Daarteenoor ken ek ook baie buitelanders, selfs Nederlanders en Vlaminge, wat al jare, selfs dekades, in Suid-Afrika woon – selfs in ’n oorwegend Afrikaanse gebied soos die Boland waar Stellenbosch geleë is – maar nie ’n woord Afrikaans – of enige ander SA taal – kan praat nie. My vriendin die Lutherse pastor spreek onlangs haar verwondering hieroor teenoor my uit, en suggereer dat ’n openbare gesprek oor hierdie verskynsel dalk nodig is. Hoekom leer sommige buitelanders in SA graag Afrikaans of ander plaaslike tale, terwyl andere glad nie belang stel nie?
Om ’n nuwe taal te leer, is immers nie ’n las of ’n straf nie; dis ’n geleentheid om jou leefwêreld en ervaring te verruim – ’n ander kultuur jou eie te maak, in nuwe begrippe te kan dink, toegang tot meer boeke, films en media te kry as wat jy andersins sou kon, iets van jou ongebruikte self (Hennie Aucamp) te aktiveer en op ’n veel intiemer en intenser manier as wat andersins moontlik sou wees met die sprekers van daardie taal te kommunikeer. Soos Nelson Mandela dit gestel (en dikwels prakties geïllustreer) het: “As jy met ’n mens in sy tweede taal praat, praat jy met sy kop, maar as jy in sy moedertaal met hom praat, praat jy met sy hart.” Die spreekwoord “Soveel tale as jy kan, soveel male is jy man” is nie sonder rede in Afrikaans en Nederlands bekend nie.
Meer as een Suid-Afrikaner het dit soos volg aan my verduidelik: Suid-Afrikaners se Engels is oor die algemeen baie beter as Nederlanders s’n. As ’n mens Engels met Nederlanders praat, het jy dus die upper hand, ’n voorsprong. As jy egter Nederlands praat, is dit jy wat oor jou woorde struikel en jou swak uitdruk, en kan Nederlanders oor jou loop.
’n Nou verwante oorweging is die blote feit dat mense bang is om ’n gek van hulself te maak. Dit is natuurlik so dat sommige mense jou vreemd aankyk, jou nie verstaan nie of selfs vir jou lag as jy hul taal gebrekkig praat – een Nederlandse vrou het selfs aan my en my vrou bely dat sy aanvanklik gedink het ons is verstandelik gestrem! – maar is dit nou genoeg rede om jouself die verryking van ’n nuwe taal te ontneem? Moet ’n mens se ego só swaar weeg?
Dieselfde geld ’n ervaring wat baie Afrikaanssprekendes met Nederlands het: die feit dat hulle ietwat belaglik voel wanneer hulle probeer om Nederlands verstaanbaar vir Nederlanders uit te spreek – byna asof hulle oordrewe moet praat, asof hulle ’n grap probeer maak. Het sommige Nederlandstaliges dalk dieselfde gevoel teenoor die “kindertaaltje” Afrikaans (soos sommiges dit ervaar) – dat dit simpel voel om só te praat? Nou ja, soos die Suid-Afrikaanse teoloog Douglas Lawrie ’n keer op ’n kongres oor menswaardigheid (“human dignity”) gesê het: om daarna te streef om “undignified” te wees is ’n “waardiger” doelwit as om vir “dignity” te mik.
Trots speel op nog ’n manier ’n rol. In ’n wêreld waar Engels oorheersend is, is daar ’n sekere status aan verbonde om dit goed te kan praat. In SA is dit beslis so. Die vrees dat iemand kan dink, omdat jy jou moedertaal gebruik, dat jy nie Engels kán praat nie is vir baie van my landgenote omtrent net so erg soos (of kom dalk op dieselfde neer as) om van domheid verdink te word. Let maar op: Afrikaanssprekendes en sprekers van die ander Afrikatale lyk meestal sommer ekstra selfingenome wanneer hulle besig is om hul Engels ten toon te stel. Hulle dryf dan ook graag self die spot met “agterlikes” uit hul eie taalgroep wat nie die Rooitaal met grasie kan gebruik nie. Die feit dat hulle dikwels in die proses die vermoë verloor om hul eie taal keurig en kragtig te gebruik, kan hulle nie skeel nie. Inteendeel, selfs dít dien vir sommiges as ’n statussimbool.
Wat dan van die gebod dat jy die naam van die Here jou God nie mag misbruik nie (Eks. 20:7)? Moet mense wat hulle hieraan skuldig maak dan ongestraf bly?
Kyk ons, wanneer ons die “Oh Lord”-advertensie sien, dalk in ’n spieël? Word daarin nie die waardes van ons samelewing gereflekteer nie? En van ’n godsdiens wat Jesus as onder die Wabenzi voorstel en hom dáárom verheerlik?
Ons moet egter nie té gretig van “ongemaklike” Godsbeelde afstand doen nie. Die ongemak ontspring dalk aan ’n probleem wat ons s’n, eerder as die Bybelskrywers s’n, is. Ons onderskat dikwels die revolusionêre aard van Bybelse taal. Ons lees die Christologiese titels eenvlakkig, ondubbelsinnig, verbeeldingloos.
Neem die titel “Here” soos dit in die Nuwe Testament gebruik word: ’n titel wat destyds na die keiser verwys het en, saam met ander eretitels (soos “gode-seun”), sy onaantasbare oppergesag en goddelike status wou aandui. Deur Jesus Here te noem, wil die eerste Christene nie sê dat Jesus soos die keisers, of soos die godheid wat deur die keisers beliggaam word, is nie. Juis nie!
In ’n vorige inskrywing het ek van twee webwerwe vertel wat “wegneem-filosofie” verskaf. Nou kan ek met vreugde aankondig dat iets soortgelyks op teologiese gebied tot stand gebring is: die fakulteit teologie van die Universiteit Stellenbosch se webwerf Sol Iustitiae, waarvan ek en Julie Claassens die trotse redakteurs is.
* Stuur ’n e-pos met die woord “Ja” in die onderwerpveld na [email protected] om oor nuwe inskrywings op hierdie blog ingelig te word.
Vandeesmaand se LitNet-essay is deur die skrywer Anzil Kulsen, en is getitel “Geleerdes soek skoor met ons taal“. Kort en kragtig, wel deurdag, in baie opsigte verrassend en uitdagend. Lees dit en gesels hier saam daaroor.
Iets wat my telkens ietwat verbaas wanneer ek die werk van godsdienskritici soos Richard Dawkins en Daniel Dennet lees, is die ywer waarmee hulle die stelling verdedig dat “ook ateïste moreel kan wees”. Dit verbaas my, aangesien ek, as Christen, nog nooit daaraan getwyfel het (of aan enige rede kan dink om te twyfel) dat ateïste, of enige ander groep mense, morele oortuigings kan huldig of moreel kan optree nie. Daar is seker Christene wat dit betwyfel – wat dink die enigste rede wat ’n mens kan hê om die goeie te doen, is vrees vir God se straf – maar sulke Christene verstaan nie die evangelie nie. Verdien so ’n ondeurdagte posisie regtig die oormatige aandag wat ateïstiese skrywers daaraan bestee?
Die probleem met hierdie soort argument is nie dat dit as ’n verklaring van die verskynsel moraliteit misluk nie. Sover ek kan uitmaak, slaag dit heel goed. En al sou daar dimensies van moraliteit wees wat nog nie langs hierdie weg verklaar kan word nie, dan sou dit nie daaruit volg dat ’n mens na die een of ander bowêreldse verklaring moet gryp nie. Daar is baie dinge wat die wetenskap eers nie kon verklaar nie, maar later wel verklaar kon kry, en dit is ’n steeds voortgaande proses. Daarom voel ek my nie tuis in sekere Christene, soos Francis Collins, die hoof van die Amerikaanse menslikegenoom-projek, se argumente dat ’n verskynsel soos moraliteit nie ten volle biologies verklaar kan word nie. Selfs al sou hulle gelyk hê, sou dit nie noodwendig ’n “oorwinning” vir geloof wees nie.
Die Afrikaanse Taalraad (ATR), wat meer as 40 Afrikaanse organisasies en om en by 400 000 lede verteenwoordig, het pas sy tweede jaarvergadering gehad en dit laat aansluit by sy reusekonferensie oor Afrikaans en die onderwys. Verskeie kenners op hierdie gebied het oor drie dae referate gelewer wat elke denkbare aspek van die problematiek behandel het, en baie positiewe insigte het na vore gekom. (Klik hier vir van die referate wat op die konferensie gelewer is.)