Book Excerpts | Protea Boekhuis
Uittreksel uit Die uurwerk kantel deur Marié Heese – nog net so lewenswaar en eg soos 30 jaar gelede
by Protea Boekhuis on Nov 6th, 2015 Tweet
Die heruitgawe van Die uurwerk kantel deur Marié Heese het vanjaar op Protea Boekhuis se rakke verskyn:
In die dertig jaar sedert hierdie roman vir die eerste keer verskyn het, het dit die gunstelingwerk van menige leser geword.
Die uurwerk kantel is ’n roman van herinneringe: Die hoog bejaarde Maria du Preez, gebore Celliers, kyk terug na al die dinge wat met haar gebeur het, al die mense wat haar lewenspad gekruis het en die groot politieke gebeure wat die agtergrond vorm van die klein lewe van gewone mense. Herinneringsgrepe uit haar lewe vertel ’n gesinsverhaal wat oor vier geslagte strek.
Marié Heese se karakters leef. Dit is die lotgevalle van mense waarmee die leser hom volkome kan vereenselwig. En waar daar raakpunt met die hoofmomente in die Suid-Afrikaanse geskiedenis aangesny word – die Tweede Vryheidsoorlog, die griepepidemie van 1918, die twee wêreldoorloë, die politieke stryd rondom ’48 – word dit met kundigheid en insig gedoen. Dit is selde dat ’n mens ’n roman opneem en weet: hier is ’n werk, lewenswaar en eg, groots van opset, maar tog onpretensieus, met ’n eenvoud wat dit ’n genotvolle leeservaring maak.
“In sy kern is dit ’n psalm aan die lewe self: en daarvan sien ons deesdae wragtie te min.” (André P. Brink)
Marié Heese is in Kaapstad gebore. Sy studeer aan die Universiteite van Stellenbosch en Suid Afrika (Unisa). As taalonderwyseres het sy klas gegee aan verskeie skole en universiteite. Haar laaste betrekking was dié van Direkteur van Akademiese Personeelopleiding aan Unisa, waar sy betrokke was by die ontwikkeling van studiemateriaal vir afstandleerders. Sy publiseer kinderverhale (Die Pikkewouters van Amper-Stamperland, Avonture in Amper-Stamperland, en Ons geheim), ’n tweede roman (Tyd van beslissing), ’n jeugroman in Engels (The Box Kite Summer), ’n haikoebundel (Haiku for Africa), enkele kortverhale en etlike akademiese werke. Sy is getroud met Chris Heese. Hulle woon in Stilbaai en die Klein Karoo.
Die titel van hierdie roman is ontleen aan die gedig “Suiwer Wiskunde” van NP van Wyk Louw uit sy bundel Nuwe Verse. Lees ‘n uittreksel uit Die uurwerk kantel:
raai dit is die eerste ding wat ek duidelik kan onthou hoe ek uitasem
oor die werf gehardloop het van die wingerd af my gesig natgesweet
onder die breërandkappie
en toe die bedremmelde hopie swart vere op ou Daniël se slagtafel
Sy steek ’n oomblik vas. Dan storm sy verwoed in die rigting van die kombuis en stamp die onderdeur oop dat hy klap teen die muur. Agter die witgeskropte kombuistafel staan Trui, besig om die glibberige vlees met haar sterk, besproete hande aan stukke te sny. Kraak! breek sy ’n boud los.
Maria skree: “Hou op! Hou op! Dis Hansie!”
Die vrou agter die tafel skrik en sny haar hand amper met die mes raak. Die kleur stoot in haar wange op en sak dan weg sodat die sproete op haar gesig nog bruiner lyk.
“Kind, maar jy laat ’n mens skrik! Dis maar net … ek maak maar net gestoofde hoender vir vanaand. Dominees Van Heerden kom hier eet.” Sy vryf senuweeagtig oor die gestyfde voorskoot wat haar lang rok beskerm. Nou lê daar twee smeersels bloed oor die skoon wit.
Maria bars in trane uit. “Maar Hansie was myne! Myne! Hoekom het julle hom doodgemaak?” Sy ruk die kappie van haar kop af asof sy dit wil stukkend skeur.
“Jou pa het gesê, slag die grootste hoenderhaan. Hansie was die grootste. Genade, kind, daar is mos kort-kort ’n broeis hoender op die erf. Maak vir jou ’n ander kuiken groot.”
“Ek wil nie ’n ander ene hê nie,” huil Maria. “Hansie was my vriend.”
Agter haar verdonker ’n skaduwee die streep wit sonlig wat by die oop deur inval. “Gertruida!” sê haar pa se diep stem. “Wat gaan hier aan? Hoekom huil die kind?”
Trui staan regop, vee-vee die bloederigheid van haar hande af. “Meneer Celliers, Meneer het gesê, slag die grootste hoenderhaan. Die grootste was Hansie. Nou is Maria onderstebo.”
’n Frons trek sy dik wenkbroue bymekaar. Hy steek sy hand uit. “Kom,” sê hy, en loop vooruit na sy studeerkamer toe. Maria loop blindelings agterna, terwyl sy probeer om die trane met haar verfrommelde kappie af te vee. Vader hou nie daarvan as kinders huil nie.
Hy gaan sit in die regop stinkhoutstoel wat oupa Johannes s’n was, en sy kom staan traag voor hom, voete bymekaar soos sy altyd moet maak as sy raas kry. Hy kyk haar ’n lang oomblik met sy grysblou oë aan, maar sy mond is nie kwaai nie.
“Jy moenie vir Gertruida kwaad wees nie, my kind,” sê hy. “Sy het maar net gemaak soos Vader gesê het.”
Maria knik. Trui maak altyd soos haar pa sê. Sy weet dit.
“Vader het vergeet van Hansie,” sê hy. “Dit was nie my bedoeling dat hulle jou troeteldier moet slag nie. Ek is jammer.”
Maria kyk verbaas op.
nog altyd was dit ek wat Vader om verskoning moes vra vir lelik praat of vir lastig wees by huisgodsdiens nou vra hy verskoning van mý
Sy maak haar mond oop om te praat, maar daar sit nog steeds ’n klip in haar keel. “Goed, Vader,” is al wat sy kan sê. Sy knip haar oë vinnig om nie weer voor hom te huil nie.
maar ek sal nie daarvan eet nie julle sal sien ek sal nié
ag hoekom het julle dit gedoen hoekom ek was dan so lief vir hom
Skielik is daar ’n klop. Die deur vlieg oop en daar staan dominees Van Heerden, breed in sy rybroek, bruin gebrand van die son.
“Dag, broer,” sê hy. Selfs sy stem klink bruin.
“Dag, Maria.” Sy onthou skielik dat haar gesig seker vuil is en haar blou rokkie vol stof, maar sy gee beleef hand.
“En hoe oud is jy nou, meisie? Wêreld, maar jy word groot!” Maria se stem wil nog nie maak soos sy wil hê nie. Sy steek haar hand in die lug op, vyf puntige vingers uitgestrek.
“Vyf?” sê Dominees. “Vyf? Maar dan word jy mos regtig groot, jong!”
vyf ja ek is vyf jaar oud ek woon hier op Schoongelegen met Vader en tante Charlotte en Trui en ou Daniël en ou Ragel en Trientjie en Kaptein ek kan al tel tot by tien Vader het my geleer maar ek is nog nie tien nie soveel so oud is ek kyk ek wys met my hand vyf
Met vrees en ontsetting staar sy na die hand wat oopgesprei op die wit deken lê. Haar hand het skielik groot geword, en krom, en vol bruin kolletjies op die agterkant … en die naels … is geel …
so lyk ’n ou vrou se hand so lyk tante Charlotte se hande maar ek is nie oud nie ek is vyf
“Ek is vyf,” sê sy vir die vreemde vrou met die gestyfde wit kappie op haar kop. “Ek is vyf.” Sy herken nie haar stem nie.
“Ja,” sê die vrou. Sy het ’n naald in haar hand. ’n Muskiet byt hoog teen Maria se arm. Sy slaap.
Die uurwerk kantel deur Marié Heese
“My kop en my huis is ’n rawenes” – Emma Bekker gesels oor haar debuutbundel, Skryn
by Protea Boekhuis on Oct 2nd, 2015 Tweet
Só begin “jozi-blues”, ‘n gedig uit Emma Bekker se debuutbundel, Skryn:
In Skryn verken Bekker, ‘n skrywer en masseuse, die alledaagsheid van die lewe en die mens se intertekstuele bestaan met behulp van humor en woordspel. René Bohnen het by haar aangeklop om uit te vind oor haar geïntegreerde lewensbeskouing, waarop sy antwoord:
“Dis my sjamaniese lewensuitkyk. Vir my begin die skeppingsproses soos die kook van consommé. Mens kook dit mos met al die onaansienlike dele wat die beste geur het.”
Bohnen het ook met Bekker gesels oor spesifieke gedigte en die dinge wat hul ontbloot, temas wat in die bundel ontgin word, haar skeppingsproses, die musikaliteit van haar verse en die dinge wat haar wêreld inkleur.
Lees die Versindaba-artikel om meer uit te vind oor Bekker en die wêreld waaroor sy skryf – “klein en bekend, maar magies en wyd”:
Versindaba het met die aankondiging van die bundel “jozi-blues” gedeel. Lees die volle gedig:
Skryn deur Emma Bekker
Eden’s Exiles tells the story of one soldier’s fight for paradise and describes how Breytenbach, one of the most important leaders of the SADF during that time, discovered that Military Intelligence was involved in illegal wildlife trade with Angolan political and military leader Jonas Savimbi. He writes that “all elephant and rhino poaching was conducted on an organised basis” and shares details of what went on behind the scenes as those who were supposed to protect the animals conspired with criminals.
“It was my fortune – and at the same time my misfortune – to be propelled into the forbidding harshness of this wilderness by the circumstances of war,” Breytenbach writes of his time in Angola, introducing readers to the environment and circumstances soldiers faced there.
Read the introduction to Eden’s Exiles for a taste of the book:
What Was Apartheid? It’s 67 Years Since DF Malan Explained what the Policy Would Entail
by Protea Boekhuis on Aug 28th, 2015 Tweet
On 2 September, 1948, South African Prime Minister DF Malan explained to parliament what the new policy of apartheid would entail.
The following year, the first apartheid measure was introduced: the Prohibition of Mixed Marriages Act of 1949. In 1950, an amendment was made to the Immorality Act of 1927 that “extended this restriction to all people of colour”, and the Population Regulation Act was brought into law.
The Bantu Education Act was introduced in 1953, and was followed in a steep decline in the number of black teachers in training – from 8 817 in 1954, to 5 908 in 1961. The pupil/teacher ratio in black schools rose from 40:1 in 1953 to 50:1 in 1960.
With constant commentary in the media reminding us how far we have to go, this excerpt from A History of South Africa: From Past to Present, edited by Fransjohan Pretorius, serves to reminds us how far we have come.
The extract is taken from Chapter 15: The consolidation of the apartheid state, 1948–1966 by David M Scher.
The first time that the term apartheid appeared in print appears to have been in a pamphlet issued at a conference on the missionary endeavours of the NG Church in Kroonstad in 1929. It was used in the speech delivered by the Rev. JC du Plessis of Bethlehem. In Die Burger it was first seen in 1943 in a leading article. At about this time Dr DF Malan, leader of the NP, began to use the term in Parliament to differentiate his party’s policy from the segregation plan of the ruling United Party (UP).
During the premierships of Generals JBM Hertzog and Jan Smuts, South Africa was a segregated society. Black people had extremely limited political rights, schools and residential areas were segregated, the pass law was enforced to keep black people out of the cities, and there were separate sport and recreation facilities. On the other hand, during Smuts’s second term as prime minister (1939–1948) there was an increase in the variety of social services available to black people and the level of these services was improved. Furthermore, virtually every government report, especially the report of the Fagan Commission in 1948, recommended that black people’s permanent residence in the cities should be officially recognised. However, the NP was determined to curb this line of reasoning and to extend and enforce the separation between white and black people.
Although the clever use of the apartheid slogan played a role in the NP’s victory at the polls in 1948, there was not yet unanimity on its exact meaning and implications. Eventually, in Parliament on 2 September 1948, Malan, now prime minister, explained what this new policy entailed. He said that although complete apartheid, or territorial apartheid, was the ideal, its implementation at that stage was not feasible because many sectors of the South African economy were reliant upon black labour. Nevertheless, separate spheres, not necessarily with absolute territorial divisions, would be established. Within these spheres, each population group would be able to develop fully its own ambitions and unique capabilities.
The NP government was convinced that social apartheid was crucial to the preservation and safeguarding of the white population’s identity and wellbeing. The first measure to implement social apartheid was the Prohibition of Mixed Marriages Act of 1949. This made all marriages between white people and those of other races illegal.
In 1950 this law was supplemented by an amendment to the Immorality Act of 1927. The original act had prohibited sexual relations between white and black people; the amendment extended this restriction to all people of colour. CR Swart, the Minister of Justice, stated frankly in Parliament that the main purpose of the legislation was not so much to check immorality as to prevent further “admixture of blood” between white people and other races.
To facilitate the administration of social apartheid legislation, the Population Regulation Act of 1950 was passed. It provided for the classification of the population on the basis of racial categories. The racial group of an individual was determined by physical appearance (such as skin colour), general social acceptance and repute. In accordance with this Act racially based identity documents were issued. The NP ignored warnings that this classification system would bring hardship and anguish to coloured, black and Indian South Africans. In its defence the NP said this was a small price to pay in comparison to the advantages a strictly separated society would bring.
Few people personify the suffering that the Population Registration Act caused better than Sandra Laing. Although both her parents were white, at 10 years of age Sandra was removed from her school in Piet Retief (today emKhondo) and registered as a coloured person because of her dark complexion and curly hair.
When she married a black man 10 years later, her family rejected her. Her father died without ever speaking to her again and her two brothers avoided her. After about 30 years she was eventually reunited with her mother. In 2000 she was quoted in an article in the Sunday Times as saying: “In 1966, when I was 10, the police came to take me away from the school (Deborah Retief boarding school). Mr Van Tonder, the principal, said I was not white and could not stay. I was taken to the hostel and told to pack my things. Two policemen drove me to my father’s shop in Panbult. They said I was being expelled because I looked different … My father cried. I stayed at home for two years.
“In 1976 when there were uprisings against apartheid and the education system, I turned 21 and I thought things would change. I applied for an identity document then, but it took six years before I finally got my first ID as a Coloured. Until then I could not prove who I was or find work, or open an account or do whatever a person has to do. “Through those years I longed for my family, just to hear from them. I wrote several letters but they remained unanswered … Apartheid has ended, and I would like to shake Mr Mandela’s hand for that, but it is too late for me.”
According to TE Dönges, at the time the Minister of Internal Affairs, The Group Areas Act of 1950 was the cornerstone of apartheid. The aim of this Act was to make residential separation compulsory. This meant that the Union of South Africa would be divided into thousands of residential areas so that the different races could live completely separately.
Despite Dönges’s assertion that this Act would be administered with justice and without discrimination, in practice this was not the case. It proved to be one of the cruellest Acts ever passed by the South African legislature. The Act cut across all traditional property rights and led to the eviction of thousands of black, coloured and Indian people from their homes, causing deep resentment. An example of this was District Six in Cape Town. From 1966 about 55 000 residents were forced to move from their homes near the city centre to the remote, windswept Cape Flats.
The NP government also wanted separate public facilities for white people and those of other races. The outcome of the Separate Amenities Act of 1953 and its amendments was the implementation of “petty” apartheid (as opposed to “grand” apartheid on a larger scale). Notice boards in public places such as halls, post offices, and restrooms typically read: “Counter for non-whites”; “Entrance for delivery boys”; “Queue for nonwhite servants”; or “Whites only”. In terms of these laws social and cultural apartheid was increasingly imposed in South Africa.
The implementation of apartheid in public theatres regularly led to absurd situations and in most cases exposed the compelling motives of the apartheid ideology. In 1961, when the first drive-in theatre was opened for coloureds in Wetton, near Cape Town, the parking area was divided into two sections: one for coloured theatre-goers and another for white people. This while they were all parked in their cars viewing the very same film.
In 1966 the Minister of Community Development first had to give his permission before the concert pianist Jan Volkwyn, a coloured man who had just returned to South Africa from London, could perform with the Johannesburg Symphony Orchestra in front of a coloured audience in the coloured suburb of Coronationville. The permit stated that Volkwyn could not perform as a member of the orchestra but could merely be accompanied by the orchestra. It was also agreed that he would not be allowed to mix socially with members of the orchestra, nor could he use the same dressing rooms or other facilities as they did.
Another example was when Shakespeare’s drama Othello was being presented at the Maynardville open-air theatre in Cape Town in 1968. The character in the title role is a black person, but because of apartheid regulations it had to be played by a white actor.
The NP government also advanced apartheid in the field of labour. The Native Building Workers Act of 1951 reaffirmed the “civilised labour” policy of the 1920s. It sought to protect white and coloured workers against the threat of cheap black labour. Certain sections of the Act forbade the employment, unless special exemption had been granted, of black workers by whites at their homes, for bricklaying, carpentry and other skilled work. The Native Labour (Settlement of Disputes) Act of 1953 also prohibited strikes by black workers. Although the Act did not expressly forbid black trade unions, it did not recognise them legally.
The high point of labour apartheid was reached with the passing of the Industrial Conciliation Act of 1956. It reserved several categories of work to safeguard the economic welfare of employees of any race in any undertaking, industry, trade or occupation. This legislation was in fact designed to protect the interests of white labour by preventing competition by black workers in the labour market. Black workers were trapped at the lowest level of the economic scale. One result of this law was that all lift attendants in Johannesburg were dismissed and replaced by white workers.
One of the most controversial measures passed by the NP government was the Bantu Education Act of 1953. Before 1948 most black schooling and virtually all black teachers’ training was provided at mission schools. Most NP supporters viewed this as a particularly dangerous situation, believing that liberal anti-government ideas would be pumped into young black minds by malicious outsiders. They were determined to restructure black education in accordance with the new apartheid society.
The Bantu Education Act of 1953 established state control over all black education and the state therefore also took control of existing mission schools. It is notable that the Department of National Education was not given the responsibility for black education; instead it fell under the Department of Native Affairs, headed by Dr HF Verwoerd. In the Senate’s discussion of the draft bill, Verwoerd declared that the black learner should only be equipped “to meet the demands which the economic life of South Africa will impose on him”. According to Verwoerd there was “no place for him in the European community above the level of certain forms of labour”. However, in their own communities they would, he said, have plenty of economic opportunities.
Verwoerd also suggested that black people had previously been subjected to a school system that was traditionally European, one which alienated them from their traditional social background. This had misled them by showing them the “green pastures of European society” in which they were “not allowed to graze”. According to Verwoerd it served no useful purpose to teach a black child a curriculum that was traditionally European. He went on to say that it would be unnecessary and even absurd to teach a black child mathematics, because he would never use it in practice. Black children should be trained and taught, he said, “in accordance with their opportunities in life”.
The Bantu Education Act aroused widespread protest, but Verwoerd was unmoved. The immediate result of the Act was a dramatic decline in the quality of black education. This could be seen in the decline in the number of black teachers in training from 8817 in 1954 to 5908 in 1961. At the same time the pupil/teacher ratio in black schools rose from 40:1 in 1953 to 50:1 in 1960. There was a corresponding deterioration in examination results.
The most telling criticism of Bantu Education was the fact that while the number of black children at school doubled between 1954 and 1965, there was no corresponding increase in government spending. Indeed, in this period the government expenditure on each black learner dropped considerably.
Lees drie verse uit Kobus Lombard se jongste digbundel, Skadu oor die sonwyser
by Protea Boekhuis on Jul 29th, 2015 Tweet
Kobus Lombard se vierde digbundel, Skadu oor die sonwyser, het vanjaar by Protea Boekhuis verskyn.
Hierdie verse word gekenmerk deur ‘n sterk gevoel van plek, en speel hoofsaaklik in bekende plekke in Namibië af, onder meer Gobabis, Rundu, Swakopmund, die stad Windhoek, die Kavango- en Nossobrivier en die Namibwoestyn.
Lombard is vanjaar ook deur die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) as Afrikoon vereer vir sy besonderse bydrae tot die Afrikaanse taal en kultuur.
In Skadu oor die sonwyser tree die digter in gesprek met intiemer ruimtes, en word die leser vroeg reeds bewus gemaak van die verbygaan van tyd. Die bundel open met die woorde:
jy word geraam
tussen ander gesigte
iewers teen ’n off-white muur
Lees die eerste drie gedigte in die bundel:
aan flarde gewapper
hy staan steeds op parade
en wag vir die uittreebevel
maar al wat hy hoor
is die knaende geklap
van die vlagpaal se tou
Pa sit op sy groen stoel
ek speel sy 78-plate
whispering hope, abide with me …
Pa staar stip na die wit hond
voor die mikrofoon
wat om en om
op die draaitafel draai
Pa se oë verklam
en onverwags spring die naald
oor na die volgende groef
jou note is vasgevang op ’n balk
en met ’n G-sleutel gesluit
maar telkens as ’n stryker
jou tot lewe streel
soos klein hondjies in die kombuis
by Protea Boekhuis on Jul 10th, 2015 Tweet
Protea Boekhuis direkteur Nicol Stassen se jongste boek, Die Dorslandtrek: 1874 – 1881 het vanjaar in beide Afrikaans en Engels (The Thirstland Trek: 1874 – 1881) verskyn. Madré Marais het verslag gelewer oor die bekendstelling van die boek wat in Meimaand in Bloemfontein plaasgevind het.
Stassen het vertel hoe hy sy navorsing aangepak het en waarom dit hom 11 jaar lank geneem het om die boek te skryf. Hy het ook interessante feite oor die trek gedeel.
’n Interessante feit oor die trek is dat nie ’n enkele trekker aan dors dood is nie. Siekte, onder meer malaria en masels, het baie se lewe geëis. Stassen meen dat hulle weens ontbering ook vatbaar vir meer algemene siektes kon wees. Heelwat is ook dood nadat hulle giftige veldvrugte geëet het.
Ongeveer 700 trekkers het die tog aangepak, maar slegs ongeveer 370 mense het dit eindelik oorleef en hulle in Humpata in Angola gevestig.
Volledige artikel: Bloemnuus
Die Dorslandtrek begin met ‘n aanhaling deur Dr Emil Holub, die outeur van Seven Years in South Africa:
“Such was the end of the undertaking originated by a party of head-strong men, who, in ignorant opposition to reform, and from the motives of political ill-feeling, rushed with open eyes to the destruction that awaited them.”
Vir meer insigte tot die Dorslandtrekkers se materiële en geestelike kultuur, lees ‘n uittreksel uit hoofstuk vier getiteld: “Die leefwêreld van die Dorslandtrekkers”:
Die leefwêreld van die Dorslandtrekkers
Wie en wat was die Dorslandtrekkers? Hoe was die daaglikse omstandighede tydens die trek? Lawrence Green se stelling “as a whole the trekkers formed a cameo of Transvaal life and custom of last century [neëntiende eeu]” gee waarskynlik ’n goeie antwoord op hierdie vrae. Die Dorslandtrekkers se materiële kultuur en hul geestelike kultuur is twee faktore wat hul daaglikse lewe tydens die trek beïnvloed het. Verder is hul materiële en geestelike kultuur weer beïnvloed deur hul herkoms. Omdat die Dorslandtrekkers Transvaalse burgers was voor hulle getrek het, is dit te verwagte dat hulle materiële kultuur wat betref meubels, huisraad, eetgerei, kombuistoerusting, ossewaens, vee, gereedskap, implemente, jagtoerusting en voedsel nie veel verskil van dié van hulle medeburgers in Transvaal nie. Dit blyk dat daar klein verskille was ten opsigte van hul kleredrag. Die trekkers se daaglikse omstandighede het ook groot ooreenkomste getoon met dié van die Groot Trek.
In terme van die trekkers se geestelike kultuur was daar egter groter verskille tussen die trekkers en hul Transvaalse medeburgers. Faktore wat hier ’n rol speel, is die Gereformeerde Kerk, die invloed van die Jerusalemgangers en die trekkers se opvoedingspeil.
Verarming tydens die trek
Die boedelinventarisse van die mense wat tydens die trek gesterf het, gee ’n goeie aanduiding van die trekkers se ekonomiese omstandighede. Die grootste boedel was dié van Jan Harm Christiaan du Plessis en Maria Magdalena du Plessis (1876, aan die begin van die trek) (Tabel 1). Die totale waarde van die boedel het £813.5.6 bedra. Tóg skep die boedelinventaris geensins die indruk dat die egpaar welgesteld was nie. Om die waarheid te sê, dit skep die indruk dat die trekkers wat tydens die trek gesterf het, redelik min aan aardse goedere besit het.
Die kleinste boedel was dié van Johannes Albertus Opperman en Cornelia Catharina Jacoba van der Schyff (1877) (Tabel 2). Die totale waarde van die boedel het £9.16 bedra, dit wil sê ’n bietjie meer as 1% van die vorige boedel.
Die drastiese verarming wat tydens die Dorslandtrek ingetree het, kan miskien die beste geïllustreer word deur die gemiddelde waarde van die boedels van persone wat tydens die trek gesterf het (Tabel 3). In sewe jaar het dit afgeneem van £477 in 1876 tot £24 in 1883, dit wil sê tot slegs 5% van die gemiddelde waarde van die boedels sewe jaar tevore.
Dit lyk inderdaad of die Dorslandtrekkers nogal behoeftig was en tydens die trek nog verder verarm het. Aangesien hierdie boedels dikwels onder groot gesinne verdeel is, het die individuele erfgename gewoonlik nie baie geërf nie.
Die boedelinventarisse van die mense wat tydens die trek gesterf het, gee ’n goeie aanduiding van die materiële kultuur van die Dorslandtrekkers. Dit is egter belangrik om te onthou dat die meeste trekkers se individuele boedels maar baie karig was en nie naastenby die verskeidenheid van besittings weerspieël wat die trekkers as ’n geheel gehad het nie.
Die daaglikse gebruiksvoorwerpe van die Dorslandtrekkers stem grootliks ooreen met dié van die Voortrekkers tydens die Groot Trek. ’n Mens kan die volgende boeke dus met groot vrug gebruik om meer daarvan uit te vind: Kultuurskatte uit die Voortrekkertydperk (G.H. van Rooyen), Op trek (redakteur Celestine Pretorius) en Voortrekkerlewe (Rhe Carstens met die medewerking van Pieter W. Grobbelaar). Omdat ’n beskrywing van die materiële kultuur van die Dorslandtrekkers grootliks met die beskrywings in hierdie boeke sal ooreenstem en moontlik erg herhalend sal wees, word hier slegs volstaan met die materiële kultuur van die Dorslandtrekkers soos dit tydens die trek self opgeteken is.
Uittreksel: Lees die titelgedig van In a Burning Sea en “Goeie meisies” deur Ronelda Kamfer
by Protea Boekhuis on Jun 18th, 2015 Tweet
In a Burning Sea: Contemporary Afrikaans poetry in translation is saamgestel deur Marlise Joubert en bevat ‘n versameling van die beste Afrikaanse gedigte van die afgelope paar jaar, asook hul Engelse vertalings.
Die samesteller het tydens ‘n onderhoud met Louis Esterhuizen, wie se poësie ook in die bundel verskyn, verduidelik waarom die projek so belangrik is: “Die noodsaaklikheid om ŉ groter verskeidenheid van ons digters oorsee en ter plaatse aan Engelstalige lesers bekend te stel, lê dan juis daarin om so ŉ versameling van vertalings byeen te bring. Dit kan ook help dat individuele digters later ŉ volledige eie bundel in vertaling kan publiseer.”
Marlise Joubert deel waarom In a Burning Sea: Contemporary Afrikaans poetry in translation nodig is
Die bundel bevat gedigte deur nuwe én gevestigde digters en ‘n voorwoord deur die ontslape André P Brink. Die vertaling is behartig deur Charl JF Cilliers, Michiel Heyns, Leon de Kock, Tony en Gisela Ullyatt, Heilna du Plooy, Johann de Lange, Marcelle Olivier en van die skrywers self.
Die bundel verleen sy titel van die gedig deur Breyten Breytenbach “[Hoe vaak was ons hier]” wat deur die digter na Engels vertaal is. Lees die gedig, en sy vertaling “IN A BURNING SEA”:
die dag vergaan soos seisoene by die ruite
hoe often were we wrapped in coolness on the floor
I wanted to draw the sadness from you
where only silver shadows stor
Die Kaapse digter Ronelda S Kamfer het in 2008 gedebuteer met haar bundel Noudat slapende honde. Haar poësie is ook opgeneem in Nuwe stemme 3, My ousie is ‘n blom, en Bunker Hill.
Lees Kamfer se gedig getiteld “Goeie meisies”, wat deur Cilliers na Engels vertaal is as “Good girls”:
hulle djol nie saam met taxi drivers nie
hulle werk nie by Shoprite nie
hulle is nie cleaners nie
Good girls do not join gangs
They do not get pregnant at thirteen
they do not wear chappie tattoos
they don’t smoke weed
they do not use tik
they do not jol with taxi drivers
they do not work at Shoprite
they are not cleaners
good girls do not live on the Cape Flats
In a Burning Sea in Pretoria bekendgestel met TT Cloete, Marlise Joubert en Louis Esterhuizen
Luister na Marlise Joubert en Charl Cilliers in gesprek met Louis Esterhuizen oor In a Burning Sea
In a Burning Sea: Contemporary Afrikaans poetry in translation saamgestel deur Marlise Joubert
Uittreksel: ’n Plattelandse predikant word doodgeskiet in Die vrou wat alleen bly deur Karel Schoeman
by Protea Boekhuis on Mar 2nd, 2015 Tweet
In die voorwoord tot Die vrou wat alleen bly: Twee draaiboeke vertel Karel Schoeman meer oor die oorsprong van hierdie twee dramatekste wat hy in 1985 geskryf het.
“’n Vrou wat alleen bly het tot stand gekom in ’n tyd toe ek dikwels Sutherland en die Roggeveld besoek het, en is spesifiek gekoppel aan die dorp en die landskap soos ek dit destyds leer ken het,” skryf Schoeman oor die totstandkoming van die eerste teks in die boek.
Die verhaal speel af in ’n klein plattelandse dorpie wat skielik omvergegooi word deur haglike gebeure. Die dominee word doodgeskiet en ’n nuweling bedreig die verhoudings van die dorp se inwoners.
In hierdie uittreksel vanuit die voorspel beskryf Schoeman die predikant, Helgard, se skietdood wanneer ’n jagtog skeef loop. Daar is min dialoog in die eerste vestigingstonele wat dien as verduideliking tot die res van die toneelstuk.
(Die byeenkoms op die plaas: Ben, Linda, Helgard, Marian, Neels, Bettie en Alma. Hulle het met die bakkie uitgery na die rand van die eskarp (sien Toneel 11) met die bedoeling om te gaan skiet. In hierdie toneel en dié wat volg, word alles vanoor ’n afstand waargeneem, die stemme hoorbaar maar nie die woorde nie: dit is hier die algemene patroon van die handeling wat belangrik is, en die fisieke ruimte – die landskap – waarin dit plaasvind.)
(Die skuts – Ben, Neels, Helgard en Marian – gaan uit met hul gewere, af in die klowe. Linda en Bettie bly by die bakkie agter; Alma dwaal van hulle weg om te gaan stap. Vestig sowel die skuts wat uitmekaar gaan en afsonderlik in die klowe in beweeg, as Alma waar sy teen die helling op stap en van tyd tot tyd terugkyk na die uitsig en na die mense. Dalk moet daar ’n paar geweerskote afgevuur word en moet daar – voorbereidend, plaasvervangend – gewys word hoe iets doodgemaak word: in dié geval moet Ben die skut wees. [Alhoewel dit baie woorde verg om uiteen te sit, moet hierdie reeks opnames egter redelik vlot, vinnig en strak wees. Dalk sal wat ek bedoel duideliker wees as dit ná die deurlees van die hele teks opnuut gelees word.])
(Alma bly staan teen die heuwel om terug te kyk. ’n Geweerskoot weerklink helderder as die voriges tussen die kranse. Sny vinnig na Alma se gesig: by implikasie het sy gesien en ook verstaan wat gebeur het (Helgard se dood), alhoewel haar uitdrukking niks verraai nie. Sny dan weer terug na die vorige skoot: Alma beweeg vinnig teen die helling af, terug na die skuts. [Let wel dat dit die enigste oomblik van drama in die hele film is en dus so effektief moontlik benut moet word, sonder om egter valse verwagtings op te roep of ’n onjuiste aanvangstemming te skep.])
(Die dorpshospitaal later die middag, op ’n afstand vanaf die straat gesien; hierdie skoot dien om dit in die konteks van die dorp te vestig, maar ook as brugskoot tussen die wye skote wat daaraan voorafgaan en die interieurs wat volg. ’n Motor draai vinnig by die hek in; buite staan daar reeds ’n aantal motors en bondel daar mense opgewonde saam.)
(Die wagkamer van die hospitaal: Alma, Ben, Linda, Bettie en Neels wag in stilte, met ’n aantal ander mense, kerkraadslede (onder wie Hennie), ens., wat gedemp onder mekaar gesels. Linda bedek haar gesig; Ben vertoef vir ’n oomblik om met sy pa te praat, en loop verder senuweeagtig en gespanne op en neer; Neels hou Bettie se hand vas (of dalk andersom).
Ben aarsel vir ’n oomblik naby Linda en sit sy hand effens huiwerig op haar skouer, maar sy neem geen notisie nie, en hy trek weer terug. Op die agtergrond is daar die gevoel van ’n noodgeval wat die hospitaaltjie nie eintlik kan hanteer nie.)
(Dieselfde, ’n uur of wat later. Die dokter kom in, en Hennie (as senior ouderling), nader hom vraend. Die dokter skud sy kop.)
Dokter: Nee wat, oom Hennie, dit spyt my, ons kon niks doen nie. (Hulle draai weg terwyl hy verder praat.) Ons het die ambulans uit Worcester laat kom, maar … (Met dieselfde huiwering kom Ben weer na Linda toe waar sy roerloos bly sit het.)
Ben: Linda, ek sal moet teruggaan plaas toe, daar’s niemand wat daar kan aangaan nie … (Sy reageer nie.) Kom, ek sal jou na my ma-hulle toe vat, dan kan jy vanaand by hulle bly.
Linda (met ’n skielike beslistheid): Ek wil nie na jou ouers toe gaan nie. (Soek ’n uitvlug.) Ek sal by Alma bly (Vraend:) Alma?
Alma (teruggeroep na die werklikheid; staan op): Ja, goed. Kom ons loop.
(Die groepie staan op en beweeg na buite.)