Meer as 30 jaar later kry ek die geleentheid om ’n profiel saam te stel van Adam Small. Hy is aangewys as een van die beskermhere vir die splinternuwe Afrikaanse webwerf, www.Afrikaans.com. Dit was ’n reuse uitdaging om so ’n groot gees te probeer vasvang in ’n beperkte aantal woorde. Ongelukkig het ek nooit persoonlik met hom gesels nie en ons het bloot per e-pos gekommunikeer. Tog was dit uiteindelik goed om te weet dat hy dit wat ek oor hom geskryf het, goedgekeur het, met enkele veranderings hier en daar aan die profiel wat ek saamgestel het.
Met die loodsing van die projek op Donderdag 26 Mei, was Adam en sy vrou Rosalie daar en ek het die voorreg gehad om hom vinnig te groet. Terwyl die funksie aan die gang was het ek by die oploop na die badkamer gesit, en iewers in die loop van die aand het Theuns Eloff Adam verby my gelei, op na bo. Dit was ooglopend dat die ou man swaar en moeilik beweeg, en ek het meteens ’n knop in die keel gekry, veral oor die manier waarop Theuns Eloff dit duidelik met die nodige empatie gedoen het.
Hoe graag sou ek nie iewers rustig oor ’n glasie wyn met hom wou gesels nie. Meer wou hoor oor sy ryk en kleurvolle lewe wat veel meer as die skryf van dramas en gedigte behels het. En nou is hy weg... Hoe mooi het Yuri Thumbran iewers op Facebook geskryf?: “Kanna, hy is nou hystoe.”
Prof Adam, ek sou graag vir jou wou sê: “Dankie vir die manier waarop jy my geleer het dat sogenaamde Standaardafrikaans, nie almal se Afrikaans is nie, en dat elke variëteit sy eie bekoring het. Ons almal het ’n plek hier in ons breë Afrikaanse taalgemeenskap en ons móét mekaar daai plek gun.
“Ek sou so graag ’n konsert wou reël. Dan moet jy langs my in Potch se klein teatertjie sit, en prof Theuns moet vir ons What abou’ de lô uitvoer, so intens soos net hy kon.”
Hiermee die profiel wat op www.Afrikaans.com verskyn met ’n effense verandering aan die laaste paragraaf wat ek net so publiseer uit die e-posantwoord wat hy vir my gestuur het. Mag sy woorde lank bly inspireer, bly vermaak en bly betower. Dankie vir al die deure wat jy oopgemaak het, Adam Small.
Reeds van baie jonk af het Adam Small geweet hy sou eendag ’n skrywer word. Die digter en dramaturg word op Goree groot, ’n klein nedersetting aan die buitewyke van Robertson. Sy pa was die skoolhoof daar, en 'n gemeenskapsleier. Hier op die Bolandse platteland het Adam Small reeds skouers geskuur met armoede. Sy pa het later na ’n skool in Retreat op die Kaapse Vlakte verskuif, waar die jong Adam kennis gemaak het met Kaaps, die spreektaal van die werkersmense wat hy so treffend in sy skryfwerk gebruik. Nadat hy sy basiese graad in Taal en Filosofie aan die Universiteit van Kaapstad voltooi het, volg hy dit op met ’n MA-graad in Filosofie. Hy studeer ook aan die Universiteite van Londen en Oxford.
Prof Small begin sy loopbaan as onderwyser in Wellington, sy geboortedorp. In 1959 word hy dosent aan die Universiteit van Fort Hare, waar hy Filosofie doseer. Daarna word hy die eerste hoof van die Departement Filosofie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), in 1960. In die vroeë Sewentigerjare raak hy betrokke by die Swartbewustheidsbeweging, en in 1973 bedank hy uit die UWK. Hy woon en werk vir ’n ruk in Johannesburg, maar in 1975 vestig hy hom weer in die Kaap, waar hy aansluit by die Uitgewery Maskew Miller as 'n werkende direkteur. Daarna is hy betrokke by gemeenskapswerk (as direkteur van die Wes-Kaaplandse Stigting vir Gemeenskapswerk), en verkry die graad BA Soc Sc in Maatskaplike Werk (UNISA). Hy keer in 1984 terug na die UWK, hierdie keer as hoof van die Departement Maatskaplike Werk, waar hy werksaam is tot sy aftrede einde 1997.
Adam Small se bydrae tot die Afrikaanse letterkunde is enorm. ’n Deurlopende tema van sy werk is die wel en wee van ons werkersgemeenskappe en die onderdruktes onder apartheid. In die digbundels Kitaar my Kruis en Sê Sjibbolet gebruik hy veral satire om die onhoudbaarheid van dinge soos gedwonge verskuiwing, rasseklassifikasie, 'aparte geriewe', en rassediskriminasie uit te beeld. Hy word die voorloper van ’n hele generasie Afrikaanse digters wat ’n belangrike bydrae lewer met protespoësie. Sy skryfwerk help ook om ’n bewustheid te kweek van die verskillende variëteite van Afrikaans.
Sy veelsydigheid blyk daaruit dat hy ook poësie in Standaardafrikaans skryf, soos in Verse van die Liefde (1957) en Klawerjas (2013). Met laasgenoemde bundel onderbreek hy ’n digterlike stilswye van 40 jaar (sedert Oos Wes Tuis Bes Distrik Ses).
In Desember 2015 word 'n verdere Eredoktorsgraad - 'n vierde - aan hom toegeken deur die Universiteit van Stellenbosch: die voriges was van die Universiteite van Natal, Port Elizabeth, en Wes-Kaapland.
Prof Small se regterhand is sy vrou Rosalie wat al sy handgeskrewe werk vir hom op rekenaar sit. Sy is ’n PhD in Filosofie van die Opvoedkunde.
“Dis belangrik vir my dat ek déúr Afrikaans respek bekom het vir ander tale: binne ons Suid-Afrikaanse konteks, Engels veral - tot die mate dat ek, later, in Engels ewe tuis kon voel as in Afrikaans. Ek vind dat ek vanuit Engels kan terugkyk op Afrikaans, asof ek van 'n afstand af 'n landskap gadeslaan en die trekke en omlynings daarvan agterkom - soos ek nie sou kon doen indien ek nét Afrikaans alleen beleef het nie.”
’n Sportfotograaf wat presies op die regte oomblik die knoppie kon druk, is Wessel Oosthuizen. G’n wonder hy het in 2011 ’n tweede plek behaal in die rugbyfotokompetisie wat gehou is by die Union:The heart of Rugby-uitstalling in Auckland nie. 75 fotograwe van regoor die wêreld het teen mekaar meegeding. Die fotograaf wat die wenfoto geneem het, Ross Land, het agterna vir Wessel gesê: “Sorry old chap, home town advantage.” Die wenfoto was een van ’n bebloede Richie McCaw. Moet egter nie dink dit is Wessel se bekende foto van Frik du Preez wat in 1970 in ’n toets op Loftus Versveld die All-Black-skrumskakel Chris Laidlaw plettervat nie. Dit is immers hierdie foto wat Wessel, soos hy sê, op die map geplaas het. Die foto wat wel uit sy vyf inskrywings gekies is as die tweede beste rugbyfoto in die wêreld, is die een van Elroy Bumper Gouws. Wessel het die foto op De Rust geneem in ’n klubwedstryd, jare gelede. ALITA STEENKAMP het met Wessel Oosthuizen gesels.
Wessel het in 2010 ’n koffietafelboek vir fynproewers gepubliseer, Portrait of Rugby. Met hierdie boek wou hy die oomblikke van oorwinning, maar ook sporthelde se teleurstellings, met gewone mense deel. Die boek, ’n leergebinde boek in ’n A3 formaat, het meer as ses kilogram geweeg en het so ’n bietjie meer as 500 foto’s bevat. Daar was net ’n beperkte oplaag van hierdie boek beskikbaar. Op ’n dag het Wessel gaan sit en dink en besef dat opwindende rugbyspelers soos Derick Hougaard, Pat Lambie, Jesse Kriel en Handre Pollard nie in die boek is nie, en hy sou graag die boek wou bywerk.
Aan die einde van 2015 het hierdie bygewerkte Portrait of Rugby verskyn. Die foto’s in die boek strek tot aan die einde van die 2015 Curriebekerreeks, wat die Lions gewen het. Daar is ook van die 2015 Rugbywêreldbekerfoto’s in die boek wat deur die fotograaf Christiaan Kotzé geneem is. Vir Wessel was dit belangriker om in Suid-Afrika te bly vir sy dogter se troue, en hy het hierdie gebeurtenis misgeloop.
“Ons soldy was maar skraps: R7.50 per maand waarvan R2.50 afgetrek is vir ons baadjies en ’n sak wat ons sou kry aan die einde van ons opleiding. Daar het ek ’n kursus in fotografie gedoen. In die tyd in die Gimnasium het ek na enige moontlike werksonderhoud gegaan want dit het my weggeneem van die drillery af, en het gewoonlik ’n gratis ete ingesluit. Op ’n dag het Louis Nel van Die Vaderland daar aangekom en my gevra of ek nie ’n persfotograaf wou word nie. Ek het gedink dis ’n goeie idee om dit tydelik te doen totdat ek genoeg geld bymekaar kon kry om te gaan studeer. Al sou ek kon kwalifiseer vir ’n Spoorwegbeurs omdat my pa op die Spoorweg gewerk het, sou dit nie genoeg gewees het om vir alles te betaal nie. Op 1 Januarie 1962 het ek by Die Vaderland se kantore in Empireweg nr. 8, Aucklandpark ingestap met my Lugmag-gimnasiumbaadjie, ’n blou hemp en die Lugmagdas, ’n blou broek en rondepuntskoene. Daar het alles vir my begin.”
Nadat hy eers die opwinding beleef het om foto’s vir die koerant te neem, het enige ander planne by sy kop uitgewaai. Aanvanklik was hy te jonk en mag hy nie na die groot stadions gegaan het om rugbyfoto’s te neem nie. Hy het bloot die klubwedstryde met sy kamera gaan dokumenteer. Wessel se groot deurbraak het gekom met die All Black-toets op Loftus, waar hy die bekende Frik du Preez-foto geneem het. Die dag het hy nog twee ewe treffende foto’s geneem, alles met ’n gewone 35 mm kamera sonder ’n outomatiese laaimeganisme (motordrive). Die een is van Mannetjies Roux wat bo op die All Black-flank, Tom Lister, staan sonder dat daar ’n bal naby is en die ander is van Joggie Jansen wat die All Black-losskakel, Wayne Cottrell, duik. Daardie drie foto’s het gesorg dat almal meteens kennis geneem het van hierdie fotograaf.
Een van die stories wat Wessel graag met ’n breë glimlag vertel, is die aand toe Glenda Kemp en Oupa in sy woonstel kom dans het. Wessel het van die eerste foto’s wat ooit van Glenda Kemp in koerante verskyn het, geneem en sy vriende het hom aangemoedig om Glenda te probeer oorreed om vir hulle ’n privaatdanssessie in sy duplekswoonstel te doen. Die aand toe Wessel die oproep na Glenda maak, was sy vriend, Johan Wessels, ook in die woonstel. Wessel het op die onderste verdieping met Glenda oor die foon gesels. Sy het hom meegedeel dat haar tarief vir die aand R150 is. Dan bly die sterretjies op. Indien sy sonder sterretjies dans, skuif die bedrag op na R300. Wessel het nog hard probeer om Glenda om te praat om dit verniet te doen, want hulle het haar dan kwansuis bekend gemaak, maar Glenda het voet by stuk gehou. Die volgende oomblik het Johan op die boonste verdieping die foon opgetel en vir Glenda gesê: “Los jou sterretjies, ons betaal R300 en jy sal jou geld kry.”
“Ons het toe maar vir al die manne wat wou kom R10 toegangsgeld gevra en daarmee saam het hy kerrie en rys en ’n bier of twee gekry. Dit was in die dae voor Nommer Asseblief, Dallas en Jerry Springer en die manne was honger vir vermaak. Ek en is toe daar weg om vir Glenda te gaan oplaai. Sy het in die kar langs my in geklim met ’n piekniekmandjie op haar skoot. Daar by John Vorster-plein het ek gesien die mandjie haal asem. “Glenda, is dit oupa daar in die mandjie” wou ek doodbenoud weet. Sy het bevestig dat dit is. “As daai slang sy kop by die mandjie uitsteek, gooi ek die kar om,!” vertel Wessel.
By sy woonstel het die manne al almal gereed gesit vir die vertoning. Die manne het oral gesit: teen die trappe op soos op Ellispark se hoofpawiljoen, op die opgerolde mat teen die muur en op elke stoel en bank. Net voordat die vertoning kon begin, was daar ’n klop aan die deur. Nadat Glenda by die woonstel opgedaag het is die deur vir veiligheidsonthalwe gesluit. Die klomp koerantmanne wou nie hê dat die polisie hulle met ’n ontkleedanseres in die woonstel betrap nie. Wessel het die deur versigtig oopgemaak en toe gesien dit is een van sy kollegas en ’n vriend, albei deftig geklee in ’n pak klere. “En nou manne,” wou hy weet. “Nee ons het vir ons vroue gesê ons gaan na ’n Rapportryersvergadering toe,” het een van die twee verleë gesê.
“Kyk jy terug op jou loopbaan besef ’n mens daar was nooit regtig finansiële vergoeding vir die werk wat jy gedoen het nie,” sê Wessel terugskouend. “Ek het nooit ’n maatskappymotor gekry nie, ek het nooit aandele gekry nie en die geld was maar min. Maar tog bly dit die beste, beste werk in die hele wêreld. Ek het konings en koninginne, staatspresidente, prinse en prinsesse ontmoet. Ek het blad geskud met die beste sportmanne en -vroue in die wêreld. Daardie voorreg is meer as enige finansiële vergoeding.”
Met Chris Barnard se afsterwe op 28 Desember 2015 het die Afrikaanse letterkunde werklik ’n reus verloor. Chris se hartaanval het gevolg ’n paar weke nadat sy been geamputeer is. Hierdie veelbekroonde joernalis, dramaturg en skrywer se nalatenskap is groot en is onsterflik vasgevang in sy oeuvre. ALITA STEENKAMP het in 2012 die geleentheid gekry om met Chris te gesels nadat hy deur die Departement van Kuns en Kultuur met die SALA-prys benoem is vir sy lewenslange prestasie in die skryfkuns. In hierdie artikel, wat in 2012 in Vrouekeur verskyn het, deel Chris op ’n kort, bondige manier sy siening oor vele aspekte van sy ambag. Nuuskantoor – News Desk het die artikel afgestof om dit met ons lesers te deel.
“Natuurlik skryf ’n mens nie om te kyk watter prys jy ontvang nie. Daar lê egter baie waarde in sulke toekennings. Niemand wil graag deur die lewe gaan sonder die een of ander vorm van erkenning nie. En die slag wat daar dan ’n toekenning na jou kant kom, is dit ’n teken dat jou geprewel êrens gehoor is. En dis gerusstellend,” sê hy.
Chris was natuurlik, nes die skrywer na wie hy baie opkyk, Ernest Hemingway, ook ’n joernalis gewees. Hy het vroeg in sy lewe besef ’n mens kan net skryf, indien jy die wêreld beleef het en hy was een van die skrywers van die Sestigs wat vir ’n tyd lank in Parys, Frankryk, gaan woon het. In daardie tyd was dit die wêreldmekka vir vernuwende skrywers en kunstenaars. Van sy landgenote wat in dieselfde tyd in Parys gebly het is die skrywer Jan Rabie, André P Brink en Ingrid Jonker. Na sy terugkeer na Suid-Afrika het Chris ’n boekeredakteur geword wat baie van sy mede-sestigers se boeke uitgegee het. Natuurlik is baie daarvan destyds deur die publikasieraad verban. Chris is later weer terug na die joernalistiek. As joernalis het hy veral een ding geleer, sê hy, en dis om sy woorde te tel. Elke woord wat hy dus in ’n kortverhaal, roman of drama inspan, is daar met ’n doel en is opgeweeg voor dit ingespan is. “Besluit vooraf wat is belangrik, en skryf op die punt af en sonder fieterjasies,” is sy heel beste raad vir enige voornemende skrywer.
Chris se heel eerste verhoogteks het hy op aanmoediging van sy goeie vriend, Bartho Smit geskryf. Bartho het ’n groot invloed op vele ander terreine ook gehad. Hierdie eerste verhoogteks was Pa, maak vir my ’n vlieër, Pa. Die stuk is so goed ontvang, dit was vir hom ’n duidelike aanduiding dat hy maar weer ’n keer kan probeer en daar het ’n rits ander dramas gevolg. Chris hou besonder baie van hierdie medium. Hy verduidelik dat dit met die skryf van ’n televisieteks altyd voel asof daar ’n sekere afstand tussen jou as skrywer en die gehoor is. Met ’n verhoogteks beleef jy en die gehoor dit op dieselfde oomblik
Hieroor sê hy: “Daar is werklik ’n besonderse beloning in die skryf van ’n verhoogdrama. Niks kan werklik daarmee vergelyk nie, maar dan moet dit werk. As dit misluk, het jy as skrywer probleme. Dan gebeur met jou wat die skare een Saterdag met die Springbokke op Loftus gedoen het. Hulle boe jou van alle kante af.”
Katinka vertel dat wanneer Chris besig is om aan ’n draaiboek te werk wat sy gaan verfilm, durf sy nie inmeng of probeer kyk wat hy skryf nie. Eers wanneer hy klaar is laat Chris dit in haar hande oor, en dan moet sy daarvan ’n fliek maak.
Op Paljas is Chris steeds baie trots. Die film is destyds wêreldwyd op feeste vereer. “Paljas het die naaste vir my en Katinka gekom aan die soort film wat ons van die begin af sou wou gemaak het. Dit was nie ons laaste film nie, maar meer mag ek nie verklap nie. Daar word deesdae gepraat van die oplewing in die Afrikaanse filmbedryf. Ek wonder net van watter oplewing is daar sprake. Dalk kwantititeitsgewys. Hoeveel werklike goeie Afrikaanse films is daar die afgelope paar jaar gemaak? En hoe vergelyk hulle met die bestes van die jare tagtig en negentig?” speel hy duiwelsadvokaat.
In 1994 het die geroep na sy plek van herkoms te hard geword en Chris kon dit nie langer ignoreer nie. Hy het vir hom ’n plaas in die Laeveld gekoop. Dis naby Nelspruit en sowat agt kilometer van sy geboorteplek, Mataffin af. Vandag is hy dankbaar dat sy pa nog daardie tyd geleef het en toe hy die eerste 500 sitrusboompies op Thulani geplant het, het sy pa saam met Chris van boom tot boom geloop, en aan sy seun die groen lig gegee: “Ja my seun, uiteindelik is jy besig om reg te kom.” Dis duidelik dat dit vir die boer ’n swaar pil was om te sluk dat sy seun met woorde sy brood en botter verdien het.
Chris het baie lank self met sitrus en macadamianeute geboer. Hy beskou dit glad nie as vreemd dat hy vir so lank twee uiteenlopende ambagte gehad het nie. “Hulle het mekaar aangevul. Min dinge verskaf my soveel bevrediging as om iets te plant en dit te sien groei. Skryf is maar net ’n ander vorm daarvan.”
Die afgelope twee jaar word die boerdery egter deur iemand anders behartig vanweë ’n rugoperasie wat Chris lank gekniehalter het. Tog bied die plaas aan Chris die verlangde stilte wat hy nodig het wanneer hy wil skryf.
Jy vra verniet vir Chris waar sy inspirasie vandaan kom. Daar is nie iets soos inspirasie nie, hou hy voet by stuk Om te skryf is net bloot harde werk; dis soos om ’n huis te bou, jy sit die een steen op die ander neer.
“Die lekker in die skryfproses is wanneer daar iets in jou storie gebeur wat jouself nuuskierig maak om te sien wat volgende gebeur. Ek kan nie skryf met ’n volledig uitgewerkte plot nie. Ek weet min of meer wat die begin, middel en einde is. Alles wat egter tussenin gebeur en die lotgevalle van die karakters bly interessant vir my en hou my as skrywer betrokke en aan die gang.”
Chris skud sy kop wanneer ek hom vra waarin die beloning van skryf lê. “Daarop het ek nog nooit ’n antwoord gehad nie. Wanneer ’n mens in Afrikaans skryf, is die beloning beslis nie finansieel van aard nie. Op die ou end dink ek dis soos daardie ou van The A team wat altyd gesê het: I love it when a plan comes together. Die gevoel wanneer jy iets skryf en dit werk; dinge val in plek, daarin lê die beloning. Dis moeilik om dit te beskryf, maar daardie gevoel van hier het iets gebeur wat ek glad nie verwag het nie, is waarskynlik dit waarna elke skrywer streef.”
En dan die vraag waaroor die meeste skrywers kopkrap: Wat van al jou skryfwerk lê jou die naaste aan die hart? Reguit en eerlik kom die antwoord: “Hoe kies ’n mens? In elke teks wat jy skryf, is daar iets wat naby aan jou bly lê, en ander dinge waarop jy graag sou wou verbeter. En selfs jou swakste werk was nodig om by die volgende stadium uit te kom."