Sy kuiergas is die 69-jarige James Mutele, wat spesiaal van Hammanskraal af gekom het vir vandag. Hy het in Onverwacht mens geword, maar bly nou “ver in die westerkim.”
Maar daar kan ouer grafte ook wees, vertel Patricia en beduie na die oorgroeide agterste hoek van die begraafplaas.
Dit was juis Ouma Lena wat doerie jare met die destydse Federale Party gaan onderhandel het vir geld om die mobiele Afrikaanse skool vir die kinders van Onverwacht te bou. Dis ook sy wat haar grondjie nagelaat het vir die bou van ‘n kliniek vir die mense van die dorp.
“Toe sien hulle mos nou dit gaan goed met die boere oor hulle God, en toe gaan bou hulle ‘n L-muur in die veld waar hulle ook met die Man van Bo kan gaan praat.”
James Mutele begin die amptelike vertelling oor Onverwacht. Hy het ‘n pak dokumente byderhand om sy storie te staaf.
Ek word gou daarop gewys dat daar hier van landbouers gepraat word. “Nie daai skelnaam van Boere nie. Want hulle was mos boere. Dis wat hulle gedoen het.”
“Ek onthou nog hoe die lorries teen die heuwel afgekom het om ons na nêrens te neem,” vertel James. “Die enigste geluid wat ek onthou is net die stacato van die 303-gewere wat so doef, doef gemaak het as hulle skote in die lug geskiet het.”
“Ons kon daai boere se gesigte sien. Dis dié met die maskers wie se gesigte ons nie kon sien nie, wat die knoppie gedruk het om ons te verwyder, want ons was die swart gevaar,” sê Oupa Jan.
“Moeilikheid hier is dat ons nie saamstaan nie,” sug Oupa Jan en leuen swaarder op sy kierie, bene oormekaar gekruis by die knieë.
Daar was net twee basiese huisplanne, en al die oorspronklike huise is daarvolgens gebou met roustene, self gemaak deur die mense hier, van die grond hier.
En niemand, nie eers die nuwe regering en sy meelopers, gaan hulle Afrikaans van hulle af wegvat nie. Al beteken dit dat Patricia se kinders en ander wat in Afrikaans wil skoolgaan, soggens vieruur al moet reg wees vir die bus wat hulle na die Afrikaanse skool in Eersterust, Pretoria, neem.
“Ons het hard gewerk om Afrikaans te kry, al is dit teen ons wil vir ons gegee. Maar nou word dit onder ons uitgevat. Ons het nie eers meer sê oor ons eie skool nie. Ons is soos inkommers hier in Onverwacht.”
Oupa Jan het die laaste woord: “Ek is ‘n Afrikaner. Moet ek nou ‘n ander taal gaan leen op my oudag? Dis onmoontlik. Ek sal nie.”
“Ek help omdat ek in ’n posisie is waar ek kan. Dis ’n opdraande stryd as jy wit en Afrikaans is, nog meer as jy swart en Afrikaans is,” verduidelik Hennie sy betrokkenheid.