dc.contributor.advisor Strydom, D.
dc.description.abstract Predasie is 'n probleem vir veeboere in baie dele van die wêreld en veeverliese word toenemende aan predasie toegedig. Die rooijakkals (Canis mesomelas) en rooikat (Caracal caracal) is belangrike middelslag roofdierspesies wat deel vorm van die Suid-Afrikaanse wildlewe, maar hulle het 'n negatiewe impak het op die veebedryf in Suid-Afrika, veral op kleinvee soos skape en bokke. Die twee roofdiere sowel as bruin hiëna (Parahyaena brunnea), jagluiperd (Acinonyx jubatus), honde (Canis familiaris) en luiperd (Panthera pardus) is verantwoordelik vir verliese van klein- en grootvee in verskeie provinsies. Vele studies het op die koste van predasie op kleinvee, spesifiek die direkte koste van predasie gefokus en slegs 'n paar studies het ondersoek ingestel na die verskillende metodes om boere te help om die kostes van predasieverliese te verminder of elimineer. Daar was egter nog nie 'n studie wat die direkte koste sowel as die indirekte koste van predasie op grootvee in Suid-Afrika gekwantifiseer het nie. Die studie het op predasieverliese van beeste in Suid-Afrika gefokus. ŉ Monter van 1 500 beesboere is tussen provinsies verdeel in verhouding tot die provinsiale beesgetalle as persentasie van die nasionale beeskudde. Die Weskaap en Gauteng wou nie aan die studie deelneem nie; ŉ gestruktureerde vraelys is gebruik om ŉ telefoniese opname by die oorblywende monter van 1 344 beesboere in sewe (7) provinsies uit te voer. Vir die doel van die verslag (verhandeling) is slegs die Noordwes provinsie in detail ontleed en die primêre inligting vir die ander ses provinsies word as aanhangsels aangebied. Drie hoof doelwitte is nagestreef, naamlik: om die direkte en indirekte kostes wat aan predasie toegeskryf word te kwantifiseer; om die impak van predasie op die grootvee bedryf in die Noordwes provisie te bepaal; om die onderliggende strukture van die voorkomingspraktyke wat boere in die Noordwes provinsie gebruik te ondersoek; om die bestaande optredes van die boere om predasie te voorkom te verbeter en om die faktore wat predasie in die Noordwes provinsie beïnvloed te ondersoek, om voorkomingspraktyke te identifiseer wat verlaagde predasie tot gevolg gaan hê. Hierdie inligting kan bydra tot die identifisering van moontlike bestuurspraktyke vir predasie voorkoming. Die studie (in die verhandeling bespreek) is in die vier landdrosdistrikte van die Noordwes provinsie uitgevoer, naamlik: Bojanala Platinum distrik, Bophirima Distrik, Ngaka Modiri Molema Distrik en Suidelike Distrik. Die steekproef grootte was 238 respondente wat kommersieel met 122 780 beeste boer of 10% van die totale aantal beeste in die Noordwes provinsie. Telefoniese onderhoude is gebruik om die data by die boere in te samel. Die vraelys het vrae oor sosio-ekonomiese faktore, bestuursfaktore en die metodes wat gebruik word om hulle vee te beskerm ingesluit. Die meerderheid van die verliese in die vier landdrosdistrikte van die Noordwes provinsie is veroorsaak deur die rooijakkals gevolg deur die rooikat. Die persentasie verliese veroorsaak deur die rooikat is aansienlik minder as die deur rooijakkalse. Die rede vir die laer predasie is nie duidelik nie, maar daar is gespekuleer dat dit aan ŉ kleiner populasie van rooikatte toegeskryf kan word en ook die feit dat rooikatte alleenlopende roofdiere is en nie in groepe jag nie. Die direkte koste van predasieverliese (beeste) in die Noordwes provinsie is geraam op ZAR67 776 800, wanneer verliese op provinsiale basisse geëkstrapoleer word. Die indirekte koste van predasie in die Noordwes provinsie is verdeel in dodelik kostes (ZAR7 455 333) en die nie-dodelike kostes (ZAR9 087 653). Dus was die totale koste van predasie in die Noord Wes provinsie geraam op ZAR84 319 786. Hierdie studie het getoon dat 37% van die boere in die Noordwes provinsie dodelike beheermetodes en slegs 14% nie-dodelike metodes gebruik. Die boere in die Noordwes provinsie gebruik tans ses tipes dodelike voorkomings metodes wat insluit: skiet van roofdiere in die nag met kolligte (15%), gebruik van spesialis jagters (6%), vangysters (1%), vanghokke (8%), jage met honde (2%) en gif (5%). Die nie-dodelike metodes is: veewagters (8%), geëlektrifiseerde heinings (1%), jakkalswerende heinings (<1%), krale (4%) en waghonde (1%). Die lys beskikbare metodes vir boere in die gereedskapkis om predasie op beeste te bestuur is minder as vir skaap- en bokboere. Meeste toepaslike metodes wat beskikbaar is om predasie op beeste te beheer of die impak te verminder (nie-dodelik en dodelik) word deur respondente gebruik. Nietemin is geen van die metodes wat indiwidueel of gesamentlik gebruik word, ŉ magiese oplossing vir predasie op die provinsiale vlak nie. Op die distriksvlak was wel aanduidings dat sommige metodes meer effektief was om die impak van predasie te verminder. Die inligting suggereer dat al die toepaslike metodes en toerusting beskikbaar moet wees om predasie op die plaaslike vlak vir predasiebestuur en -strategie aan te wend. Die data is gebruik om die onderliggende strukture te ondersoek en om die beste bestuurspraktyke te identifiseer. Die hoofkomponenteregressie (PCR) is gebruik om die data te analiseer en om die probleem van multikolineariteit op te los. Die Pairwise Granger Causality toets is gebruik om die rigting van kousaliteit te analiseer. Die studie het 42 verskillende verduidelikende veranderlikes bevat wat in vier groepe verdeel is naamlik: sosio-ekonomiese faktore, bestuursfaktore, dodelike beheermetodes en nie-dodelike beheermetodes. Daar was 11 beduidende veranderlikes in die PCR (Logit) en 22 beduidende veranderlikes in die PCR (Truncated). Die kousaliteit toets het gewys dat geen van die Logit veranderlikes „n Granger oorsaak het nie, maar daar was twee Tobit veranderlikes wat „n Granger veroorsaak het. Hierdie twee dodelike metodes het „n negatiewe effek op die vlak van predasie. Hierdie uitslae was onverwags, maar die effek kon veroorsaak word deur onervare boere wat roofdiere doodmaak wat nie probleme veroorsaak nie en sodoende 'n “vakuum” effek veroorsaak en nuwe roofdiere inbeweeg. Die gevolgtrekking deur Van Niekerk (2010) is bevestig, naamlik die faktore wat die voorkoms van predasie beïnvloed verskil van die faktore wat die vlak van predasie beïnvloed. Die studie bied nie ŉ finale antwoord nie maar help om predasie beter te verstaan met die oog daarop om toepaslike bestuursoplossings te ontwikkel. Die totale direkte en indirekte koste van predasie op beeste in verskillende provinsies en Suid-Afrika was: Weskaap - NB; Noordkaap - ZAR19 943 079; Vrystaat - ZAR117 600 433; Ooskaap - ZAR4 827 237; KwaZulu-Natal - ZAR66 027 879; Mpumalanga - ZAR43 938 376; Limpopo - ZAR46 486 017; Gauteng - NB; Noordwes - ZAR84 319 786; Suid-Afrika - ZAR383 142 807. Die respondente in ses (6) van die sewe (7) provinsies het meeste van die predasieverliese op beeste aan rooijakkalse toegeskryf. Die uitsondering was die Limpopo provinsie waar die luiperd verantwoordelik gehou is vir meeste verliese onder beeste. In party provinsies was die tweede meeste verliese aan rooikatte, bruin hiëna, luiperd, honde of jagluiperd toegeskryf. Daar mag ŉ mate van onduidelikheid wees in die vermoë van boere om die spesifieke roofdier wat skade aanrig positief te identifiseer. Soms mag sekondêre aas op karkasse met predasie verwar word. Duidelik moet pogings aangewend word om die vermoë van boere om spesifieke metodes van roofdiere om prooi te vang en vreet, te verbeter. Die wydverspreide negatiewe impak van predasieverliese op skape, bokke en beeste kan nie langer geïgnoreer word nie. ŉ Derde studie deur die UV begin eersdaags om die impak van predasie op die wildbedryf te bepaal. Die huidige benadering tot predasiebestuur is gefragmenteerd en ongekoördineerd. Die omvang en impak van predasie in Suid-Afrika vereis duidelik ŉ doelgerigte en gekoördineerde predasiebestuurs- en navorsingsprogram om die omvang en negatiewe impak van predasie te verminder. af
dc.subject Dissertation (M.Sc.Agric. (Agricultural Economics))--University of the Free State, 2014 en_ZA
dc.subject Livestock -- Predators of -- South Africa -- North West en_ZA