Afrikaanse opvoeding onder skootArgieffoto Hierdie artikel is oorspronklik gepubliseer in Pretoria FM se Vasbyt-tydskrif. Dit wil voorkom asof Afrikaanse skole en universiteite en alles wat deel is van hul wese – hul Christelike karakter, hul onderrigtaal, die betrokkenheid van hul beheerliggame en hul inherente kultuur – toenemend onder skoot kom. Is daar ’n doelbewuste aanslag deur die regering op Afrikaanse skole, oftewel die ou model C-skole, asook universiteite? Afrikaanse skole en universiteite is die afgelope jaar gereeld in die nuus. Transformasie word op Afrikaanstalige Universiteitskampusse versnel om die Suid-Afrikaanse rassedemografie te weerspieël. Afrikaanssprekende skole wat nie tot hul volle vermoë benut word nie, word geoormerk om na parallelmediumskole verander te word, sodat die beskikbare kapasiteit tot voordeel van anderstalige skoliere aangewend kan word. Die Christelike karakter van ’n klompie skole is tans in ’n hofsaak onder die loep, en die voorgestelde konsep dat suksesvolle skole moet saamsmelt met skole wat minder goed presteer (sogenaamde “tweelingskap”) sodat die sterker skool die swakker een kan bystaan, sal hoofsaaklik die toppresterende Afrikaanse skole die spit laat afbyt. Die Solidariteit Beweging beskou hierdie situasie en die impak daarvan op Afrikaanse onderrig as só ernstig dat hulle dit ingesluit het by die mosie van wantroue wat tydens die Beweging se Krisisberaad in Mei vanjaar by die Voortrekkermonument teen pres. Jacob Zuma en sy regering aanvaar is. “In praktyk het veeltaligheid ná 1994 eentaligheid geword,” het Flip Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging, gesê. “Afrikaanse skole word deurlopend vir transformasie geteiken en die grondwetlike voorsiening vir Afrikaanse universiteite word polities toegestop.” Die Beweging het in die mosie gesê die geskiedenis het bewys dubbelmediumstatus is bloot die eerste stap om instellings soos Afrikaanse skole uiteindelik totaal te verengels. Die huidige proses om Suid-Afrika se rassedemografie op alle universiteitskampusse te weerspieël, sal tot gevolg hê dat Afrikaans op kampusse verdwyn. Vir die geveg om Afrikaans en Christenskap in skole te behou, sien die burgerregte- organisasie AfriForum egter kans. “Dit is ’n internasionaal erkende beginsel dat kultuurgemeenskappe die reg het op skole waar hul kultuur oorgedra en hul kinders in hul moedertaal onderrig word. Daarom sal AfriForum waar nodig skole finansieel bystaan om regstappe te doen vir die behoud van Afrikaans as voertaal,” lees die mosie waarmee hulle by die Krisisberaad dié stryd opgeneem het. Openbare druk sal op universiteite geplaas word om Afrikaans as onderrigtaal te handhaaf en daar sal gesprekke met die regering gevoer word oor die taal se lot. Buys se uitspraak oor veeltaligheid versus eentaligheid het in Mei weerklank gevind in die woorde van dr. Blade Mzimande, minister van hoër onderwys, toe hy gesê het daar is nie meer iets soos ’n Afrikaanse universiteit nie. “In hierdie land het ons Suid-Afrikaanse universiteite.” Volgens Nzimande het hy niks teen Afrikaans nie, maar wil hy nie hê die taal moet gebruik word om ander uit te sluit nie. Oor die Noordwes-Universiteit (NWU) se planne om ’n unitêre universiteit met drie kampusse te word, wou hy hom nie uitlaat nie. Dié plan sal beteken dat die taalbeleid van die NWU se Potchefstroomkampus, een van twee oorblywende Afrikaanse universiteite uit die 38 in die land, in die slag bly. Die druk kom ook nie net van buite nie: Prof. Dan Kgwadi, visekanselier van die NWU, het reeds aangedui dat die Potchefstroom-kampus se taalbeleid binnekort hersien sal word. In April het Panyaza Lesufi, Gautengse LUR vir onderwys, ’n taakspan aangestel om te bepaal of Afrikaanse skole “onderbenut” word. Die uiteinde was dat verskeie top- Afrikaanse hoër- en laerskole deur hom geïdentifiseer is om in parallelmediumskole omskep te word. “Daar is ouers wat hul kinders by ŉ skool wil inskryf, maar dit nie kan doen nie omdat die onderrigtaal grotendeels Afrikaans is. Dit is byvoorbeeld Engelssprekende of Indiër-leerlinge. Ons het nie ’n probleem met Afrikaans nie, maar dit word vir die verkeerde redes misbruik,” het Lesufi gesê. Lesufi het benadruk dat Afrikaans net soos die ander tien amptelike tale deur die Grondwet erken word. Wat hom pla, is dat Afrikaanse ouers dink dié taal is bo ander verhewe. Kallie Kriel, uitvoerende hoof van AfriForum, verskil van hom. Volgens Kriel is die regering se plan met Afrikaanse skole duidelik, as ’n mens kyk na wat met Afrikaanse universiteite gebeur het en besig is om te gebeur. Die harde werklikheid is dat Afrikaanse skole inderdaad van die beste skole in die skoolstelsel is, verduidelik Chris Klopper, uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Onderwysersunie (SAOU). “Die slaagsyfer onder gr. 12-leerlinge in Afrikaanse skole is 96% teenoor die 73% van die onderwysstelsel in geheel. Die deurvloeisyfer van leerlinge wat gr. 1 begin en gr. 12 voltooi, is 90% in Afrikaanse skole, maar so laag soos 35% in die onderwysstelsel in geheel. Dié syfer was al so laag soos 23%. “Van die 100 topskole in die land, is tussen 80 en 90 Afrikaanse skole. “Dit is vir die regering ’n reusagtige verleentheid, want hulle kan dit nie verklaar nie. Die departement van basiese onderwys beskou dit as deel van die oorblyfsels van apartheid. Die SAOU meen egter die antwoord lê in verskeie faktore, waaronder die gehalte van onderwysers wat voorbereid na die klaskamer kom, die betrokkenheid van ouers, funksionele beheerliggame en goeie dissipline wat gehandhaaf word,” het Klopper gesê. Paul Colditz verduidelik die regering sit jaarliks met die uitdaging van ’n tekort aan plek in Gautengse skole vir al die leerlinge wat wil inskryf. “Dit word veroorsaak deur die afgelope klompie jaar se swak beplanning deur die departement,” verduidelik hy. “Boonop wil al meer ouers hul kinders in goed funksionerende skole inskryf weens die departement se onvermoë om onderpresterende skole reg te ruk. “Die boodskap was aanvanklik dat Lesufi net op Afrikaanse skole fokus. Hy ontken dit, so kom ons gee hom die voordeel van die twyfel. Gegewe die druk waaronder Gauteng is, is dit net billik dat enige skool, Afrikaanse skole inkluis, moet verstaan dat hul kapasiteit nie onderbenut kan word terwyl ander skole uit hul nate bars nie.” Volgens Colditz moet onderbenutte enkelmediumskole wat hul status wil behou, oorweeg om met ander Afrikaanse skole saam te smelt om te verseker dat die skool vol is. Skole is grondwetlik en ingevolge die bepalings van die Skolewet geregtig daarop om enkelmedium te wees. Nog ’n plan waarmee Lesufi onlangs vorendag gekom het, is die idee van “tweelingskap” tussen skole (“twinning”). Die plan is om ’n topskool, soos die Hoërskool Waterkloof in Pretoria, te laat hande vat met ’n swakker presterende skool, soos Mamelodi Secondary School. Sulke “tweelingskole” sal dan hulpbronne, ŉ bankrekening en ’n beheerliggaam deel. Lesufi het in April verlede jaar gesê hy wil met dié plan sy stempel op sy ampstermyn afdruk, omdat dit volgens hom hulpbronne wat tot nou toe net vir sekere leerlinge beskore was, tot alle leerlinge se beskikking sal stel. “Die konsep van deelgenootskap, om mekaar te help, is nie die probleem nie,” verduidelik Klopper. “Maar ons praat hier van voormalige model C-skole wat weinig deur die regering gefinansier word en waar ouers reeds ŉ vennootskap met die staat het. Dit is te danke aan ouers dat dié skole tot uitstekende skole uitgebou is. Nou wil die regering sommer vir die skole ’n liefdadigheidsprojek toewys. Dit is nie langer staatskole nie, maar openbare skole.” Lesufi glo egter die tweelingplan is die enigste manier om die ongelykhede in die onderwysstelsel te oorbrug. “ŉ Kind moet nie van geleenthede ontneem word net omdat hy of sy in die verkeerde gebied woon nie,” het hy gesê. Colditz meen die plan is ’n foefie wat nie die beste belang van onderwys, leerlinge óf die betrokke skole as oogmerk het nie. “Die model van tweelingskap is tot mislukking gedoem. Dit kom neer op gedwonge sosiale ingenieurswese wat nie kan slaag nie. Fedsas het dié model amptelik verwerp,” verduidelik Colditz. Volgens Colditz is gedwonge tweelingskap tussen skole onwettig en onregmatig. Hy het Lesufi daarop gewys dat skole vanweë hul verbintenis tot die onderwysstelsel nog altyd betrokke was in uitreikprogramme en bystand aan ander skole, en dat hulle sal voortgaan om dit op ŉ vrywillige grondslag te doen.