Die kern van die mistiek is hierdie mistieke ervaring waarin die ervaarder (mistikus) 'n eenwording met die godheid (in watter gestalte ook al) ondervind, iets wat alleen moontlik is indien die mistikus van sy menswees verlos kan word.
Die mistiek strek oor godsdiensgrense heen en die siening van die godheid kan verskillende vorme aanneem. In nie-Christelike verskyningsvorme soos die Taoïsme het die mistiek dikwels 'n panteïstiese karakter, terwyl die Soefistiese tradisie binne die Islam 'n brug vorm tussen dié karakter en die sterker beperkte siening van die godheid in die Christelike tradisie.
Die Christelike mistiek, die tradisie wat in die Afrikaanse literatuur sentraal staan, stuit voortdurend teen die probleem van die kloof tussen mens en God wat met die sondeval ontstaan het en wat nie deur die mens oorskry kan word nie.
Die aard van die mistieke vereniging is universeel. Die mistikus is tradisioneel 'n reisiger onderweg na die vereniging met die godheid en is aanvanklik hierin 'n aktiewe faktor soos hy hom van die aardse en vleeslike probeer losmaak. Hierdie proses, bekend as die via mystica (die Latynse benaming spruit uit die uitgebreide mistieke literatuur in die MIDDELEEUE), word gewoonlik in drie dele onderverdeel: die via purgativa (reiniging), via illuminativa (verligting) en die uiteindelike via unitiva (vereniging). Ten spyte van sy pogings bly die mistikus 'n passiewe vennoot, wagtend op die oomblik van absolute ekstase. Die oomblik kom onverwags en die onmiddellike aanraking van die godheid vul die mistikus met vreugde en vernietig alle opvattings van tyd en ruimte. Terselfdertyd het dit 'n vervlietende karakter en die mistikus vind homself terug in die alledaagse werklikheid, bewus daarvan dat sy ervaring buite die normale menslike ervaringsfeer lê.
Maar juis omdat die mistieke ervaring so 'n intense belewenis is, voel die mistikus daartoe gedwing om daarvan te vertel. In sy soeke na die verwoording wat naaste daaraan lê, kies hy dikwels geykte beelde en METAFORE, werk hy met 'n reeks spesifieke analogieë.
Die mistieke tradisie in Afrikaans het sy eerste sterk manifestasie in ’n werk van Catherina van Lier in 1804. Dit bly egter 'n mindere stroom binne die Afrikaanse literatuur, waarskynlik a.g.v. die streng Calvinistiese inslag wat nie baie ruimte laat vir die gewaagde ontginning van die verhouding tussen mens en God en die intieme kennismaking met God nie. Mistieke gedigte is die uitsondering by 'n godsdienstige digter soos Totius, maar die Oosterse belangstelling van C. Louis Leipoldt gee aanleiding tot een van die boeiendste mistieke gedigte: "Om Mane Padne Hum". C.M. van den Heever is 'n voorbeeld van 'n natuurmistikus. Heelparty gedigte van N.P. van Wyk Louw het 'n mistieke inslag, maar dit is veral die bydrae van D.J. Opperman wat met sy belangstelling in die Middelnederlandse wêreld en die geesteshervorming in ons stamlande gedurende die *Renaissance die ryk mistieke tradisie van daardie eeue in ons literatuur invoer.
Die vertelstandpunt is oorwegend die van die eerste persoon, en hy verwoord sy wisselende emosionele gevoelens wat spruit uit die kontrasterende werklikhede wat hy ervaar. Dit is 'n selfnegerende en -relativerende verteller wat liefs as "ek" uit die gedig sou wou verdwyn. Passiwiteit, verlange en 'n onvermoë om te artikuleer is kenmerke van hierdie verteller.
Die mistiek word gekenmerk deur 'n paradoksale verhouding tussen presisering en veralgemening, deurdat die digters soms gebruik maak van veralgemening om die een werklikheid mee te relativeer. Aangesien hulle oor die ander werklikheid egter juis nie presies kan praat nie, moet hulle hulle dan ten opsigte daarvan ook op veralgemenings verlaat.
RUIMTE speel in die mistieke literatuur 'n belangrike rol, omdat die twee werklikhede as verwyderd van mekaar voorgestel en ervaar word. Daar is 'n bewuste poging van die verteller om hom los te maak van die beperkings van die ruimte waarbinne hy as mens beweeg.
Tyd word in hierdie werke gekoppel aan die gewone werklikheid, en daarom vind ons dat die opskorting of die opheffing van die tyd dikwels in 'n gedig voorop staan. Ook hier vind ons 'n paradoksale verhouding tussen tydloosheid en oombliklikheid, ewigheid en kortstondigheid.
Hierdie woorde dui op 'n toestand van onbepaaldheid en onvatbaarheid en word van 'n spesifieke betekenis voorsien, deurdat hulle in 'n sekere reëlmaat voorkom en daardeur 'n duidelike metaforiese waarde kry. Die SINTAKSIS in mistieke TEKSTE is redelik gewoon, die versvorm konserwatief, terwyl die uitroep heel dikwels aangetref word om die ekstase van die eenwording te probeer suggereer.