In die debat oor Koos Sas was ’n sentrale gesprekspunt die vraag of ’n kunswerk slegs op sy kunswaarde beoordeel moet word. Kramer se kritici was van mening dat hy in Ballade ’n feitelik onjuiste voorstelling van die historiese gebeure gegee het. Sy verdedigers, daarenteen, het op die voortreflikheid van die produksie gewys en die eis verwerp dat ’n kunswerk die verlede akkuraat moet uitbeeld.
By ’n werk soos Ballade kan die verhouding tussen kunswerk en geskiedenis nie bloot van die tafel gevee word nie. Die kunstenaar kon ’n verbeelde wêreld uit die niet opgetower het, maar het gekies om sy verhaal op historiese gegewens te baser.
Daaruit volg nié dat die feite getrou weergegee moet word, of dat dit vir die kunstenaar ongeoorloof is om – in die woorde van André P. Brink, met verwysing na sy historiese roman Bidsprinkaan – “by te lieg” nie. Maar dit laat wel die vraag ontstaan of die kunstenaar die maksimum uit sy stof gehaal het, vergelykbaar met die vraag of ’n fiksieskrywer sy “gegewe” genoegsaam benut het.
Dis onteenseglik dat Kramer hier die beeld van Sas as ’n geharde misdadiger doelbewus versag. In werklikheid is Botha immers met ’n swaar voorwerp oor die kop geslaan terwyl hy in sy winkel afgebuk het om meel vir Sas te kry, aldus Van Bart. Waarom het Kramer sy poetic licence juis só aangewend?
In ’n onderhoud met Murray la Vita verduidelik Kramer dat dit vir hom eerstens oor die storie gaan: Die musiekspel begin met die skedel van Sas in die Montagu-museum en eindig ook daarmee. Dit vertel hoe die skedel daar beland het, en dra iets oor van ’n samelewing se brutaliteit. Dit alles geld die lied ook. Dié verduideliking maak die vraag hierbo egter meer akuut.
Toegegee, die skedel in die museum is onweerstaanbaar as vertrekpunt van ’n verhaal, en die geskiedenis van dié skedel openbaar ’n onthutsende brutaliteit. Maar sou die lied nie meer trefkrag gehad het as dit ons laat sien het hoe verwikkeld brutaliteit is nie – dat die een wie se lyk so gevoelloos onteer is self ’n gewetenlose moordenaar was? En dat die ongelukkige slagoffer van die man wie se skedel nou in die museum pryk nogal met ’n hou oor die kop vermoor is – skedel teen skedel ...
Gerrit, ik kan sien jy is deetlik onderleg in Afferkaans, maar die geskiedskrywer mag nooit die historiese feite verdraai om hom of die volk te pas nie.
Neander, ek stem nie saam or die D as ‘n vereiste agteraan “geslaag” nie; sal bietjie in die nuwe AWS gaan kyk!
Jy het gelyk dat geskiedskrywers nie historiese feite mag verdraai nie, maar my inskrywing hierbo gaan nie oor geskiedskrywing nie. Dit gaan oor ‘n musiekspel wat sekere historiese gegewens as inspirasie gebruik. Myns insiens sou dit nie billik wees om daarvan, of van byvoorbeeld ‘n historiese roman, te verwag om te alle tye nougeset aan die feite te hou nie.