’n Pampoen is veel meer as ronde vrug | Netwerk24
Deur Jana Luther 01 Junie 2019 00:00
‘Aanskou hierdie pampoen. Die helder, klewerige diamantdruppeltjies sit nog aan die stingel. Mooi woord, ‘pampoen’. Dis so pammerig en poenerig. Dit voel sommer swaar.” So begin Marthinus Versfeld se ode aan die pampoen in Borde, borde, boordevol, essays en verhale oor kos.
Sondeurdrenkte boerpampoen. Hubbardskorsies of vroeëpampoen, ook “korrelkoppampoen” genoem. Botter-, lemoen- en murgpampoentjies. Kromnekpampoene, soos die “slonspampoen” (van “selonspampoen”, oorspronklik uit Ceylon) en die “gatruikerpampoen” (uit Tulbagh en Clanwilliam). Almal vrugte van die genus Cucurbita wat tussen 7 000 en 9 000 VHJ reeds in Amerika verbou is, maar eers in die 16de eeu na Europa en van daar na die suidpunt van Afrika gebring is.
“Pampoen”, uit Nederlands: “pompoen”, kom (nes Engels se “pumpkin” ook) uit Ou Frans: “pompon”, via Latyn: “peponem”, uit Grieks: “pépön”, met die betekenis “rypgemaak deur die son”.
Vanweë sy vorm en kleur word die pampoen dikwels met die maan en ander rondhede verbind: In Die duiwe van Botala (Engela van Rooyen) hang die volmaan “soos ’n geel pampoen bo die dakkies”. In Breyten se “Fascistiese pampoen” word die pampoenmaan ’n “groot rooi rollende grommende bal”.
“Die liewe goeie Frau Vogel” in Draaijakkals (George Weideman), “het rondinge soos boerpampoene”. ’n Knewel van ’n pampoen – ’n bulpampoen – word in “Aspoestertjie” ’n koets, en middernag “pampoentyd”. “Soos goue sakhorlosies tik snags die dakpampoene,” dig Charl-Pierre Naudé in “Ambience Afrikaans”.
Pampoentjies by kinders laat die speekselkliere weerskante van die gesig . . . wel, soos pampoentjies opswel.
Maar die pampoen word dikwels ook onbekwaam geag: Wie ’n pampoenbril dra, sien (doelbewus?) iets nie raak nie. Iemand wat akademies presteer, of wat uitgeslape is, is geen pampoen nie.
Iemand wat sukkel, daarenteen, word skertsend-neerhalend maklik ’n “pampoen(kop)”.
Op “All Hallows Eve”, Allerheiligeaand, vereer Rooms-Katolieke hul geheiligdes, maar in Amerika is die kenteken van dié viering ’n pampoenspook: ’n uitgeholde pampoen met gate vir oë, neus en ’n mond waarin ’n kers of ander lig brand.
Van dié pampoen kom die uitdrukking “vir pampoenspoke skrik”, as jy onbenullighede vrees. Of: “Ek skrik nie vir koue pampoen nie!”
Soms leen die pampoen sy naam aan ander dinge uit: onder meer aan die lieweheersbesie (“pampoenbesie”) en seekastaiing (“seepampoentjie”).
Pampoentjies by kinders laat die speekselkliere weerskante van die gesig . . . wel, soos pampoentjies opswel. “Die seuns het altyd by die huis gebly as hulle pampoentjies het, want dit kon hulle kartjoenkels aantas,” onthou Girly in Skrikkelkind (Leon van Nierop).) Luther werk vir die Virtuele Instituut vir Afrikaans.
Meer oor: Jana Luther