Bekke, tande en snawels
Monde, bekke, tande en snawels—feite met byt
Meer bek as binnegoed!
BO: Die verskriklike saagbek van ’n roofvis wat nie verniet in Amerika die “snakehead” genoem word nie—net om sy afskuwelikheid te beklemtoon.
Buck Albert, gekontrakteer deur U.S.Geological Survey
Daar is diere (en mense) met tande wat kan kners, knyp, hap, gryp, skeur, skud of vermorsel... en ander met gapende bekke sonder ’n enkele ou tandjie in sig. In ons wonderlike wêreld het elke saagbek en ook elke haasbek sy plek...
BO: ’n Haaitand... meedoënlose saag van die see.
BO: Die nare waarheid... ’n tierkewer met ’n bekvol “chitien-tande”. Nee, dit is geen “gedokterde” foto nie. Ta lyk werklik so skrikaanjaend van naderby.
Foto van tierkewer: D.I. McEwan / Aguila Wildlife Images / via NRCS, U.S. Department of Agriculture
Foto van haaitand: NOAA
E LKE dier byt soos hy gebek is, en baie se tande staan eenvoudig vir niks verkeerd nie. Hiervan is byvoorbeeld die brulpadda ’n taamlike goeie voorheeld.
Let maar net op hoe kranig só ’n kwaker te werk gaan met die reeks skerp, gepunte tandjies aan sy kaak en twee ander tanderige uitsteeksels aan sy verhemelte. Daarmee keer by dat die prooi wat hy gevang het, uit sy bek spring.
REGS: As hierdie anderlandse brulpadda net wou “aaaa” sê vir die fotograaf, sou ons bes moontlik ’n hele aantal tandjies aan sy kaak gesien het, asook twee benerige punte of uitsteeksels in sy bek. Die twee soorte “padda-tande” lyk nie eens naastenby soos die gebit waarmee die kalant op ons LINKERKANTSE FOTO’TJIE pronk nie. Dié stukkie stuitigheid kom van iemand wat wou sien hoe ’n padda se glimlag sou lyk as hy so ’n bietjie nader aan ’n mens was! Foto van brulpadda: Chris Brown, U.S. Geological Survey
LINKS: Wat jy sal merk as jy rêrig ’n padda in die bek kyk... ’n string maksillêre tandjies aan die kaak en daardie twee ander “benerighede” wat deur geleerdes vomeriene tande genoem word.
Die krokodil se dolk-agtige tande is vir hom ewe nuttig om sy prooi te kan vasgryp voordat hy sy arme, weerlose slagoffer in groot hompe insluk. Krokkie sou immers verniet probeer om die vleis fyn te kou soos baie ander roofdiere maak. Krokodille se tande is naamlik gevorm vir prooidiere vang en nie vir kos fynmaal nie. Maar dit lyk beslis nie of hulle enige krokodiltrane sal stort omdat hulle verplig word om hul voedsel byna heel af te wurg nie.
Seeleeus het weer gekromde tande om glibberige visse behoorlik te kan vasvat. Daarteenoor het sekere haaie sulke formidabele tande dat hulle met een hap selfs deur ’n krokodil se vel kan rits.
Tot roofkewers het hul eie spesiale soort tande. Dié is weliswaar baie anders saamgestel as die bytgoed van die gewerwelde diere, maar hul knippende, knypende chitien-bekkies is op hul skaal gevaarlik genoeg.
Só is talle ander wesens in die groot natuur tot die tande toe gewapen.
Ook die mens is heel voldaan met sy mondvol tande. Hy word nou wel nie daarmee gebore nie, maar begin vroeg in sy lewe reeds tandjies sny, so op vyf tot agt maande. (Partykeer gebeur dit selfs voor die geboorte en in die beste families boonop, soos met koning Lodewyk XIV van Frankryk, wat op 3 September 1638 glo met twee tande in die wêreld gekom het.)
LINKS: Baba Lodewyk XIV soos hy dalk met sy twee tandjies kon gelyk het!
Hoe ook al, baie van ons weet ook hoe ons tande ons teen die mure kan uitdryf wanneer hulle bedorwe raak. Gelukkig vir ons is die moderne tandheelkunde ’n besliste triomf oor duisende jare se onkunde en lyding. Dis maar eers in die afgelope twee eeue dat regte, rasionele geneeswyses vir tandpyn gevind is, al was die vroegste tandchirurgie waarskynlik so eenvoudig soos om ’n seer tand met ’n klip uit te moker. BO: Selfs klein orangoetangs is haasbekkies in ’n sekere stadium van hul ontwikkeling. Hulle het melktande net soos mense en die volwasse tande ontwikkel eers op vier-, vyfjarige ouderdom. Eers as hulle tien is, het hulle hul volledige stel grootmenstande... ekskuus, grootaap-tande!
Die mens en baie soogdiere van die veld kry twee stelle tande in hul lewe. Party soogdiere, soos die eendbekdier, moet egter maar tevrede wees met slegs ’n enkele stel.
Dan is daar die tande van die visse, amfibieë en reptiele: Elke keer wanneer hulle uitval, word hulle meestal deur nuwes vervang, en dit gebeur regdeur die dier se lewe. Anders as die gebitte van die meeste soogdiere waarvan die tande verskillend lyk en verskillende funksies het, is die visse en reptiele se onderskeie tande in die reël eenders gevorm.
Die giftande van slange, die ivoortande van olifante, die groot uitsteeksels van walrusse en die “skopgrafie” van die duinemol—só kom tande ook nog in heelparty ander vorms by diere voor.
En sekere gewerweldes, soos alle voëls, het glad geen tande nie. Maar dan is voëlsnawels darem gewoonlik so skerp dat enige tande daarby heeltemal oorbodig sou wees. Voëltjies aanskou wel die eerste lewenslig met ’n “eiertandjie” waarmee hulle deur hul eiers pik, dog dit val af kort nadat hulle uitgebroei het.
REGS: Die snawelspel van twee seevoëls van die Kanadese provinsie Quebec. Die voëls, Morus bassanus, word in daardie wêrelddeel “Northern Gannets” genoem. Hulle is tandeloos—soos alle moderne voëls.
www.naturespicsonline.com, wat gebruik vergun ingevolge openbare lisensie Attribution-ShareALike 3.0 Unported soos beskryf deur Creative Commons
Die knaagtande van knaagdiere groei weer gedurig—soos vingernaels. Interessant genoeg is tande, net soos naels, ’n soort verharding van die vel. By soogdiere bestaan dit uit ’n baie harde buitelagie van emalje, met ’n lagie sagter dentien daaronder, en dan bloedvate en vesels in die binnekant. Emalje is die hardste stof in die liggaam, selfs harder as die hardste been. Dentien, iets wat baie nes been is, is sagter.
By die meeste gewerweldes, soogdiere uitgesluit, is daar nie emalje op die tande nie, maar wel vitrodentien, ’n stof wat byna net so hard is.
Van tandhigiëne (en die waarde van fluoried in drinkwater) word ons van kleins af geleer, want wie wil nou rêrig met ’n mondvol kunstande loop as jy dit kan verhelp? REGS: Gesonde tande... pas joune op soos goud.
Foto: U.S. National Institutes of Health Die maak van sulke kunsgebitte is weliswaar al vandag tot ’n blink kuns verfyn, dit weet ons oupas en oumas dankbaar. Maar die kuns van kunstandvervaardiging kom ’n baie lang en pynlike pad.
Die Etruriers van ou Italië, en later die Romeine, was waarskynlik die eerstes wat die kuns beoefen het, hoewel baie van die prosteses waarskynlik nie veel meer as ’n beenderige gedoente was nie. Daarin het die lang “tande” soos ingerygte orrelpypies gesit.
Vandag se vals tande is gewoonlik ’n mengsel van porselein en akrielhars—die porselein om sy mooiheid vir die voortande; die akriel vir die agtertande, om beter te kan kou.
Maar op hul beste bly kunstande nog ’n bytende probleem, en wie met ’n kunsgebit probeer regkom, sê dié wat weet, moet dikwels hare op die tande hê. Dus: bewaar maar gerus die natuurlike byters waarmee jy geseën is eerder as om eendag harde bene met ’n stuk akriel te moet sit en kou!
Terug by regte, egte tande: Ons het in hierdie vertelling gesien hoe verskillende diere se tande verskil, en hoe ons baie te wete kan kom van ’n dier se gewoontes deur eenvoudig sy tande te bestudeer.
’n Mens sou immers nie verwag dat ’n leeu dieselfde soort tande as ’n koei moet hê nie. Die leeu het die tande van ’n vleisvreter, en dis hoofsaaklik instrumente om mee te steek, te sny en te skeur.
Die tande van ’n grasvreter, soos ’n bees, is hoofsaaklik maalklippe waarop veselagtige plantmateriaal fyngemaak word. Mense eet sowel vleis as groente, en hulle het dus tande wat al dié soorte werksaamhede verrig.
Die bestudering van tande is van groot waarde as ons wil begryp hoe lewende wesens in klasse ingedeel word. Alle mense het dieselfde getal tande, om mee te begin, en die tande is van presies dieselfde soort met presies dieselfde getal van elke soort.
Ons kry eers een melktandstel van twintig, wat rondom sesjarige ouderdom begin uitval, en met verdrag ’n nuwe stel totdat daar 32 permanente tande in ons mond is. (Ook nie altyd nie: die sogenaamde verstandtande in die agterkieste wat eers by jong mense uitkom, is partymaal nie sterk genoeg om deur die tandvleis te beur nie.)
Maar daar is mos ’n spreekwoord wat lui dat nie manierlik is om tande te tel nie. Met lang tande neem ons dus nou afskeid van ’n insiggewende artikel—waaroor jy hopelik ook plek-plek met wit tande kon glimlag!
• Kunstande: die bytende waarheid
• Tandformules van herbivore, karnivore en omnifore