Olke bolke, êrie tjêrie tjorts!
IN baie tale en verskillende gemeenskappe sal 'n mens dit kry: die rympies wat kinders tydens hul groepspeletjies ritmies opsê. Dan sal die resiteerder met elke opvolgende sterk beklemtoonde woord of lettergreep in die rympie met die wysvinger of andersins na 'n ander kind in sy of haar groep wys.
Een ná die ander kind word só op die ry af "getel" en dit geskied meestal al in die rondte. Die kind na wie beduie word wanneer die heel laaste woord of brabbelwoord in die rympie gesê word, is dan "uit" of "vrot" of wat ook al.
Maar met 'n uittelrympie kan 'n sakie tussen net twee mense ook bygelê word in die plek van, sê maar, die opgooi van 'n muntstuk.
Moontlik die kortste voorbeeld van 'n uittelrympie is:
Hierdie vierwoord-rympie word egter meestal nie as 'n gewone uittelrympie gebruik nie, maar eerder om grappenderwys mense se kamtige woonplekke aan hulle toe te ken. Iemand met vier knope aan 'n hemp sal byvoorbeeld gestuur word om tussen die varke te gaan woon, terwyl iemand met ses hempsknope sy swierige woonplek met die koninklikes sal kan deel (in 'n paleis). In die laasgenoemde geval sal die ses knope só afgetel word: Huis — Paleis — Pondok – Varkhok – Huis — Paleis!
Een van die bekendste uittelrympies by kinders in Afrikaanstalige gemeenskappe is "Olke bolke", hoewel dit allermins na Afrikaans klink:
Olke bolke riebiekie stolke (of: Olke bolke Riebeeck stolke)
Êrie tjêrie tjiekerie tjêrie
Êrie tjêrie tjorts!
Waar kom hierdie brabbelrympie vandaan? Kan dit wees dat Bolke die beer en sy sussie, Olke—karakters in 'n Nederlandse kinderboekreeks wat in 1935 deur A.D. Hildebrand bedink is—tot die ontstaan van dié uittelrympie bygedra het? Dit kan dalk wees, maar hoe sou 'n mens ooit kan vasstel? 'n Mens sou in elk geval geneig wees om te dink dat die "Olke Bolke"-rympie veel ouer behoort te wees as dit.
Soos ook die volgende een, waarvan daar verskillende vorms bestaan. Ook dié is waarskynlik deur soveel geslagte heen oorgedra dat verskeie variasies daarvan ontwikkel het:
In die huis is 'n kamer —
In die kamer is 'n kas —
In die kas is 'n laai —
In die laai is 'n brief —
Jan Pampoen, jou hoenderdief!
'n Mens kan uittelrympies en telrympies maklik met mekaar verwar, maar daar is natuurlik 'n verskil.. Die doel van 'n uittelrympie is as 't ware om deur "loting" te bepaal watter persoon in 'n groep van iets uitgesluit sal wees. 'n Telrympie, daarenteen, dien die eenvoudige doel om jong kinders te help om te leer tel, byvoorbeeld:
Een, twee, drie —
'n voet, 'n been, 'n knie
Vier, vyf, ses —
voëltjies in 'n nes
Sewe, agt, nege —
besem moet kan vege
vingers om te sien
Partykeer is die verskil tussen gewone kinderrympies en uittelrympies nie heeltemal so duidelik nie. Die volgende tradisionele rympie, byvoorbeeld, is baie bekend en word selfs gesing. Maar kan 'n mens vir seker sê dat Trippe trappe trone nie soms al as 'n uittelrympie aangewend is nie? (Dalk al singende boonop):
Ons sal graag ander tradisionele Afrikaanse uittelrympies wil ontvang waarvan die leser miskien bewus is. Dan kan ons dit by hierdie inligtingstukkie voeg. Stuur dit asseblief na dugeot <BY> mieliestronk.com
Om mee af te sluit, plaas ons 'n paar uittelrympies in ander tale:
Die eerste versreël van die rympie hierbo toon'n ooreenkoms met dié van 'n Nederlandse uittelrympie:
Volgens een taalwetenskaplike is die oorsprong van hierdie Nederlandse rympie te vinde in 'n rympie in Portugees-Kreools:
Es de baixe
Dit sou naastenby beteken:
Tyd om te vry
Tyd om te trou
Hoekom die meisies nou eintlik "daar benede" sou wees? Daar word gemeen dat dit 'n rympie kan wees wat in die slawetyd ontstaan het. Op die slaweskepe het die mans op die dek gereis, terwyl die vroue benede die dek aangehou is.