Die man met die spuitnaald/vulpen – Johann de Lange se Die algebra van nood | LitNet
Die man met die spuitnaald/vulpen – Johann de Lange se Die algebra van nood
Marius Crous 2009-06-03
Titel: Die algebra van nood
Outeur: Johann de Lange
Uitgewer: Human & Rousseau.
Klik hier om jou eksemplaar van Die algebra van nood by kalahari.net te bestel.
Na 'n lang digterlike stilswye – Wat sag is vergaan het in 1995 verskyn – verskyn hierdie digbundel van Johann de Lange. Die titel van die bundel is ontleen aan Eric Mottram se studie oor die werk van William Burroughs wat in 1971 verskyn het as The algebra of need. Die oorgenome titel lei die leser onmiddellik na Burroughs (1914–1997) se werk. Burroughs was een van die leidende figure van die sogenaamde Beat Generation en was, naas sy enigmaties-kenmerkende skryfwerk soos in The Naked Lunch, ook bekend vir sy dwelmgebruik. Sy stem word ook deur Laurie Anderson in "Sharkey's night" gebruik. Deurgaans in De Lange se bundel is daar ook wiskundige terme wat by die titel aansluit, soos "logaritme" (12), "die skoonheid van algebra" (32), "algoritme" (32), "fibonacci" (32) en "optel en aftrek" (79).
Ook die motto voorin De Lange se bundel is rigtinggewend: "These fragments I have shored against my ruins" (Eliot). Die indruk word geskep dat De Lange in hierdie bundel inderdaad teksfragmente vergaar om die dood en ondergang te besweer, en dit verklaar die kort formaat van etlike gedigte. Die bundel word opgedra aan Joan Hambidge en "Polshorlosie" (97) word ook aan haar opgedra, en sy is die aangesprokene in die gedig. Dit is 'n verdere illustrasie van die intertekstuele gesprek tussen die twee digters se oeuvres. Die afdelingtitel "Die meervoud van verdriet" skakel ook met Hambidge se Die buigsaamheid van verdriet.
De Lange se bundel word in agt afdelings verdeel: Hiermaals; Bedrieglike paradyse; Naspele & voortvlugte; Ars poetica; Die handgrepe van hartstog; Die meervoud van verdriet; Wat sag is; Memento mori.
Hierdie titel skakel met Lina Spies se bundel Hiermaals wat in 1992 verskyn het, en in sy gedigte sit De Lange die uitbeelding van die Boland en die natuur, wat by Spies voorkom, voort. Met die herlees van De Lange se werk onlangs het dit opgeval hoe subliem sy natuurtekening is. In aansluiting by die motto uit Philip Larkin word die leser ingelig oor die groenheid van die bome as "a kind of grief". Ook probeer die digter ontsnap van wat hy "voorstedelike narkose" (17) noem deur op Vredenheim die diere te betrag. Slim is ook die spel met "skeer" in 'n gedig soos "Sketsboek' (26).
Soos die titel van die afdeling aandui, het die leser hier te doen met ontvlugting en die kunsmatige najaag van plesier en word figure geteken wat op Ecstasy is, of gedigte wat geskryf is tydens 'n LSD-trip. 'n Beeldvonds is beslis "die skuins gulp/ van 'n spuitnaald" (36). Die gedigte in hierdie afdeling skakel met De Lange se kortverhale in Tweede natuur, waarin hy ook geskryf het oor die ekstase van dwelmgebruik. Vergelyk ook die slotreël van die gedig "Ommesientjie" (35): "Wat skedelig mooi is, of geil, of onguur,/ word 'n tydlose oogwink jou tweede natuur."
Naspele & voortvlugte
In hierdie afdeling met sy titel ontleen aan die subtitel van NP Van Wyk Louw se Tristia tree De Lange in gesprek met sy poëtiese voorgangers soos Louw, Eybers en Cussons. Sommige van die toespelings op Louw is vernuftig, maar ek vind die Palinodes (48) en veral die "queering" van die interteks minder geslaagd. Die gesprek met Hambidge se Vuurwiel, waarin sy soortgelyke palinodes en parodieë skryf, word sodoende geaktiveer. Slim is die "remix" van Eybers in "Nadors" (53) wat weer kommentaar lewer op dwelmmisbruik en die "ritueel van cold turkey".
Soos die titel aandui, het ons hier 'n besinning oor kuns en die voortbring van kuns en word etlike gedigte gewy aan figure soos Rembrandt en Jackson Pollock. Die onderliggende gevoel van mortaliteit wat deurlopend voorkom in De Lange se elegiese poësie word sterk beklemtoon. Vergelyk in dié verband "Van al die woorde wat ek het" (59). Opvallend dat wanneer De Lange by die metaforiek van dwelms aansluit, hy sy beste verse skryf. Een so 'n voorbeeld is "In hierdie nanag" (63) met sy slot:
Die nag trek stywer
soos 'n toerniket. Die naald-
punt van my pen soek & vind
sy aar, & die eerste polsings van 'n vers.
"Laatmiddag in G" (64) knoop die gesprek aan met ander kat-gedigte, en in Afrikaans beslis met Lina Spies se werk oor dieselfde onderwerp. Die "laat mineur-namiddag" waarna in die gedig verwys word, kan as tekstuele kommentaar op die toon van die bundel in geheel ook van toepassing gemaak word. Op die opslagontwerp van die bundel word die ars poëtiese proses van De Lange geïllustreer aan die hand van die gedig "Rembrandt" en sien ons onder meer hoe hy die woordklem, die sillabes, die rym, die alliterasie en dies meer beplan as deel van die skryfproses.
Die handgrepe van hartstog
Soos die afdeling se titel, asook die aanhaling uit die werk van Lucebert aandui, het ons in hierdie afdeling verse oor die erotiek en die liggaam. De Lange het in Afrikaans al bekend geword vir sy uitgesproke gay-gedigte en dit is opvallend dat daar in hierdie bundel 'n meer gestroopte aanslag is wanneer dit kom by laasgenoemde tema. Die gedigte is gesitueer by Graaff se poel, Haaiklip in Port Elizabeth, en betrek die wêreld van trade en hustlers. Twee gedigte handel ook oor foto's van gay paartjies en herinner mens aan die fotoboeke van Rob Paris en Bob Jackson. "Twee naakfigure onder 'n kokerboom" (80) handel trouens oor twee mans "kaalbas/ buik teen buik, koker teen koker/ onder die blakerende son". "We two boys clinging together" (95) beeld ook die intieme samesyn tussen twee mans uit à la Walt Whitman.
Die meervoud van verdriet
In hierdie afdeling word spesifiek gekonsentreer op die samesyn tussen spreker en geliefde en die beëindiging van die verhouding. Hy word byvoorbeeld as "my wederhelf" (86) aangespreek en in die daaropvolgende gedig, "So lank as wat die vuurvlieg" (87), word in terme van landelike beeldspraak gemymer oor die afstand tussen hulle en die voortslepende hunkering. Skreiend is die gedig "Bloubaard" (94), waarin afskeid geneem word in terme van beeldspraak wat eiesoortig is aan die wêreld van Bloubaard:
Toe jy weggaan, het ek
in my kop gevlug,
slagplaas waar karkas
op karkas druipend
aan vleishake hang
soos bloederige afsêbriewe.
Jou ribbekas: vel & been
kerker van jou hart,
wil ek vir oulaas oopbreek.
My tong is 'n blokman
wat jou soetvleis uitsny,
sweserik & peertjies.
Sedert jou vertrek
is my maan 'n slagtersblok.
Lees ook hiermee saam die gedig "Klaagsang van die patoloog" (107) wat voorheen op LitNet in 'n ander gestalte verskyn het. Beide gedigte spreek tot die makabere sintuig in my.
In hierdie afdeling sluit De Lange sy bundel af met etlike lykgedigte. Daar is verse vir Johannes Kerkorrel, Ernst van Heerden, Ants Kirsipuu (Wilma Stockenström se man), Sheila Cussons, Ina Rousseau en Rupert Brooke en word afgesluit met die gedig "Lasarus" (124) waarvan die titel impliseer dat ons met sterfte en opstanding te make gaan kry. Vergelyk ook die gepaste sitaat uit Achterberg as motto: "Er kan geen dood beginnen/ in deze nieuwe huid." Die bundel word gevolglik ook afgesluit met die uitroep: "Ek leef!" Ten spyte van die doodsgevoel, die treur oor geliefdes en dooie diere, oor die verganklike en die bedrog van die lyf, is dit waarmee De Lange sy bundel afsluit.
Marthinus Beukes sluit sy resensie van dié bundel in Beeld (8 Mei 2009), onder die titel "Die restourasie van verlies", soos volg af – tereg:
Met Die algebra van nood bevestig De Lange sy belangrike stem in die Afrikaanse poësie. Nie alleen is sy homo-erotiese verse 'n blywende bydrae tot queerverse nie, maar getuig sy fyn gestruktureerde gedigte en vormtug van 'n invloedryke stem in Afrikaans. Hy demonstreer dat sy digkuns 'n jukstaposisie van aarselende soeke en sekere vind is van die nuanses van bestaan. Die ritme van sy verse pols verder as die noodvrees van verlies en die dood se spore.
Na die lang stilswye van meer as 'n dekade stel hierdie bundel die leser voor aan Johann de Lange, die man met sy kop tussen sy hande met 'n spuitnaald/vulpen as stralekrans wat sy kop stut om te besin oor sy bestaan en om verdriet te verwoord. Wees hom ook genadig.