Die nuwe rolprent Kanarie doen vir Suid-Afrikaanse weermagrolprente wat Brokeback Mountain vir Amerikaanse cowboy-rolprente gedoen het: dit breek deur die gevestigde geslagspatrone van ’n gewilde genre en daag die gehoor uit om die ervarings van ’n kwesbare minderheid te aanvaar.
Dis ’n uitstekende en gewaagde rolprent wat beslis baie omstrede sal wees by enigeen wat, soos die hoofkarakter Johan se suster (vertolk deur Tinarie van Wyk-Loots), dit nie kan hanteer om direk gekonfronteer te word met die werklikheid dat gayliefdesverhoudings bestaan nie.
Die rolprent – wat die pryse by die pas afgelope Silwerskermfees in Kampsbaai, Kaapstad, oorheers het – speel in 1985 af in die Kanaries, die destydse Suid-Afrikaanse Weermag se kerkkoor- en konsertgroep, en is geanker in ware gebeure.
Dit sal min destydse dienspligtiges verras dat gayverhoudings by sommige Kanaries voorgekom het – dis destyds wyd as gegewe aanvaar. In hierdie rolprent word dit nie visueel eksplisiet uitgebeeld nie – die klem val op die geestesreis van ’n welmenende jong man wat stry vir en teen wat ID du Plessis ’n "vreemde liefde" sou noem.
In die hoofrol lewer Schalk Bezuidenhout ’n uitmuntende vertoning. Hy is bekend as komediant, maar toon in Kanarie dat sy onbetwisbare talent ook die dramatiese omvat. Sy strewe en stryd, sy dapperheid en lafhartigheid en sy tye van triomf en mislukking sal strook met die menslikheid van ons almal.
Dit spreek nogmaals tot sowel die huidige talent in die Afrikaanse rolprentbedryf as Christiaan Olwagen se vermoëns as regisseur dat dit vir die beoordelaars ’n moeilike keuse mos gewees het, want daar is eenvoudig nie ’n swak plek te vind in die rolverdeling nie.
Wat ook spesiaal is, is die uitbeelding van Suid-Afrika in 1985 – ’n samelewing aan die rand van wat die Italiaanse marxis Antonio Gramsci dalk sou beskryf as "die oue is sterwend, maar die nuwe is nog nie gebore nie". Hoe wonderlik beeld Olwagen, Roelof Storm en hul span dit nie uit nie – en in watter mate word die Kanaries in hul hand nie die kanarie in die steenkoolmyn wat die naderende daeraad – veral betreffende menseregte – aan die niksvermoedendes aankondig nie.
Deur die film se uitbeelding van die wyer wêreld buite die ragfyn kokon van die Kanaries bly mens bewus van die uitsonderlikheid van die karakters se belewing, en die kwesbaarheid van hul posisie.
Ons leef in ’n tyd waar baie verskillend-definieerbare kwesbare minderhede in ons land beleef dat hardvogtiges met die mag van die meerderheid nie hul verhale wil hoor, sien of verstaan nie. Kanarie vertel so ’n verhaal. Rolprentgewys is dit van puik standaard. Dis die verhaal wat konvensie uitdaag. Ons sal sien of die meerderheid in die Afrikaanse leefwêreld daarna wil luister en kyk.
Een van die wonderlikste filmresensies wat ek al ooit gelees het. Baie dankie Jan-Jan Joubert, dat jy ons altyd herinner aan die wonderlike taal wat ons praat, en dat dit 'n wonderlike instrument is as 'n deskundige dit gebruik.
Dankie Jan-Jan vir die deeglike en insigtelike resensie. Hierdie film is vir my soos die werk van Ingemar Bergman en 'n rolprent soos Babette's Feast, iets waaroor 'n mens ure en ure kan gesels en daarna nog voel alles is nie gesê nie. Dit het my ook aan 'n bekende aanhaling uit Nijhoff se gedig, "Awater" laat dink: "...lees maar, er staat niet wat er staat."
Vrydag is die toekennings egter in die Adam Small-teater gedoen. Daar was nie ’n verandering van venue nie. Die naam van die venue was verander. Dis nie die eerste gebou op die kampus wat van naam verander het nie. Ek het klas geloop, in die 1980’s en 1990’s, in die BJ Vorster-gebou, en die gradeplegtigheid was in die DF Malan-sentrum. Sedert demokrasie Stellenbosch bereik het, ’n bietjie later as die res van die land, is daar vinnig ontslae geraak van name soos Vorster en Malan. Dis vervang met meer neutrale name. Die BJ Vorster-gebou is nou byvoorbeeld die Lettere en Wysbegeerte-gebou.
Die naamsverandering van die HB Thom-/Adam Small-teater kon seker nie te duur gewees het nie. Dis immers net ’n naambord hier, ’n briefhoof daar, kennisgewing op die universiteit se webwerf, ’n paar inligtingsborde op kampus en dis al.
Vergelyk dit met die naamsverandering van ’n besige pad soos Modderdamweg na Jakes Gerwel Boulevard. Dis nie net die nasionale pad wie se kennisgewingborde moet verander nie. Padkaarte moet verander. Al die besighede op daardie roete moet hulle besonderhede verander. In sommige gevalle mag besighede selfs verliese gely het omdat hulle klante eerder op ander plekke gaan besigheid doen het omdat hulle nie die adres vir die besigheid kon vind nie. Toerisme word geaffekteer. Dit moet wyd geadverteer word, want verwarring deur bestuurders wat onbekend is met die pad, kan ongelukke veroorsaak. Die koste kan etlike miljoene rande beloop.
Solank die instansie soos die universiteit net onderrig van wêreldklasgehalte lewer kan hulle die geboue enige naam noem.
Dankie Bettina Wyngaard weereens vir 'n baie goeie artikel. Ek dink dit is so gepas dat die HB Thom Teater na Adam Small vernoem is want hy is die dramaturg wat die beste drama ooit in Afrikaans, "Kanna hy kô hystoe" geskryf het. André P Brink het dit self gesê. Dit is ook goed wanneer dit na iemand vernoem word wat dit verdien. Ek dink al sou ons 'n EFF-regering kry sal hulle nie 'n problem daarmee het nie. Ek is 'n gereelde luisteraar van 702 en weet jy hoe teleurgesteld was ek dat toe Adam Small, Jakes Gerwel en selfs Richard van der Ross oorlede is het hulle nie juis 'n ophef daaroor gemaak het nie. Dat dié verandering by opvoedkundige inrigtings gebeur is vir my baie gepas. Die straat wat verby UWK loop wat nou Jaques Gerwel is, is net so gepas. Ja ek is bevooroordeel want daar word maar BAIE min na MY mense vernoem! Die Khoi-San name is almal sommer net uitgevee! Baie dankie! Thank you very much! Reya Leboga! Knyabonga gha Khulu! Esta Munt Obrigado, sou my Portuguese Pa gesê het.
Weet jy wie was HB Thom? Hy was die eerste nie-politiese rektor en verantwoordelik vir die stigting van die drama- en mediese fakulteite van US. Andre Brink was maar net ‘n kritikus uit ‘n sekere oogpunt. NP van Wyk Louw en Opperman het net sulke goeie dramas geskryf. Omdat hulle in Standaardafrikaans en nie in Kaaps geskryf het nie, maak hul dramas nie swakker nie. Ek sou voorstel dit sou eerder versoenend wees as albei name gebruik word Soos die Tutu-Murray prys. Beide was nie politici nie.