2020 die jaar van sonsvernuwingDeur prof. Hannes Rautenbach Foto: NASA/SDO Die jaar 2020 word nie net gekenmerk deur die aanbreek van ŉ nuwe jaar of selfs die aanbreek van ŉ nuwe dekade nie, maar ook deur die aanbreek van ŉ nuwe periode in sonaktiwiteite. Die twee nuwe sonvlekke wat op 24 Desember 2019 deur ŉ NASA-satelliet – wat sonaktiwiteite op ŉ hoogte van 35 000 kilometer bo die aarde se oppervlakte monitor – opgespoor het, is aanduidend tot die aanvang van ŉ nuwe elfjaarsiklus van sonvlekaktiwiteite. Dit verbreek dan ook ŉ lang stilperiode van uitsonderlik min sonaktiwiteite wat oor die afgelope tyd voorgekom het. Daar word verwag dat sonaktiwiteite, wat gepaard gaan met ŉ toename in die aantal sonvlekke en sonfakkels, oor die volgende vyf jaar gaan toeneem om ŉ maksimum in 2024 te bereik, waarna dit weer sal afneem tot ŉ minimum in 2031. Die son word nie net gesien as die bron van lig wat ons slaappatrone bepaal nie, maar ook as die bron van energie wat feitlik alle vorme van beweging en lewe op die aarde moontlik maak. Energie van die son beïnvloed dus ook ons weerstelsels, en met die uitmergelende droogte wat tans oor Suid-Afrika voorkom, word die vraag dikwels gevra of sonaktiwiteite aan reënvalpatrone gekoppel kan word. Die son se oppervlak bestaan uit vloeiende elektries-gelaaide gasse met magnetiese velde, wat die frekwensie van sonaktiwiteite bepaal. Dit beteken dat die oppervlak van die son somtyds meer aktief is. Die wisseling van ŉ meer aktiewe sonoppervlak tot ŉ minder aktiewe een kom in ŉ siklus van ongeveer elf jaar voor. Dit het ook tot gevolg dat die son se magnetiese veld elke elf jaar omkeer, wat beteken dat die son se noord- en suidpool oor ŉ periode van elf jaar plekke wissel. Die elfjaarsiklus van sonaktiwiteite beïnvloed natuurlik ook die voorkoms van sonvlekke wat gevorm word deur die son se magnetiese velde. Sonvlekke is gebiede wat donker vertoon op die sonoppervlak omdat die vlekke kouer is as die omringende gebiede. Hierdie kouer vlekke word gekenmerk deur sterk magnetiese velde wat verhoed dat hitte-energie deurdring na die son se oppervlak. Daar word algemeen aanvaar dat meer sonvlekke voorkom namate sonaktiwiteite toeneem, terwyl die aantal sonvlekke afneem met ŉ afname in sonaktiwiteite. Die sterk magnetiese velde wat voorkom in sonvlekke gee dikwels aanleiding tot energieuitbarstings in die vorm van sonfakkels. Sonfakkels kan groot hoeveelhede stralingsenergie in die ruimte instuur. Noemenswaardig is dat sonfakkels gevorm word deur die grootste vorm van ontploffings wat in ons sonnestelsel voorkom. Wanneer die stralingsenergie vanaf sonfakkels die aarde bereik, kan dit aanleiding gee tot die vorming van auroras wat oor beide die Noord- en Suidpoolgebiede voorkom, maar wat in die noordelike halfrond aanskou kan word as die noorderlig of aurora borealis – ŉ asemrowende kleurespel van wisselende ligpatrone wat in die hoër atmosfeer voorkom. Laasgenoemde word veral goed verbeeld in C. Louis Leipoldt se “Kersnaglegende”. Prof. Hannes Rautenbach is die dekaan van die fakulteit Natuurwetenskappe by Akademia. Foto: Verskaf. Die stralingsenergie vanaf sonfakkels kan egter ook die aarde se kommunikasiestelsels versteur, en kan in uiterste gevalle selfs kragonderbrekings veroorsaak. Daarbenewens is satelliettegnologie ook kwesbaar vir uitsonderlike hoë vorme van straling. Etlike studies is al gedoen in ŉ poging om verbande te vind tussen sonaktiwiteite en reënvalpatrone. So is daar byvoorbeeld onlangs bevind dat ŉ toename in sonvlekke wel kan bydra tot ŉ hoër intensiteit van reënval in Oos-Afrika. Reënvalpatrone word egter ook beïnvloed deur ŉ magdom van ander faktore, wat dit meestal moeilik maak om die gedeeltelike invloed van sonaktiwiteite op reënval te isoleer. In Suid-Afrika is daar egter wel in die verlede voorlopige verbande opgespoor tussen riviervloei en sonaktiwiteite, alhoewel baie meer navorsing steeds nodig is voordat sonaktiwiteite as ŉ bykomende faktor in langtermynvoorspellings bygevoeg kan word. Dit is uniek en verblydend dat die aanbreek van 2020 ook gepaard gegaan het met verskeie vorme van vernuwing, wat aan ons die geleentheid bied om die verlede agter te laat en met nuwe oë na ŉ uiteenlopende nuwe toekoms te kyk. Daarmee saam moet ons ook hoopvol wees dat dit die jaar gaan wees waar die uitmergelende droogte wat die afgelope paar jaar in Suid-Afrika voorgekom het, verbreek gaan word. Die goeie en wydverspreide reënval sedert die begin van 2020 gee ons nuwe hoop. Maar net die tyd sal leer.