Matthew Goniwe was ŉ onderwyser wat aan Fort Hare studeer het. Weens sy aktivisme in Cradock is hy Graaff-Reinet toe oorgeplaas. Hy het die oorplasing van die hand gewys en is tronk toe gestuur – Polsmoor toe. Met sy vrylating was Goniwe werkloos. Hy het voltyds vir die United Democratic Front (UDF) begin werk en baie vinnig daarin geslaag om UDF-strukture in bykans elke klein dorpie in die Oos-Kaap te stig. Dit het die outoriteite nog meer ontstel as sy politieke aktiwiteite as onderwyser. Sy einde was tragies – ŉ ware Suid-Afrikaanse verhaal uit die 1980s.
Die storie van die Cradock Vier Galery by die plaaslike museum behels ook ŉ onderwyser wat ŉ oorplasing geweier het. Ek en Irma het hom ŉ paar jaar gelede by die museum ontmoet, maar kan hom nou nie meer opspoor nie. Hy kom uit heel ander omstandighede as Goniwe. Hy was die liggaamsopvoeding onderwyser by ŉ plaaslike “wit” skool, asook die rugbyafrigter. As deel van besnoeiings in onderwys in die 1990s is sy pos oortollig verklaar. Hy is ŉ verplasing elders heen aangebied, maar wou Cradock nie verlaat nie. As alternatief is ŉ betrekking by die plaaslike museum aan hom beskikbaar gestel, waar hy begin het om op te lees oor die geskiedenis van die dorp. Die gevolg hiervan, asook moeilike onderhandelinge met familielede en owerhede, is die Cradock Vier Galery in ŉ nuwe gebou langs die bestaande museum wat oor die Trekboere se geskiedenis in die streek handel.
ŉ Mens kan sien dat daar sterk ooreenkomste is – beide is pure Frank Lloyd Wright. Wat ek van Conradie bewonder is sy vermoë om deurgaans met dieselfde patrone te werk. Hy is besonder lief vir ruit- en driehoekpatrone. Hy skenk ook baie aandag aan detail. Sy belangstelling in houtwerk kom van sy pa af en dit word in sy geboue weerspieël. Let op hoe hy vorm gebruik in die voordeur, die voordeur se handvatsels, asook ŉ sydeur:
Ek moes op my tone staan en my kamera teen vensters hou om ŉ idee van die kerk se binnekant te kry. Ek kon ongelukkig nie die koster of ŉ dominee opspoor nie – ek neem aan dis weens die vakansietyd. Op die web vind ek egter uit dat die kerk in 2010 ŉ nuwe orrel laat installeer het, so dit kan nie te sleg met die gemeente se finansies gaan nie. Die dominee is klaarblyklik self ŉ kranige orrelis. Ek hou van hoe Conradie die vorm aan die kerk se vooraansig binne in die gebou herhaal. Let op die detail bo die balkon, asook die kerkbanke se kante in die foto’s:
Desmond, vir diere is die Bergkwaggapark is ‘n besoek werd. Ons het ‘n aand daar oorgebly – wens ons kon langer daar rus, maar dit was volbespreek.
McAlester, baie dankie vir jou weldeurdagte kommentaar. Ek hoop nie ek kom oor as moralis nie. Die digkuns is vir my meer interessant in grys as in swart en wit – tragedie en klug, eerder as oordeel. Tog dink ek daar is soms enkele stukke skoonheid wat, ten spyte van die feit dat dit bv. deur loan sharks soos die De Medici’s gefinansier is, bo die smerigheid van die geskiedenis uitstyg. Om een of ander rede hou ek regtig van A.P.S. Conradie se kerke, al is ek nie ‘n aktiewe kerkganger nie. Dalk juis daaroor – weens die bietjie afstand wat daar is. Ek het nogal vir myself gelag toe ek op my tone staan, kamera teen die venster, net om te kan sien hoe ‘n kerk se binnekant lyk.
Leon, skryf ASSEBLIEF oor kerke in Kanada! Ek dink die tema kan aansluit met die bespreking elders op Versindaba oor (die gebrek aan) kennis van bv. die Middeleeuse letterkunde. Ek het juis hierdie vakansie ‘n gesprek met vriende gehad wat bekommerd is oor hul kinders se gebrek aan kennis van ‘n klassieke teks soos die Bybel, weens die feit dat hulle nie religieus is nie. Dit beteken dat hul dogters waarskynlik baie van die verwysings in Afrikaanse digkuns nie gaan verstaan nie.
Andries, nie net gaan sy baie verwysings in die Afrikaanse digkuns nie verstaan nie, sy gaan nie Leonard Cohen verstaan nie!!
Goeie stuk. Ek wou nog altyd iets skryf oor kerke op ou plattelandse dorpe (veral in die Vrystaat) en hoe dit die sentrum van die dorp is.
Ina, BAIE dankie dat jy kontak maak. Ek sal bitter graag van jou pa se ander geboue wil sien. Ek kon in my navorsing sy ou kantoor se adres opspoor, maar nie ‘n register van sy ander ontwerpe nie. Ek dink daar was iewers ‘n verwysing na ‘n kerkgebou in Malmesbury ook.