Uitsnyding is ’n pynlik tydrowende proses. Skerp voorwerpe soos beitels en ander gereedskap word gebruik om byvoorbeeld hout of marmer in die verlangde vorms om te skep.
Modellering is vinniger. Die kunstenaar maak van klei of kleiagtige materiaal gebruik en kan vlietende uitdrukkings vasvang, baie soos ’n skilder doen wanneer hy ’n vinnige skets maak. Sy werke kan gebak word om hulle hard en meer blywend te maak.
Maar omtrent die enigste manier om ’n kleiwerk werklik permanent te maak is deur dit in brons of ’n ander duursame materiaal te giet. ’n Vorm word van die beeld gemaak, waarna ’n gesmelte stof in die vorm ingegooi word, sodat daar ná stolling ’n presiese weergawe van die oorspronklike kleibeeld sal wees.
Maar daar is sekere beelde wat vandag as toonbeelde kan dien van die verbeeldingryke skulptuur wat oor millenniums in die kulture van die mensdom tot stand gebring is—al is dit plek-plek net vanweë die sigbare grootheid van die gestaltes.
Foto deur Ghirlandajo, wat die kopiëring daarvan vergun in die Engelse weergawe van die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web, ingevolge die GNU Free Documentation License, weergawe 1.2 of enige latere weergawe, soos deur die Free Software Foundation gepubliseer.
Die eerste Europeër wat hulle gesien het, was ’n Nederlandse admiraal, Jacob Roggeveen, wat op Paassondag in 1722 op die eiland geland het. Teen hierdie tyd was die meeste beelde egter reeds omgegooi en gebreek deur die eilandbewoners wat in bloedige gevegte betrokke was. Verskeie is later op hul platforms teruggeplaas.
ONS WOORD sfinks kom uit die Grieks en beteken eintlik ’n boosaardige monster. Die ou Egiptenare, Grieke en ander volkere het stories oor hierdie dierasies versin. In baie van die fabels is die sfinks voorgestel as iets met die kop van ’n mens (of partykeer ’n ram of ’n valk) en die lyf van ’n leeu.
Die grootste en beroemdste lê in die woestyn by Giza. Gebeeldhou uit massiewe kalksteenblokke, het die Groot Sfinks die kop van ’n mens en die lyf van ’n leeu. Dit is sowat 20 meter hoog en 73 meter lank.
• Die beroemde Kolos van Rhodos, wat oor die hawe van Lindos uitgetroon het, is deur ’n aardbewing vernietig 66 jaar nadat dit in 290 vC voltooi is. Dit was ’n hol bronsbeeld met ’n ysterraamwerk aan die binnekant, maar geen mens weet hoe dit rêrig gelyk het nie.
Van die foto’s en sekere teksinligting met dank uit die volgende baie informatiewe webwerwe oor kantoenprodusie, plaaslik en wêreldwyd—besoek hulle gerus:
Wanneer die geen in katoenplante geplaas word, word ’n toksiese proteïen geproduseer wat die bolwurmruspers doodmaak. (Die bolwurm is in werklikheid die larwestadium van ’n mot.) Die gif bly in die blare en doen niks nie totdat die bolwurm die blaarweefsel vreet. Dit is baie spesifiek—dit maak slegs die bolwurmruspers en besonder naby verwante spesies dood. Dit tas nie ander diere aan nie en is ook onskadelik vir mense.
Gekweekte katoenplante groei sowat een tot twee meter hoog. Roomwit blomme maak hul verskyning uit botsels, verkleur tot geel, dan pienk en uiteindelik donkerrooi. Ná drie dae val die blomblare af, en ’n klein groen saadbol word agtergelaat waarin sowat dertig sade ontwikkel. ’n Menigte saadhaartjies vorm om elke saad in die saadbol en hierdie wit vesels pak saam. Namate die saadbol ryp word, word dit bruin. Oplaas bars dit oop en die sagte katoenvesels (waardeur die katoensade deur middel van die wind in die natuur versprei word) raak sigbaar. Die vesels in opgebarste saadbolle lyk soos wattepluise... of dalk soos wit spookasem!
Terwyl wol in Suid-Afrika ’n besonder waardevolle uitvoerproduk is, bly katoen steeds hoog in aanvraag. Katoen word beskou as ’n natuurlike vesel wat veelsydig, gemaklik, dienlik en uiters bruikbaar is. Katoenstof kan so sag soos ’n sakdoek of so dik soos denim wees, tot enige denkbare kleur verkleur word, maklik gewas en gedroog word, en dit kan by ander vesels gevoeg word vir funksionele klere en ander gebruike.
Maar hoe het die mens dan besef dat katoen so ’n waardevolle gewas is? Hoe het hy die vesels van hierdie wonderplant tot sy voordeel begin aanwend? In die volgende afdeling word die geskiedenis van dié merkwaardige "boomwol" bekyk.
Die eerste katoenpluismeul is in 1793 deur die Amerikaner Eli Whitney gepatenteer. Whitney het gesien hoe plantasiewerkers in Georgia die katoenvesels met die hand van die sade verwyder het. Darem alte omslagtig, het hy gereken. Toe bou hy ’n masjien wat dieselfde werk vyftig keer vinniger kon doen. Hy het die masjien ’n "gin" genoem, wat bloot ’n afkorting van die Engelse woord "engine" is. Vandag word die pluising van katoen steeds in Engels "ginning" genoem.
In die Kaapse omgewing, waar die eerste Europeërs hulle in Suid-Afrika kom vestig het, is die eerste katoensade in 1690 geplant. Die klimaat moet egter warm en baie vogtig wees vir katoensaad om te ontkiem, en die Wes-Kaap is kennelik nie die beste plek daarvoor nie. Maar ander dele van die land kon eers veel later vir moontlike katoenverbouing ondersoek word.
Katoen wat op ’n sekere chemiese manier behandel word, is natuurlik ’n sterk ontplofbare stof. Dit is dus nie verbasend dat katoen reeds in die vroeë stadiums van sy verbouing hier te lande ’n belangrike rol in die vervaardiging van plofstowwe gespeel het nie. In 1924 het die firma African Explosives ’n pluismeul by Umbogintwini in Natal staangemaak. Nog enkele pluismeulens is daarna opgerig, maar Suid-Afrika het toe steeds geen geriewe vir die spin en weef van katoen gehad nie en die vesels is na Liverpool in Engeland uitgevoer.
Ná die ontbinding van die Katoenraad aan die einde van 1997 het alle rolspelers in die plaaslike katoenbedryf ’n maatskappy, Katoen SA, gestig, wat onder meer as ’n forum vir die bedryf dien.
SAAD kan met die hand of ’n masjien geplant word. Waar met meganiese planters gewerk word, word 10 tot 24 rye op ’n keer met katoensaad beplant. Die planter kloof ’n voortjie deur elke ry, laat die regte getal sade inval en bedek dit met grond. Sowat twee maande hierna verskyn botsels op die plante en ná nog drie weke gaan die botsels oop. Dan ontwikkel die katoenvesels soos in die begin van hierdie artikel beskryf.
Die oes kan ook met die hand of meganies geskied. Meganiese katoenplukkers pluk (of wring) die saadkatoen van die plante af en werp dit in die vervoerstelsel. Ná die oes kan die oorblyfsels van ou katoenplante fyn opgekap en diep in die grond ingeploeg word as bemesting vir die volgende aanplanting.
Soos gesê, gaan die katoen van die boer na die pluismeule wat sy opbrengs koop. Die katoen word op vragmotors gelaai en na die meulens gebring, waar dit met groot pype in die geboue ingesuig en in groot masjiene ge­was word om onsuiwerhede soos stof en stukkies plant te verwyder. Die vesels en sade word hierna meganies geskei.
Die algemeense soort pluismeule is die saagtipe. Dit be­staan uit ’n reeks sirkelvormige sae wat baie vinnig roteer. Die saagtande steek deur gleuwe tot binne-in die saadkas waarin die katoenpluksel gevoer word. Die sae trek die vesels deur die gleuwe, terwyl die sade in die saadkas agterbly.
Die katoen gaan vervolgens deur verskeie skoonmaakprosesse en word dan in bale van 200 kg elk gepers en in ’n pakhuis gebêre, reg om na ’n tekstielmeule gestuur te word indien kleremateriaal daarvan gemaak moet word. ’n Klein bietjie katoen word uit elke baal getrek en volgens die lengte van die vesel, die kleur, die sterkte en die fynheid daarvan geklassifiseer. By die tek­stielmeule sal dit eers tot sagte lyn verwerk en daarna teen tot 2 500 omwentelings per sekonde tot garing gespin word.