Malan bespreek die regter se uitspraak krities en sê onder meer dat selfs as dit waar sou wees dat internasionale transaksies net in Engels plaasvind – wat nie die geval is nie – die vraag ontstaan hoe dit ter sake kan wees wanneer besluit moet word wat die rekordtaal in ’n Suid-Afrikaanse hof moet wees.
’n Faktor wat ’n groot impak op Afrikaans as universiteitstaal gehad het, is transformasie en dalende getalle Afrikaanssprekendes. Die ANC-beleid soos in 2002 geformuleer, bepaal dat daar nie van swart studente verwag kan word om deur medium van Afrikaans aan ’n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie. Enkelmedium-Afrikaans is toelaatbaar, solank dit nie “gelyke toegang” verhoed nie. Afrikaans kan die primêre medium van onderrig wees, maar nie noodwendig die enigste medium nie. Engels het ’n “super-norm” geword, soos die registrateur van een universiteit dit gestel het. Die staat voorsien nie geld vir die verdubbeling van lesings nie, en die universiteite het die las van die duplikasie van lesings afgeskuif na die dosente, wat dit as ’n “taal-taks”, ’n “taal-belasting” beskou (Giliomee 2009 en 2010).
’n Senior amptenaar van die Onderwysdepartement van Mpumalanga het die Laerskool Middelburg, ’n Afrikaans-enkelmediumskool, op 28 November 2001 gelas om vanaf die begin van 2002 na parallelmedium oor te skakel en 20 leerlinge in te skryf wat die skool deur medium van Engels moes onderrig. Die skool het geweier, en die Departement het in Januarie 2002 die skoolhoof se bevoegdheid ingetrek om leerlinge in te skryf. ’n Amptenaar het die kinders ingeskryf wat Engelsmediumonderrig wou ontvang – daar was aanvanklik agt, maar die getal het later aangegroei tot 24. Die amptenaar was vergesel van politici, wat in toesprake transformasie geëis het. Nie hulle óf die Departement het enige onderrigmateriaal verskaf nie en die skool moes dit self uit eie fondse doen. Die onderwysdistrik het minstens twee parallelmediumskole en een Engelse enkelmediumskool gehad waar die kinders kon ingeskryf het.
Die hof het die skool se aansoek om die Departement se optrede ter syde te stel, van die hand gewys. Die hof het wel die onderwysowerhede skerp gekritiseer omdat hulle nie net strydig met administratiewe voorskrifte opgetree het nie, maar boonop die onderhawige aansoek met mag en mening bestry het terwyl hulle uit die staanspoor moes geweet het dat hul administratiewe optrede ontoelaatbaar was. Hoewel die Departement klaarblyklik op die skool en die beheerliggaam se bevoegdhede inbreuk gemaak het, het die saak voor die hof gedien nadat die kinders sowat agt maande in die skool was. Die betrokke leerlinge het teen hierdie tyd reeds ’n belang gevestig om in die skool aan te bly.
In sy kommentaar op die saak wys Malan (2010:279–80) daarop dat die hof gelas het dat die skool na parallelmedium moes oorskakel ter wille van die kinders wat reeds in Engels onderrig is. Hiermee is die onderwysowerhede se onregmatige optrede as’t ware gekondoneer en die beheerliggaam se bevoegdhede met betrekking tot die bepaling van die taalbeleid van die skool volledig ongedaan gemaak:
In die finale instansie was die les van die saak vir die onderwysowerhede dat onregmatige optrede ’n voldonge en onomkeerbare feit daarstel – possession is 90% (of 100%) of the law. Dus, knou die beheerliggaam af, loop die skool storm en vestig ’n fait accompli. Niks kan daarna omtrent die saak gedoen word nie en die kwaadwillige onderwysowerhede het hulle sin gekry. In die toekoms kan hulle net weer dieselfde beproefde resep volg. Die bevel van die hof in Middelburg is om hierdie redes verkeerd.
Die tweede saak was dié van die Laerskool Mikro van Kuilsrivier teen die Onderwysdepartement van die Wes-Kaap, wat toe onder ANC-beheer was. Hierdie Afrikaansmediumskool het ’n opdrag van die Departement teengestaan om Engelse leerlinge in te neem en dus sy taalbeleid te verander. Een van sy oorwegings was dat daar nie klaskamers was om ook deur medium van Engels klas te gee nie.
Rossouw (2005) en Lubbe (2006) gee ’n oorsig van die talle vergaderings wat gehou is en die ander stappe wat gedoen is, insluitend ’n regsaksie van die beheerliggaam van die skool teen die Departement en die Wes-Kaapse LUR vir onderwys, Cameron Dugmore. Regter Thring het uitspraak teen die Departement en die minister gegee.
Een van die belangwekkende dinge wat die regter gesê het, was dat, waar die beheerliggaam van ’n skool verkies het om een taal as onderrigmedium te gebruik, die instelling van ’n tweede onderrigtaal “onvermydelik ’n invloed moet hê op die modus vivendi, die gebruike, tradisies en bykans elke aspek van die atmosfeer wat in die skool vaardig is”. Voorbeelde is skoolbyeenkomste, ouervergaderings, kennisgewings, korrespondensie tussen die skool en ouers, skoolrapporte, die leuse, die skoollied en die skool se grondwet.
Die regter het ook ingegaan op ’n argument wat gereeld teen die aanspraak op moedertaalonderwys gebruik word, naamlik dat dit die grondwetlike reg op gehalte-onderwys sou verydel. Hy het ’n uitspraak van prof. Rassie Malherbe aangehaal:
Die Hoërskool Ermelo, ’n vooraanstaande Afrikaanse skool en een van slegs twee oorblywende Afrikaans-enkelmediumhoërskole in Mpumalanga, het in 2002 ’n eerste aanslag van die Onderwysdepartement op sy taalbeleid oorleef: ná ’n hofsaak het die skool Afrikaans gebly.
Toe die beheerliggaam in 2007 weier om die skool parallelmedium te maak en die hoof ook weier om ’n aantal leerlinge in te skryf wat onderrig deur medium van Engels wou hê, het die Departement ’n tussentydse beheerliggaam aangestel wat ’n nuwe taalbeleid (parallelmedium) opgestel het. Die bestaande beheerliggaam se bevoegdheid om die skool se taalbeleid te bepaal is met onmiddellike effek ingetrek. Die beheerliggaam het dadelik suksesvol by die hooggeregshof ’n interdik teen die Onderwysdepartement verkry. Enkele dae daarna is ’n volbank van die hof haastig deur die regterpresident saamgestel om ’n hersieningsaansoek aan te hoor. Die hof het die skool se aansoek van die hand gewys en die Onderwysdepartement gelyk gegee.
Die Appèlhof het nie saamgestem nie en beslis dat die departementshoof se intrek van die beheerliggaam se bevoegdheid om die taalbeleid te bepaal, onregmatig was; dat die aanstel van die tussentydse komitee eweneens onregmatig was; en dat die besluit wat deur die onregmatig-aangestelde komitee oor die nuwe taalbeleid geneem het, ongeldig was. Die hof het egter ook gelas dat die leerlinge wat sedert 25 Januarie 2007 in Engels in die skool onderrig word, tot die einde van hul skoolloopbane onderrig in Hoërskool Ermelo moet ontvang.
Malan (2010b:280–2) kom tot die gevolgtrekking dat die KH-uitspraak oor Ermelo toon dat die bevoegdheid van beheerliggame om die taalbeleid van ’n skool te bepaal, klaarblyklik nie so ver strek as wat beheerliggame graag sou wou glo nie. Die KH beklemtoon dat die belange van die gemeenskap waarbinne die skool geleë is, by die bepaling van die taalbeleid verreken moet word.
In sy kommentaar op die Ermelo-saak betoog Malan dat die KH dit beklemtoon dat openbare skole ’n openbare bate is, en dat dit daarom optimaal benut moet word. Dit sal gevolglik baie moeilik vir ’n halfvol openbare enkelmediumskool wees om sy enkelmediumstatus te behou terwyl ander leerlinge in die omgewing van daardie skool nie behoorlike toegang tot onderwys het nie. ’n Taal- (en kultuur-) gemeenskap wat graag enkelmediumskole wil hê, moet self die verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. As hulle wil hê dat ’n bepaalde skool enkelmedium moet wees of moet bly, dan moet hulle sorg dat die skool vol is met leerlinge wat in die betrokke taal onderrig wil hê en dat die skool as openbare hulpbron dus optimaal benut word.
As die skool wel vol is, sê Malan, sal die onderwysowerhede, tensy hulle buitensporig ideologies gedrewe is, waarskynlik nie ’n probleem met so ’n skool hê nie, omdat dit klaarblyklik nie in die pad staan van ander potensiële leerlinge wat onderwys nodig het nie. En as ’n provinsiale onderwysowerheid wel ’n probleem met ’n vol enkelmediumskool het weens sy enkelmediumstatus, en daar wil inmeng, gaan dit nie slaag nie. So ’n onderwysowerheid gaan hom in die hof vasloop, omdat sy optrede onredelik en waarskynlik mala fide is. Maar ‘n nog belangriker rede waarom so ’n skool sy status sal handhaaf, is dat ’n onredelike onderwysowerheid sal faal in ’n poging om die onmoontlike te vermag, want dit sal gewoon nie moontlik wees om meer leerders in te skryf in ’n reeds stampvol enkelmediumskool nie, en daarom sal dit nie weens die toevoeging van anderstalige leerlinge van status kan verander nie. Ook hier bepaal en verskans die feitelike posisie – die stampvol enkelmediumskool – die regsposisie, naamlik dat die skool as sodanig erken word.
Afrikaanssprekendes kan ook private of onafhanklike skole ernstig oorweeg waar daar ’n gevaar van verswelging deur getalle is. Daar bestaan reeds ekonomies haalbare modelle, maar die aanbod in Afrikaans is baie beperk en kom hoofsaaklik in parallelmediumskole voor.
Die taalstryd oor skole is veral na die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) gevoer. Die CNO-skole in die Vrystaat en veral in Transvaal was ná die oorlog ’n belangrike middel waarmee die Afrikaners die verengelsingsmaatreëls van die Britse owerheid teengestaan het. Tans het die beweging vir Christelike Volkseie Onderwys (CVO) meer as 40 skole, waarvan 22 opleiding gee tot matriek. Op een na het hulle almal in 2009 ’n 100 persent-slaagsyfer gehad. Die Christelik van die CVO-skole is gegrond op die drie belydenisskrifte van die drie Afrikaanse kerke (die Nederlandse Geloofsbelydenis, die Heidelbergse Kategismus en die Dordtse Leerreëls), terwyl volkseie betrekking het op die gebruik van Afrikaans as voertaal en die inagneming van die Afrikaner-geskiedenis en -identiteit.
’n Potensiële bedreiging vir onderwys deur medium van Afrikaans is moontlike ontwikkelinge in die vakbondwese. Vakbonde het ’n groot invloed op die onderwys en kan die toepassing van ’n gesonde onderwysbeleid dwarsboom. Die grootste onderwysvakbond, Sadou, is deel van COSATU en het in Maart 2010 voorgestel dat daar net een vakbond moet wees om die bykans 400 000 onderwysers in die land te verteenwoordig. Die slagspreuk waarmee Sadou dit regverdig, lui: “One industry, one union”. Die Nasionale Professionele Onderwysersorganisasie (Naptosa) met 42 000 lede en die SAOU met 24 000 het hierdie voorstel verwerp, maar politieke druk op hulle duur voort.
Klopper (2010) meen dat daar ’n veldtog nodig is om ouers en kinders meer bewus te maak van die waarde van moedertaalonderwys. Hy verwys na ’n bevinding van Kathleen Heugh dat onderbreking van moedertaalonderwys op ’n te vroeë leeftyd die kognitiewe en akademiese ontwikkeling onderbreek, dat dit feitlik onmoontlik vir ’n leerling is om genoeg van ’n tweede taal te leer om in graad 4 na Engels oor te skakel, en dat kinders in lande met ’n goeie onderwysstelsel moedertaalonderwys vir minstens die eerste ses tot agt jaar nodig het.
Die Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans van die Universiteit van die Vrystaat het in Augustus 2005 ’n poging aangewend om die waarde van moedertaalonderwys onder ouers se aandag te bring deur ’n beraad oor moedertaalonderwys te hou. Volksblad het heelwat publisiteit hieraan gegee, en Tydskrif vir Geesteswetenskappe het in 2006 ’n supplement gepubliseer (Van Niekerk en De Wet 2006) waarin verskeie van die referate gebundel is. Waardevolle inligting oor moedertaalonderwys is dus beskikbaar, maar dit is minder duidelik hoe ’n mens dit deurlopend onder die aandag van die ouers, veral die moeders, kan bring.
Die gevolge van transformasie hang saam met die owerheid se onverskilligheid teenoor taalregte vir inheemse tale. Suid-Afrika se grondwet bepaal dat daar elf tale is wat landwye amptelike tale is, en dat die nasionale regering en provinsiale regerings steeds minstens twee van hulle moet gebruik. Verder moet die nasionale en provinsiale regerings die gebruik van amptelike tale deur wetgewende en ander maatreëls reël en monitor. Die nasionale regering moet ook ’n Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad (Pansat) instel wat onder meer vir die ontwikkeling en gebruik van al die amptelike tale moet sorg.
Die onverskilligheid van die owerheid teenoor inheemse tale blyk ook uit die gebrek aan riglyne vir die regulering van die taallandskap, die openbare sigbaarheid van die tale, veral soos dit by padtekens bestaan – iets waarop Du Plessis (2009) wys. Hieroor ontvang Pansat talle klagtes. ’n Internasionale deskundige oor taal- en menseregte, dr. Fernand de Varennes, was op besoek aan Suid-Afrika geskok oor die gebrek aan Afrikaans, veral op padtekens: “Die feit dat die meeste padtekens net in Engels is, gee ’n goeie idee van wie die mag het wat taal betref” (aangehaal in Beeld, 13 Maart 2008).
Die referendum van 1992 is in baie opsigte die finale afsluiting. Die feit dat De Klerk kon nalaat om sy belofte van ’n referendum oor die konsepgrondwet na te kom, toon dat die volksbeweging feitlik geheel en al sy lot aan die leier toevertrou het. Toe De Klerk besluit om die NP in die nuwe Suid-Afrika op ’n nierassige en veeltalige grondslag te bou en die grootste moontlike kiesersteun te probeer wen, het die nasionalisme van weleer tot die verlede behoort. (Giliomee 2004:626)
Die gevolge van die disintegrasie van Afrikaner-nasionalisme is veral merkbaar in die naskoolse onderwys. Ten eerste blyk dit dat korporasies wat hul besigheid op Afrikaner-sentiment gebou en ná 1994 gerieflik hul wortels vergeet het, nie meer Afrikaans as opleidingstaal gebruik nie. Die naskoolse beroepsopleiding van die privaatsektor het dus, net soos dié van die staat, totaal verengels, terwyl die staatskolleges in die meeste gevalle disfunksioneel geraak het. Verder het diskriminasie teen wit jongmense ten opsigte van opleidingsgeleenthede in groot maatskappye daartoe gelei dat duisende jong Afrikaanssprekendes hulle ook nie vir beroepsopleiding kon voorberei nie. Omdat daar ’n direkte verband is tussen goeie opleiding en ekonomiese sukses, het ’n gebrek aan behoorlike opleiding langtermyngevolge wat nie maklik reggestel kan word nie. Buys (2009:239–40) beskryf dan ook goeie opleiding en onderwys as dat dit vir mense ’n leer gee waarmee hulle uit die put van armoede kan uitklim na ’n lewe van geleenthede.
Buys sê dat die afskaling van Afrikaans onteenseglik ’n rol gespeel het in die opkoms van die huidige armoede onder baie Afrikaners, en dat dit ’n struikelblok is vir die oplossing van die vraagstuk. Daar is min dinge wat so ontmagtigend is vir ’n Afrikaanssprekende wat nie ten volle tweetalig is nie, as om homself in ’n tweede taal te moet handhaaf. Die belangrike rol wat moedertaalonderwys en �‘opleiding in die ekonomiese bemagtiging van mense speel, kan nie oorbeklemtoon word nie (Buys 2009:245). Baie Afrikaners wat vlot tweetalig is, is produkte van moedertaalonderwys. Hulle het hul vaardighede deur middel van hul eie taal bemeester en geleer om hulle helder en logies in dié taal uit te druk.
Van Afrikaanse sakelui het daar geen beduidende protes gekom teen regstellende aksie, die gevolglike verlies van vaardighede en, in die geval van Afrikaanse sakeleiers, die regering se aanslag op Afrikaans nie. Uit Giliomee se beskrywing (2009:683–7) kom ’n mens agter hoe die sakeleiers Afrikaanssprekendes in die steek gelaat het. In 2000 het oudpresident Thabo Mbeki 34 Afrikaanse sakeleiers ontvang. Hul leier was prof. Willie Esterhuyse, wat proteste teen die afskaling van Afrikaans as openbare taal verwerp het as afgesaag en so flou soos bier wat heeldag in die son gestaan het. Hy het gewaarsku teen ondermynende neigings by mense wat vir minderheidsregte pleit.
Die disintegrasie van Afrikaner-nasionalisme het die gevolge van skuldgevoelens oor apartheid en negatiewe verwagtings van die toekoms vererger. Volgens Giliomee (2010) het by baie mense in die Afrikaanse middelklas ’n behoefte ontstaan om te demonstreer dat hulle verhewe is bo diegene wat hulle oor Afrikaans se status as openbare taal of oor Afrikaner-armoede bekommer. Sommige is onwillig om Afrikaans as openbare taal te behou. Elders skryf hy (Giliomee 2009:713) dat party Afrikaners met ’n hoë onderwyspeil hulleself nie meer as Afrikaners beskou nie.
’n Deel van die onverwerkte verlede is vir baie nie slegs skuldgevoelens nie, maar ook bitterheid oor die wyse waarop onderhandelinge in die vroeë 1990’s gevoer is en die skynbaar alte maklike prysgawe van die Afrikaners se selfbeskikkingsreg. Skerp kritiek is op oudpresident F.W. de Klerk uitgespreek nadat hy in 1997 in Londen gesê het: