Watter monsters skuil in die donker vir voedselstelsels?Deur prof. Frikkie Maré (Foto: Thomas Le/Unsplash) President Cyril Ramaphosa het onlangs ŉ ramptoestand aangekondig weens die elektrisiteitskrisis, met die aanstelling van die nuwe minister van elektrisiteit in die presidensie, dr. Kgosientsho Ramokgopa, wat gevolg het. Alhoewel daar baie argumente vir en teen die ramptoestand en die posisie van ŉ minister van elektrisiteit is, dink ek alle Suid-Afrikaanse burgers stem saam dat drastiese maatreëls getref moet word om die huidige situasie te verbeter. Ek dink egter nie die inwerkingstelling van ŉ rampspoed, of die minister van elektrisiteit sal enige kitsoplossings na die tafel bring nie. Daarom moet ons aanvaar dat die krisis op kort- tot mediumtermyn met ons sal bly. Die oorsaak van die krisis As Suid-Afrikaanse burgers is ons grootste krisis in hierdie stadium beurtkrag. Ons word daagliks met duisternis gekonfronteer, of selfs twee of drie keer per dag. Alhoewel die impak van beurtkrag verskil volgens die tyd van die dag wat dit geïmplementeer word, verhinder dit ons oor die algemeen om ons werk te doen, kos voor te berei en voor die televisie te ontspan na werk. Dit beïnvloed direk die lewenskwaliteit van diegene wat elektrisiteit benodig vir suurstofmasjiene sodat hulle kan asemhaal. Dit berokken skade aan ons elektriese toestelle, veral as gevolg van kragstuwings wanneer die elektrisiteit weer aangeskakel word. Kortom, beurtkrag ontwrig ons lewens. Dit is ŉ oorlas wat ons nie nodig het nie en hoe gouer dit eindig, hoe beter! Beurtkrag is dalk ŉ krisis vir ons as burgers, maar dit is Eskom se oplossing om te keer dat die nasionale netwerk in duie stort. Die werklike oorsaak van die krisis is dus nie beurtkrag nie, maar die onvermoë van Eskom om genoeg elektrisiteit te verskaf om in die vraag te voorsien. Die tweede groot bekommernis is die stygende koste van elektrisiteit in Suid-Afrika. Vanaf 2007 tot 2022 het elektrisiteitspryse met 653% gestyg. Dit in ŉ poging van Eskom om inkomste te verhoog om sy swaar skuldlas te probeer dek, terwyl hy terselfdertyd probeer om die huidige kragstasies in stand te hou en ŉ bietjie nuwe opwekkingskapasiteit by te voeg. Die probleem Suid-Afrika is, tot en met beurtkrag se aanvang in 2007, altyd geprys as een van die lande ter wêreld met die mees stabiele elektrisiteitsvoorsiening, en elektrisiteit was onder die laagste ter wêreld geprys. Ons ekonomie het dus rondom die nasionale netwerk ontwikkel en is sterk daarop aangewese. Gegewe bogenoemde, staar ons voedselstelsel drie probleme in die gesig. Die eerste en mees sigbare, is beurtkrag wat onderbreekte nasionale kragtoevoer veroorsaak en produksie- en verwerkingskoste verhoog aangesien daar op brandstofopwekkers en sonkrag staatgemaak moet word. Tweedens neem die koste van voedselproduksie, verwerking en verspreiding skerp toe namate nasionale elektrisiteitspryse styg. Derdens word nuwe beleggings in die voedselketting ontmoedig aangesien dit sterk afhanklik is van elektrisiteit, waarvan daar nie genoeg is nie! Prof. Frikkie Maré (Foto: Verskaf) Die impak Oor die laaste aantal maande was die media vol van die impak van beurtkrag op die voedselstelsel in Suid-Afrika. Visueel het dit gewissel van foto’s en video’s van verdorde besproeiingsgewasse wat misluk het, aangesien daar nie genoeg ure se elektrisiteit was om water te voorsien nie. Daar was foto’s van hoenderplase vol dooie braaikuikens wat gevrek het toe die verhitting- en ventilasiestelsels nie kon funksioneer tydens beurtkrag nie. Baie artikels het ook gewaarsku dat beurtkrag voedselsekerheid in Suid-Afrika sal benadeel aangesien dit nie moontlik sal wees om genoeg voedsel te produseer of te verwerk nie. Hierdie gerapporteerde impak van beurtkrag op voedselsekuriteit het nogal ŉ warboel onder verbruikers veroorsaak, aangesien mense geneig is om te hardloop met wat in opskrifte aangekondig word sonder om die konteks te lees of te verstaan. Verbruikers vrees dadelik ŉ situasie waar daar onvoldoende voedsel in Suid-Afrika gaan wees, aangesien die opskrifte lui dat voedselsekerheid onder druk is. Ja, alhoewel al die foto’s, video’s en artikels in die nuus dalk waar is en beslis voedselsekerheid beïnvloed, moet ons ook onthou dat voedselsekerheid ŉ kombinasie is van die beskikbaarheid en bekostigbaarheid van voedsel. Die impak van beurtkrag op voedselproduksie hang af van die tipe produksiestelsel. Terwyl beurtkrag ŉ minimale impak op ekstensiewe rooivleisproduksie het, kan dit nadelig wees vir intensiewe stelsels soos pluimveeproduksie, veral as elektriese verhitting gebruik word om die temperatuur te reguleer. Dit het ook ŉ negatiewe uitwerking op produsente wat op besproeiing staatmaak om hul gewasse nat te lei, aangesien die kwaliteit en kwantiteit van die oes beïnvloed sal word. Die effek van beurtkrag kan erg op sekere primêre produsente wees en selfs boerderybedrywighede laat sluit. Tog sal dit nie noodwendig ŉ voedseltekort in die land tot gevolg hê nie aangesien ons primêre landbousektor divers is. Die prys van sekere kommoditeite sal egter styg as gevolg van ŉ laer aanbod en hoër produksiekoste, wat voedselbekostigbaarheid negatief beïnvloed. Die groter probleem met beurtkrag kan gevind word in terme van die verwerking van die voedsel – veral vars produkte wat afhanklik is van ŉ volgehoue koueketting. Om voedselveiligheids- en kwaliteitsredes moet vars produkte by konstante temperature verkoel gehou word. Verwerkers en verspreiders het dus geen ander keuse as om duur private elektrisiteitsopwekking te gebruik nie, wat die koste van voedsel verder opstoot. Nog ŉ probleem is dat die koelkamers van verwerkers byvoorbeeld aan kragopwekkers gekoppel is, aangesien dit kragonderbrekings kan voorkom selfs wanneer beurtkrag nie ŉ probleem is nie. Tog kan die verwerkingslyn nie werk sonder elektrisiteit wat deur die netwerk voorsien word nie. Alhoewel daar dus genoeg voedsel in die land op kommoditeitsvlak is, kan hierdie kommoditeite nie so vinnig as in die verlede tot finale voedselprodukte verwerk word nie. Hierdie bottelnekeffek verminder die aanbod van voedselprodukte verder en verhoog die prys daarvan. Ons vergeet dikwels van die impak van beurtkrag op die verbruikers se voedselkeuses. As jy elektrisiteit nodig het om kos voor te berei, sal die beskikbaarheid van elektrisiteit op die tydstip wat jy dit moet voorberei, beïnvloed wat jy eet. Die probleem is dat meer bekostigbare kos gewoonlik langer neem om voor te berei, terwyl die vinnig-om-te-voor-te-berei, gereed-om-te-eet-kitskos duur is. Die groter vraag na hierdie duurder produkte as gevolg van beurtkrag plaas verdere opwaartse druk op die prys van voedsel. So waar is die monsters? Die elektrisiteitskrisis raak alle rolspelers in die voedselwaardeketting, van primêre produsente tot finale verbruikers. Hoewel beurtkrag die mees sigbare monster hier is, skuil die vinnig stygende prys van elektrisiteit en die algemene elektrisiteitstekort wat toekomstige investering ontmoedig ook in die donker en dra dit by tot probleme in die algehele voedselstelsel. Myns insiens bedreig die elektrisiteitskrisis tans nog nie voedselsekerheid wat beskikbaarheid betref nie. Tog skep dit ŉ monster wat voedselpryse (inflasie) betref en sodoende kos minder bekostigbaar maak. Alhoewel private sonkrag en brandstofopwekkers wel help om sommige van die invloede van die elektrisiteitskrisisse te verlig, is dit nie die oplossing nie. Die probleem met sonkrag, vir gebruikers wat groot hoeveelhede elektrisiteit benodig, is dat dit te duur is om bergingskapasiteit (batterye) te installeer om gedurende die nag te gebruik. Jy het ook ŉ probleem wanneer dit bewolk en reënerig is, so sonkrag is ŉ blote toevoeging om die nasionale netwerk gedurende die dag aan te vul. Aan die ander kant kan brandstofopwekkers 24 uur per dag elektrisiteit verskaf. Tog is net die brandstofkoste om 1kW op te wek dubbeld wat Eskom vra, wat dit op die langtermyn te duur maak. Na my mening, is die enigste opsie om die volhoubaarheid van die voedselwaardeketting in die toekoms te verseker om die nasionale elektrisiteitsnetwerk weer funksioneel te kry. Daar is baie korttermynoplossings, maar nie een is tans volhoubaar genoeg om bekostigbare energiebehoeftes te voorsien nie. Alhoewel dit sekerlik tyd sal neem om Eskom weer ten volle funksioneel te kry, dink ek nie ons gaan sonder kos wees in Suid-Afrika nie. Ons moet egter ons rieme styftrek om kos te kan bekostig, terwyl die monsters in die donker skuil.