Zambië (Engels: Zambia), amptelik die Republiek Zambië (Engels: Republic of Zambia), is 'n republiek in die noorde van Suider-Afrika wat geheel en al deur ander lande omring word (landingeslote land). Volgens sy oppervlakte die 38ste grootste land ter wêreld, maar sy geskatte bevolking van 17,3 miljoen, is slegs die 68ste grootste ter wêreld. Dit word deur die Demokratiese Republiek die Kongo, Tanzanië, Malawi, Mosambiek, Zimbabwe, Botswana, Namibië en Angola begrens. Die hoofstad en grootste stad is Lusaka met 1,7 miljoen inwoners, drie keer meer as Ndola en Kitwe, onderskeidelik die tweede en derde grootste stede, albei in die Koperstreek. Die meeste inwoners woon in 'n strook weerskante van die hoofpad en -spoorlyn, wat strek van Livingstone in die suide, oor Lusaka tot in die Koperstreek.
President Kenneth Kaunda het die republiek 27 jaar lank as eenpartystaat met 'n sterk sosialistiese inslag geregeer. Hy het uiteindelik toegegee aan die opposisie se eise vir 'n veelpartyverkiesing en in 1991 sy mag prysgegee. Sedertdien is Zambië 'n veelpartydemokrasie. Die land staar reuse-uitdagings in die gesig weens armoede en MIV/vigs. 'n BBP per persoon van VS$1 700 (2012-skatting) plaas Zambië 200ste op die wêreldranglys, oftewel die 29ste armste.
Mwanawasa het in 2002 'n ondersoek na korrupsie op hoë vlak tydens die vorige bewind van stapel laat loop. Eers in 2006 en 2007 het die taakspan vier sake suksesvol vervolg, onder meer 'n baanbreker-geding in die Verenigde Koninkryk waarin president Frederick Chiluba en talle ander voormalige regeringslui aanspreeklik bevind is vir die verkwisting van VS$41 miljoen se staatsfondse. Mwanawasa is herverkies tot president in 2006 tydens 'n verkiesing wat allerweë as vry en regverdig bestempel is. Ná sy skielike dood in Augustus 2008 het sy adjunk, Rupiah Banda, hom opgevolg en twee maande later 'n spesiale presidensiële verkiesing gewen. Hy is in 2011 opgevolg deur Michael Sata, wat op 28 Oktober 2014 in Londen oorlede is ná 'n operasie vir 'n onbekende siekte.
Voor die wêreldwye ekonomiese afswaai van 2009 het Zambië se ekonomie 'n sterk oplewing belewe met 'n jaarlikse groeikoers tussen 2005 en 2008 van gemiddeld 6% per jaar. Die privatisering van die land se kopermyne in die jare negentig het die staat van die las verlig om die reuse-verlies van dié bedryf te moes dra en grootliks daartoe bygedra dat dié sektor weer lewensvatbaar kon word en sodoende ekonomiese groei kon aanblaas. Koperproduksie het sedert 2004 bestendig toegeneem weens hoër pryse en buitelandse belegging. In 2005 het Zambië in aanmerking gekom vir skuldverligting ingevolge die inisiatief vir die verligting van arm lande wat diep in die skuld is. Dié hulp het sowat VS$6 miljard beloop. In 2007 het Zambië 'n rekord-oes beleef, wat die BBP 'n hupstoot gegee en inflasie help bedwing het. Hoewel armoede 'n groot probleem bly, het die ekonomie die afgelope dekade versterk en het die land 'n inflasiekoers van om en by 10%, 'n redelik stabiele wisselkoers, dalende rentekoerse en toenemende handel. Die afname in kommoditeitspryse en -aanvraag wêreldwyd sou die BBP na verwagting in 2009 knou en die verkiesing en gepaardgaande beloftes sou waarskynlik die land se fiskale toestand benadeel.
Zambië het volgens sy bruto binnelandse produk (BBP) teen koopkragpariteit (die waarde van alle produkte en dienste wat in 'n gegewe jaar in 'n land gelewer word teen heersende pryse in die VSA) die 129ste grootste ekonomie ter wêreld. Die geskatte BBP in 2020 was VS$78 miljard, VS$5 miljard meer as twee jaar vantevore. Die 6%-toename vergeleke met 2007 se skatting is die 60ste hoogste ter wêreld. Nietemin is die BBP per persoon (2020-skatting) slegs VS$1 236 per jaar, wat aan die land die 154ste plek op die wêreldranglys besorg. Dit was weliswaar 32 plekke hoër as die armste land, Suid-Soedan, met VS$275 per persoon.
Die beraamde arbeidsmag in 2017 was 6,898 miljoen, wat die werkloosheidsyfer op 15% te staan gebring het. Volgens die jongste beskikbare syfer lewe 54,4% van die bevolking onder die broodlyn (2015-skatting). Sowat 54,8% van die werkers is by die landbou betrokke, 9,9% by die nywerheid en 35,3% by dienste. Daar is steeds 'n reuse-inkomstegaping, met die armste 10% van die bevolking wat met slegs 1,2% van die gesamentlike huishoudelike inkomste tevrede moet wees en die rykste 10% wat amper 40% daarvan verdien. Zambië beklee dus die 20ste plek op die wêreldranglys wat inkomste-ongelykhede meet. Dit vergelyk nietemin gunstig met ander Suider-Afrikaanse state: Namibië is in die eerste plek (die 10% rykstes verdien 64,5% van die inkomste), Suid-Afrika in die tweede plek (44% vir die 10% rykste inwoners), Lesotho in die derde plek en Botswana in die vierde plek.
In Desember 2009 het een Suid-Afrikaanse rand K626,38 gekoop. In die voorafgaande jaar, was die kwacha teen 469,45 op sy sterkste teen die rand, teen 683,59 op sy swakste, terwyl die gemiddeld vir die jaar 604,82 kwacha vir 'n rand was. Tien jaar vantevore, van 6 Desember 1991 tot 6 Desember 2000, was die gemiddeld K422,91 vir 'n rand.
In 2010 het die Wêreldbank Zambië as een van die wêreld se vinnigste ekonomies gereformeerde lande beskryf. Die Gemeenskapsmark vir Oos- en Suider-Afrika (COMESA) is in Lusaka gesetel.
Zambië se spoorweë (alles smalspoorlyn) was in 2009 2 157 km lank. In 1964 is die meeste in- en uitvoer deur 'n spoorlyn deur die destydse Rhodesië na Mosambiek en Suid-Afrika se hawens vervoer. Die spoorlyn het die Zambezirivier in 1905 naasaan die Victoria-waterval oorgesteek en die Koperstreek in 1909 bereik. Verder noord het die spoorlyn in 1931 by die Benguela Railway aangesluit, wat toegang gebied het tot die hawe in Lobito, Angola. Ná Rhodesië hom in November 1965 eensydig onafhanklik verklaar het, het Zambië stappe gedoen om, ooreenkomstig die VN se sanksiebeleid, sy afhanklikheid van die spoorverbinding deur die suide te verminder. Heelwat spoorverkeer is met die Benguela Railway herlei, maar die burgeroorlog in Angola het uiteindelik tot die sluiting van die roete gelei. 'n Projek wat Zambië verbind met die hawe in Dar-es-Salaam, Tanzanië, het toe opnuut aandag gekry. Die lande kon nie Westerse befondsing kry nie en wend hulle daarom na die Volksrepubliek China om te help met die bou van die 1 860 km lange spoorlyn Tazara-spoorlyn te help. Die spoorlyn sluit aan by 'n ouer spoorlyn by Kapiri Mposhi, maar weens opeenhopings by die hawe en probleme met die spoorlyn se instandhouding en toerusting, het dit nog nie sy potensiaal verwesenlik nie. Intussen het die beëindiging van die minderheidsregering in Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe dit moontlik gemaak om heelwat meer koper deur alternatiewe hawens in die suide uit te voer.
Groot riviere word betreklik min vir watervervoer gebruik weens stroomversnellings en watervalle, asook seisoenale verskille in die watervlakke. Die mere word egter heelwat vir plaaslike vervoer gebruik. Mpulungu is 'n klein hawe aan die suidekant van die Tanganjika-meer wat geringe verkeer met Tanzanië, Rwanda en Burundi behartig. Dit bied ook 'n aansluiting met die spoorweë van Oos-Afrika.
Hoewel Zambië 'n tropiese klimaat het, word dit deur die hoogte bo seespieël getemper en gaan die land soms onder droogte gebuk. Oor die algemeen is die gebied geskik vir menslike vestiging en gerief. Die somer is ook koeler as wat die land se ligging 'n mens sou laat dink danksy die reënseisoen wat sy hoogtepunt in Januarie bereik.
Die temperature word sterk deur die hoogte bo seespieël beïnvloed sodat die warmste gemiddelde temperature in die laagliggende Luangwa-vallei in die suidweste voorkom. Die koelste gebied is die Nyika-plato in die noordooste aan die grens met Malawi. Tydens die koel maande (Junie en Julie) is die gebied wes van die spoorlyn (wat die land in die twee verdeel) die koelste met 'n gemiddelde minimum daaglikse temperatuur van net 7 °C.
Die plantegroei is meesal byna oraloor savanne: boomryk in die weste en grasvlaktes in die ooste. Die land beskik oor 'n groot verskeidenheid inheemse bome. In die droër suide is die plantegroei minder welig en kom meesal doringbosveld en taai grassoorte voor, behalwe in die rivierlope en valleie waar daar genoeg water vir lowerryke plantegroei is. In die noorde en ooste, waar meer reën val, gaan die savannevlaktes oor in subtropiese woude, wat 'n skakel vorm tussen die savanne en tropiese woude.
Zambië is 'n mineraalryk met onder meer koper, kobalt, sink, lood, steenkool, smaragde, goud, silwer en uraan wat ontgin word. Slegs 7% van die land se oppervlak word vir die landbou benut, terwyl net 1 560 km² besproei word.
Onder die omgewingsprobleme waarmee Zambië te kampe het, tel lugbesoedeling en suurreën weens die mynbou in veral die Koperstreek. Hier word waterbronne ook besoedel deur chemikalieë wat van die myne afloop. Stropery hou 'n ernstige bedreiging vir renosters, olifante, bokke en wildekatte in. Ontbossing, gronderosie en woestynindringing plaas verdere druk op die omgewing. Zambië se waterbehandelingsgeriewe is ontoereikend, wat 'n gesondheidsgevaar vir inwoners inhou.
Met meer as 'n geskatte 15% (sowat 1,1 miljoen) van die bevolking wat die MI-virus onder lede het (persentasiegewys die sewende meeste ter wêreld), 'n geskatte 56 000 sterftes aan vigsverwante siektes per jaar en 'n kindersterftesyfer van meer as 10% van alle geboortes per jaar, het Zambië die derde laagste lewensverwagting van net oor die 38 jaar; net Angola en Eswatini se lewensverwagting is laer. Die stadige toename in die land se bevolking kan in 'n mindere mate ook toegeskryf word aan 'n migrasieverlies van 2,59 per duisend per jaar.
Die Nederduitse Gereformeerde Kerk se eerste gemeente was in Lusaka toe die hele Noord-Rhodesië in 1919 as 'n gemeente van Bulawayo afgestig het. Die NG Kerk bereik sy kruin omstreeks 1959 toe daar 11 gemeentes en sowat 3 300 lidmate was, hoewel 'n amptelike regeringspublikasie die getal lidmate volgens die 1951-sensus as 3 956 aangee, oftewel amper 20% van die blanke bevolking. Rondom onafhanklikwording het die meeste Afrikaanssprekendes weer die land verlaat, sodat daar uiteindelik weer net 'n gemeente in Lusaka was, wat uiteindelik in 1998 in 'n noordelike en suidelike gedeelte verdeel het.
Daar het net sowat 35 Jode in Zambië oorgebly ná die gemeenskap sy hoogtepunt met sowat 1 200 lede in die dekade ná 1950 bereik het. Die enigste oorblywende sinagoge is in Lusaka, na dié in Ndola enkele jare gelede weens 'n tekort aan lidmate moes sluit. Die land het nie meer 'n eie rabbyn nie.
Net meer as 80% van die inwoners bo die ouderdom van 15 kan Engels lees en skryf. Daar bestaan egter 'n groot verskil tussen mans en vroue se geletterheid: 87% van mans is geletterd en net 75% van vroue. Die land spandeer net 2% van sy begroting aan die onderwys, wat aan hom die 167ste plek in die wêreld besorg.
Zambië se pers was vroeër bekend om sy onafhanklikheid, maar dit het in die gedrang gekom weens beheer deur die regering en die regerende party, wat in 1983 beheer oor die Times of Zambia verkry het, terwyl dit die Zambia Daily Mail reeds sedert 1965 besit het. Die weekblad National Mirror, wat in kerklike besit is, kon meer onafhanklik optree, soos ook die dagblad Zambia Post, wat in 1991 opgerig is toe 'n beweging begin het om die land weer demokraties te maak. Die land se drie dagblaaie se sirkulasie is klein vergeleke met die land se bevolking en geletterdheid, met net 37,1% van die bevolking wat koerant lees teenoor die helfte wat radio luister.
Die Victoria-waterval, Zambië se grootse besienswaardigheid, soos uit die lug van die Zambiese kant gesien. Dit is naby Livingstone geleë.
Zambië bevat enorme ongerepte gebiede danksy die feit dat die grootste deel van die bevolking in 'n redelike smal strook woon weerskante van die vernaamste spoorlyn en hoofpad, wat albei van noord na suid deur die middel van die land. Boonop is net 6,99% van die land se grond bewerkbaar. Ondanks sy ongerepte natuurskoon en wildlewe, lê net sowat 400 000 buitelanders tans jaarliks hier besoek af, hoewel die getal langsamerhand toeneem namate Zambië sy toerismepotensiaal begin ontgin. Dié getal buitelandse besoekers is slegs sowat 3,3% van die geskatte bevolking, vergeleke met Suid-Afrika se 9,07 miljoen buitelandse besoekers in 2007, oftewel byna 20% van die bevolking.
Zambië se amptelike toerismeraad verwys na die land as "Die skoenlapper in die hart van Afrika", tuiste van die legendariese Afrika-stapsafari's (byvoorbeeld in die nasionale park South Luangwa), die Victoria-waterval asook 17 ander groot watervalle, vyf groot mere, talle vleigebiede en magtige riviere met uitstekende hengelgeleenthede, 'n ryk verskeidenheid voëlsoorte, volop wild en onopgesmukte wildernisgebiede. Die raad beweer voorts dis een van die veiligste lande ter wêreld vir besoekers omdat die inwoners in vrede en harmonie saamlewe.
Die land bied besoekers 19 nasionale wildtuine en 34 wildbestuursgebiede wat saam 23 miljoen hektaar, oftewel sowat 8% van die land se oppervlak beslaan. Uit 'n toeriste-oogpunt is Livingstone met die aangrensende Victoria-waterval die bekendste bakens in Zambië. Die waterval is 'n natuurwonder en Livingstone het hom gevestig as 'n "avontuurmekka" met volop aktiwiteite op en om die Zambezirivier. Die meeste van die wildtuine is in die suidweste geleë.