Eksodus 32:1-14 (Annes Nel)
Ander tekste: Ps 106:1-8, 19-23; Fil 4:1-9; Matt 22:1-14
a) Die perikoop kan in twee gedeeltes verdeel word, naamlik Eks 32:1-6 en 32:7-14. Die eerste gedeelte handel oor die afgodery van die volk. Eks 32:7-14 oor die Here en Moses se reaksie op hierdie sonde. Heelwat debat is oor verskeie aspekte van hierdie twee gedeeltes gevoer. Een daarvan gaan oor die aard en identiteit van die kalf wat aanbid is. Middeleeuse Joodse kommetators ontken dat dit die bedoeling van die volk was om die kalf te aanbid. Hulle sê dat die volk tog nie so dom kon wees nie. Hulle het eerder gedink dat die beeld ’n ‘potent symbol that acquired numinous quality, and that they could invoke the Deity through it’ (Sarna). Ander geleerdes meen dat die volk die kalf ook as ’n simbool van die boodskapper van God gesien wat voor hulle moes uittrek. Dit is immers uit Eksodus duidelik dat ’n boodskapper ‘voor hulle’ uitgetrek het (Eks 14:19; 23:23; 32:34). Nog ander is van mening dat die kalf waarskynlik net gesien is as ’n voetstuk vir die onsigbare God, maar dit het die aandag na homself getrek. Die konteks van Eks 32-34 dui egter aan dat, wat die bedoeling van Israel ookal was, dit vir God afgodery was. Die teenwoordigheid van bulle in die aanbidding deur ander volke, maak Israel se oortreding juis erger. Die karakter van die lewende God is hierdeur aangetas, naamlik dat Hy nie ’n natuurgod is nie, maar lewend, sprekend en handelend is.
b) Eks 32:1-34:35 en staan tussen die opdrag om die tabernakel te bou (Eks 25-31) en die uitvoering daarvan (Eks 35-40). Fretheim sien hierdie gedeelte as ’n ‘blast of cold air’, na die gebeure van Eks 25-31: ‘It is Gen 3 all over again. The garden scene becomes a tangled mess. Harmony turns to dissonance, rest to disturbance, preparedness to confusion, and the future with God becomes a highly uncertain matter. The reason is stated clearly: The people of Israel have taken the future into their own hands and compromised their loyalty to Yahweh through the construction of an idol.’ Die doel van die Eksodusgebeure, naamlik dat die mense Jahwe moet dien, het ’n rampspoedige draai geneem. Dié daad is ’n fundamenteel dislojale daad teenoor God wat hulle verlos en in ’n bepaalde verhouding met hulle getree het. Die plasing van die verhaal laat die indruk dat die afvalligheid van die mense met die bou van die heiligdom inmeng. Die werk kon slegs begin met na versoening bewerk is.
c) Die optrede van die volk binne hierdie konteks kontrasteer volgens Fretheim die bou van die tabernakel, wat pas aangekondig is, op kernpunte. Daarom is hierdie verhaal so ironies. ’n Paar gedagtes van Fretheim is verhelderend. In hierdie verhaal neem die volk die inisiatief, nie die Here nie. Verder word die onsigbare God ’n blote beeld in wie se teenwoordigheid ’n mens sommer maklik kan kom. Die persoonlike, handelende God word verruil vir ’n onpersoonlike voorwerp wat nie kan praat of handel nie.
a) Die optrede van leiers in geloofsgemeenskappe is een van die sake wat aan die orde gestel word deur ’n gedeelte soos hierdie. Hieroor het Coenie Burger (Vergesel van die Almagtige, 74, 77-79) ’n paar belangrike opmerkings gemaak. ’n Kort aanhaling uit sy boek werp lig op hierdie rol van leiers: ‘Daar is min Bybelboeke waarin die deurslaggewende rol van menslike leierskap of bemiddeling in die lewe van die geloofsgemeenskap so duidelik beklemtoon word as juis in Eksodus. ’n Mens voel om te sidder as jy hierdie verhaal lees – die res van hoofstuk 32 saam met hoofstukke 33 en 34 – en sien in watter mate die lot van die volk in Moses se hande was…Die groot behoefte hier in die middel van die woestyn was aan dié van rigting en sekerheid en troos – iets wat gewone mense in die loop van die gewone lewe gewoonlik soek in die oë, in die stem en in die gesigsuitdrukkings van hulle leiers … Dit is ontstellend om te sien hoe geredelik Aäron saamspeel in hierdie ongelukkige geskiedenis… Aäron se waarneming was dat iets gedoen moes word om die volk tegemoet te kom, om die Here se teenwoordigheid meer toeganklik, meer geloofwaardig te maak in die nuwe opset waarin hulle hul bevind het…Maar uiteindelik is dit onverdedigbaar en fataal vir die lewe van die geloofsgemeenskap … terwyl Aäron aan die Here dink, is die meerderheid van die volk se gedagtes ver van die Here af.’
Hierdie opmerkings van Coenie Burger laat ’n mens onwillekeurig vra in watter mate die leierskap van die geloofsgemeenskappe in ons land soms, met die mooiste pastorale bedoelings, toelaat dat lede van hierdie geloofsgemeenskappe selfgemaakte gode aanbid, in plaas van die ware God. Die geskiedenis van ons land bevat genoegsame getuienis hiervan. Dink aan die hartseer verhaal van apartheid, wat o.a. die skynbaar ‘suiwer’ motief gehad het om die armblanke-vraagstuk op te los. Die teologiese ondersteuning van apartheid deur kerkleiers het egter die gevolg gehad dat ’n ideologie van apartheid onder lidmate ontstaan het waarmee ons geslag moeilik afgereken sal kry. Ons moet onsself die vraag afvra in watter mate ons, ‘om lidmate saam te neem’, ‘om lidmate nie te verloor langs die pad nie’, nie dalk veroorsaak dat hulle die spoor byster raak nie. Die vergoddeliking van predikante en die kerk het gelukkig darem ook deur hierdie episodes ’n knou gekry. Die probleem waar die boodskapper van die Here met die Here self vereenselwig is, duur egter nog steeds voort. Daarop moet alle Christelike leiers steeds bedag wees. Soms word die lof van die boodskapper besing en aan die boodskapper toegedig wat net deur die Here gedoen kan word. Dit is ’n ernstige vorm van afgodery.
c) Geleerdes is dit eens dat dit in Eks 32:1-6 gaan oor die oortreding van die tweede gebod. In die eerste gebod word ons gewaarsku om nie ander dinge in die plek van God te plaas nie. Calvyn het gesê dat ons hart soos ’n fabriek is waar daar telkens nuwe afgode vervaardig word. In die tweede gebod word ons gewaarsku om nie van God ’n afgod te maak nie. ’n Mens kan dink dat jy met God besig is en dan al die tyd met 'n afgod besig wees. Wie van God die God van 'n volk maak, het 'n stamgod. Wie van God die God van sy voorspoed maak, het 'n voorspoedgod. Wie van God die een maak wat moet spring as hy vra, het 'n slaaf vir ’n god. Dit is presies die poging van Aäron om van die aanbidding van die bulkalf ’n fees vir die Here te maak (32:5), wat dit ’n oortreding van die tweede gebod maak. Die Bevryder word die beeld wat húlle van Hom maak. Durham sê tereg dat ons nie hier te doen het net met ’n verruiling van God vir ander gode nie, maar die gieting van God in ’n beeld waarvan hulle bepaal hoe Hy moet wees (Sien ook Ps 106:19,20). Terwyl Moses besig is om te hoor hoe God gedien moet word, is die volk besig om Hom op hulle manier te dien.
Ons kan egter op geen manier die eerste en tweede gebod van mekaar skei nie. Om ander gode te dien is uiteraard ook reeds ’n oortreding van die tweede gebod. Mense kies ander gode omdat dit vir hulle funksioneel is of ‘werk’. Die enigste God is ook die ware God, en andersom. Wie God se Naam ernstig neem, naamlik dat Hy Homself telkens sal openbaar soos Hý dit wil, sal Hom ook só dien. Afgodery tas die verhouding aan waarin God met sy mense getree het. Die gode kan dit nie doen nie (Ps 115 en Jer 10:1-7). Calvyn het gesê dat ons God nie na sy wese ken nie, maar hoe Hy teenoor ons is. Dit word deur afgodery aangetas. Ander gode voel nie, dink nie, praat nie, maar God voel, dink en praat. Daarom kan Paulus waarsku teen gierigheid as afgodery omdat God die een is wat aan mense ’n nuwe lewe geskenk het (1 Tim 6:6-19).
c) Die beklemtoning dat afgodery vir die Here ’n aantasting van sy liefde is, behoort ook ’n positiewe invloed op ons verhouding met God te hê. In Matt 5-7 word die Bergrede van Jesus aangetref. Een van die saligsprekinge benadruk die ‘reinheid’ van hart. Later in die Bergrede (Matt 6:19-34) word hierdie ‘rein hart’ nader omskryf as ’n eenduidige visie op die koninkryk van God. ’n Rein hart is die teenpool van ’n verdeelde hart, van dubbelvisie, van God én Mammon, my ryk én God se ryk. Kierkegaard het ’n boek geskryf met die titel: Purity of heart is to will one thing. Dit is die teenkant van afgodery: om die ware God alléén te dien. Dit beteken om nie toe te laat dat Mammon God se plek neem nie. Dit beteken ook om God nie te giet is die vorm van ’n Voorsiener van Mammon, jou eintlike God nie. Dit beteken dat ons daarteen moet waak dat ons volk, kultuur, taal of afkoms nie die plek van God sal neem nie. Dit beteken ook dat ons daarteen sal waak om nie van God die kampvegter vir jou belange te maak nie. Om ’n rein hart te hê, is om jou onverdeelde aandag te fokus op God alleen.
d) In Eks 32:7-14 neem Moses vier sake op op grond waarvan die Here sy volk genadig moet wees, naamlik sy moeite wat Hy reeds gehad het om hulle te bevry (32:11), die gevolge wat dit vir die integriteit van die Here by die Egiptenaars sal hê (32:12), die nood van die volk weens die ramp (32:13) en die beloftes van die Here aan die aartsvaders (32:13). Hierdie vier ‘argumente’ oortuig die Here om af te sien van sy plan om hulle te vernietig. Dit is belangrik om daarop te let dat hierdie daad steeds sy vrye en genadige keuse was. Dit gaan nie hier om ’n argument wat Moses wen nie, maar om God wat steeds sy verhouding met Moses ernstig neem. Die veranderlikheid van God is ’n aspek waaroor ons nie baie praat nie. Ons handhaaf eerder die standpunt dat God onveranderlik is. God is natuurlik onveranderlik in sy trou en liefde. Dáárom verander Hy van plan. Sy liefde brand te sterk vir sondaars (Hos 11:8,9). Die volgende aanhaling uit die kommentaar van Fretheim is verhelderend: ‘The God of Israel is revealed as one who is open to change. God will move from decisions mad, from courses charted, in view of the ongoing interaction with those affected. God treats the relationship with the people with an integrity that is responsive to what they do and say. Hence human prayer is honored by God as a contribution to a conversation that has the capacity to change future directions for God, people and world … This means that there is genuine openness to the future on God’s part, fundamentally in order that God’s salvific will for all might be realized as fully as possible. It is this openness to change that reveals what it is about God that is unchangeable: God’s steadfastness has to do with God’s love; God’s faithfulness has to do with God’s promises; God’s will is for the salvation of all. God will always act, even make changes, in order to be true to these unchangeable ways and to accomplish these unchangeable goals.’
’n Preek oor hierdie gedeelte sou kon begin met ’n verwysing na die sogenaamde vier grade van liefde waarvan Bernardus van Clairvaux praat. Hy sê dat ’n mens eers net jouself liefhet. Later kom jy agter dat jy iets meer nodig het. Die gevolg hiervan is die tweede graad van liefde: die liefde vir God. Maar hierdie liefde is ook maar swakkerig, omdat dit God liefhet vir die voordeel wat ’n mens daaruit kan behaal. Die derde graad van liefde is wanneer ’n mens God liefhet net omdat Hy God is. Die vierde graad van liefde is wanneer ’n mens se wil en God se wil as’t ware versmelt. Dan wil jy niks anders as wat God wil nie. Hierdie vierde graad van liefde, so sê Bernardus, is nie die deel van die mens hier en nou nie. Dit gebeur net so nou en dan, ’n vlietende oomblik.
Die neiging van die mensdom is om telkens terug te val na die eerste en tweede graad van liefde, waarin net ons eie voordeel belangrik is. Die verhaal van Eks 32 is die droewige verhaal van mense wat verveeld geraak het met die gedagte dat God op sy manier aanbid moet word. Na die verbondsluiting en tussen die voorskrifte vir die bou van die tabernakel en die uitvoering hiervan, staan die verhaal van verbondsbreuk. Die skaduwee van ons ongehoorsaamheid val gedurig oor die trou van God! Die aanhaling van Fretheim waarin hy hierdie gebeure met die sondeval vergelyk, kan gebruik word.
In ’n volgende gedeelte van die preek kan die vraag na die aard van hulle sonde gevra word. Hier kan verwys word na die teorieë waarin die aanbidding van die kalf in perspektief geplaas word. Daar sal dan gewys moet word op die oortreding van die tweede gebod en wat dit alles behels. Die onmoontlikheid om die eerste en tweede gebod van mekaar te skei moet ook uitgelig word. Die gevaar daarvan om God in ons belang in te span en die gevolglike verskraling van die wese van God tot ’n godjie wat ons pas, tas die liefdevolle verhouding waartoe God Hom met ons verbind het, aan. Dit is ’n klap in die gesig van God, wat heeltemal anders is as ons stom afgode voor wie ons buig omdat hulle ons pas. Miskien kan die rol van die kerk en leiers wat dit soms willens en wetens toelaat dat mense in hierdie afgodery verval, op hierdie punt belig word. ’n Skuldbelydenis deur die prediker oor die weë waarop hy of sy die gemeente in sy bediening toegelaat het om te gaan, kan dalk ook gepas wees!
Dat hierdie optrede die dood verdien, kan in die volgende argument aan die hand van die verhaal aangetoon word. God se eer, sy ‘vertoning’ voor die nasies, sy verbondstrou en die ‘eer’ van God se volk word deur hierdie soort optrede aangetas. Die prediker kan hier uitvoerig aantoon hoe die eer van God en die beeld van die Christendom deur die eeue skade gely het weens die kerk se gejaag na afgode soos rykdom en besittings, die kerk se ondersteuning van ideologieë en onreg en die vergoddeliking van sy boodskappers.
God sou ons kon vernietig, want Hy is God, maar Hy doen dit nie, want Hy is God. Moses se rol as leier en bemiddelaar in hierdie krisis laat die lig val op die vryheid van God om af te sien van sy voorneme om die mens te vernietig. Die verhouding tussen God se besluit en Moses se voorbidding kan aan die hand van die aanhaling van Fretheim verduidelik word. Hierdie siening van God se onvoorwaardelike genade, gee aan mense hoop in hulle gebroke toestand van sonde. Ook die kerk kry hierdeur hoop. Ook ’n ander Middelaar het God se Weerligafleier geword, toe Hy aan die kruis die toorn van God gedra het. In Moses se geval het God afgesien van sy plan om hulle te straf. In die geval van Christus het God inderdaad gestraf! Juis daarom is afgodery so erg vir Christene!
Coenie Burger, Vergesel van die Almagtige. Lux Verbi; B S Childs, Exodus (OTL); J I Durham, Exodus (WBC); T E Fretheim, Exodus (Interpretation); L Meyer, The message of Exodus (Augsburg); N H Sarna, Exodus (The JTS Torah Commentary).