Reformasie: herdenk of herdoen?Wikus Buys, uitvoerende direkteur van Begrond. (Foto: Verskaf) ŉ Half millennium gelede, om presies te wees 505 jaar gelede, doen ŉ Duitse priester, Martin Luther, iets wat uiteindelik ŉ nuwe tydvak in die mensdom se geskiedenis inlui. Op 31 Oktober 1517 skryf hy ŉ brief vir sy biskop, Albrecht von Brandenburg, om beswaar aan te teken teen die verkoop van aflaatbriewe deur die Rooms-Katolieke Kerk. Die verkoop van dié briewe het basies daarop neergekom dat jy jou sondes by die kerk met geld kom afkoop en die sogenaamde vagevuur só kon vryspring. Biskop von Brandenburg het toestemming gekry by pous Leo X om die ruilhandel (geld vir vergifnis) te begin om die kerklike koffers aan te vul. Luther het geensins bedoel om met sy optrede “die Reformasie” eensklaps te begin deur die Rooms-Katolieke Kerk te konfronteer en te dwarsboom nie. Hy wou ŉ akademiese gesprek aanknoop, en daarvoor skryf hy sy bekende 95 stellings en stel dit publiek bekend, soos die gebruik van die tyd. Vyf pilare Uiteindelik kristalliseer hierdie begindaad van Luther in wat bekend sou staan as die vyf pilare van die Protestantse Reformasie naamlik: Die reformasie het inderdaad ŉ groot en blywende invloed op die menslike geskiedenis gebring. Voorstanders sowel as teenstanders van beide die Protestantisme, en selfs die Christendom as sodanig, is dít met mekaar eens. (Foto: Ralf Hirschberger/via AFP) Beteken dit nog iets? Die vraag vandag is: het die Reformasie nog vir ons betekenis? Met die 500-jarige herdenking van die Reformasie in 2017 was baie van die geleenthede gerig juis daarop: her-denking. Die gevaar van ŉ nostalgiese terugblik as ŉ blote herinnering was nie denkbeeldig nie. As ons die vraag aktueel wil stel: wat het die Reformasie wat 31 Oktober 1517 begin het nog uit te maak met Afrikaanse Christene vandag? Die Afrikaner se ontstaan- en wordingsgeskiedenis is gestempel deur die Protestantse Reformasie, maar watter invloed het dit nog vandag? Kortom gevra – as dit by reformasie kom – dink ons net of dóén ons ook? Blote menslike herinnering? Kom ons gee drie eenvoudige voorbeelde. As ek die Reformasie bloot herdenk dan lyk my optrede in die samelewing anders. Universiteite vandag Mens kan byvoorbeeld die ontstaan van die akademie in Genève herdenk, jy kan al die historiese feite en foute volg, jy kan voetnote vol skryf oor historiese nuanses van Luther en Calvyn, maar jy kan die wesenlike van reformasie misloop. So kan jy in herdenking verder bloot dink aan Afrikaanse universiteite wat nie meer is soos hulle was nie, maar jy kan vergeet om te her-doen: om te doen wat Calvyn gedoen het, en ŉ universiteit gestig het. Die verband tussen Christus en die akademie het vir die reformatore logies sin gemaak, en was juis een van die sterkpunte hoe die reformasie versprei het naamlik deur die akademiese diepte daarvan. Herdenk of herdoen ons vandag? Die belangrike saak van “geloof” en “wete(nskap)” is in ŉ groot mate deur die Afrikaanse kerke agterweë gelos, trouens as mens kyk watter verwoesting die post-moderne hermeneutiek in die teologie veroorsaak het, sien mens dat die Afrikaanse kerke dikwels nie opgewasse voorkom om aktueel in die kryt van die ideëstryd hulle man te staan nie. Baie preke deesdae raak nog kant nog wal oor aktuele samelewing- en gemeenskapskwessies. Sosiale media van die dag Johannes Gutenberg wat die drukpers uitgevind het (Foto: AFP) Mens kan byvoorbeeld poog om deur herdenking al die historiese tekste van die reformasie weer die lig te laat sien. Mens kan baie moeite insit om deur herdenking te bewaar wat geskryf was, maar vergeet dat Calvyn (rewolusionêr vir sy tyd) die massamedia van sy tyd gebruik het. Die boekdrukkuns het toe die massamedia van die tyd ingelei. Die boek is egter nie meer vandag die massamediamiddel nie. Die Reformatore het geen steen onaangeroer gelaat om “op die markplein” ook te praat nie. Die besetting van die middelgrond en sentrum was vir hulle deel van die bevryding boodskap van die evangelie van Jesus Christus. Die kantlynherdenkings van baie Afrikaanse kerke – te midde van ontsaglike gemeenskapskrisisse – steek maar sleg af teen die Reformatore se aanpak. Taal vir vandag Calvyn het in moedertaalonderrig geglo. Hy was vas oortuig dat die volgende geslag opgevoed moet word in die Woord van die Here in hulle moedertaal. Sy impak op taal was enorm, sy Frans waarin hy ook sy Institusie geskryf het, word nou nog gereken as ŉ onontbeerlike vormende invloed op moderne Frans. Wat hoor ons vandag vanaf baie kansels en uit teologiese studeerkamers oor Afrikaans, waar Reformasie herdenk, maar nie herdoen word nie? Ons hoor dat dit kwansuis selfsugtig en teen die liefdesgebod sal wees om teologie in Afrikaans te doen of om selfs in Afrikaanse te aanbid in die erediens. Watter teologiese skole sal dit nog waag om openlik ŉ heilige saak uit te maak vir teologie – ook in Afrikaans? Weer doen Mens kan voorbeelde vermenigvuldig oor die wesenlike verskil vandag tussen herdenk en herdoen. Wat moet gebeur as mens nie net by herdenking van die reformasie wil vassteek nie, want só herdenking word uiteindelik maar net sinlose rituele van burgerlike godsdiens en lui ŉ historiese vergeetagtigheid in. Is dit nie tyd dat ons weer tot die daad van Reformasie oorgaan nie? Daarvoor is dit eerstens nodig om te stel wat Reformasie nié is nie. Reformasie is nie transformasie nie. Transformasie is ŉ gonswoord wat veral met die post-1994-bedeling deel van ons woordeskat geword het. Die radikaliteit van presies wat met “transformasie” bedoel word, word nog steeds deur baie onderskat. Dié transformasie beteken ŉ nuwe, ander bestaansorde en samelewing – een waar die basiese aanvaarde erfenis van die Wes-Europese Protestantse erfenis nie net nie aanvaar word nie, maar uitgekryt en beskuldig word as die broeikas van alles wat boos en verkeerd is. Die hantering van die historiese skuldvraagstuk in die algemeen, en die kwessie spesifiek in die Afrikanergemeenskap, is ŉ sprekende voorbeeld dat transformasie met reformasie verwar is. Twee reaksies op skuldvraag Twee dodelike en verlammende dinge oor die skuldvraagstuk het na vore getree in die Afrikaner huishoudelike debat. Dit roep om werklike reformasie. Net ná 1994 het die verwarring ingetree dat transformasie eintlik reformasie is. Vanuit die Neo-Marxistiese denkraamwerk is die skuldvraagstuk gedefinieer as ŉ strukturele probleem tussen onderdrukker en onderdrukte. Die mantra “apartheid is ŉ sonde teen die mensdom” is in al sy konsekwensies uitgewerk en verkondig. Dit gaan uiteraard nie oor die beoordeling van apartheid in hierdie artikel nie, maar om aan te toon hoe dié kwessie in die Afrikanergeledere ervaar en oorgedra is. (Foto: Ben White/Unsplash) Kortom: omdat transformasie met reformasie verwar is, het daar ŉ historiese skuldbesef by baie Afrikaners ontstaan – wat nou nog nie verwerk of deurgewerk is nie. Die hoofstroom Afrikaanse kerke het hierin ook ŉ rol gespeel, maar was regtig nie goeie herders vir die volk nie. Inteendeel, die gevoel het ontstaan dat die kerke die volk alleen gelos het in die krisis-uur. Die hantering van skuld met transformasie en reformasie verskil hemelsbreed. Die hoofstroom- Afrikaanse kerke het met die skuldvraagstuk transformasie gepleeg en nie reformasie gepreek nie. Die kernverskil lê juis in die wese van versoening. Vir die Marxis en kommunistiese transformasie beteken skuld die ewige afbetaling en verwoesting van die onderdrukker. Dit vergestalt in swart ekonomiese bemagtiging, die kulturele vervolging van Afrikaans in openbare ruimtes, die plegtige kniebuigplig as openbare godsdiensritueel van sportlui, ens. Die punt is: Marxiste vereis die opoffering en konstante verdwyning van die onderdrukker – iets wat in ŉ demoniese uitbarsting selfs tot ŉ volbloed volksmoord kan groei. Historiese analogiese gebeure is genoegsaam om die punt te staaf. Vir die Afrikaner beteken dit dat as die reformasie net herdenk word en nie meer gedoen word nie, dan word die skuldvraag Marxisties as ŉ ewige afbetaling en skuldoffer gesien. Kultureel beteken dit dat stemme opgegaan het wat sê: ons oupas het skuld gemaak met apartheid, en ons moet nou maar die gevolge dra. Die regverdiging van kulturele plundering en kulturele selfmoordgedagtes en dade word goedsmoeds bepleit. Ware reformasie sê egter iets anders: skuld – ook historiese skuld van ŉ volk, word slegs in Christus vergewe. Christus alleen beteken geen “aflaatbrief” van BEE-skuldbriewe nie. Christus alleen beteken vir ons ook kulturele heiliging. Ware vergifnis, en ware versoening – wat die Reformasie doen – is iets anders as die skuldkankerrekening van transformasie wat nooit afbetaal kan word nie. En baie preke sê getransformeerd daaroor niks nie, of sê die Here wil net jou Afrikaans hoor in die binnekamer of kombuis. Wanneer laas, indien ooit, het jy ŉ preek oor die reg of onreg van regstellende aksie gehoor? Die Reformatore was aktueel in hulle prediking, dit bly ŉ vraag of dit vandag nog so is. Die hoofstroom- Afrikaanse kerke het met hierdie omruiling van reformasie met transformasie ŉ groot vertrouensbreuk met die Afrikanervolk veroorsaak. ŉ Breuk wat nou nog sweer en sosiaal siek maak. Dis egter net een kant van die munt. Die jong geslag Afrikaners het weer hulle veldskoene begin volstaan. ŉ Kulturele selfbewustheid en trots het tereg as teenhanger tree vir tree na vore getree. Die skuldvraag word egter nou ook met (getransformeerde) selfregverdiging gedoen: ons glo nie in kollektiewe historiese skuld nie. Dis nie my skuld nie, genoeg gesê. En in elke geval is ek nou die nuwe slagoffer. Ek word ŉ verskoning geskuld. Ek is die gediskrimineerde – en weereens gaan hierdie artikel nie oor die ontkenning van sodanige diskriminasie teen jong Afrikaners nie. Dit gaan hier oor die vraag hoe die skuldvraag hanteer word. (Foto: Yannick Pulver/Unsplash) As ek beweer: dis nie meer my skuld nie, en ek het nie ŉ aandeel in historiese skuld nie, op ŉ getransformeerde manier en nie op ŉ reformasie-manier nie, het dit geweldige groot teologiese – en praktiese – implikasies. Die jong geslag se ontkenning van kollektiewe skuld is nie binne die reformatoriese Bybelse raamwerk nie. Vir baie mense is die kwessie van die erfsonde ŉ onbekende werklikheid. Die ontkenning van historiese skuld is in wese die ontkenning van erfsonde. Dit beteken in kort dat die reformasie leer dat die Bybel aantoon dat geen mens regverdig voor God is nie en dat mens jou sondes van jou ouers en voorgeslag erf. Jy het jou eie sondes en jy dra die sondesmet van die voorgeslag – hierdie sondes kan slegs in Christus vergewe en versoen word. Bekering is slegs moontlik by die wesenlike effektiewe erkenning van wat verkeerd en sondig is én was. Dit help weinig om ten regte teen die skuldkompleks te wees wat die ANC en Marxiste op ons afdwing, net om dit te vervang met ŉ heeltemal sekulêre siening van skuld. Voortgaande reformasie oor arbeid Wat is die praktiese implikasie van hierdie getransformeerde dwaling? Kom ons neem twee ander voorbeelde: die kwessie van arbeidsreformasie en politieke reformasie of hervorming as voorbeeld. Werk weer verkeerd As mens geen historiese kollektiewe skuld in jou gedagtes toelaat nie, beteken dit dat mens wesenlik die gevaar loop om weer die foute en sondes ook op arbeidsterrein te kan herhaal en sal herhaal. Kultuurheiliging, om aan God in dankbaarheid te bring word dan teëgehou – as individu, maar ook as volke. Die eer wat God alleen toekom as Skepper en Verlosser kom in gedrang. Skuld en versoening kan slegs in Christus alleen geskied – ook op kulturele gebied. Dis die daad van reformasie. Om slegs reformasie te herdenk, of om dit met transformasie te verwar, bring die hele fondasie van die huis (en volkshuishouding) op spel. Burger: kontrak of verbond Die hoofstroomkerke het so getransformeerd die 1995- sosiale kontrak van “ons land” aanvaar dat die kultuur historiese reformatoriese verbondsidee vergete gelaat is. Die Reformasie as bloot herdenking het juis ook sekularisasie as gevolg – omdat sake nie konsekwent deurgevoer word nie. Lees gerus Brad Gregory se boek: The unintended reformation: How a religious revolution secularized society. (2015, Harvard Press). Hierdie sekulêre meelopery wreek hom in die feit dat sosiale geregtigheid en gemeenskapsbetrokkenheid deur die hoofstroom-Afrikaanse kerke totaal buite rekening gelaat word, in prediking en pastoraat, of nog erger op ŉ Neo-Marxistiese manier as gif in die geestelike bord kos bedien word. Waar begin mens? Die debat oor historiese skuld is maar een van die sake wat dringende reformatoriese her-doening vereis. Maar waar begin mens? Hoe begin ware reformasie weer? Hoe doen ons dit wat ons herdenk? Miskien is die eerlikste en beskeie manier juis om te begin by erkenning dat reformasie nie ŉ daad van mense is nie. Argieffoto. God se gedenknaam As ons reformasie herdenk, juis om dit te her-doen, word ons herinner aan God se gedenknaam. Die geskiedenis van Moses en die uittog spreek hiervoor: “En God sê vir Moses: EK IS WAT EK IS. Ook sê Hy: So moet jy die kinders van Israel antwoord: EK IS het my na julle gestuur. Toe sê God verder vir Moses: Dit moet jy aan die kinders van Israel meedeel: Die HERE, die God van julle vaders, die God van Abraham, die God van Isak en die God van Jakob, het my na julle gestuur. Dit is my Naam vir ewig, en dit is my gedenknaam van geslag tot geslag. Gaan heen en versamel die oudstes van Israel en sê vir hulle: Die HERE, die God van julle vaders, het aan my verskyn, die God van Abraham, Isak en Jakob, en het gesê: Ek het terdeë ag gegee op julle en op wat julle in Egipte aangedoen is.” Eksodus 3:14-16. Merkteken van herinnering In Hebreeus dra die word “gedenknaam” [zêker] ’n besondere betekenis. Gedenknaam, kom vanaf die woord zâkâr wat beteken merk as aandenking, herinner en weer bymekaar maak in die gedagte. Wanneer die Here die swaarkry van die volk Israel onder die Egiptiese verdrukking raaksien, dan laat Hy hulle weet dat Hy hulle seer en swaar raaksien. Hy bly verbind in sy verbond aan sy beloftes wat Hy eeue gelede vir Abraham gemaak het, hulle voorvader en die vader van alle gelowiges (Rom. 4:16). Hy onthou, Hý herdenk sy verbondsbeloftes. Hy her-dink en daarom her-doen Hy wat Hy belowe het. God is die ewige God wat sy beloftes onthou. Hy staan daarvoor bekend, dit is sy Gedenknaam. Hy is die Een wat herinner. Adam as herinneringsteken Dit is verder baie insiggewend dat hierdie Hebreeuse woord vir “herdenk” die eerste keer voorkom as God die mens maak: “En God het die mens geskape na sy beeld; na die beeld van God het Hy hom geskape; man [zâkâr] en vrou het Hy hulle geskape.” Genesis 1:27. Die eerste manlike mens, Adam, is die “gemerkte mens” as hoofteken van die verbond. God het Hom onlosmaaklik verbind aan die mense, manlik en vroulik, en Hy gee ŉ herinneringsteken, ŉ herdenkingsteken daarvan: die eerste manlike mens. Dit is hiérdie Adam wat heenwys na Jesus Christus, die eintlike mens. Paulus sê: “So is daar ook geskrywe: Die eerste mens, Adam, het ŉ lewende siel geword; die laaste Adam ŉ lewendmakende Gees.” 1 Kor. 15:45. Die woord “laaste” in Grieks is “eschatos” wat beteken laaste of finale of eintlike mens. Jesus Christus is die tweede Adam, die finale mens, die eintlike mens as hoof van die verbond. Herinnering aan beloftes In Jesus Christus is God se beloftes vasgebind. Hy word herinner aan wat Hy belowe het – aan Abraham en aan alle gelowiges: dat Hy mense wat glo, red van hulle skuld voor Hom. Dit is soveel meer betekenisvol vir die Afrikaner omdat God se belofte aan Abraham juis uitstrek oor die volke (Gen. 18:18). Deur die Heilige Gees en die Heilige Skrif herinner God die mens aan die feit dat Hy deur sy Gedenknaam bekend staan. Jesus Christus is die herinnering van alles wat God doen. Dit is die kern van reformasie. God duld geen verdraaiing van sy gedenknaam nie. Ons herdenk nie ’n dooie Jesus nie, maar God werk in ons deur die lewende Here Jesus Christus en die Heilige Gees. Bekeer en reformeer Martin Luther (Foto: Pt.aleteia.org) Laat ons tot bekering kom om ŉ getransformeerde “evangelie” te duld; laat ons nooit vanuit ŉ getransformeerde evangelie skuld as oneindig ervaar nie. God her-vorm ons terug na Hom toe. Hy onthou wat Hy gesê, beloof en beveel het. Reformasie-herdenking is om te onthou om dit te doen. Dan hoef ons nie reformasie-reformasie te speel nie. Reformasie kan nie afgekondig of kunsmatig herdenk word nie. Reformasie is gehoorsame meelewing met dit wat God doen in Christus alleen, deur geloof alleen, uit genade alleen, met die Heilige Skrif alleen, tot sy eer alleen. Dít is reformasie. Dít is herdenking, dit word telkens weer her-doening.