Volkereg: Die problematiese streepDie beskuldigdes tydens die Neurenberg-hofsaak. Foto: En.wikipedia.org Dit is 30 September 1946, vandeesweek 70 jaar gelede. ŉ Doodse stilte heers in die hofsaal in Neurenberg, waar 24 gewese Nazi-leiers tereg staan weens oorlogsmisdade. In die beskuldigdebank sit die gespanne aangeklaagdes. Dan lees die regters (uit Amerika, die Sowjetunie, Frankryk en Brittanje) die bevindings en vonnisse voor. Dit duur tot diep die volgende dag. Die een ná die ander kom dit. Altesame 12 hoor: Skuldig. En die straf: “Death by hanging.” Nog sewe word skuldig bevind en kry gevangenisstraf wat wissel van 10 jaar tot lewenslank. Drie word onskuldig bevind en vrygelaat. Adolf Hitler se vertroueling en hoof van die Luftwaffe, Hermann Göring, stap asvaal na sy sel en val op sy bed neer. “Dood,” sê hy vir dr. G.M. Gilbert, die sielkundige wat hom inwag. Hy gryp ŉ boek, probeer lees, kry dit nie reg nie. Later vertel Gilbert: “Sy oë was vogtig en hy het gehyg in ŉ poging om ŉ emosionele ineenstorting te keer.” “Los my alleen,” sê hy in ŉ haperende stem vir Gilbert. Dis die laaste woorde wat iemand hom hoor sê. Die volgende oggend tref ŉ bewaarder hom dood in sy bed aan. Met ŉ sianiedpil wat hy êrens gekry het – tot vandag is die bron onbekend – het hy selfmoord gepleeg en die laksman voorgespring. Joachim von Ribbentrop, Hitler se minister van buitelandse sake, dwaal verbysterd in sy sel rond. “Dood. Dood!” roep hy uit. “Nou sal ek nie in staat wees om my pragtige memoires te skryf nie! Tsk tsk. Soveel haat!” Gebroke gaan hy sit en staar in die niet. Veldm. Wilhelm Keitel, hoof van die Duitse Oberkommando der Wehrmacht (OKW), staan stokstyf op aandag in sy sel. “Dood deur opgehang te word! Ek het gedink ek sou dít ten minste gespaar word.” En kol.genl. Alfred Jodl, hoof van staf van die OKW, is ewe geskok. Nie soseer oor die doodstraf nie – “goed, iémand moet verantwoordelikheid aanvaar, maar dít … Dít het ek nie verdien nie.” Die doodstraf word in die vroeë oggendure van 16 Oktober voltrek. Die een ná die ander word die skuldiges opgehang. Dis verby. Maar is dit? Nie alleen het die Tweede Wêreldoorlog ŉ gapende wond in die Europese psige veroorsaak waarvan die litteken vandag steeds te sien is nie; die regspleging het gesorg vir ŉ debat wat nooit werklik opgehou het nie. Eintlik was die Neurenberg-verhore ŉ kompromis. Aan die een kant het Josef Stalin gemeen die saak is eenvoudig: Plaas die Nazi-leiers voor ŉ vuurpeloton en kry klaar. Andersyds het die Britte en Amerikaners gemeen dis nodig dat die wêreld uitvoerig aan die Nazi’s se gruwelike misdade blootgestel word sodat dit nooit weer gebeur nie. Uiteindelik is op vier aanklagte ooreengekom: Dit was van die begin af omstrede. In alle Westerse regstelsels is daar ŉ reël wat uit die Romeinse reg oorgeneem is, wat lui: “Nullum crimen, nulla poena sine lege” (letterlik: “Geen misdaad, geen straf sonder ŉ wet nie”). Met ander woorde, ŉ misdaad (en die gepaardgaande straf) kan slegs bestaan as daar ŉ wet is wat oortree is. In Neurenberg is dié “wet” egter met terugwerkende krag in werking gestel. In die jare 1939-’45 was dit kragtens die volkereg (soos vasgelê in die destydse weergawe van die Geneefse Konvensie) geen oortreding om ŉ oorlog te beplan of te voer nie. Oorlogsmisdade het in teorie bestaan, maar daar was geen jurisprudensie om jou op te baseer nie. En misdade teen die mensdom was ŉ nuwe kategorie wat spesiaal vir die verhore geskep is. Dit beteken, streng gesproke, die Neurenberg-verhore was onwettig volgens die destyds geldende reg. Daarby moes die seëvierende Geallieerdes katvoet loop, want hul eie hande was ver van skoon. Die grootskaalse lugaanvalle op Duitse en Japanse stede het honderdduisende burgerlike lewens geëis en sou deesdae as oorlogsmisdade beskou word. Britse en Amerikaanse troepe het, net soos die Duitsers, dikwels krygsgevangenes gefussileer. En veral die Russe het Duitse vroue in 1945 massaal verkrag in die gebiede wat hulle verower het. Dié misdade is onder die tapyt ingevee. Tog, die Nazi’s se misdade was van só ŉ reusagtige en monsteragtige aard dat iéts gedoen moes word. Êrens moes ŉ streep getrek word wat duidelikheid vir die toekoms sou verskaf. Daardie streep, hoe problematies ook al, ís getrek. En op daardie fondament is die moderne volkereg insake oorlogsmisdade en misdade teen die mensdom gebou. Daarom is ŉ internasionale strafhof in Den Haag in die lewe geroep wat die massamoorde en -verkragtings in byvoorbeeld die gewese Joego-Slawië, die Soedan, Rwanda en elders kon hanteer. Dít sodat diktators kan weet dat hulle hul dag in die hof kan verwag as hulle die moderne oorlogsreg oortree. Nietemin is daar steeds leemtes in hoe dinge tans gebeur. Diegene wat aangekla word, is kleintjies. Groot moondhede soos Amerika, Rusland en China kom skotvry daarvan af. ŉ Mens kan sekerlik daaroor debatteer, maar daar is ŉ saak voor uit te maak dat China hom in die Koreaanse Oorlog in die vroeë vyftigs aan oorlogsmisdade skuldig gemaak het. Dat Amerika oorlogsmisdade in Viëtnam (soos ook Noord-Viëtnam), Irak en Afganistan gepleeg het. Dat dieselfde geld vir die Sowjet-Unie in die 1980s in Afganistan en tans vir Rusland in Sirië. Die siniese magspolitieke ewewig voorkom egter dat die volkereg konsekwent toegepas word. Nog ŉ omstrede saak is dat die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies apartheid in 1974 tot misdaad teen die mensdom verklaar het. Waardeur apartheid by implikasie met die massamoord op die Jode gelyk gestel is. Dat die meeste Westerse demokrasieë daartéén gestem en die kommunistiese en Derdewêreldse diktature daarvóór, sê alles oor die politieke agenda hieragter. Tog, wat die wêreld tans het, al is dit hopeloos onvolkome en selfs skynheilig, is beter as heeltemal niks. Tans bestaan daar darem ŉ jurisprudensie waarop teruggeval word. Maar veel is dit nie. Welkom in die internasionale politiek!