BO: ’n Nabyfoto van ’n “bel” of bloeiskerm aan ’n vroulike hopplant. ’n Olie­agtige, bitter stof kom op hierdie soort blomkegels voor—en dit is die rede waarom die kegels gebruik word om bier te geur.
Die hopplant is ’n kruidagtige, meerjarige, regsdraaiende slingerplant—waarvan die enigste belangrike kommersiële nut is om in die maak van bier gebruik te word. Trouens, die meeste soorte bier van die groot hoeveelheid wat wêreldwyd geproduseer word, word vandag met hop gegeur... en dis alles ter wille van die bitterige smaak en om as ’n natuurlike preserveermiddel in die bier te dien...
NOTA: Hierdie artikel is ’n feitelike verslag oor ’n plant en sy gebruike, wat vir leerders en ander belangstellendes tot nut kan wees, en moet nie gelees word as sou dit ’n advertensie vir bier of enige biermaatskapy wees nie. ’n Mens kan immers nie oor hop skryf sonder om bier te noem nie, want bier is wesentlik waarom dit gekweek word—net soos druiwe groten­deels verbou word vir die maak van wyn. — Webmeester.
Trouens, dit lyk of die kweek van hop eers in die begin van die twintigste eeu hier hervat is. Van ’n nederige begin in die suide van die gewese Kaapland het die verbouing van die gewas toegeneem en veral momentum gekry in die 1970’s toe ’n plaaslik ontwikkelde variant genaamd Southern Brewer die lig gesien het. Dié variant aard veral goed in die omgewing van George.
Dit is die kegels of “belle’’ aan die vroulike hopplant—in der waarheid die bloeiskerms—wat hop so gesog by die mens maak. Daar is naamlik sekere kliere op die kegels wat ’n olieagtige, bitter stof produseer en dit is dié bitter stof wat bier sy eiesoortige smaak gee. In Engels word baiemaal van die hopplant self as hop gepraat en van die blomkegels wat in die bier gebruik word as hops, met die “s” agteraan.
Sover bekend dateer die eerste (behoue geblewe) geskrif dat hop as ’n verbitteringsmiddel gedien het uit die elfde eeu. Hop is blykbaar reeds in die begin van die veertiende eeu in die brouerye van Nederland gebruik, maar in Engeland het dit eers byna twee eeue later ’n bestanddeel van die Engelse se bier geword.
Hop (dis nou die blomkegels van die hopplant) word in ’n hopoond gedroog voordat dit in die brouproses gebruik word. Tradisioneel was dit ’n plaasgebou van twee of drie verdiepings waar die hop op dun en geperforeerde vloere uitgesprei is om gedroog te word deur ’n hout- of houtskooloond aan die onderkant van die gebou. Vandag word hop egter in fabrieke gedroog.
Hop se enigste belangrike kommersiële gebruik is in die brou van bier. Tog word dit ook volksgeneeskundig as kruiemedisyne aangewend, terwyl ’n kussing opgestop met hop glo as ’n middel teen slaaploosheid aanbeveel word.
’n Egte slingerplant se slanke stingel sal ná die plant se ontkieming aanvanklik nie penreguit boontoe groei nie, maar groot sirkels met die punt van die stingel beskrywe. Sodra hy ’n regop stok of so iets begin “voel”, kronkel hy onmiddellik om die voorwerp. Dan stoot hy sy gevoelige groeipunt in ’n lang spiraal al in die rondte daaromheen om op dié manier al hoe hoër te kruip.
En nou is dit so dat die meeste slingerplante sogenaamde linksdraaiers is. Kyk maar van bo af neer op byvoorbeeld ’n rankboontjie teen ’n stok en jy sal sien dat sy spirale links om loop—dat die spirale draai teen die rigting waarin die horlosieswysers beweeg. Met niks op aarde sal jy die boontjie sover kan kry om regs om te draai nie.
REGS: ’n Voorstelling van die spiraal van ’n regsdraaiende plant. Die geel pyl stel die rigting voor waarin die plant groei. Die blou lyn is die voorwerp waarom die plant kronkel. Die groen pyl stel ’n waarnemer voor wat van bo afkyk op die plant se kronkelinge. Hy sien dit beweeg regsom—in dieselfde rigting waarin die horlosiewysers beweeg.
En hier moet ’n mens nou ’n ander interessantheid noem. Sekere geleerdes het begin wonder of hierdie regs- en linksgesindheid van slingerplante dalk teenoorgesteld kan wees in die Noordelike Halfrond en die Suidelike Halfrond—net soos badwater konsuis in teenoorgestelde rigtings by die gat van ’n bad sou uitkolk wanneer jy in Engeland bad en in Suid-Afrika!
Ons weet hoeka die bewering oor die rotasie van uitvloeiende badwater is sommer onsin, want daar is geen starre reël wat bepaal watter koers uitlopende badwater op enige plek op aarde sal inslaan nie. Feitlik al wat ’n invloed kan hê op die rigting van die rotasie is sekerlik die vorm van die gat, asook los of vaste voorwerpies binne-in die gat.
Me. Moles, wat aan die Universiteit van Nieu-Suid-Wallis verbonde is, was betrokke by ’n enorme feitesending oor plante regoor die wêreld. Sy sê die moontlikheid word ondersoek dat die wydverspreide verskynsel van linksom-slingering die gevolg is van die linksgeneigheid van alle biologiese molekules op aarde.
ELFS ’n halfeeu of wat gelede al was hulle glad nie iets ongewoons in Suid-Afrika nie—die sogenaamde windlaaiers waarmee party mense die wind ingespan het om “pap” batterye te laai.
Mense op afgeleë plekke, byvoorbeeld boere op plase, het toe reeds bedags hul batterye gekoppel aan tollende spane wat soos ’n windpompwiel se lemme deur die wind aangedryf is. Saans is die gelaaide batterye weer gebruik om die mense se huise te verlig. Dit is ook ingespan om die destydse primitiewe buislamp-radio’s te laat werk.
DIE GEBRUIKMAKING van wind vir kragopwekking wen om goeie redes vandag vinnig veld in ’n besoedelde wêreld waarin “skoon” energie al hoe noodsaakliker word. Met “skoon” energie word elektrisiteit bedoel wat opgewek word met natuurlike middele wat glad nie die omgewing besoedel nie.
Daar word hoeka gereken dat die vraag na elektrisiteit in Suid-Afrika in 2007 die bestaande toevoer kan oorskry. En ’n ander onrusbarende aspek van ons kragleweringsdilemma is dat die grootste deel van die plaaslike ekonomie tans op die verbranding van lugbesoedelende laegraadse steenkool gebou is. Daarteenoor is daar genoeg winderige streke op die uitgestrekte vlaktes van Suid-Afrika wat skoon windkrag hier uiteindelik baie lonend kan maak.
Deur dus groepe reusagtige “windlaaiers” saam op sogenaamde windplase staan te maak, kan ’n waardevolle bydrae gelewer word om nie net aan ons land se toenemende elektrisiteitsbehoeftes te help voldoen nie, maar ook ’n netjiese slag te slaan in die stryd teen omgewingsbesoedeling.
Die windplaas is op die plaas Windhoek in die distrik Darling in die Wes-Kaap, in die verre suidelike deel van die vasteland van Afrika, ’n landstreek wat reeds eeue gelede by die vroegste Europese seevaarders bekend was om sy besonder sterk winde.
’n Ooreenkoms is met die Kaapse munisipaliteit gesluit dat Kaapstad al die krag sal koop wat Darlipp se windturbines kan verskaf.
Die Darlingse windprojek volg in die spore van die drie turbines by Klipheuwel, naby Stellenbosch, ook in die Wes-Kaap, wat in 2002 deur die elektrisiteitsvoorsiener Eskom opgerig is, as ’n toetsprojek vir toekomstige windkragontwikkelings in Suid-Afrika.
Die feit dat die Wes-Kaap so sterk in die plaaslike windkrag-bedryf figureer, is eintlik baie paslik as ’n mens daaraan dink dat dit juis aan die heersende winde te danke was dat seilskepe destyds Europese kundigheid hier na die suidpunt van Afrika gebring het.
Maar nou sorg die moontlikheid van uitgebreide elektrisiteitsopwekking vir ’n nuwe belangstelling in windkrag. Tans is Duitsland en Denemarke hiermee op die voorpunt in Europa, terwyl Amerika ook ’n leier op hierdie gebied is en van die grootste windplase op aarde het.
Die belangrikste onderdeel van ’n windturbine is ’n rotor wat aan ’n ratkas gekoppel is. Die ratkas vermeerder die rotasiesnelheid sowat vyftig maal om ’n elektriese generator aan te dryf. Omdat die wind so wisselvallig kan waai, word sekere aanpassings wel gedoen om te verseker dat die kragtoevoer nie met horte en stote geskied namate die windsnelheid toeneem of afneem nie. Die ontwerp van ’n toestel wat die sterkste winde kan weerstaan, verg ook uitmuntende ingenieursbeplanning.
REGS: Die toestel wat windsnelheid meet, word ’n anemometer genoem. Met papierkoppies, stroke baie harde riffelkarton, krammetjies, ’n drukspyker, ’n potlood met ’n uitveër aan die een end en nog wat, kan jy jou eie anemometer maak, soos op illustrasie hierby uitgebeeld. Maak net seker dat die bekke van die koppies in dieselfde rigting wys soos hier.