Dimiliyone tsa batjha ba Maafrikaborwa ba qheletswe ka thoko ho beng le seabo diketsaholong tsa ikonomi mme ka lebaka la seo ba iphumane ba le ka mosing ho tsa khiro, sena se bake ho nyahama le ho se natswe ho tsa ikonomi. Dipalopalo tse hodimo tsa batjha ba hlokang mesebetsi di bolela hore ha ba fumane boitsebelo kapa boiphihlelo bo hlokehang ho kganna le ho isa ikonomi ena pele. Tlhokeho ena ya boitsebelo e na le ditlamorao tse mpe tsa nako e telele ikonoming ya rona.
Afrika Borwa ka tlhokeho ya jwale ya boitsebelo le boiphihlelo mmoho le menahano e mabapi le melao e thata ya tsa basebetsi, e etsa hore beng ba bang ba mesebetsi ba be lesisitheho ho hira batjha. Jwalo ka mongamosebetsi Afrika Borwa, o na le monyetla o moholo wa ho nyolla ho hirwa ha batjha ba batlang mosebetsi.
ETI ke tsela ya ho kgothaletsa beng ba mesebetsi ho hira batjha ba ntseng ba batlana le mesebetsi. Le qadile ho sebetsa ka la 1 Pherekgong 2014.
Melemo e ka kgolwang ke beng ba mesebetsi ke efe?
E tla fokotsa ditjeo tsa ho hira batjha ka tsela ya ho arolelana ditjeo le mmuso, ka ho o dumella ho fokotsa bokaalo ba Pay-As-You-Earn (PAYE) boo o bo lefang mme sena se etse hore moputso wa mosebetsi o se amehe.
Mohlala, beng ba mosebetsi ba ingodiseditseng PAYE, mme ba hira motho kgwedi kaofela ya Hlakola 2014 mme a fumana R2000, o tla fumana kgaolelo ya R1000 sekolotong sa hao sa kgwedi ka nngwe sa PAYE (ha feela e le hore mosebetsi o ikamahanya le ditlhoko tsa molemo ona mmoho le ditlhoko tse ding tse setseng). Ho fumana lesedi le leng mabapi le ka moo ETI e sebetsang ka teng, tobetsa mona.
Beng ba mosebetsi ba tla kgona ho tseka kgothatso ena nako e kana ka dikgwedi tse 24 bakeng la basebetsi bohle ba amehang. Tobetsa mona ho fumana lesedi le fetang lena.
Bokaalo ba kgothatso bo fapana ho latela moputso o leshwang mosebetsi ka mong ya amehang le hore mosebetsi eo ya amehang o ne a hirilwe dikgweding tsa pele tse 12 kapa dikgweding tsa bobedi tse 12 tsa lenaneo lena la ETI. Tobetsa mona ho fumana lesedi le fetang lena.
Kgothatso ena e tla sebetsa mmoho le mananeo a jwale a mmuso a nang le maikemisetso a tshwanang a kang ditumellano tsa boithuto mosebetsing (learnerships).
Sepheo sa ETI ke ho bebofatsa khiro e eketsehileng ya batjha ba ntseng ba batlana le mosebetsi.
A ingodiseditse Lekgetho la Basebetsi (PAYE), kapa o tlameha hore a be a kgona ho ka ingodisetsa PAYE (mohlala: mongamosebetsi a ke ke a ikgethela ho ingodisetsa ETI feela, o tlameha hore a kgotsofatse ditlhoko tse ding tsa boingodiso)
E se setheo sa setjhaba se lenaneng la Shejule ya 2 kapa 3 ya Molao wa Botsamaisi ba Ditjhelete tsa Setjhaba (ntle feela le ditheo tseo tse hlwailweng ke Letona la Ditjhelete ka Tsebiso Koranteng ya Mmuso)
A fanyehilwe ke Letona la Ditjhelete ka lebaka la ho tlosa mosebetsi moo a neng a le teng kapa ka ho se ikobele boemo ho ya ka moo bo tla beng bo laetswe ka teng ke Letona ho ya ka molao.
Keletso ya Bohlokwa: Ho fumana hore na o mongamosebetsi ya ka unang molemo wa sena tobetsa mona.
Ke tseba jwang hore mosebetsi a ka una molemo wa sena?
Keletso ya Bohlokwa: Ha ho moedi palong ya basebetsi ba angwang ke sena bao o ka ba hirang.
Motho ka bomong ba hae o monyetleng wa ho una molemo wa sena ebang -
A na le bukana ya boitsebiso ya Afrika Borwa (ID), phemiti ya bophaphathehi ba sepolotiki kapa ID e ntshitsweng ho latela dintlha tsa Molao wa bophaphathehi
A le dilemo tse 18 ho isa ho 29 (ka kopo hlokomela hore moedi wa dilemo o ka se sebetse ebang mosebetsi a fana ka ditshebeletso haholoholo ka hara sebaka se ikgethang sa ikonomi (SEZ), ho mongamosebetsi ya sebetsang ka hara SEZ, kapa ebang mosebetsi a hirilwe ke mongamosebetsi ya sebetsang indastering e hlwailweng ke Letona la Ditjhelete)
E se mosebeletsi wa ka lapeng
E se “motho ya tsebanang” le mongamosebetsi
E le motho ya kileng a hirwa ke mongamosebetsi kapa motho ya amanang le mongamosebetsi ka la kapa ka mora la 1 Mphalane 2013 mme
A lefilwe bonnyane ba moputso bo amang mongamosebetsi ya jwalo kapa ebang bonnyane ba moputso bo sa sebetse mona, a lefilwe moputso o lekanang le R2 000 (moo mosebetsi ya monyetleng wa ho una sena a ileng a hirwa nako ya dihora tse 160 ka kgwedi) mme tjhelete eo e sa fete R6 000.
• Mongamosebetsi a etsa tseko ya ETI bakeng la mosebetsi ya monyetleng wa sena mme a fumana moputso o ka tlase ho moedi o behilweng (kapa tjhelete e ka tlase ho R2 000 moo moedi ona o sa sebetseng teng). Ho tla behwa kotlo e lekanang le 100% ya ETI e ileng ya tsekelwa mosebetsi oo. Sena se tla etsa hore ho be le kgaello lekgethong la mosebetsi mme ho ka nna ha ba le tswala le dikotlo tse ding ho ya ka dintlha tsa Molao wa Tsamaiso ya Lekgetho.
• Mongamosebetsi o nkuwa a tlositse mosebetsi moo a neng a le teng hore a hire e mong ya tlang ho ba monyetleng wa ho tseka menyetla ena. Ho tla ba le kotlo ya R30 000 bakeng la mosebetsi ka mong ya tlositsweng moo a neng a le teng.
Monyetla ona o tla ba teng ho fihlela neng?
Mongamosebetsi o kgona ho etsa tseko ya monyetla ona nakong ya dikgwedi tse 24 molemong wa basebetsi bohle ba angwang ke sena.
O hloka thuso?
Keletso ya Bohlokwa:Ka nako e nngwe ho ka ba thata ho utlwisisa difomula mme ka hoo re na le tataiso ya mohato ka mong wa ETI, tobetsa mona.