Keltiese oorledenes en hul grafte is stomme getuie van 'n beskawing wat min geskrewe bronne agtergelaat het
Die Kelte het – volgens tradisionele 19de eeuse hipoteses – sowat 3 000 jaar gelede tot 'n hoogs ontwikkelde beskawing in die hartland van Europa ontwikkel en in die volgende eeue die noorde van die vasteland oorheers. Hulle was veral 'n volk van krygers en ambagsmanne wat eersterangse kunswerke en wapentuig geskep en 'n gevreesde strydmag ontwikkel het. Meer onlangse navorsing, wat genetiese en taalkundige studies insluit en onder meer deur die argeoloog Barry Cunliffe gedoen is, dui egter daarop dat die Keltiese taal sy oorsprong in die uiterste weste van Europa het, en langs die Atlantiese seeroete vanuit die Iberiese Skiereiland noordwaarts versprei het. Die Kelte het dus nie noodsaaklik 'n homogene etniese groep gevorm nie, maar het bestaan uit 'n verskeidenheid stamme vir wie die Keltiese taal en kultuur om verskillende redes aantreklik genoeg was om dit te oorneem.
Die Kelte was gevreesde krygers en die beduidendste teenstanders van Rome. Nogtans het hulle verdeeldheid daartoe gelei dat hulle magsgebied geleidelik by die Romeinse Ryk ingelyf is. Binne 'n enkele dekade het Gaius Julius Caesar se aanval op Gallië 'n einde aan die Keltiese beskawing gemaak. Net in die westelike randgebiede van Europa het Keltiese volke daarin geslaag om hul onafhanklikheid te bewaar.
Die kulturele erfenis van die Keltedom sluit buitengewone religieuse en ander kunswerke asook mites en legendes in wat deur latere Keltiese skrywers versamel en neergeskryf is. Nogtans bly die Kelte in baie opsigte 'n raaiselagtige beskawing.
Die Kelte is die eerste beskawing of etniese groep noord van die Alpe waarvan antieke outeurs 'n naam oorlewer het. Die Griekse handelaars, wat in die 6de eeu v.C. met Kelte in aanraking gekom het, het hulle Keltoi of Galatai genoem.
Vir die Romeine was die Kelte angswekkende barbare en wilde krygers met afskuwelike rituele wat ook menseoffers ingesluit het. Dit is egter duidelik dat die meeste Romeinse skrywers die Kelte eerder in 'n negatiewe lig beskou het as om betroubare beskrywings van hulle leefwyse, godsdiens en ander aspekte op te lewer. Alhoewel die Kelte danksy die Mediterreense invloede al besig was om tot 'n hoogs ontwikkelde, stedelike beskawing te ontwikkel, het hulle as gevolg van die Romeinse en later Germaanse magsuitbreiding hul belangrike rol in die Europese geskiedenis weer kwytgeraak en nooit 'n selfstandige ryk gestig nie. Die Keltiese tale en kultuur het slegs in die westelike randgebiede van Europa bewaar gebly.
Oorspronklik is historiese teorieë ontwikkel wat beweer het dat albei faktore 'n gemeenskaplike oorsprong aandui, maar nuwer teorieë, wat deur genetiese getuienis ondersteun word, bevestig die hipotese dat die Keltiese kultuur na verskillende inheemse volke versprei het wat moontlik nie almal Keltiese tale gepraat het nie. Suiwer etniese definisies word derhalwe in die moderne navorsing nie meer gebruik nie, aangesien dit nou duidelik is dat die Kelte nooit 'n gemeenskaplike etnie of volk gevorm het nie.
Die argeologiese definisie neem die argeologiese getuienis van gemeenskaplike kulturele kenmerke as sy vertrekpunt en beskryf die Kelte as setlaargemeenskappe met 'n gemeenskaplike kultuur en leefwyse, terwyl
die taalkundige definisie die Kelte veral as 'n Middel- en Wes-Europese taalgemeenskap van die Ystertydperk beskou. In die praktyk is dit egter dikwels moeilik om hierdie twee sienswyses suiwer van mekaar te skei.
Die argeologiese definisie steun veral op die kulturele ooreenkomste waardeur die Keltiese stamme in Middel-Europa (in 'n gebied wat van Noord-Spanje tot by Boheme in die huidige Tsjeggië gestrek het) tydens die Jong-Ystertydperk omtrent 500 v.C. gekenmerk was. Die tydperk van die "klassieke Kelte" kom volgens die argeologiese navorsing met die sogenaamde La-Tène-beskawing ooreen wat tussen die 5de en 1ste eeu v.C. groot dele van Middel-Europa oorheers het. La Tène is 'n stad naby die Meer van Neuchâtel in Wes-Switserland waar teen die middel van die 19de eeu ryk argeologiese vondste opgegrawe is. Die La-Tène-beskawing het egter net in 'n gedeelte van die Keltiese taalgebied uitgebrei.
Die verowering van die Kelte deur die Romeinse Ryk het daartoe gelei dat die Keltiese taal (byna) verdring is. Die Keltiese inheemse godsdiens is volledig verdring deur die Romeinse Christendom. In Ierland en Brittanje sou in die laat Middeleeuse 'n herlewing ontstaan van Keltiese kuns. Oudheidkundige belangstelling vanaf die 17de eeu het daartoe gelei dat die term Kelt uitgebrei is, terwyl stygende nasionalisme vanaf die 19de eeu Keltiese herlewings in gebiede veroorsaak het waar die gebruik van Keltiese tale bewaar gebly het.
Die Keltiese taalfamilie is 'n tak van die Indo-Europese tale wat vroeër in groot dele van Sentraal- en Wes-Europa gepraat is, terwyl die antieke Keltiese kuns en argitektuur sterk Mediterreense invloede toon. Die Kelte het egter nooit in 'n gemeenskaplike ryk verenig nie en het ook hul religieuse en ander tradisies met opset nie neergeskryf nie.
Die urneveldbeskawing het omstreeks 850 v.C. ontstaan en toon reeds baie ooreenkomste met die Keltiese beskawing wat sowat twee eeue later begin ontwikkel het. Plekname verwys na 'n taalkundige verwantskap tussen hierdie twee beskawings, terwyl hulle ook dieselfde politieke, sosiale en militêre strukture ontwikkel het.
Naas die militêre sfeer het ook die landbou voordeel getrek uit die nuwe tegniese vaardighede, en nuwe gereedskappe soos sekels en ploeë dui daarop dat landboumetodes verbeter is. Danksy veeteelt en die toepassing van 'n rotasiestelsel het mense 'n hoër lewenstandaard geniet, en die bevolking het vinniger begin groei.
Omstreeks 700 v.C. begin die oorgang van die urneveld- tot die sogenaamde Hallstattbeskawing wat na die dorp Hallstatt, 'n belangrike argeologiese vindplaas in Oostenryk, vernoem is en deur die invoering van die ystervervaardiging gemarkeer word. Die Hallstattbeskawing was die eerste suiwer Keltiese beskawing in Europa en het saam met sy opvolger, die La-Tène-beskawing, oor die hele Keltiese tydperk gestrek wat rofweg met die Europese Ystertydperk ooreenstem.
Die eerste Keltiese beskawing in Europa is vernoem na 'n afgeleë dorp in die Oostenrykse Salzkammergut-streek. Argeoloë het hier in 1824 'n aantal Vroeg-Keltiese grafte ontdek. Die sowat 2 000 grafte en urne dateer uit die tydperk tussen die 8ste en 6de eeu v.C.
Die Oostenrykse Alpe het destyds vanweë hul maklik ontginbare soutbronne tot een van die vroegste Europese sentra van die soutmynbou ontwikkel. Insouting was die belangrikste metode om kos vir die wintermaande te preserveer, en sout het sodoende tot 'n gewilde handelsware ontwikkel wat deur die plaaslike Keltiese gemeenskappe uitgevoer is.
Die Keltiese samelewing van hierdie periode was deur 'n hoogs ontwikkelde maatskaplike struktuur en hiërargie gekenmerk; net soos die grafte van krygers het ook dié van werkers en ambagsmanne 'n groot hoeveelheid waardevolle gegewens vir die argeoloë opgelewer.
Een van die grootste bekende nedersettings is die sogenaamde Heuneburg naby Hundersingen (Duitsland). Sy opvallende versterking – 'n baksteenmuur met talle torings aan die noordelike kant – het in die 4de en 3de eeu v.C. ontstaan en dui daarop dat die boumeester uit die suide van Europa gekom het of ten minste daar opgelei is. Hierdie Grieks-Mediterreense boustyl was 'n uitsondering in die gebiede noord van die Alpe; dit bestaan uit 'n Akropolis-agtige sentrum wat deur 'n dorp omring word. Griekse keramiek, amfore en snawelkanne asook Etruskiese, Griekse en Fenisiese kosbaarhede lewer net soos die argitektuur bewys van die kulturele invloede uit die Mediterreense gebied.
Die 5de eeu v.C. was 'n periode van betekenisvolle veranderinge op sosiale, kulturele en politieke gebied. Met die sogenaamde La-Tène-beskawing, wat na 'n dorp in Wes-Switserland vernoem is, het die Keltiese kuns, kultuur, ekonomie, krygskuns en magsuitbreiding sy hoogtepunt bereik. In die 1ste eeu v.C. het die Romeine die meeste Keltiese gebiede in Europa verower, en met hul geleidelike romanisering is 'n einde aan die Keltiese beskawing gemaak.
La Tène, 'n dorp aan oewer van die Switserse Meer van Neuchâtel, was 'n beduidende religieuse sentrum van die Keltiese wêreld: In teenstelling met Hallstatt en sy grafte het argeoloë op die grond die meer, wat tydens die 19de eeu gedeeltelik drooggelê is, duisende votiefgawes (offergifte) ontdek wat hier ter ere van die Keltiese gode versink is.
Terwyl die praalgrafte en adellike nedersettings in die westelike Hallstattgebied binne enkele generasies verdwyn het, het die Middelryngebied met die berglandskappe van Hunsrück en Eifel net soos Boheme en Champagne tot die nuwe sentrums van die Keltiese kultuur ontwikkel. Navorsers neem aan dat die Etruskers ná 'n aantal militêre neerlae teen die Grieke in Suid-Italië begin het om hulle op die handel met Europa noord van die Alpe te konsentreer. Die Veneters het as kulturele en ekonomiese middelmanne vir die kontak met die Oos-Hallstattgebied van die Keltiese wêreld gedien.
Omstreeks 3 000 v.C. het krygslustige Protokeltiese stamme skielik in Sentraal-Europa opgedaag en 'n ernstige bedreiging vir die plaaslike beskawings van boere en jagters gevorm. Oor 'n tydperk van sowat 1 000 jaar het die aggressiewe Keltiese krygers die oorspronklike bevolkings oorheers en geleidelik ook met hulle begin vermeng. Omtrent 1 800 v.C. het die eerste Keltiese stamgroepe hulle in Wes-Europa gevestig en binne twee eeue groot dele van die huidige Duitsland, Frankryk en Spanje oorheers.