Avatar: 'n Mitologie vir ons Tyd – Naas Ferreira | NHN | Nuwe Hervorming Netwerk
Avatar: 'n Mitologie vir ons Tyd – Naas Ferreira
by NHN | Jan 24, 2014 | Argief, Individu, Religie | 0 comments
Te oordeel aan die aantal kerke in Europa en selfs in Suid-Afrika wat lidmate verloor, blyk dit dat die tradisionele Christelike teologie sy geloofwaardigheid onder sekere groepe verloor het en nou plek maak vir die rede. Die rede het alle mitologieë verdryf en die siel uit die wetenskap uitgesluit, om self later as god na vore te kom. Tans is daar 'n soeke na 'n nuwe mite of waardesisteem (vMEME). Volgens Walsh (2007) en Campbell (2008) het die mites wat voorheen 'n rigsnoer vir menslike optrede was, nou irrelevant geword. Ons het 'n nuwe mite nodig, een wat die verhaal van die kosmos kan verenig. Films het vir baie mense die Bybel as morele gids vervang en die skeppers van mites is vandag filmmakers wat hulle skeppings gebruik om die deur na die "ander kant" vir kykers oop te maak. Mites het mistieke, kosmologiese, sosiologiese en psigologiese funksies en beskryf die "reis van die held" om die "skat" te vind en na die mense terug te bring. Wanneer 'n rolprent soos Avatar die verbeelding van mense regoor die wêreld aangryp en mistieke elemente bevat, dan moet daar iets in die rolprent steek. Dit kan nie as "Dances with wolves in die ruimte" afgemaak word nie. 'n Avatar is die manifestasie of inkarnasie van die goddelike op aarde, spesifiek die Hindoegod Wisjnoe in menslike vorm, soos Rama of Krisjna. Die tema van die film is juis dat die mens 'n manifestasie van die goddelike is. James Cameron, die regisseur en draaiboekskrywer,
het 'n nuwe mite geskep en hierdie artikel ondersoek mites en analiseer Avatar om aan te toon dat films inderdaad nuwe mites kan skep wat mense daartoe kan bring om self-verwerkliking te oorweeg.
Die tradisionele Christelike teologie in die Weste se geloofwaardigheid en relevansie het sedert die Aufklärung, oftewel, die Verligting, stadig maar seker afgeneem. Terwyl die kerklike teologie gefokus is op 'n Bybelse teïsme, is daar Christene wat nie meer tuis voel in die tradisionele verstaan van die Bybel of in die kerklike praktyk van Sondagaanbidding van 'n transendentale God nie (Avis 2003:50-81; Riggs 2003:9). Marion, 'n integrale teoloog, maak die volgende stelling:
Tolle, die bekende skrywer en spreker oor die mistieke, sluit hierby aan en stel een van die moontlike redes vir die vervreemding van die mens van die siel: "The ego creates separation, and separation creates suffering" (2005:112). Hy beskou die ego as die oorsaak vir al die menslike ellende en pyn in die wêreld: "The collective manifestations of the insanity that lies at the heart of the human condition constitute the greater part of human history" (2005:11). Die ego is dus agter die "insanity" wat die mensdom in 'n greep het. Tolle noem dat die meeste mense so met die stem in hulle koppe identifiseer
die aanhoudende stroom van geklets en kompulsiewe gedagtes en die gepaardgaande emosies – dat mens dit kan beskryf "as being possessed by their minds" (2005:59).
Die visuele media is belangrik vir die siel, want soos Plotkin (2003:139) dit uitwys: "The soul speaks primarily in images. Dreams are one example." Campbell (2007:212) sê in hierdie verband: "Dreams are our personal myths; myths, the general dream." Bordwell (2006:24) haal Carrol aan wat daarop wys dat vir die nuwe geslag filmmakers en kykers sedert die jare Sestig, "cinema would replace the Bible and literature as a cultural reference point." Johnston vertel 'n anekdote om die verskuiwing te illustreer:
Die meeste narratiewe films het 'n begin, middel en einde, met Full metal jacket (1987) as een van die bekende uitsonderings. (Dit het 'n begin, die opleiding van die soldate in die VSA, en 'n einde wat in Viëtnam afspeel.) Breedweg gesien is die kleinste eenheid van 'n film 'n skoot wat saam met ander skote opgebou word tot 'n toneel; 'n aantal
tonele bou op tot 'n sekwensie; en 'n aantal sekwensies vorm 'n bedryf wat die begin, middel of einde van die rolprent kan uitmaak. Elke skoot, toneel, sekwensie en bedryf het 'n begin, middel en einde, of 'n begin en middel, of 'n middel en 'n einde. Natuurlik is daar ook uitsonderings, maar siende dat dit nie die fokus van die artikel is nie, kan ons hiermee volstaan. Visuele beelde het egter min betekenis sonder konteks en daarom is redigering – die opbou van skote in tonele, van tonele in sekwensies en sekwensies in bedrywe – nodig om die verhaal visueel te laat vloei. Indien 'n regisseur saam met die redigeerder drie skote het om 'n toneel saam te stel – een skoot van twee naakte mense wat in die bosse kafoefel, een skoot van 'n vrou wat deur die bosse aangestap kom, en een waar die vrou deur die bosse loer, dra die plasing van die skote die gewig. Indien die regisseur spanning by die kyker wil wek, sal hy/sy die skote in die bogenoemde volgorde plaas. Die vraag wat by die kyker opkom is: "Gaan die vrou die paartjie op heterdaad betrap?" Plaas ons eers die skoot van die vrou wat deur die bosse loop, dan die vrou wat deur die bosse loer en dan die paartjie, skep dit verwagting en verrassing: "Waarheen is die vrou op pad en wat sien sy?" Voeg die regisseur klank, dialoog, toneelspel, stelinkleding, spesiale effekte ensovoorts by, dan sal die toneel meer betekenis dra. Indien die regisseur dramatiese musiek by die toneel plaas, verhoog dit die spanning verder. Sou daar opgewekte musiek wees, sal die kyker die humor van die twee mense se indiskresie amusant vind
Campbell (2001:5) beklemtoon die funksies van mites in die meeste van sy werke. Hy som die vier funksies soos volg op:
1. Die metaforiese of mistieke funksie – om verwondering vir die lewe – goed of kwaad – te skep waardeur die mens op drie maniere kan deelneem: deur van die lewe te onttrek, deur deel te neem, of deur iets te doen om die situasie te korrigeer.
2. Die kosmologiese funksie – om 'n bestendige beeld van die wêreld voor te stel wat sin maak vir mense van hulle tyd. Die Bybelse kosmologie is sonder die insigte van die hedendaagse wetenskap en maak dus vir die moderne mens nie sin nie.
3. Die sosiologiese unksie – om 'n spesifieke morele orde te bevestig en te ondersteun. Alle mites kom uit sekere kulture en moet in die taal en simbole van die kultuur praat. Die mense word ook gevorm deur rites wat 'n uitlewing van die mites is.
4. Die psigologiese (pedagogiese) funksie – om die individu deur die verskillende fases van die lewe te vergesel: "to help persons grasp the unfolding of life with integrity".
Campbell agtergekom dat die verhale meestal handel oor 'n held wat op reis gaan, op soek na 'n "skat" wat hy of sy tot almal se voordeel na die stam, volk of die wêreld kan terugbring.
2. die weiering van die oproep, of die nadele van die vlug weg van die gode of
opdrag, soos Jona weg van Jahwe se opdrag gevlug het
3. bonatuurlike hulp – onverwagse hulp aan die een wat die avontuur onderneem
5. die maag van die walvis, of die reis in die nagtelike ruim – dink aan Jona in die
maag van die vis.
1. die toetse onderweg, of die gevaarlike aspekte van die gode
2. die ontmoeting met die godin (Magna Mater), of die vreugde van verlore jeug
3. die vrou as verleidster, of die erkenning en pyn van Oedipus
5. apoteose, of die verhoging tot goddelike status
6. die Groot Skat.
6. vryheid om te lewe, die Natuur en funksie van die "Groot Skat".
Vogler, 'n Hollywood-draaiboekkonsultant, het 'n groot verskeidenheid draaiboeke ontleed en die held se reis soortgelyk aan Campbell se struktuur in baie films raakgesien:.
Hulle het gevind dat die self (mens) deur ses verskillende verhoudings met mites
ontwikkel. Hulle het nie 'n vroeë stadium (net na geboorte) nie, aangesien babas nog nie 'n verhouding met mites kan hê nie, of waarvan ons kennis dra nie. Hulle benoemdie aard van die verhoudings soos volg:
1. Mities tasbaar: Die self leer in hierdie verhouding van sy identiteit in die familie,die groep of nasie en ervaar alles deur die sintuie. Die mites verklaar hoekomdinge gebeur en ook die kragte agter die gebeure. Indien jy goed doen, sal goeiedinge met jou gebeur; indien nie, sal die slegte jou oorval. Die self ervaar alleskonkreet en sorg net vir die eie ek en is egosentries.
2. Mities letterlik: Op hierdie vlak word die self bewus daarvan dat daar agter die heilige tasbare items 'n storie is wat vertel dat die items heilig is. Die storie word beklemtoon. Die self bestudeer die storie en voel dat dit nooit die diepte van die mite kan deurbreek nie. Siende dat die godheid die mite aan die mens gegee het,
word gevoel dat die reëls van die verhaal streng nagevolg moet word. Die self is nou deel van 'n groter groep en sorg net vir diegene wat streng volgens die letter van die wet lewe. Hulle is etnosentries.
3. Mities rasioneel: Hier ontdek die self dat die letterlike interpretasie van die mite nie teen rasionele ondersoeke kan staande bly nie. Die self vind dat daar agter die mites 'n doel lê wat die fokus van hierdie vlak word. Die self besef dat sekere universele waarhede op almal betrekking het en nie net op die klein groepie nie.
5. Mities argetipe: Op hierdie vlak word die storie minder belangrik en onderliggende patrone kry die klem. Die self "may identify spiritual realms where beings or elements of consciousness exist. It may form relationships with these spiritual realms or beings" (146). Die self beweeg buite die mitiese struktuur en betree die Wesens direk. Dit word vir die mens (self) moeilik om woordelikse uitdrukking aan die ervarings te gee. Verder voel die mens nie net dat hy/sy deel van die kreatiewe proses ís nie, maar ook dat hy/sy die kreatiewe proses wórd.
6. Mities avatar: Die finale verhouding met mites is wanneer die self nie langer in terme van argetipiese konsepte dink nie: "Here the self realizes that myth is a vehicle whose purpose is not to describe something external to people (such as God, angels, ethical rules, and so on), but to stimulate internal transformation3 by directing people's attention to some truth about themselves or reality" (147). Mense op hierdie vlak wil ander mense help om hulle bewussyn te transformeer om hulle ware Natuur in die goddelike te realiseer. (Higginbotham en Higginbotham 2009:143-7)
Volgens Wilber (2000b:50) het die intersubjektiewe patrone objektiewe korrelate wat empiries nagevors kan word. Die kollektiewe uitwendige kwadrant is die sosiale strukture van oorlewingstamme, etniese groepe, feodale ryke, vroeë nasies, korporatiewe state, waardegemeenskappe, holistiese en geïntegreerde groepe.
Navorsers en teoretiese raamwerke op hierdie gebied is Talcott Parsons, August Comte, Karl Marx, Gehard Lenski, sisteemteorie en die ekologiese Web van die Lewe. Wilber noem dit die sosiale sisteem. Die eksterne individuele kwadrant is die uiterlike fisiese ontwikkeling van die individu. Navorsers en teoretiese raamwerke in hierdie kwadrant is B.F. Skinner, John Watson, John Locke, empirisme, behaviorisme, fisika, biologie, neurologie, ensovoorts.
'n Belangrike aspek van die ontwikkeling is dat daar verskillende lyne van ontwikkeling is: kognitiewe, morele, emosionele, interpersoonlike, behoefte-, selfidentiteits-, estetiese, psigoseksuele, spirituele en waarde-lyne. Iemand kan byvoorbeeld kognitief op die argetipe-vlak wees, maar emosioneel op die letterlike vlak. Dit is belangrik om daarop te let dat die vlakke, binne en buite, individueel of groepe, in die vier kwadrante korreleer. Iemand wat in die interne individuele kwadrant op die Mities Letterlike vlak is, se moraliteit sal deur die etiek van die premoderne mitiese orde bepaal word, wat uiterlik deur die sosiale orde van die landbou en tuinbou van die vroeë nasies verteenwoordig word. Hoe hoër die individu se ontwikkeling, hoe kleiner word die groep, maar hoe groter die perspektiewe wat die persoon kan akkommodeer. Dit beweeg van egosentries na etnosentries na wêreldsentries na kosmossentries (Wilber 2007:51). Elke mens begin op die onderste vlak en beweeg dan boontoe. Dit is ook die roete en ontwikkeling wat die mensdom in die geheel tot op hede gevolg het. Enige relevante mitologie moet die hele spektrum van ontwikkeling akkommodeer.
Die beste genre om moderne mitologie oor te dra is seker wetenskapsfiksie.
Pramaggiore en Wallis (2008:287) definieer wetenskapsfiksiefilms soos volg:
Vir voorbeelde van hoe wetenskapsfiksie diep filosofiese en teologiese vrae oor menswees, bewussyn, tydreise en die siel stel, kan ons na die ses Star war-films(1979- 2005), die vier Alien-films (1979-1997), die Matrix-trilogie (1999-2003), Dark city,(1998)die vier Terminator-films (1984-2009), Strange days (1999), AI: Artificial Intelligence (2001), Minority report (2002), 12 Monkeys (1995), Blade runner (1982), 2001: A space odyssey (1968)en vele meer verwys.
Hierdie gedetailleerde uiteensetting van die wêreld Pandora is, hoewel nuut vir die
kyker, noodsaaklik, want dit maak Pandora 'n oortuigende wêreld. Dit is die tweede
funksie van mites, naamlik dat die kosmologie in Avatar deeglik geskep is. Die Bybelse
kosmologie is die hemelkoepel waaragter God skuil, die aarde waarop mens en dier
lewe, en onder die aarde, waar die hel is. Mense in die Mities Letterlike fase aanvaar hierdie wêreldbeeld as die waarheid. Die Na'vi se kosmologiese beskouing is nader aan dit waarvan Almaas (1988:475) melding maak:
on voluntarily entering altered states of consciousness in which they experience themselves or their spirit(s) interacting with other entities, often travelling to other realms, in order to serve their community.
Een van die belangrike visuele simboliese verbintenisse tussen die Na'vi en die Natuur is die haarstuk, of tsaheylu, die bandwat die Na'vi met beide hulle "perde", genaamd Direhorses, en die gevlekte Banshees vorm. Maar voordat die versmelting tussen Jake en die "perde" kon plaasvind, word hy deur albei afgegooi. Dit dui daarop dat die ego eers onttroon moet word voordat die eenheid tussen liggaam en siel, mens en Natuur, kan plaasvind. Na elke inisiasie is Jake een stap nader aan eenwording – om 'n avatar, 'n manifestasie van God, te word.