Info. About Breuk (geologie). What's This?
ⓘ Breuk (geologie)
Spanning in die aardkors lei daartoe dat gesteentes langs bepaalde vlakke van mekaar losbreek. Gesteenteblokke wat so ontstaan, beweeg meestal ten opsigte van mekaar om die spanning te verlig. Die rigting waarin die blokke beweeg, word bepaal deur die spanning. In bree trekke kan drie breukgroepe by verskuiwings onderskei word: die blokke kan van mekaar af wegbeweeg, teen mekaar opdruk of sydelings teen mekaar skuif. Topografiese verandering word dikwels so veroorsaak. As daar geen duidelike verskuiwing langs breukvlakke voorkom nie, bly dit steeds die gevolg van spanning, meestal rekspanning as gevolg van die uitdroging of afkoeling van gesteentes in die aardkors.
Breuke is n tektoniese verskynsel waarby n vervorming van gesteentes ontstaan en n diskontinuïteit veroorsaak word. Twee mineraaldeeltjies wat in n gesteente teen mekaar gele het, word byvoorbeeld deur n breukvlak van mekaar geskei deur n breukvlak van mekaar geskei. Dit is die basiese verskil tussen breuke en plooiing. By plooiing vind vervorming plaas deurdat deeltjies langs mekaar beweeg maar nie van mekaar geskei word nie. Wanneer 'n breuk as gevolg van rekking veroorsaak deur interne endogene prosesse, in die aardkors ontstaan en waar daar geen ware verskuiwing van die gesteentewande ten opsigte van mekaar plaasvind nie, word dit n diaklaas genoem. Gewoonweg word daarna verwys as n haarspleet of n fyn bars. n Bars kan egter ook ontstaan sonder endogene werking. Uitdroging en afkoeling laat gesteentes krimp en veroorsaak byvoorbeeld krimpskeure in uitgedroogde klei of in basaltsuile wanneer die basaltiese lawa stol.
1. Breuke met verskuiwing
In die meeste gevalle word aardkorsspanning ontlaai deurdat gesteentes wei ten opsigte van mekaar verskuif. Die verskuiwing gaan gepaard met skokgolwe, wat as aardbewings ervaar word. Die resultaat is dat twee of meer gesteenteblokke langs die breukvlak, in die geval ook 'n verskuiwingsvlak genoem, verplaas word. Aan die oppervlak ook op 'n geologiese kaart is die breuk sigbaar as n Iyn of n lang, smal versteurde gebied breuksone. Tydens die beweging word gesteentes deur wrywing in hoekige stukke gebreek wat bekend staan as breuk- of verskuiwingsbreksie. Soms veroorsaak uitermate hoe druk, meestal by oorskuiwings, fyn gekorrelde gesteentes genoem miloniet. As gevolg van die skuureffek van die bewegende blokke word die wande gepoleer, waardeur 'n wryfvlak of wryfspieel ontstaan. Hierop is dikwels krapmerke sigbaar wat die laaste bewegingsrigting van die blokke aangedui. Die bewegingsrigting en die stand van die breukvlak bepaal die aard van die breuk. Die breukvlak kan horisontaal, vertikaal of skuins staan. Laasgenoemde is die algemeenste breuk en die eerste twee eintlik uitsonderlike verskynsels. Dit is selde moontlik om te bepaal watter blok beweeg het en breuke te kan klassifiseer, word aanvaar dat die laagliggendste blok altyd in rus was. Hiervolgens word drie hooftipes onderskei.
1.1. Breuke met verskuiwing Afskuiwing
Hier skuif die een blok as t ware van 'n ander af en die breukvlak lê dan in die rigting van die afgeskuifde blok. Die horisontale ruimte wat deur die twee blokke ingeneem word, vergroot as gevolg van die beweging en is duidelik die gevolg van trekspanning. Daar word onderskei tussen 'n suiwer afskuiwing waar beweging net langs die helling af plaasvind en 'n gewone afskuiwing, waar die beweging ook sywaarts geskied.
1.2. Breuke met verskuiwing Opskuiwing
1.3. Breuke met verskuiwing Horisontale verskuiwing en horisontale tranversale verskuiwing.
Die beweging van die blokke is hierby horisontaal langs mekaar verby. Daar word onderskei tussen 'n verskuiwing na links waar die teenoorstaande blok beweeg na regs. Die breuklyn staan gewoonlik steil en die breuk kan aktief bly, waardeur 'n totale verskuiwing van meer as 100km kan ontstaan. Die San Andreasbreuk, wat in 1906 'n groot aardbewing in San Francisco veroorsaak het en nog aktief is, is seker die bekendste voorbeeld van die soort breuk.
1.4. Breuke met verskuiwing Terminologie
Die beweging wat twee gesteenteblokke aan weerskante van 'n breukvlak ten opsigte van mekaar gemaak het, kan aan die hand van 'n beperkte aantal groothede volledig beskryf word: Die totale verplasing langs 'n breukvlak. Dit word die ware glip genoem, of kortweg n glip.
- Die verplasing langs die Iyn wat die breukvlak met die aardoppervlak maak. Dit staan bekend as die strekkingsglip. As gevolg van n afskuiwing ontstaan n sone waarin sekere lae ontbreek wat wei in die naasliggende gebied aanwesig is. Die breedte van hierdie sone is die horisontale gaping. Ewewydig met die gelaagdheid gemeet, word dit die stratigrafiese gaping genoem.
By n opskuiwing word n dubbele skuiwingseffek veroorsaak deurdat daar ook n horisontale oorskuiwing of dekking plaasvind.
2. Invloed op die landskap.
Breukbewegings kan in digbewoonde gebiede groot skade aanrig. Blywender invloede hiervan is egter die topografiese verandering. Horisontale verskuiwings het dikwels n betreklik geringe uitwerking hierop, soos byvoorbeeld wanneer n gedeelte van n rivier se loop sywaarts verplaas word. Op- of afskuiwings veroorsaak egter groot reliefverskille en by 'n steil breukvlak kan n gebied – geskei deur n skerp Iyn - tientalle meters opgehef word ten opsigte van die ander kant van die breuk. Veral waterafvoerstelsels word hierdeur drasties beïnvloed. In gebiede waar rekspanning voorkom, kan talle hoe gebied hors en n lae gebied slenk ontstaan. Die slenk in die Rynvallei is n bekende voorbeeld. Hans Cloos 1885-1951 het in eksperimente rekspanning op klei toegepas en geïllustreer hoe 'n slenkdal ontstaan.
Hierby het terselfdertyd ook n bekende natuurverskynsel na vore gekom, naamlik dat sintetiese breuke kleiner breuke met dieselfde helling as die groot breuk en antitetiese breuke met n teenstaande helling as gevolg van die rekspanning gevorm word. n Slenkdal kan reusagtige afmetings aanneem en die bekendste voorbeeld is die slenkdal in Oos-Afrika, wat oor n afstand van meer as 6000 km strek. Hierdie slenkdale vorm sones waar nuwe splitsing plaasvind, waardeur die uiteendrywing van groot landmassas veroorsaak kan word.
3. Verwantskap met plooiing
Breuke is die gevolg van kragte in die aardkors. Omdat die kragte of spanning baie keer lank dieselfde bly, vorm daar geleidelik breukstelsels in bepaalde rigtings. Dieselfde kragte gee aanleiding tot plooiing en daar is n duidelike verwantskap tussen die rigting van en die tipe breuke en plooiing wat gevorm word. n Voorbeeld hiervan is plooiverskuiwings wat tot dekbladvorming lei.
Die dekbladteorie het ontstaan na aanleiding van die verskynsel wat in die Alpe aangetref word. In 1846 het Arnold Escher von der Linth 1807-1872 ontdek dat dik lae gesteentes op die verkeerde plek Iê. Die oudste gesteentes het bo-op die jongste gesteentes gele en die hele struktuur weer bo-op betreklik jong gesteentes.
Hy het aanvaar dat die verskynsel die gevolg was van n massiewe oorskuiwing waarby plooiing oor n afstand van meer as 10 km oor n oorskuiwingsvlak geforseer is. Een van Von der Linth se leerlinge Albert Haim 1849-1937, het dieselfde afleiding gemaak en die teorie die eerste keer in 1878 gepubliseer. Een van dieg rootraaisels wat nie deur die teorie verklaar is nie, was die grootte van die oorskuiwing. Om dit te verklaar, is aangeneem dat daar tegelyk twee oorskuiwings in teenoorgestelde rigtings plaasgevind het.
Die Franse geoloog Marcel Bertrand 1847-1907 het egter die stelling verwerp en in 1948 verklaar dat daar nie sprake van teenoorgestelde bewegings was nie, maar dat die massiewe gesteentelae tientalle kilometer ver in dieselfde rigting verplaas is. Na heelwat polemiek is die teorie in 1903 algemeen aanvaar.
Geologie uit Grieks γη - ge - die aarde en λογος logos, woord rede is die wetenskap en studie van die aarde, sy samestelling, struktuur, fisiese
deeltjies langs mekaar beweeg maar nie van mekaar geskei word nie. Wanneer n breuk as gevolg van rekking veroorsaak deur interne endogene prosesse, in die
Helenavallei gereis het. Die Darling - eskarp is die gevolg van die Darling - breuk n groot geologiese onderbreking wat die Yilgarn - kraton in die ooste van
magtige Kaliforniese San Andreas - breuk oor n tydperk van miljoene jare sowat 500 km noordwaarts verskuif is. Dié breuk wat regstreeks onder Tomales Bay
verskeie hooglande of bergreekse wat geskep word deur n geologiese skeur of breuk n Skeurvallei vorm op die grens van twee tektoniese plate wat in teenoorgestelde
Darling - breuk wat topografies ooreenstem met die Darling Eskarp. Kleiner uitlopers van die Perth - kom soos die Collie subkom lê in oos van die Darling - breuk
bedek. Alhoewel die stad veraf van aktiewe breuke geleë is die Alpynse breuk loop verder weswaarts, die Hope - en ander breuke van Noord - Canterbury verder
Worcesterbreuk. Nog n onaktiewe breuk loop 300 km ver al langs die suidelike punt van die Swartberg. Die Swartberg is met dié breuk langs opgelig, in so n mate
hoogs aktiewe gebied. So loop baie groot breuklyne soos die San Andreas - breuk waarlangs twee tektoniese plate - die Noord - Amerikaanse en Pasifiese Plaat
word as n eenheid beskou op grond van onder meer die topografie, die geologie en veral die klimaat, wat gekenmerk word deur lae reënval, fel sonskyn
onder die invloed van temperatuur en druk met mekaar versmelt, sodat n breuk in die gesteente deur die korrels sny. Arkoos is n liggrys of rooierige
die oostelike rand van die metropolitaanse gebied loop die San Andreas - breuk net sowat 30 myl van Los Angeles se middestad af. Tektoniese spanning bou
Ibañeto naby Roncesvalles, 1 056 m bo seevlak. Met die uitsondering van een breuk teen die uiterste oostelike kant van die Pyrénées Ariégeoises het die bergpieke