Sal Cyril Ramaphosa slaag?Die nuwe president van die ANC, Cyril Ramaphosa. (Foto: GCIS) Kan Cyril Ramaphosa keer dat Suid-Afrika se naam gevoeg word by die lang lys van die wêreld se mislukte state? Net as hy meedoënloos optree teen alles wat korrup en ontoereikend is. Jacob Zuma het, in wat dalk sy laaste stuiptrekking as president is, die uiters populistiese aankondiging gemaak dat tersiêre onderwys gratis sal wees vir die kinders van minder gegoede huishoudings. Daarmee het hy sommer ook ‘n yslike mandjie vol turksvye in die skoot van die nuwe ANC-leier gelaat. Populisties, want soos prof. Jonathan Jansen uitgewys het, is daar is nie iets soos gratis universiteitsopleiding nie: Studente het ook vervoer, verblyf, kos, klere, seep en tandepasta nodig – en op die ou end betaal die staat dit met die reeds oorlaaide belastingbetalers se geld. Ramaphosa is in die hoek gedryf, terwyl die land reeds met staatskuld van R51 miljard sit. Die minister van finansies weet ook nie waar hy die geld vir gratis universiteitsopleiding gaan uitkrap nie. Dis nou juis die tyd vir Ramaphosa om realisme by die populisme te sit en voorwaardes uit te spel, soos dat aansoekers die meriete vir ŉ universiteitskursus moet hê, want tersiêre onderrig is per definisie op meriete gevestig. Om jong mense in massas universiteit toe te stuur, gaan ongelooflike geld- en werkdrukte skep en sal nie werkloosheid oplos nie. Daar moet ook duidelike voorwaardes vir gratis onderrig uitgespel word: Dat jou “gratis” opleiding ook net geld solank jy jou jare deurkom en dat jy as gegradueerde darem minstens ŉ deel van die geld moet terugbetaal; dat daar ŉ keuring moet wees vir grade waarvoor daar ŉ ware behoefte in die Suid-Afrikaanse samelewing bestaan. En, les bes, dat die grade wat behaal word, darem ook buite die land erkenning moet geniet – iets wat ŉ minderheid van die 26 universiteite beskore is. Hopelik is ŉ totale hervorming van die skoolstelsel ook op Ramaphosa se lys. Net sowat een derde van skoolbeginners voltooi matriek, en die meerderheid doen dit danksy die lae slaagpersentasies. Dis tyd om baie hard hieroor te praat en te sorg dat universiteite studente kry wat ŉ redelike kans het om te slaag. Die ANC is ook bang om die ongewilde waarheid te bevestig dat ŉ graad nie noodwendig voordele bo beroepsgerigte diplomas inhou nie. ŉ Mens wil ook hoor dat Ramaphosa sê dis geen skande om jou brood met handearbeid te verdien nie. Die land het ŉ groot tekort aan tegnici, elektrisiëns, loodgieters en verpleërs, om net ŉ paar vaardighede te noem. Pleks van sulke instellings te skep, het die regering nog twee universiteite geskep wat ŉ stuk of 2 000 studente kan huisves. Dis ook nie net vir kolleges oprig nie: Hulle moet ook met die beste tegniese leerkragte toegerus word, al moet hulle van buite ons grense gewerf word. Dit, en die regte aanmoediging van regeringskant, kan bydra om van kolleges gewilde instellings te maak. Dit sal ook net werk in ŉ groeiende ekonomie. Universiteitsgetalle het die afgelope paar jaar verdriedubbel van 400 000 tot meer as R1.2 miljoen sonder dat ons die resultate daarvan sien. Die ander populistiese beleidstelling waarmee die ANC sy tanende ondersteuning wil opstoot, is die ou holruggeryde perd van grondhervorming, ook sonder vergoeding. Darem sonder dat dit die ekonomie en landbouproduksie affekteer. ŉ Mens wil graag hoor dat Ramaphosa die gewilde kreet dat wittes die land se grond gesteel het, in die kiem smoor. Dis die populisme van veral die EFF en bevorder net ontevredenheid en opstande en is moontlik ook ŉ kernrede vir plaasaanvalle. Daar het darem ook ŉ goeie skeut realisme van Ramaphosa gekom, soos die erkenning dat die meeste grond wat sedert 1994 verdeel is, nie produktief aangewend word nie. Hy moes verder gegaan het met voorbeelde – en daar is baie – van hoe eens produktiewe grond nou plantlose woestenye is, en hoe dit vorentoe voorkom kan word. Reeds in 2012 het Gugile Nkwinti, minister van grondbesit en landelike ontwikkeling, erken dat 90% van die herverdeelde plase mislukkings is. Dit het nie verander nie. En wat gaan word van die 93% van die eisers wat geld bo grond verkies? Sal dit steeds gebeur as daar daadwerklike ondersteuning vir nuwe boere is? Verskeie landbouliggame is meer as bereid om met raad en daad hiertoe by te dra. Dis tyd om hulle openlik te verwelkom en nie verdag te maak nie. Die sigbaarste veranderinge tot dusver is die feit dat Ramaphosa se samekoms in Oos-Londen presies op tyd begin het (Zuma was 40 minute laat). Hy het ook nie met luiperdvelle opgedaag, in wit tekkies gedans en die masjiengeweerliedjie gesing nie. Dit skep moed vir die toekoms, en hopelik wil die nuwe ANC-president net sy steunbasis vestig en uitbrei voordat hy sy ongewildste en ander noodsaaklike veranderinge bepleit. Soos dat die staatsdiens ernstig moet besnoei aan sy 1,3 miljoen amptenare. Dis ook tyd om alle korrupsie uit te roei. Dit lyk of selfs Zuma en die Guptas nie die valbyl gaan ontwyk nie. Dinge soos mislukte munisipaliteite, die wanaanwending van begrotings, die toeken van tenders aan onbevoegdes sal hopelik ook aan die beurt kom, saam met ŉ ernstige besnoeiing aan buitelandse reise, luukse motors en dies meer. Wat ons tans sien en hoor, is hopelik maar net die begin om die land en sy ekonomie tot voordeel van al sy mense reg te ruk.