’n Mens kan lank stry oor waar die Bosveld begin, maar een ding is seker: As jy by die Koedoesrand – plekkies soos Marnitz, Swartwater en Tom Burke – uitgekom het, is jy pens en pootjies ín die Bosveld!
Dis rofweg ook my plan, hoewel ek nie met hondekos in die kattebak rondtoer nie. Nee, dáár lê ’n sakkie avokado’s wat ek tussen Bela-Bela en Modimolle gekoop het, ’n bietjie inkopies (twee dae gelede se Rapport, piesangs, Salticrax) by die Bela Mall en ’n pak hoendertertjies van die tuisnywerheid by Agri Deli in die einste mall. Dis my padkos vir die volgende paar dae wanneer ek die Koedoesrand – ’n versamelnaam vir hierdie geweste – verken.
Groot dorpe – en veral Pretoria en Gauteng – word deur sommige mense hier grappenderwys die “Voorwêreld” genoem. Jy gaan byvoorbeeld as jong man ’n bietjie Voorwêreld toe as jy onder meer vrou soek.
Henk het gisteraand vertel hy onthou hoe ’n seuntjie uit Koedoesrand summier begin hakkel het toe hy die eerste keer al die vreemde kinders by die skool in een van die groot dorpe sien. Dit het dié kind byna drie jaar gevat om die hakkel af te skud...
Tog sing die veld soos die pad verbyratel onder die Corolla se wiele. ’n Agttal muisvoël-skaduwees seil oor die pad en verdwyn in die slap driehoekdorings. Kwevoël grys en swaar, troupant se blou en pienk, drie tarentale met twyfel in hulle gemoed.
Twee duikers dans oor die pad, en dan bereik ek ’n T-aansluiting waar ek links draai. Hier is nou wildplase, Mooikloof en Doornrand. ’n Swartwitpensbul verskyn skielik na regs, sy twee horings gespan soos krom visstokke.
Joep is gebore op Swartwater. Sy pa het in 1924 hier begin skoolgee – blykbaar het jy ’n soort “danger pay” gekry as jy bereid was om in malariastreke te kom werk.
Dís iets wat ’n mens dikwels op klein plekkies hoor. Ek het die sentiment nog nooit as vals ervaar nie. Miskien is dit omdat ek ook van ’n klein dorpie af kom en, al woon ek self deesdae in ’n stad, weet ek dat g’n mens werklik ’n stad nodig het nie. Ek kan dus verstaan dat jy op ’n plek soos Swartwater ingeburger kan raak en nooit weer wil trek nie.
Ons stap om die boom asof dit ’n skouhuis is. Jy sal maklik twee slaapkamers in die stam kan bou, met en suite-badkamers. Dis te groot om foto’s van te neem, besef ek. Dis beter om net daarna te kyk. Dit staan hier soos ’n piramide, iets uit ’n ander tyd, dalk 2000 jaar oud.
“Ek was lus om my eie baan te bou,” vertel hy in die skadu van ’n njalaboom langs die klubhuis. “Ons het in 2008 begin bou en in 2010 was ons klaar. Nou het ons 70 lede – party is van Pretoria, maar die meeste is boere wat begin gholf speel het toe ons die baan gebou het.” Langs ons loop die Limpoporivier in vloed. “Dit het laasweek begin loop, gelukkig. Ek het nog net ’n maand se water oorgehad,” sê Hennie.
Ons spring in ’n gholfkarretjie en ry deur die baan na die Bosbokkamp. Hier kan jy bly in safaritente of chalets met die Limpopo voor jou. Hennie wys na ’n uitgetrapte deel van die oewer. Dit was ’n honderd jaar gelede die plek waar groot troppe diere, veral blouwildebeeste, kom suip het. Elders stop ons by wat oor is van ’n hardekool naby een setperk, en ek neem vir Hennie af langs ’n sesambos waarna sy baan genoem is.
Die Bosveld se bome is een van die redes waarom ek altyd wil terugkeer. Die warmer klimaat, goeie grond en net-net genoeg reën sorg dat bome hier groter groei as elders, veral op die rivieroewers. Dis ’n voorreg om tussen hulle te wees, of jy nou in die ruveld staan met ’n drie-yster of nie.
In daardie jare was dit ’n nuwe landbougebied wat begin ontwikkel het saam met die tegnologie – as jy water uit die rivier kon pomp, kon jy besproei en plant, veral tabak.
Dian vertel van een só ’n pionier, Org Snyman. Hy het as jong man in die 1920’s van Modimolle (Nylstroom) gestáp om hier ’n plaas te koop – dis meer as 200 km! Hy moes geld leen uit die “weduweefonds” by die tabak-koöperasie, maar uiteindelik koop hy die plaas Mowbray en word ’n gesiene boer.
“Kyk hier,” Dian skuif ’n foto na my toe, “hier’s Theuns, oom Org se seun, met ’n rooibokram vasgebind op sy fiets. Hy’t gaan jag en toe sommer die bok huis toe gery met sy fiets.”
Daardie jare het ’n magdom blouwildebeeste vry hier rondgeloop. Theuns, toe hy nog geleef het, het blykbaar vertel hoe hy soms in die veld ’n dreuning sou hoor naderkom. Hy het dan dadelik agter ’n dik boomstam skuiling gesoek om uit die pad te kom van die wildebeeste wat verbydawer.
Wild was Koedoesrand nog altyd. “Ou maat,” sê tannie Alma, “as die seekoeie in die koring kom, het hulle ’n pad oopgevreet. En as jy saans so lig in die veld en lande dan lyk dit soos ’n dorp se liggies van al die rooibok- en bosbokogies.”
Swartwater se skool was verlede jaar 100 jaar oud. Dis nou bekend as die Laerskool Unitas en het sowat 100 leerlinge, maar in die ou dae was hier meer as 400 kinders. Van dié kinders wat ’n ent uit die dorp gebly het, moes óf skool toe stap óf perd of donkie ry. Einste Theuns het al van gr. 1 af die 13 km van Mowbray na die laerskool toe gestap. Een oggend het ’n seun glo grootoog by die skool kom aanmeld met die nuus dat leeus sy donkie onder hom uitgevang het!
Daar, tussen die groot vragmotors, draai ek regs en volg ’n pad wat skuinsweg terugloop in die rigting van Swartwater.
Hier iewers is ’n krokodilplaas, maar wanneer ek die eienaars in die hande kry, hoor ek hulle is stad toe.
Ek spring agterop sy bakkie – Snoepie lê in die vou van Kwas se uit-die-venster-arm – en ons ry af Limpoporivier toe. Hier het Kwas ’n jagkamp waar hulle met vriende kom uitspan.
Hier’s ’n stuwal waarvan van die water in ’n soort “swembad” invloei sodat hulle in die somer kan afkoel.
My tyd in Koedoesrand is te kort: Ek moet terug Voorwêreld toe om in ’n vliegtuig te klim. Volgende keer gaan ek die krokodilplaas besoek, swem by Kwas se stuwal (nadat iemand die krokodille skrikgemaak het...) en Tolwe se kant toe ry.
“Die Bosveld is ’n gogga wat jou byt,” het tannie Alma gister by die kombuistafel vertel, vol heimwee vir die Bosveld wat sy mis noudat sy in Mokopane bly. “En as hy vir jou eers gebyt het, dan wil jy nie weggaan nie. Dit kom in jou bloed in.”
“Ek mis die stilte én die mense. Veral die gemoedelikheid van die gemeenskap wat jy rondom jou aanvoel in plekke soos hierdie. Ek onthou, by ’n kerkbasaar, hoe die ou mense van daai jare jou baba sou vat om na hom te kyk.”
Hier is van boskampe tot luukse lodges in die Koedoesrand-omgewing. Selfoonontvangs is maar wispelturig – stuur ’n WhatsApp as jy sukkel om mense in die hande te kry.
Ja, jy gaan lekker voëls kyk hier! Die selfsorgkliphuise (R300 p.p.p.n.) is tussen groot bome langs die Limpoporivier en hier’s ook ’n private boskamp ’n ent weg as jy ’n voetjie nader aan die natuur wil kuier (R350 per voertuig p.n.; geen elektrisiteit).
Troeteldiere toelaatbaar, maar op eie risiko – hier’s krokodille. Kokomori is 13,6 km van Tom Burke af – jy draai af van die R572 in die rigting van Ga-Seleka. (Die pryse op hulle webwerf is verouderd.)
Hier’s plek vir tot 8 mense, en jy bespreek die kamp eksklusief. Netjiese ablusie- en kombuisgebou (met elektrisiteit).
Hierdie is ’n gewilde trouvenue, maar jy kan ook hier oornag op pad Botswana toe. Dis langs die N11, sowat 5 km van Marnitz af in die rigting van Tom Burke.