Na die regimeverandering in 1994 was die verwagting by baie ontleders en kommentators dat Suid-Afrika met sy progressiewe grondwet in 'n liberale demokrasie sou ontwikkel. Vir ander ontleders was daar egter sterk aanduidings dat terwyl die ANC nie individuele vryhede of die vryheid van die pers maklik sou aantas nie, dit die land al verder weg van 'n liberale demokrasie sou neem. Inderwaarheid neig dit al meer in die rigting van 'n monopolistiese bestel waarin die ekonomiese, politieke en kulturele pluralisme ondermyn word sonder om die vernaamste simboliese kenmerke van die demokrasie, soos vrye verkiesings en 'n robuuste parlementêre debat aan bande te lê (Giliomee & Simkins 1999).
die meerderheid eerbiedig die minderhede se kultuur en sorg dat daar lewensvatbare skole en universiteite is wat hierdie kultuur na 'n volgende geslag kan oordra;
alle kwessies wat vir die opposisie belangrik is, soos byvoorbeeld die aard en tydsduur van "transformasie" in die geval van Suid-Afrika, word behoorlik bespreek.
Die ANC-regering bly lippediens bewys aan die grondwet, maar die bestaan van 'n grondwet wat kennelik op demokratiese beginsels berus, is nie die groot toets vir 'n liberale demokrasie nie. Skoon en verantwoordbare regerings kom in lande voor waar 'n bewindsverandering gereeld plaasvind. So iets gebeur selde in gevalle van eenparty oorheersing, en veral nie wanneer 'n onderdrukte rasse- of etniese meerderheid sy stem vir die eerste keer kan uitoefen nie, soos byvoorbeeld in Maleisië, Suid-Afrika en talle ander Afrika-lande.
Waar die ANC in ballingskap sterk deur Leninistiese beskouings beïnvloed is, ag hy homself as 'n voorhoedeparty en nie as die agent van die mense se wil nie (Filatova & Davidson 2013). Hy tref weinig onderskeid tussen die staat en regerende party en besluit self watter "kaders" in die staatsdiens "ontplooi" moet word. Die ANC dwing ook die groter ondernemings in die privaatsektor om hul personeel die demografiese profiel te laat weerspieël. Die ANC verskaf ook welsyn aan die massa op so 'n wyse dat hul afhanklikheid van die regering voortdurend versterk word.
Ons het hier die wese van die eintlike ANC-rewolusie. Dit is nie 'n sosialistiese rewolusie in die ekonomie nie maar 'n maatskaplike rewolusie. Dit beoog 'n radikale omvorming van die postebesetting van die samelewingstrukture ooreenkomstig die proporsie van swart, wit, bruin en Indiërs in die totale bevolking. Die sleutelkonsep is "verteenwoordigendheid van die bevolking" wat in die samestelling van die bestuur van liggame neerslag moet vind. Dit het begin by die staatsdiens en is uitgebrei na die groot korporasies en ook die grootste georganiseerde sporte, veral hul nasionale bestuursliggame.
Een van die sterk punte van die Afrikaners se volksbeweging, wat tussen die vroeë 1930's en die vroeë 1980's homself laat geld het, was Afrikaner-sakeleiers se heelhartige ondersteuning daarvan. Hulle het dit as hul taak gesien om die Afrikaners te help ophef deur aan hulle werk te verskaf in die ondernemings wat hulle gestig het en Afrikaners as 'n marknis vir hul produkte en dienste te benut. Van hul kant het die Afrikaner-publiek hierdie ondernemings as ware Afrikaanse onder-nemings ondersteun.
Die Afrikaner-idealisme, wat tot die stigting van Federale Volksbeleggings, Sanlam en Federale Mynbou aanleiding gegee het, is nie meer nie. Van al die groot korporasies wat Afrikaners gestig het, is dit net Naspers en Rembrandt wat nog hul onderskeie jaarverslae in Afrikaans publiseer. Van Zyl (2013), huidige Sanlam-hoof, stel dit so: "Die oorheersende gebruik van Engels as ekonomiese en saketaal in Suid-Afrika is 'n gegewe. Om daarteen te veg sal 'n vermorsing van energie wees."
Naspers verteenwoordig 'n baken vir Afrikaans in die openbare lewe. Dit is die agste grootste mediamaatskappy in die wêreld en die grootste Internetmaatskappy buite die VSA en China. Alhoewel die gedrukte media slegs tien persent van die omset verteenwoordig, het Ton Vosloo en Koos Bekker, die twee leidende figure in die maatskappy gedurende die eerste twee dekades van demokrasie, sterk standpunt ingeneem teen die afskaling van Afrikaans aan bepaalde universiteite, en Naspers het ruim kunstefeeste en filmfeeste help finansier.
Na 1994 het die meeste Afrikaanse sakeleiers gou aansluiting by die nuwe heersersparty se regering gesoek, iets wat die regering verwelkom het. Kort na hy president geword het, het Thabo Mbeki na 'n vergadering met Afrikaanse sakeleiers en rektore gesê: "Dit is belangrik om die elites te verenig, want hulle is die mense wat teen die oorgang teenstand kan bied" (Calland 2005). Hy het aan 'n biograaf gemeld dat hy verkies om met die Afrikaners te onderhandel, want hulle is "reguit" en "jy weet waar jy met hulle staan" (Gevisser 2007:67).
Die Afrikaner-sakeleiers het in hierdie gesprekke nie namens die Afrikaanse gemeenskap gepraat nie. Kwessies soos regstellende aksie of die druk op oorwegend Afrikaanse skole en universiteite is nie geopper nie. Jakob de Villiers, direkteur van die AHI, het dit onomwonde gestel dat daar "geen aptyt in die Afrikaanse sakegemeenskap is om met die regering 'n omvattende dialoog oor die Afrikanergemeenskap te begin nie" (Davies 2009:174).
Dit laat die vraag ontstaan: Waarom het die Afrikaner-sakeleiers en -rektore as 'n aparte afvaardiging na die President gegaan as hulle nie oor spesifiek Afrikaanse belange en behoeftes wou gaan praat nie? Joodse sakeleiers het verkies om in so 'n geval saam met ander sakeleiers met die regering te gaan praat.
Na die 2004-verkiesing, toe die ANC 'n wegholoorwinning behaal het, het 'n groep van 112 Afrikaanse sakeleiers, professionele lui, en rektore 'n verklaring uitgereik waar hulle President Mbeki gelukgewens het en ook die oortuiging uitgespreek het dat sy tweede termyn gekenmerk sou word deur die verbreding van demokrasie en ekonomiese groei. Die verklaring het gelui: "U het dit moontlik gemaak vir alle Suid-Afrikaners, insluitende die Afrikaanssprekendes, om tuis te voel in ons eie land en welkom in Afrika en die wêreld"(Rapport, 30/5/2004). Dit was nooit voorheen bekend dat sakeleiers voorheen onwelkom in hul eie land gevoel het nie. Na 2009 het sakeleiers toenemend onrustig geraak oor die ekonomiese vooruitsigte in 'n stelsel gekenmerk deur grootskaalse korrupsie, 'n rigiede arbeidsmark en 'n populistiese beleid in sekere sektore.
Die artikel beskryf eers die opkoms van Afrikaans as literêre en wetenskapstaal voor daar gekyk word na die hegemoniese posisie wat Engels die afgelope drie of vier dekades verwerf het. Daarna word redes vir die gebrek aan 'n behoorlike respons van Afrikaanse kant af ontleed.
In 'n opname van die 1990's is gevind dat Afrikaans die sterkste literêre taal in die land is indien produksie in Suid-Afrika die maatstaf is (Tabel 3).
Sosio-linguiste aanvaar dat 'n taal soos Afrikaans wat met Engels as 'n wereldtaal moet meeding homself net kan handhaaf indien 'n groot deel van sy sprekers dit as 'n belangrike faset van hul sosiale identiteit beskou (Wurm 2002:15). In Europa is daar ook 'n groeiende besef dat 'n versoenende styl nie veel sal help as die kleiner taal onder druk is nie. Daar is die bekende "Wet van Laponce", wat gereeld in die vakliteratuur aangehaal word: "The nicer people are to each other the fiercer the fight between languages." Daar is ook die uitspraak van Phillipe van Parijs, 'n ander gesaghebbende ontleder. Hy praat van 'n "deadly collaboration" met die "spontaneous tendency" en waarsku dat daar geen alternatief is vir dwang om 'n regionale of nasionale taal teen 'n wereldtaal te beskerm nie (Giliomee & Schlemmer 2006:217-8).
Veral op onderwysgebied is waaksaamheid noodsaaklik. Laponce (1987:170) het die gevaar soos volg geformuleer: 'n Tweetalige skool of universiteit skep slegs 'n illusie van gelykheid. Selfs wanneer daar 'n numeriese balans tussen twee tale op die vlak van kursusse is, kiy die sterkste taal meedoënloos die oorhand. Tweetaligheid in 'n opvoedkundige instelling verteenwoordig in feite 'n oorgang na taalkundige assimilasie en die uiteindelike uitskakeling van die kleiner taal.
Gedurende die tweede helfte eeu van die twintigste eeu het die Afrikaners al meer onder druk gekom. Die verdubbeling van die swart bevolking tussen die vroeë 1970's en die middel-1990's van 15 miljoen tot oor die 30 miljoen was die vernaamste rede vir die magsoordrag in 1994. Aan die ander kant het daar volgens die berekening van Lawrence Schlemmer in die twintig jaar tussen 1990 en 2010 minstens 750 000 Afrikaners, of tussen 'n kwart en 'n vyfde van die gemeenskap geëmigreer. Hulle is feitlik deur die bank goed gekwalifiseer.
Van die huidige bruin bevolking van amper 5 000 000 praat ongeveer twee-derdes Afrikaans aan huis. Die deelname van die bruin Afrikaanssprekendes aan tersiêre onderrig is die laagste van al die gemeenskappe in die land. Dit sal 'n groot verskil aan hierdie gemeenskap maak as die Universiteit van Stellenbosch hom posisioneer as 'n hoofsaaklik Afrikaanstalige universiteit met 'n spesiale fokus op Afrikaanse mense op die platteland. Op die oomblik is daar nog nie aanduidings van so 'n fokus nie.
Laitin (1992:149-64) wys daarop dat die swart elite se eiebelang in hierdie soort politiek herhaaldelik deurslaggewend is. In 'n studie van die situasie in Somalië en die Ivoorkus het hy gevind dat die swart elite die algemene welsyn privaat ondermyn. Die elite weet dat dit vir hulle en hul kinders 'n groot voordeel inhou as poste in die private en publieke sektor gereserveer kan word vir diegene wat die koloniale taal goed magtig is. Hoe skaarser die aanbod van mense wat hierdie tale goed magtig is, hoe groter die wins vir die elite.
In Suid-Afrika stuur die swart elite hul kinders na die beste skole, gewoonlik private skole, sodat hulle die nodige onderrig in die koloniale taal kan ontvang. 'n Goeie beheer van Engels is die nuwe vorm van werkreservering in post-1994 Suid-Afrika.
Kyknet, in die boeket van die betaalkanaal Multichoice, voorsien al meer in die behoeftes van die middeklas maar daar is nog nie 'n formule gevind om die laer inkomstegroepe te bereik nie. Sowel Kyknet as Radio Sonder Grense, die Afrikaanse radiosender van die SABC, is winsgewend, maar 'n groot deel van die wins word in albei gevalle gebruik om senders wat in die kleiner swart tale uitsaai, te subsidieer.
Die Afro-Saksiese oorheersing laat hom geld op verskeie ander terreine. Afro-Saksers oorheers die advertensieagentskappe. Daar is 'n oorvloed Engelse advertensies, al is die Afrikaanssprekendes se koopkrag die grootste van al die taalgemeenskappe.
'n Belangrike faktor in taalhandhawing is die teenwoordigheid van 'n sterk politieke party wat vir Afrikaans in die bresse kan tree. Die NP, wat lank die politieke waghond oor Afrikaans was, het binne tien jaar begin kwyn en toe roemloos gesterf. Na 1999 het eers die Demokratiese Party en toe die Demokratiese Alliansie die meeste Afrikaners getrek. Tot die verkiesing van 2009 het die DA sterk vir Afrikaans opgekom met die argument dat onderrig in een van die elf ampstale deur die grondwet gewaarborg word en dat daaraan in die praktyk beslag gegee moes word. Daarna het die party se fokus op Afrikaans verflou. In die Parlement was dit die Vryheidsfront wat die regering se skending van die taalklousules en sy veronagsaming van hofuitsprake geopper het.
In feite het die Raad en die topbestuur van die universiteite die vertolking van die taalbeleid na die dekane gedelegeer, wat na 'n termyn van vyf jaar heraangestel moet word en dikwels nie bereid was om besluite oor die voertaalkwessie te neem wat onder die dosente ongewild is nie. Met die groot viyheid wat baie dosente sedert 1994 hulself oor die gebruik van 'n voertaal veroorloof het, het daar al meer teenstand ontwikkel teen diegene wat op Afrikaans enkelmedium aandring. Een van die redes vir die aanvaarbaarheid van die T-opsie vir baie dosente was dat dit veel minder veeleisend was as 'n parallelmediumstelsel wat die koste op die skouers van die dosente laai. Die tyd wat met dubbelmedium gespaar kan word, kan aangewend word vir navorsing. Inkomste hieruit is tans veel belangriker as twintig of dertig jaar gelede.
Voor 1994 kon van die grootste deel van die Afrikaanse pers gesê word dat die koerante in gesprek met die Afrikanergemeenskap was en 'n simpatieke mening uitgespreek het oor die kwessies waaroor laasgenoemde sterk gevoel het. Oor rassisme en wit bevoorregting het die koerante veral in die laaste dekade of twee van die NP-bewind 'n hervormingsgesinde benadering gevolg wat gehelp het om 'n grondwetlike skikking moontlik te maak. In die loop van die 1990s het die etniese karakter van Die Burger se lesers verander. Waar ongeveer 'n kwart van die lesers in die begin van die dekade bruin mense was, was net meer as die helfte bruin aan die einde van die dekade. Daar is egter geen getuienis dat die meeste van hierdie lesers 'n ander standpunt oor Afrikaans in skole en universiteite inneem nie.
'n Uitsondering is Tim du Plessis, wat as redakteur van Rapport 'n belangrike waghondrol oor Afrikaans gespeel het. In Die Burger is baie briewe gepubliseer wat lesers se ontsteltenis oor die verskraling van die Afrikaanse aanbod aan die US uitgespreek het, maar in hoofartikels is die US se versekerings dat hulle Afrikaans goedgesind is, onkrities aanvaar. Die strekking van die meeste hoofartikels is dat Afrikaans ter wille van transformasie meer versoenend en minder angstig moet wees.
Die leserspubliek het egter by geleentheid skerp verskil, soos aangedui word in die uitslag van 'n meningspeiling deur die blad self (Die Burger, 13/8/ 2009).