Die hiernamaals, ook genoem die lewe ná die dood, is die begrip dat ’n wesentlike deel van ’n individu se persoonlike identiteit of bewustheid voortleef ná die dood van die fisieke liggaam. Volgens verskillende idees van die hiernamaals kan die deel wat ná die dood voortleef die siel of gees wees wat ’n persoonlike identiteit behou of, aan die ander kant, dalk nie soos in die Indiese nirwana. ’n Geloof in die hiernamaals, wat naturalisties of bonatuurlik kan wees, is in teenstelling met die geloof in vergetelheid ná die dood.
In sommige sienings vind hierdie voortbestaan dikwels plaas in ’n spirituele ryk. In ander gewilde sienings word die persoon in die huidige lewe herbore en begin hy die lewensiklus van voor af, waarskynlik met geen herinnering aan wat hy in ’n vorige lewe gedoen het nie. Volgens laasgenoemde siening kan sulke hergeboortes en sterftes oor en oor plaasvind totdat die individu ’n spiriturele ryk betree. Belangrike sienings van die hiernamaals kom voor in godsdiens, esoterie en metafisika.
Volgens sommige geloofstelsels, soos die Abrahamitiese tradisie, gaan afgestorwenes na ’n spesifieke bestaansvlak ná die dood soos deur God of ’n ander Goddelike oordeel bepaal, gebaseer op hul dade en geloofsooruigings terwyl hulle gelewe het. In teenstelling daarmee word die aard van die voortgesette bestaan in stelsels van reïnkarnasie, soos in die Indiese gelowe, regstreeks bepaal deur die dade van die individu in die vorige lewe eerder as deur die besluit van ’n ander wese.
Teïste glo gewoonlik die een of ander lewe wag op mense ná hul dood. Lede van sommige algemene nieteïstiese gelowe glo ook in ’n hiernamaals, maar sonder verwysings na ’n godheid. Die Sadduseërs was ’n antieke Joodse sekte wat weer geglo het daar is ’n God, maar nie ’n hiernamaals nie.
Die hemel word dikwels beskryf as ’n "hoër plek", die heiligste plek en ’n paradys (in teenstelling met die hel, die onderwêreld of die "lae plek") en is vir aardse wesens toeganklik volgens uiteenlopende standaarde van goddelikheid, goedheid, vroomheid of ’n ander deugsaamheid, of eenvoudig deur die wil van God. Sommige glo in die moontlikheid van ’n hemel op aarde in ’n volgende wêreld.
In Indiese gelowe word die hemel beskou as Svarga loka, ’n oorgangsplek vir regverdige mense. Daar is sewe positiewe streke waarheen die siel ná die dood kan gaan, en sewe negatiewe streke. Nadat die siel in ’n spesifieke streek gebly het, word dit in verskillende lewensvorme herbore na gelang van sy karma. Dié siklus kan verbreek word nadat ’n siel sy moksja of nirwana bereik het.
Die hel is in baie godsdienste en volkstradisies ’n plek van foltering en straf in die hiernamaals. Sommige godsdienste beeld die hel uit as ’n ewige plek, en ander as ’n tussentydse tydperk tussen reïnkarnasies. Dié tradisies beskou die hel gewoonlik as ’n ander dimensie of as iewers onder die aardoppervlak. Ander bestemmings ná die dood sluit in die vagevuur en limbo.
Tradisies wat nie die hiernamaals as ’n plek van beloning of straf beskou nie, beskryf die hel bloot as die blyplek van die afgestorwenes, die graf, sjeool of doderyk, wat onder die aardoppervlak geleë is.
Die hiernamaals het ’n belangrike rol gespeel in die antieke Egiptiese godsdiens. Dié geloofstelsel is een van die vroegstes in die opgetekende geskiedenis. Wanneer die liggaam gesterf het, het dele van die siel bekend as die ka (’n weergawe van die liggaam) en die ba (persoonlikheid) na die Koninkryk van die Dooies gegaan. Terwyl die siel in die paradys was, het Osiris geëis dat werk gedoen word as vergoeding vir die beskerming wat hy verskaf het. Standbeelde is dus in die graftombes geplaas om as plaasvervangers vir die afgestorwenes op te tree.
Om ’n mens se beloning in die hiernamaal te kry was ’n veeleisende beproewing – dit het ’n sondelose hart vereis, asook die vermoë om towerspreuke, wagwoorde en formules uit die Dodeboek te ken. In die Doeat (doderyk) het Anoebis die oorledene se hart geweeg teen die veer van waarheid en geregtigheid uit die hooftooisel van die godin Maät. As die hart ligter as die veer was, kon die oorledene voortgaan na die paradys, maar as dit swaarder was, sou die god Ammit die liggaam eet.
Daar is ook geglo die enigste manier om ’n lewe ná die dood te hê was dat ’n persoon gemummifiseer en in ’n sarkofaag begrawe word. Net as die liggaam reg gebalsem en begrawe is, kon al die elemente van die oorledene soos die ka, ba en ach (intellek) weer bymekaar uitkom. Dan kon die dooies weer lewend word in die paradys en die son vergesel op sy daaglikse reis. Vanweë die gevare wat in die hiernamaals gewag het, is die Dodeboek by die liggaam in die graftombe geplaas saam met juwele en kos. Hulle het ook die Mondopeningseremonie gebruik om die mond van die oorledene se standbeeld of mummie ritueel oop te maak sodat die persoon in die hiernamaals sou kon asemhaal, eet en praat.
Op 30 Maart 2010 het ’n woordvoerder van die Egiptiese departement van kultuur beweer ’n groot rooi granietdeur is in Luxor ontdek met inskripsies deur Oeser, ’n magtige raadgewer van die 18de Dinastie se koningin Hatsjepsoet, wat van 1479 v.C. tot 1458 v.C. regeer het. Daar word geglo die vals deur is ’n "deur na die hiernamaals". Volgens die argeoloë is dit in Romeinse Egipte in ’n struktuur herbruik.
Die god Hades was in die Griekse mitologie bekend as die koning van die onderwêreld, ’n plek waarheen siele ná die dood gegaan het. Hermes, die boodskapper van die gode, sou ’n afgestorwene se siel neem na die onderwêreld, wat ook Hades genoem is. Hy sou die siel op die oewer van die Styx, die rivier tussen die lewendes en die dooies, los.
Die Elysion was die plek waarheen siele gegaan het as die afgestorwene ’n rein lewe gelei het. Daar was groen velde, valleie en berge; almal was rustig en tevrede; en die son het altyd geskyn. Tartaros was vir die mense wat die gode belaster het of bloot opstandig en bewustelik boos was. Die Affodilveld was vir ’n verskeidenheid siele: dié wat net soveel goeie dade gedoen as sondes gepleeg het, dié wat besluiteloos was of nie geoordeel is nie. Die Veld van Straf was vir mense wat dikwels sonde gepleeg het, maar nie so erg dat hul siele Tartaros verdien het nie. In Tartaros is die siel gestraf deur dit met lawa te brand of op ’n folterbank uitmekaar te trek.
Sommige Griekse legendes is toegelaat om die onderwêreld te besoek. In die mite oor die 12 take van Herakles word die held Herakles (of Hercules) byvoorbeeld na die onderwêreld gestuur om die driekoppige waghond, Kerberos, te vang as een van sy take. In Die Droom van Scipio beskryf Cicero iets wat na ’n buiteliggaamlike ervaring klink: van die siel wat hoog bo die aarde reis en van ver af op die klein planeet neerkyk. In Boek VI van Vergilius se Aeneis reis die held Aeneas na die onderwêreld om sy pa te sien. Daar aanskou hy die onderskeie dele van die onderwêreld. Sy pa wys hom ook al die toekomstige helde van Rome wat sal lewe as Aeneas sy roeping vervul en die stad bou.
Die hugr is beskou as die deel wat ’n liggaam ná die dood verlaat, moontlik nadat die liggaam heeltemal ontbind het.
Die graf is dikwels beskryf as die plek waar die dooies woon. Kos en bier is vir hulle uitgesit. Dit bots met ’n ander geloof, en dit is dat afgestorwenes op ’n reis gegaan het na die doderyk, wat in ’n berg, aan die ander kant van die see, in die hemele of in die onderwêreld kon wees. Geen logiese verband is al tussen dié twee uiteenlopende idees gevind nie.
Volgens antieke letterkunde, die oudste bronne met inligting oor die Noorse idee van die hiernamaals, word verskillende ryke vir afgestorwenes beskryf. Van die bekendstes is:
Helgafjell, die "heilige berg", was een van die plekke in Wes-Noorse bronne waarheen afgestorwenes gegaan het. Dit kon ’n nabygeleë berg wees en is as so heilig beskou dat niemand daarna kon kyk sonder om eers sy gesig te was nie. In die heilige berg kon die afgestorwenes dieselfde soort lewe lei as toe hulle nog geleef het. Sommige sieners kon na die berg kyk en ’n plek van warmte, drinkgoed en ’n geselsery sien.
In sterk kontras hiermee was die Hel, of Hel se ryk, die ondergrondse ryk wat regeer is deur die gelyknamige blou-en-swart vroulike reus. Naby Hel se ryk was Náströnd, wat beskryf is as ’n plek van donkerte en afgryse. Dit was van die wêreld van die lewendes geskei deur ’n vinnig vloeiende rivier wat die dooies moes oorsteek. In sagas word vertel vegters was so bang vir dié plek dat hulle hulself soms met hul spiese gesteek het voor hulle doodgegaan het om Hel te laat dink hulle het ’n heldhaftige dood op die slagveld gesterf.
Valhalla was die god Odin se saal waar die helfte van die soldate wat op die slagveld dood is, versamel het as die einherjar (elitemag), wat moes fiks bly vir die finale slag tussen goed en kwaad. Dit lyk of Valhalla iewers in die hemele geleë was. Dit was hoofsaaklik ’n plek vir mans. Die vroue wat daar gewoon het, was die Walkure, wat die gesneuwelde soldate op die slagveld bymekaargemaak en na Valhalla gebring het, waar hulle vir die soldate heuningbier geskink het.
Fólkvang was ’n veld waar die godin Frøya gewoon het saam met die ander helfte van soldate wat op die slagveld dood is.
Daar is min inligting oor waarheen vroue gegaan het, maar beide Helgafjell en Hel se ryk moes oop gewees het vir hulle. As gekyk word na die groot geskenke wat ná hul dood by vroue gelos is, is dit duidelik hulle moes ook volgens die antieke Nore ’n lewe ná die dood gehad het.
Sjeool is in die Hebreeuse Bybel ’n plek van donkerte waarheen alle afgestorwenes gaan, beide die regverdiges en goddeloses. Dit is ’n plek van stilte en donkerte wat van die lewe en van God afgesny is. Dit word in die Afrikaanse Bybel as "doderyk" vertaal.
Terwyl dit voorkom of die Hebreeuse Bybel Sjeool beskryf as die permanente tuiste van die dooies, het in die tydperk van die Tweede Tempel (rofweg 500 v.C. tot 70 n.C.) ’n uiteenlopende stel idees ontwikkel. In sommige tekste word Sjeool beskou as die tuiste van beide die vromes en die boses en word dit in aparte afdelings verdeel; in ander word dit beskou as ’n plek van straf net vir die boses. Toe die Hebreeuse Bybel omstreeks 200 v.C. in antieke Aleksandrië in Grieks vertaal is, is die woord "Hades" (die Griekse onderwêreld) gebruik vir die vertaling van Sjeool.
Die Talmoed bied ’n paar idees oor die hiernamaals. Ná ’n persoon se dood word sy siel geoordeel. Dié wat vroom lewens gelei het, gaan dadelik die Olam Haba (wêreld wat kom) binne. Die meeste mense doen dit egter nie dadelik nie, maar gaan deur ’n tydperk van retrospeksie van hul aardse dade en word bewus gemaak van wat hulle verkeerd gedoen het. Sommige beskou dit as ’n tydperk van "heropleiding", omdat die siel wys word wanneer iemand se foute hersien word. Ander beskou dit as ’n tydperk van onder meer spirituele ongemak oor verkeerde dade van die verlede. Aan die einde van dié tydperk, nie langer as ’n jaar nie, kan die siel sy plek inneem in die wêreld wat kom.
Die Joodse filosoof Maimonides beskryf die Olam Haba in spirituele terme en vervang die voorspelde fisieke opstanding met ’n toekomstige wonderwerk wat nie met die hiernamaals verband hou nie. Volgens Maimonides is daar ’n lewe ná die dood vir die siel van elke mens – ’n siel wat geskei word van die liggaam waarin dit gedurende die mense se aardse lewe "gehuisves" was.
Die klassieke werk van Joodse mistisisme, die Zohar, beskryf "Gehenna" (hel) nie as ’n plek van straf vir die boses nie, maar ’n plek vir die spirituele reiniging van siele.
In die Christendom word die hemel tradisioneel beskou as die koninkryk van God en die blyplek van engele. In die tradisionele Christendom word dit as ’n fisieke plek in die hiernamaals beskou. Die meeste denominasies beskou ook die hemel as die plek vir die regverdiges ná die dood, gewoonlik ’n tydelike plek tot met die "opstanding van die dooies".
Hoofstroom-Christene glo in die geloofsbelydenis van Nicea, en die Afrikaanse weergawe sluit die volgende sin in: "Ons verwag die opstanding van die dooies en die lewe van die toekomstige bedeling." In die Bybel kom die toekomstige "koninkryk van die hemel" verskeie kere ter sprake in voorspellings van die nuwe aarde wat sal volg op die opstanding van die dooies – veral in Jesaja en Openbaring.
Jesus het gesê: "Daar kom ’n tyd wanneer almal wat in die grafte is, [die stem van die Seun van God] sal hoor en sal uitgaan. Dié wat goed gedoen het, sal opstaan en lewe, en dié wat verkeerd gedoen het, sal opstaan en veroordeel word.” Die Rooms-Katolieke Kerk beskou die hemel as ’n staat, ’n toestand van bestaan, eerder as ’n spesifieke plek in die kosmos. Pous Johannes Paulus II het verklaar: "Die 'hemel' of 'geluk' waarin ons ons sal bevind, is nóg ’n abstrakte begrip nóg ’n fisieke plek in die wolke, maar ’n lewende, persoonlike verhouding met die Heilige Drie-eenheid. Dit is ons ontmoeting met die Vader wat plaasvind in die opgestane Christus deur die kommunie van die Heilige Gees." Dié Christene wat nog nie heeltemal gereinig is nie, moet deur ’n toestand van reiniging, bekend as die vaevuur, gaan voordat hulle in die hemel kan kom.
Sommige protestantse denominasies glo ’n mens gaan hemel toe sodra jy sterf, terwyl ander leer dit gebeur eers in ’n latere stadium (die laaste oordeel). Twee begrippe wat verband hou met mekaar en dikwels verwar word, is die "opstanding van die liggaam" en die "onsterflikheid van die siel". In die eerste begrip gaan die siel nie hemel toe nie tot met die laaste oordeel of die einde van tyd wanneer dit (saam met die liggaam) opstaan en geoordeel word. In die tweede begrip gaan die siel onmiddellik ná die dood na ’n hemel op ’n ander vlak. Hierdie begrippe word gewoonlik gekombineer in die leerstelling van die dubbele oordeel waar die siel een keer net ná die dood geoordeel word en na ’n tydelike hemel gaan terwyl dit wag op die tweede en finale oordeel aan die einde van tyd.
Mense wat in die onsterflikheid van die siel glo, neem gewoonlik aan die term "hemel" verwys na die koninkryk waarin God tans woon. Die ewige lewe, daarenteen, vind plaas in ’n hernude, ongerepte en perfekte skepping, wat ook "hemel" genoem kan word omdat God permanent daar sal woon saam met "sy volke". Daar sal nie meer ’n skeiding tussen God en die mens wees nie, asook geen siektes, dood en trane nie.
’n Oosters-Ortodokse ikoon beeld Christus op ’n troon uit, omring deur engele en heiliges. Onder is die paradys met die ereplek langs Abraham (links) en die goeie dief (regs).
Die Oosters-Ortodokse Kerk glo die hemel is deel van vergoddeliking of teose, waar elke mens deur sy lewe nader aan God probeer kom deur ’n vroom lewe te lei en eindelik eienskappe met God deel. Dié Kerk en die Oriëntaal-Ortodokse Kerk glo egter God is eindelik die enigste een wat ’n finale sê het oor wie hemel toe kan gaan.
Volgens die Oosters-Ortodokse Kerk het verskeie heiliges al ’n visioen van die hemel gehad. Die Ortodokse begrip van die lewe in die hemel word beskryf in een van die gebede vir die dooies: ... ’n plek van lig, ’n plek van groen weivelde, ’n plek van kalmte, waar geen siektes, hartseer of gesug is nie.
Voor die laaste oordeel sal siele wat met die dood van hul liggaam geskei is, óf na die paradys gaan óf na ’n geestestronk, na gelang van of hulle gedoop en aangeneem is. In eersgenoemde hou die inwoners aan met leer ter voorbereiding vir die laaste oordeel. Die geestestronk is vir die boses, onboetvaardiges en dié wat nie gedoop is nie; hulle kan egter boete doen en die evangelie aanvaar, en gedoop word deur die praktyk doop vir die dooies.
Ná die opstanding en laaste oordeel word mense na een van vier vlakke gestuur: die hemelse koninkryk, waarvan die glorie met die son vergelyk kan word; die aardse koninkryk, wat met die maan vergelyk kan word; die "telestiale" koninkryk, wat met die sterre vergelyk kan word; en die verdoemenis, die blyplek van Satan, gevalle engele en mense wat onvergeeflike sondes gepleeg het.
"Sjeool" in die Ou Testament en "Hades" in die Nuwe Testament. Daar word oor die algemeen saamgestem nie een van die woorde verwys spesifiek na ’n plek van ewige verdoemenis nie, maar na die graf, die tydelike blyplek van afgestorwenes, die onderwêreld.
"Gehenna" in die Nuwe Testament. Dit word as "hel" vertaal en beskryf as ’n plek waar beide die siel en die liggaam vernietig kan word in ’n "onblusbare vuur".
In die Ou Testament word die doderyk beskou as ’n plek onder die grond en die "land van die donker nag met sy diep duisternis". Teen die 3de tot 2de eeu v.C. het die idee begin posvat dat daar verskillende afdelings van Sjeool is vir die regverdiges en die boses. Volgens die Boek van Henog was Sjeool in vier dele verdeel vir vier soorte afgestorwenes: die gelowige heiliges wat in die paradys op opstanding wag, die gewone vromes wat op hul beloning wag, die boses wat op hul straf wag en die boses wat reeds gestraf is en nie op die oordeelsdag sal opstaan nie. Die Boek van Henog word deur die meeste Christelike denominasies en al die Joodse denominasies as een van die Apokriewe boeke beskou.
Die idee van ’n vaevuur word veral met die Rooms-Katolieke Kerk verbind. Dié Kerk glo dat almal wat in God se grasie en vriendskap sterf, maar nog nie volkome gereinig is nie, inderdaad van hul ewige redding verseker is. Hulle ondergaan egter ná die dood reiniging om die vreugde van die hemel te kan ervaar. Sekere tekste verwys na ’n "reinigende vuur", hoewel dit nie altyd ’n vaevuur genoem word nie.
Lidmate van die Anglo-Katolieke tradisie glo ook oor die algemeen in die vaevuur. Die Metodistekerk glo nie amptelik daarin nie en ontken die moontlikheid dat so iemand deur gebed gehelp kan word.
Ondanks die algemene sienswyse is limbo, waaroor teloë vanaf die begin van die Middeleeue geskryf het, nooit binne die Rooms-Katolieke Kerk erken nie. Dit was egter met tye ’n baie gewilde teologiese teorie in die Kerk. Limbo is ’n teorie dat ongedoopte maar onskuldige siele, soos dié van babas en vroom mense wat voor Jesus se geboorte gelewe het, nie in die hemel of hel is nie. Hulle is dus nie skuldig aan enige persoonlike sonde nie, maar omdat hulle nie gedoop is nie word hulle nog deur erfsonde geraak. Hulle bestaan dus in ’n toestand van natuurlike, maar nie bonatuurlike, geluk tot met die einde van tyd.
In die Koran waarsku God dat ’n ernstige straf wag op hulle wat nie in die hiernamaals (Aagirat) glo nie, en dat die Hel voorberei is vir hulle wat die ontmoeting met Hom verwerp.
Islam leer die doel van ’n mens se skepping is om God alleen te aanbid, wat insluit om goedhartig te wees teenoor ander mense en dinge. Die lewe op aarde is net ’n toets vir ons en om elke individu se eindelike woonplek te bepaal, of dit nou straf of Djannat in die hiernamaals is, wat vir ewig is.
Tot die Dag van Oordeel bly gestorwenes se siele in hul graf, wagtend op die opstanding. Hulle begin egter dadelik ’n voorsmaak kry van die lot wat op hulle wag. Dié wat vir die Hel bestem is, sal in hul graf ly en dié wat vir die Paradys bestem is, sal vrede hê. Die opstanding op die Laaste Dag is fisiek; daar word verduidelik dat God die ontbinde liggaam sal herskep: "Sien hulle nie dat Allah, wat die hemele en die aarde geskape het, in staat is om hulle ewebeeld te skep nie?"
Op die Laaste Dag sal opgestane mense en djien deur Allah geoordeel word volgens hul dade. Hulle sal daarna óf na die Paradys gaan, waar hulle vir ewig spirituele en fisieke genot sal ervaar, óf na die Hel om vir ewig spirituele en fisieke lyding te ervaar. Die Dag van Oordeel word beskyf as soos om op ’n nou brug (so dun soos ’n menslike haar en skerper as ’n skeermes) oor die Hel te loop om die Paradys binne te gaan. Dié wat val omdat hulle swaar aan hul slegte dade dra, sal vir altyd in die Hel bly.
Die Oepanisjads (die laaste van die Vediese geskrifte) beskryf reïnkarnasie (poenarjanma; sien ook samsara). In die Bhagavad-Gita, ’n belangrike Hindoe-geskrif, word uitgebreid oor die hiernamaals geskryf. Hier sê die god Krisjna nes ’n man sy ou klere weggooi en nuwes dra, so verwerp die siel die ou liggaam en neem ’n nuwe een aan. Hindoes glo die liggaam is bloot ’n skulp; dit bestaan uit die "vyf elemente" (aarde, water, vuur, lig en lug). Daarenteen is die siel binne-in onveranderlik en onvernietigbaar; nie een van die vyf elemente kan dit beskadig nie. Dit neem verskillende lewens aan in ’n siklus van geboorte en dood. Die einde van die siklus word "vrystelling" of "redding" (moksja) genoem.
Die geskrif Garoeda-poerana handel uitsluitlik oor wat ná ’n mens se dood met hom gebeur. Die god van die dood, Jama, stuur sy verteenwoordigers om die siel van ’n mens se liggaam te kom wegvat wanneer hy bestem is om dood te gaan, en hulle neem die siel na Jama. Dié se assistent hou ’n rekord van elke persoon se dade. Die siel reis deur ’n baie lang, donker tonnel nadat dit die liggaam verlaat het. ’n Olielamp word by die kop van die oorledene gebrand om die tonnel te verlig en die reis te vergemaklik.