“’n Almanak van klippe”: Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge) | LitNet
“’n Almanak van klippe”: Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge)1
Helize van Vuuren, Departement van Tale en Letterkunde, Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit
Teoretiese aspekte van laatwerk en laat styl, soos uiteengesit deur veral Theodor W. Adorno, Kenneth Clark en Edward Said, word gebruik om Breytenbach se “skemerbundel”, Die beginsel van stof, te ontleed. Vanuit ’n vergelykende literêre raamwerk word Breytenbach vlugtig gelees in vergelyking met groot digters in die Afrikaanse poëtiese kanon, en ook binne ’n wyer intertekstuele konteks. Die klem is egter in hierdie eerste ondersoekende artikel merendeels op die apokaliptiese verse, asook ’n aanloop tot die ontsluiting van enkele besonder “duistere” verse in afdeling vier van die bundel, wat getipeer word deur laatwerk-tematiek en -styl.
Trefwoorde: laatwerk, laat styl, Afrikaanse poësie, Breyten Breytenbach, Afrikaanse poëtiese kanon, vergelykende letterkunde, apokaliptiese verse, duister verse
In the fourth and final part of the article, various possible interpretations are offered of a very difficult and inaccessible poem in the collection, “Koop ’n hond”, 115. René Descartes’s habit of slaughtering dogs in his search for truth about God and pain in animals is brought to bear on the interpretation, as is another poem about a dog, “Secreto de familia” by the Peruvian poet Bianca Varela (1926-2009). Lastly, yet another enigmatic poem, “toe ek hom sien” (124), is discussed in an attempt at obtaining clarity. Finally, it is concluded that this collection offers some of the most inaccessible of Breytenbach’s poems in the fourth section, more so perhaps than his most difficult prison poems.
Keywords: late work, late style, Afrikaans poetry, Breyten Breytenbach, Afrikaans poetical canon, comparative literature, apocalyptic verse, difficult poetry
I’m getting used to growing old,
the hardest art in the world –
Knocking on doors for the last time,
The hours run and run and run …
I want to understand at the cost of losing faith:
I tried to tell you something, and I couldn’t.
The world tastes like an early morning cigarette:
death has sent me its loneliness first.
I envy those who don’t even know they’re growing old,
they’re so buried in their work.
moenie kwaad wees nie, verdrommelde Bitterblaf –
vir wie? vir wat?
jou broers het nie jou brood gesteel nie
die berg het elke tweede jaar weer geblom
met watervalle blink strepies oor die wange
jou skoene het jou tog al die seisoene gehou
met ruimte vir eelte
dis jy en jy alleen
wat oud en ylhoofdig geword het
om op boom en voël te vloek
en nou ook op jou skaduwee spoeg
het jy gedink jy sou vir ewig lewe
soos die padda wat wegkruipertjie speel
met die maan in die water?
voor hierdie oog laat speel? en dat dié prag,
terwyl dit sterwe met die sterflikheid
van elke ding wat aards is, voor my hand
op hierdie wit papier van nuuts af wyd
en glansend word en dans en brand?
Ek weet dit nie; maar íets moet goddelik wees:
die paadjies hier word elkeen soos ‘n kim,
en ek word soos die eerste mense bang.
Selfs dan by hierdie poele woon die vrees?
En ek sal sku oor hierdie rotse klim
waar kaal seuns daglank die rooi krewe vang.
was ek nou die profeet
weggestuur om te bespied of daar lewe
is in hierdie wêreld
of die sinnelose balling teruggekeer om te sê
ons taal was ’n voetnoot
onder die onleesbare bladsy geskiedenis? (11–2)
[...] Afrika is die wit nag van my drome. Vlieë,
insekte, goggas, stof, snot, blindheid, pyn, bloed, stom
krete, saad, mes, stront, oog, vlieë, stof, dans, pyn,
vlieë, oog, stof, vlieë.
Die gedig is […] die hand wat soos ’n skaduhond al
langs die woorde loop. Om af en toe ’n been te lig.
Is om in die eerste instansie weer die verknogting aan die volk te vind.
Hulle wat jou taal praat. Ek kry dit nie meer nie. Hulle is verby.
Die stilte tussen ons het verkrummel soos muwwe brood.
Ons het fokkol vir mekaar te sê en doen dit met moeite.
Fok die volk van bo tot onder van agter en van voor
in die agterstrate en die vore.
En oor die water het hulle treurige liedere gekom
soos die geskiedenis van ’n mensdom.
Dit was verby, dit is verby, die land leeggevloei.
(ek) wou weet waarom jy my verraai het, waarom al
die klimate gelede, wat was my oortreding, wie
was die magte aan wie jy my uitverkoop het, kyk
hoe stomp het my hande geword, en nou is daar
niks meer wat jy aan my kan doen nie […]. (114)
die hand vol woorde en ’n mooi gesig –
en elke dag is koggelend ’n gedig. (167)
as daar nog enigiemand is
wat hierdie woorde soos dit verskyn
in die versande taal kan lees
en indien julle enigsins die maan respekteer
vernietig asseblief alles /
verbrand die mond wat land en sand
aanmekaar gelieg het / verbrand
die hand wat handuit geruk
tot aan die rand nog hoereer vir rym /
verbrand die skryfsels en die beweging
van gedagte en van droom /
verbrand die piel wat so baie skoor en skoot
gesoek het / verbrand die hart
en die niere en die vet /
laat die slym opdroog
en die toonnaels verrot
op ’n stapel in die buitelug
verbrand die hele armsalige kaboedel
en gooi wat oorbly vir die visse en die voëls
vee uit! ek sê: vee uit!
Koop ’n hond by die plaaslike dierebeskermingsvereniging
want hulle doen goeie werk.
Met digte donker vag van anderhalfduim lank.
Verkieslik ’n reun: ’n teef sal dalk
jou hande probeer lek wanneer jy die pote met tou vasmaak.
Gooi die halsband weg en trek al jou klere uit
en sny die hond keelaf met ’n mes so skerp soos ’n gedagte
wanneer jy die rugstring en die boude van die vrou
weerkaats sien staan in ’n staanspieël van ’n kamer vol
anonieme lig. Maak ’n skoon snit en wurm die vliesbedekte
kadawer versigtig uit die vel. Waak teen vlieë.
Gooi die kadawer weg. Sny die vel in repies
en moenie huil nie. Dis beter as die hond nie ’n naam
gehad het nie. Bak die stroke in ’n oond. Maal
dit tot ’n fyn poeier. Meng met roet en gliserien –
of krokodiltrane indien jy genoeg in voorraad het.
Maak met dieselfde bloederige mes vir jou ’n stilus skerp,
so skerp soos ’n woord wat betekenis soek, en dies meer.
Skryf nou ’n gedig oor ’n donker hond.
Waak teen vlieë.
langs die woorde loop. [...]
[…]. Maar die hand
is moeg en blou van snuffel en verdwaal in paragrawe ordentlikheid.
Te muf om nog paddas uit die aarde te grawe. [...]
[…]. en hier is ek nou terug
uit die seisoen van verstrooiing met God in die doos
en iewers versamel op ’n verrottende vel papier
’n ontferming woorde as Vervanger.
Dit sou nie ’n vreemde gedagte wees om ’n vers te skryf oor die bloedloosheid en self-geobsedeerdheid van baie moderne kreatiewe skryfwerk nie. Byna ’n eeu gelede al het Roy Campbell in ’n gedig, “On some South African novelists” (opgeneem in 1985), geïrriteerd gevra (oënskynlik na aanleiding van die onindrukwekkende romans van Sarah Gertrude Millin), “(but) where’s the bloody horse?”:
toe ek hom sien is hy gekneus van kop tot tone,
selfs in goeie seisoene is die mens weinig meer
dan ’n sak verrottende vel van vlees en vet met binne-in
die glibberige organe en beendere soos grafstingels,
maar dis asof hy in ’n geveg was in ’n put
uitgehongerde honde, met onder die arm ’n doos
waaruit bloed syg. dis die Vervanger, sê hy,
ek het geweet dat ’n God se aandag bestry kan word,
sê hy, die begrip eengoddelikheid self roep ’n dubbel op
want hoe kan lig sonder skaduwee bestaan of wete
sonder gewete of beeld sonder verbeelding
en ek het ’n doos vol woorde gepak gedun uit verse
oor die jare en toe dit nag was na hom geneem.
hoe kan ek jou vertel dat die donker vol drome is?
toe ek hom sien het ek verklaar dat hierdie swermende
woorde wat so byt en kerm omdat hulle blind is
gedagtes en begrippe en ’n vel van onthou is,
dat hy hulle moet verbind tot die Vervanger en hy
het gesê dis teen die beginsel van stof wat skepping is,
maar ek het gesê alle baring is paring en soos sterre
is daar met die donker baklei want om te bestaan
moet daar skeiding wees. en hier is ek nou terug
Hoewel daar van twee persone sprake is, maak die vers eintlik slegs goed sin indien die twee identiteite as ego en alter ego van een en dieselfde persona gelees word, en spesifiek van die digter, Breyten Breytenbach. Hy skyn te suggereer dat hy ’n skrywersblokkasie, ’n periode van “verstrooiing” meegemaak het, maar dit na ’n donker sielestryd (voorgestel met die “geveg in die put” met die “uitgehongerde honde”) oorleef het, en “nou terug” is. Die verwysing na die “swermende/ woorde wat so byt en kerm omdat hulle blind is”, lyk na ’n metatekstuele verwysing na die “laat-verse” en “aandtekeninge” in hierdie bundel, Die beginsel van stof. En dis veral hierdie afdeling vier, met sy donker droom perspektiewe, wat die kern van die “skemerbundel” vorm, saam met afdelings ses en sewe. Hier is “God in die doos” in hierdie “ontferming woorde”. Die eenvoud van die woorde kontrasteer met die vreemde, byna Bybelse, sfeer (soos Jakob wat by die spruit Jabbok geveg het met die engel, en mank daarvan afgekom het, in Gen. 32:22–32). Hierdie tema het veel beeldende kunstenaars aangespreek, van Rembrandt van Rijn (1659) en Gustave Doré (1855) tot Marc Chagall (1970); en ook in die letterkunde het heelwat skrywers, van Herman Hesse tot Rainer Maria Rilke, hierdie motief in romans en gedigte verwerk.
Breytenbach se “(toe ek hom sien)” is ’n Afrikaanse variant op die tema van die geveg met die engel. Soos Rilke wat vir tien jaar nie sy Duineser Elegien kon voltooi nie, weens gebrek aan inspirasie, het die Afrikaanse digter ook ’n periode van skrywersblokkasie agter die rug wanneer hy die gedig skryf. Die vers het verder ook ’n Rilke-agtige geur, met die rare perspektief van die gesplete self (die “ek” en die “hy” in gesprek), en die rare, deels kunsteoretiese en deels teologiese geveg, spesifiek die poging om die versameling verse te “verbind tot die Vervanger”. Hierdie laaste frase is haas onverstaanbaar, haas sinledig. Wat presies bedoel word met “die Vervanger”, wat sentraal figureer in die vers, is ook nie duidelik nie. “Vervanger” vir God? “Vervanger”, soos hier deurgaans met ’n hoofletter gespel, is ook nie ’n bekende Afrikaanse begrip nie. Die leser bly uiteindelik effe in die duister oor die spesifieke nuanses van hierdie begrip en die sentraliteit daarvan in Breytenbach se ars poëtiese gedig.
2014-02-25 at 10:44
Baie dankie vir 'n deurdagte en gedetailleerde analise van die bundel, dit help my beslis om dit beter te verstaan.
2018-03-21 at 13:30
Wat n wonderlike reis. Dankie.
My dank ook.