Afrikaans is tipologies gesien 'n Indo-Europese, Wes-Germaanse, Nederfrankiese taal, wat sy ontstaan aan die suidpunt van Afrika gehad het onder invloed van verskeie ander tale en taalgroepe. Afrikaans is op 8 Mei 1925 as 'n amptelike taal van Suid-Afrika erken en is tans die derde jongste Germaanse taal wat amptelike status geniet, naas Faroëes wat in 1948 grondwetlik erken is en Luxemburgs wat hierdie status in 1984 gekry het.
Afrikaans is een van die elf amptelike tale van Suid-Afrika en daarnaas ook 'n belangrike taal van Namibië. Volgens die Suid-Afrikaanse sensusopname van 2011 word dit deur ongeveer 6,9 miljoen sprekers in Suid-Afrika (13,5% van die totale bevolking) as moedertaal beskou. Sowat een miljoen van dié sprekers is tweetalige moedertaalsprekers van Afrikaans en Engels.
Buiten die oorspronklike taalgebied is daar groot groepe Afrikaanssprekendes in lande soos Namibië (ongeveer 180 000; naastenby 9% van alle huishoudings), die Verenigde Koninkryk (ongeveer 100 000), Nieu-Seeland (21 000 in 2006), Botswana (20 000), die Verenigde State (23 010 volgens die 2009-2013 American Community Survey wat deur die Amerikaanse Sensusburo in Oktober 2015 gepubliseer is), Australië (43 741, volgens die sensus van 2016), en Kanada (8 770 volgens die sensus van 2011).
Afrikaans het as kontaktaal aan die suidpunt van Afrika ontwikkel uit die kontak tussen 16e en 17e eeuse Nieunederlands (of Nuwe Nederlands), Khoi, San, Maleis, Portugees, Frans, Duits, Engels en verskeie Nguni- en Sothotale. Afrikaans het op sy beurt weer invloed uitgeoefen op Suid-Afrikaanse Engels en ander inheemse tale deurdat 'n hele aantal Afrikaanse woorde in dié tale opgeneem is. 90-95% van Afrikaans se woordeskat is na raming Germaans.
2.1 Ontstaan van die Afrikaanse omgangsvariëteite
2.2 Standaardisering en ontwikkeling van Afrikaans as kultuurtaal
3 Die Afrikaanse Taalbeweging
3.1 Afrikaans en nasionalisme
3.2 Afrikaans na 1994
4 Huidige verspreiding
4.1 Afrikaans in Suider-Afrika
4.2 Afrikaans as Afrikataal
4.3 Afrikaans in die res van die wêreld
5 Die woordeskat van Afrikaans
5.1 Ou Nederlandse woorde
5.2 Dialektiese woorde
5.3 Woorde met veranderde betekenis
7.1 Woordeboek van die Afrikaanse Taal
7.2 Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal
11.1 Algemene inligting
11.2 Ontstaan en geskiedenis van Afrikaans
11.4 Sagteware in Afrikaans
11.5 Afrikaanse kultuurverwante skakels
11.6 Afrikaans in die buiteland
11.7 Afrikaans in die sakewêreld
Nederfrankiese taalgebied in Europa.
Die Nederfrankiese verskeidenhede word saam met Nedersaksies onder Nederduits gegroepeer. Daar het 'n skeiding gekom tussen Nederduits en Hoogduits vanweë die Hoogduitse klankverskuiwing.
Ontstaan van die Afrikaanse omgangsvariëteite[wysig | wysig bron]
Die Eerste Taalmonument in Burgersdorp (Oos-Kaap) versinnebeeld die erkenning van Nederlands as amptelike taal in die Kaapkolonie.
Die Afrikaanse Taalmonument in Paarl (Wes-Kaap) versinnebeeld ook die invloed van ander tale by die ontstaan van Afrikaans.
Teen die middel van die 17de eeu het Europeërs hulle gevestig aan die Kaap. Op taalgebied sou hier 'n proses afspeel wat in alle Nuwe Wêreldlande afgespeel het, waar mense van verskillende tale en kulture vermeng het. Nuwe omgangsvariëteite sou ontstaan. Aan die Kaap sou ook taalontwikkelinge wat latent in Nederlands aanwesig was tot ontplooiing kom), (soos die sinkopee van die intervokaliese -d- en -g- (byvoorbeeld: sadel > saal en regen > reën).
Die Nederlandse omgangsvariëteite aan die Kaap tussen 1652 en omstreeks 1800 is selde op skrif gesit, wat beteken dat ons vandag nie presies weet hoe hierdie variëteite gelyk het nie. Teen omstreeks 1800 is die volgende omgangsvariëteite aan die Kaap gepraat, naamlik:
4) Plat-Kaaps van die Hottentotte en ander 'gepeupel'.
Standaardisering en ontwikkeling van Afrikaans as kultuurtaal[wysig | wysig bron]
Die Afrikaanse Taalbeweging[wysig | wysig bron]
Die Afrikaanse Patriot uitgegee in 1876.
Die eerste Afrikaanse taalbeweging neem 'n aanvang in 1875 met die stigting van die GRA of die Genootskap van Regte Afrikaners in die Paarl. Die doelstellings van die GRA is egter deur die meeste Kapenaars verwerp. Nederlands was beskou as die algemene aanvaarde kultuurtaal. Dit was die formele skryftaal, kerktaal, bestuurstaal, onderwystaal en die taal van die pers. Nederlands het hoë aansien geniet en is as 'n deftige statustaal beskou. Afrikaans was beskou as 'n taal wat die stempel van onkunde dra. Hoofregter J.H. de Villiers was in 1876 van mening dat 'n Afrikaanse Bybel, soos voorgestaan deur die Patriotmanne, onvanpas was, omdat die Afrikanerbevolking Nederlands in elk geval verstaan. Dieselfde regter was al op 13 Mei 1875 in Kaapstad van mening dat as dit die bedoeling is van die GRA en Patriotmanne om Nederlands te vervang met Afrikaans, dit later sal blyk 'n groot "misslag" te wees en die beweging uiteindelik 'n mislukking sal word omdat die bevolkingsgrootte van die Afrikaners te klein is.
Artikels in die Nederlandstalige pers het neerhalend na Afrikaans verwys. In De Zuid-Afrikaan is na Afrikaans verwys as 'n "corruptie", "een mengelmoes van onzin en dwaasheid", wat niks anders sou wees as "een caricatuur van de gemeene wijze waarop die Mozambiekers op onze straten spreken en n.b. meestal geschreven wordt door uitlanders, die noch ons volk, noch ons land kennen". Di Afrikaanse Patriot, mondstuk van die GRA, is as 'n"vod", 'n "Prulblad", " 'n Hottentot Courant" beskryf.
Afrikaans en nasionalisme[wysig | wysig bron]
Die erkenning van Afrikaans as amptelike taal, naas Engels, vind plaas in 1925. Volgens wet 9 van 1925 is Afrikaans toe aan Nederlands gelykgestel, maar in die praktyk het die ondersteuners van D.F. Malan Nederlands op 'n despotiese manier met Afrikaans vervang.
Afrikaans het sinoniem geword met nasionalisme. Afrikaans as kultuurtaal is beskou as die produk van nasionalisme; of as 'n uitingsvorm van nasionalisme. Die Afrikaners het immers oor 'n reeds gevestigde kultuurtaal beskik (Nederlands) wat doelbewus vervang moes word met 'n ander kultuurtaal (Afrikaans).
Afrikaans na 1994[wysig | wysig bron]
Verspreiding van Afrikaans versus Engels as huistaal onder Blanke Suid-Afrikaners.
Tweetalige teken in Afrikaans en Suid-Ndebele by die Pretoriase Kunsmuseum
In die geval van Afrikaans bly die letterkunde en die kultuurlewe 'n waarborg vir die voortbestaan van Afrikaans. Afrikaanse koerante en tydskrifte is net so suksesvol soos privaat televisiekanale, wat op die Afrikaanse mark gemik is. In die suidelike helfte van Namibië is Afrikaans die belangrikste huis- en omgangstaal, en ook die grootste koerant van die land, Die Republikein, verskyn in Afrikaans. Terwyl die verkope van Suid-Afrikaans gepubliseerde boeke vanaf 2004 tot 2014 meer as verdubbel het (van 1,5 miljoen tot 3,6 miljoen verkope), en die aantal Suid-Afrikaanse gepubliseerde boektitels gestyg het vanaf 9 000 na 16 000, het die aandeel Suid-Afrikaans vervaardigde boeke in Afrikaans gestyg van 25 tot 45 persent.
Hoewel Afrikaans as voer- en onderrigtaal dikwels aan die kortste end trek by staatsinstansies, verkoop Afrikaanse boeke in Suid-Afrika baie goed. Terwyl die internasionale boeke in Engels steeds verreweg die meeste verkoop in Suid-Afrika, lyk die verkoopsyfers van boeke wat plaaslik in Engels geskryf en verkoop word, baie slegter as in Afrikaans. Die mededinging van plaaslike boeke geskrywe in Engels met dié in die buiteland is die vernaamste faktor. In 2004 was net 22% van die plaaslik gepubliseerde boeke Afrikaans, teenoor 77% Engels. Teen 2015 het die omset van Afrikaanse boeke tot 49% van die totaal toegeneem, terwyl die aandeel van Engelse boeke tot 50% afgeneem het. Selfs wat die digkuns betref, verkoop plaaslike digwerke in Engels so swak dat byna geen plaaslike uitgewer dit meer wil verkoop nie; maar Afrikaanse werke floreer. Afrikaanse boeke word deesdae ook deur buitelandse uitgewers soos PRH, Macmillan, Oxford en Pearson uitgegee. 'n Verdere pluspunt is die meer ruimte in die Afrikaanse pers en mediasteun wat aan (plaaslike) Afrikaanse boeke toegestaan word, sodat die Afrikaanse skrywer meer blootstelling as dié van 'n plaaslike Engelse skrywer geniet. Statistiek volgens PASA (Uitgewersvereniging van Suid-Afrika) se Annual book publishing industry survey toon vanaf 2009 tot 2015 het die totale verkope van Afrikaanse boeke op ongeveer 2 miljoen per jaar konstant gebly en die aantal nuwe Afrikaanse titels het van 832 tot 890 vermeerder. Die aantal titels van Afrikaanse boeke in druk het toegeneem van 5 000 tot 8 500 en die totale omset van Afrikaanse boeke het van R190 miljoen tot R237 miljoen gestyg — ’n toename van ongeveer 25%. Daarteenoor het die verkope van boeke in ander tale (hoofsaaklik in Engels) tussen 2009 en 2015 van 1,88 miljoen eksemplare na 1,74 miljoen eksemplare afgeneem. Die bloei in die verkope van Afrikaanse boeke kan ten dele toegeskryf word aan die verswakkende rand en Brexit, met die gevolglike vergrotende prysverskil tussen ingevoerde en plaaslike boeke. Daar bestaan ook 'n getroue leserspublikum by die Afrikaanse uitgewers wat by die Engelse uitgewers van plaaslike boeke ontbreek. Verder vertoon die Afrikaanse boeke se voorkoms beter as die ingevoerde boeke in Engels wat dikwels goedkoop op swak papier gedruk, onleesbaar klein geset en sommer net aanmekaar vasgelym word.
Huidige verspreiding[wysig | wysig bron]
Afrikaans in Suider-Afrika[wysig | wysig bron]
Suid-Afrikaanse provinsies met 'n meerderheid Afrikaanstaliges in 2011. Daar is ook groot Afrikaanse gemeenskappe in die ander provinsies.
Geografiese verspreiding van Afrikaans in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011.
Verspreiding van Afrikaans in Namibië (2001-sensus)
Verspreiding van Afrikaans in die Verenigde State (2000-sensus)
Hoofverspreiding van Afrikaans
Afrikaans as Afrikataal[wysig | wysig bron]
Hoewel Afrikaans as 'n Germaanse taal geklassifiseer word, kan dit op grond van ruimtelike gebruik as 'n Afrikataal bestempel word. In Afrika word daar 'n reeks tale gepraat, wat nie aan mekaar verwant is nie. In die sin kan enige taal van Afrika as sinoniem met Afrikataal beskou word. Verdere redes sluit in:
Afrikaans in die res van die wêreld[wysig | wysig bron]
Met die einde van die amptelike beleid van rasseskeiding het die internasionale belangstelling in Suid-Afrika duidelik toegeneem, en ná dekades van sanksies en boikotte is daar sprake van 'n normalisering van die kulturele en politieke betrekkinge tussen die Lae Lande (Nederland en Vlaandere) en Suid-Afrika se Afrikaanssprekende gemeenskap. 'n Aantal universiteite in die buiteland, onder meer Gent in België, Keulen en Göttingen in Duitsland en Wene in Oostenryk, het Afrikaans as 'n taalvak binne die verband van die Neerlandistiek ingevoer. Die Adam Mickiewicz-universiteit in Poznań, Pole se Insituut vir Engelse Filologie het 'n Departement van Nederlands en Suid-Afrikaanse Studies en bied ook spesialisasie in Suid-Afrika en Afrikaans aan.
In die Verenigde State word Afrikaans as taalvak as deel van studies in Germaanse tale of Afrikastudies aangebied. Die National African Language Resource Center (NALRC) in Bloomington, Indiana het 'n brosjure oor Afrikaans vir voornemende studente aan die Universiteit van Wisconsin in Milwaukee, die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles en die Brigham Young-universiteit in Provo, Utah gepubliseer.
Suid-Afrikaanse emigrante het in baie oorsese lande Afrikaanse gemeentes, klubs en ander instellings gestig, en tans is daar enkele honderdduisend sprekers van Afrikaans in die buiteland. In Julie 2008 is die eerste Afrikaanse radioprogram, OppieStasie, in Australië deur Erika von Kaschke (nee Jooste) op die gemeenskapsradiostasie, begin. Die program speel Afrikaanse musiek en verskaf inligting aan nuwe immigrante.
Die woordeskat van Afrikaans[wysig | wysig bron]
Met insluiting van komposita het die woordeskat van Afrikaans tussen 1900 en die laat 20ste eeu gegroei van slegs 50 000 tot 'n driekwart miljoen woorde. Saam met die uitbou van Afrikaans tot 'n volwaardige moderne amps- en wetenskapstaal is dus honderdduisende nuwe woorde by die oorspronklike kernwoordeskat, wat van Nederlands oorgeërf is, gevoeg. Alhoewel Afrikaans in leksikale opsig grotendeels sy Nederlandse wortels bewaar het, is daar nogtans net soos in ander gevalle waar 'n Europese taal na 'n nuwe oorsese omgewing oorgeplant is, 'n aantal belangrike afwykings van moderne Nederlands.
Ou Nederlandse woorde[wysig | wysig bron]
Dialektiese woorde[wysig | wysig bron]
Die Afrikaanse woorde boetie en boeta het hulle oorsprong heel waarskynlik in Nederlandse dialekvorme soos beut en boetje.
Woorde met veranderde betekenis[wysig | wysig bron]
'n Groter aantal voorbeelde kom uit die landboutaal. 'n Dam is in Nederland steeds 'n wal, terwyl dit in Afrikaans ook na die water kan verwys wat deur die damwal ingehou word. Afrikaanssprekendes kan byvoorbeeld sê dat hulle in die dam gaan swem, en bedoel dan die damwater. Die Suid-Afrikaanse taalkundige S.P.E. Boshoff het hierdie oorgang na 'n nuwe betekenis aan die verskil van bodem tussen die waterryke Nederland en die droë, dor klimaat van Suid-Afrika toegeskryf, alhoewel die Dagregister van Jan van Riebeeck, die eerste Nederlandse goewerneur aan die Kaap, volgens J. du P. Scholtz ook bewys lewer dat die betekenisverskuiwing al in die Nederlandse omgangstaal aan die gang was.
Pad het in Afrikaans 'n ruimer betekenis gekry as in Nederlands waar dit slegs na 'n weg verwys wat deur die voetstappe van mense of diere gemaak is. In Suid-Afrika het dit ook 'n sinoniem vir 'n geasfalteerde verkeersweg geword, en reeds in die 18de eeu het afleidings soos padmaker in die Kaapse taal voorgekom wat na 'n opsigter verwys het wat vir die instandhouding van 'n pad verantwoordelik was.
Vlei – wat uit vallei ontstaan het – het naas "dal tussen twee bergreekse" spesifiek Kaapse betekenisse gekry soos "moerassige laagte tussen berge" en "duinmeer". 18de en 19de eeuse reisigers het reeds na hierdie taalgebruik verwys.
Dalk – wat uit dadelik saamgetrek is – het selfs 'n verandering ten opsigte van sy woordsoort ondergaan. Terwyl dadelik 'n bywoord van tyd is ("onmiddellik, gou"), word dalk in Afrikaans as 'n bywoord met modale funksie gebruik en is 'n sinoniem vir "miskien, moontlik". Die oudste dokumente, waarin die Kaaps-Nederlandse dalk voorkom, dateer uit die jare 1787 en 1789.
Verengelsing[wysig | wysig bron]
Spelwyse[wysig | wysig bron]
Dié berig oor die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se stigting het in die koerant Het Westen verskyn
Woordeboeke[wysig | wysig bron]
Woordeboek van die Afrikaanse Taal[wysig | wysig bron]
Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal[wysig | wysig bron]
Streeksdialekte[wysig | wysig bron]
↑ mongabay.com: How many people speak "Afrikaans" in America. Besoek op 15 September 2019
Khoekhoens: boegoe, karee, dagga, koekmakranka, kambro, kanna, ghaap, noem-noem, kwagga, oorbietjie, geitjie, gogga, karos, abba, kamma, kamalielies, kamtig, kastig, hoeka, ga(ng), soe, aitsa, arrie, eina, gonna, kierie, hn 'n, ghnarra, gorra, karkoer, koedoe.
↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 Malan, M. 2017. Die Afrikaanse boek se toekoms lyk rooskleurig. Kaapse bibliotekaris 61(2):12–15.
Algemene inligting[wysig | wysig bron]
Ontstaan en geskiedenis van Afrikaans[wysig | wysig bron]
Taalhulpmiddels[wysig | wysig bron]
Sagteware in Afrikaans[wysig | wysig bron]
Afrikaanse kultuurverwante skakels[wysig | wysig bron]
Afrikaans in die buiteland[wysig | wysig bron]
YouTube.com: Chinese leerder leer Afrikaans
Afrikaans in die sakewêreld[wysig | wysig bron]
Tale van Namibië
Afrikaans • Duits • Herero • Kwangali • Lozi • Nama • Oshiwambo • Tswana
Ontsluit van "http://af.wiki.sxisa.org/w/index.php?title=Afrikaans&oldid=2050715"
Die bladsy is laas op 11 Oktober 2019 om 15:12 bygewerk.