Die skouspel duur net ’n oomblik... Sonder klaarblyklike inspanning verrys die massiewe liggaam uit die see en draai om in die lug. Dan stort sy 30.000 kg op die wateroppervlak neer en sink weg onder die skuim. Sekondes... minute gaan verby, en dan kom die reuse-dier weer te voorskyn om sagkens in die deining rondomtalie te draai. Die walvis, soos sy neef die dolfyn, lei ’n uitgelate lewe wat selfs dié van die menslike akrobaat oorskadu. En tog is party spesies groter as die grootste diere wat nog ooit op die aarde gelewe het, selfs die dinosourusse. Trouens, ’n walvis kan tot vyftien keer langer as ’n mens wees—en dertig keer swaarder weeg as ’n olifant!
Dog daar is nog baie meer walvis-eskapades waarvan selfs kenners maar eers in die onlangse jare deegliker bewus geword het. Dis ’n gerol en ’n rinkinkery wat ’n mens nogal aan aërobiese oefeninge herinner.
Dis ’n ou laai van die walvis om, wanneer daar ’n skip naby is, kiertsregop met sy kop bo die water te gaan staan. Hierdie gedragspatroon kan beskryf word as loer-hoppery (of spioen-spioen speel of dalk sommer skip-aspaai!).
Om sy oë bokant die watervlak te kan hou (die oë kan twee of meer meter van die neuspunt af wees) swaai die walvis sy stert vinnig heen en weer. As die water vlak is, druk hy selfs die stert op die seebodem vas.
Dit kan egter ook wees dat die walvisse só met mekaar kommunikeer (die slag kan tot omtrent vyf kilometer ver gehoor word). Nog ’n teorie is dat die walvis met sy aanskoulike spronge eintlik maar slegs die baie parasiete en luise van sy vel se oppervlak verjaag.
Dit is ook moontlik dat hulle só die mossels aan hul neus teen die rotse of seebodem afskuur. Daar is selfs kenners wat dink dat die walvisse die wind in hul stert opvang om soos wafferse seilplankryers oor die water te skeer. Daar is egter min getuienis om enige van hierdie teorieë te staaf.
Partykeer—so al asof die walvisse weer nie die kans deur hul "vinne" kan laat glip om ’n bietjie pret te hê nie—maak hulle ’n speletjie van hul duikery. Die stert word blitsig hoog opgelig en met ’n pletterslag afgebring. Dit staan bekend as die slaan van sterthoue.
AS ’n walvis die slag lus voel om sommer net leeg te Iê, kan hy besluit om te luier. Hy rol om tot op sy sy om die wêreld beter te kan betrag. Soms kan gesien word hoe walvisse op die see-oppervlak dryf, met die kop boontoe gedraai, of waar hulle vredig op hul rug Iê met die vinpote in die lug.
Bultrugwalvisse is bekend vir vinpoot-klap. Hulle lig een van hul vinpote op en slaan daarmee op die water. Die rede hiervoor is weer eens onseker, maar dit is waarskynlik sowel ’n soort speletjie as ’n manier van kommunikeer.
Die uitblasery deur die spuitgat wat op mooiweersdae kilometers ver gesien kan word, is in werklikheid ’n uitaseming vanuit die longe tesame met water wat in die neusgange vasgekeer was; die walvis trek direk hierna sy asem in.
Balein is gemaak van dieselfde stof as ons vingernaels. Dit hang soos ’n gordyn van die walvis se bokaak af. Elke baleinplaat is minder as 0,5 cm breed waar dit geheg is en dan verdun dit ondertoe om aan die onderkant in ’n fraiing van borselhare te verdeel. Aanliggende fraiings lê oor mekaar om ’n ruwe mat te vorm wat ’n uiters doeltreffende filtreerder is.
As hy wil vreet, dwing die walvis water deur die mat en tussen die baleinplate deur en lek hy die kos af wat daarin vasgevang is. Gryswalvisse suig sand uit die seebodem op en gebruik dan hul balein om plankton en klein vissies daaruit te sif.
Walvisse en dolfyne het hul eie ''taal''. Met ’n verskeidenheid kreune, krete en klikke kommunikeer hulle met ander diere van hul soort. Maar van al die walvisagtiges is dit die beloega wat sy stem die meeste laat hoor. Sy lys klanke wissel van piepgeluide soos dié van voëls tot mensagtige fluite en ’n dreigende gebrom en gebrul. Hoë gille kan selfs deur die rompe van bote gehoor word!
Walvisvangers van die negentiende eeu het die beloega die ''see- kanarie'' genoem vanweë sy tjirpende geroep. Hy word ook met toegeneentheid die ''singende walvis'' genoem.
Die naam ''beloega'' kom van die Russiese woord ''beloekha'', wat wit beteken. En dis natuurlik nie moeilik om te sien waarom die Russe hom so genoem het nie. Die kalfies is grysbruin wanneer hulle in die wêreld kom. Hierdie kleur verdof geleidelik en teen die tyd dat hulle seksueel volwasse is, is die koeie gryswit en het die bulle ’n manjifieke ivoorkleur. Die kleur help die beloega om saam te smelt met die dryfys in sy natuurlike hougebied en beskerm hom dus teen roofvyande soos moordvisse.
Soos ander walvisagtiges het die beloega ’n hoogs ontwikkelde brein. Beloegas wat gevang is, kan verskillende toertjies geleer word.
MET brute krag lig die moordmasjien sy massiewe lyf uit die yswater—en swem meedoënloos af op ’n klompie robbe langs die kus. Hy beweeg eers parallel met die kus, doen stadig sy ''winkelkykery'' en slaan dan blitsig toe op sy keuse. Binne enkele oomblikke is die ongelyke stryd verby. Die moordwalvis-bul swem met sy buit weg en sluit hom aan by sy gesin. Kort ná die maaltyd gly hulle weer grasieus saam met hul trop deur die hemelsblou paaie van die Noordelike Yssee...
Baie soos die dolfyne in sy samestelling, maar ook baie soos die walvisse wat sy grootte betref, kan die moordwalvis tot sewentig jaar lank lewe. Die koeie kalf so al om die tien jaar. Die bulle kan tot nege meter lank word en sowat nege ton weeg, die koeie sewe meter en vier ton.
By Alaska is die kos oorvloedig en troppe van tot 200 kan versamel om veral salm te vang. Gewoonlik lewe hulle egter in troppe van omtrent 50, met een ''kaptein'' wat die visskole vir hulle moet opspoor. Hulle is ook lief vir robbe. In die gesin is die bul die kosversamelaar, terwyl sy naasbestaandes sowat 300 tot 400 meter van die jagveld vir hom wag.
Die moordwalvis se Latynse naam is orca, wat die ''duiwel uit die hel'' beteken—en slegs die leeu as landdier kan as sy eweknie beskou word. Maar hierdie ''koning van die see'' het ook ’n deernisvolle sy, soos in Free Willy te sien is. Inderdaad dié soort dier waarom legendes geweef kan word...