Go gobadiwa ke go kukana le dithoto, go dira mmereko wa go ipoapoeletsa le go sokasokega mmele.
Go bereka mo go sailang ditshenekegi le megare e e borai tse di tsalwang ke go hema le go gopa lerole, le maemo a a kwa godimo a bongola.
Go angwa ke mogote le serame. Mo indastering eno themperetšhara e ka fetofetolwa, jaaka go ka dirisiwa mogote, tsidifatso le kgatsetso.
Go berekela mo lefelong le le pitlaganeng.
Kgaoganya matsamaelo a dikoloi le mafelo a go berekela.
Ditiro tse di tshwanang le go tsenya dijo mo metemeng kgotsa dino mo dibotlolong, le tiriso ya ditsamaisi, di bakela badiri leratla le le feteletseng. Go tshwanetse ga dirisiwa maranyane a boenjenere go fokotsa selekanyo sa leratla, mme tiriso ya ditlamelwana le magato a maitshireletso e tshwanetse go gatelelwa thata.
A badiri ba tlamelwe ka diaparo tse di maleba tsa maitshireletso.
Ke maikarabelo a mothapi go tlhomamisa gore bodirelo bo na le mafelo a a tswalegileng.
Netefatsa gore dilwana tse di beilweng mo boalong jwa fatshe (jaaka mo dikobotlwaneng/dišelofo tsa bobeelo) di itsetletse sentle mme ga di ne di wa botlhofo fa di ka kgongwa.
Indasteri ya dijo le dino e na le makala a a fetang 30 a a farologaneng. Ona a akaretsa matlhabelo, ditshilo tsa sukiri le dithoro, amdirelo a momela le matlhotlhelo a wiski. Seelo sa dikotsi mo indastering eno fa di kopane, ke sengwe sa tse kwa godimodimo go gaisa mo madirelong otlhe. Le gale dielo tsa dikotsi di a farologana go ya ka makala a a farologaneng a indasteri e.
Motselekwane wa tlhagiso ya dijo e magato-mararo: temothuo, bodirelo, le papatso/thekiso/tlamelo. Madirelo a dijo a mo difaboriking tse di farologanang ka bogolo, go tswa go tse di thapang badiri ba le mmalwa, go ya go tse di thapang makgolokgolo. Totatota madirelo a bogolo jwa bogareng le a magolwane, ke makala a diindasteri tsa bosetšhaba kgotsa tsa boditšhabatšhaba, a a maphata-mantsi, a a thapileng diketekete tsa badiri. Maikarabelomagolo a Lefapha la Badiri a letse mo magatong a mabedi a ntlha a motselekwane o, e bong temothuo le bodirelo. Magato a thekiso le tlamelo ke boikarabelo jwa mafapha a boitekanelo jwa ditikologo a dipuso-selegae, mme le gale Lefapha la Badiri le dirisana le mafapha ano go tlhomamisa gore merero ya boitekanelo le pabalesego e tsewa ka molebo o o tsamaelanang/tshwanang.
Merero ya boitekanelo mo bodirelong e boimanyana go e laola go gaisa ya pabalesego. Mabaka le ditlamorago tsa pabalesego e e bokoa mo madirelong ke dilo tse di itlhagisang ka pele, mme di bonolo go di phekola. Makoa a boitekanelo a a amanang le bodirelo a popotanyana go lemosega. Ditshupo tsa bolwetse di ka tsaya lebaka go itlhagisa, mme go nne boima go bona kgolagano fa gare sebako sa bolwetse le ditlamorago tsa sona, mme le gale fela fa mathata a sena go lemosega le go amogelesega, ditharabololo di a kwalwa.
Mathata a mangwe a boitekanelo jaaka dikgobalo tsa mokwatla, o ka fitlhela a sa amane ka gope le tiro/bodirelo. Badiri le bona ba na le go tshaba go dumela gore ba na le mathata a pholo, ka go tshaba go ntshiwa mo tirong kgotsa go nna dikgobo/go rwala sekgwekgwe ka ntlha ya mofuta wa bolwetse jo bo ba tshwereng. Ke ka ntlha ya moo go leng botlhokwa go lemoga le go fokotsa dilo tse di gakatsang mathata ano.
Le fa go na le tshedimosetso e ntsi mabapi le ditharabololo tsa mathata a boitekanelo a mo madirelong, go na le gore kitso ya selegae ya ditharabololo tse di gaisang, e nne e potlana. Dingwe tsa dikgwebo tse dikgolo mo indastering eno di thapa bomankge ba boitekanelo jwa mo madirelong, bogolobogolo ba ba nang le lemorago la tsa kalafi. Fa e le bontsi jwa dikgwebo, bogolobogolo dikgwebopotlana, di nna le mathata fa di batlana le bogakolodi jo bo ikanyegang jwa tsa kalafi. Gantsi fa modiri wa teng a lwala, o romelwa kwa go Ngaka ya Kakaretso; mme kana bontsi jwa Dingaka tsa Kakaretso ga bo na dithupelelo tse di maleba mabapi le merero ya tsa boitekanelo mo madirelong.
Bontsi jwa dikgwebo ga bo tlhoke go tlhoma mafapha a a kgethegileng kgotsa go thapa bagakolodi ba tsa kalafi gore di kgonane le taolo ya boitekanelo mo madirelong ya tsatsi-ka-tsatsi. Bontsi jwa mathata a boitekanelo mo madirelong bo bakwa ke dilo di le mmalwanyana fela tse ditshesane, tse di ka khinegang fela botsamaisi jo bo nonofileng, gammogo le tirisano ya botlhe mo tiragatsong ya magato a a amaleba a go khina mathata ao mo bodirelong. Le gale mo mabakeng mangwe tiriso ya dingaka tsa madirelo le bomankge ba bangwe e ka fokotsa ditshenyegelo.
Karolwana eno e tlhalosa dilo tse gantsi di bakang makoa a pholo mo diindastering tsa dijo le dino, mme e go naya le maele a go a laola.
Bobedi di-MSD le dikgobalo tsa mookwatla ke tsona di atileng go gaisa. Le gale dikwetsa tse dingwe le tsona di batla go tlhokomelwa.
Re ka itse ka eng gore re na le mathata?
Fa o simolola go nna le mathata a mofuta o, a tlile go go jela madi ka ntlha ya fa badiri ba tlaa lofisiwa ke bolwetse, go latlhegelwa ke badiri, go pateletsega go katisa badiri ba bašwa gangwe-le-gape, go koafala ga tlhagiso ya dikuno, jalojalo. O tlile go tlhatlhelelwa dikgetsi tse dintsi tsa Phimolakeledi/Tshuiso, o bo o nna gape le mathata mabapi le dituelelo tsa diinšorense.
Metswedi ya dinewane/data e supa gore maemo a asma a a oketsega mo madirelong a dijo le dino. Bogolo jwa asma bo bakwa ke go gabola mmoko wa dithoro le lerole la maupi (jaaka flouru), mme mabesetso a dinkgwe a mo maemong a bobedi ka ditlhagelelo tse di gaisang tsa asma mo indastering eno.
Asma ya bodirelo e tsena badiri ba ba gabolang lerole le le nang le dirumodi tse di tshwenyanang le khemo, jaaka mmoko/lerole la dithoro, flouru, metswako ya dienzaeme, proteine ya mae, proteine ya tlhapi, dikhanakhana le dikgong. Ka jalo badiri ba mo ditshilong, madirelo a momela, mabesetso a dinkgwe, titielo ya tlhapi, jalojalo, ba tshelela mo kotsing ya go tsenwa ke bolwetse jo. Asma ke bolwetse jo bo sotlang, jo bo sa foleng.
Metswedi ya dinewane e supa gore bolwetse jono bo atile thata.
Dermataesise e tsena badiri ba ba diranang le dinama, tlhapi, dinama tsa dikoko, maungo le merogo, e ame gape le babesi ba dinkgwe, badiri ba dimonamone, baapei, baphepafatsi la badiri ba bangwe botlhe ka kakaretso.
Rinaetise (dinko tse di mamina/bokgakgala) e baka go baba ga lotha lwa nko ka ntlha ya lerole.
Dithoro, flouru, dikhanakhana, dinatetshi, le lerole la dikgong, di ka baka rinaetise, sekgeme/konjantivaetise (matlho a a metsi, a a babang), gammogo le dipabelo tse dingwe tse di letshwenyo.
Go berekela mo leratleng le le boitshegang go ka baka kgolafalo ya kutlo, e gantsi go nnang thata go e lemoga ka e tota ka iketlo. Leratla e ka nna le le kwa godimodimo, e ka nna mo dikarolong tse dikgolo (mahalahala a go tlatsa dibotlolo), kgotsa ditlhongwa le metšhini e e leratla (jaaka fa hopara e berekana le dithoro). Fa bosekaseki jwa dikwetsa jwa bodirelo bo ka supa leratla e le bothata-bogolo, bothata joo bo tshwanetse go potlakela teng fa motsweding wa jona.
Ke maikarabelo a mothapi a semolao le a setho a go leka ka bojotlhe jo bo kgonegang go thibela malwetse a mo tirong.
Gore badiri ba sireletsege kgatlhanong le malwetse a mo tirong, dibako tsa malwetse a mo tirong di tshwanetse go itsiwe. Go le gantsi dibako di ka isthupa bonolo. Fela fa dikwetsa-dikgolo di sena go lemotshega (di-MSD, lerole, leratla), di tshwanetse go tlhatlhobiwa bongwe ka bongwe fela jaaka mo lebakeng la mathata a pabalesego. Go botlhokwa gore tlhotlhomisa gore ke badiri bafe ba ba amiwang ke dikwetsa tse, fela jaaka go le botlhokwa go itse gore ba amegile go le kanakang, le gore ditlamorago e tlaa nna dife. Kitso ya dilo tseno e ka thusa thata gape fa go thaothiwa badiri, kgotsa ka motlha wa tlhaposo (rehabilitation), seno e le go netefatsa gore tikologo ya bodirelo ga e kgotlele sepe sa boitekanelo jo modiri a tlang ka jona.
Bolaodi jwa botlatirong ke ntlha e e tlhookometsweng thata mo bothaping jwa madirelo a magolo. Tshedimosetso e e ka bonwang fa botlatirong bo disitswe ka manontlhotlho e ka thusa go lepa mathata a a ka nnang teng a boitekanelo mo tirong. Fa go nna le go thinya/lofa go gontsi mo karolong nngwe kgotsa lephata lengwe la bodirelo, seo se ka supa fa go na le mathata. Go ata ga dikgobalo tsa mokwatla kgotsa ditshupo tsa WRULD ke dilo tse di ka golaganngwang le mefuta e e rileng ya tiro.
Fela jaaka go dirwa mo mabakeng mangwe le mangwe a boitekanelo le pabalesego, magato a go khina a tshwanetse go diragatswa go ya ka tlhatlologano ya botlhokwa jwa ona. Fa go kgonega, legato la ntlhantlha ke go tlosa dirai. Legato la setlamorago e nne la go naya badiri ditlamelwana tsa maitshireletso (personal protective equipment/PPE). Tsela e e tlhokegang le e e mosola mo go laoleng merero ya boitekanelo le pabalesego ya bodirelo ke tlhaeletsano e e siameng fa gare ga badiri le bathapi. Ga se gantsi go le botlhokwa go thapa moitseanape yo o kgethegileng; le gale mo mabakeng mangwe a a maleba go dirisa bomankge le dingaka tsa makoa a tiro go ka fokotsa ditshenyegelo tsa kalafi.
Le fa go ka tsewa matsapa otlhe go thibela malwetse a a tsenang badiri kwa madirelong, gone go tlaa nna le mongwe yo o tla tsenwang ke bolwetse. Sebako sa ntlha sa bolwetse se ka ne se sa amane ka gope le bodirelo, mme gone ditlamorago tsa bolwetse joo mo bodirelong di tshwanelwa ke go khinwa. Go a kgonega gore motho a nne le dikgobalo tsa mokwatla kgotsa dingalo/dikatlego tse di sa tsalegang mo tirong, mme fela fa a dira tiro nngwe e e tsamaisanang le go rwala dilo tse di bokete, kgotsa a newa tiro e e bokete, seno se ka nna sa mo gakaletsa makoa gore a bo a fetoge sengwe fela se se boitshegang. Fa tlhagelelo ya mofuta oo e ka se ka ya tseelwa matsapa, e ka fetoga bolwetse jwa leruri jo bo ka dirang gore o latlhegelwe ke modiri wa botlhokwa.
A o tlhatlhobile ditlhokego tsa boitekanelo mo bodirelong jwaeno wa bo wa samagana natso?
Tshekatsheko ya dikwetsa e ka go thusa go supolola maemo mangwe a a ka nnang kotsi mo boitekanelong, ya bo ya go thusa go swetsa ka ga magato a a ka tsewang go samagana le ditlhokego tsa boitekanelo mo bodirelong jwaeno. Go tlhokega bokwaisi jwa boitekanelo bogolothata ntlheng ya dirai tse go se nang dielo tsa sedirelo tsa go di kabakanyetsa, e le go tlhotlhomisa gore a magato a go di khina a lekane. Dikao tsa maemo a a ka tlhokang bokwaisi jwa boitekanelo di akaretsa go supolola moo go nang le kotsi ya go tlhagelela ga asma mo bodirelong (sekao: go berekela mo dirumoding tse di etsang lerole la dithoro, la flouru, la bobesetso jwa dinkgwe, proteine ya tlhapi kgotsa mae, le dikhanakhana), di-MSD (go akaretsa le di-WRULD), go brekela mo go tletseng megare (jaaka mo matlhabelong), kwetsa ya dermataetise, gammogo le go direla mo maemo a serame le mogote. O gakologelwe gore dijo di ka nna le dirumodi le fa e ka nna tsa selo se sennye go le kanakang. Boitekanelo mo bodirelong bo batla molebo wa seprofešenale. Seno se ka amanngwa sentle le ditlhokego tsa pabalesego/haejine mo dijong.
A botsamaisi jwaeno bo na le kompa ya magato a go thibela, go tlhotlhomisa le go khina dikgobalo tsa mesifa le marapo, jaaka go phetsega go go bakiwang ke go kuka dilo tse di bokete, kgotsa di-WRULD tse di bakwang ke tiro ya go ipoepoeletsa Magato a thibelo a fokotsa ditshenyegelo. Ga go kgonege go thibela ditlhagelelo tsotlhe tsa d-MSD, ka jalo go botlhokwa go bega go sa le gale ka ga ditshupo tsa tsona, gammogo le mekgwa e e maleba ya go di phekola le ya tlhaposo?
Dirisa mankge wa madirelo mo go radiweng ga dithulusu, metšine, maberekelo, le mekgwa ya tiro.
Sekaseka kgonagalo ya thefosanyo ya ditiro, lobelo lwa tiro, maikhutso le kemonokeng. Tlhokomedisisa bogolothata fa kamego e oketsega ka nako e e okeditsweng kgotsa ya fa tiro e gotetse.
[Tlhokomela thata gore o dirisa mokgwa o o babalesegileng wa go paka dithoto, go di tshwara le go di sutasutisa, gore di seka tsa wa].
Netefatsa gore e bothitho, e bulegile, e na le madulo, mme e tsena lesedi la letsatsi.
Fa go kgonegang teng, fokotsa matshosetsi a dikgobalo ka go samagana le dibako tse tharo tse.
Netefatsa gore ditiro tse di ka bakang dikgobalo ga di tlhophelwe dikoa tse di itsegeng, le gore ba ba tlang ka dikgaobalo ga ba newe ditiro tse di ka ba gakaletsang dikgobalo tseo.
Badiri ba tshwanetse go newa dikatiso le ditshedimosetso mabapi le sebobego sa dikotsi tse di ka a welang, le gore di ka bakwa ke eng, ba rutiwe mekgwa e e babalesegileng ya go kuka dilo (bogolothata kemiso ya mmele le go rwala dithoto), gammogo le botlhokwa jwa go bega dikotsi.
Go setse go kailwe mefuta ya maikarabelo mangwe fa godimo, mme le gale o sa ntse o ka ipha maikarabelo a go rulaganyetsa badiri tlhaposo le go kwaya ba ba lwalang.
Akanya ka go tlhatlhoba boitekanelo jwa badiri sešwa, sekao: morago ga gore modiri a thinye dibeke di le nne; o leke gape go mo isa kwa tshidilammele (physiotherapy), jalojalo, fa go tlhokega.
Rerisana ka botlalo le baemedi ba pabalesego ba diyunione tsa badiri, kgotsa le baemedi ba bangwe fela ba badiri, go netefatsa gore lo nna le ditharabololo tse di mosola tsa mathata a bodirelo.