Kunssprokies | estelleke@stellenbosch
Op hierdie bladsy word enkele kunssprokies gelaai:
Kwasi Kwaki, die eensame eendjie (estelleke, 2006)
Gouelokkies word Katvoet (estelleke, 2008)
Hier is nog twee kunssprokies wat geskryf is deur onderwysstudente by Stellenbosch Universiteit in ‘n onderrigprogram.
Wat is ‘n kunssprokie?
Kunssprokies het ooreenkomste met tradisionele sprokies soos “Gouelokkies en die drie bere”, maar dit het ook definitiewe ander kenmerke.
Waar tradisionele sprokies opgeteken is soos wat die in die volksmond oraal oorvertel is, word kunssprokies geskep om die outeur se lewe of siening van die lewe uit te beeld.
Vergelyking : Tradisionele volksprokie (tv) VS Literêre-, outeurs-, romantiese of kunssprokie (ks)
1tv Kollektiewe besit, opgeteken deurversamelaars soos Grimm-broers (Duitsland). 1ks Skepping van ‘n individu – begin reeds in 17e eeu met Perrault (Frankryk).
2tv Mondelinge (anonieme) oorsprong en oordrag. 2ks Oorspronklik in geskrewe (later ook film) vorm deur ‘n bepaalde skrywer.
3tv Weerspieël die mens in die algemeen se ervaring. 3ks Weerspieël die siening en ervaring van die skepper te midde van die gevaar dat kreatiwiteit gereguleer, gemanipuleer of vasgevang kan word.
4tv Weerspieël die universele mens se gedagtes, gevoelens, hoop en drome. 4ks Weerspieël die skepper se gevoelens, frustrasies, drome en gedagtes. Teleurstelling in illusie van utopiese ideale.
5tv Gee universele waarhede weer. 5ks Gee die skepper se ideologie weer.
6tv Bedoelde luisteraars (ontvangers) was kinders of ander ongeletterdes. 6ks Bedoelde lesers (ontvangers) was aanvanklik (geletterde) volwassenes.
7tv Tradisionele, veranderende mondelinge kultuurbesit. 7ks Geskrewe kultuurbesit, dikwels beïnvloed deur massamedia en tegnologie.
8tv Sosiale vermaak en opvoedkundige doelwitte. 8ks Sosiale, opvoedkundige en estetiese doelwitte. Wou leser uitdaag om die staat en gemeenskap te bevraagteken.
9tv Boodskap met gelukkige einde. Einde is gewoonlik positiewe oorgang na primêre werklikheid. 9ks Boodskap dikwels met oop einde of negatief/skepties/satiries d.m.v. humor wat ‘n kritiese afstand van die kunstenaar wat op soek is na ‘n gebalanseerde perspektief.
10tv Tradisioneel simboliese verhaal.Aardse, instinktiewe wysheid. 10ks Estetiese ontspanningslektuur in tyd van Romantiek wat ideologiese konflik in ‘n gereguleerde samelewing uitbeeld.
11tv Kollektiewe produk/besit van die mensheid. 11ks Bepaalde individu (outeur) se romantiese lewensiening en – interpretasie – emansipasie van die individu.
12tv Weerspieël/bevestig (propageer) gevestigde waardesisteme, bv. patriargale stelsel, ondergeskikte rol van die vrou, maatskaplike standverskille. 12ks Ondermyn (doelbewus) verouderde waardesisteme d.m.v. ekologiese perspektiewe, marxistiese en feministiese ideologieë.
13tv Tyd is gewoonlik iewers in die verre verlede, tydsaanduidings is vaag, d.w.s. a-histories. 13ks Tyd is hier en nou of die hiernamaals (futuristies). Tydsaanduidings dikwels geskiedkundig/histories om verteller/karakter se betrokkenheid by hede uit te beeld.
14tv Ruimte gebrekkige detail – net essensiële benoeming. Agrariese (landelik) ruimtes en monargiese koninkryke. 14ks Realistiese en sintuiglike beskrywings – opnoem- en ander vervreemdingstegnieke om leser uit te daag om alledaagse lewe en samelewing krities en krities te benader.
15tv Uiterlike handeling en aksie. 15ks Innerlike handeling, selfondersoek, refleksie en introspeksie.
16tv Magiese kragte. 16ks Kreatiewe denke, holistiese eenwees met kosmos.
17tv Afwisseling tussen primêre en sekondêre werklikhede is lineêr. 17ks Simultaneïteit (gelyktydigheid) d.m.v. vervreemdingstegnieke.
18tv Karakters is stereotipes of argetipes. Held is abstrakte figuur, nie emosioneel nie. Diere is antropomorfiese wesens. Ook bo-natuurlike en onderaardse wesens (hekse, elwe, feë, trolle). 18ks Hoofkarakter buitestaander, vreemdeling – op soek na liefde, vryheid, kreatiwiteit en geregtigheid. Protagonis is dikwels ‘n kunstenaar.
19tv Simboliese (bv. getal drie) en argetipiese motiewe. Drome. 19ks Anti-outoritêre en erotiese (kreatiewe, estetiese) simboliek, metafore en veral drome, romantiese natuurtonele om soeke na vryheid uit te beeld.
20tv Kompakte vorm. Gebeure het vinnige, chronologiese gang. 20ks Uitgerekte vorm of vormloosheid.Gebeure langsaam, nie noodwendig chronologies nie.
21tv Verteller is derdepersoon, alwetend. 21ks Verteller is subjektiewe fokaliseerder, derde- of eerstepersoon.
22tv Narratief een-dimensioneel. 22ks Narratief meer-dimensioneel.
23tv Temas: maatskaplike probleme en behoeftes van die burgerstand. 23ks Hooftemas: eensaamheid, vervreemding en fetisjisme van die kreatiewe individu op soek na subjektiewe vervulling as kompensasie van die leegheid van ‘n alledaagse bestaan.
Combrink, L.E. 1989. Die onderrig van prosa in Afrikaans as Eerste Taal in standerds 3, 4 en 5. Ongepubliseerde Ph.D-proefskrif. Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch.
Potgieter, M.K.E. 2003. Die verrekening van ‘n tydsgees in die vertalng van die sprokies van Hermann Hesse. Ongepubliseerde M.A.-verhandeling. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit.
Zipes, J. 1994. Fairy tale as myth. Myth as fairy tale. Kentucky: University Press of Kentucky.