Die verbreking van ’n veertig jaar lange digterlike swye deur Adam Small met die lywige Klawerjas het alreeds geblyk groot nuus te wees. In verskeie media is oor die bekendstelling van die bundel op Wellington enkele weke gelede berig.
Dit alles moet ook beoordeel word teen die agtergrond van die Hertzogprys-toekenning aan Small verlede jaar, naamlik vir sy lewensbydrae as dramaturg. Daarby die huldigingsbundel Vi’ Adam Small wat ongeveer dieselfde tyd die lig gesien het (vergesel van ’n laserskyf met opnames van, onder meer, sy voordrag van eie gedigte, asook deur verskeie ander digters van die verse wat hulle op uitnodiging ter huldiging van Small geskryf het).
Alles besonder interessant, veral gesien in terme van die dinamika van die Afrikaanse poësiewêreld in sy geheel. En tog eintlik net sydelings van belang in die beoordeling van die kwaliteite van die bepaalde teks wat die resenseertaak primêr vereis.
’n Indruk van selfkoestering is plek-plek nie deur die leser te ignoreer nie; ’n paar keer, byvoorbeeld, word eie vorige werk as “groot” waardeer. Sweme van sentimentaliteit ontbreek ook nie – soos in “Nou vou ek jou toe”, wat ’n liefdestweegesprek tussen die digter en sy vrou, Rosalie, behels. Stilistiese naklanke van die Dertigers se belydeniskuns duik op (“skriklik”, “enkele groot dinge”); ook daardie geslag se Romantiese opvattings oor die geheime, bowepersoonlike poësieskeppingsproses (vergelyk gedigte soos “’n Soort chemiese proses”, “In die diep nag” en “Nihil ex Nihilo”).
Wanneer daarin geslaag word om te stuur in die rigting van die verhaal- of sketsmatige, na suggestiewe beelding toe, word die treffendste werk in die bundel opgelewer. Soos in “Wat is liefde?” (die gesellig kletserige openingstrofe nie in berekening gebring nie), waar die tekening van ’n sonsondergang- en ’n onweerstoneel evokatief van die intense liefdesbelewenis word, sodat die slotreëls ’n gemotiveerde en treffende abstrahering verteenwoordig:
Op ’n manier aansluitend by laasgenoemde is die wyse waarop Small, op hoofsaaklik bevestigende, dit wil sê nie-kompliserende wyse, gebruik maak van aanhalings uit ander skrywers se werk. ’n Onbedoelde effek hiervan is dat die klinkendheid van die aangehaalde tekste die eie woorde van Small hoofsaaklik in die skadu stel. “Beluistering” is ’n voorbeeld. Vergelyk die openingstrofe:
Klawerjas verteenwoordig op sy beste die rustige bespiegelings en mymerings van ’n “geduldige beluisteraar” van woordeskat wat sowel individueel- as maatskaplik-etiese, maar ook religieuse en filosofiese insigte vertolk. Myns insiens is dit ’n “versoenende” bundel in die huidige Suid-Afrikaanse konteks. Via die benutting van Standaardafrikaans, die waarderende sitering van die woorde en gedagtes van wit Afrikaanse digters soos Leipoldt, Opperman, Van Wyk Louw en Breytenbach, selfs via die benutting van ikoniese Afrikaner-gedenkbouwerke soos die Voortrekker- en Vrouemonumente as beeldingsmateriaal – trouens, die ryklike omgaan met ’n hele Europees-Westerse kultuurtradisie as verwysingsraam – is daar ’n bewuste (mede-)identifikasie met wat baiekeer as nie-Afrikagemeengoed uitgemaak word. Aan sowel Nelson Mandela as F.W. de Klerk word versoeningsgebede gewy, terwyl ook “’n Nuwejaarsgebed vir demokrasie” opklink in een van die latere afdelings van die bundel. Uit dit alles tree die beeld na vore van:
Ek wil nie hier reageer op Bernard Odendaal se resensie nie, wat die funksie van ’n resensie vervul. Ek wil eerder in die geval van Klawerjas die aandag vestig op ‘n gelyklopende aspek van die “publikasie as gebeurtenis”. Dis sekerlik iets wat alreeds gedoen is (in verskeie forums), maar ek hoop die rede waarom ek dit weer doen, sal blyk.
Baie publikasies het beide ’n literêre sowel as ’n moreel-sosiaal-historiese draagwydte. In die geval van Klawerjas, is laasgenoemde draagwydte besonder sterk aanwesig, in ’n byna oordonderende mate. Miskien is laasgenoemde feit die rede waarom heelparty kommentators en joernaliste die onbetwisbare belang van hierdie publikasie op effens geforseerde wyse in terme van die suiwer literêre probeer ontsluit het? Small se beste literêre prestasies is egter van só ’n blywende aard, dat ’n enkele soort interpretasie – omwil en dank – hierdie slag tog sekerlik nie nodig was nie.
Waaroor nog veel meer geskryf kan word (en dis juis nie die terein van ’n resensie nie), is die moreel-sosiaal-historiese draagwydte van hierdie publikasiegebeurtenis, wat dit gedoen het met, en aan, die narratief van letterkundepublikasies in Suid-Afrika: Dit het daardie narratief op ’n ingrypende wyse verander, myns insiens.
Ek het al die volgende definisie van poësie gehoor (en hoe moeilik is dit nie om “poësie” te definieer nie, bykans onmoontlik): “If it blows your mind, it is poetry.” Teen die agtergrond van die intellektuele geskiedenis van Suid-Afrika – die stil word en openbare terugkeer van ’n onmisbaar morele literêre stem (Adam Small) – is daar wat betref hierdie publikasie as gebeurtenis wel iets wat mense oor ’n wye maatskaplike spektrum verruk gelaat het, en wat dus op ’n ánder wyse as op die suiwer literêre manier met Small se beste werk kan saampraat. Dit het op ’n ánder manier iets soortgelyks vermag.