Tel jou woorde: (Ver)gissings oor gender | Maroela Media
Brandbestryder (Foto: TheHilaryClark, Pixabay)
Kry vanoggend ŉ navraag: Hoeveel van die “tradisionele” genderbenamings behoort leerders nog te ken? (Overgeset synde: Wat hoort alles in daardie tradisionele lys van “manlik en vroulik” wat ons almal op skool moes memoriseer?) Is dit hoegenaamd nog iets wat in ŉ skoolhandboek hoort, of gryp ons gendergelykheid aan en smyt ons die hele sous by die deur uit?
(Laat ek net gou hier op ŉ syspoor stap oor die woord “gender”, want ek weet iemand is nou al klaar daaroor opgeruk. Dit is ŉ aanvaarde leenwoord in Afrikaans, en ons spreek dit met ŉ harde g- en -r uit. Volgens die WAT se definisie het “gender” te doen met die “identiteit wat deur die seksuele selfbeeld van mense bepaal word”; “geslag”, daarteenoor, is biologies.)
Aan die een kant het jy die vuurvreters en baanbrekers (uit alle genders) wat glo die binêre skeiding van manlik x vroulik is uitgedien. Hulle werk hard en toegewyd daaraan om genderneutrale tekste te skep, en sal byvoorbeeld vinnig beswaar maak indien manlike voornaamwoorde gebruik word om na onsydige voorwerpe te verwys: “Stefan maak die boek toe en gooi hom op die bedkassie neer.” (Dit is, terloops, heeltemal aanvaarbaar om in Afrikaans so te praat en te skryf. Taalkundig is daar met die “hom” in die voorbeeldsin niks verkeerd nie.) Die beswaar hier is dat dit paternalisme in die hand werk as ons aanvaar dat enige onsydige entiteit sommer by verstek manlik is.
Aan die ander kant is daar die tradisionaliste wat verbete vasklou aan woorde soos “maatskaplike werkster”, “aktrise” en “sekretaresse”. Geslagtelikheid is ŉ biologiese feit, is die redenasie, en dit is kunsmatig om te dink dat dit nie in taalgebruik neerslag gaan vind nie. Bowendien beteken die feit dat ŉ mens geslagtelikheid erken mos nou nie dat ŉ mens ipso facto genderdiskriminasie aanmoedig nie.
Jy dink ek vergroot? Toets ŉ bietjie jou eie opvattings. As ek vir jou sê “sekretaresse”, wat sien jy voor jou geestesoog? Kom ek raai. Dis een van twee goed: ŉ wulpse jong popsie met ŉ opgekamde kapsel en ŉ bol pienk kougom in haar mond, of ŉ postmiddeljarige draak met ŉ moesie op haar bolip en ‘n goueraambril wat aan ŉ kettinkie om haar nek hang. Wat sien jy as ek sê “sekretaris”? ŉ Stroewe man in ŉ driestukpak met ŉ vervelige das en ouderlingskoene. (Terloops, ek het die woorde onder my negentienjarige kind se vriende getoets en dié beelde by hulle gekry. Genderstereotipering is lewend onder die jonger geslag.)
Sommige terme word in vaktaal gebruik en is in bepaalde kontekste van belang. Dit is byvoorbeeld in ŉ regsomgewing belangrik om te onderskei tussen ŉ “klaer” en ŉ “klaagster”, en ŉ “testateur” en ŉ “testatrise”. Om sommer daar links en regs genderneutrale terme te kies (of om te besluit dat die manlike vorm die genderneutrale term is), is gevaarlik.
Sommige onderskeide is aan protokol verbind, en beduidend as ŉ mens dié protokol ken. ŉ Britse koningin is byvoorbeeld die regentes, of sy is die vrou van die regent. ŉ Koning kan net die regent wees; ŉ man wat met ŉ koningin trou, is ŉ prins. Adellike titels soos “hertog/hertogin”, “graaf/gravin” en “markies/markiesin” het dieselfde soort implikasies, en die genderonderskeid raak daarom oor ander redes belangrik.
Formele aanspreekvorme is baie sterk gemerk. Die enigste raad wat ek het, is dat ŉ mens jong skrywers moet aanmoedig om so ver moontlik vas te stel met wie hulle kommunikeer. Dit is byvoorbeeld aanvaarbaar om ŉ brief aan ŉ sestienjarige meisie te skryf om haar te laat weet sy het verblyf in ŉ koshuis, en om haar dan aan te spreek as “mejuffrou Coetzee”. Dis minder gaaf om ŉ sewentigjarige oudminister te laat weet sy het verblyf in ŉ aftreeoord en om haar dan aan te spreek as “mejuffrou Coetzee”. En net voor jy dink vroue is kleinserig oor hulle titels, kyk ŉ bietjie wat gebeur as vir ŉ manlike professor ŉ brief skryf en dit begin met “Geagte mejuffrou Coetzee”. Jy gaan baie vinnig op jou plek gesit word!
Daar is sekere poste waar die onderskeid tussen die manlike en vroulike vorm steeds getref word. Dit is byvoorbeeld vir almal natuurlik om van ŉ “vlugkelner” en ŉ “lugwaardin” te praat, maar dan na die groep te verwys as “vlugpersoneel”. Dieselfde geld vir “verpleegster” en “verpleër”. Dit sal dalk in die toekoms verander, maar dit is nou nog onproblematies.
Daar is poste wat tradisioneel deur mans gevul is, maar wat deesdae vir enigeen toeganklik is. Hoedanighede soos “skoolhoof”, “chirurg”, “landmeter” en “advokaat” was lank manlike domein, maar dis deesdae genderneutrale posbenaminge. Ek verkies om dieselfde te doen met “maatskaplike werker”,
“apteker” en “voorsitter”. Ek skrap “ombudsman” baie vinnig en gebruik eerder “ombud” of “ombudspersoon”.
Die werklike kwellings kom in by terme soos “aktrise” en “sekretaresse”, juis omdat die genderstereotipes soos nat jasse daaraan hang. In my jong dae was ŉ “aktreuze” iemand wat met ŉ donkerbril en ŉ breërandhoed onderhoude toegestaan het. Sy was ŉ formidabele vrou, maar eksentriek. ŉ Akteur was iemand soos Sir John Gielgud, wat gemoduleerde Engels gepraat en Oscars gewen het. Ek glo nie “aktreuze” het al daardie belasting afgeskud nie, en solank dit nie die geval is nie, wil ek nie hê jong taalgebruikers moet daaraan deelneem nie. Ek ken wel die woorde en die spelling, maar ek vermy sulke stereotiperende terme so ver ek kan.
My raad aan die opleiers van die jonger geslag is om leerders sensitief te maak vir wat taal doen. Dit is ŉ kommunikasiemiddel, ja, maar dit kommunikeer soms meer as wat ons besef, en dit is ons verantwoordelikheid as opvoeders om jong taalgebruikers daarop bedag te maak. As ek weet daar is probleme met genderstereotiperende terme en ek dring aan daarop om na iemand as ŉ “voorsitster” te verwys, sê dit minder oor die voorsitter as wat dit oor my sê. Kinders moet dit weet, want hulle moet besef dat hulle taalgebruik nie net hulle omgewing nie, maar hulle self stereotipeer. Hulle is per slot van rekening in die skool om te leer dink, nie om (net) te leer wat die vroulike vorm vir “kok” is nie. (Vir dié wat dit nie weet nie, dis “kokkin”, en ja, dit was vroeër so in skoolhandboeke opgeneem.)
"Opgeruk" · 1 jaar gelede
As gender ‘n aanvaarde leenwoord is, kan ek dan van lokasie en plek praat? En hoekom noem ons nie eerder almal aktrises in plaas van akteurs ongeag die geslag nie?
Interessant – dankie Sophia vir jou perspektiewe.
my persoonlike bydrae – ek dink dit sal net reg en billik wees as daar na alle hedendaagse professionele sokkerspelers op ‘n gender-neutrale manier as ‘aktrises’ verwys word
Dankie Sophia vir ‘n gebalanseerde artikel oor ‘n baie kontensieuse onderwerp.