Wind waai in rigting van Afrika-nasionalismePres. Jacob Zuma lewer sy toespraak die Orlando-stadion in Soweto, Johannesburg by die ANC se 105de verjaarsdagvieringe (8 Januarie 2017). Foto: Twitter via @MYANC Nou goed, nou wéét ons: Grond (in wit besit) gaan onteien word (om aan swartes uitgedeel te word). Vergoeding sal betaal word, maar uiteindelik sal die staat besluit hoeveel. Dít was die basiese strekking van pres. Jacob Zuma se jaarlikse 8 Januarie-boodskap van vandeesweek. ’n Mens sou die toespraak vanuit verskillende gesigspunte kon ontleed. Jy sou kon wys op die rampspoed wat dergelike grondonteienings elders in die wêreld – die kommunistiese wêreld, Zimbabwe, om maar ’n paar te noem – gehad het. Vandag wil ek ’n ander pad inslaan. Ek wil die toespraak plaas in ’n bepaalde historiese ontwikkeling van die ANC se denke. Sedert sy ontstaan in 1912 is die ANC se politieke, maatskaplike en ekonomiese denke gevorm deur hoofsaaklik drie bronne. Hulle is ’n vae soort Engelse liberalisme, die Afrika-nasionalisme, en die Marxisme-Leninisme. Die vroeë ANC is beïnvloed deur Engelse sendelinge en sendingskole soos die Metodistekerk se Healdtown in die Transkei, waar onder andere die jong Nelson Mandela geleer lees en skryf het. Dit was ’n tipiese Engelse liberalisme, wat ’n ambivalente houding aan die kinders oorgedra het – rassediskriminasie is verkeerd, maar terselfdertyd is die Afrika-kultuur min of meer agterlik en ’n struikelblok vir jou ontwikkeling. Teen die jare dertig en veral veertig is dié liberalisme in reaksie hierop toenemend op die agtergrond geskuif. In die ANC-Jeugliga het militante soos Mandela, Walter Sisulu, Robert Resha en Robert Sobukwe meer gevoel vir ’n taamlik aggressiewe Afrika-nasionalisme, een wat die swart kultuur juis verheerlik en die wittes gehaat het. Dié ontwikkeling het egter in botsing gekom met die Marxisties-Leninistiese denke van ’n beduidende aantal lede. Reeds in 1928 het die Kommunistiese Party van Suid-Afrika opdrag van die Kremlin ontvang om die ANC te infiltreer, en alle sleutelposisies oor te neem terwyl sy eie aparte identiteit streng gehandhaaf word. Die ANC sou dan in ’n eerste fase as stormram gebruik word om die wit regering te verdryf, waarna die tweede fase, die sosialistiese revolusie, naatloos daarop sou volg. Dié rigting was streng nierassig. Dit het tot ’n klipharde magstryd tussen die Afrika-nasionaliste en die kommuniste gelei. Maar die NP-regering se verbod op die Kommunistiese Party van 1950 het – agterna is dit baie ironies – die deurslag vir die kommunistiese oorwinning in die ANC gegee. Dit het die jong bulle soos Mandela laat insien dat sommige wittes, al was hulle kommuniste, 100% agter die swart bevrydingstryd staan. Namate die jare aangestryk het, het ook die Marxisties-Leninistiese ideologie steeds meer vastrapplek in die ANC gekry. Mandela was self ’n tyd lank lid van die party se Sentrale Komitee. En as jy sy geskrifte uit die jare vyftig lees, asook die geheime memoires wat hy op Robbeneiland geskryf het, blyk hieruit ’n ortodokse kommunistiese oortuiging. Mettertyd het die kommuniste ook magspolities beheer oor die ANC oorgeneem. In die jare tagtig was 80% van die lede van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee ook lid van die Kommunistiese Party. Tog het die Afrika-nasionalistiese element oorleef. Daar was telkens opstande, groepe wat weggebreek het, mense wat gemeen het die ANC respekteer hul Afrika-tradisies nie genoeg nie. Toe kom die wettiging van die ANC/SAKP in 1990, en Mandela se vrylating. In dié tyd, tot sy aftrede as president in 1999, is dit duidelik dat Mandela sy kommunistiese oortuigings op die agtergrond geskuif het. Dis asof die Engelse liberalisme waarmee hy in sy jeug kennis gemaak het, herleef het. Altans, dit is die afleiding wat ’n mens uit sy dade moet maak, wat veral op versoening en respek vir die demokratiese regstaat gemik was. In dié tyd het die SAKP sy greep op die ANC grotendeels verloor. Dit het gebeur teen die agtergrond van die verkrummeling van die Ystergordyn, die uiteenval van die Sowjetunie en die verdwyning van die kommunisme as globale magspolitieke faktor. Maar dit het, ironies genoeg, ’n vakuum gelaat waarin die Afrika-nasionalistiese benadering weer in invloed kon toeneem. Pres. Thabo Mbeki se twee bewindstermyne was ’n eerste fase. Mbeki was ’n intellektueel wat vergesigte van ’n Afrika-renaissance gesien het, vergesigte wat helaas beskamend uitmekaar geval het. Vandaar dat hy sy oë vasbeslote vir die oorsaak van die vigs-epidemie gesluit het (Afrikane is nie seksueel losbandig nie), vir wat in Zimbabwe aan die gang was, vir die ontploffing van misdaad in Suid-Afrika, noem maar op. Regstellende aksie het toegeneem. Toe kom Zuma. Om Zuma ideologies te plaas, is eintlik onmoontlik. Hy het in werklikheid geen ideologie nie. Sy visie, dit kan ’n mens miskien sê, bestaan uit drie oorkoepelende beginsels – Jacob Zuma, Jacob Zuma en Jacob Zuma. In welke mate hy iets van die ANC se Marxisties-Leninistiese idees oorgehou het, is moeilik te sê. Hy openbaar homself in sy lewenswandel wel as ’n ouderwetse swart Afrikaan, maar dit kan net so goed verklaar word deur sy uitstekende politieke aanvoeling vir wat sy gehore wil hoor. Bowenal, so lyk dit, is hy ’n opportunis. Teen dié agtergrond kan ’n mens Zuma se toespraak dalk beter plaas. Sonder om hom van enige beginselvastheid te beskuldig, wek hy die indruk dat hy sien hoe die wind onder die swart kiesers waai. Daardie wind draai stadig maar seker wég van die ANC. Steeds meer ANC-ondersteuners is siek en sat vir die korrupsie, magsmisbruik, onbekwaamheid en gebrek aan basiese dienslewering, en dryf stuk-stuk af na die EFF of die DA. Die munisipale verkiesing van verlede jaar was ’n yslike skok vir die ANC. Selfs Zuma was duidelik geskud. Nou het die party twee moontlikhede: Hy kan beter en doeltreffender regeer, of hy kan populistiese beloftes (soos die onteiening van wittes se grond) maak. Zuma se keuse het duidelik op laasgenoemde geval. Waarmee hy op pad terug na die Afrika-nasionalistiese tradisie in die ANC is. Dis natuurlik nie die einde van die storie nie. Verwag maar dat die bloed gaan vloei in ’n klipharde magstryd om Zuma op te volg. Tans is daar twee kandidate: Nkosazana Dlamini-Zuma (Zuma se gewese vrou, van wie verwag word dat sy sy rigting sal voortsit) en Cyril Ramaphosa, wat die indruk wek dat hy die erns van die saak begryp en ’n ietwat ander rigting sal wil inslaan. Maar moenie te veel verwag nie. Die wind waai (voorlopig altans) in die rigting van die Afrika-nasionalisme, en selfs Ramaphosa sal dit nie kan ignoreer nie.