Jordan Peterson en die probleem van die boseDeur Daniël Goosen Jordan Peterson. (Foto: Gage Skidmore/Wikimedia Commons) Oor die afgelope paar jaar het Jordan Peterson ’n internasionale intellektuele superster geword. Die sielkundige se YouTube-video’s is al meer as 220 miljoen keer gekyk. Sy boek, 12 Rules for Life (2018), het al meer as vyf miljoen eksemplare verkope en sy jongste boek, Beyond Order, staan gereed om dieselfde paadjie van sukses te stap. Peterson, ten spyte van al die politieke polemiek wat sy kant toe kom, is dalk bes bekend vir sy YouTube-reeks van 17 dele oor die sielkundige waarde van die Bybel. Elk van die video’s is in die omgewing van twee uur lank en lê klem op die sielkundige waarde van die eerste paar stories in die Ou Testament. As gevolg van hierdie verbintenis met die Bybel, is Peterson dikwels in debatte ingetrek waar hy die Christendom teen ateïste, soos Sam Harris, verdedig. Dit, terwyl Peterson nog nooit in die openbaar erken het dat hy in God glo nie, maar eerder dat hy lewe asof daar ’n God is. ’n Tegniese manier om te sê “dalk”, maar dit is beslis nie ’n “ja” nie. Ten spyte van hierdie bykans toevallige verbintenis met die Bybel, word Peterson gesien as ’n figuur wat die ou tekste van ons tradisie op ’n nuwe en interessante manier aan die wêreld openbaar. Ons moet egter onthou dat die Christendom al vir meer as twee millenniums aktief bestaan. Bykans enige manier van ’n teks lees en interpreteer is êrens in die geskiedenis van die Christendom te vinde. Peterson, wat die Bybel op ’n meer sielkundige manier interpreteer deur die stories simbolies te lees, doen dus daadwerklik ook niks nuuts nie. Kerkvaders soos Origenes (184-253 n.C.) het hierdie manier van die Bybel lees die tropologiese interpretasie genoem, waarvolgens die tekste deur ’n morele of sielkundige lens gesien word. Peterson wys in sy video’s hoe ons basiese biologiese gegewens weerspieël word in die stories van die Bybel. Hieruit kan mens ’n morele denkstruktuur optrek wat, volgens Peterson, onuitputbaar is. Dit is uiteraard waar. Een van die primêre probleme wat mens met Peterson ervaar, ten spyte van die massiewe positiewe effek wat hy op die internasionale kultuur uitoefen, is sy gnostiese neigings. Ons sal nie hier die ganse tradisie van die gnostiek uiteensit nie, maar vir nou kan ons die volgende opmerkings maak: die gnostiek werk met die idee dat die kosmos – die materiële werklikheid – deur ’n bose god geskape is. Die siel, en dus die geestelike wêreld, is deur ’n goeie god geskape. Vinnig, kan ons sê dat die Ou Testamentiese God volgens hierdie stelsel die bose god is wat die materiële werklikheid gemaak het. Dus is die Nuwe Testamentiese God die goeie god wat verantwoordelik is vir die geestelike werklikheid. Daar is dus, in ons daaglikse ervaring, hierdie stryd tussen die twee gode. Peterson, wat ’n gelowige volgeling van Carl Jung is, werk met hierdie skeiding. Die beste manier om hierdie skeiding te verstaan, is nie om na Peterson of Jung se werk te kyk nie, maar eerder na nog ’n volgeling van Jung, naamlik Joseph Campbell. Campbell se alombekende werk, The Hero with a Thousand Faces, was die inherente en deurlopende invloed en inspirasie vir George Lucas se Star Wars-rolprente. In hierdie rolprente sien ons presies wat met die gnostiek bedoel word. Ons word met die Force gekonfronteer, die spirituele krag wat hierdie fiktiewe kosmos in stand hou. Die Force het twee kante: ’n ligte en ’n donker kant, en beide is verdoem tot ewige konflik. Peterson werk met presies hierdie skeiding, alhoewel hy verkies om kategories met orde en chaos te werk, eerder as met goed en boos. In ’n onlangse podsending het Peterson met ’n bekende Amerikaanse biskop gesels, waarin die probleem van boosheid ter sprake gekom het. Peterson het volgehou dat die mens volkome boos kan optree. Met ander woorde, dat die mens oor die vermoë beskik om iets te doen wat nie ’n bepaalde goedheid as einddoel het nie. Volgens Peterson is die mens dus in staat om die boosheid self na te jaag as die doel en bron van ’n handeling. Hierdie, volgens die Christendom ten brede, is onmoontlik. As ons sê dat God goedheid self is en dat Hy almagtig is, kan daar nie nog ’n bykomende mag ’n uitwerking op die kosmos uitoefen nie. Die boosheid, as sodanig, kan per definisie nie “iets” wees nie. Die bose kan niks anders wees as ’n afwyking of ’n afwesige goedheid nie – privatio boni. Augustinus meen dat die bose geen positiewe natuur het nie, maar slegs die afwesigheid van goedheid verteenwoordig. Die probleem van die kwaadheid of die boosheid word dus deur die Christendom omskryf as iets wat nie “is” nie, wat nie bestaan nie. Daarmee word dit nie ontken nie, glad nie. Dit word eerder gesien volgens die metafoor van ’n skaduwee. Soos die skaduwee die afwesigheid van lig verteenwoordig, so word met die bose of die kwaadheid konseptueel gewerk. Met hierdie argument word twee dinge, onder meer, bevestig: (1) God is almagtig, asook die goedheid self; en (2) enige kwaad loop uiteindelik uit op die goeie. As iets boos gebeur, word dit ook nie deur God veroorsaak nie, maar toegelaat, juis sodat daar uit hierdie tragiese gebeure verdere goedheid kan vloei. Prakties beteken dit dat elke handeling wat die mens onderneem ’n bepaalde goedheid in gedagte het. Selfs iets so eenvoudig soos opstaan in die oggend, het ’n bepaalde goeie uitwerking in gedagte. Ek staan op sodat ek kan gaan werk, sodat ek kan geld verdien, sodat ek vir my familie kan sorg. Die handeling is dus goed, in die sin dat dit ten diepste die goeie najaag. Selfs as iemand moord pleeg, word dit gedoen met ’n bepaalde goedheid as die einddoel. Juis omdat die moordenaar dink dat hierdie handeling ten minste homself op een of ander manier kan bevoordeel, en dus “goed” is. Peterson het in die podsending uitdruklik kapsie gemaak teen hierdie idee. Vir hom, getrou aan sy teoretiese agtergrond, is daar hierdie twee onderliggende kragte wat op ons ’n uitwerking het. Die idee maak natuurlik vir ’n fantastiese storie. Die meeste mites, soos wat Campbell uitgewys het, is op hierdie uitgangspunt gegrond. Die storie van die Christendom is egter uniek in hierdie verband. Daar is nie ’n bose krag wat as God se gelyke staan en om die kosmos meeding nie. Vanaf Genesis tot en met Openbaring is die boodskap strykdeur dieselfde en word bes deur Paulus in Romeine 8:38 saamgevat: “Hiervan is ek oortuig: geen dood of lewe of engele of magte of teenwoordige of toekomstige dinge of kragte of hoogte of diepte of enigiets anders in die skepping kan ons van die liefde van God skei nie.” Alhoewel Peterson ’n fantastiese stem in hierdie post-Christelike wêreld is wat die Bybel op ’n toeganklike en tog intellektuele manier aan massas mense verpak, moet mens egter sy basiese uitgangspunte in gedagte hou. Behou die goeie, sou my aanbeveling wees, maar moet nie dink Peterson is besig om die Goeie Nuus te verkondig nie.