Brittanje net voorsmakie van wat vir res van Europa voorlêLiz Truss (Foto: Daniel Leal/AFP) Die Verenigde Koninkryk verkeer in ŉ diep politieke en ekonomiese krisis. Die krisis dreig om ook na ander Europese lande oor te spoel, en ekonomiese data wat die afgelope week in verskeie Europese lande bekend gemaak is, wys dat ŉ resessie, voortdurende hoë inflasie en groeiende staatskuld die ekonomiese stabiliteit van talle Europese lande bedreig. Die ergste ekonomiese krisisse word opgelos wanneer daar sterk politieke leierskap en vertroue is. Die ergste politieke krisisse word opgelos wanneer ekonomiese voorspoed tot vertroue in leierskap aanleiding gee. In ŉ peiling die afgelope week het meer as 50% van Britte aangedui dat hulle geen vertroue meer in hulle regering het nie. Ekonomiese data wat die afgelope week bekend gemaak is, insluitend inflasie van meer as 10%, ŉ skerp styging in staatskuld, ŉ krimpende ekonomie en ŉ afname in verbruikersbesteding, dui op ŉ veelkantige ekonomiese krisis wat net deur ŉ leier met ŉ sterk mandaat en ŉ lojale burgery opgelos kan word. Wanneer ŉ politieke en ŉ ekonomiese krisis egter saam afspeel, soos wat gereeld die geval in armer lande is, kan ŉ langdurige periode van politieke onstabiliteit en ekonomiese kwale verwag word. Daar is dus min rede om te dink dat die politieke en ekonomiese probleme in die VK binnekort opgelos sal kan word. Die bedanking van die Britse premier Liz Truss die afgelope week was in ŉ mate ŉ finale ontbloting van die omvang van die politieke krisis in haar land. Tydens die 45 dae wat Truss in Downingstraat 10 gewerk het, het dit egter duidelik geraak dat haar land ŉ groot ekonomiese krisis trotseer. Op 14 Oktober, die dag waarop Truss haar minister van finansies, Kwasi Kwarteng, gevra het om te bedank, het ŉ Britse poniekoerant ŉ kop blaarslaai by ŉ plaaslike supermark gaan koop en met ŉ regstreekse uitsending op sy webblad begin waar die toestand van die blaarslaai dopgehou kon word. Die vraag wat hulle gevra het, was natuurlik wie van Truss of die blaarslaai die langste sou oorleef. Uiteindelik het die blaarslaai gewen. Truss se kortstondige regeerperiode, die kortste in die geskiedenis van die Verenigde Koninkryk (Andrew Bonar Law het in 1922/1923 net meer as 200 dae lank regeer), het heelwat meer te make met die politieke toestand van haar party, haar land en die ekonomiese krisis wat sy geërf het, as met haar eie onvermoë om die probleme op te los. Boris Johnson (Foto: Tolga AKMEN / AFP) Toe Truss aan die begin van September by Boris Johnson oorgeneem het, het sy dit met ŉ besonderse swak mandaat gedoen. Die Konserwatiewe Party se reëls bepaal dat die party se parlementslede aanvanklike kandidate vir die leierskap in uitkloprondes moet uitdun tot daar net twee oor is. Die party se lede stem dan tussen dié twee kandidate. In die aanvanklike stemming deur parlementslede het Rishi Sunak eerste geëindig met 137 stemme teen Truss se 113. Truss het egter 57% van die partylede se stemme gekry omdat sy haarself as meer konserwatief as Sunak aangebied het. Truss het dus haar intrek in Downingstraat sonder ŉ sterk parlementêre mandaat begin. Daarmee saam het sy en haar minister van finansies vinnig aangetoon dat hulle ekonomiese hervormings in werking wil stel wat regstreeks indruis teen wat Sunak voorgestel het en wat hy self ingestel het toe hy Johnson se minister van finansies was. Die messe was dus vroeg tydens die 45-dae-periode reeds uit vir Truss. Dat Truss nie daarin geslaag het om die Konserwatiewe Party te verenig of openbare steun vir haar hervormings te werf nie, bevestig dat sy nooit opgewasse vir die taak van Britse premier was nie. Of enige van die ander kandidate egter ŉ beter kans sou staan, is ook te betwyfel. Die Konserwatiewe Party het die afgelope paar jaar eenvoudig arm in bekwame, eerbare leierskap geword. Die resultaat is die huidige politieke en ekonomiese krisis. Die huidige politieke en ekonomiese krisis in die VK hou enersyds verband met mekaar, maar staan ook in sommige opsigte los van mekaar. Die Konserwatiewe Party se aanvanklike sukses onder leiding van Johnson, en in die besonder die party se wegholoorwinning tydens die algemene verkiesing van 2019, was gebou op ŉ scenario dat ŉ volgende ekonomiese afswaai nie binnekort sou plaasvind nie. Johnson het dus ekonomiese populisme gepleeg deur belastingverlagings én verhoogde besteding in te stel. (Foto: Matt Dunham, AP) Terwyl die Britse regering se inkomste stadiger as sy uitgawes toegeneem het, het Brexit nie onmiddellik die ekonomiese stimulus gelewer waarvoor Johnson gehoop het en wat hy eintlik belowe het nie, terwyl Covid-19 en die Britse regering se reaksie daarop die land se ekonomie ŉ groot slag toegedien het. Enorme bestedingsprogramme tydens die pandemie het dalk werkloosheid in toom gehou, maar dit het die regering se skuldlas tot 95% van die bruto binnelandse produk (BBP) laat toeneem, terwyl die burgery ŉ voortsetting van dié besteding verwag het. Toe Johnson belasting wou verhoog, was dit noodgedwonge ongewild, en enige opsie om besteding te besnoei, sou politieke selfmoord beteken. Uiteindelik was Truss se rol, heeltemal onbewustelik, die afgelope sewe weke eerder net om te bevestig hoe ernstig in die moeilikheid haar party en die Britse ekonomie tans verkeer. Die Konserwatiewe Party se steun het reeds laat verlede jaar begin afneem toe dit duidelik geraak het dat inflasie tot hoër rentekoerse en stadiger ekonomiese groei sou lei. Intussen het die Konserwatiewe Party se steun die afgelope week in ŉ reeks peilings met enigiets van tussen 14% en 22% gedaal. Die party is sodanig verdeeld dat opponente van Brexit en Tory-parlementslede wat marginale en veral werkersklaskiesafdelings in die noorde van Engeland verteenwoordig, vroeër vanjaar saamgewerk het om Johnson uit sy posisie te dwing. Dieselfde verdeeldheid in die party het die afgelope week tot Truss se bedanking gelei. Indien ŉ verkiesing nou moet plaasvind, sal die Tories tot 80% of dalk selfs meer van hulle setels in die Britse parlement verloor en sal die Skotse Nasionale Party die amptelike opposisie word. Die Arbeidersparty, en hulle oncharismatiese en onindrukwekkende leier, Keir Starmer, sal sonder om ŉ vinger te verroer met ŉ groot meerderheid wen. Die enigste redding vir die Konserwatiewe Party, ten minste op kort termyn, is dat ŉ verkiesing nie binnekort hoef plaas te vind nie. Die volgende algemene verkiesing in die VK moet net voor Januarie 2025 plaasvind. Solank as wat ŉ leier van die Konserwatiewe Party daarin kan slaag om ŉ meerderheid van parlementslede te oortuig om vir hom of haar te stem, kan ŉ vervroegde verkiesing gekeer word. Die Tories het tans ŉ meerderheid van 80 setels in die parlement. Met geen natuurlike opvolger vir Truss nie is dit egter ŉ ope vraag hoe lank die party daarin sal kan slaag om wie ook al haar opvolg, deur ŉ meerderheidstemming aan bewind te hou. Die verdeeldheid in die party is waarskynlik die grootste enkele rede waarom die Konserwatiewe Party binne die volgende maande ŉ bykans vernietigende nederlaag kan ly. Liz Truss en Rishi Sunak (Foto: Tolga Akmen/Daniel Leal/AFP) Die voorlopers in die stryd om Truss op te volg, is Rishi Sunak, Truss se sterkste mededinger in die vorige leierskapstryd, Penny Mordaunt wat derde geëindig het, en verstommend genoeg Johnson self. Sedert Truss se bedanking het tientalle Tory-parlementslede hulself verbind tot Johnson se terugkeer as premier. Ná al Johnson se leuens en wangedrag het hy egter die vertroue van ŉ meerderheid van die parlementslede en ŉ meerderheid van die Britse bevolking verloor. Ook Sunak en Mordaunt se vermoë om die storm op die Tory-see tot bedaring te bring, word betwyfel. Wie ook al by Truss gaan oorneem, sal waarskynlik net die volgende slagoffer van die politieke krisis in die Konserwatiewe Party wees. Die ekonomiese krisis in die Verenigde Koninkryk is ook vinnig aan’t verdiep. Die land se ekonomie het tydens die derde kwartaal negatiewe groei getoon terwyl verbruikersbesteding reeds afneem. Inflasie het in September weer begin styg ná ŉ klein afname in Augustus, en die dreigende energiekrisis kan miljoene Britte in armoede dompel. Die Britte staan egter nie alleen in hierdie krisis nie. Talle ander ryker Westerse lande het die afgelope paar jaar dieselfde ekonomiese beleid as die Britte gevolg. In Duitsland het inflasie tot 10% gestyg en in talle ander Europese lande het dit selfs skerper gestyg. In Hongarye was die inflasiekoers in September meer as 20%. Die kombinasie van ŉ resessie, hoë inflasie en rekordhoë staatskuld gaan talle Europese lande oor die volgende paar maande ernstig raak. Met ŉ gebrek aan sterk leierskap wat vertroue inboesem, moet ŉ mens verwag dat die ekonomiese krisis tot politieke uitdagings en selfs politieke onstabiliteit aanleiding kan gee. Die huidige krisis(se) in die Verenigde Koninkryk mag in baie opsigte vir die res van die wêreld net ŉ voorsmakie wees van wat voorlê.