“Moetie rai gammattaal gebrykie”: Die gebruik en waarde van ’n Tienerkaaps in gedrukte advertensies deur Elvis Saal en Joline Blignaut
Candice Jantjies maak ’n aantal baie geldige stellings oor die probleme om Kaaps vir nie-ekspressiewe doeleindes (dus as akademiese en wetenskapstaal) te standaardiseer. Een daarvan is die “eindelose moontlikhede vir die spelling van slegs een leksikale item in die enorme leksikon van Kaaps”. Dit lê in die aard van ’n standaardvariëteit dat daar groot reduksie moet plaasvind om ’n gemeenskaplike norm te vind. Daar is die bekende voorbeeld van die spelling van baie, waarvoor daar ’n groot verskeidenheid variante bestaan het in Patriotafrikaans en die taal van Ons Klyntji (soos bajang, baiing, baja en ander). Die rede is dat die standaardvariëteit in wese ’n spellingvariëteit is en nie die uitspraak van verskillende sprekers weerspieël nie.
Nog ’n probleem met betrekking tot spelling is dat fonologiese prosesse in die uitspraak van opeenvolgende woorde ook nie in die spelling van die standaardtaal weerspieël word nie. Wanneer sulke fonologiese prosesse wel in die skrifvorm weergegee word, is die doel daarvan gewoonlik (a) om ’n komiese effek te bereik, (b) om ’n sosiale stelling te maak, of (c) om die spreker/skrywer volgens sy/haar uitspraak te lokaliseer/identifiseer. Dit sien ons byvoorbeeld in die spelling van strandhuisname (Kanniklani, Willie meri, ens) of dialoog in verhale (“oppie jop”), ens. ’n Mens sou moes aanvaar dat die aard van ’n standaardtaal nie deur uitspraak bepaal word nie, maar eerder die seleksie van woordeskat en die keuse van bepaalde grammatiese vorme (morfologies en sintakties). Afhangende van die styl van ’n bepaalde teks kan die standaardspelling op ’n hele verskeidenheid maniere uitgespreek word (op z’n Oranjerivierafrikaans, Kaaps, Bolands, Noordelike Afrikaans, Engels-Afrikaans, ens). Die poging om die andersheid van Kaaps te beklemtoon deur die uitspraak deur die spelling weer te gee, is waarskynlik ook een van die redes waarom die verskille tussen die twee variëteite so opsigtelik is. Die wyse waarop ’n bepaalde uitspraak in die skryfvorm van Kaaps weergegee word, is ’n probleem wat ook deur oa Blignaut (2014) en Willemse (2012) uitgelig is.
Omdat standaardtale as spesifieke register van ’n taal oor ’n lang tyd vasgelê (of gekodifiseer) word, en die geskrewe vorm vir die grootste aantal gebruikers toeganklik moet wees, is dit ’n vorm wat in oorleg met alle gebruikers wat daarvan gebruik wil maak (bv as onderrigmedium in skoolhandboeke, wetenskaplike publikasies, taalkursusse, ens), tot stand moet kom. Die skrywers van sulke publikasies moet dus ’n ooreengekome vorm gebruik wat konsekwent oor die hele taalgebied toegepas moet word. In die ontstaansgeskiedenis van Standaardafrikaans is “oorleg met alle gebruikers” kennelik ’n leemte wat ’n hoë prioriteit moet wees by die hantering van taalnormering vorentoe.
Kyk hier na 20 inskrywings vir LitNet se Bybel in Kaaps-kompetisie, met taalgebruik wat van inskrywing tot inskrywing verskil.
Ek is betrokke by die Bybelgenootskap se nuwe vertaling in Afrikaans, getitel Die Bybel: ’n Direkte Vertaling, en daaruit kan ’n mens heelwat lesse oor taalvariasie leer. ’n Opvallende kenmerk van Bybelvertaling in Afrikaans is die wye verskeidenheid vertalings wat beskikbaar is, en wat afgestem is op verskillende behoeftes van die teikenlesers, wat strek van Kinderbybels tot multitalige Bybels en Bybels vir studiedoeleindes. Daarby verskil die tekstipes van die Bybel grootliks van mekaar – van heel ingewikkelde poëtiese passasies en wysheidsliteratuur tot narratiewe, byvoorbeeld die skeppingsverhaal. LitNet se Bybel in Kaaps-kompetisie lê ook hierdie variasiebeginsel bloot, en is vir my nie ’n poging tot standaardisering nie, maar eerder die ontsluiting van die inhoud in ’n vorm wat vir die betrokke teikenlesers toeganklik is. As ’n mens hierdie tekste sou vergelyk met imam MA Baker se Afrikaanse vertaling van die Heilige Qur’an, is dit duidelik dat die styl wat daarin na vore kom, ’n soort standaard nastreef wat op die vlak van spelling nie ’n bepaalde uitspraak probeer weerspieël nie, maar wel die religieuse woordeskat en grammatika van dit wat in die spreektaal bekend is. Die teikenlesers is waarskynlik ook met die Arabiese teks bekend, en verwag dan ook dat die styl moet ooreenstem met dié van die oorspronklike teks. In dié opsig verskil die taalgebruik van die inskrywings vir die LitNet-kompetisie, aangesien dit primêr daarom gegaan het om die inhoud (’n narratiewe teks) as ’n verhaal voor te stel in die spreektaalregister van die teikenlesers. Om skriftelike beslag te gee aan Kaaps, is dit nodig om die voorgenome teks te laat ooreenstem met die register van dit wat gekommunikeer moet word, met inagneming van wat die pragmatiese doel daarvan is (bv om te vermaak, in te lig, geestelik te stig, te oortuig) en wie die teikenlesers is. Dit sal dan die keuse uit die wye verskeidenheid uitdrukkingsmoontlikhede bepaal wat in Kaaps bestaan.
Herstandaardisering van ’n taal is daarop afgestem om ’n nuwe standaard neer te lê wat ’n reeds bestaande standaard vervang (vgl Ponelis 1992:76). As dit op Afrikaans as unitêre begrip van toepassing gemaak sou word, sou dit beteken dat daar oor ’n aansienlike tydperk gewerk moet word aan die opstel van terminologieë vir die hele spektrum van vakgebiede om die bestaande terme geleidelik te vervang, en dat alternatiewe grammatikaboeke ontwikkel word wat voorsiening maak vir die kodifisering van norme wat aan die nuwe standaard gestalte gee. Dit is uiteraard ’n proses wat oor ’n betreklik lang tydperk plaasvind, en taalpraktisyns sal dan ook die geleentheid moet kry om op hoogte te kom van (aanvanklik) alternatiewe terme en strukture, en dan mettertyd voorkeur te gee aan die nuwe standaard. Aangesien daar ’n aansienlike komponent Engelse woorde geselekteer moet word (as die nuwe standaard hoofsaaklik op Kaaps geskoei word), moet daar ook duidelike riglyne wees watter sodanige woorde die bestaande Standaardafrikaanse ekwivalente behoort te vervang. Dit is ook belangrik vir taalonderrig op skool, aangesien ’n standaardvorm die hele taalgebied moet bedien waarin die taal verstaanbaar is en gebruik word, en daar uiteraard dele van die Afrikaanse taalgemeenskap is waar Engels as spreektaal betreklik onbekend is. Die skoolvlak is waar ’n proses van herstandaardisering sou moes begin, waarna dit dan na alle vlakke deurgevoer moet word. Gegewe die druk wat tans op die onderwyserskorps uitgeoefen word om deur die bestaande leerplan te kom, sal niemand kwalik geneem word wat bedenkinge het oor die potensiaal om in die nabye toekoms ’n effektiewe proses van herstandaardisering van stapel te stuur nie.