1. Tshwane is vernoem na ’n seun van die legendariese Ndebeleleier Musi wat vroeër in die omgewing van die huidige Bon Accord geregeer het.
Hierdie is ’n denkbeeldige genealogiese rekonstruksie van wat in werklikheid gebeur het. Dit is daarop gemik om die bestaan van die verskillende Ndebelestamme te verklaar, en moet daarom nie vertrou word nie.
Van Warmelo se waarskuwing is egter deur die Metroraad se taakspan in die wind geslaan, met die gevolg dat die misleidende idee dat die plek Tshwane na ’n befaamde Ndebele kapteinseun vernoem is wêreldkundig geraak het. U kan maar self ’n soektog onder die trefwoord Tshwane op die internet loods en kyk op watter verregaande verwringings van hierdie valse gedagte u afkom.
Hierdie verklaring vir die betekenis van Tshwane word, interessant genoeg, ook deur die Metroraad onderskryf. Ons sien die slagspreuk “We are the same” op munisipale busse, op diensterekenings, in advertensies in die gedrukte media, om maar ’n paar te noem. Om te verkondig dat die gedagte van eendersheid opgesluit lê in die pleknaam Tshwane is ’n slim propagandaslenter van die Metroraad waarvoor daar geen taalkundige regverdiging bestaan nie. Die taalkundige argumente wat op hierdie punt betrekking het is tegnies, en daarom gaan ek nie nou daarop in nie. Ek is egter bereid om gedurende vraetyd verder hierop uit te brei. Wat, eenvoudig gestel, hier gebeur het is die volgende: daar bestaan in Tswana toevallig ’n werkwoord tshwana wat beteken “eenders wees” maar wat hoegenaamd niks met die pleknaam Tshwane te doen het nie. Dit het nogtans vir die Metroraad die gaping gelaat om hierdie werkwoord vir politieke doeleindes te kaap deur die betekenis daarvan as’t ware op die gelykluidende pleknaam Tshwane in te ent. En hoe verkeerd dit ookal mag wees, is hierdie bedenklike inligting ongelukkig reeds wêreldwyd versprei soos wat ’n internetsoektog onder die trefwoord Tshwane baie gou aantoon. Hoe ver hierdie leuen al geloop het blyk byvoorbeeld ook uit ’n oorsese e-pos wat my op 9 Februarie vanjaar bereik het waarin daar staan (ek vertaal):
Ek het pas ’n kopie van die Statebond se jaarboek vir 2005 in ontvangs geneem. Op bladsye 6 en 7 is daar ’n beknopte beskrywing van die “Stad Tshwane”. Die betekenis van die naam word ondubbelsinning aangegee as “Ons is eenders”. Is dit reg? Ek herinner my dat u al ’n paar jaar terug gesê het dat, alhoewel hierdie verduideliking wyd aanvaar word, dit nie korrek is nie.
Raper verbind die naam Tshwane met die Apiesrivier, en hierin moet hy gelyk gegee word. Wat hom egter in die strik laat trap het is die feit dat die woord vir bobbejaan in Tswana tshwene is. Omdat tshwene vir die ongeoefende oor naastenby soos Tshwane klink het Raper die twee met mekaar in verband gebring en die stelling gemaak dat Tshwane, net soos die Afrikaanse naam Apiesrivier, afgelei is van die blouapies wat vroeër volop langs die rivier voorgekom het. Wat hier egter misgekyk word is dat die Tswanawoord vir blouaap kgabo is en nie tshwene nie, en selfs iemand met geen kennis van ’n Bantoetaal nie kan snap dat kgabo en Tshwane gladnie met mekaar verband kan hou nie.
In die res van my voordrag wil ek ’n alternatiewe verklaring vir die oorsprong en betekenis van die pleknaam Tshwane aan u voorhou, wat vir my die mees logiese en dus die aanvaarbaarste is. In kort kom dit daarop neer dat die pleknaam Tshwane afgelei is van die Tswanawoord vir ’n swart koei naamlik tshwana op grond van die sentrale rol wat ’n rituele swart koei in ’n antieke reënmaakseremonie gespeel het. Verder is dit belangrik om te onthou dat ’n reënmaakseremonie hoegenaamd nie sonder rituele water kon plaasvind nie. My redenasie is dat die onlosmaaklike band wat daar in vervloë tye tussen ’n swart koei tshwana, enersyds, en rituele water uit die Apiesrivier, andersyds bestaan het, daartoe gely het dat die Apiesrivier oorspronklik die naam Tshwane gekry het, en dat dié naam na die stigting van Pretoria in 1855 op die stad oorgedra is.
Terwyl hulle by Tshwane was het die stam uiterste hongersnood beleef. Onder sulke omstandighede was dit gebruik dat een van die huishoudings vir die kaptein ’n swart koei of os gee – net nooit ’n bul nie – met die versoek dat hy reën maak……Nadat die dier aan die kaptein oorhandig is het hy die hele stam bymekaargeroep en die reënmaker genooi om die dier te inspekteer. Daarna het die reënmaker kruie versamel waarvan hy party op plekke geplaas het as beskerming teen weerlig, hael en werwelwinde, terwyl hy die res gehou het vir die seremonie van die besprinkeling van die swart os of koei. By sy terugkeer het al die jong meisies wat inisiasieouderdom bereik het die reënmaker na die rivier vergesel waar hulle in klein kleipotjies water gaan haal het…..Die geselskap het dan al singend en dansend na die stat teruggekeer waar die reënmaker die water uit die kleipotjies in ’n groot reënmaakpot gegooi het…..tesame met die oorblywende kruie wat hy versamel het. Nadat hy die mengsel geroer het, het hy daarvan na die stam se vergaderplek geneem waar hy die dier besprinkel het…..Hierna is die dier losgelaat om vryelik rond te wei omdat daar geglo is dat waar dit ookal loop, dit die aarde vrugbaar en ontvanklik vir reën sou maak. En sowaar, die droogte is deur sulke oorvloedige reëns gebreek dat die plek genoem is Tshwane, plek van die swart koei.
Dit is teen hierdie agtergrond dat ek die standpunt huldig dat die Apiesrivier wat met sy drie sterk standhoudende fonteine destyds ’n uiters belangrike landmerk moes gewees het, die eerste was wat die naam Tshwane gekry het. Dit het gebeur omdat daar in antieke tye ’n onlosmaaklike band tussen ’n rituele swart koei en seremoniële water uit die Apiesrivier bestaan het. In hierdie opsig is dit ook van belang dat Van Warmelo, Breutz en Raper Tshwane beskou as die naam van die Apiesrivier en niks anders nie. Die verandering van die slotvokaal –a in tshwana (swart koei) na –e in die pleknaam Tshwane is ’n baie algemene naamgewingstrategie in Sotho-Tswana waarop ons gedurende vraetyd kan terugkom as u dit nodig ag.
In ons snel veranderende wêreld is dit te verwagte dat daar 'n versugting na die regulering van gedragskodes en dus praktiese handelswyses sal wees. Die vernietigende onsekerheid waarin die hele wêreld gedompel is a.g.v. die twee wêreldoorloë van die afgelope eeu, die verreikende gevolge van die wisselende magsewewig onder die groot magsblokke, asook die heersende tydsgees van genadelose ekonomiese wedywering was oorgenoeg motivering vir die daarstel van 'n nuwe orde.
Hierdie algemene beskrywing impliseer egter 'n verskeidenheid gesigspunte waarvan die belang bepaal word deur steeds veranderende werklikhede. Een so 'n gesigspunt het te make met die vereistes om 'n nasionale staat te konstitueer, welke staat dan weer jurisdiksie–aansprake oor 'n bepaalde territorium uitoefen. Sien bv. die Montivideo–bepalings oor die regte en pligte van state van 1933, waarvan die eerste artikel lui: