorgeneem en omvattend gemoderniseer. In die eerste dekade van die 21ste eeu het dit – met 'n aandeel van sowat tien persent van alle uitvoere – tot Tsjeggië se grootste uitvoerder gegroei.
Die Tsjeggiese nasionale rugbyspan in 2010
Die Tsjeggiese nasionale sokkerspan in 2014
Die twee gewildste sportsoorte in Tsjeggië is sokker en yshokkie. Ander gewilde sportsoorte sluit in tennis, basketbal, vlugbal, handbal, atletiek en vloerbal. Tomáš Berdych is een van die bekendste hedendaagse Tsjeggiese tennisspelers.
Die Tsjeggo-Slowaakse nasionale sokkerspan was 'n bestendige presteerder op die internasionale toneel met ag deelnames by FIFA Sokker-Wêreldbekers, waartydens Tsjeggië by die 1934 en 1962 as naaswenner geëindig het. Dié span het ook die Europese Sokkerkampioenskap van 1976 gewen, tydens die Europese Sokkerkampioenskap van 1980 op die derde plek geëindig en tydens die Olimpiese Somerspele 1980 die goudmedalje gewen. Na die verdeling van Tsjeggo-Slowakye het die Tsjeggiese nasionale sokkerspan tydens die Europese Sokkerkampioenskap van 1996 op die tweede en tydens die Europese Sokkerkampioenskap van 2004 op die derde plek geëindig.
Rugby word ook in Tsjeggië gespeel, maar die Tsjeggiese nasionale rugbyspan kon tot dusver nog nie vir die Rugbywêreldbeker kwalifiseer nie. Hulle ding in die Europese Nasiesbeker met ander opkomende rugbyspanne mee.
↑ (en) Czech Statistical Office: Population. Besoek op 16 Julie 2017
↑ (en) Census of Population and Housing 2011: Basic final results. Czech Statistical Office Geargiveer 29 Januarie 2011 op Wayback Machine. Verkry op 19 Desember 2012.
↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (en) "Czech Republic". Internasionale Monetêre Fonds. Besoek op 7 Mei 2018.
↑ (en) "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Besoek op 7 Mei 2018.
↑ (en) "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 April 2010. Besoek op 22 November 2016.
↑ (cz) http://www.libri.cz/databaze/dejiny/text/t98.html
↑ (en) www.czech.cz: Climate. Besoek op 9 Julie 2017
↑ (cz) "Základní výsledky". Czech Statistical Office. Besoek op 11 Augustus 2015.
↑ (cz) "Obyvatelstvo hlásící se k jednotlivým církvím a náboženským společnostem". Czech Statistical Office. Besoek op 19 Desember 2006.
↑ (en) "Eurobarometer on Social Values, Science and technology 2005 – page 11" (PDF). Besoek op 5 Mei 2007.
↑ (en) "Social values, Science and Technology" (PDF). Eurobarometer. Junie 2005. Besoek op 19 Desember 2006.
↑ (en) www.czech.cz: Main pillars of Czech industry. Besoek op 9 Julie 2017
↑ (en) www.czech.cz: Business – Development of Czech economy. Besoek op 9 Julie 2017
↑ (de) Gerit Schulze: SWOT-Analyse Tschechische Republik. Germany Trade and Invest, 6 Desember 2016
Wikimedia Commons bevat media in verband met Tsjeggië.
(en) Toerisme-inligting oor Tsjeggië op Wikivoyage
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Tsjeggië&oldid=1994468"
Last edited on 26 Mei 2019, at 11:40