Sasol: Rassespanning oor bemagtigingDr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit. Foto: Reint Dykema Die nywerheidsreus, Sasol, en Solidariteit gaan mekaar eerskomende Donderdag by die Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie (KVBA) pak oor dié maatskappy se uitsluiting van wit mense uit ŉ nuwe bemagtigingskema, Khanyisa. Dr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit, het gesê indien die partye nie ŉ skikking kan bereik nie, sal dit die eerste keer wees dat die KVBA ŉ sertifikaat uitreik wat wit werknemers in staat sal stel om wettig te staak uit protes teen rasseuitsluiting. “Indien ŉ sertifikaat uitgereik word, sal Solidariteit onmiddellik met ŉ stakingstemming begin. Solidariteit het sowat 7 000 lede by Sasol en verteenwoordig ŉ groot deel van die maatskappy se tegniese en strategiese vaardighede.” Volgens Hermann loop Sasol se vorige werknemerbemagtigingskema, Inzalo, op 18 Mei 2018 ten einde. Alle werknemers, wit en swart, op spesifieke posvlakke was deel van dié skema. Die nuwe skema, bekend as Khanyisa, word teen middel 2018 in werking gestel en teen R21 miljard aandele bekom. Wit werknemers word egter daarvan uitgesluit. “Die eerste skema, Inzalo, het die tendens in die mynbedryf gevolg en alle werknemers ingesluit,” sê Hermann. Die nuwe skema tref ’n onderskeid tussen twee kategorieë werknemers. Die eerste kategorie sluit almal in wat deel was van Inzalo en elkeen ontvang aandele ter waarde van R100 000. “Die tweede kategorie bestaan slegs uit swart werknemers en hulle gaan aandele van sowat R500 000 in hedendaagse terme ontvang.” Hermann sê dit beteken dat ŉ wit werknemer wat 30 jaar lank vir die maatskappy werk vyf keer minder aandele gaan kry as ŉ swart werknemer wat byvoorbeeld maar drie dae lank by die maatskappy werk. “ŉ Jong wit werknemer wat nou by Sasol begin werk, ontvang geen voordeel nie al sou hy nog 30 jaar vir die maatskappy werk, maar ŉ jong swart werknemer kry alle voordele.” Volgens Hermann het die eerste skema, Inzalo, die verlede gedefinieer en wit mense was daarby ingesluit. Khanyisa definieer die toekoms en wit mense word daarvan uitgesluit. “Wit werknemers se frustrasie het kookpunt bereik. Hulle voel Sasol beskou wit werknemers as van minder waarde as ander werknemers. Ten beste is hulle vyf keer minder werd as hul swart medewerknemers en ten slegste is hulle vir Sasol niks werd nie. “Sasol is inderwaarheid net ŉ mikrokosmos van Suid-Afrika. Die vervreemdingsvlakke van wit werknemers is oor die algemeen hoog en die Sasol-dispuut kan na ander werkgewers ook oorspoel,” sê Hermann. Volgens Hermann gaan Sasol se werkmag teen middel 2018 in twee gesny word – die een deel swart en verryk; die tweede wit en sonder enige voordeel. “Wrewel gaan ongetwyfeld aan die kant van wit werknemers ontstaan. Hulle sien wat regstellende aksie teweeggebring het en hoe medewerknemers reeds daardeur bemagtig is. “Wit mense het reeds ŉ prys vir regstellende aksie betaal. Nou kom ŉ aandeleskema boonop by en wit mense word weer uitgesluit. Dit is nie meer bemagtiging nie, maar verryking op grond van ras. Twee werknemers op presies dieselfde vlak word nou verskillend behandel en vergoed.” In ŉ verklaring wat onderteken is deur werkvloerverteenwoordigers van Solidariteit wat by Sasol werk, sê hulle dat Khanyisa tot rassespanning gaan lei omdat werknemers op dieselfde vlak verskillend hanteer en vergoed gaan word. Volgens dié groep Sasol-werknemers gee die nuwe skema nie erkenning aan die rol wat wit werknemers gespeel het in die opbou van die maatskappy nie en ook nie aan hul lojaliteit aan die werkgewer en hul produktiwiteit nie. “Ons is daarvan oortuig dat modelle vir werknemeraandeleskemas wat meer insluitend is, wel bestaan. Ons is by talle ander werknemeraandeleskemas betrokke en in bykans alle gevalle is wit mense deel van die bemagtigingsaksie. Ons het reeds opdrag aan ŉ kundige gegee om ŉ alternatiewe voorstel te formuleer,” sê Hermann. “Om ŉ onderskeid te tref tussen werkers wat langs mekaar werk, is bloot onbillik. Die Sasol-transaksie is nie moreel regverdigbaar nie. Iets wat nie die morele toets kan deurstaan nie, is nie volhoubaar nie.”