So eindig In 'n land sonder voëls, die laaste Harry Kalmer-roman wat voor sy dood die lig sou sien. Ek het hierdie betreklike dun boekie van slegs 210 bladsye toegemaak met trane wat vlak sit. Reeds binne die eerste paar bladsye het ek geweet dat 'n geestesreis soos min op my wag. En dit was toe ook net so. Asof dit iewers geskryf was en my lees van Adam Burger se verhaal onafwendbaar was. Ek het die roman aangedurf met die wete dat die skrywer terminaal siek was. Min het ek geweet wat op my sou wag.
Tog is die pragmatiek en oordeelkundige uitbou van die distopiese elemente, en die sogenaamde "world-building" van hierdie roman nie vir my waar die grootste waarde as leser lê nie. After all, visions of dystopia are a dime a dozen. Nie elke skrywer het wat dit verg om vir die leser 'n karakter se grootste innerlike stryd, en om uitgelewer en weerloos te wees, akuut vas te vang nie. Soveel so dat dit voel of jyself in die karakter se skoene is nie.
Wat my keer op keer op keer laat steier het, was Kalmer se besinnings oor die aftakeling van die menslike liggaam, van oud word en die dood. Van rou en smart en verlies. Sy optekening van vrees. Sy besinning oor 'n lewe in 'n land en 'n samelewing met die skyn van vooruitgang en vredigheid en orde, wat gebuk gaan onder 'n doodskoot van ellende. 'n Land sonder hoop, sonder liefde, sonder vreugde, sonder vrede, sonder genade. 'n Land sonder voëls, gestroop van die fakkeldraers van die toekoms, die fladdering van wat nog sal kom, en nog sal wees.
Gestroop is dalk een manier om dit te beskryf, maar dit laat nie reg geskied aan die magdom betekenismoontlikhede wat die skrywer se woordkeuses en rangskikkings wel tot stand bring nie. Sonder om te oordryf is daar letterlik op bykans elke bladsy 'n oomblik of twee wat ek moes ophou lees en eers gelyk gee aan die skrywer se slim, skerp, dikwels snaakse sinne en fraserings.
Kyk mooi, en jy sien 'n verkwiklike collage, 'n poging om die roman as te ware as kunswerk te "verkoop". Hoe treffend, dan, die skrywer se naam in groen verewig in die middel bo en die keuse van 'n wit agtergrond – met 'n tikkie grys op die marge – wat die idee skep van 'n kunswerk van woorde, een wat die leser bemagtig om die spasies tussen woorde vlerke te gee. Om die negatiewe ruimte raak te sien.
Die wit met die tikkie grys. Die wit van die woordverwerker? Die wit 'n eierdop, 'n omhulsel van lewe en lig, lig en lewe?
Harry Kalmer was 'n skrywer wat lief was vir risiko's, vir skrywe met 'n groot tikkie X-faktor. Kyk net na sy romans wat neig na spanning en die aard van die speurverhaal, soos Kniediep, en X-Ray Visagie en die Vingers van God. Bedonnerd! Of soos Harry self sou sê: "Dis beautiful!" En wat van sy "papboek", 'n kunstenaarsboek saam met die visuele kunstenaar Hannelie Coetzee, Die agste plaag. Merkwaardig!
So is In 'n land sonder voëls ook 'n roman wat die kentekens van die distopiese- en spekulatiewe verhaal, die aksieverhaal, die "novel of ideas" en die roman-as-filosofie so ineenstrengel – met 'n teenstrydig grasieuse en delikate kunstenaarshand – dat jy naderhand eenvoudig verbyster staan en net wil hande klap. So asof die ondeunde man met die gaping in sy glimlag so uit die hoekie van die vertrek vir jou fluister: moet net nie te gemaklik raak nie … daar is nog op pad.
Na die Chaos kom die Korporasie; na X kom Y. Maar is dit werklik beter? Die Korporasie het "sentinels" of brandwagte, die kanaries in die myne … Vryheid begin lyk op 'n druppel water na inperking, soos straf. Ons beweeg die toekoms in:
Adam – die eerste man, die man wat saak maak; die man wat worstel en ween, dog ook die man van aksie, die setel van hoop – het sy vrou, Sybille, en hul dogter, Jemima, verloor. Hy is van meer as sy geliefdes gestroop: sy swak sig is tekenend van 'n man, 'n burger, van 'n land waar die sin van die lewe nie voor-die-hand-liggend is nie. Hy struikel, iewers tussen versugting en vervreemding, versigtig te midde van die lig van Verstaan.
In 'n vertelling wat nesskop iewers in die newels van menslike bewussyn en die blou van onthou sal die leser meer te wete kom oor die lot van Adam se vrou, Sybille, hulle dogter, Jemina (wat tortelduif beteken) en die redder Moses. Kuns, musiek en godsdiens is drie van die vername sleutels wat Kalmer aanwend om sy tapisserie, ragfyn soos die mooiste Persiese mat, te weef. Daar is ewe veel knope hier, ewe veel wat die leser self moet borduur en uitpluis.
In 'n land sonder voëls, in hierdie veelvlakkige fiktiewe landskap, is daar 'n stryd wat woed, verhelder deur die Kalmer-skrywersiel se onblusbare gloed.