“Reg voor V/K Roos het Colley gelê. Toe sê ek vir hom ‘Hier lê ’n Generaal’. Die Jager sê: ‘Ja, dit is ’n Generaal’. Dit was nog in die geveg. Toe het ons op die krans gestap. Toe het die agterste mense uitgekom en alles gebuit. Colley se mondering was alles weg toe ons terugkom. Ek kry toe daar twee oorlogskorrespondente, die een was gewond aan sy arm. Die een kon bietjie Afrikaans praat. Hy vra toe dat ek hom na die offisier toe moet neem. Ek bring hom toe by V/K Roos en hy vra verlof om na hulle laer te gaan om ’n rapport weg te stuur na Engeland van die slag. V/K Roos sê toe vir hom: ‘Hier is ’n Generaal. Hulle sê dit is Colley.’ Hy sê toe Colley was by die kommando. Toe het ons met hom na die lyk gegaan en hy sê toe: ‘Ja, dit is Colley’ en gaan aan die huil.
Opmerking: Glen Louwrens het verklaar dat sy oupagrootjie, Jacobus Louwrens, generaal Colley se knope afgesny het. Hy was egter opdrag gegee om dit weer aan te werk en is ook daaroor gestraf. Daar word gespekuleer dat hy gedink het hy geregtig op die knope as ’n aandenking was, aangesien hy Colley geskiet het.
“Ons stap terug en kyk na mekaar, byna nie herkenbaar nie, so swart is ons van die kruitrook. Ek stap nou terug deur die pannetjie na die gewonde Muller in die verlate skans van die Engelse. Daar lê ’n hele aantal Skotte, dooies en gewondes. Veral word my aandag getrek deur ’n mooi man met grys hare daar aan die westekant van die pannetjie. Hy leef nog, en sy groot wit helm het eenkant toe weggerol.
“Ek sê vir myself: Dit is g’n gewone soldaat of gewone offisier nie. Moontlik ’n predikant, ’n kapelaan.
“Die koeël is skuins bo die regteroog in en agter die linkeroor uit. Die hoof beweeg heen en weer sodat die helm telkens afval. Drie keer het ek dit op sy gesig teruggesit. Maar toe stap ek na die put aan die kant van die pan wat blykbaar vroeër die oggend deur ’n (swart man) gegraaf is op soek na drinkwater. Toe ek daar kom, sê die manne dat die sterwende man volgens die (swart man) die Britse generaal is. Ek het dit nie geglo nie, en na ek ’n bietjie water gedrink het gaan ek terug na die ‘predikant’. Ek neem weer die helm om dit oor die man se gesig te hou. Toe ek sien hier kom Generaal Piet Joubert en sy oom Frans.
“‘Petrus,’ sê die Generaal, ‘neem bietjie die hoed van die man se gesig weg.’ Ek doen dit en toe sê Joubert: ‘Ja, dit is generaal Colley: Ek het hom tevore ontmoet.’ ’n Paar oomblikke staan ons so stil. Toe sê die Generaal: ‘Oom Frans, dit is Sondag, hou vir ons ’n kort diens: hier staan ’n hele aantal manne.’
“Oom Frans haal ’n Bybeltjie uit sy sak, lees ’n paar verse, en gaan toe voor in die gebed. En onder die gebed bemerk ek dat Colley, oor wie se gesig ek die helm hou sy laaste asem uitblaas.”
“Bo was daar ’n holtetjie op die gelykte van die berg, en daar was water. Toe ek terugkom, was die Engelse wat nie gewond was nie (’n hele klomp het hulle as lyke aangestel toe ons die vlugtende soldate ja) besig om water vir die gewondes aan te dra. By een van die skansies lê daar ’n dode – ‘Daar is Colley’, hoor ek. Hy het nog ’n paar maal na sy asem gehyg en toe was hy dood. Dapper het hy aan sy dood gekom, want hy lê by die voorstes wat doodgeskiet was.
Dit is baie ooglopend dat Hamilton enige moontlike geleentheid benut om die Boere in ’n negatiewe lig te stel. Enkele voorbeelde word hieronder genoem:
Luitenant Hamilton het ook in hierdie vertellings nagelaat om te noem dat ’n Boer sy pols gespalk en met sy rooi nekdoek verbind het. In 1911, tydens ’n inspeksietoer in Suid-Afrika, het generaal Hamilton na hierdie rooi sakdoek verwys. Een van die gehoor, JHJ Wessels, staan toe op en roep uit dat hy die skenker was. Later het Hamilton aan hom ’n nuwe sakdoek in ’n gegraveerde silwer houer gestuur.
Dit is ooglopend dat die mite oor generaal Nicolaas Smit se rol tydens die Boere-aanval op Majuba, ondersteun en moontlik selfs ontstaan het uit sy optrede op die berg tydens herorganisasie en ook tydens sy gesprekke met Britse offisiere en nuuskorrespondente, na die geveg. Dit is onduidelik hoekom hy die Britte hieroor, asook oor die getalsterkte van die Boere, mislei het.
In hierdie deel is daar gepoog om na al die klagtes van Britse kant af, te verwys. Daar word twee insidente vermeld waar jong Boere gewonde Britse offisiere wou skiet, maar in beide gevalle het ouer Boere hulle verhinder. Daar was ook beweringe van roof van persoonlike besittings deur Boere. Daar is egter ook, aan die hand van ’n voorbeeld, daarop gewys dat die Britte se klagtes wel met ’n tikkie sout geneem moet word. Hierdie oënskynlik negatiewe insidente word spesifiek vermeld, en wel om die volgende rede. Oorlog, selfs ’n roemryke oorwinning soos by Majuba, moet nie verromantiseer word nie. Lelike dinge gebeur tydens oorlog, insluitende wangedrag deur eie magte. Die Boere-helde van weleer was nie hemelse – of superwesens nie – hulle was gewone mense, wat ook bang was in ’n geveg, soms misgeskiet het, by tye swak oordeel aan die dag gelê het en in enkele individuele gevalle selfs wangedrag geopenbaar het. Dit is nie ’n negatiewe nie, bloot ’n realiteit. Dit is juis die feit dat feilbare mense kon verrig wat by Majuba gebeur het, wat dit so besonders maak.