Xi basile xireresa xi lo paa! Wongi xo hlamba hi ntswamba, Kambe vumunhu bya xona bya kanakanisa. Xireresa xo basa a hi huku; Xi bebule vutlhari bya makondlo, Lebyo luma byi pfurheta. Khale ka khaleni, Vatsonga a va kumeka eDzongeni ra tiko ra Mozambiki (Junod, 1977:31). Junod u hlamusela leswaku Vatsonga a va tshama eSt. Lucia Bay eMozambiki hi malembe ya va 1250 (Junod, 1977:31). Kambe hi ku famba ka mikarhi va hangalakile ni tindhawu to hambanahambana va ala ku va ehansi ka Soshangana. Tindhawu leti va nga balekela eka tona hi leti na namuntlha ta ha riki na swikombiso swa tindlu ta Vatsonga ni ndhavuko wa vona. Hi lembe ra 1497, hosi ya le Portugal, yena Dom Manuel u rhumerile tinhenha ta yena hi tingalava ku ya pfula tindlela letintswha ta ku fika ematikweni lama nga si tiviwaka. Ku hlawuriwile Vasco Da Gama ku va mufambisi wa vona. Eka ndzavisiso wo voyamela tlhelo rinwe swi le rivaleni leswaku hinkwerhu hi na kona no tirhisa ku voyamela tlhelo rinwe. Ku voyamela tlhelo rinwe swi khumba ku hlanganisa xivumbeko xokarhi xa munhu na swinwana leswi tsakeriwaka kumbe (minkarhi yo tala) leswi nga tsakeriweki kumbe minkoka leyi nga kona eka ntlawa. I xivumbeko xa mintlawa ya vaaki, ndlela yo hatlisa, ya vulolo kumbe yo koma yo lulamisa mavonele ya vanhu. Swa olova ku tirhisa miehleketo leyi nga ya ntumbuluko hi mintlawa ku tlula ku tikarhata ku tiva no herisa mintsakelo ya ku ya hi ringhohe na mintolovelo eka munhu. Swa olova ku kuma xitiyisiso xa ku tumbuluxiwa ka mintolovelo ya miehleketo ku tlula ku tikarhata ku kanetana na munhu loko ku ri na ku hambana swi nga ri na mhaka leswaku ku na matimba yo voyamelo tlhelo rinwe. Tanihi laha Muavanyisi B?