Vhalani ndaela DZOṰHE nga vhuronwane.
Fhindulani mbudziso DZOṰHE kha hedzi khethekanyo.
Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḽiswa,
Hune khethekanyo iṅwe na iṅwe ya fhelela hone ni talele.
Nomborani phindulo dzaṋu zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso.
KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYONḒIVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzo isendekaho khao. Hune zwa konadzea ni shumise maipfi aṋu.
Ngavhe ndi ḽi bebe ḽi fe ndo vha ndi tshi ḓo awela nṋe ṅwana wa Vhanyai kha maṱhupho a ḽino shango.'' Ndi Vho-Mbilummbi mme a Mmbengwa musi vha tshi khou ralo u mu goḓa sa izwi o vha e muholefhali wa milenzhe. Vha khou ralo u mu goḓa ngeno na vharathu vhawe vhe henefho o ḓi kotamela fhasi zwawe sa a no nga ha zwi pfi zwine vha khou amba.
Mmbengwa ndi musidzana o bebwaho e muholefhali. Ndi ṅwananyana we a bebwa o ḓinakela zwithu zwawe. Musidzana mutswuku wa maṱo a ndalamo, na nḓevhe dzo linganelaho ngeno meme dza mulomo dzi tshi nga dzo tou tshetshelwa zwavhuḓi, na ningo ya mupfa.
Uyu ndi musidzana we a dzhena tshikolo tsha vhaholefhali a guma kha gireidi 12 ngei Tshilidzini Special School. O ri u phasa a fhedza nga u sokou dzula henefho hayani. Mmbengwa ho ngo vhuya a ḓifhelwa nga vhutshilo u bva vhuṱukuni hawe u swika zwino o no tou vha khomba. Mme awe ndi vhe vha mu tambudza u bva u bebwani hawe u swika zwino. Vho-Mbilummbi mbiluni yavho a vho ngo zwi ṱanganedza uri vho beba muholefhali. U bembwani hawe ho ḓi vha na phungo mmbi ya uri vho lingedza nga nḓila dzoṱhe uri vha mu vhulahe nga u tou mu posa bungani fhedzi zwa ḓi sea zwi tshi ṱanama. Vho vhuya vha ḓi tou wanetshedzwa nga khotsi a ṅwana Vho-Lugisani vho mu putela sagani vha tshi khou mu sokotedza dindini ḽa bunga.
Vho-Lugisani vha ṱavhanya u zwi thivhela zwi sa athu u ya na kule. Zwa vha sinyusa lwe vha humbula na u pfuluwa afho muḓini nge na vhone vha vha vha tshi dzulela u ṱerwa nga vhone Vho-Mbilummbi. Avho mukalaha wa khuvhe vho vha vha si na mulomo afho muṱani. Tshavho ho vha hu u ṱanzwa maṱo vha lavhelesa. Makhulu wa vhana vho vhuya vha wana o shelelwa mulimo wa mbevha ngomu murohoni wa thanga uri a tshi ḽa dzi mbo ḓi vha dzo petwa. Afho ho ḓi tou thusa tshone tshanḓa tsha Mudzimu ngauri ndi musi a tshi ḓo vha o lovha. Vho Mbilummbi vha na mbilummbi sa izwi na dzina ḽi ḽavho.
Ngoho zwi na nṋe a zwi na muṅwe, henefha hune nda dziṅwa na zwiḽiwa ngeno vha tshi ḽa ndo ḓi vha zwondolola zwanga! Fhedzi-ha zwine nda zwi ḓivha ndi zwa uri maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe. Ḽiṅwe ḓuvha zwi ḓo fhela nṋe nda awela-vho sa vhaṅwe vhasidzana. Hu ḓi nga na avho vhana vha mme anga a vha mmboni sa muthu.'' Ndi Mmbengwa a tshi khou ralo u gungula nga vhuḓifari ha mme awe na vharathu vhawe.
Mmbengwa o vha a tshi hola tshelede ya vhaholefhali. Naho zwo ralo o vha a sa vhoni na uri i fhelela ngafhi. Ene tshawe ho vha hu u iswa mundendeni a hola gwama ḽa fhelela muhwetoni wa mme awe, vhathada vha kapa mapfura nga lebula ngeno muṋe wa masheleni o lavhelesa. Na ṱhoni vho vha vha si na.
Zwe zwa mu pfisa vhuṱungu ndi zwa musi khaladzi awe Malindi o ḓelwa nga muhumbulo wa u mu shumisa malugana na u wana dzithendara sa izwi vhaholefhali vha na ndugelo dza u wana dzithendara dza muvhuso na huṅwe-vho. Nangoho thendara vha i wana kha Muhasho wa Tshumelo ya Zwa Ndulamiso ya u runga zwiambaro zwa vhafariwa vha re dzhele. Malindi o shumisa Mmbengwa u fusha ṱhoḓea dzawe dza u wana masheleni ngeno Mmbengwa a sa ḓivhi na zwauri hu khou bindudzwa vhugai, na peni zwayo o vha a sa i vhoni maṱoni awe. Mmbengwa a ḓi tambula a tshi ya ngeno a tshi nga tshiṱepisi tshine vhaṋameli vha tshi ṋamela u ya nṱha u hovha zwivhuya zwavho.
iṅwe ḓuvha malume awe vho ḽa u mu ṱolela vha wana o ḓi khotha zwawe henefho muṱani. Vho wana hu si na na muṅwe muthu lini, a tshi tou vha ene fhedzi henefho hayani. Vha thoma u ṱoḓa u ḓivha nga ha zwine zwa khou bvelela kha vhutshilo hawe. Aiwa! Nangoho a thoma u vha ṱalutshedza zwoṱhe nga ha kufarelwe kwawe afho muṱani. Zwa vha khathula mbilu. Vho ri u ṱuwa afho, zwa vha dina lwe zwa vha kundisa na u fara khofhe vhusiku vho eḓela. Ḽi tshi tsha nga matsheloni vha livha dziofisini dza vhashumelavhapo u vhiga nga ha u tambudzwa ha muḓuhulu wavho. Vhashumelavhapo vha zwi dzhiela nṱha vha sala murahu mulandu uyo, zwa wanuluswa uri nangoho hu khou kandekanywa pfanelo dza Mmbengwa sa muholefhali.
Vho-Mbilummbi na ṅwana wavho Malindi na mufumakadzi wawe Maria vho ḓo lilelwa nga tsimbi, vha fhedza vho no dzhena thumbuni ya lukhohe. Mmbengwa o ḓo wana bazari ya vhaholefhali a yo gudela zwa vhudokotela Medunsa, a fhedza o vha dokotela ḽa mishonga. Na zwino u na sedzhari ngei Ṱhohoyanḓou.
Mmbengwa u wela kha tshigwada tshifhio tsha vhathu Tikedzani?
Inwi ni vhona Vho-Mbilummbi vhe mubebi kwae Tikedzani?
U ya nga muhumbulo waṋu, ni vhona unga zwe Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi farisa zwone muholefhali uyo zwo tea naa Tikedzani phindulo yaṋu.
Vho-Mufunwa vho vha vhe khotsi a muholefhali.
Muholefhali uyo o thuswa nga malume awe uri a vhe na vhumatshelo havhuḓi.
Bulani madzina MAVHILI a vhathu vhe vha ṱuṱuwedza u tambudzwa ha uyo muholefhali.
Ndi zwifhio zwe Malindi na Vho-Mbilummbi vha vha vha tshi funela zwone muholefhali?
Ṱalutshedzani mafurase o swifhadzwaho mafhungoni a re afho nṱha.
Ni guda mini nga mafhungo e na vhala afho nṱha.
Ṱhamu ye ya wanwa nga vhatambudzi vha muholefhali ndi ifhio?
Ndi mini zwe zwa thusa Mmbengwa uri a ye phanḓa na pfunzo dzawe?
Uri Mmbengwa a vhuye a aluwe ho tou fa tshanḓa tsha Mudzimu. Ṱalutshedzani.
'Maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe' zwi amba mini?
Zwo iteaho kha ayo mafhungo ni vhona unga zwi a bvelela fhano shangoni naa Tikedzani phindulo yaṋu nga mbuno MBILI, ni dovhe ni sumbedze uri zwi nga fheliswa hani?
Ṱalelani tshifanyiso tshi tevhelaho nga vhusedzi. Nga mbuno dza SUMBE nweledzani zwine vhathu vha ita zwi songo ḓaho vha tshi itela u wana masheleni a u unḓa vhana a bvaho muvhusoni. ṱanḓavhudzani mbuno dzaṋu nga u bvisela khagala tshenzhemo yaṋu malugana na vhuaḓa hovhu. Vhulapfu ha samari yaṋu vhu vhe maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70.
Mafhungo asia, a vhaleni uri ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela.
Vharema vho vha vha sa tendelwi u tshimbila vhusiku ngei Marabastad. Nga madekwana vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi wanala vho eḓela. Tshiṱaraṱani hu vha ho tou tha. Vho tendelwaho u tshimbila ndi avho vhane vha vha na phemithi ya tshipentshela. Muthu arali a wanala a tshi khou tshimbila vhusiku o vha a tshi farwa a valelwa dzhele. Mudzunga o vha a tshi tata na u ṱaṱa na Vho- Van Rooyen muṅwe wa mapholisa e a vha a tshi ofhiwa nga vhathu vhanzhi afho Marabastad.
Isani fhungo ḽi wanalaho kha mutaladzi wa u thoma kha thenda.
Topolani ḽiḓadzisi ḽa tshifhinga ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani maipfi a tevhelaho mafhungoni a pfalaho u sumbedza uri ni a ḓivha zwine a amba: tata, ṱaṱa:
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhusedzi uri ni ḓo kona u fhindula mbudziso dzi no i tevhela.
Ndi ḽifhio fhungo ḽo shumiswaho Tikedzani phindulo yaṋu. u fhuredzela vhathu?
Ni nga kwama hani bindu iḽi nga u ṱavhanya arali ni tshi ṱoḓa thuso?
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani asitshi, tshi vhaleni nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela.
Marangaphan.a: Hu tshi tevhelwa ndayotewa ya vhagudi, malugana na u pandelwa ha vhagudi vhavhili tshikoloni tsha Thembapfumo nga ḽa 5 fulwi 2007, hu a sedzuluswa.
Vhagudi vho ḓiimisela u dzhena tshikolo na u shuma vhunga vhatshutshudzi vho pandelwa.
U omba gologodo nga tshifhinga tsha tshikolo.
U salela murahu kha mishumo ya tshikolo.
U ḓiselwa halwa tshikoloni nga murangaphanḓa wa matswotswi a muvhundu wonoyo.
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
Vhagudi vha re tshikoloni vho kwamiwa u ṱahisa vhuḓipfi havho nga zwo bvelelaho.
Ho kwamiwa na vha muvhuso malugana na zwine zwa nga itwa kha avha vhagudi.
Zwiga zwihulwane zwa muvhigo zwo vhilingana. Zwino inwi zwi ṅwalululeni nga nḓila yo teaho. Ni songo kopolola, ṅwalani nomboro nga nḓila ine dza tea u tevhekana ngayo.
Ndivho ya uyu muvhigo ndi ifhio?
Ndi tshifhio tshipiḓa tsho siedzwaho kha tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwa uyu muvhigo?
Ṱukufhadzani ipfi muvhundu ni dovhe ni ḽi shumise fhungoni ḽi pfalaho.
Shumisani ḽiambele heḽi: u omba gologodo fhungoni ḽi pfalaho.
Khoro ya tshikolo yo dalela vhagudi avho mahayani avho.
Kopololani mafhungo a tevhelaho, ni khakhulule maipfi a re zwitangini. Maipfi e na khakhulula ni a talele.
France o (vuwa) mushumoni o ambara dzhasi (-lapfu). O dzhena mushumoni a tshi sumbedza u lwala. Minidzhere o ri u mu vhona a ri hu (vhidza) maine. Ho ḓo (ruma) foromane u ya ṅangani ya tsini. Jim khonani yawe o (founela) uri a ḓivhadze vhabebi (wawe).
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni mbudziso dzo ḓisendekaho khao.
B. Ipfi na ḽi a kona u shuma sa ḽiṱanganyi ḽa dovha ḽa shuma sa ḽiiti. Inwi ḽi shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho e na tou ḓisikela u sumbedza zwenezwo.