Die taaleie wat ons moet koester en bewaar
Ons sê 'n ding heeltemal anders as 'n Chinees, maar ook glad nie presies dieselfde as 'n Engelssprekende of selfs 'n Nederlander nie. In die forse seggingskrag van ons woordeskat en ons eiendomlike grammatika lê die hele wordingsgeskiedenis van ons geliefde Afrikaans ingebed... en die unieke landelike verlede van ons voorgeslagte wat deur swaarkry veredel is...
YK mooi na die volgende stukkie beskrywende Afrikaans:
As ons die grafiese paragraaf hierbo presies in Engels moet vertaal, struikel ons dalk drie maal net in die eerste sin: "Yes-no, old brother-in-law, let us then but go dig up the old cows from the ditch..."
Eerder: "Sure, old chap, let's rake up those old stories then." Maar jy voel sommer ook dadelik aan dat selfs die laasgenoemde Engelse vertaling nie die volle kleur en inhoud van die Afrikaanse sin weergee nie, dat dit ten beste die betekenis net so min of meer oordra. Wat nog te sê Engelse weergawes probeer vind vir "omgesukkelde latte", "eielof is uielof", "jou dinges-kind", "die meisie inkatrol" en 'n hele paar ander van die Afrikaanse woorde of frases in die betrokke passasie.
Dit bly maar 'n feit dat 'n mens in verskillende tale nagenoeg dieselfde dinge op verskillende maniere sê en dat selfs die beste vertalings baiemaal nie die gees van die oorspronklike honderd persent kan verwoord nie.
Daardie eiesoortigheid en eiendomlikheid, 'n mens kan byna sê die inherente hebbelikhede, van 'n taal word die taaleie genoem. In die taaleie lê nie net die wordingsgeskiedenis en ontwikkeling van die betrokke taal ingebed nie, maar ook die unieke verlede van die sprekers en van hul voorgeslagte. Soos ons is, so doen ons. Soos ons doen, so praat ons.
Idiome, of idiomatiese uitdrukkings, is verskillende uitdrukkings in die taaleie, daardie afsonderlike sêgoed wat in ons mond pas soos moedersmelk.
Tiermelk drink is byvoorbeeld 'n idiomatiese uitdrukking vir sterk drank gebruik. As ons dit in enige ander taal vertaal, gaan die betekenis verlore net soos hierbo met die "ingeslote" ou koeie gebeur het.
Idiomatiese uitdrukkings is ook baiemaal totaal onlogies. Of dikwels beteken hulle iets wat glad nie af te lei is van die woorde waaruit hulle saamgestel is nie. Dink maar aan: die kloutjie by die oor kry; die kat in die donker knyp; of aan daardie einste een oor die raaiselagtige Dawid wat die wortels gegrawe het.
In dieselfde klas is selfs die Engelse by the way (wat "terloops" beteken en natuurlik niks met "teen die pad" te doen het nie).
'n Franse voorbeeld is weer Il n'y a pas de quoi, wat beteken "nie te danke nie", as 'n antwoord op "dankie". Maar as 'n mens die sinsnede letterlik vertaal, is dit vir ons heeltemal sinloos. "Dit het nie daar of wat nie," is wat die Fransman keuwel wanneer hy so niksseggend deur sy neus praat net om hoflik te wees!
Natuurlik is dit so dat daar, weens die noodwendige kontakte en die wisselwerkings en die verwantskappe tussen tale, baie idiome bestaan wat deur twee of selfs veel meer tale gedeel word.
Só het die bekende Afrikaanse spreekwoord Alle paaie lei na Rome -- wat beteken dat 'n mens op verskillende maniere jou doel kan bereik -- sy presiese eweknieë in wie weet hoeveel ander Europese tale:
Alle Wege führen nach Rom (Duits).
Alle veier fører til Rom (Noors).
All roads lead to Rome (Engels).
Maar taalsuiweraars is ook tereg bekommerd wanneer dit lyk of een taal 'n ander te veel in sy maniere van uitdrukking binnedring.
Raar maar waar, 'n bekende Afrikaanse uitdrukking soos 'n perd van 'n ander kleur is eintlik 'n oorgeneemde Engelse idioom of 'n Anglisisme. Daarteenoor word baie leenwoorde wat as Anglisismes beskou word, soos tendens, kontaminasie, punktualiteit, rigied, noem maar op, in werklikheid nie tot onbetaamlike Engelshede gereken nie. Trouens, hulle verryk Afrikaans sonder om ons taaleie tot in sy kern aan te tas.
Idiome neem vanselfsprekend verskillende vorms aan, soseer dat daar al baiemaal gepoog is om tussen spreekwoorde, segswyses, gesegdes en spreuke te onderskei. Dit is egter nie altyd moontlik om rigiede grense af te baken nie, want sekere uitdrukkings kan in twee of meer van hierdie kategorieë inpas en verskillende taalkenners sal boonop nie altyd oor die kategoriserings saamstem nie. Om dus net basiese riglyne te probeer neerlê oor presies wat 'n spreekwoord anders maak as 'n segswyse, 'n gesegde of 'n spreuk, is miskien om meer te probeer doen as wat etlike woordeboekmakers al ooit kon regkry.
Wat ons wel kan sê, is dat daar uitdrukkings is wat gewoonlik in samehang met ander woorde in sinne ingespan word, terwyl daar ander is wat meestal onaantasbaar op hul eie staan.
Ons skryftaal en gesprekke is byvoorbeeld deurspek van allerhande uitdrukkings soos hieronder in rooi op geel aangedui:
Hoekom hamer jy altyd op dieselfde aambeeld, kan jy dan aan niks nuuts dink om te sê nie?
Ek weet nie hoe ek dit met daardie vent het nie, want sy aand- en môrepraatjies kom nie ooreen nie.
As hy jou weer sleg behandel, sal ek met sy gal werk.
Ek glo nie sy storie nie, dis darem te dik vir 'n daalder.
Veel minder algemeen is daardie gewoonlik alleenstaande vaste uitdrukkings wat nie maklik in samehang met ander woorde in uitgebreide sinne gebruik word nie. Dit is miskien nodig om hulle wel 'n naam te gee en hulle as tipiese spreekwoorde te groepeer. Omdat hulle as onverbeterlike, oorgelewerde lewenswyshede beskou word, word hulle onveranderd en onaangedik aangewend om klem op ons eie waarnemings van situasies te lê:
Al dra 'n aap 'n goue ring, hy is en bly 'n lelike ding.
Gekke en dwase skryf hul name op deure en glase.
Die grootste probleem wat met alle vaste uitdrukkings ontstaan, is egter dat hulle deur skrywers en sprekers holrug gery kan word. Joernaliste kan baie verhale vertel van hoe bepaalde uitdrukkings (soos, sê, dit gaan klopdisselboom) in sekere stadiums so geil deur 'n publikasie se span skrywers gebruik is dat die hoofde naderhand 'n taboe daarop moes plaas!
Die taaleie sal natuurlik altyd met clichés oorlaai wees. Tale is immers almal op eiesoortige patrone gegrond. Dit is mos vir die doeltreffendste kommunikasie nodig dat dinge op herkenbare maniere gesê word en daarom is die herhaling van segswyses die kern van duidelike gesprekvoering en geskrifte.
Die uitdaging van formele taalgebruikers is om afgesaagde uitdrukkings tot die minimum te beperk en sover as moontlik na die formulering van vars en pittige sêgoed te streef. Ons moet gedurig nuwe styleffekte skep wat soos goeie saad op ons taalakker sal val en ons geliefde Afrikaans lewend en bloemryk sal help hou in die aangesig van 'n dikwels onsimpatieke wêreld wat vere voel of ons taal sal ondergaan of nie.
'n Blitsraai met vyf Afrikaanse idiome
Toets gou-gou jou kennis van idiome. Kies die beskrywing onderaan elke idioom wat jy dink die idioom se betekenis die beste weergee.