Hierdie stelling is ewe geldig vir Suid-Afrika: dit is nie soseer die geskrewe grondwet wat bepalend vir die samelewing is nie, maar dikwels juis die teenoorgestelde: dat die kragte en gebeure van die aard wat in die vorige paragraaf genoem is, bepalend vir die konstitusie is. Die grondwet is aan hierdie kragte uitgelewer. Hierdie waarheid dring selfs tot die vroomste (eertydse) predikers van die grondwetlike mitologie deur. Daarom vind ŉ mens ŉ bykans koddige, dog patetiese ommekeer in hulle retoriek. In plaas daarvan om hulle soos tevore in vaste vertroue op die kragtige beskermende grondwet te beroep, doen hulle nou die teenoorgestelde. Hulle roep ons op om die grondwet te verdedig. Nou is dit, anders as tevore, nie meer die kragtige grondwet wat ons beskerm nie, maar die teenoorgestelde: dit is ons wat die grondwet moet verdedig. Die eertydse kragtige beskermer, roep nou na sy voormalige vermeende beskermlinge om hulp.
De Klerk en sy betreklik verwese span onderhandelaars kon na alle waarskynlikheid veel beter by die onderhandelings presteer het. Nogtans moet De Klerk nie verkwalik word vir die stap wat hy gedoen het om die reeds terminale blanke bewind se einde finaal te verseël nie. Daar was geen ruimte meer vir Afrikanervryheid binne daardie garnisoenstaat nie. Dit moes beëindig word as die noodsaaklike eerste voorwaarde sodat ander Afrikaners kon begin werk vir nuwe vorme van sinvolle Afrikanervryheid anderkant die eertydse blanke minderheidsbewind. Waarvoor De Klerk en sy prediking van die grondswetlike heilsleer wel grondig verwytbaar is, is die skep en instandhou van die valse en verlammende geloof in die grondwet. Die aanduidings is egter sterk dat dié onsin nou finaal uitgespeel en uitgebak is.
Die dwaling van die grondwet-heilsleer word nie alleen uitgewys vir wat dit is nie, maar daar word ook simpatie geskep vir die rede waarom die dwaling tot stand gebring is: die verkrummeling van die onwettige, onsmaaklike en onvry apartheidspolisiestaat.
2) Dat ‘n positiewe toekomsbeeld ‘n voorvereiste vir kollektiewe optrede is. Die grondwet-heilsleer wat voorgeloop is deur “wigte en teenwigte” het die nodige positewe toekomsbeeld geskep wat Afrikaners oorreed het om die regte ding – die beindiging van die Apartheistaat – te doen.
Honderde duisende Afrikaners het dié land vir goed verlaat omdat hulle nie die ‘toekoms’ soos de Klerk kon insien nie.
Hartlike dank aan diegene wat hierdie bydrae gelees en in die besonder aan diegene wat daarop kommentaar gelewer het. Ek hoop om in toekomstige bydraes op aspekte wat in die kommentaar genoem is, te reageer.