In die ou dae is die naarste dinge geglo van mense wat skielik rukkend op die grond neerval en ’n tydlank hul bewussyn verloor. Vandag weet ons beter—danksy die sofistikasie van die moderne geneeskunde. En dis besonder interessant om te verneem waaraan die dokters epilepsie in der waarheid toeskryf...
PILEPSIE staan ook bekend as vallende siekte—en met rede. ’n Lyer sal die een oomblik miskien doodnormaal lyk en optree, net om die volgende oomblik stuiptrekkend op die grond neer te val en rukkend in ’n beswyming te bly lê. In die ou dae is gedink daar kan slegs een verklaring vir hierdie toestand wees: ’n duiwel moet in só mens ingevaar het. En die enigste moontlik "kuur" was om ’n duiwelbesweerder te ontbied.
Danksy die sofistikasie van die moderne geneeskunde weet ons vandag dat epilepsie geen bose besoeking is nie maar ’n liggaamlike oorsaak het. Geleerdes beskryf dit doodeenvoudig as ’n elektriese breinversteuring—versteurde motoriese en/of sensoriese funksie van die brein weens ’n skielike abnormale toename in die elektrisiteit in die senuselle van die brein.
Grand mal-aanvalle. Die lyer raak bewusteloos en daar is trekkings of rukkings van die spiere aan die een sy of altwee die sye. Omdat die pasiënt weens sy beswyming neerval, kan hy beseer raak. Ná so ’n toeval -- soos dit ook genoem word -- kan hy ’n ruk lank baie vas slaap. Sodra hy wakker word, onthou hy baiemaal nie wat gebeur het nie.
Petit mal-aanvalle. Sulke aanvalle word deur slegs ’n kort floute of verlies van die bewussyn gekenmerk. Mense by die persoon kom agter dat hy ’n tydjie "wegraak", net om voort te gaan met dit waarmee hy besig was wanneer die floute verby is. Die lyer kan partymaal verbleek, en sy oë kan ook omdop en sy ooglede kan tril. Hy kan boonop onthuts lyk, soos ’n slapende mens wat skielik wakker gemaak is.
Fokale of gedeeltelike aanvalle. ’n Letsel in die motoriese skors van die brein lei tot hierdie soort aanvalle, en die ligging van die fokus bepaal die verloop van die aanval. Dit kan straks die litteken van ’n ou besering of ’n operasiewond in die brein wees. ’n Taamlik algemene vorm is die sogenaamde Jacksim-epilepsie, wat begin met krampe in ’n spesifieke spiergroep (wat met die ligging van die fokus ooreenstem) en oor die hele liggaam of die een kant van die liggaam versprei. Die toe­stand begin gewoonlik in die duim van die een hand en in die mondhoek van dieselfde kant. Die lyer kan by sy bewussyn bly.
Daar moet onthou word dat epilepsie nie ’n teken van geestesversteuring of die oorsaak of gevolg van verstandelike vertraging is nie. Boonop is dit hoegenaamd nie aansteeklik nie.
Soos die bekende Afrikaanse doktersboek*) wat as hoofbron vir hierdie artikel gebruik is, dit stel: "Dit is eenvoudig ’n opbouing van te veel elektrisiteit tussen die breinselle wat gevolg word deur ontlading wat ’n kortstondige versteuring van die bewus­syn veroorsaak."
SOOS gesê, weet dokters nog nie wat die oorsaak van idiopatiese epilepsie is nie. Een teorie is dat dit veroorsaak kan word deur 'n littekentjie in die breinweefsel wat te klein is om waar te neem. ’n Ander moontlikheid is dat party mense ’n laer weerstand het as dit by breinprikkeling kom.
DIE abnormaal baie elektriese energie in die brein wat epileptiese toevalle aanbring, word met medisyne soos een of meer soorte pille onderdruk. Deur die gereelde gebruik van die korrekte dosisse kan ’n epileptikus help verseker dat sy toe­valle in ’n groot mate uitgeskakel word. Dit stel hom dus in staat om ’n betreklik normale lewe te lei.
Die epileptikus mag ook nooit sy gereelde medikasie onderbreek of verminder nie, selfs al het hy ’n jaar of langer tevore sy laaste toeval gehad. Moontlike slegte newe-effekte soos ’n veluitslag of erge lomerigheid moet met die dokter bespreek word.
BEPLAN vooruit. As die lyer kla dat hy benoud of eienaardig voel en dit op ’n komende toeval dui, lei hom na ’n veilige plek, waar daar byvoorbeeld nie verkeer is nie, en waar omstanders hom nie sal aanstaar nie.
• Laat die pasiënt lê net waar hy is—behalwe as dit op ’n potensieel of wesentlik gevaarlike plek is, byvoorbeeld waar daar vuur of verkeer is.
• Moet hom nie op die grond vasdruk of harde voorwerpe tussen sy tande indwing nie. ’n Tong wat stukkend gebyt is, sal gesond word—gebreekte tande word nie so maklik herstel nie.
• Moenie die pasiënt alleen laat nie, nie eens nadat die toeval verby is nie. Omdat hy ’n rukkie lank deur­mekaar kan wees, sal jou aandag en begrip vir hom belangrik wees. Moenie weggaan voordat hy heeltemal herstel het of ná die toeval normaal aan die slaap geraak het nie.
• Indien die pasiënt nie sy bewussyn verloor nie, bly kalm en hou bloot ’n ogie oor hom. As hy ’n kind is, sal jou vertroeteling hom beskerm laat voel.
Benewens die hantering van epileptiese toevalle is dit uiters belangrik om ’n kind met epilepsie ’n gebalanseerde lewe te help lei.
Dissipline. ’n Epileptiese kind word op dieselfde wyse as ander kinders gedissiplineer. Hy moet nie aangemoedig word om homself te bejammer of oor­vertroetel word nie en moet ’n gewone lewe kan lei. Hy sal moontlik spesiale hulp nodig hê, maar die hele gesin hoef nie daaronder te ly nie.
Medisyne en maaltye. Dit is baie belangrik dat die kind gereeld eet en medisyne neem. Maak seker dat hy die regte dosis van die medisyne op die regte tye sluk en moenie daaraan verander sonder dat sy dokter eers geraadpleeg is nie. Raadpleeg ook sy dokter as hy meer as net af en toe 'n oor-die-toonbank-medisyne nodig het, wat sonder voorskrif verkry kan word (bv. 'n hoesmiddel, pynstiller of verkouetablette, ens.). Sulke middels kan dalk die werking van die stuipweermiddels belemmer.
Skool. Die meeste kinders met epilepsie vaar goed in ’n gewone skool. Dit is belangrik om sy onderwyser oor sy toe­stand in te lig. Dit is dikwels ’n goeie idee dat die onderwyser die ander kinders daarvan vertel. Spesiale skole is net nodig as versorging ontbreek, die kind se aanvalle nie voldoende deur medisyne beheer word nie of hy weens verstandelike gestremdheid remedië­rende onderwys nodig het.
Slaap. Om af en toe laat te gaan slaap, doen geen kwaad nie. In die algemeen tel ’n goeie slaaproetine en genoeg slaap egter in die kind se guns. Vermy baie sagte kussings en matrasse om die moontlikheid van versmoring nog skraler te maak.
Die samelewing. ’n Kind kan gelukkig wees ondanks sy epilepsie. As hy egter nie met mense oor die weg kan kom nie, kan hy nie gelukkig wees nie. Help hom dus om tot ’n verstandige, verantwoordelike volwassene te ontwikkel.
Besondere gevare. As die lyer ’n baie jong kind is of die kind geneig is om sy bewussyn te verloor, moet hy na die badkamer of die toilet vergesel word. Dit is in die algemeen nie raadsaam dat hy boomklim of op hoë plekke rondklouter nie. Hy kan fietsry indien hy deur ’n verantwoordelike mens vergesel word, maar nie op ’n openbare pad nie. Spansport en uitstappies met betroubare maats kan gerus aangemoedig word, maar vermy kontaksportsoorte.
SAL epilepsie noodwendig die lyer se lewenswyse verander? In ’n sekere mate stellig, maar as hy sy voorgeskrewe medikasie gereeld neem, hoef dit nie veel te wees nie. Sy vermoë om te leer en te werk hoef ook nie aangetas te word nie.
Indien ’n kind probleme op skool on­dervind, kan Sanel gevra word om hom in aanraking bring met die naaste skool vir kinders wat aan epilepsie ly.
Kragtens wet mag ’n persoon wat twee jaar lank geen aanvalle gehad het nie en sy pille gereeld gebruik, ’n rybewys bekom. Dit moet jaarliks hersien word.
GRATIS raad oor die daaglikse versorging van en morele steun vir lyers word deur Suid-Afrikaanse Nasionale Epilepsieliga verskaf.