Hulle name is: Collins Khosa, Petrus Miggels, Adane Emmanuel, Sibusiso Amos - Diskoers
“This is not a skop and donder moment. This is not a skiet and donder moment. This is a moment where we save lives.”
Cyril smeek aan die begin van lockdown vir medemenslikheid en vreedsame samewerking toe hy die polisie toespreek op 26 Maart 2020.
Die president se waarskuwingswoorde was skaars koud, toe die morbiede ironie daarvan in die eerste drie dae ontbloot is. Binne die eerste 72 uur is daar drie lewens geneem deur lede van die Suid-Afrikaanse weermag en polisiedienste. Blykbaar het net die “skop en donder” vasgesteek. Die moorde het ook nie opgehou nie.
Polisie teenwoordigheid in Collins Khosa se huis het met sambokke en geweerkolwe gepaard gegaan. Op Paasvrydag sien weermaglede ’n glas bier in Collins se voortuin en storm in. Sy lewensmaat, Nomsa Montsha, en sy swaer word terselfdertyd aangeval. Hy het nie drank gaan koop nie, het hy verduidelik voor hy uit sy huis uit gesleep is, gewurg is, teen ’n sement muur en staal hek gegooi is en met die kolf van ’n masjiengeweer geslaan is. Na die tyd kon hy nie loop of staan nie. Hy het opgegooi en gesukkel om te praat en ’n paar uur later kon Nomsa hom nie meer wakker kry nie. Hy is later dieselfde dag dood.
Petrus Miggels se gesin moes aanhoor hoe die Minister van Polisie eers hulle pa se dood aan die hand van dié owerheid ontken. Dit nadat polisielede sy kneukels met ŉ hamer geslaan het, hom in ’n kar gestop het en weggejaag het. Hy is binne ’n uur nadat hulle hom by sy huis besorg het op sy stoep oorlede. In ’n oproep wat 1 minuut en 41 sekondes lank duur, lig die ondersoekende beampte Petrus se stiefdogter in dat die outopsie op “natuurlike oorsake” dui.
Adane Emmanuel het ŉ winkel bedryf in Isipingo, ’n informele nedersetting naby Durban. Ooggetuies vertel dat die polisie hom van sigaretverkope beskuldig het en die diefwering van sy winkel begin afbreek het toe hy dit ontken. Toe ander gemeenskapslede probeer protesteer het, is hulle met rubberkoeëls geskiet en weggedryf. Nadat Adane aangerand is, is hy gearresteer en vir twee ure aangehou voordat hy na die kliniek gevat is waar hy toe tot sterwe gekom het.
Sibusiso Amos is voor sy ma, op die stoep van sy huis, noodlottig geskiet deur ’n sekuriteitswag in diens van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiediens. Sy ma vertel hoe sy die amptenaar gesmeek het om nie haar seun te skiet nie. Sibusiso het stry met die sekuriteitswag gekry oor die gewelddadige aanslag van die polisie se COVID-19 regulasies toepassing. Hy het terug na sy huis gevlug waar vier van sy niggies en nefies, tussen die ouderdomme van vyf en elf ook bly. Tydens die bogenoemde struwelinge het die kinders ernstige beserings opgedoen. Die kinders moes teruggaan en herstel in dieselfde huis, in dieselfde buurt, met dieselfde brutale polisiemag waarteen Sibusiso homself uitgespreek het.
Die reaksie op stories van brutaliteit en landswye skok word verteenwoordig in die emosionele beroep van Regter Fabricious in die Collins Khosa saak. Hy ag dit nodig om polisielede te herinner aan hulle eie gesinne, aan mense se burgerskap en basiese regte. Hy sê hulle het riglyne nodig sodat hulle weet hulle moet nie moor nie. Die verval wat moet plaasvind om by hierdie punt te kom, is ondenkbaar. Drie polisielede moet verduidelik word waarom dit nie oukei is om iemand se kop met ’n geweerkolf te in te slaan nie.
Die hof beveel die owerheid om riglyne daar te stel sodat sekerheidsdienste kan weet wat toegelaat word. Riglyne wat die mees basiese regte van burgers beskerm, of behoort te beskerm, word uitgereik deur die regering. Die angswekkende, voor die hand liggendheid van hierdie ‘moets en moenies’, dien as bewys van verdraaide norme en ook van die owerheid se standpunt rakende geweld:
“Moenie in ‘n vuisgeveg met die publiek betrokke raak nie.
Waarskuwingsskote word afgeraai.
Moenie ‘n mens skiet nie.”
Dit terwyl mense met megafone en uniforms elke aand in township-strate dreigemente van geweld skree, terwyl geweld in elk geval implisiet is in hulle blote teenwoordigheid. Hulle ry deur Hillbrow sonder uniform en sê aan amaBhungane verslaggewers dat hulle besig is met “sjambokking” van mense wat “nie anders gedissiplineer kan word nie”. Leë rubberkoeël magasyne lê op die sypaadjies van woonstelblokke.
Haweloses moet hierdie houe en skote opweeg teen die drie snye brood per dag wat skuilings vir kos voorhou. Hierdie haweloses breek natuurlik genoeg wette om as onbeheerbaar beskryf te word. Geen gehoor word aan behoeftes van ondissiplineerbare korona-kriminele gegee nie, natuurlik: Die polisie sal skiet en donder om hierdie hulpelose mense onder beheer te bring. Polisielede vertel sonder huiwering of skroom dat hulle bevele gehoorsaam. Mense word “gedissiplineer” deur beskermingsdienste wat baie vinnig die demos uit die demokrasie uit bliksem.
Dit is nodig om hierdie verhale aan te hoor. Hierdie polisielede is nie vrot appels nie. Hierdie slagoffers is nie geïsoleerde gevalle van geweld nie. Die teenwoordigheid van SAPS en SANDF offisiere ontlok nog altyd hierdie vrees. Die gemiddelde nuwe sake van polisiebrutaliteit wat by IPID oopgemaak is van April 2012 tot Maart 2019, was meer as 17 sake per dag. Dag op dag lyk die eerste drie dae van die grendelstaat en dieselfde drie dae in 2018 soortgelyk (wat polisiebrutaliteit betref), met 46 aanrandings, drie moorde en een verkragting deur ‘n polisielid tussen 28 en 30 Maart 2018. Om te sê dat ‘n Suid-Afrikaner veilig voel, dat die SAPD se teenwoordigheid onder die beste van omstandighede nie met geweld gepaardgaan nie, sou ’n leuen wees.
Dít in ’n tyd waar vrees heers, waar onsekerheid en weerloosheid op soveel vlakke seëvier dat die skande van ’n uitgelewerde land blatant word. In ’n land waar grondwetlike waardes veronderstel is om te heers, word die menswaardigheid van die swakstes en die siekstes verontagsaam deur die bewakers van ons demokrasie.
Ons vrees vir ’n virus vlek die sistemiese vergrypings oop waaroor ons lank reeds bekommerd behoort te wees. Hierdie stories is noodsaaklik om te hoor, nie omdat dit die uitsonderings of die núwe normaal is nie, maar omdat dit spreek van die siek stelsel waarin weerlose Suid-Afrikaners leef. Dit is die ou normaal wat deur hierdie twintig-twintig visie aan die lig gebring word en die alledaagse brutaliteit te ontmasker.
Mag die megafone hulle name uitroep. Mag die moorde merke maak op ons gewetens. Mag die mense die magsvergrype raaksien. Mag medemenslike oë oopgaan. Mag die megafone hulle name uitroep.
Lielie Viljoen is ‘n vierdejaar Veeartsenykunde student aan die Universiteit van Pretoria.