Hi nkarhi lowu (1570-1630) Van’wanati a va fumile e ndzhawo liya loko va ha rhangela hi hosi ya vona Malenga. Van’wanati a va ri ni swiyenge swa mimiti yo tala leyi a yi katsa va ka Maluleke, va ka Makwakwa, va ka Khambane, va ka Mabota, va ka Masangu, va ka Mondlani, ni van’wani. Va ka Maluleke va sukile kona na hosi Maxakadzi va hundza e ndzhawini liya hi 1640 va hambana tindlela na mimiti liya yin’wani, va kongomela e ndzeni ka Limpopo hi ndlela ya le e Nandweni. Maxakadzi a tiveke ngopfu e ndzhawini liya hi nkarhi wa yena.  Hosi leyi, a yi tiviwa na le Britain, Asia, na le Portugal, hi kwalano ka ku fuma hi swiendliwa swo fana na risinda, mindzalama, ni swivumbiwa swo hambana-hambana hi swiendli swa ntumbuluko, leswi swi nga fika swi tirhisiwa na hi valungu swi pfuna ku antswisa matwisiselo ya vona eka vudyondzi bya science. Swo tala leswi va ka Maluleke va nga tiveka hi swona eka vuvumbi ni swa ma’akelo hi swa ntumbuluko, swi kona eka “Addresses and Papers of the Joint Meeting of British and South African Associations for the Advancement of Science, Johannesburg 1905”.