e Iego ditiragalo le tikologo, go akaretswa le tswetsopele ge e le kokwane ya
bobedi ya thulaganyo.
se se mo diragalelago/ welago. Ditiragalo tsa thulaganyo di fapana le tsa
diteng ka gobane ge di Iehane le thulaganyo di fiwa mosomo. Ke ka fao
Mojalefa ( 1995: 21) a rego di diriswa bjalo ka diswantsho tseo di swantshago
bophelong, e Iego botse le bobe."
Seo se ra gore di Iehane le lehlakore Ia go loka ("botse") le lehlakore Ia go
se Joke ("bobe"). Groenewald (1993: 20) o nuna taba yeo ka gore ditiragalo
gare ga ditiro tsa go loka tsa molwantswa le ditiro tsa go se loke tsa
Go tlo hlaloswa elemente ya bobedi ya kalotaba e lego ditiragalo tsa
6.3.1 Ditiragalo tsa kalotaba ya Megokgo ya Lethabo
Lentsoane o thoma go ala ditaba tsa padinyana ya gagwe ka go tsweletsa
Kgoteledi gore ke motho wa letshogo, yo a boifago go dula a nnosi ka
Dikgoneng ge a goroga ka gae gomme a mmotsisa go re:
"Kganthe, Mme, o boifa ka mokgwa wo? ... Kgaetsedi o
bona mmadi o lemoga gore batho ba ba dulago ka moo ke ba bararo: ke
Kgoteledi le bana ba gagwe ba babedi, Dikgoneng le Thola. Kgoteledi le
Thola bobedi ke basadi, gape ke batho ba ba phedisanago.
Kgoteledi ge a tlo emela go se loke ga molwantshi, e lego Kgoteledi.
wa molwantshi. Dithulano tseo di bohlokwa gape~ga di lekane ka maatla.
Seo se ra gore maatla a tsona a go lela pele ka mo di latelanago ka gona gore
o ruma poledisano ya bona ka mantsu a:
"Lehono gona o mpaletse, ngwana tena! Methepa ga e
kaaka mo Gauteng, o no kwa motho a re Nyitoria,
bobedi ke baanegwa ba go loka gape ba go hloka bofokodi.
moriti wa Kgoteledi. Ke gore Thola ke motho wa swele gape le kgegeo. Ke
Dikgoneng. Semelo sa gagwe sa go se loke se lemogwa gabotse ge a itira o
ka re ga a tsebe selo ka thulano yela ya Kgoteledi le Dikgoneng, mola e le
yena motsebi yo mogolo wa ditaba tseo. 0 gegea Dikgoneng ge a rata go
tseba gore o hlwele bjang kua mosomong. Dikgoneng o kgonne go lemoga
a mo gatla ka ntahle le matswele. Le ge Dikgoneng a dirile taba yeo ya
bosaedi, ga a fetoge.
Mmadi o itswalanya le yena ka gobane o be a
gapeletswa ke mabaka go dira seo.
makgarebe a mabedi, e lego Mihloti le Mokgadi. Mihloti ke kgarebe ya
gore o botse. Dikgoneng o lekile go laetsa Thola gore bophelo bo fetogile,
ba setse ba agile mmogo le merafe ye mengwe ka ntle le mathata. Gape
o gana go amogela taba yeo ka gore o hloile merafe e sele.
Thulano ya bone e na le maatla a magolo ao a fetago a thulano ya boraro ka
gore mo go yona Dikgoneng ga a thulane le molwantshi. Yena ka nosi o na
le bothata bjo bogolo ka lebaka Ia gore ka gabo ba mmona phoso ge a rata go
tswetsa pele tebanyo ya gagwe ya go rata go nyala Mihloti. Go gana moo ga
gagwe le Mihloti. Lebaka leo le dira gore a tloge ka gabo a etele mogwera
wa gagwe, Thabo, go ya go kgonthisisa morero wa gagwe; ge a rata go nyala
phapano ya merafe ga a sa e bona ka gobane le yena o nyetse kgarebe ya
Mothosa, Nomsa, ka gabo ba sa mo nyake. Lentsoane o dirisa Thabo le
batswadi ba gagwe e emela thulano ya Dikgoneng le ba lapa labo. Thekniki
Dikgoneng, wa bobedi, ke go laetsa phetogo ya bophelo. Ka tsela yeo moriti
tsweletsa tharollo ya mathata ao a Dikgoneng.
thulano ya bobedi, ya boraro le ya bone. Ka go realo o godisa maatla le
gore ke mathomo Dikgoneng a thulana le bona ba le ka bobedi.
Ka go realo go ka akaretswa ka gore thulano ke tiragalo ye bohlokwa kudu
o godisa maatlakgogedi ao a hlotswego ke dithulano tseo tsa go latelana
eupsa di fetanago ka bogolo ka go dirisa dithekniki tse tharo, e lego moriti,
dikarolo tse pedi, e lego nako le felo, bjale mo go thulaganyo e yo fiwa
Go ya ka Mojalefa (1995: 23) nako e hlalosa lebaka leo ditiragalo di
diragalago go lona. Gape nako ya thulaganyo e fapana le ya diteng ka lebaka
Ia gore yona e fiwa mosomo wa go bopa moya/ atmosfere gore e be
nako ya histori ge e bapetswa le nako ya thulaganyo, go lemogwa kelonako.
Seo se ra gore ya histori e feta ya thulaganyo ka gore e fela ka pela mola ya
thulaganyo e feta ya histori ka gobane e a diegiswa. Ka go realo mo go
tshwanelo go feta tse dingwe bjalo ka nako ya atmosfere le nako ya seka.
Nako ya tshwanelo
Nako ya mohuta woke ya tlhago. Yona e bonagala ka phetogo ya mabaka,
ge go thwe nako ya ditiragalo tsa kanegelo ye ke ya sebjalebjale ka gore go
ba dutse ka go hlakahlakana le merafe ye e fapanego ntle le mathata. Gape
fetogile le mabaka, ke gore diruiwa di hwetsagala mo le mola, masemo ke
Lentsoane ka go re:
"Tseleng Kgoteledi o kgahlilwe ke botse bja naga. 0
Ka gona go ka rungwa ka gore phetogo ya dilo kua Bopedi le go aga ga batho
mo metseng ya ditoropong go nepisa gabotse gore bophelo bo fetogile, ke
nako ya sebjalebjale.
Mafelo ala a diteng mo go thulaganyo a fiwa mediro ya go tsweletsa moko
wa ditaba. Gantsi a fetoga diswantsho. Ka ntle le go hlalosa tikologo ya
tlwaelo goba ya tshwanelo, lefelo le le itsego le ka somiswa bjalo ka seka;
laolwa ke kamano gare ga lefelo leo gape le ditaba tseo di lebanego le diteng
Ge Lekganyane (1997: 85) a hlalosa mafelo a tshwanelo o re a lebane le
thongwa pele ka go nagana lefelo la boapeelo bjalo ka sebeso. Ka tsela yeo,
mafelo a mohuta wo ke a tlhago, ke gore ke mo ditiragalo di diregago gona
gomme a emela maemo a tshwanelo.
Mohlala wa mathomo ke tlhaloso ya lapa Ia Kgoteledi. Lentsoane o le
go tla tsena bao ba tlilego go mo hlobosa." (Letl. 1).
Lefelo leo le swanetse go ba gona, ka gobane tiragalo e ka se direge ge go se
tshwanelo ka gobane ga go eso gwa ba le se se godisago maatlakgogedi.
ka tsweletsa mathata.
Mohlala wa bobedi so, ke lapa la gaboMihloti.
ba dutse ba iketlile. Ba be ba itshwaretse magang a
go bane ke lapa le lengwe le bohlokwa leo mmadi a swanetsego go le tseba,
e lego Ia bomohlohleletsi. Gape go lona go lemogwa maemo a tlhago ao a
Mafelo a seka
Mafelo a mohuta wo ke ao a godisa thulano gare ga bogologolo, e lego lapa
"Dikgoneng o namile a re go Mihloti . .. Ka mehla ge ke
flhla ka mo geno ke amogelwa ka lethabo le legolo. Ge
wena o flhla ka geso, o tioga le morago o sa lebelele.
Lentsoane o somisitse mafelo a mabedi a mo ditoropong go gatelela thulano
gare ga sebjalebjale le bogologolo. Thulano yeo e tswelela ka tsela ye:
Le ge ka ga Kgoteledi e le Soweto, toropong, ga go emele sebjalebjale ka
tlhompho yeo Kgoteledi a nago le yona ya melao ya setso gape le lehloyo la
merafe e sele. Ke ka fao a rakago Mihloti ka lapeng Ia gagwe ka nepo ya go
leo ke lefelo Ia seka ka gore le thulana le lapa Ia Kgoteledi ka ge le thekga
Dikgoneng (sebjalebjale) ka go mo amogela gabotse nako le nako gore a
le yoo a kwanago le taba ye ya Dikgoneng. Ga re thulane
le dikgopolo tsa bafsa ge ba re dilo di fetogile, gomme go
Kgoteledi ka lapeng Ia gagwe gore aye go nyaka thuso ya setso go boSeporo,
seka ka gobane le emela bogologolo. Ke gore le thusa molwantshi, e lego
Kgoteledi, go thulana le Dikgoneng gore a se atlege maikemisetsong a
Ka boripana go ka thwe mafelo a seka ke a go hlakahlakana. Nepo ya
mongwadi ya go hlakahlakanya mafelo ao ke go gatelela thulano magareng
molaetsa wa mongwadi o tie o bonagale gabotse.
ga nako le mafelo a tshwanelo go feta tikologo ya seka le ya atmosfere ka
gobane ke kanegelo ya go lebana le lerato. Ka go realo tikologo ya seka le
ya atmosfere tsona ga di gatelelwe gabotse ka lebaka la gore khuduego ya
letshogo go feta !erato.
ditiragalo mo kanegelong. Mojalefa (1995: 17) o thekga taba yeo ka gore
e bolela go direga le go raragana ga ditaba. Ka fao tharagano yeo go ka thwe
ke lehuto leo le bolsago mo tiragalong ye nngwe le ye nngwe yeo e
maikemisetso a molwantshwa le baanegwathusi. Ke ka fao Shole (1988: 19)
"Mabaka a a gakatsang le go gotetsa kamano a tlhagelela
ka ditiro le dipuo tsa baanegwa ba bangwe. Thwadi e
golelwa ke bokete jwa go dira thato ya. yona, mme e bile
maikemisetso a go dira a a tota. E tsena mo tsielegong.
molwantshwa. Groenewald (1993: 21) o ruma ka gore tswetsopele e na le
itsego go tswetsa pele molaetsa wa gagwe. Gomme dithekniki tseo di
Go ya go lekolwa tswetsopele yaMegokgo ya Lethabo.
Leeto leo le hlalosa ditaba tsa Kgoteledi ge a tioga ka gae, Diepkloof, a etela
kgaolong ya boselela go fthla ka ya lesomepedi, ke gore dikgaolo tse di
supago. Ka tsela yeo go ka thwe ke leeto le letelele gape le bohlokwa ka
go bane le lebane le phetogo ya bophelo bja Kgoteledi.
Leeto leo le Iehane le ditaba tsa Dikgoneng ge a tioga ka gae gomme a etela
Lona le hlaloswa mo kgaolong ya
lesometharo. Ke gore kgaolo e tee yeo e hlalosago leeto le lekopana gape le
bohlokwa le ge e se go swana le bja Kgoteledi. Lona le thulanya bogologolo
Kakaretso ya diteng tsa tswetsopele.
Tlhaloso ya tiriso ya dithekniki.
6.5.1 Kakaretso ya diteng tsa tswetsopele ya Megokgo ya Lethabo
Kgoteledi o hlokiswa boroko ke taba ya Dikgoneng ge a nyaka go ba
tswalanya le motho wa morafe o sele wa Batsonga, Mihloti. Ka lebaka Ia go
tshaba go nyatsa melao ya setso, o rerisana le bana ba gagwe, Dikgoneng le
Thola gore o tlo tsea leeto la go ya go boSeporo kua Bopedi ka nepo ya go
ditaba tseo ka matlakala a mabedi.
Thola o kalokane a lokisetsa mmagwe mefago ya leeto gore a se fihle
bathong a akga diatla. Ge iri ya seswai e itia ke ge Kgoteledi a setse a le ka
gomme a amogelwa ka lethabo. Ditaba tseo di tsweletswa ka matlakala a
Baeng ba rile go sepela ka meriti, yena le ba lapa Ia Seporo ba thoma go
sogasogana le ditaba tsa Dikgoneng le Mihloti. Ka moka ka lapeng ba thekga
bomorafe. Bona ba rata ge Dikgoneng a ka kgetha kgarebe ya Mopedi ka
ke yena fela yo a thulanago le bona ka lapeng; o thekga Dikgoneng.
Lentsoane o ahlaahla ditaba tseo ka matlakala a mahlano.
Kgaolo ya senyane
Kgoteledi o tswela pele gape ka leeto la go ya go Phaahlakwena, kua
GaMasemola. 0 sitilwe ke go hwetsa thuso yeo a bego a e nyaka ka go bane
o nyamisitswe ke mathata a Phaswane a go swana le a Dikgoneng a go roba
kgarebe ya Mothosa leoto. Ge a le tseleng ya go ya GaMarishane, o kgonne
go lemoga phetogo ya dilo tsa go swana le masemo, meago le diruiwa gore
ga di sa swana le ka nako yela e sa le kgarebe. Ditaba tseo Lentsoane o di
Kgaolo ya lesome
etela Mihloti kua Tshwane nako le nako, Mihloti le yena a etela Dikgoneng
ka gabo. Thola o thulana le Mihloti le Dikgoneng, o raka Mihloti ka lapeng
labo. Lentsoane o tsweletsa ditaba tseo ka matlakala a senyane.
kua Diepkloof. Bana ba gagwe ba mo amogetse ka lethabo ka gobane ba be
ba letile go kwa ditaba tsa boSeporo. Kgoteledi ga se a ba solela tsona ka
moka ka lebaka Ia gore o be a lapile a nyaka go khutsa. Ditaba tseo di
hlaloswa ka matlaka a mararo.
mola ka thoko ye nngwe Thola yena di mo thabisitse. Bona ka bobedi ba
thoma gape go thulana. Ditaba tseo di anegwa ka matlakala a mahlano.
Bothata bo ngangane ka lapeng la Kgoteledi.
gapeletsa Dikgoneng go tsea maeto a mabedi, Ia go ya go Bareng le go
Matsea ka maikemisetso a go yo kgopela thuso go bona malebana le ditaba
tsa bophelo, ebile o mo raka ka mo lapeng Ia gagwe. Ditaba tseo di hlagiswa
Traveller, ba bolela ka ga leeto dingwalong tsa bona. Mo go Molato, leeto
le tseiWe ke moanegwa yo mogolo, Molato. Leeto leo le na le mathomo ge
Molato a etswa ka gae e le motho wa go loka gomme a eya Makgoweng go
ya go tsoma mosomo. 0 thomile go soma gaRadinku, a dira molato a tioga;
moraga ga ge a sena go utswa leseanyana Ia Lekgowa ge ba utswa dikobo mo
malaong. Leeto leo le na le bofelo ge Molato a sokologa gomme a boela gae
"Gantsi ge e le padi, diteng tsa yona di Iehane le leeto.
Leeto leo le swantsha bophelo; le na le mathomo, le
Ka go realo o gatelela gore leeto le bohlokwa dingwalong. Seo Serote a se
gatelelago ka padinyana ya gagwe ka leeto leo Ia Molato ke gore motho wa
bogologolo o fetoga motho yo a itlwaetsago mekgwa le ditlwaelo tsa
Serote le bohlokwa, ka gobane le nepisa thuto.
Kgoteledi go nepisa phetogo ya gagwe ya bophelo, ke gore ge a amogela
bophelo bja selehono. Mo leetong leo o bolela ka go swantsha, ka go bane
o ka re bogologolo ga bo kwane le phetogo. Ke ka lebaka leo !erato Ia
nepo ya gore ba leloko ka moka ba tlo mo thekga. Thuso yeo o a e hloka ka
Ge a le leetong leo kua magaeng o lemoga ka mo masemo, meago le diruiwa
go sa renago bogologolo.
Go tswela pele Lentsoane o hlalosa maeto a mabedi, e lego la Kgoteledi le
Karolo ye e hlalosa leeto la Kgoteledi ka dikgaolo tse di supago. Leeto leo
ke le letelele gape le na le maatla a magolo ka gore ke Kgoteledi yo a
swanetsego go lemoga ka mo bophelo Ie ge e le bja bogologolo, bo setsego
thwii le phetogo ya bophelo bja bogologolo. Le ge ka leeto leo Lentsoane a
Ye ke karolo yeo e tsweletsago leeto la Dikgoneng ka bokopana gape le gona
ka kgaolo e tee fela. Le lona le bohlokwa eupsa gale lekane le Ia Kgoteledi
bogologolo. Ke gore bogologolo bo mo sitisa go tswetsa pele tebanyo ya
gagwe ya go rata go nyala Mihloti. Ka go realo leeto Ia Dikgoneng le
kgonthisisa taba yeo ya gore phetogo e lebane le bophelo. Seo se ra gore
tlogo fetoga ka gona.
Ka gona go ka nmgwa ka gore leeto le bohlokwa dingwalong ka gobane le
Iehane le mathomo le mafelelo. Gantsi, kua mafelelong moanegwa o a fetoga
gomme ya ba motho wa go loka, a amogela phetogo ya bophelo.
6.5.3 Tlhaloso ya tiriso ya dithekniki
thoma go lemoga gore o imelwa ke mathata a Dikgoneng ge a rata go nyala
merafeng e sele. Mathata ao a mo susumetsa gore a boledisane le Dikgoneng
le Thola ka taba ya gore o kganyoga go tsea leeto Ia go ya kua Bopedi.
"Banake, ke bona gore la Mokibelo le ka se ntshobelele
mo. Le ge ke sa ikwe gabotse, ke bona ke gapeletsega go
ao a Dikgoneng a ntswaletsego ona." (Letl. 35).
a setse a flhlile ka lapeng la Seporo, kua GaMarishane. Lentsoane o dirisa
leeto leo bjalo ka thekniki ya seka seo se emelago bogologolo go swana le
nngwe, ge a e tlogela, goba ge a bolela ka ga ditaba le
ditiragalo ka go di akaretsa."
0 gatelela gore go akaretswa fela ditaba tseo di lego bohlokwa. Ka go realo
go ka thwe go akgofisa nako ke ge mongwadi a hlalosa ka boripana ditiragalo
tseo di lego bohlokwa fela gomme a tlogela tse dingwe tseo a bonago di se
Ka tsela yeo Lentsoane o akgofisitse nako ya leeto la Kgoteledi ge a tioga
Gauteng gore a kgone go flhla ka pela kua GaMarishane. 0 dirile seo ka go
se bolele tseo di se nago mohola tsa go swana le tseo di diragetsego mosegare
ka moka mo tseleng. 0 ka re bohlokwa bja leeto bo tswelela ge Kgoteledi
a setse a flhlile ka lapeng la Seporo.
gare ga Kgoteledi le ba ga Seporo. Poledisano yeo e tlisa thulano ka gare ga
lapa le tee, ke gore gare ga batswadi (boSeporo) le ngwana wa bona, Kgano.
Gape le thekniki ya moriti, ke gore thulano ya
(bogologolo) gomme ba lwa le Dikgoneng (sebjalebjale) ka taba ya ge a rata
"Ga re thulane le dikgopolo
bafsa ge ba re dilo di
ka ya le thato ya mosemane yo, re tla segwa ke
dinonyana. Ge a ka re o re roma bathong bao re no gana
nnang . .. Tabanyana ye ya gagwe ga re e tsene, ebile ga
re e amogele legatee." (Letl. 43).
0 tswela pele gape ka go tsweletsa Kgano gore e be yena yo a gatelelago
sebjalebjale ka go thekga Dikgoneng ka go re:
"Mo feng seo a se nyakago. Mapelo o ja serati ... Mo
tlogeleng a ikgotsofatse. Ge a rata kgarebe yeo o a e
bogologolo le sebjalebjale go swana le ditoropong. Ka go realo mathata a
Kgoteledi gore a tswele pele ka leeto mo kgaolong ya senyane Ia go ya kua
ketelo ya gagwe ka tsela ye:
"Phahlakwena, ke gakanegile go feta ka mokgwa woo o
Ge o mpona ke le mo ke tlisitswe ke
kgarebe tsoko ya Motsonga. Ga a nyake go kwa selo ka
Leeto leo le na le maatla a magolo ka gobane le fapantsha bogologolo
mathata a gagwe ka lebaka Ia gore o gahlane le mathata a go swana le a lapa
ka moriti wa Kgoteledi le Dikgoneng.
Seo se ra gore thulano ya
Phahlakwena le morwa wa gagwe, Phaswane, ka ge a robile kgarebe ya
Mothosa, Thandi Radebe, leoto gomme a rata go mo nyala, e emela (thulano)
ya Kgoteledi le Dikgoneng ge a nyaka go nyala kgarebe ya Motsonga,
Ditaba tsa Phaswane ge a rata go tswalanya lapa Ia gabo le morafe o sele wa
le na mollwane wa bomorafe. Ke gore segologolo le mekgwa ya setso ga di
sa salwa morago mo ditabeng tsa lerato goba lenyalo. Gape di thekga ditaba
tsa Kgano le Dikgoneng ge bare mehla le mabaka di fetogile, mmapelo o ja
Go palelwa moo ke ditaba tsa bogologolo go fetotse bophelo bja Kgoteledi
gore a thorne go bona dilo ka leihlo le lengwe ge a le tseleng ya go boela
GaMarishane. Seo a se lemogilego ke go fetoga ga dilo tse, mea go, temo le
diruiwa gore ga e sa le tsela a bego a di tseba kgale a sagola. Lentsoane o
a gatelela phetogo yeo ya bogologolo. Ka go realo meago, temo le diruiwa
ke dika tseo di emelago phetogo ka gobane di kgonne go thusa Kgoteledi
gore a lemoge ge bogologolo (magaeng) bo fetogile. Le ge e le gore e sa le
bophelo bja Kgoteledi, a kgona go amogela gore bogologolo ga bo ganetse
Kgoteledi a ka hlalosa phetogo yeo ka go kgopela tshwarelo go Dikgoneng,
gape a amogela gore mehla Ie mabaka di fetogile, go rena sebjalebjale. Ke
ditiragalo tseo di tlogo direga ka moragonyana mo kanegelong ya gagwe.
Seo a se gatelelago ke kwano ("unity") yeo e Iego gona gare ga ditiragalo tsa
mathomo le tsa mafelelo.
fokotsegile ge Kgoteledi a amogela phetogo ya bophelo ka dilo tseo a di
bonego ka mahlo kua Bopedi gore le tsona di fetogile. Gape phetogo yeo e
tsosa kgahlego ya mmadi gore a balele pele ka ge a rato tseba tseo di tlogo
Leeto la kgaolo ya lesome le bohlokwa kudu go feta ao a setsego a
Kgoteledi ge a lemoga phetogo ya bophelo. Go mmadi, maatlakgogedi ao a
godiswa ke phisegelo ya go rata go tseba ge e le gore Thola o tlo amogela
ditaba tsa Kgoteledi tsa phetogo ya bophelo goba o tlo thulana le phetogo
diphetogo tseo di tlisitswego ke sebjalebjale go swana le ge a fapana le
Dikgoneng ge a sena go reka sefatanaga, gape a raka Mihloti ge a etetse
sebjalebjale, gomme ka sona o gatelela thulano ya bogologolo le sebjalebjale.
hlalosa ditiragalo tse pedi tsa go se swane ka go di tsweletsa ka nako e tee
mo mafelong a a fapafapanego.
Ditaba tsa Dikgoneng tsona di diragala kgaolong ya lesome ka gae ge a
thulana le Thola ka taba ya go reka sefatanaga, gape le ka taba ya ge Thola
a sena go raka Mihloti ge a tlile go mo etela. Ditiragalo tse pedi tseo, tsa
Kgoteledi le tsa Dikgoneng, di bohlokwa ka gobane di direga ka nako e tee
mo mafelong a a fapanego, e lego kua dinagamagaeng (tsa Kgoteledi) le mo
toropong (tsa Dikgoneng). Gape Lentsoane o di hlalosa ka go di latelantsha
mo sengwalong sa gagwe ka dikgaolo, a thoma ka go laodisa tsa Kgoteledi
pele, tsa Dikgoneng le Thola tsona tsa latela ka morago. Bohlokwa bja
ditiragalo tseo gape bo godiswa ke gore tiragalo ya pele ya Kgoteledi e
lebane le ge a amogela phetogo ya bophelo bja bogologolo.
Ka go realo Lentsoane o raraganya ditiragalo tse pedi tseo ka lebaka la gore
o rata go tsosa kgahlego ya nunadi gore a lemoge ge nako e tee e kgona go
yeo, e a tsweletsago ka go bane Kgoteledi o boela gae gomme o tlo thulana
le Dikgoneng. Thulano yeo e tlo ba ya mafelelo ye soro, ka gore ba leloko
Lentsoane a se dirago ke go sirosa mathata ao ka go tlaleletsa tlhaloso ya
leeto la Kgoteledi ka ditaba tseo di sego bohlokwa. Ditaba tseo di akaretswa
seteiseneng sa Gauteng gomme ba eya ka gae; ge a amogelwa ka gae ke bana
ba gagwe, Dikgoneng le Thola. Le ge ditaba tseo di sa Iehane le mathata ao
a ba lapa Ia Kgoteledi, di bohlokwa. Ke gore mohola wa tsona ke go
Dikgoneng le Thola. Seo se tiiswa ke gore bona ka bobedi ba be ba letile
ebile ba fela pelo gore Kgoteledi o tlo ba botsa ka tharollo ya mathata a
Dikgoneng eupsa gwa se be bjalo. Ka tsela yeo go ka thwe Lentsoane o
ditiragalo tseo di lebanego le lebaka le le itsego ka go di tlaleletsa ka ditaba
Go ka rungwa ka gore kgaolo ye ke ye kopana gape e bohlokwa ka gobane
e akaretsa mafelelo a leeto la Kgoteledi. Gape e dira gore mmadi a fele pelo
ya go rata go tseba mafelelo a thulano ya bogologolo le sebjalesebjale.
kakaretso ya ditaba tsa leeto la Kgoteledi tsa thulano ya bogologolo le
sebjalebjale gape le go fetoga ga bophelo bja Kgoteledi. Lentsoane ga a
hlalose selo ka ga Kgoteledi ge a ipolela gore yena o amogetse phetogo ya
bophelo bja bogologolo. Mmadi ke yena yo a itemogelago phetogo yeo mo
Kgoteledi a fetola Thola ka tsela yeo a sa mo tlwaetswago yona ka mantsu
"0 se ke wa re ngwanaka ke moisana wa kgang. 0 na le
borumolane ... Tsa gagwe ke nyaka gore re di soge re le
ka moka gore yo mongwe le yo mongwe a kgotsofale. Ga
ke nyake mathata gape." (Letl. 63).
anegela bana ba gagwe ditaba tsa kua Bopedi ba dutse felo go tee. Seo a se
gateletsego ke gore boSeporo ga ba kwane le taba ya Dikgoneng ya go nyala
merafeng e sele. Gape yena o nyamisitswe ke ge a gahlana Ie ditaba tsa go
swana le tsa Dikgoneng kua ga Phahlakwena tsa gore morwa wa gagwe,
Phaswane, o robile kgarebe ya Mothosa leoto, ebile o rata go mo gorosa.
gore di emela ditaba tsa gagwe le Mihloti (sebjalebjale). Thola o thulana le
hlagisa gape thulano ya go swana le ya pele ya bogologolo le sebjalebjale.
molwantshi, Kgoteledi, o gana go fetoga le mabaka.
Ka lebaka leo go ka rungwa ka gore kgaolo ye e na le mohola wo mogolo ka
gobane mmadi o kgona go bona bohlokwa bja leeto la Kgoteledi ka mediro
yeo e fetogilego gore o amogetse phetogo ya bophelo.
Dikgoneng le Thola le yona e na le maatla a magolo ka gore e hlohleletsa
mmadi gore a balele pele.
MohoIa wa kgaolo ya lesometharo ke go gatelela pelaelo le letshogo mo go
Dikgoneng mabapi le lenyalo la gagwe le Mihloti, kgarebe ya Motsonga
(sebjalebjale). Letshogo le dipelaelo tseo di godiswa ke ditaba tsa boSeporo
o dirile phoso ge a ratana le Mihloti. Letshogo leo Lentsoane o le tsweletsa
mogwera wa gagwe, Bareng. Dikgoneng o bolela ka gore:
"Monna, se bolele ka tsa Mamelodi. Ge ke ilalo ke
tshabile tsona ka kua gae. Ga ba nyake go kwa selo ka
tsona ... Gabotse ba re ba nyaka kgarebe ya Mopedi e
dikopano tse pedi, e lego (a) ya Dikgoneng le Bareng, le (b) ya Dikgoneng
le Matsea. Seo Lentsoane a ratago go se gatelela ke gore sebjalebjale ga se
a loka, ke gore go ratana ga Dikgoneng le Mihloti ga se taba ye e sa lokago,
le ge go ganetswa ke mekgwa/ bophelo bja bogologolo.
ka bokgoni. Bokgoni bjoo bo lemogwa ge a thoma a gahlana le motho yo
moo a ya go gahlana le Matsea, monna yo mogolo yo a tsebago tsa
sebjalebjale le tsa bogologolo.
"Matsea e be e le motho yoo aka mo kgotholelago boimo
tshele, wa pelo ye telele. Ke gantsi Dikgoneng a mmona
a thusa batho ge ba le kgakanegong ka dikeletso tse
lebane le ditiragalo tse pedi, e lego (a) phetogo ya Kgoteledi le (b) thulano
e tiisa ditaba tseo di lebanego le phetogo ya bophelo bja Kgoteledi. Seo se
ra gore ke phetogo yeo a e lemogilego ge a le kua Bopedi kgaolong ya
diruiwa. Phetogo yeo ga se ya nnete ya ka pelong ya gagwe, ke ya go bonwa
gore thulana ya gagwe le Dikgoneng ya ge a rata go nyala Mihloti, e tlo
tswela pele. Tiragalo yeo Lentsoane ga se a e hlalosa ka tsela yeo ka gobane
Ka fao Kgoteledi o thulana le yena ka ge a lemogile gore Matsea o thusa
Dikgoneng gore a dire diphoso tsa go latela mekgwa le ditlwaelo tsa
Go ka rungwa ka gore thulano yeo ya bogologolo le sebjalebjale, ga se ya
batho ba bantsi goba setshaba. Ka tsela yeo go ka thwe thulano yeo e
gape le phetogo ya bophelo bja Kgoteledi.
Tswetsopele e theilwe godimo ga maeto a mabedi, e lego la Kgoteledi
go bane le Iehane le ditaba tsa thulano ya bogologolo le sebjalebjale, gape le
ge Kgoteledi a sena go lemoga dilo tseo di fetogilego kua Bopedi gore
bophelo le bjona bo fetogile. Ona a tsoswa gape ke thulano ya Thola, moriti
leeto la Dikgoneng la go ya go Bareng le go Matsea go thulaganya
ke thulano ya bogologolo le sebjalebjale ka gobane ke yona yeo e hlolago
godimo ga tikologo ya tshwanelo go phala ya seka le atmosfere ka lebaka la
gore e nepisa lerato, ga se ya lebana le letshogo. Tswetsopele e bopilwe ka
maeto a mabedi, e lego la Kgoteledi le la Dikgoneng. Leeto la Kgoteledi le
Kgaolo ye e tsinkela dikokwane tse pedi tsa mafelelo tsa thulaganyo, e Iego
( 1979:51) ka go re ke mafelelo a tswetsopele. Ke gore ke fao dithulano tseo
leba bangwe (1985: 118) ba rego gee le thapo go ka thwe e ngangegile ka
ngangego; ke kgato ya go tsea maikemisetso. Ka go realo ke magato a
khuduego ye kgolo, ao mo go ona baanegwa (molwantshwa le molwantshi)
ba rumago dithulano tsa bona. MacDonellle ba bangwe ( 1979:548) ba ruma
ka gore sephetho seo se nepiso tharollo ya mafelelo ya mathata:
Seo se ra gore sehloa ke bofelo bja thulano, ke gore fao go felelago mathata,
ga go sa tlo ba maatlakgogedi a mangwe.
Ge go yo sekasekwa sehloa, go tlo latelwa lenaneo le:
Kakaretso ya ditiragalo tsa sehloa.
7.3.1 Kakaretso ya ditiragalo tsa sehloa
Mihloti ka gobane ga ba tsebe pheletso ya mathata a bona ao baa hlolelwago
ke Kgoteledi le Thola.
thabisitse Kgoteledi le 'Thola. Ke gore ba be ba gopola o ka re morero wa
bona wa go rata go thibela lenyalo la Dikgoneng le Mihloti o atlegile. Ka
thoko ye nngwe babe ba sa tsebe selo seo se diregago. Dikgoneng ke yena
yo a bego a swere tsela nako le nako, a etela Mihloti kua Tshwane ka ntle le
Lerato la bona le godiswa ke taba ya Mihloti ge a sena go tsebisa Dikgoneng
gore o imile, o tshetswe ke dikgwedi tse pedi. Dikgoneng o thabisitswe ke
go kwa ditaba tseo kudu ge a lemoga gore Mihloti o setse a lomile mmagwe
tsebe. Ba ga Manganyi le bona ba amogetse ditaba tseo ka diatla tse pedi ka
go bane ba rata ge Dikgoneng aka aga motse le ngwana wa bona, Mihloti.
Dikgoneng o feditse le mogopolo wa gagwe gore o ya go dira seo se ratwago
ke pelo ya gagwe. Le ge ka gabo ba ka leka go mo thibela go tswetsa pele
maikemisetso a gagwe, a ka se ba theeletse.
Gabotse sehloa se arotswe ka dikgato tse pedi, e Iego: (a) Kgato I le (b)
Kgato ye e tswelela ka morago ga thulano ya Kgoteledi le Matsea.
nama a leba malaong ka ntle le go ngwatha." (Letl.71).
Go hlokega ga thulano ka tsela yeo go gatelela taba ya gore sebjalebjale se
gore Kgoteledi ka molomo ga a eso a kwana le maikemisetso a Dikgoneng
gobane e Iehane le ditaba tsa go ima ga Mihloti. Lentsoane o tiisa seo ka go
ditaba tseo ka go re:
"Tseba gore ke mosadi. Ke tshetswe ke tse pedi. Ke ile
ka re ke lebeledisise gabotse, ke se fofe pele ga meropa.
Dikgoneng o amogetse ditaba tseo ka lethabo le legolo ka ge a be a ipona
gore bjale o fthlile bofelong bja mathata a gagwe. Ke gore phisegelo ya
gagwe ya go rata go aga motse le Mihloti e fthlile seremong ka gobane ba tlo
"Dikgoneng o bone kgole e le moo a tswago, gomme
e tlositse letshogo le dipelaelo tsa Dikgoneng, tseo di bego di leka go mo
thibela gore a se fthlelele tebanyo ya gagwe; eupsa ga se tsa atlega. Go ima
moo gape go tiisa kgaoganyo ya malapa a mabedi, e lego:
Ke gore bjale Dikgoneng o tlo bale maikarabelo a mafsa a go hlokomela lap a
"Ka baka leo monna o tlo tlogela tatagwe le mmagwe, a
gomarela mosadi wa gagwe, gomme ba tlo ba nama e
fetoga, a tlogela bogologolo gomme a amogela sebjalebjale .
ya go lebana le go hlokega ga thulano ka lapeng Ia Kgoteledi ka morago ga
maatlakgogedi ale a be go a godiswa ke thulano ya bogologolo le sebjalebjale.
ya go ima ga Mihloti e gatelela gore sebjalebjale se tlo amogelwa ka lebaka
Go latela kokwane ya mafelelo ya thulaganyo, tlemollo ya lehuto.
Kgopolo ye, tlemollo ya lehuto, go ka thwe ke tiragalo ya mafelelo fao go
felelago gona. Go ka thwe ke go rungwa ga diphapano le makatika ao a bego
bothata bjola bo bego bo tsositse hlogo bo sa kgone go boela morago goba
0 bolela gore ke fao mathata ka moka a go fapana a rungwago gona. Ke
akaretswa ditiragalo tsa go lebana le karolo ye ya kanegelo. Ditaba tseo di
lebane le dikgaolo tse pedi tsa mafelelo, e lego kgaolo ya Iesomehlano le
kgaolo ya lesometshela. Gape go tlo lemogwa gore ditiragalo tseo ke tse
7.4.1 Kakaretso ya ditiragalo tsa tlemollo ya lehuto
go yo saena. Batswadi ba Mihloti, ba Manganyi, ba thabetse ditaba tseo
mola Kgoteledi le Thola e le dingangele, ba thulana le Dikgoneng ka taba
yeo ya go saena le Mihloti ka ntle le tumelelo ya bona. Kgoteledi o rile go
a iswa bookelong. 0 lokolotswe ka morago ga matsatsi a mahlano.
Moruti Maphutha o tlile ka gae go tla go kgothatsa Kgoteledi gore a buse
pelo, gomme a amogele diphetogo tsa bophelo bja selehono. Kgoteledi ka
pelong, o be a sa kwane le ditaba tseo. Yena o dumetse fela ka go ba tshela
phori mahlong ka ge a be a lemoga gore a ka se kgone go dirolla seo se
diragetsego. Ka bofora o rometse boSeporo ga Manganyi gore ba ye go
ikanne gore lege Mihloti aka goroga, ba ka se dule le yena. Ka lebaka la go
tseba ba lapa labo, Dikgoneng o ile a logela ditaba tseo maano.
kua Mamelodi ka ge a be a tseba gore Kgoteledi a ka se kgone go mo
hlokomela ge a fetsa go belega. 0 gorogile le mosemane, a mo reela leina
lapeng Ia bona la mathomo. Yena o tlisitswe ke mathata ao a mo tshwenyago
ka pelong ya gagwe, ao a kilego a a direla Dikgoneng ka maikemisetso a go
mo thibela go gahlana Ie Mihloti. 0 Iaeditse boitsholo ka go ba lebogisa ka
Go rile go sa setse dikgwedi di se kae pele ga monyanya wa Dikgoneng le
o saletswe ke matsatsi a se makae a go phela, ke ge a kgopela tshwarelo go
Mihloti le Dikgoneng. A kgopela Thola gore a swarane le bona gabotse, ba
ribege tseo di diragetsego. Ka morago ga go tlisa kwano go bana ba gagwe,
modiro wa poloko o fela, bophelo bo ile bja tswela pele. Thola, Dikgoneng
le Mihloti ba phela mmogo bjalo ka bana ba letswele.
ya bogologolo le sebjalebjale ka go tsweletsa lenyalo ke gore ge Dikgoneng
a saena le Mihloti mo sephiring. Taba yeo ya go nyala ga Dikgoneng ka ntle
Ie tumelelo ya mmagwe, Kgoteledi, e tsosa thulano gare ga bona ka lapeng.
"Dikgoneng, ngwanaka, o hlwa o re o a di kgona, eupsa
Iehono gona o dirile matshila ao le Lehlagare a ka se a
gafa. 0 tswa go inyadisa? 0 tla di bona ka gore ke moo
pefelo, a re:
"Nna o ntebelele gabotse. Nna nka se tsoge ke bile
mogadibo wa Mihlotinyana yoo wa gago. Letsatsi le ka
Ka go realo thulano yeo ya boKgoteledi le Dikgoneng ga e na maatla a
se ra gore mathata ka moka ao a be go a diragalela Dikgoneng ka nepo ya go
thibela lenyalo la gagwe le Mihloti, a fedile. Lenyalo Ia Dikgoneng le
feta melao le ditlwaelo tsa bogologolo.
Le ge Kgoteledi a lemogile ka mo bophelo bo fetogilego ka gona, o sa re ·
phetogo yeo ga e lebane le yena; o sa hlomere bogologolo. Go Kgoteledi
la ge a sa thulana le Dikgoneng ge a bona setiftkeiti sa lenyalo la gagwe le
kamogelo yeo ya ditaba ka tatelano ya ditiragalo tse tharo tseo a di
lemoga ka gona gore phetogo yeo e lebane le motho yo mongwe le yo
mongwe. Le yena o swanetse go fetoga.
nama a ka se kgone go kgotlelela phetogo.
Tiragalo ya bobedi, e lego Moruti Maphutha, e bontsha gore
Tiragalo ya boraro, e lego pelego ya ngwana, e supa bophelo bjo
bogologolo tse di sego tsa bale moho Ia mo matsatsing a sebjalebjale.
yeo go ka thwe ga se e felelele ka botlalo ka go bane e tswelela ka morago ga
bolwetsi bja pelo. Go bontsha o ka re bolwetsi bjoo bo hlotswe ke bonganga
bja gagwe bja go gana ge Dikgoneng a ba tswalanya le morafe o sele wa
Batsonga. Ke gore go tioga mathomong a kanegelo a leka ka mekgwa ye e
tshwenyega nako ye telele, aka swarwa ke bolwetsi bja madi a magolo.
bophelo bja selehono. Phetogo yeo ga se ya felelela ka botlalo ka go bane e
o palelwa ke go kgotlelela phetogo ka lebaka la go hloka maatla a go lwa
gape le Dikgoneng. 0 bonagala a fentswe ke go bona setifikeiti sa lenyalo
la Dikgoneng le Mihloti. Ka gona go ka thwe ke kamogelo ya seripa se
sengwe sa pelo ya Kgoteledi mala seripa se sengwe se gana kamogelo yeo
Kgoteledi le Thola. Bona ba be ba ikanne gore Mihloti
re o amogetse phetogo, fela go se bjalo ka pelong ya gagwe.
e ka mo thekgago mo moyeng gore a kgone go retolla pelo ya gagwe ka moka
Tiragalo ye e lebane le phetogo ya pelo ka moka ya Kgoteledi ge a amogela
Maphutha ka lapeng la Kgoteledi ka morago gage a sena go kwa bolwetsi
"Mma, se ise pelo mafisa ka go bane o tla tsosa bolwetsi ...
Ga re tsebe gore Dikgoneng le Mihloti ba gahlane kae le
Se segolo ke ge ba ratana.
fetogile. Re phela mabakeng a sele a go se swane Ie ale a
Gape ketelo ya moruti e na le mohola wo mogolo ka gore e thekga moya wa
(sebjalebjale) ka lapeng la gagwe. Ka tsela yeo moruti o gatelela phetogo ye
e feleletsego ka botlalo ya Kgoteledi ge a amogela sebjalebjale ka pelo ya
Dikgoneng magadi. Taba ya gore Mihloti a gorogele lapeng la gagwe le lefsa
e tiisa gabotse gore sebjalebjale se amogetswe ka lapeng la Kgoteledi.
Phetogo ya pelo ka moka ya Kgoteledi e tswelela gape ka mediro ya gagwe
bona lesedi. W ena ngwana wa Manganyi, ke a bona o
tlile go mphutha le go mpoloka." (Letl.Sl-82).
o kgonne go tlisa phetogo ye e feleletsego ya bophelo bja Kgoteledi. Ka
se phala segologolo.
Tiragalo ye e bohlokwa ka go bane e Iehane le go fediswa ga thulano yela ya
bogologolo (Kgoteledi) le sebjalebjale (Dikgoneng). Ke gore mathata ka
ka thwe ke tlemollo ya lehuto ya kanegelo ya Lentsoane. Ka lebaka leo e na
Polelo yeo e kgonthisisa gore Kgoteledi o amogetse phetogo ya bophelo ka
pelo ya gagwe ka moka ka gobane go laetsa a lemogile gore Dikgoneng le
Mihloti ke batho ba nnete gape bao ba tla mo hlokomelago. Go belegwa ga
lesea go supa go belegwa ga bophelo bjo bofsa gape le !erato ka gare ga lapa
Phetogo ya bophelo bja Kgoteledi e kgonne go fetola bophelo bja Thola gore
le yena a tlogele mekgwa le ditlwaelo tsa segologolo gomme a amogela
e fokola, e lego tse di bego di se bohlokwa mo nakong ya sebjalebjale. Go
setse moya wa gagwe ka go bane wona gao hwe. Ka go realo sebjalebjale se
atlegile, go bolokilwe bogologolo.
ka ditiragalo tse tharo, e lego bolwetsi, Moruti Maphutha le pel ego ya lesea.
phetogo ye e sa felelago ka botlalo ya bophelo bja Kgoteledi. Tiragalo ya
amogela sebjalebjale, ke gore e thusa go thekga moya wa Kgoteledi wo o
bego o lapisitswe ke bongangele bja ge a gana go fetoga. Tiragalo ya boraro
tseo gammogo le kanegelo ye ka boyona. Seo se ra gore e Iehane le mafelelo
a ditaba. Go ka thwe ke seka sa phetogo ye e feleletsego ya Kgoteledi ya
seka sa go fela ga mathata a bogologolo le go tsoga ga bophelo bja
gomme a tsena ka gare ga sebjalebjale. Gape sehloa se tsweletse ka dikgato
tse pedi, e lego go hlokega ga thulano gare ga Kgoteledi le Dikgoneng ka
Kgoteledi ka ditiragalo tse tharo, e lego bolwetsi bja Kgoteledi, ketelo ya
Yona e theilwe godimo ga sereto sa gagwe sa go bitswa, Re molokomong
batswadi ka lebaka la bomorafe, e sego baanegwa ge ba ratana goba mehuta
KGAOLO YA PELE
dikanegelorato e bontshitswe ka go hlalosa ka boripana: (i) moko wa ditaba,
Mabapi le maikemisetso go bontshitswe banyakisisi bao ba setsego ba
Go ya ka tlhaloso ya boMojalefa, go lemogilwe gore
hlalositswe go hlalosa le go hlatholla, gore ke mareo a a fapanego: go
go gatelela mehola ya diphapantsho tsa selo seo se hlalositswego.
le sebopego sa sengwalo ge se na le matlalo a mararo, e lego diteng,
di le gona pele a thoma go ngwala sengwalo. Ditaba tseo di kgokaganywa
KGAOLO YA BOBEDI
Ge go hlaloswa diteng I, go akareditswe diteng tsa Megokgo ya Lethabo le
Malebana le baanegwa go boletswe gore ba arotswe ka magoro a mabedi, e
mongangisi go tswetsa pele maikemisetso a gagwe a go loka mola
KGAOLO YA BORARO
Lethabo, go akaretswa le tikologo ya yona.
Ditiragalo di arotswe ka diripa tse pedi, e lego magoro a ditiragalo le
ditiragalo (ka botsona). Magoro a ditiragalo ke ona a magolo ao a bopago
Ia gare, kganetso ya lenyalo le legoro la mafelelo, lenyalo. Tatelano ya
go lemogwago ka yona gore ke ditiragalo ka botsona ke phetogo ka go bane
e bolela go fetoga ga moanegwa, nako le felo.
Tikologo le yona e arotswe ka dikarolo tse pedi: nako le felo. Mo go nako
fetogago le mabaka le nako ya ditiragalo, ya go elega gape yeo e tsebjago mo
e thomago le mo e felelago gona. Mo go felo go bontshitswe lefelo leo
baanegwa ba phelago go lona le leo ditiragalo tsa sengwalo di diregago gona.
Mafelo le ona go swana Ie ditiragalo a laolwa ke sereiWa.
KGAOLO YA BONE
kgopolo ye thulaganyo gore ke tlhopho ya dithekniki ge di amana seng sa
tsona. Moko wa ditaba go boletswe gore ke molaetsa wa mongwadi wo a
sengwalong ka gobane o swaraganya ditaba tsa thulaganyo gore di be taba
e tee gape le go tlemaganya dithekniki tsa thulaganyo gore di lebane. Ka fao
moko wa ditaba wa Megokgo ya Lethabo ke phetogo ya bophelo.
Mohola wa wona ke go hlopha sengwalo gape le go laola semelo sa
ya kokwane ya thulaganyo, e lego kalotaba gore ke matseno a ditaba tseo di
Gape go akareditswe le tlhaloso ya clemente ya mathomo ya kalotaba, e Iego
Baanegwa ba thulaganyo ba arotswe ka dikarolo tse pedi:
KGAOLO YA BOHLANO
Kgaolo ye e lebane le thulaganyo II. Mo go yona go tsinketswe semelo sa
molwantshwa (Dikgoneng) ke motho wa maemo a mabotse gape wa go hloka
bofokodi. Semelo sa molwantshwa (Dikgoneng), se hlalositswe go ya ka
diphapantshotlaleletso. Go ya ka diphapantshotshwanelo tseo di hlalosago
Gomme diphapantshotlaleletso tsona go boletswe gore ke tlhompho, lethabo,
go se itefeletse le kwelobohloko. Mohola wa diphapantshotlaleletso ke go
molwantshwa, Dikgoneng, ka go somisa dithekniki tse nne, e lego
diphapantshotshwanelo fela. Moakanyetso o re molwantshi ke motho wa
e lego moemedi wa molwantshi, Kgoteledi, ke gore o emela mediro ka moka
di thulantsha mahlakore a mabedi, e Iego la go loka le la go se loke. Tiragalo
ye kgolo ya padi ya Lentsoane ke ya thulano gare ga molwantshwa,
mo go kalotaba ka go somisa dithekniki tse tharo, e lego boipoeletso, moriti
Tikologo e arotswe ka dikarolo tse pedi, nako le felo. Nako ya kanegelo ya
Lentsoane e lebane le karolo e tee fela, e lego nako ya tshwanelo. Nako ya
atmosfere le nako ya seka ga di tswelele gabotse ka go bane padinyana ye e
nepisa Ierato. Mabapi le felo go sekasekilwe mafelo a mabedi, e lego lefelo
Tswetsopele e bohlokwa ka gore e godisa maatlakgogedi gape le go tswetsa
bopilwe ka maeto a mabedi a bohlokwa a go se lekane ka maatla, e Iego leeto
la Kgoteledi la go ya Bopedi le leeto la Dikgoneng Ia go ya go Bareng le
gore le tiisa phetogo ya bophelo bja bogologolo le bja sebjalebjale.
ya boipoeletso go feta tse dingwe go tsweletsa thulano ya bogologolo le
arotswe ke dikgato tse pedi, e Iego go hlokega ga thulano gare ga Dikgoneng
le Kgoteledi ka morago ga go rakwa ga Matsea gape le go ima ga Mihloti.
bophelo bja sebjalebjale ka ditiragalo tse tharo, e lego; tiragalo ya pele ya
bolwetsi bja Kgoteledi, ke yeo e sa felelago ka botlalo. Tiragalo ya bobedi
e bolela ka ga ketelo ya Moruti Maphutha ka lapeng Ia Kgoteledi ke gore ke
phetogo ye e feleletsego ya bophelo bja Kgoteledi. Tiragalo ya boraro ya
ya lehuto ya Megokgo ya Lethabo, ke gore ke mafelelo a thulano ya
Tlhokofalo ya Kgoteledi ke seka seo se emelago phediso ya mathata ka moka
a bogologolo, le go sala go phela ga sebjalebjale. Thulaganyo e rungwa ke
tiragalo ye ya go hlokofala ya Kgoteledi ka gore e supa gore sebjalebjale se
Ditaba tseo di lebanego le thaetlele ya nyakisiso ye, ke tsa lerato. Ke ka fao
ganetswa ke batswadi. Bangwadi ba bangwe ba Sepedi le bona ba ngwadile
ka ga lerato. Ka lebaka leo go ya go akaretswa ditaba tseo di nepisago !erato
Le le tiilego, Noto ya Masogana (Tsebe).
La go nyakisisa molato wa bosenyi, Nnete Fela (Kekana).
Tsebe o rera ka Ierato mo go diteng tsa kanegelo ya gagwe. Lerato leo go ka
thwe ke Ia nnete gare ga baanegwagolo ba babedi ba, Lesibana le Mamahlo.
a tshepisa Mamohla gore a ka se mo hlanogele. Lona le senywa ke ge
dira tsa go se loke.
Mosadinyana le Dikwata, gare ga Lesibana leNora kua Gauteng le gare ga
e mo isa kgolegong. Tshokologo ya gagwe ge a etswa kgolegong e mo fetosa
motho wa go loka go swana Ie mathomong ge a tioga gae, ke gore a lemoga
gore Mamahlo ke moratiwa wa nnete. Ka go realo lenyalo la Lesibana le
Mamahlo le kgonthisisa taba ya gore lerato Ia bona ke la nnete, leo go ka
Mo go thulaganyo, Tsebe o lemosa babadi molaetsa wo o rego, lerato le le
tiilego gare ga Lesibana le Mamahlo le kgonne go tswelela gare ga mathata.
Kekana o bolela ka !erato Ia nnete, e lego Ia motswadi le ngwana, gare ga
Morena Noko le morwedi wa gagwe, Bubbles, le !erato Ia monna le mosadi,
bohlokwa ka gobane mafelelong nnete ya sephiri seo e kgonne go utollwa,
Moko wa ditaba wa kanegelo ya Kekana o lebane le tharollo ya mathata.
maatlakgogedi a nyakisiso ya molato wa bosenyi a kgone go go lela pele.
Kgakeng, le morutisigadi wa kgarebe, Mosa. Lerato Ia bona le be le gola
letsatsi le lengwe le le lengwe ge ba gahlana. Bona ka bobedi ba dirile
dikholofediso tsa gore ba tlo aga motse ge Kgakeng a fetsa dithuto tsa gagwe
tsa borutisi. Kgakeng ge a sena go fetsa dithuto tsa gagwe, o hweditse
mosomo kua Mangaung, Mosa le yena a ya go soma kgauswi le Polokwane.
Baratani ba ile ba timelelana, gwa sala fela lerato la nnete ka dipelong tsa
bagolo ba sekolo mo lengwalong leo, ba ngwala "unknown". Ka tsela yeo
go ka thwe lerato Ia Kgakeng le Mosa ke Ia nnete ka go bane ba arogane ba
gare ga Kgakeng le Mosa ka lebaka la go aroganywa ke mesomo.
Lerato le le ganetswago ke batswadi
Serudu mo go diteng o bolela ka lerato gare ga morwa wa Koribana,
Matsobane, le morwedi wa Matuba, Mmakoma. Baratani ba babedi bao ba
na le tebanyo ya go aga motse. Lerato Ia bona le thibelwa ke batswadi ba
bona ka gobane ba sa kwane go tioga kgale ka taba ya go baka tshemo.
ba kgethele Mmakoma lesogana ka lapeng la Mabele, e lego Thapudi, ka
gobane ke lapa Ia bahumi. Mmakoma ge a sena go lemoga gore o palelwa
ke go nyalwa ke lesogana leo a le ratago, o ipolaya ka go itahlela ka nokeng.
Serudu o nepisa lehloyo gare ga batswadi gore ke phoso go thibela lenyalo
Ia bana ba bona, Matsobane le Mmakoma, ka baka Ia diphapano tsa bona.
Kanegelo ya gagwe e felela ka masetlapelo ka gore baratani ba babedi bao
ga se ba tswelela tebanyong ya bona ya lenyalo, ba hlokofetse. Batswadi ba
Ia gore ba nyaka go kgethela ngwana wa bona monna, Thapudi. Ka lebaka
leo segologolo se paletswe ke go atlega.
Lentsoane, go swana le Serudu, o gatelela lerato leo le ganetswago ke
batswadi, eupsa yena o nepisa kgethologanyo ya merafe. Seo se ra gore
Kgoteledi o gana ge morwa wa gagwe, Dikgoneng, a nyala Mihloti ka
gobane ke kgarebe ya Motsonga. Yena o thulana le Dikgoneng ka taba yeo
ka gore o rata go mo kgethela kgarebe ya Mopedi. Thulano yeo ya setso le
Lentsoane o kgethile lerato leo le lebanego le phetogo ya bophelo, ke gore
go fapana ga merafe gore go nepiswe phetogo yeo. Lerato leo le fetoga
Go ka rungwa ka gore bangwadi ba go fapana ba; Tsebe, Kekana, Dolamo,
lerato leo ba le somisa go tsweletsa melaetsa ye e fapafapanego. Ka tsela
gore merafe e sele ke batho go swana le bona, ke gore ke molokomong.
Gape o kgonne go ba hula mahlo gore lerato Ia mmakgonthe ga le hlaole
le swanetse go ikgethela mosadi mo le ratago gona ka go bane mmapelo o ja
serati, senyakelwa ga a se rate. Seo se ra gore mehla le mabaka di fetogile,
kgethologanyo ya merafe ga e age setshaba, eupsa e a se swalalanya.
4. KGAOLO Y A BONE THULAGANYO 4.1
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’