Joline Blignaut - 2011-11-10 “Moetie rai gammattaal gebrykie”: Die gebruik en waarde van ’n Tienerkaaps in gedrukte advertensies Elvis Saal, Departement Afrikaans en Algemene Literatuurwetenskap, Unisa, en Joline Blignaut, Hoërskool Zwaanswyk, Kaapstad
Opsomming Adam Small het met sy gebruik van Kaaps in sy dramas en digbundels daarin geslaag om Kaapse Afrikaans as literêre skryftaal te vestig. In hierdie studie word aan die hand van Howard Giles se sogenaamde Kommunikasie-akkommodasieteorie (Communication Accommodation Theory) en Hoeken, Swanepoel, Saal en Jansen (2009) se teoretiese model oor boodskapvorme as gesprekstimulus ondersoek ingestel of ’n Tienerkaaps ook suksesvol as advertensietaal ingespan kan word in die gedrukte media. Die persepsies van Kaapse Afrikaanssprekende tieners oor die gebruik van hul Tienerkaaps in die gedrukte media is ondersoek aan die hand van twee tipes advertensies: ’n produkadvertensie (KitKat) en ’n advertensie oor MIV-toetsing. Vir elk van die twee tienertaaladvertensies is ’n ooreenstemmende Standaardafrikaanse advertensie geskep. Twee afsonderlike eksperimente is uitgevoer onder graad 10- en 11-leerders in Kaapstad vir die twee tipes advertensies. Die bevindinge van die studie dui daarop dat die gebruik van ’n Tienerkaaps in gedrukte advertensies positiewe reaksies ontlok by Kaapse Afrikaanse tieners, ongeag die aard van die boodskap. Nie net beskou die tieners die gebruik van hul tienertaal in die gedrukte advertensies as “gevaarlik”/“duidelik” (“cool”) nie, maar hulle identifiseer ook beter met die spreker van Tienerkaaps en vind die spreker sosiaal aantreklik. Die gebruik van ’n Tienerkaaps in die advertensies dien ook as stimulus vir verdere gesprekvoering oor die advertensies.
The speech of teenagers in Cape Town includes, among other things, typical CA phonological features such as vowel raising ([e]>[i]; [o]>[u]); affrication ([j]>[d�’]); post-vocalic /r/-deletion; derounding ([œy]>[əi]); and schwa lowering ([ə]>[a]). One of the distinguishing phonological features of TCA is the realisation of [d] in the word daar (there) as [ɦ] in word-initial positions: haa (x daar). The omission of the [d] in the word dit (it) occurs also frequently among Cape teenagers: it (x dit).
(i) appreciated the advertisement written in TCA far more than the corresponding Standard Afrikaans version (p < .001) (ii) perceived the TCA advertisement as easier to comprehend than the one in Standard Afrikaans (p < .01) (iii) showed more intent to converse about the TCA advertisement than the standard Afrikaans advertisement (p < .001) (iv) perceived the speaker of the TCA advertisement as more socially attractive ( p < .001) and as a teenager (i.e. an in-group member) (p < .001) compared with the speaker of the Standard Afrikaans advertisement.
2.1 Fonologiese variasie Van die onderskeidende fonologiese kenmerke van Kaaps is die voorkoms van vokaalverhoging, affrikatisering, weglating van die postvokaliese [r], ontronding en vokaalverlaging (Coetzee 2005:40–2; Klopper 1983:115–23; Kotzé 1984; Odendal 1989:159, 166). Hierdie kenmerke kom ook frekwent voor onder die Kaapse tieners:
Vokaalverhoging: [e] > [i]: vigiewe (x vergewe), vigiet (x vergeet) twie (x twee) [o] > [u]: oek (x ook), soe (x so), koep (x koop) Affrikatisering: [j] > [d�’]: djy (x jy), djou (x jou), djulle (x julle) Postvokaliese-[r]-weglating: [r] > ( ): ha (x haar), broe (x broer), giste (x gister), vigiet (x vergeet), nommes (x nommers), hat (x hard), donkete (x donkerte) Ontronding: [œy] > [əi]: ytval (x uitval), hyswek (x huiswerk), ytstiek (x uitsteek) Vokaalverlaging: [ə] > [a]: regtag (x regtig), ses-en-twintag (x ses-en-twintig).
Vokaalverkorting: [a:] > [a]: gat (x gaan), an (x aan), samit (x saam met), slat (x slaan) Vokaalreduksie: [ε] > [ə]: ik (x ek), samit (x saam met), hit (x het), kanit (x kan net) Assimilasie: Geassimileerde vorme van die funksiewoorde die en nie kom frekwent voor: oppie (x op die), trappie (x trap die), virrie (x vir die), noggie (x nog nie), issie (x is nie), wietie (x weet nie). Enkele ander voorbeelde van assimilasie sluit in: [nb] > [mb]: ombeskof (x onbeskof) [nd] > [n]: tanne (x tande) [lm] > [m]: ammal (x almal) Palatalisasie: [ɦ] > [j]: jarra, jirre (x here) Assibilasie: [d] > [r]: derra (x daddy), nourie (x nou die), byrie (x by die).
Een van die onderskeidende kenmerke van Tienerkaaps is dat [d] in die woord daar (en afgeleide vorme daarvan) gerealiseer word as [ɦ] in woordaanvangsposisie: haai (x daai), ha (x daar), haaso (x daarso), haantoe (x daarnatoe). Enkele gevalle is opgeteken waar die verskynsel ook voorkom in die woord dan: han (x dan), han’s (x dan’s (< dan is)). Laasgenoemde is egter nie so verbreid soos in die geval van die woord daar nie.
(1) Djy moet vi my skrie “derra”, my broe. (2) Kyk hie man, giste sy vitel vi my: “ho-ja, ik stiek yt mit twie siewes”. (3) Nie, da by ose hys, as djy nie djou hyswek doenie, djy kry pak.
Die gebruik van vir as persoonsobjekmerker, wat ’n spreektaalverskynsel is, het al so ingeburger geword dat dit nou as aanvaarbaar in Standaardafrikaans beskou kan word (Carstens 2011:59). Onder die Kaapse tieners, soos ook onder ander sprekers van Kaaps (Klopper 1983:141–2), geniet die gebruik van vir as persoonsobjekmerker voorkeur bo die konstruksie sonder vir: (4) Djy moet stil ... hy noem vi djou ’n pilot. (5) Ik sê vi hom, hy moet vi Malema saambring. (6) Kom gie djulle boeke lat ik it nou doen voo haai juffrou vi my yt gat skel. (7) Toe slat sy vi my.
(8) Nei, gat lekka man, gat lekka, but hoe gatit saam mit jou, man? (9) Nou sê hy wat hy gedoenit saam mit die vrou om homself te lat bieter lyk vori annes.
die voor pleknaam: (10) Ek bly innie Lavender Hill.
like as kwalifiseerder: (11) Disi like sterk genoegi. (12) Djy’s like die ien wat elke dag mit ’n vooskoot loep, nie eki.
Herhalingskonstruksies: (13) Jô, haaso in ôs plek in, hulle it dan gistaand ingebriek ha by ôs. (14) Ja, hy’s mos ’n slim donkie mos.
Se-besitsvorm: (15) Nai man, dasie kos by hulle se hysie. (16) Gat jou se ma nie all pay gan hali?
(i) Die groetvorm salute. Salute word as groetvorm gebruik in die plek van “hallo” of “totsiens”.
(ii) Die uitroepe A-hoi, A-wê, minute (vir djou/my broe), naghaan en skangaak. A-wê, A-hoi, naghaan en skangaak word gebruik in die betekenis van “Hallo!!! Hoor julle vir my”. A-wê kan ook as groetvorm gebruik word. Minute word as uitroep gebruik in die betekenis van “nee man, wag”. Indien ’n persoon jou pla of beledig, word aan hom of haar uitgeroep: Minute vir djou! (iii) Die ontkenningsvorm nai/nei man. Die uitdrukking nai man/nei man word nie net gebruik om ontkenning uit te druk nie, maar word ook ingespan as ’n tipe stopwoord of uitroep:
(17) R: Soe Boere hoe gatit byrie huis? I: Nei, gat lekka man, gat lekka, but hoe gatit saam mit jou, man?
(iv) Die aanspreekvorm my broe. Die aanspreekvorm word gebruik ongeag of die aangesprokene ’n seun of ‘n meisie is. Die voorkeurplasing vir hierdie aanspreekvorm is aan die einde van die sin:
(v) Bendetaaluitdrukkings soos pakamisa, skangaak, nommers en ag. Pakamisa is ontleen aan Zoeloe en word gebruik in die betekenis van “optel”, “weggaan”, uitgaan”, “klaar maak”, byvoorbeeld: “Kyk hie, pakamisa man, getyg gou hie.” Die woord ag soos in “Het jy geweet Zuma was ’n ag?” verwys na die persoon se lidmaatskap van ’n tronkbende, naamlik die ag-en-twintigs. Nommers soos in “Hulle it dan gisteaand ingebriek ha by ôs, allie nommes, minute my broe” verwys na die bendegroepe ses-en-twintig, sewe-en-twintig en ag-en-twintig.
(vii) Die gebruik van bestaande woorde in nuwe of uitgebreide betekenisse. Voorbeelde hiervan is:
(viii) Uitdrukkings soos kap ’n beat man (maak musiek; sing); dala die nomme (praat); toekoms in hille tanne (goud in hul tande); hy’s oppie down-low/D-O (homoseksueel); haai’s lyn, haai’s lyn (dis ’n plan); met sak skoues en hoenebiene (loop); ’n paar biene goi (geld gee); hy maak ’n man ’n vrou (verwysend na ’n homoseksuele persoon); hy maki spyt (laat nie op hom wag nie); bloubendelid (polisieman); professional professional (iemand wat alles kan doen); geroeste kind / dakskroef / daai kind is swak / smetterige kind (lelike meisie). Kaaps is bekend vir sy vermenging van Engels en Afrikaans. Die voorkoms van Engelse lekseme in die taalgebruik van die Kaapse-Afrikaanse tieners is sowel binne klousverband as op klousvlak:
Binne klousverband: (19) Ja, jou pa is swak man, ik sien djy dra net jou tanne weekends en jou pa dra it deuri wiek.
Op klousvlak: (20) Djulle is leka ombeskof, but anyway, is right man, is olraait.
Moetie rai gammattaal gebrykie: dit issie mooi nie: dit dieghreid die coloured mense – of hoe?
Wat traai djy om ’n coloured culture te create? of dink djy is snaaks om soe te skryf? of hoe?
Traai om ôs lieweste op te lig; ôs praat mossie soe nie ..? of hoe?
Tienerkaaps behoort nie enige taal- of teksbegripprobleme op te lewer nie, gevolglik word ’n positiewe verband tussen taal- en teksbegrip aan die een kant en tekswaardering aan die ander kant vooronderstel. 6.1 Die deelnemers
7. Resultate Aparte chi-kwadraattoetse is uitgevoer om te bepaal of die deelnemers die taalmanipulasie in beide die KitKat-advertensie en die advertensie oor MIV-toetsing as geslaagd beskou het. Die deelnemers het die gebruik van Tienerkaaps en Standaardafrikaans in die KitKat-advertensie korrek geïdentifiseer (χ2 (1) = 45.23; p < .001). Op soortgelyke wyse het die deelnemers in die MIV-groep die voorkoms van Tienerkaaps en Standaardafrikaans korrek geïdentifiseer (χ2 (1) = 44.16; p < .001).
Aparte t-toetse is uitgevoer vir die KitKat-advertensie en die advertensie oor MIV-toetsing om die effek van taalvariëteit (Tienerkaaps en Standaardafrikaans) te bepaal op die teksboodskap en die beeld van die spreker. Korrelasies is verder uitgevoer op beide die advertensies om die verbande tussen die afhanklike veranderlikes tekswaardering, teks-/taalbegrip en intensie om gesprek te stimuleer te bepaal. Eerstens word die resultate vir die KitKat-advertensie verskaf.
Tabel 2: Gemiddeldes (en standaardafwyking) vir die veranderlikes wat verband hou met die beeld van die spreker van die KitKat-advertensie as funksie van Tienerkaaps en Standaardafrikaans (minimum 1; maksimum 5)
Soos verwag, het die deelnemers groter waardering getoon vir die Tienerkaapse advertensie oor MIV-toetsing as die ooreenstemmende Standaardafrikaanse weergawe (t (53) = 2.57; p < .05). Die gebruik van Tienerkaaps in die advertensie oor MIV-toetsing het deelnemers ook meer gestimuleer om met ander oor die advertensie te praat (t (53) =3.13; p < .01). Die gebruik van Tienerkaaps het, soos verwag, geen begripsverskille teweeggebring nie. Die deelnemers het die Tienerkaapse advertensie net so goed verstaan soos die Standaardafrikaanse advertensie.
Van Wyk, S. 2006. Die groot Small – oor die lewe en werk van Adam Small. LitNet. http://www.litnet.co.za/article.php?cmd=cause_dir_news_item&news_id=17804&cause_id=1270 (8 April 2010 geraadpleeg).