Boek van die maand: 'Die nag ruik na spoed' deur Schalk Schoombie | Maroela Media
Ontrafel is 'n gedagte wat by my opkom as ek aan Schalk Schoombie se skryfwerk dink. Moontlik omdat hy so behendig soveel leidrade in die tekstuur van sy skryfwerk inweef. Wat nie net die skryfwerk heg en gelaagd maak nie, maar die leser lei én tart om natuurlik allerlei afdraaipaadjies laat vat. Om uit te pluis.
So was dit die geval met sy "sprokie vir 'n stadsmens", die subtitel van Boomkastele, sy debuutroman in 2015, en twee jaar later met Rooi haring, sy speurroman in 2017. In eersgenoemde, 'n verhaal wat afspeel in 'n boomryke buurt wat ook die plek is van "honderde, duisende klein dramatjies" – van inbrake tot familietwis, van misdaad tot afloerdery en vetes en hartseer – tower hy newe-werklikhede op waarin sy karakters aan die voorhande werklikheid kan ontsnap; en in laasgenoemde moet 'n mens fyn lees om te onderskei tussen vis en vlees, en uiteraard bedag wees op die spreekwoordelike "red herring".
Wat 'n mens nie uit die oog moet verloor nie, is Schoombie se werk op en vir die verhoog. In die 1980's was hy eers vir Kruik en toe vir Truk in menige rol op die verhoog en later was hy dramaturg met stukke soos Gesplete tong (2003), Wetters (2004), Samoerai (2008), Liefde, Anna (2012) en My Japan (2012). Daarby het hy vir TV geskryf.
Vaardighede versamel oor jare weef hy nou in sy eerste bundel kortverhale in wat verlede jaar by Protea verskyn het: Die nag ruik na spoed, wetenskapfiksie vir volwassenes, wat op die agterplat beskryf word as "'n versameling blitsige futuristiese verhale in vaartbelynde Afrikaans". Dit is nie net 'n "gatskop verteltrant" wat ter sprake is nie, maar ook filmiese kwaliteite wat hy inbring in dié 12 netjies geweefde kortverhale, gereed vir ontrafeling.
Besinnend gaan Schoombie te werk – wanneer hy skryf oor dinge soos dit is, en des te meer wanneer hy skryf oor dinge wat nié met die fisieke en ervaarbare verband hou nie. En dan gaan dit nie soseer oor futuristiese beskrywings nie – Schoombie skryf nie net oor futuristiese outomate sonder vingernaels ("Lotusblom") nie, maar ook oor die hede (oor 'n gesin en 'n hond in "Volle positiewe") én die verlede, soos oor antieke outomatons ("Sinkronisityd") en die verskynsel van sinchronisiteit wanneer uurwerke in samehang tik.
Sy besinning sluit egter vir die leser 'n wêreld van die metafisika oop – 'n wêreld waarin die leser gepor word om ontrafelend te gaan soek na die verbande tussen bestaan soos ons dit ken en watter bestaan daar nog moontlik is.
"Volle positiewe" is 'n heerlike en humoristiese verhaal van 'n pa, ma en seun wat kennis maak met die radikale gedragsterapie van Skinner aan die hand van 'n meestergraadstudent in sielkunde wat twee weke lank by hulle aan huis vertoef. Of hulle ander moontlikhede as hul disfunksionele bestaan gaan volg, is 'n ope vraag, maar nietemin is hulle deeglik daaraan blootgestel.
Schoombie se bundel kortverhale is nie bedoel om in een sitting of oor 'n naweek afgerammel te word nie. Beste is om een verhaal op 'n slag te lees en ontrafelend en besinnend daarmee om te gaan, om dit te oordenk, soos Proust van "maxims" gesê het: Lees dit stadig, maak die boek en jou oë toe en begin dink.
Die loon is dat 'n mens op dié manier des te meer onder die indruk kom van Schoombie se fyn visuele waarneming (by uitstek in die laaste verhaal, "Lotusblom"), sy sjarmante omgaan met taal en sy kennis van menslike gedrag. Hy is 'n skrywer wat fyn weef, en een wat verdien om wyd gelees te word. En om veel wyer erkenning te kry.
Schalk Schoombie se bundel kortverhale, Die nag ruik na spoed, word uitgegee deur Protea. Die boek kos R200.