IT lyk of die ballerina die wet van swaartekrag trotseer… waar sy grasieus deur die lug sweef met lang en stadige spronge. Oomblikke later wentel sy soos ’n tol op die punte van haar tone… so volmaak in beheer van haar ewewig dat die gehoor na hul asems snak. Net daarna word sy deur ’n manlike balletdanser opgeraap. Hy tel haar so flink bokant sy kop op dat sy soos ’n elegante veertjie lyk.
Balletkykers word baiemaal so meegevoer deur wat hulle sien en hoor dat hulle selde besef hoe die dansers voor hulle dikwels bewegings uitvoer wat onnatuurlik vir die liggaam is—dat slegs die illusie van natuurlike bewegings deur die kunstenaars geskep word.
Soos ander dansvorms wat voor teatergehore uitgevoer word, kan ballet ’n storie vertel, ’n gemoedstemming uitdruk of doodeenvoudig die musiek weerspieël. Maar die tegniek van ’n balletdanser en sy of haar spesiale vaardighede verskil grootliks van dié van ander dansers.
Die meeste dansers word beroepsdansers voordat hulle twintig is en tree op 45 af. Dit is vir ’n danser moeilik om tuis te oefen en gevolglik gaan die meeste na ’n ateljee vir hul lesse. Hulle het die ruimte van ’n ateljee nodig om werklik tot hul reg te kom, en klavierbegeleiding is nuttig.
Ewe belangrik as die liggaamlike is sekere geesteseienskappe. Balletdansers het ’n gevoel vir ritme en ’n goeie begrip van musiek. Hulle is bewus van die verhoudings tussen voorwerpe in die ruimte om hulle sodat hulle met presisie in enige rigting op die verhoog kan beweeg. Soos goeie akteurs kan hulle ’n gemoedstemming weergee en ’n karakter geloofbaar maak. Bowenal is hul lief vir ballet en wy hulle hulle ten volle daaraan toe. Andersins sou hulle nie hul liggame kon leer om met skoonheid en uitdrukking op onnatuurlike maniere te beweeg nie.
BALLET is ’n toneelmatige dansstyl wat tydens die Renaissance (1300-1600) in Wes-Europa ontwikkel het, waarin die menslike vorm geïdealiseer word deur Klassieke beginsels van harmonie, balans en selfbeheersing. Die vorm is gewortel in ’n tegniek van gestileerde posisies en bewegings wat oor die eeue heen uitgewerk en gekodifiseer is, om te ontwikkel tot ’n stelsel wat veelal akademiese ballet of danse d’école genoem word.
’n Danseressie is gewoonlik minstens twaalf jaar oud voordat sy en pointe begin dans. Sy dra dan “toonskoene”, oftewel stywetoon-pantoffels met linte wat om die voete en enkels vasgebind word. Lamswol word voor in die skoene geplaas om as kussings vir die ballerina se tone te dien. Partykeer word ’n skuimkussinkie ook aan die tone gedra.
Waar dit begin het as ’n dans wat in die howe van konings uitgevoer is, het dit later ’n deel van die opera geword onder die invloed van die Frans-Italiaanse komponis Jean Baptiste Lully (1632-1687).
Jean Georges Noverre (1727-1810) was op sy beurt die leier van ’n beweging om die pantomime-ballet te vestig, waarin ’n storie deur die danse en gebare van die uitvoerende kunstenaars vertel word. Ballet het sedertdien nog altyd hierdie model nagevolg.
Ná Diaghilev se dood is sy werk deur verskeie geselskappe voortgesit en die spruite van die Ballets Russes het nuwe lewe aan ballet regoor die wêreld gegee. Dit was in der waarheid die veelvuldige toere van Russiese geselskappe oor die wêreld heen, veral ná die Tweede Wêreldoorlog, wat tot die heropbloei van ballet gelei en dit ’n vermaaklikheidsvorm vir die algemene publiek gemaak het.
Want daar is al gereken dat slegs ’n paar groot ballette van die verlede, waaronder Giselle (1841) en Swanemeer (1877), werklik in hul oorspronklike vorm behoue gebly het. Omdat hulle so geslaag was, is hulle oor en oor opgevoer en van die een danser na die ander oorgelewer. Dit maak dit moeilik om te bepaal hoeveel van ’n gegewe oorspronklike ballet steeds bestaan. Dansers kan die passies ietwat verander. Hulle kan straks ook sekere bewegings te moeilik vind, nie van ’n bepaalde passie hou nie of dit deur ’n beter een vervang. Sekere choreograwe hou niks daarvan dat aan hul werk gepeuter word nie. Ander gee nie om nie. Trouens, choreograwe kan selfs hul ballet verander om by ’n nuwe danser in die rolverdeling te pas.
In 1912 kom Helen Webb uit Engeland in Kaapstad aan. Sy was die dogter van kaptein Matthew Webb, wat in 1875 die eerste mens geword het wat sonder ’n dryfhulp oor die Engelse Kanaal geswem het. Helen, wat ballet in Londen studeer het, open haar eie balletateljee in die Kaap. Onder haar baie leerders tel Dulcie Howes en Delis Rhor, en in 1923 onderneem sy en haar leerders ’n toer na verskeie kusstede en Johannesburg.
In 1925 kom die beroemdste Russiese klasieke ballerina van haar era, Anna Pavlova, in Kaapstad aan vir ’n Suid-Afrikaanse toer.
In 1947 stig Faith de Villiers en Joyce van Greems ’n beroepsgeselskap, Ballet Theatre, wat met die Universiteit van Kaapstad se Balletgeselskap saamwerk vir sy eerste opvoering. Frank Staff, ’n boorling van Kimberley wat ook ’n offisier in die Tweede Wêreldoorlog was, stig die Suid-Afrikaanse Balletgeselskap, en is tussen 1955 en 1958 die produksieleier van vyftien ballette vir SA Ballet. Soos ander balletgeselskappe sterf dit egter ’n vroeë dood omdat daar geen geldelike steun van die staat is nie.
Tog het die rigiede jare van apartheid ’n uiters stagnerende invloed op die plaaslike ballet, wat grootliks in isolasie van die res van die wêreld moet bestaan deurdat internasionale sanksies die vrye wisseling van dansers en geselskappe verhinder.
Die nuwe bedeling in Suid-Afrika skep nuwe moontlikhede vir die bevordering van die danskulture van die voorheen benadeelde gemeenskappe, maar beteken ook ’n einde of grootskeepse afskakeling van staatsbetrokkenheid by die kulturele bedrywighede van die gewese bevoordeeldes. Ballet word op sy eie manier ook ’n slagoffer… as gevolg van soveel klem wat gelê word op die bevordering van die inheemse ritmes en die voetegestamp wat eie aan Afrika is.
LINKS: Phyllis Spira-Boyd (1943—2008) het haar in haar lewe onteenseglik as Suid-Afrika se beroemdste ballerina gevestig. Wat meer sê, sy is selfs deur ’n landgenoot as “die grootste uitvoerende kunstenaar in ons geskiedenis” beskryf. Haar onbetwiste finesse in ’n verskeidenheid van dansrolle het aan haar ’n unieke plek in die annale van Suid-Afrikaanse ballet besorg.
Nadat sy in Augustus 2007 haar voet in Londen beseer het, het me. Spira-Boyd ’n reeks operasies aan altwee haar bene ondergaan. Sy is die volgende jaar in ’n Kaapse hospitaal oorlede nadat komplikasies ingetree het. Sy was in haar sestigs.