HomeBacon and the art of livingChapter 99: The Art of LivingOom Jan onthou
‘n Mens is ‘n mens deur mense. So lui ‘n spreekwoord van die Noord-Sothos.
Geen mens word groot sonder dat daar mense rondom hom is wat deel het aan sy vorming nie. Almal wat die een of ander tyd ‘n mens se lewenspad kruis, het ‘n invloed op jou denke en jou karakter. Sommige mense se invloed is groter as dié van ander. Party mense se invloed is positief en ander s’n is negatief. Party maak jou slimmer en ander maak jou dommer, maar of dit nou groot of klein, positief of negatief is, almal vorm aan jou persoon en aan jou karakter en uiteindelik is jy die produk van jou omgewing en van jou ervaringslewe.
Ook die plek waar jy grootword, dra by tot hierdie. Selfs die tyd in die geskiedenis waarin jy opgroei speel ‘n rol. In my eie grootword was dit nie anders nie.
Ek is gebore op 03 Mei 1942 op die plaas Leeuwspruit in die distrik Vredefort. Ek was die tweede kind van Eben en Susan Kok ek ook die enigste baba wat in die huis op Leeuspruit gebore is.
Pa en Ma het mekaar ontmoet terwyl hy ‘n klerk in Standardbank op Vredefort was en Ma het by haar ouers, Michiel en Santjie Uys, op die plaas Leeuwspruit buite die dorp gebly het. Soos dit daardie dae die gebruik was, het sy, nadat sy skool verlaat het, by haar ouers gaan bly om ouma te help om oupa Piet Rademan, ouma se pa, te versorg. Oupa Piet Rademan is op 28 Desember 1937 in die ouderdom van 99 jaar oorlede. Ma se verantwoordelikheid om haar oupa te help versorg was dan ook die rede daarvoor dat sy en Pa eers in 1939 getroud is. Albei van hulle was toe reeds 28 jaar oud gewees.
Pa en Ma, voor hulle huwelik in
1939 voor die huis op Leeuwspruit
Van Oupa Piet word die storie vertel dat hy al diep in die 90 was toe hy eendag besluit het dat sy leraar, Ds van Vuuren, hom verwaarloos. Hy span sy perdekar in en ry al die pad Vredefort toe en stop in die straat voor die pastorie. Op die uitnodiging van Ds Van Vuuren, weier hy om van die kar af te klim en te kom tee drink. Daar op die perdekar het hy gesit en Ds Van Vuuren aangespreek omdat hy hom as bejaarde verwaarloos het. Hy het aan Ds van Vuuren gesê : “Kyk Dominee, ek is ‘n ou man en ek weet ek het nie meer lank om te lewe nie. Verlede nag kon ek nie slaap nie en ek het gelê en dink oor die dood. Toe dink ek by myself : Sê nou ek gaan vannag dood en ek kom in die hemel en die Here vra vir my : “Piet Rademan, hoe gaan dit met my dienskneg, Ds Van Vuuren, daar op Vredefort ?” Dan sal ek met skaamte vir die Here moet sê dat ek nie weet nie, want hy kom my nooit besoek nie.” Die boodskap aan Ds Van Vuuren was hard en duidelik.
Ma het op Reitzburg skoolgegaan waar sy by tant Kowa Marx – Ouma Santjie se suster – loseer het. Nadat sy haar laerskoolloopbaan op Reitzburg voltooi het, is sy Potchefstroom toe waar sy in die koshuis was. As ek reg onthou het sy hier skoolgegaan tot en met st 7.
Ons het gister jou brief gekry baja dankie, ek was spyt om te sien dat jy so virkoude is, ek hoop darem dit gaan beter, met ons gaan dit goed ons is nou weer baja gesond. Pappie se oor is ook heel te maal gesond. Jy het seker nog nie gehoor dat Aunt Chathrina weer ‘n seuntjie het nie, hy is die 23 ste gebore, hy is vndag 8 dae oud, laaste Dinsdag was sy net baja siek toe was ou Green daarheen hy sê dit is ook die griep wat sy het, maar nou gaan dit weer beter. Oom Freek was gister hier, Pieter was ook hier, ons vra vir hom wat is daar hy se daar is ‘n bobbejaan ek vra wat is sy naam hy se Fransie
Hendrik van aunt Kotie was mos ook so baja siek, laats Sondag was ou Green daar en Maandag was Dr Heyns weer daar hy het glo Inflamatie, gister het oom Freek gese was hy bietjie beter maar vandag het ek nog nie weer gehoor nie, ek dink die dag met die Vandiesie het hy seker koue gekry want dit was mos so’n nare dag gewees.
Hoe gaan dit met aunt Miem ? Word sy nou al beter en wat se sy sal die dokter haar kan help ?
Pappie had mos so’n skade met sy skape die Honde was daar onder, en hulle het 9 doodgebyt en nog ‘n hele paar stukkend gebyt. Die arme ou Bok het hulle net so verniel hy sal ook seker nog dood gaan, nou weet hulle nog nie eers wie se honde dit was nie, dis daarom ‘n vreeslike skade.
Pa en Ma is op 07 Augustus 1939 in die mooi ou sandsteenkerk op Vredefort getroud. Ek en Magna is op 21 Desember 1968 en en Joretha en Stephen op 03 Julie 1993 in dieselfde kerk getroud. Pa en Ma is in die huwelik bevestig deur oupa Jan Kok wat ‘n sendeling op Heilbron was. Die onthaal na die troue is op die plaas gegee. Kol Nussey, ‘n vriend van Oupa Giel en Ouma Santjie het ‘n heildronk op hulle ingestel as die ouers van die bruid. Ds Naude van Heilbron het die heildronk op Oupa Jan en Ouma Magrietha ingestel en Ds Lubbe, die leraar van Vredefort het die tafelgebed by die onthaal gedoen. Die storie word vertel dat hulle so lekker gedans het dat die een balk van die sitkamervloer geknak het. Tant Cathriena Rademan het die bruidskoek gebak en versier. Mariet Bosman was die blommemeisie.
Daar word vertel dat ouma Magrietha baie gesteld was daarop dat dinge korrek gedoen moes word. Sy het oupa Jan nooit toegelaat om sonder sy wit strikdassie rond te loop nie. Ds Lubbe het die dag van die huwelik ‘n gekleurde das aangehad en sy het hom verkwalik omdat hy op haar seun se troue ‘n gebed gedoen het sonder sy wit das aan.
Pa en Ma op hulle troudag op
Ek het die eerste lewenslig aanskou as die tweede oudste in die gesin. Sannie, my suster, was twee jaar oud toe ek gebore is. Ek is op die plaas Leeuwspruit in Vredefort in die Vrystaat gebore. Dis natuurlik waarom ek vandag nog ‘n fanatiese ondersteuner van die Vrystaat se sportspanne is en ek beskou die Vrystaat steeds as my Heimat. Leeuspruit was geleë 7 myl buite die dorp op die pad tussen Viljoenskroon en Vredefort. Dit was nog in die dae voor daar kilometers en kilogramme en rand en sent was. Afstand is gemeet in myle, die grootte van plase in morge, gewig is gemeet in ponde en onse, vloeistowwe is afgemeet in gellings en pinte en ons het betaal met ponde sjieling en pennies.
My Oupa aan my pa se kant was Johannes Willem, genoem Jan. Hy is op 04 April 1880 op die plaas Kransdrift in die distrik van Winburg. Hy word op 02 Mei 1880 in Winburg gedoop en hy is oorlede op 26 Junie 1950 te Heilbron waar hy sedert sy aftrede gewoon het. Hy is op 08 Julie 1907 getroud met Maria Margaretha Klingbiel. Sy was die dogter van Jan Frederick Gustav Klingbiel en sy vrou Maria Margaretha, gebore Preller. Sy is gebore op 17 Oktober 1879 en oorlede op 27 Augustus 1942 te Heilbron. Sy is gebore net 3 maande na my geboorte en ek het nooit die voorreg gehad om haar te ken nie. Wat ek wel gehoor het was dat sy maar taamlik kwaai was en dat haar woord wet was. Na haar dood is oupa weer getroud met Johanna M Olivier, die weduwee van een van die boere in die distrik. Sy was voorheeen met ‘n Roos getroud en is gebore as Du Toit. Sy is gebore op 23 Maart 1886.
Gedurende die Anglo Boereoorlog het oupa as ‘n Boerekryger teen die Engelse geveg. Sy betrokkenheid by die oorlog begin op 05 Mei 1900 toe die Engelse Winburg binnegeval het. hy was toe ‘n jong man van 20 jaar oud. Hy is gevange geneem deur die Engelse op 31 Julie 1900. Hy skryf in sy dagboek : Maandag 31 ste Juli 1900 hebben wij onze wapens nedergelegd, op die oorgawe van Generaal Prinsloo aan Generaal Hunter. Op 11 Augustus is hulle per trein na die Groenpuntkamp in gestuur. Hy skryf in sy dagboek dat . . . de Malaaihers (Maleiers ?) en bastaards (Kleurlinge ?) stonden weerzyden van de straat en bespotten ons op alle wyze. Dit lyk uit hierdie opmerking van hom dat rassehaat en rassekonflik van die vroegste jare van ons geskiedenis reeds daar was . Hulle gaan op 15 Augustus 1900 aan boord van die skip, Dilwara, en verlaat Kaapstadhawe op 18 Augustus 1900. Hulle kom op 21 Augustus in Durban aan en vertrek weer op 22 Augustus. Op 08 September land hulle in Colombo en word 160 myl per trein vervoer na hulle kamp. Hy skryf : Het kamp ligt ongeveer 160 myl van Colombo. Wij gingen 37 tonnels door, dit is een duidelik bewijs hoe de trein hier in dit land door Spelonken gaan. Op 10 September 1900 kom hulle in die Diyatalawakamp op Ceylon aan. Na die vredesluiting op 31 Mei 1902 word hulle vrygelaat en op 05 Desember 1902 was op 27 Desember 1902 weer terug in Suid Afrika.
Terwyl hy in die krygsgevangekamp op Ceylon was, het hy die roeping ervaar om ‘n sendeling te word en studeer uiteindelik aan die Sendinginstituut te Wellington. Daar was so baie van die krygsgevangenes wat tot die oortuiging gekom het dat hulle sendelinge wil word, dat die Ned Geref kerk spesiaal die Sendinginstituut gestig het om aan hierdie mans opleiding te verskaf. Na sy opleiding is hy in 1906 in Heilbron bevestig en het 39 jaar lank in die gemeente gewerk tot en met sy aftrede in 1945. Gedurende die tyd was hy ook baie betrokke by die gemeenskapslewe van die dorp en dien onder andere in die Skoolraad, Skoolkommissie, Koshuiskommissie, Hospitaalraad, en die stadsraad. In laasgenoemde hoedanigheid het hy ook enkele termyne as Burgemeester van Heilbron gedien.
Die sukses van sy bediening in die Sendinggemeente is onder andere daaraan toegeskryf dat hy “in getrouheid as seun van die volk, die historiese standpunt van die Boerevolk teenoor die naturelle vertolk en gehandhaaf het” Ek weet nie presies wat met hierdie sinnetjie bedoel word nie, maar dit klink vir my na so ‘n bietjie politiekery !
Die Eerste bladsy van die dagboek wat oupa tydens die oorlog gehou het.
Ek was oupa se eerste manlike naamgenoot. Daar was 6 kleindogters voor ek gebore is. Ek is in die Sendingkerk op Heilbron gedoop. Vir daardie jare was dit sekerlik ‘n vreemde situasie. Afrikanernasionalisme was aan die ontwaak, apartheid as ‘n politieke beleid het al meer beslag gekry in die denke van die blanke Afrikaanssprekendes. Dit was ses jaar voordat die Nasionale Party met sy apartheidsbeleid aan bewind gekom het. Synde ‘n blanke, mog my doop nie in die Sendingkerk geregistreer word nie en my naam is plegtig in die boeke van die Ned Geref Gemeente, Heilbron-Suid ingeskryf asof die doop in die Sendingkerk nooit plaasgevind het nie. Dit het ‘n groot soektog na my doopseël afgegee toe ek dit nodig gehad het toe ek belydenis van geloof moes aflê. Vir die geleentheid van my doop het Oupa ‘n dooprokkie gekoop waarin ek, en later baie ander familiebabas gedoop is. In 2005 het ek die voorreg gehad om Frané, my vierde kleinkind in dieselfde rokkie te doop. Paula Rademan (later du Plooy) het my in die kerk ingebring vir die doop.
Dit is so ver as wat my verbintenis met die sending, as ‘n aksie van die Ned Geref Kerk teruggaan. Deur my hele lewe het ek ‘n spesiale belangstelling gehad in sendingwerk en het baie drome gedroom om eendag self, soos Oupa, ‘n sendeling te word. Ek het nooit self sendeling in die ware sin van die woord geword nie, maar dwarsdeur my bediening as predikant van die Ned Geref Kerk, was daar altyd ‘n baie mooi verhouding met die gemeentes en die leraars van die NG Kerk in Afrika – later die Verenigende Gereformeerde Kerk – met wie ek saam gewerk het. In Pretoria was dit Ds Phatudi van die gemeente Saulsville en in Warmbad Ds Philimon Masenya.
My eerste herinneringe aan menswees strek so ver terug as Koppies in die Vrystaat – 1945. Pa was op daardie stadium ‘n klerk in Standardbank op die dorp ma was ‘n huisvrou. Pa was ‘n tipiese Suid-Afrikaanse man met ‘n hunkering na die grond en om te boer. Daarom bring ek my eerste drie lewensjare op die Weltevredeplotte net buite Koppies deur waar pa ‘n paar melkkoeie en skape en ma ‘n paar hoenders aangehou het. My eerste onthou is die buitekamer waar die meel gebêre is wat die koeie gekry het as hulle gemelk word en waar die mielies gebêre is wat ma se hoenders gevreet het. Vandag nog, as ek die reuk van mielies kry, is die buitekamer buite Koppies die beeld wat in my kop kom.
Uysie is hier op die plot gebore en ek onthou hoedat ek en Sannie op ons tone na die kamer toe geloop het om na ons nuwe boetie in sy wiegie in die kamer te gaan kyk.
Op die turfgrond van die plot buite Koppies bring ek my eerste drie jaar deur. Van die min duidelike herinnering uit hierdie eerste drie jaar van my lewe is die bure, Oom en Tannie Pienaar. Ek en Sannie het meer as een keer saam met die huishulp – daardie jare nog ‘n kombuismeid genoem – na die Pienaars toe geloop om hulle meelsif te gaan leen. Dit was in die jare na die Eerste Wêreldoorlog en die gebruik van gesifte meel om wit brood te bak, is deur die wet verbied. Watter Boer steur hom egter aan ‘n wet wat hom die lekker van vars tuisgebakte witbrood verbied ? Agter toe deure en met toegetrekte gordyne is die bruin meel – al wat beskikbaar was – gesif en wit brood gebak. Natuurlik moes niemand weet jy loop met ‘n meelsif in jou hand nie en daarom is dit plegtig in ‘n meelsakkie gesit en toegebind. Die meelsif het ‘n houtraanwerk gehad met ‘n fyn sifmateriaal oorgetrek, amper soos ‘n sykous. Dit het ‘n slinger gehad wat gedraai is en so is die semels van die fyn meel geskei. Mense wat as gevolg van gesondheidsredes nie bruin brood kon eet nie, kon spesiale permitte kry om meel te sif en wit brood te bak. ‘n Buurvrou van oupa Giel hulle, tant Miem Rooikoos (Uys), het so ‘n permit gehad omdat oom Koos ‘n swak maag gehad het. As ons daar gaan kuier het, het ons skaars gesit of ons het gesê ons is honger. Net om ‘n sny witbrood en plaasbotter te kon eet.
Omdat dit oorlogsjare was (Die Tweede Wêreldoorlog), was films onverkrygbaar en daar bestaan geen foto’s van my as baba nie. Die enigste foto wat ek besit is geneem op die dag van my doop. Eie aan die hantering van babatjies in daardie jare is ek so toegedraai in ‘n kombersie dat daar van my gesig niks te sien was nie.
Agter : Oom Dolfie Bosman met Jantjie, Tannie Meraai Strauss,
Ouma Santjie, Ouma Magrietha Kok, Pa Eben met Sannie.
Middel: Oupa Giel Uys. Ma Susan met my op haar skoot, Oupa Jan Kok
Voor : Ronnie en Mariet Bosman
Ek was maar drie jaar oud toe ons van die plot af weg is en herinnering is baie vaag. Vaagweg herinner ek my daaraan dat in een van die vertrekke in die huis daar ‘n kelder in die vloer was wat met ‘n valdeur toegemaak is. Ons was baie bang vir daardie donker gat en ons is seker maar gedreig dat ons daar toegesluit sou word as ons stout is.
In 1945 verander ons lewens totaal toe die bank Pa verplaas na Natal. Oupa Giel en Ouma Santjie het nie kans gesien dat hulle oudste dogter na die Engelse Natal moes verhuis nie en Pa neem die drastiese besluit om sy werk in die bank te bedank en saam met oupa te gaan boer. Dit sou beteken dat ons vir die volgende 16 jaar ‘n Oupa en ‘n Ouma in die huis sou hê. Dit sou uit die aard van die saak ‘n baie groot invloed op ons hele gesin hê.
Die huis op Leeuspruit waarin ek op 03 Mei 1942
Vredefort was ‘n tipiese plattelandse dorpie met al die nodige besighede. Joe Muller, Orkin en Teddie Tanchel was Joodse winkeleienaars terwyl daar ook ‘n Afrikaanse Handelshuis was. Die boere het hulle ko-operasie gehad ( ‘n tak van Sentraal Wes Ko-operasie) en verder was daar Bolnick Broers wat handelaars in plaasprodukte was. Daar was ‘n tak van elk van die bekende banke, Standard en Barclays, ‘n apteek en ‘n kafee of twee met ‘n paar motorhawens en ‘n slaghuis of twee Leo en Josh Boer was twee Hollanders wat ‘n kafee – Die Windmeul Kafee – op die dorp gehad het. Leo het die lekkerste vleispasteitjies gebak wat ons vir ‘n sikspens (5 sent) kon koop. Hulle Kafee en bakkery was die bymekaarkomplek en kuierplek van die boere van die distrik.
Verder was daar ook die Springbok Kafee wat in die hoofstraat geleë was. Die Ottens het ‘n boekwinkel gehad en oom Thys de Wit ‘n Ingenieursbesigheid. Dan was daar natuurlik die spoorwegstasie wat die verbintenis met die buitewêreld was vir diegene wat oor geen ander vervoer beskik het nie. Die pragtige sandsteen kerkgebou van die Ned Geref Kerk was ‘n landmerk in my kleinkinderdae. Dit was die enigste kerkgebou op die dorp. Hervormers, Doppers en Apostolies moes Parys toe ry vir kerk. Die skool was die Chris van Niekerk skool en was ‘n gekombineerde laer- en hoërskool met ‘n gemengde koshuis wat deur die kerk opgerig en bestuur is.
Om ‘n Oupa en ‘n Ouma elke dag in die huis te hê maak ‘n nuwe wêreld vir ‘n mens oop. Stories wat vertel word en dinge wat vir jou geleer word, maak ‘n onuitwisbare indruk. Ouma Santjie was ongemaklik groot en nie baie mobiel nie. Dit was my taak om elke aand as Ouma kamer toe gaan, haar skoene en kouse te help uittrek omdat sy dit nie meer self kon doen nie. Sy het ‘n stoel in die eetkamer gehad waar sy heel dag gesit het. Soggens as sy uit die kamer gekom het, het sy daar gaan sit. Smiddae na ete is sy kamer toe vir haar middagslapie daarna het sy weer haar plek kom inneem totdat sy na die aandete kamer toe is om te gaan slaap. Sy het nie meer baie uit die huis gegaan nie. As gevolg van haar groot gewig was dit baie moeilik vir haar om in ‘n motor te klim. Sy het ‘n spesiale kassie gehad waarmee sy in die kar in- en uitgeklim het. Op ‘n dag het sy ‘n operasie aan haar been gehad wat die dokter in die huis op die plaas kom doen het en daarna het sy nooit weer uit die huis gegaan nie. Die operasiewond aan die been het nooit genees nie en het bly dreineer tot en met haar dood. Waar sy gesit het, het daar altyd ‘n leë politoerblikkie onder haar been gestaan waarin die vog wat uit die wond gedrup het opgevang is. Die gevolg hiervan was dat een van ons kleinkinders altyd by die huis moes bly as Pa en Ma iewers heen gegaan het. Die verbittering was darem baie groot as dit jou beurt was om Ouma en Oupa op te pas en jy sien hoe die motor met Pa en Ma en die ander twee kinders van die huis af wegry en jy bly droëbek alleen agter om na Ouma se behoeftes om te sien.
Hulle taalgebruik en stories het groot indruk gemaak. Die deel van die Vrystaat waar ons gewoon het, is die Riemland genoem. Heel moontlik was dit as gevolg van die baie wild wat daar in die vroeë jare in die gebied voorgekom het. Jagters het van oral gekom om te kom skiet. Van die vleis is biltong gemaak en die rieme is gebrei van die velle wat weer op die plaas gebruik kon word. Vandaar die naam Riemland. As dit lekker gereën het, het oupa altyd met sy hande agter sy rug op die stoep gestaan en met groot behae gesê : “Die Riemland kry reën. Die Riemland kry reën”.
In daardie jare het die boere, as dit so ‘n paar dae aanmekaar gereën het, gepraat van die drie-agt-dae reën of die geelperskereën. Dit was gewoonlik die tyd wat die geelperskes ryp geword het. Naby die huis was ‘n groot vrugteboord met perskes, appelkose, okkerneute, amandels en turksvye. In die somer, as die vrugte ryp geword het is daar perskes gedroog, konfyt gekook, smeerperskes gemaak en ook vrugte ingelê. Die geskilde perskes is op groot stellasies in die son gesit om droog te word. As die drie-ag-dae-reën geval het was dit ‘n groot kuns om die vrugte op die stellasies droog te hou en te keer dat dit nie muf nie.
Oupa het ook, as dinge soms vir hom verkeerd geloop het, met groot oortuiging gesê : “Voor in die wapad brand ‘n lig”.
Oupa was die een wat ons geleer het van Ou Sus Tolie se huis. Tant Kato Uys was ‘n tante van Oupa wat naby ons gewoon het en sy is deur familie en vriede Sus Tolie genoem. Hulle huis kon van ons voorstoep af gesien word. In die aande as jy by die huis se vensters uitgekyk het en die weerkaatsing van die vertrekke in die vensters sigbaar geword het. Oupa spottend gesê : “Kom kyk hoe lyk ou Sus Tolie se huis”. In ons onskuld was ons nogal bang vir die mense wat net soos ons gelyk het wat aan die ander kant van die venster gewoon het.
Ek en Uysie en Sannie by die
Vyebome op Leeuwspruit.
Uysie, die jongste van ons drie kinders, was oupa se eerste naamgenoot en dit het aan het hom ‘n baie gunstige posisie in die huishouding gegee. As ons stout was, was hy altyd die onskuldige een en ek en Sannie die skuldiges. Die ouer geslag was baie naamsiek. Na oupa Giel se dood het Uysie ‘n plaas geërf terwyl nie een van die ses ander kleinkinders iets uit sy boedel gekry het nie.
Een dag het ek en Uysie rusie gehad met mekaar. Die enigste verdedigingsmiddel wat ek op daardie stadium in die hande kon kry, was die draadtang waarmee ons besig was om ons speel-plase te omhein. In my woede het ek hom met die draadtang in sy binneboud geknyp waar hy op sy knieë gestaan het om paaie op sy plaas te maak. Hy het al huilende sy toevlug tot Ouma geneem – Pa en Ma was nie by die huis nie. Ouma het my plegtig ingeroep en voor haar staan gemaak en amptelik die voorspelling gemaak dat ek nog eendag ‘n moordenaar sal word en dat ek in die tronk sal eindig !
Die feit dat ons by Ouma en Oupa in die huis gebly het, het ook beteken dat hulle familie, waarvan baie in die distrik gewoon het aan ons goed bekend bekend was. Oupa Giel en Ouma Santjie het albei uit gesinne van tien kinders gekom.
Ek en Sannie en Uysie saam met Oupa Giel en Ouma Santjie
op die dag van Sybrand se doop.
Ouma Santjie was ‘n nooi Rademan met die name Susanna Maria. Sy is gebore op 03 November 1886 as een van 14 kinders. Haar ouers was Pieter Jacobus Rademan, gebore op 13 September 1838 en oorlede op 28 Desember 1937 en Susanna Maria Geldenhuys, gebore op 29 Julie 1955 en oorlede op 20 Junie 1908. Hulle is getroud op 1 Januarie 1872.
Van die 14 kinders is 2 dogtertjies en 2 seuntjies jonk oorlede. Die ander 10 het almal groot geword en hulle was almal aan my bekend. Hulle was van die oudste tot die jongste :
Anna Margeritha (Annie), gebore 1 Februarie 1876 en getroud met JA Crous. Hulle het 10 kinders gehad.
Christiaan Frans Cornelius (Chridjan), gebore op 20 Oktober 1897 en getroud met Maria Magdalena Uys – oupa Giel se suster. Hulle het 5 kinders gehad.
Johannes Albertys Geldenhuys, gebore op 10 Oktober 1881. Hy was getroud met Wilhelmina Petronella de Villiers en hulle het 4 kinders gehad.
Susanna Maria (ouma Santjie), gebore op 03 November 1886. Sy is getroud met Michiel Casparus Eksteen Uys (oupa Giel). Hulle het 2 kinders gehad.
Lourens Pieter Arnoldus, gebobore 26 Maart 1889. hy is getroud met Cecelia du Plesssis en 4 kinders is uit die huwelik gebore.
Jacoba Johanna (Kowa), gebore op 09 Februarie 1891 en getroud met Hendrik Jacobus Marx (oom Hekkie). Hulle het 5 kinders gehad.
Frederik Jacobus (Freek), gebore 03 April 1893. Hy is getroud met Catharina Naude en hulle het 5 Kinders gehad.
Adriaan Izak (Attie), gebore op 08 Januarie 1897. Hy is getroud met Joey le Roux en hulle het 3 kinders gehad.
Sara Johanna, gebore op 7 Januarie 1895. Sy is getroud met Barend Frederik Smit en hulle het 3 kinders gehad.
Cornelia Gertruida Margeritha (Nelie), gebore op 15 April 1899. Sy is getroud met Hendrik Jacobus Schoeman en hulle het 2 kinders gehad.
Van ouma Santjie se familie het oom Freek (Rosebank), oom Lourens (Windhoek), Oom Attie (Goudini), tant Kowa (Jacobasrus) en tant Nelie (Landau) in die omgewing gewoon. Tant Sarah is met oom Ben Smit getroud en hulle het in die distrik van Piketberg in die Boland geboer. Oom Chrisjan was met oupa Giel se suster, Miem, getroud en hulle het op die plaas Blouwildebeesput in die Sannieshofdistrik geboer.Oom Boy was ‘n amptenaar van die poskantoor en het in Grahamstad gewoon en was eintlik vir ons ‘n onbekende. Die ooms en tantes met hulle gesinne wat so na aan ons gewoon het, was ons geselskap en speelmaats. Pa het geen familie in die distrik gehad nie en sy mense was eintlik vir my vreemdelinge. Eintlik was Pa geen familiemens nie en hy het nie baie behoefte gehad het om met sy mense kontak te behou nie.
In my matriekjaar (1960) het Oupa Giel en Ouma Santjie hulle gouebruilof gevier. Dit was ‘n familiefees en ‘n jolige affêre. Hettie Rademan het die troukoek gemaak. Bo-op die koek was ‘n bruid en bruidegom uit versiersuiker gemodelleer. Sy het meesterlik daarin geslaag om Ouma en Oupa getrou na te boots. Dit was die eerste en die enigste keer wat ek gesien het dat Pa so ‘n bietjie te lekker saam met die skoonfamilie se neefs by die kroeg gekuier het.
Dit is ‘n voorreg om te kan sê dat ek al 41 van ma Susan se neefs en niggies aan die Rademankant van die familie in ‘n mindere of meerdere mate geken het. Dit was ‘n voorreg om tussen hulle groot te word en deel te wees van dit wat hulle tot die gemeenskap bygedra het.
Ouma Santjie met haar 9 broers en susters op haar pa se 95 ste
Voor (vlnr) : Annie, Oupa Piet, Chrisjan
Agter (vlnr) : Attie, Sarah, Lourens, Kowa, Bert, Nelie, Freek en
Oupa Giel was ook een van 10 kinders. Hulle was die broers Koos, Jan, Org, Jim, Piet en Michiel en die susters Sankie, Nelie, Dina en Miem.
Van oupa se broers het oom Jan, oom Piet en oom Koos in die distrik op buurplase gebly terwyl oom Jim en oom Org al twee naby Parys gewoon het. Oupa se jongste suster, Tant Dina, was getroud met Andries (Paaltjies) Wessels en het naby Edenville gewoon. Tant Nelie was getroud met oom Isak Cronjé van Reismierbult naby Ventersdorp en tant Sankie was getroud met oom Ben Vermaas van Fochville.
Aan oupa Giel se kant van die familie het ma Susan 19 neefs en niggies gehad en ook hulle het ek almal persoonlik geken. Familiebande was in daardie jare baie belangrik en familie het by mekaar gekuier en alles van mekaar geweet
Oom Ben Vermaas was een van die karakters van die familie. In die dae toe almal nog tradisioneel aan een van die drie susterskerke behoort het, was dit ongehoord om aan ‘n Pinksterkerk te behoort. En as jy dan van die een kerk na die ander geswerf het en uiteindelik jou eie huiskerk gestig het, kon jy maar weet hy en tant Sankie was die onderwerp van menige gesprekke aan etenstafels en waar die familie by mekaar gekuier het. Die storie word vertel dat hy pynlik netjies was. Elke keer as hy sy motor in die motorhuis ingetrek het, het hy die vloer deeglik gevee om van al die sand en stof wat ingetrap is deur die wiele, ontslae te raak.
Daar word ook vertel dat hy eendag ‘n “openbaring” van die Here ontvang het dat hy soos Elia van die Bybel lewendig sou opvaar na die hemel. Oom Ben het met Amerikaanse saalperde geboer. Hy span toe die perde voor die kar, neem plegtig afskeid van sy familie en toe steek hy die perde onder die sambok Toe hulle vol op spoed was, het hy gespring met die idee om dan op te vaar na die hemel. Nodeloos om te sê dat oom Ben se hemelvaart in die hospitaal geëindig het. Pa het ewe droogweg daarop kommentaar gelewer en gesê dat oom Ben liewer op die windpomp moes geklim en gespring het, dan sou hy dalk in die hemel gekom het.
‘n Ander storie is dat hy eendag op die stoep gestaan het. Dit was bitter droog en in die verte was daar ‘n wolk wat baie belowend gelyk het vir reën. Oom Ben het met groot gebaar en swaai van sy arms uitgeroep “Kom hiernatoe! Kom hiernatoe !” Die wolk het inderdaad in die rigting van sy plaas begin trek, maar toe sien hy dat daar hael in die wolk kan wees en sy koringoes was gereed om gestroop te word. Met ewe veel entoesiasme en dringendheid het hy toe begin skree : “Trek verby ! Trek verby !”
Aan oupa se kant het ma 19 neefs en niggies gehad en ook hulle het ek almal persoonlik geken
Oupa Giel en sy broers op die dag van hulle pa, Michiel Uys, se brgrafnis.
Vlnr : Piet, Org, Koos (Oudste), Michiel, Jim en Jan
Hoewel niemand dit ooit gesê het nie, dink ek Oupa was ‘n redelike vermoënde man. So elke paar jaar het hy ‘n splinternuwe Ford gekoop. In daardie jare het jy of met ‘n Ford of met ‘n Chef gery. Oupa het net Fordkarre gery Gibbons was die Fordhandelaar op Vredefort. Toe ons op die plaas gekom het was dit so ‘n swart Ford waarvan ek die model nie kan onthou nie. Ek vermoed dat dit so om en by ‘n 1944 model moes wees. In 1951 het hy so ‘n ligte groene aangeskaf en in 1957 so ‘n pragtige silwergryse.
Ouma kon die mooiste en die fynste hekelwerk en breiwerk doen. Min babatjies is in die familie gebore wat nie uit ouma se hand ‘n gebreide bababaadjie en kousies ontvang het nie. Sy het die fynste doilies gebrei en gehekel en ook ‘n paar tafeldoeke en teelappe. Ek self is in besit van so ‘n gehekelde teelap. As dit soms gebeur het dat haar wol of haar hekelgare gekoek het, kon sy met eindelose geduld die knope sit en loswoel. Ek dink nie ek het haar een keer wol of hekelgare sien afsny omdat sy ‘n koek nie kon loskry nie.
Hierdie gesukkel om gekoekte hekelgare en breigare los te maak het maar saamgehang met ouma se suinigheid. Volgens haar sou dit geldmors gewees het om die gare af te sny. Sy het ons altyd vermaan om nie te mors nie. Haar lewensleuse was dat as jy ‘n vuurhoutjie spaar, jy eendag jou eie plaas kon koop. Lekkergoed wat sy persent gekry het, het sy nie maklik gedeel nie. Sjokolade en “Turkish Delight” het sy gebêre totdat dit so hard was dat jy dit amper nie meer kon eet nie. Biltong wat gemaak is as daar in die winter bees geslag is, het sy met groot sorgsaamheid opgepas dat dit nie te gou opgeëet moes word nie. Die gevolg was dat die biltong naderhand so droog was, dat dit nie meer met ‘n mes gesny kon word nie. Al hierdie lekkernye het sy onder in haar hangkas of in die laaitjie van haar bedkassie toegesluit waar ons dit nie kon in die hande kry nie.
Ons grootste plesier was om die sleutel van haar kas te steel en weg te lê aan die lekkers en biltong wat so sorgsaam gebêre is.
Ma en Ouma het elkeen hulle eie hoederboerdery gehad. Ouma het swart Austerlops gehad en Ma bruin New Hampshires. Vrydae is die eiers dorp toe geneem en by Bolnick’s verkoop. Met die geld is die week se kruideniersware by Joe Muller se winkel gekoop. By die huis gekom moes die koste van die inkopies tussen die twee huishoudings gedeel word. Tot op ‘n kwart pennie moes die geld verdeel word en dan het ouma natuurlik geweier om vir goed soos marmite te betaal, want sy en Oupa het nie marmite geëet nie. Uysie was versot op marmite. Dit was al wat hy ooit op brood geëet het. Joe Miller, die Joodse kruidenier, het gewoonlik die lysie van alles wat gekoop is agter op ‘n gebruikte koevert neergeskryf. Hy het een van die mees onleesbare handskrifte gehad en baie keer kon hulle nie uitmaak wat gekoop is nie. In so ‘n geval het Ouma geweier om haar deel te betaal, want sy betaal nie as sy nie weet waarvoor sy betaal nie. As die eiers op Vrydae verkoop moes word, is jy hoederhok toe gestuur om die laaste eiers te gaan uithaal sodat die eierkaste so vol as moontlik kon wees. Op ‘n dag het Ma vier eiers gekort om ‘n kas (12 Dosyn) vol te maak. Ek is gestuur om die vier ontbrekende eiers te gaan soek. Ek was ‘n dromer. Ek het die verlangde aantal eiers in die neste gekry, maar op pad huis toe het ek geloop en sing en het die mandjie op die maat van my lied rondgeswaai. Nodeloos om te sê dat die vier eiers almal gebreek was toe ek by die huis aankom. Dit was die eerste keer wat ek my ma in trane gesien het oor vier gebreekte hoendereiers. Die feit dat die kas nie vol gemaak kon word nie, het beteken dat al die nodige kruideniersware nie die dag gekoop sou kon word nie.
Die verhouding tussen skoonouers en skoonseun was nie altyd van die wonderlikste nie. Pa was ‘n ywerige leser van Die Landbouweekblad The Farmers Weekly en hy wou graag die kennis wat hy sodoende opgedoen het op die plaas gebruik. Hy het probeer om ‘n bietjie meer moderne landboumetodes toe te pas. Waar Oupa die mis uit die krale laat ry het om die lande te bemes, wou Pa kunsmis gebruik. Waar Oupa nog met osse gewerk het, wou Pa ‘n trekker koop. Dit het soms aanleiding gegee tot heftige rusies. Die rusies was baie ontstellend vir ‘n jong kindergemoed. Daar is baie hard met mekaar gepraat en Ma het gewoonlik midde in die rusie gestaan. Aan die een kant was dit haar ouers, maar aan die ander kant was dit haar man wat betrokke was.
Dat Leeuwspruit en Vredefort my grootwordplekke geword het, was vir my net goed. Eintlik sou ek dit vir niks anders in die lewe wou verruil nie. Ek het grootgeword in die tyd toe dit nog gebruiklik was dat daar vir jou van tyd tot tyd ‘n kalf of ‘n lam ge-oormerk is. Die aanteel van so ‘n dier was joune en as so ‘n dier geslag of verkoop is was die geld daarvan joune. Sou die dier vrek en die vel word later verkoop, is die geld ook vir jou gegee. Die merk om my vee van ander uit te ken was ‘n regteroor swaelstert en linkeroor halfmaantjie van agter. Hoe trots was jy nie as jy tussen die beeste of skape geloop het en jy die diere met jou merk aan hulle ore gesien het nie.
Linkeroor swaelstert en regteroor halfmaantjie van agter.
Die merk wat my beeste en skape my eie gemaak het
Kinderlewe op die plaas was ongekompliseerd. Ek dink nie geld was baie volop nie, maar ons het nooit enige gebrek gely nie. Vleis, melk, eiers, botter, room, groente en vrugte was ons daaglikse brood. Is dit dalk hoekom dit deesdae so moeilik is om die cholesterol in toom te hou ? Ek kan onthou dat ons party oggende voor skool room in plaas van melk oor ons pap geëet het.
Die plaas was ons speelplek. Die bloekombos naby die huis het gevoel soos ‘n ontsaglike woud waar drake en baie ander gevare geskuil het. Die hoop mielieblaar waar die mielies gedors is, het gesorg vir baie vermaak. Wanneer die hoop blare nadat die mielies gedors is, so ‘n bietjie vasgesak het, het ons tonnels in die hoop gegrawe waarin ons kon wegkruip. Niemand het ooit gedink aan die gevaar van ‘n tonnel wat op jou kon inval en dat jy onder die blare kon versmoor nie. Na so ‘n paar uur se speel in die mielieblare was dit ‘n pyniging om saans in ‘n bad water te klim. Dit het gebrand soos vuur. Daarvoor was daar ook raad. Gesmelte kersvet en paraffien is op die brandplekke gesmeer om die brand uit te trek. Die hele nag het jy die gerusstellende reuk van kersvet en paraffien geruik en geweet môre is nog ‘n dag van pret in die mieliehoop.
Mielies dors was ‘n heel ander proses as die hedendaagse stroop van lande. Elke mieliekop is met die hand in sakke met die hand gepluk. Die vol sakke is in rye in die land gelaat en dan met die trekker of die osse en sleepwa aangery na die dorsvloer naby die bloekombos. Om so ‘n wa met gevulde sakke mieliekoppe te pak, was nogal ‘n ingewikkelde saak. Die sakke moes in verband gepak word om te verhoed dat die vrag afval as die wa om ‘n draai gaan. Op die dorsvloer is die mieliekoppe in ‘n hoop uit die sakke geskud. As al die mielies uitgery was, het Salmon Rautenbach met sy dorsmasjien gekom en is die mielies in die dorsmasjien gegooi. By die bek van die dorsmasjien is die streepsakke met die mieliepitte volgemaak en geweeg en in rye gepak vanwaar dit weggery is na die ko-operasie om verkoop te word.
Oupa Giel en Ouma Santjie saam met hulle 7 Kleinkinders.
Sannie, Sybrand, Uysie, ek, Santjie, Giel en Marietjie
ten tyde van hulle Goue Bruilof
Daar was twee damme op die plaas. Die een naaste aan die huis was die gewilde speelplek. Naby die dam was daar taamlike diep erosieslote. Daar het ons met ons visblikwaentjies soos die Voortrekkers van ouds oor die Drakensberge getrek na ‘n nuwe onbekende land. Daar het ons krappe in die wal uitgegrawe en die wyfiekrappe se beursies onder hulle pense oopgemaak om te sien hoe die klein krappies wemel en krioel. Daar het ons ook met ‘n riet en ‘n stukkie lyn en ‘n gebuigde kopspeld probeer visvang.
In die dam verste van die huis af – die nuwe dam – het Pa ons geleer swem. Met ‘n 5-gallon paraffienblik onder die ken vasgeknyp, moes ons swem dat dit bars om aan die ander kant van die dam uit te kom. Swemklere was daar nie – dalk was daar nie geld voor nie. Ons seuns en Sannie kon dus nooit saam swem nie, want dit sou alle grense van welvoeglikheid oorskry het.
Baie naby aan die huis was ‘n rietbos wat vir baie vermaak gesorg het. Die swart seuns het ons geleer om rietpype te maak en omdat pa altyd perde gehad het, was dit ons bron van rookgoed – rietpyp en perdemis. Geen wonder dat ek nooit geleer rook het nie, want dit was darem nie lekker nie ! Die rietbos en die bloekombos was ook van die plekke waar oupa Giel saans sy laaste draai gaan loop het voor hy gaan slaap het. Ek was al in st 4 toe ons eers ‘n spoeltoilet in die huis gekry het, maar Oupa het tot sy dood toe verkies om sy dinge liewers buite die huis as in die huis te doen.
Die plaashuis het net drie slaapkamers gehad. Oupa en Ouma het die een kamer beset, Pa en Ma die tweede kamer en ek en Sannie moes aanvanklik ‘n kamer deel. Uysie het tot op ‘n redelike groot ouderdom by Pa en Ma in die kamer geslaap. Toe ek die jaar skool toe is, is ek na die stoepkamer uitgeskuif, want ‘n boetie en ‘n sussie van daardie ouderdom mog nie meer ‘n kamer gedeel het nie. Oor die kwessie van seuns en meisies en verskillend geslagte het ons ouers baie streng beginsels gehad hoewel hulle nooit met ons daaroor gepraat het nie. Ons is onder andere geleer dat seuns nooit by dogters in hulle kamers kom nie, en ook andersom. Selfs toe ek as jong man later in Pretoria in die Jeugsentrum gebly het, het die meisies op die eerste drie vloere gebly en die mans op die boonste drie vloere. Ons was nie toegelaat om in die meisies se kamers te kuier tensy die deure oopgestaan het nie. Het hulle jou gevang dat jy by ‘n meisie in ‘n kamer kuier agter ‘n toe deur, het hulle nie geskroom om jou onmiddellik kennis te gee om die Jeugsentrum te verlaat nie.