Sosialistiese realisme (soms afgekort tot Sosrealisme) was 'n kunsstroming wat in 1932 deur die Sentrale Komitee van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie as verpligtend vir die produksie van literatuur, beeldende kuns en musiek gestel is. Dit het later vir die hele sosialistiese stelsel van die Oosbloklande verpligtend geword.
Die 1920's, die dekade ná die Russiese Oktoberrewolusie in 1917, was in die Sowjetunie gekenmerk deur 'n groot verskeidenheid van kreatiewe en eksperimentele kuns- en literatuurstrominge. Ná die bevryding van die tsaristiese sensuur was kunstenaars entoesiasties oor die nuwe tydgees en het in 'n groot aantal nuutgestigte kunsgroepe (Russies „групповщина“, foneties „groeppofsjtsjina”) en -verenigings soos LEF, LCK en Proletkult met innoverende konsepte na vore gekom om die arbeidersliteratuur te bevorder, soms op 'n aggressiewe manier.
Dit was onder meer Kasimir Malewitsj, die grondlegger van kunsstrominge soos konstruktivisme en suprematisme, wat ná die rewolusie van 1917 blykbaar tot 'n belangrike dryfkrag agter 'n nuwe kulturele stroming ontwikkel het wat – analoog met die ontwikkeling op politieke gebied – 'n volstrek nuwe pad sou aandurf. Hy het die kunsskool van Witebsk tot 'n sentrum van die suprematisme omgevorm en tot in die middel van die 1920's beduidende funksies in Sowjet-Russiese kunsliggame vervul. Danksy die steun, wat deur die volkskommissaris Anatoli Loenatsjarski aan die nuwe stroming verleen is, kon dit sonder regstreekse inmenging deur die owerheid ontwikkel. In hierdie vroeë fase is suprematisme soms ook as 'n stylmiddel in politieke propaganda gebruik.
Twee jaar later is met voorbereidings vir die eerste Al-Russiese kongres van Sowjet-skrywers in Augustus 1934 begin waarop die nuwe doktrine openlik gedebatteer en die Sowjet-skrywersvereniging gestig is. In sy statute is die Sosialistiese realisme as "verpligtende kunsmetode" vasgeskryf. Die besluit het soos volg gelees:
Die Sosialistiese realisme het in formele opsig die poging onderneem om Romantiek en Realisme met mekaar te verenig – vanuit die Russiese perspektief was hierdie kunsstrominge die twee literêre hoofbewegings van die 19de eeu. Die manier van uitbeelding sou hierby as literêre metode aan die Realisme ontleen word, terwyl die Romantiese stylperiode as voorbeeld vir die positiewe gees en emosies van 'n nuwe rewolusionêre Romantiek sou dien. Daar is ook verduidelik dat die Sosialistiese realisme sy wortels eerder in die Klassisisme as in die Romantiek sou hê.
In albei gevalle is nuwe inhoude, wat in ooreenstemming met die heersende beleid was, in ou literêre vorme gegiet – dikwels op 'n redelik triviale manier. Avantgardistiese digters, wat in hul poësie nuwe vorme van literêre uitdrukking ontwikkel het, of naturalistiese strominge het nie meer in hierdie konsep gepas nie. Slegs Wladimir Majakofski (1893–1930), wat in die 1920's nog deur die proletariese arbeidersdigters gekritiseer is, is vir sy werk deur Boecharin en Stalin in 1935 met die eretitel "klassieke Sowjet-digter" bekroon.
Kenmerkende literêre motiewe in hierdie periode is die helde wat by die bou van die nuwe Sowjet-samelewing uitblink – so is byvoorbeeld 'n kult rondom arbeid en werkers ontwikkel. Die industrialisering van 'n voorheen nog merendeels agrariese land het 'n groot inset van alle betrokkenes geverg, maar ook 'n nuwe soort helde – Sowjet-helde. Lugvaartpioniers, vlieëniers en skeepsbemannings was hierby sentrale akteurs.
Terwyl die kulturele lewe in die Sowjet-besettingsone en latere Duitse Demokratiese Republiek (DDR) aanvanklik nog as veelsydig beskryf kon word, is die kulturele beleid daarna vinnig deur 'n Stalinisering gekenmerk. Die moeilike pogings wat aangewend is om skrywers vir die Sosialistiese saak te mobiliseer, is deur twee politieke krisisse oorskadu. Gedurende die Oos-Duitse werkersopstand op 17 Junie 1953 het die meeste skrywers nog geswyg, terwyl hulle tydens die herfskrisis van 1956 in Hongarye vir die eerste keer politieke kommentaar gelewer het. Kritiese stemme is vervolgens as "intellektuele rebelle" bestempel, en skrywers het twee verskillende paaie begin inslaan: sommige het hulle by die bewind aangepas en vir die sogenaamde Bitterfelder Weg gekies, ander het 'n kritiese houding teenoor staat en party begin inneem.
SED en SMAD het wél daarin geslaag om baie skrywers vir 'n nuwe Sosialistiese samelewing en 'n vooruitstrewende lewe in Oos-Duitsland te wen. Naas persoonlike onderhoude met skrywers, wat onder meer deur Sowjet-Russiese kultuuroffisiere gevoer is, en propagandaskrifte het die Kulturbund zur demokratischen Erneuerung Deutschlands ("Kultuurbond vir die demokratiese Vernuwing van Duitsland", later Kulturbund der DDR), wat aanvanklik as politiek neutrale instelling opgetree het, maar ook 'n gesofistikeerde stelsel van voorregte hierby 'n sentrale rol gespeel: aan skrywers wat bereid was om hulle in Oos-Duitsland te vestig, is materiële voordele voorsien.
Daarnaas het baie skrywers, wat as ballinge in die buiteland gewoon het, besef dat Wes-Duitsland nie baie belang in hulle gestel het nie, terwyl die ooste hulle aktief genader het. In Oos-Duitsland het die bewindhebbers 'n "nuwe begin" vir die kulturele lewe en kultuurbeleid nagestreef wat by "nasionale tradisies" sou aansluit en waarvan die linkse politieke aksente "beperk" sou bly. Op hierdie manier sou breë kringe van die bevolking op kulturele gebied bereik en by die tradisies van die Duitse arbeidersbeweging aangeknoop word.
Die vestiging van 'n groot aantal beduidende skrywers in Oos-Duitsland was onder meer aan Johannes R. Becher en die Kulturbund se "liberale en grootmoedige steun" vir die kunste te danke. So kon die DDR tenminste in die eerste dekade ná die oorlog aanspraak daarop maak om 'n "staat van skrywers" te wees. Teen die agtergrond van die Koue Oorlog en die groeiende kloof tussen Wes- en Oos-Duitsland was daar reeds vanaf 1947 eerste Stalinistiese tendense in die kultuurbeleid te bespeur waarby twee basiese houdings teen mekaar gestaan het – vanweë die internasionale spanninge het die dogmatiese lyn die opperhand oor die liberale kamp gekry. Daar was nie langer sprake van 'n kulturele beleid wat op 'n alliansie met die burgerlike intelligensie gemik sou wees nie.
Skrywers was van nou af tot met die einde van die Ulbricht-era genoodsaak om die doktrine van Sosialistiese realisme na te volg: hul werke moes optimisme vertoon, "positiewe helde" uitbeeld en vir die breë publiek maklik verstaanbaar wees. Dit was vir outeurs toegestaan om konflikte te behandel, mits hulle in die werk opgelos is. Naas die realistiese beskrywing van die teenwoordige tyd sou daar reeds 'n uitkyk op 'n nuwe, blye sosialistiese toekoms herkenbaar wees.
Interne dokumente verwys na die moeilikhede wat sommige skrywers ondervind het – so was dit vir hulle nie altyd duidelik wat die term "Sosialistiese realisme" presies sou behels nie: skrywers was tot en met die Duitse hereniging in 1989 verplig om hul werke by hierdie styl aan te pas, maar dit is nooit presies gedefinieer nie en sy betekenis verskeie kere aangepas of gewysig.
Die twee herfskonferensies van die jaar 1948 het verduidelik watter gevolge hierdie beleid vir skrywers sou inhou. So het Anton Ackermann en Walter Ulbricht die noodsaaklikheid bevestig om 'n "nuwe mens" te skep. Sonder opvoeding tot hoër werksmoraal sou dit onmoontlik wees om die plan te vervul. Die "nuwe mens" sou idealerwys as "aktivis" optree, deur klasbewussyn, altruïsme, 'n nuwe houding tot werk asook deugde soos werkywer, dissipline en fatsoenlikheid gekenmerk word.
Volgens 'n besluit van die 5de Vergadering van die Sentrale Komitee van die SED het in Maart 1951 die "stryd teen die formalisme in kuns en kultuur, vir 'n vooruitstrewende Duitse kultuur" begin. Met hierdie datum word 'n beduidende ommeswaai in die kultuurbeleid van Oos-Duitsland verbind – voortaan is kuns waarby die vorm belangriker as die inhoud was as "formalisties" bestempel – alhoewel hierdie term nooit presies gedefinieer is nie. "Formalistiese" kuns sou volgens die party se opvatting nie die maatskaplike realiteit uitbeeld nie, maar eerder die kunstenaar se persoonlike sienswyse. Net soos in 1948 is skrywers ook in 1951 opgeroep om hul literêre werke ten nouste met die vyfjaarplan te verbind. Daarnaas is kritiek op literêre werke gelewer wat nie tred sou hou met die ekonomiese en maatskaplike sukses wat behaal is nie.
Die DDR het sy reputasie as 'n "staat van skrywers" in die laat 1950's binne 'n kort tydperk verloor. Met die massiewe optrede teen "intellektuele rebelle" sedert 1956 het die onderdrukking van politieke teenstanders 'n nuwe hoogtepunt bereik. Ook die latere kulturele beleid in Oos-Duitsland was gekenmerk deur 'n afwisseling van liberale fases en politieke repressie, vrees en belonings. 'n Nuwe golf van optrede teen kritiese stemme het ná die ontburgering van die protessanger Wolfgang Biermann in 1976 daartoe gelei dat talle Oos-Duitse skrywers na Wes-Duitsland geëmigreer het.
Elke figuur in die monument, wat buite die kampterrein opgerig is, het simboliese betekenis volgens die ortodokse kommunistiese interpretasie van die gebeurtenis. So is kommuniste as die drywende krag agter die selfbevryding uitgebeeld, versinnebeeld deur 'n figuur in die voorgrond wat homself opoffer vir sy lydgenote, gevolg deur die sentrale groep van vasberade kamerade deur wie se waagmoed en vreesloosheid ook die wankelende twyfelaars (aan die regterkant) en die jonger generasie (aan die linkerkant) aangewakker word.