Stanley Kubrick (26 Julie 1928 – 7 Maart 1999) was ’n Amerikaanse rolprentregisseur, vervaardiger, draaiboekskrywer en kinematograaf wat die meeste van sy werk gedoen het as ’n immigrant in die Verenigde Koninkryk. Hy word beskou as een van die grootste rolprentmakers van alle tye. Sy rolprente, meestal verwerkings van romans en kortverhale, was bekend vir hul treffende en unieke kinematografie, aandag aan besonderhede en die inspirerende gebruik van musiek. Kubrick se prente het ’n verskeidenheid genres gedek, van oorlog en misdaad tot humor en wetenskapsfiksie. Hy was bekend as ’n perfeksionis wat besondere aandag aan elke toneel gegee het en nou saam met sy akteurs gewerk het.
As ’n seun was Kubrick nie veel geïnteresseerd in die aktiwiteite in hul Bronx-woonbuurt nie. Toe hy 12 jaar oud was, het sy pa hom skaak geleer. Die spel was sy lewe lank ’n obsessie by hom en kom in baie tonele in sy prente voor. Toe hy 13 was, het sy pa vir hom ’n Graflex-kamera gekoop en so ’n liefde vir fotografie in hom gewek.
In 1946 het Kubrick ’n leerlingfotograaf en later ’n voltydse fotograaf geword by die tydskrif Look. In dié tyd is hy met sy skoolliefde, Toba Metz, getroud (in Mei 1948) en het hy in die bioskope geboer. Hy is geïnspireer deur die komplekse, gladde kamerawerk van die regisseur Max Ophüls, wat later sy eie visuele styl beïnvloed het, en die regisseur Elia Kazan, wat hy Amerika se "beste regisseur" van dié tyd genoem het, veral vanweë sy vermoë om wondere te verrig met sy akteurs.
Kubrick se eerste vollengteprent, Fear and Desire (1953), was ’n goedkoop film oor soldate wat in ’n fiktiewe oorlog aan die vyand se kant van die gevegslinie gevang word. Kubrick en sy vrou, Toba, was die enigste lede van die produksiespan en die draaiboek is geskryf deur ’n vriend, Howard Sackler. Dit het ’n paar goeie resensies gekry, maar was steeds ’n finansiële mislukking. Kubrick was later verleë oor die "amateuragtige" prent en het dit uit sirkulasie probeer hou.
Nog ’n prent wat privaat deur Kubrick se vriende en familie gefinansier is, is Killer's Kiss – ’n film noir-rolprent van 67 minute oor ’n jong swaargewigbokser se betrokkenheid by ’n vrou wat deur haar misdadige baas misbruik word. Kubrick het die draaiboek saam met Sackler geskryf. Dit het beperkte finansiële sukses behaal.
Spartacus was ’n kommersiële sukses en het Kubrick gevestig as ’n vooraanstaande regisseur. Die prent het ses Oscar-benoemings gekry en vier gewen. Kubrick en Douglas het egter vasgesit en die prent het ’n einde gebring aan hul werkverhouding.
In 1962 het Kubrick Engeland toe getrek om Lolita te maak, wat sy eerste poging was tot swart komedie. Dit was ’n verwerking van die roman met dieselfde naam deur Vladimir Nabokov, die verhaal van ’n middeljarige professor wat beenaf raak op ’n 14-jarige meisie. Van die akteurs was Peter Sellers, James Mason, Shelley Winters en Sue Lyon. Lolita was Kubrick se eerste rolprent wat in omstredenheid gehul was weens die uitlokkende storie. Kubrick het die erotiese aspek van die roman afgeskaal en dit verander in ’n "epiese komedie van frustrasie eerder as wellus", skryf die rolprentskrywer Adrian Turner. Wat styl betref, was Lolita ’n oorgangsfilm vir Kubrick tussen sy eerste, naturalistiese prente en die surrealisme van sy latere prente, skryf die resensent Gene Youngblood. Dit het uiteenlopende resensies gekry.
Kubrick se volgende projek was Dr Strangelove (1964), nog ’n satiriese swart komedie. Omdat Kubrick volwasse geword het teen die einde van WOII en die begin van die Koue Oorlog, was hy nes ander bekommerd oor die moontlikheid van ’n kernoorlog. Hy het dit selfs oorweeg om uit Amerika te trek weens sy vrees dat New York ’n kernbomteiken kan word. Hy het besluit om ’n rolprent oor die onderwerp te maak.
Nadat hy die roman Red Alert gelees het nadat iemand dit aanbeveel het, het hy dit beskou as goeie materiaal vir die maak van ’n film oor ’n kernoorlog. Hy het saam met sy vervaardiger, James B. Harris, aan die draaiboek gewerk.
Kubrick het uitgevind dit sou onmoontlik wees om die rolprent in Amerika te maak weens tegniese en politieke probleme en besluit om dit in Engeland te maak. Daar het hy ’n span bymekaargebring wat "die eerste belangrike visuele-effekte-span in die wêreld" sou word. Hy het die satire- en komedieskrywer Terry Southern gekry om hom die draaiboek te help skryf. Uit sy versameling van duisende plate, van klassieke musiek en goue oues, het Kubrick musiek gekies wat tot die satiriese aard van die prent bygedra het. Peter Sellers, wat in Lolita gespeel het, is weer as akteur ingespan, dié keer in drie verskillende rolle.
Nadat die rolprentateljee die maak van ’n prent oor Napoleon gekanselleer het weens ’n gebrek aan finansiering, het Kubrick ’n projek gesoek wat hy vinnig en goedkoop kon verfilm. Hy het besluit op A Clockwork Orange (1971). Sy verwerking van Anthony Burgess se roman met dieselfde naam is ’n ondersoek na geweld en eksperimentele rehabilitasie.
The Shining was ’n verwerking van die roman met dieselfde naam deur die gewilde rilskrywer Stephen King. Jack Nicholson speel die rol van ’n skrywer wat ’n werk aanvaar as opsigter by ’n groot en afgesonderde hotel in die Rotsgebergte. Daar word hy en sy gesin gekonfronteer deur sy verval in kranksinnigheid asook die skynbaar bonatuurlike gruwels wat in die hotel skuil. Kubrick het Nicholson en die aktrise Shelley Duvall groot vryheid gegee om te improviseer.
Sewe jaar later het Kubrick sy volgende prent gemak: Full Metal Jacket, ’n verwerking van Gustav Hasford se roman The Short-Timers oor die Viëtnam-oorlog. Dit is verfilm in Londen se hawebuurt op ’n stel wat soos ’n ruïnestad daar uitsien, en dit onderskei dit van ander Viëtnam-flieks. In plaas van in ’n woudagtige gebied, ontvou die tweede helfte van die prent in ’n stad waar stedelike oorlogvoering plaasvind. Resensente het gedink dit het bygedra tot die barheid en erns van die prent.
Deur die 1980's en vroeë 1990's het Kubrick saam met Brian Aldiss gewerk aan die omskepping van sy kortverhaal "Super-Toys Last All Summer Long" in ’n rolprent. Dit is ’n futuristiese verhaal oor ’n robot wat soos ’n kind lyk en optree, asook sy pogings om ’n "regte seuntjie" te word. Kubrick het glo lang telefoongesprekke met Steven Spielberg gevoer oor die prent.
In 1999, ná Kubrick se dood, het Spielberg ’n nuwe draaiboek saamgestel wat geskoei was op ’n vroeëre verwerking onder Kubrick se toesig en volgens sy spesifikasies. Hy het toe die prent A.I. Artificial Intelligence geregisseer. Hy het Kubrick se visuele skema so getrou moontlik gevolg. Die rolprent is in Junie 2001 uitgereik met ’n postume erkenning van Kubrick vir produksie aan die begin en ’n kort huldeblyk aan die einde.
Kubrick was bekend daarvoor dat hy aan elke aspek van ’n rolprent aandag gegee het. Gay Hamilton, ’n akteur in Barry Lyndon, het vertel hoe hy selfs elke kostuum vooraf goedgekeur het." Volgens die kinematrograaf John Alcott, wat aan vier van Kubrick se prente gewerk het en ’n Oscar gewen het vir beste kinematografie vir Barry Lyndon, het Kubrick alles bevraagteken. Hy sou saam met Alcott werk aan die plasing van die kamers, die samestelling van tonele, die keuse van lense en selfs die hantering van die kamera. James B. Harris, wat baie van sy vroeë prente vervaardig het, stem saam dat hy ’n perfeksionis was: Elke enkele besonderheid was vir hom belangrik en hy was bereid om hom heeltemal aan sy doel – die rolprent – oor te gee.
Vir die versameling van agtergrondmateriaal was hy amper soos ’n speurder, het Kubrick self gesê. Vir Barry Lyndon het hy byvoorbeeld ’n hoop skilderye en tekeninge van dié tydperk bymekaargemaak om as verwysing te gebruik. Op dié kunswerke is die klere, meubels, voertuie en ander bykomstighede geskoei.
Volgens Kidman het die groot aantal skote meegebring dat akteurs ophou konsentreer het op tegniek en ’n "dieper plek" betree het. "Hy het geglo jy as akteur sou beheer verloor oor jou sin van jouself, van die deel wat innerlik na jou eie toneelspel kyk. Eindelik sal jy ophou om jouself te sensor."
Sy perfeksionisme het groot eise aan akteurs gestel. Ryan O'Neal het gemeen: "Hy werk jou gal. Hy druk jou, help jou, word kwaad vir jou, maar hy leer jou veral die waarde van ’n goeie regisseur. Stanley het aspekte van my persoonlikheid en toneelspel-instinkte na vore gebring wat dormant was."
Hy het sy tweede vrou, die Australies gebore danser en teaterontwerper Ruth Sobotka, in 1952 ontmoet. Hulle het in New York saamgewoon van 1952 tot met hul troue in Januarie 1955. Ses maande later het hulle na Hollywood getrek, waar sy ’n klein rol as ’n balletdanser in sy film Killer's Kiss vertolk het. Die volgende jaar was sy die kunsdirekteur van The Killing. Hulle is in 1957 geskei.
Kubrick het England in die 40 jaar voor sy dood selde verlaat. Hy het ook selde met vakansie gegaan. Selfs ná ’n groot rolprent sou hy dadelik aan idees vir sy volgende projek begin werk.
Kubrick was baie privaat en dit is nie eens goed bekend hoe hy later jare gelyk het nie. Volgens sy biograaf Vincent LoBrutto het dit gelei tot stories oor ’n kluisenaarsbestaan en ’n mitologie eerder as ’n man geskep, nes die geval was met Greta Garbo, Howard Hughes en J.D. Salinger.
Hy was ’n skaam mens en het nie daarvan gehou om afgeneem te word of onderhoude toe te staan nie, en dit het bygedra tot die idee dat hy ’n kluisenaar was. Volgens vriende het hy egter met baie mense kontak gehad – persoonlik en veral oor die telefoon.
Op 7 Maart 1999, vier dae nadat hy die pas voltooide Eyes Wide Shut aan sy familie en die akteurs vertoon het, is Kubrick op 70 in sy slaap aan ’n hartaanval oorlede. Hy is op 12 Maart op sy landgoed begrawe en net sowat 100 nabye vriende en familielede is toegelaat.