Wat nou gemaak met die bevindinge oor Ahmed Timol se moord?Ahmed Timol. Foto: Zetaboards.com Wat moet ’n mens maak van regter Billy Mothle se bevinding verlede week dat die anti-apartheidsaktivis Ahmed Timol in Oktober 1971 deur die destydse veiligheidspolisie vermoor is? Is dit ’n kwessie van geregtigheid wat uiteindelik geskied, of word hiermee opnuut ’n byenes oopgekrap wat kon gebly het? Uit die oogpunt van die Timol-familie is dit duidelik. Uiteindelik weet hulle wat gebeur het. Dit kan hulle help om die saak ten slotte af te sluit, om Ahmed by wyse van spreke eindelik te begrawe. Die ander kant van die saak is Sondag deur genl. Johan van der Merwe, in die apartheidsjare onder meer hoof van die veiligheidspolisie, in Rapport gestel. Hy maak basies drie punte: Ten eerste, dat “gesiene patoloë” destyds bevind het dat Timol nié doodgemartel is nie.Tweedens, dat die proses rondom die Waarheids-en-Versoeningskommissie (WVK) bedoel was om “’n hoofstuk van die verlede af te sluit”. En laastens, dat vervolgings wat uit Mothle se bevinding spruit, op selektiewe verontwaardiging neerkom, aangesien niemand van die “bevrydingsbewegings” oor húl misdade vervolg word nie. Kom ons kyk hierna. Wat die eerste betref, weet enigiemand wat kennis dra van hoe die veiligheidspolisie en justisie-apparaat destyds te werk gegaan het, dat sagsinnigheid nie deel van die proses was nie. Ek was nie by Timol se ondervraging teenwoordig nie. Gesien die talle ander aangehoudenes van wie bo alle redelike twyfel bewýs is dat hulle vermoor is (Steve Biko en Neil Aggett, om maar twee te noem), lyk dit my uiters waarskynlik dat ook Timol onder “enhanced questioning”, soos die Amerikaners dit noem, beswyk het. Maar sal verdere vervolging enige nut hê? Dis ’n vraag waaraan ek my liefs nie wil waag nie, behalwe om te sê dat dit baie koelkop en rasioneel benader moet word. Emosie en wraaksug, hoe begryplik ook al, is presies die verkeerde pad om te loop. Van der Merwe staan inderdaad op vaster grond as hy wys op die feit dat oortreders van die “bevrydingsbewegings” skotvry daarvan afkom. Kyk, daar is geen enkele georganiseerde instansie wat met volle eer uit die struggle tree nie. Nie die Nasionale Party-regering nie, maar ook nie die ANC/SAKP nie. Die laaste jare het byvoorbeeld steeds meer bekend geword oor die ANC/SAKP se eie menseregte-vergrype. Om maar ’n voorbeeld te noem: Toe Gordon Masheu in 1983 in die konsentrasiekamp Quatro opgesluit is, het hy voor die WVK getuig, het Andrew Masondo (later luitenant-generaal in die SANW) ’n “kangaroo court” daar gehou: “I was fortunate to be sentenced [to] four years’ imprisonment and hard labour by this court. In the court an inmate could not speak. We were called one after the other to simply come and receive sentences.” En daarna had ’n gevangene slegs twee “regte” ­– “to work hard and to be beaten”, soos ’n getuie dit gestel het. ’n Vroulike kader het getuig: “When I remember my first three years in exile, I feel like crying because I had sexual intercourse with more than 20 MK commanders. I also saw this happening to other young female comrades who joined MK in the ’70s and ’80s.” In 1985 het die ANC op sy konferensie te Kabwe, Zambië, luidens die amptelike notule, besluit: “We can no longer allow our armed activities to be determined solely by the risk of civilian casualties.” Op ŉ perskonferensie het Oliver Tambo, leier van die ANC, die besluit só toegelig: “The question of ‘hard’ and ‘soft’ targets is going to disappear in an intensified confrontation, in an escalating conflict. The question of soft targets was quite out of place during World War II, to mention a big war… I think the distinction between hard and soft targets is being erased by the development of the conflict.” Op voetsoolvlak, in die townships, is dit verstaan as synde dat byna alles nou geoorloof was. Aboobaker Ismail, een van die MK-bevelvoerders, het aan die bomplanter Robert McBride verduidelik: “Look, there is a war… All white men are soldiers. If they can hit us in Botswana and say they have killed ANC collaborators then we can kill all the collaborators – who are real collaborators. In any event, why should you be concerned if adult whites should get hurt? What are you saying now?” Ismail het ook nog bygevoeg: “Any car bomb in itself will always injure civilians. It’s the nature of the weapon. If the civilians get injured, it’s acceptable. By their very nature car bombs injure people other than the intended target.” McBride se eie kommentaar op dié gesprek was: “He got quite agitated. Basically, he said, from the Kabwe conference, anything goes – with the exception of killing children.” In sy doktorale proefskrif oor MK se gewapende stryd het die historikus Howard Barrell die tipe teikens wat MK deur die jare aangeval het, volgens tydperk geklassifiseer. Dit val op dat die kategorie “civilians” in die tydperk 1976-’79 slegs 5 en in 1980-’82 7 voorvalle opgelewer het. In 1983-’84 het dit aangegroei tot 14. Maar in 1985-’86, ná die Konferensie van Kabwe, het dit dramaties toegeneem tot 107. Laat ŉ mens oor een saak helder en duidelik wees: Morele skuld is nie soos ŉ bepaalde hoeveelheid botter wat minder dik word as hy oor twee snytjies brood pleks van een gesmeer word nie. Dat die ANC hom in die struggletyd aan ernstige vergrype skuldig gemaak het, word nie aangevoer om die skuld van diegene wat byvoorbeeld vir Timol se dood verantwoordelik was, te verminder of te relativeer nie. Dit gaan om die eensydigheid van die benadering, so asof net die een kant oortredings begaan het. Op die keper beskou, het oorlog nou eenmaal die nare gewoonte om te eskaleer en die deelnemers moreel af te stomp. Waarvoor mense vandag terugskrik, kan môre met ŉ skouerophaal begroet word as dit dikwels genoeg plaasvind. Dit geld nie net vir Suid-Afrika nie; dis ŉ algemene verskynsel in álle konflikte. Maar hou dan op om die struggle voor te stel as ŉ stryd tussen diegene met ŉ pikswart siel (die Timol-moordenaars) en die dapper stryders vir vryheid en demokrasie in ŉ regverdige oorlog. Daardie soort ding bestaan nie. Geweld tas álmal – die goeies én die slegtes – aan. Dus: As jy die tyd bekyk, probéér eerlik wees, hoeseer jou eie emosies ook al in die pad daarvan staan.