Parel Vallei, Somerset-Wes – Afrikanergeskiedenis
Parel Vallei, Somerset-Wes
Die Duiwehok, Meerlust, Faure (Geen toegang)
Groot Paardevlei, Somerset-Wes (Geen toegang)
Parel Vallei • A.F. Trotter: Old Cape Colony
In die onmiddellike omgewing van Somerset-Wes lê daar 'n aantal ou historiese plase met hul sierlike Kaaps-Hollandse huise wat by die liefhebber van die Boland 'n nostalgie wek. Een van hierdie plase is Parel Vallei. Uit die hoofweg binne-in Somerset-Wes draai Parel Vallei-weg skerp noordwaarts in die rigting van Helderberg en nadat dit 'n paar kronkels as teerstraat gemaak het, loop dit as gruispad onder skaduryke bome deur om op verrassende wyse teen die pragtige opstal vas te loop. So indrukwekkend is die groot H-vormige woonhuis met sy rysige gewels dat die eerste aanblik oorstelpend is. Groot grasperke voor die huis, 'n uitgestrekte blomtuin links en reuse eikebome rondom, verhoog die grootse opset van die geheel. Op 'n afstand agter die huis lê die groot buitegeboue, opgerig in volkome harmonie met die hoofopstal.
Die geskiedenis van Willem en Frans van der Stel is onafskeidbaar verbonde aan hierdie omgewing. Op 11 Maart 1699 het kommissaris Daniël Heins hierdie plaas aan Jonker Frans gegee om dit erflik te besit. In die skenkingsakte word dit omskryf as "seker stuk lant genaamt Parel Valley gelegen omtrent Hottentots Holland, groot 120 morgen (103 ha), streckende Z.O. naar Hottentots Holland, Z. West naar Bhaij Fals, N. Oost. aan't Hooge Gebergte na Stellenbosch en N.W. aan't woeste land na 't modder gat." Hier, nie ver van Willem Adriaan van der Stel se plaas, Vergelegen, nie, het Frans, volgens die beskrywing van ds. Francois Valentyn, vir hom en sy vrou, Johanna Wessels, "een zeer fraaie plaats" aangelê. Daarvan moet afgelei word dat hy reeds 'n gerieflike huis op Parel Vallei gebou het.
As gevolg van die heftige verset van die vryburgers teen die wanadministrasie van sy broer, Willem Adriaan van der Stel, moes ook Frans in opdrag van Here XVII die Kaap in April 1708 "ten ewigen dage" verlaat. Sy vrou het hier gebly om sy sake waar te neem, en omdat Frans die vurige hoop gekoester het dat die Kompanjie hom na verloop van tyd weer sou toelaat om na die Kaap terug te keer, is sy gronde nie voor 1717 verkoop nie. In hierdie 100 jaar word Parel Vallei die eiendom van Nicolaas van den Heuvel en na sy dood trou sy vrou in 1735 met Olof de Wet wat dit eers in 1748 aan 'n sekere Matthiam le Roux verkoop.
In 1763 word Philip Wouter de Vos die eienaar van Parel Vallei. Hy boer 32 jaar daarop; bou dit tot 'n spogplaas op en verwerf vir homself alombekendheid. Op sy kort reis deur die Kolonie in Julie 1774 sonder die Nederlandse reisiger, skout-by-nag J.S. Stavorinus, dan ook De Vos in hierdie omgewing uit om hom te besoek en van hom inligting oor die Kaap te bekom. Hoewel hy in sy reisbeskrywing nalaat om iets oor die huis te vermeld, werp hy tog interessante lig op die persoon van De Vos en op die boerelewe van die tyd. Dit was reeds donker toe Stavorinus van Stellenbosch op Parel Vallei aankom en hoewel sy party vyf man sterk is, was daar nie die minste teken dat die huishouding ontwrig of verontrief is nie. Hulle is met die grootste gasvryheid ontvang; 'n aandete van nege geregte is aan hulle voorgesit en die nag het elkeen 'n gemaklike bed gehad. Die volgende dag het Stavorinus met De Vos oor landbou, handel, en die landsadministrasie gesels en hom 'n man van gesonde oordeel gevind.
Afgesien van die feit dat De Vos 'n man van aansien was, het sy tydperk van bewoning van Parel Vallei saamgeval met die periode van groot welvaart aan die Kaap toe die bou van herehuise mode was, en daar bestaan min twyfel dat hy die groot plaasopstal gebou het.
Philip de Vos het die plaas aan sy seun, Wouter, bemaak maar hy het dit binne 'n jaar aan sy stiefbroer, Johannes Albertus Myburgh, verkoop, wat in 1800 die voor- en agtergewels met vier pilasters, gevlerkte lyste en pediment aangebou het. Hierdie jaartal het op die ou voorgewel gepryk.
Die Myburghs het 'n besondere gehegtheid aan die grond en Parel Vallei het van die een geslag na die ander oorgegaan. Ongelukkig is die hoofopstal vroeg in hierdie eeu deur brand verwoes. Dit is kort daarna gerestoureer, maar om voorsiening te maak vir vertrekke in die solder, is die mure ietwat verhoog, terwyl die eindgewels wat vroeër reguit buitelyne gehad het nou golwende lyne met gepunte kappe gekry het.
Die buitegeboue is nog die oorspronklike en die trappiesgewel van een, die pluimveeneste en veral die sierlike poortjie in die ringmuur is besonder aantreklik.
In 1967 is die huidige plaasgebouekompleks deur Historiese Huise van Suid-Afrika Beperk gekoop ten einde dit in die geheel te bewaar.
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 99-100.