Nuuskommentaar: Sosiale kontrak en geheime stemmingPres. Jacob Zuma en speaker Baleka Mbete. Foto: Elmond Jiyane, departement van kommunikasie Daar kan geen twyfel wees nie dat pres. Jacob Zuma die sosiale kontrak wat tussen hom en die kiesers gesluit is, by herhaling skandelik geskend het, al meen hy self dat hy Suid-Afrika goed lei. Hoewel die idee van ’n sosiale kontrak uit die vroeë liberalisme kom en oorspronklik afgestem was om ’n geordende gemeenskap te vorm waar diegene wat die sosiale kontrak skend deur die ander tot orde gedwing kan word, is die konsep vandag veel meer op die wedersydse band tussen kieser en verkose verteenwoordiger afgestem. Kortom, wanneer ’n verteenwoordiger of leier gekies word, ontstaan ’n sosiale kontrak waarin die verkose verteenwoordiger of leier sommige ondernemings doen en die kieser dit aanvaar. Deur die Grondwet word verseker dat die kontrak tussen die president en al die burgers, nie net ondersteuners van die meerderheidsparty of ’n bepaalde bevolkings- of belangegroep nie, gesluit word. Soos met ander kontrakte is dele van die kontrak wat onwettig is nie afdwingbaar nie en kan ’n bepaling wat contra bones mores (teen die algemene morele standaarde) is die kontrak ongeldig maak. Kontrakbreuk het sekere regsgevolge. Benewens die feit dat Zuma in verskeie opsigte sy ampseed geminag het, en dit by geleentheid deur die konstitusionele hof bevestig is, dui die land se misdaadstatistieke ook daarop dat Suid-Afrikaners nie die veiligheid kry wat ’n sentrale vereiste van ’n sosiale kontrak tussen leier en burger is nie. Ten spyte daarvan dat die sosiale kontrak by herhaling geskend word, meen Zuma die stemming in die parlement oor ’n mosie van wantroue moet in die ope geskied. Zuma argumenteer dat die opposisieprtye deur ’n geheime stemming stemme gaan bykry wat hulle nie gehad het nie. Sy argument kom daarop neer dat as die kieser eenmaal gestem het (al is dit soos in SA onregstreeks) dat iemand president word, daardie keuse in beton gegiet bly. Hy verstaan dus hoegenaamd nie die konsep van ’n sosiale kontrak en die gevolge van kontrakbreuk van sy kant nie. Intussen word die staatskapingbewyse in dié stadium deur verskeie kenners as genoegsaam beskou om die president se kontrakbreuk vir beslissing aan die kiesers se verteenwoordigers voor te hou. (Die woorde “sosiale kontrak” word nie noodwendig gebruik nie, maar sterk geïmpliseer.) ’n Geslaagde mosie van wantroue sal die politieke einde van Zuma en voorlopig ook van sy kabinet wees. Zuma se opvolger sal waarskynlik van sy suksesvolste ministers behou (wat eintlik nie veel is nie, en boonop is daar hopeloos te veel ministers). Om te verseker dat die mosie van wantroue misluk, wend die ANC tot dusver ’n poging aan wat in wese teen die sosiale kontrak indruis. Lede van die ANC word gedwing om vir die president te stem, anders word hulle uit die party geskop en verloor hulle hul setels in die parlement. Hoofregter Mogoeng Mogoeng het egter in sy uitspraak oor die geheime stemming gesê dit is belangrik dat ’n verteenwoordiger ooreenstemmend met sy gewete en oortuigings kan stem, eerder as in die party wat hy verteenwoordig se belang. In die VSA kan kongreslede so stem, en is ’n oor-en-weer afvalligheid met stemmings ’n alledaagse gebeurtenis. Dit verseker dat ’n president of party nie bloot sy meerderheid of magte kan gebruik om iets deur te stoomroller nie. En ’n president kan hom, met die steun van sy eie partylede, in ’n staat van beskuldiging bevind en die trekpas kry. Die enigste manier, onder die huidige omstandighede, is dus om ’n praktyk te vestig waar die stemming in ’n wantrouemosie in die geheim behoort te geskied. Die wesenlike moontlikheid dat ’n president sy amp kan verbeur verseker dat hy sy sosiale kontrak nougeset sal nakom. So sal ANC-lede wat vir die mosie van wantroue stem, verseker dat die ANC nie teen hulle kan optree nie, al is dit bloot omdat die party nie sal weet wie die “skuldiges” is nie. Die konstitusionele hof het die korrekte uitspraak gelewer dat die speaker (wat dit ontken het) die magte het om ’n geheime stemming te gelas. Tegnies is die uitspraak dat die speaker nie verplig is om dit te doen nie, ook korrek omdat die Grondwet daaroor swyg, al verplig dit ’n geheime stemming wanneer die president verkies word – ’n gegewe wat die UDM wat die aansoek gebring het, onsuksesvol laat argumenteer het dieselfde behoort in die proses rondom afdanking te geld. Dit is jammer dat die hof nie sy wyer magte, soos in ander sake, gebruik het om die leemtes aan te vul nie. Maar gee dit werklik aan Mbete die vrypas om ongeag die omstandighede te besluit dit moet ’n oop stemming wees, soos wat Zuma graag wil hê. Mnr. Steve Swart, ’n regsgeleerde en LP van die ACDP, argumenteer tereg dat die konteks van die uitspraak bepaal dat Mbete ’n rasionele besluit moet neem, anders kan haar besluit weer deur die hof hersien word. Boonop het die konstitusionele hof ook bevind dat die omstandighede in die land nou van so ’n aard is, wat wydverspreide ongelukkigheid met Zuma tot gevolg het, dat die mosie van wantroue van hoë prioriteit is. Dit, op sy beurt is weer deur die hof uitgewys as rede oor waarom sommige parlementêre stemmings in die geheim behoort te geskied. Die feit dat Zuma en Mbete die regskostes moet dra, dui ook aan dat die hof neig om in die “guns” van die opposisiepartye te oordeel. Mbete kan dus nie sonder die verwagting van reperkussies, en onder druk van Zuma, besluit dit moet ’n oop stemming wees nie. Dit is moeilik om te voorspel wat Mbete sal besluit as sy eers van die moontlike regsgevolge bewus word. Sal sy, as voorsitter van die ANC, haar speakerplig versuim? In die verlede het dit in daardie rigting geneig. Gaan die feit dat sy self presidensiële ambisies gehad het, en selfs te midde van groot TV-dekking by haar stam in die Transkei die stam se goedkeuring en steun gaan kry het, maar toe deur Zuma self afgeskiet is, haar net dalk motiveer om ’n ware speakersbesluit te neem? Of gaan die bevinding van grondwetlike versuim teen die parlement deur die vorige openbare beskermer haar tot objektiwiteit dwing? Die bevinding was immers tot ’n groot mate voor haar deur gelê, omdat sy Zuma so pligsgetrou beskerm het. Intussen is dit nie ’n slegte idee dat sy by Steve Swart gaan kers opsteek nie.