Die titel van my bedankingswoord vanaand is “Geloofsbriewe”. Dit gaan oor ’n jong vrou wat in 1908 in Tafelbaai op ’n passasiersboot na Europa klim. ’n Eeu gelede. Ter sprake is die vir ons steeds bekende spanning tussen metropool en kolonie, tussen Europa en Afrika. Sy kom vandaan; sy gaan terug. Terwyl die skip wegvaar, staan sy op dek. Dis ’n besonderse beeld: die see en die berg, en die wit streep skuim agter die boot. Sodra Tafelberg agter die horison verdwyn, gooi sy die bekendstellingsbriewe wat haar familie en kennisse aan haar gegee het om die jare wat in Amsterdam vir haar voorlê, makliker te maak, in die see. Sy kyk hoe die opgeskeurde bladsye op die golwe wieg en dan verdwyn.
Sy het, ondanks die feit dat sy so tegendraads was, die Geslagsregister van die familie Van Heerden, 1701–1968 nagevors en geskrywe, ’n vuisdikke boek wat, ironies vir ’n feminis, die patriargale afkoms van die Van Heerdens karteer en in die jaar van my vader se dood, 1969, verskyn. Sy, wat so in opstand was teen die beperkings wat die mannewêreld aan haar opgelê het, vors versigtig, oor jare heen, die patriargale linies na. ’n Geslagsregister, ’n afkomsnarratief. Die stamboom op die spoor van mansbloed, hierdie stamboom wat soveel vastigheid gee – meestal natuurlik verbeel – aan aankomelinge in die nuwe wêreld, nes stambome in ander voormalige kolonies oor die hele aardbol heen. Ek onthou hoedat sy by ons aan huis gesit en notas neem het ter voorbereiding van haar werk aan hierdie geslagsregister.
Ek weet nie wat tant Nan van Heerden se presiese motivering was daarvoor om haar doktorsgraad in Afrikaans te verly nie. Ek vermoed dit was nie juis ’n keuse nie; dit was ’n noodwendigheid. Dit was, dink ek, verset teen wat van haar verwag is - om in die taal van die metropool te skrywe – en dit was ook ’n aankoms in Afrikaans vir iemand wat eens die geloofsbriewe so dapper verskeur en oor die golwe verstrooi het.
Sy’t weggegaan en moes agterlaat, sy moes wegbreek om haarself te word, en toe keer sy terug na wat sy was.
Ons staan op ’n universiteitskampus. Ek meen dat wanneer dit by die skryf van akademiese verhandelings of proefskrifte kom, daar minder biologiese drif teenwoordig is as wanneer die romanskrywer die pen opneem, en dat ’n oorwoë besluit die besluit is wat geneem word wanneer die jong akademikus sy of haar tesis of proefskrif skrywe. En tog is dit die verhaal van tant Nan wat ek vanaand aan u wil bring. Ons kan terugkyk na hoe sy haar eiesinnige self was - ook as dit kom by hogere geleerdheid. Teen die beterwete van haar tyd in het sy haarself gewees en ’n ruimte vir haar taal, en dus haarself en haar mense, oopgeskryf.
Dit is byna presies ’n eeu ná tant Nan se dapper daad. Ek is nie bekommerd oor die kompostaal van my ander tante, 30 Nagte in Amsterdam se tante Zan, nie. Dis iets wat sal bly voortbestaan, en ons kan heerlik bespiegel oor hoe Afrikaans op straatvlak en op die internet en in die monde van Cape Flats-rappers gaan muteer en verander en nuwe energieë kry. Dit sal wel gebeur, en ons moet dit seën en waardering hê vir die verrotting van groei, vir die heengaan van nuwe energie en vir die paradoksale doodsreuk van geboorte.
Maar dis nie genoeg vir ’n taal om net straattaal te wees nie. Taal is ’n viool, soos die ou vuisvoos karakter in my roman Asbesmiddag op ’n keer dink, en ’n viool kan nie net gebruik word om te "fiddle" nie. Die viool moet ook sy plek kan volstaan in die komplekse ruimte van die simfonie-orkes.
Ek het geen stryd teen akademiese leesstof in Engels nie. Dank vader dat ons Engels as toegangstaal tot die wêreld het. Dit maak ons rats. Dit maak ons koppe en ons harte en ons leefwêrelde oop.
Máár: ons as die oorgangsgenerasie wat Afrikaans uit die ou na ’n ander Suid-Afrika moet neem, moet hier in die interregnum bewústelik daaraan werk om Afrikaans te behou en te vestig as taal van kennis - as taal waarin die paradokse van die postmodernisme, die tegnologie van die maatskappyereg, die towertaal van die wiskunde en die formules van die ingenieurswese uitgedruk word.
Ons kan die geloofsbriewe van die ou wêreld in die see gooi. ’n Nuwe geslag máák so, en dis nodig. Ons kan die nuwe wêreld invaar en Jan van Riebeeck se Tafelberg sien wegsink agter die horison. Maar ek vra: bedink tant Nan se hardnekkige weerstand en haar aandrang daarop om van haar afskeid ook ’n nuwe aankoms te maak. Laat die oue agter, maar moenie dat jy aankom by iets wat jou nie eien nie.
Ons staan op die keerpunt: óf Afrikaans gaan behoue bly as taal van die kernfisika en die ekonomiese wetenskappe, die oogkunde en die antropologie, óf Afrikaans gaan oor ’n jaar of twintig akademies gesproke met sy bek vol tande staan.
Ek dank u vir hierdie besondere toekenning van die Universiteit van Johannesburg. Dit is vir my ’n groot eer.