Help só saam besluit oor die toekoms van ons GrondwetDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Verlede week het my goeie vriend prof. Koos Malan, staatsregsgeleerde, ’n prikkelende en baie reguit artikel oor die Grondwet geskryf, soos ’n mens van hom gewoond is. Dit vorm deel van ’n reeks van vyf, wat almal op Maroela Media gepubliseer word. Ek wil vandag vriendelike kommentaar by die eerste gee en voorstelle doen oor wat hy dalk vir dié wat nog kom, kan oorweeg. Malan se basiese standpunt kom daarop neer dat die Grondwet se waarde eintlik taamlik na aan nul is. Hy wys nie soseer gebreke in die dokument self uit nie (miskien kom dit nog), maar grond dit op die stelling dat die ANC hom in die praktyk eenvoudig nie daaraan steur nie. Die Grondwet hou nie stand teen die stormwinde in die politieke kragveld nie, is sy standpunt, as ek hom reg begryp. Met baie – selfs die meeste – in die artikel kan ek saamstem. Malan is reg as hy sê die ANC het die tussentydse Grondwet van 1994 en die “finale” een in 1996 nie as eindpunt gesien nie, maar as (my woorde) ’n tussenstasie op die spoor na totale beheer oor die land. Wat dit impliseer, is dat die fout nie primêr by die Grondwet lê nie, maar by die ANC. (Waarmee hy terloops saamstem met die standpunt wat die FW de Klerk-Stigting al herhaaldelik gemaak het.) Wat is ’n grondwet? Baie antwoorde is moontlik, soos dat dit die struktuur van die staat en die regering bepaal, ensovoorts. Maar as jy dit tot sy diepste kern reduseer, is dit eenvoudig die basiese waardes en reëls waarop ’n gemeenskap sy kollektiewe organisasie baseer. ’n Sosiale kontrak, as jy dit só wil noem. Dit behoort die minimum van konsensus in ’n samelewing te reflekteer. Selfs al bevredig dit nie almal 100% nie, is dit – as dit goed is – die minimum waarmee ’n oorweldigende meerderheid van die bevolking moet kan saamleef. Hierdie benadering het verskeie belangrike implikasies. Ten eerste: Soos alle kontrakte en dokumente is ’n grondwet ’n dooie stuk gedrukte papier sonder enige mag. As ’n sterk groep in die samelewing daarop uit is om dié stuk papier minagtend eenkant toe te skuif en te maak soos hy wil, is daar niks wat die papier daarteen kan doen nie. Die tweede vloei hieruit voort. ’n Grondwet kan dan geen mág hê nie, maar hy kan, as dit goed is, wel geság hê. Daardie gesag moet wye aanvaarding in die samelewing geniet. Met ander woorde, mense moet insien dat die grondwet (ondanks die gebreke) netto in hul voordeel is, en dat hulle sónder die dokument – en alles wat daarmee saamhang – aansienlik slegter daaraan toe sal wees. Daar is niks mee verkeerd om, hetsy uit akademiese of polities-aktivistiese oorwegings, op gebreke in die grondwet te wys nie (ek gaan dit self in dié artikel doen). Maar jy kan dit op twee maniere doen: Jy kan die hele grondslag waarop die grondwet berus, met sy gebreke en al, verwerp. Of jy kan opbouend wees, die leemtes uitwys en ’n konsensus probeer bou om dit te verbeter. Kom ons kyk nou inderdaad na óns Grondwet. Op 12 November 2014 het die destyds aftredende adjunk-hoofregter, Dikgang Moseneke, ’n toespraak gehou wat eintlik deur elke staatsregsgeleerde en politieke wetenskaplike gelees moet word. Hy het die Grondwet beskryf as “our joint and minimum ideological and normative choices of what a good society should be”. Dié morele idealisme het Moseneke nie verblind nie. Nadat hy ’n klomp goeie dinge opgenoem het wat die howe danksy die Grondwet kon regkry, het hy – as ek kortpad kan vat – basies gesê die dokument ken te veel mag aan die president en die kabinet toe (bll. 16-18 van sy toespraak), en ’n klomp voorbeelde genoem. Dit het veral gegaan oor die aanstelling van mense in sleutelposte. Ter illustrasie het hy vertel dat daar tydens die grondwetlike onderhandelinge verskil van mening was oor wie mense in openbare ampte mag aanstel. Destyds was die onderhandelende partye “happy to leave the power in the incumbent President, Nelson Mandela. He, after all, will do the right thing”. (Waaruit blyk dat Moseneke dit self ’n naïewe houding gevind het.) Dis opgevolg deur die veelseggende vraag “whether the democratic project will be best served by a powerful central executive authority”. Nog sterker was die stelling wat hy vóór die voorbeelde gemaak het: “I suggest that in the next two decades we may have to revisit the dispersal of public power.” Daar is ook ander leemtes. Die ruimte wat vir die misbruik van regstellende aksie gelaat word, is eenvoudig te groot. Die beskerming wat vir Afrikaans en ander minderheidstale as openbare tale gebied word, is weer veels te klein. Daar is geen behoorlike beskerming van minderheidsregte nie – en let wel, dit word hier nié bedoel as ’n kodewoord vir rassisme en apartheid nie. Immers, as ’n grondwet wye aanvaarding wil geniet, moet hy álmal dien, nie net sommige nie (dit was die fout van apartheid). Nou kom ons by enkele voorstelle wat ek in alle vriendelikheid aan kritici van die huidige Grondwet aan die hand wil doen. Ten eerste, kritiseer soos julle wil. Maar moenie die fondament waarop die Grondwet rus – regstaatlikheid – aantas nie. Moenie die baba saam met die badwater weggooi nie. Onthou altyd: In die huidige krisis waardeur ons land gaan, bly daardie Grondwet, met sy onbetwisbare gebreke en al, ’n belangrike wapen in ons hand om Zuma-hulle se korrupsie en magsmisbruik te beveg. Natuurlik is méér nodig. Maar al het Solidariteit en AfriForum se regsake nie almal geslaag nie, het ’n hele aantal wel welslae gehad – en daarmee het die ANC ’n paar gevoelige klappe in die gesig gekry. Dis daardie vermaledyde Grondwet wat tussen ons en ’n openlike Zuma-diktatuur staan. Die tweede aanbeveling spruit uit die eerste. Dis nie voldoende om te kritiseer nie. Dís maklik. Dis die maklikste ding in die wêreld om FW de Klerk ’n verraaier te noem en die Grondwet te verwerp (nie dat Malan dit gedoen het nie). Daarmee bereik jy net mooi niks. Kom liewer met konkrete voorstelle oor hoe om die Grondwet te verbeter. Dit sal enersyds inhoudelike voorstelle moet wees, maar andersyds ook oor die roete wat ons na daardie bestemming moet voer. En dít, my vriende, gaan moeilik wees. Dáárvoor het ons konstruktiewe denke nodig, nie afbrekende kritiek nie.