ALK ken jy die staaltjie—of een wat min of meer so klink—van die dorp se leegloper wat op ’n dag weer twee rye spore geloop het weens ’n goeie paar slukke te veel uit die bottel.
’n Toeris, wat ongelukkig nie baie goed kan sien nie, loop verby die ou drinkebroer en probeer met skrefiesoë die tyd lees op die groot horlosie teen die gewel van die stadsaal. Ná ’n rukkie gee hy die saak gewonne, draai om en loop terug na die fieta.
Nou ja, of ’n mens nou hieroor glimlag of nie, die feit bly staan dat die tyd nie altyd tik-tak gesê het nie! Anders gestel: daar was ’n baie, baie lang periode in die geskiedenis van die mens waarin horlosies glad nie bestaan het nie en daar na gang van die son en die maan en die sterre gekyk moes word om net so min of meer te weet hoe vroeg of hoe laat dit is.
LINKS: Die meting van die stand van die son se skaduwees het tot die ontwikkeling van die sonwyser gelei. Selfs by moderne sonwysers geld die oorspronklike prinsiep steeds.
REGS BO: Mettertyd is die waterklok met 'n wyser toegerus. Dié het gewerk met 'n rat en 'n getande staaf, wat deur 'n vlot opwaarts gedruk is namate al hoe meer water uit die tregter in die onderste houer ingedrup het.
Die opbloei in die handel en vervaardigingsbedrywe in die Middeleeuse stede het ’n behoefte aan steeds noukeuriger metodes van tydmeting laat ontstaan, en die taak om tyd te hou, het van die kloosters na die stede verskuif.
REGS: 'n Uurglas. Waar die waterklok die tyd met water aandui, doen die uurglas dit met fyn sand in twee houers van deursigtige glas wat met 'n nekkie verbind is.
Java word nie deur jou blaaier ondersteun nie REGS: Hoekom ons juis twaalf ure in ’n dag, sestig minute in ’n uur en sestig sekondes in ’n minuut het, is ’n storie op sigself, maar die werklike oorsprong van die gebruik vervaag in die newels van die verre verlede. Moontlik het dit te doen gehad met ’n antieke Egiptiese indeling van die jaar in 360 dae en twaalf maande van dertig dae elk. Dit kon daartoe gelei het dat die syfer 12 en veelvoude daarvan gebruik is om die dag, uur en minuut te verdeel.
Maar dan sou die gebrek aan noukeurige horlosies (vir die berekening van die lengtegraad) weer die vordering in navigasie tot die agttiende eeu vertraag. In daardie tyd het die Engelsman John Harrison (1693 - 1776) die eerste moderne chronometer uitgevind. ’n Chronometer is ’n hoogs akkurate soort horlosie, waarvan die binnewerk in bepaalde opsigte van ander meganiese horlosies verskil.
DIE energie wat ’n meganiese horlosie aan die gang hou, word verskaf deur ’n gewig wat besig is om ondertoe te val of ’n veer wat opgewen was en besig is om af te wen. Met ’n veer word natuurlik dit bedoel wat die Engelse ’n spring noem en nie die veer van ’n voël (Eng. feather) nie!
By ’n veerhorlosie word die hoofveer—die veer wat die krag verskaf—tot ’n stywe spiraal opgewen, gewoonlik met die hand, maar ook deur armbewegings, soos by ’n selfopwennende polshorlosie.
Die skakelrat gee die arm ’n stootjie aan die einde van elke swaai. Die krag van hierdie stootjie word na die balansveer oorgedra, wat genoeg energie verskaf om die onrus aan die beweeg te hou. Die getik van die horlosie word deur die in- en uithaking van die échappement-arm teweeggebring.
By elektriese horlosies—die huishoudelike soort wat met wisselstroom werk—word die skag ook deur middel van ’n reeks ratte met die wysers verbind. Die dryfkrag word egter nie deur ’n veer verskaf nie, maar deur ’n elektriese stroom wat gedurig wisselend van rigting verander (soos die krag in ons huise) en die teenoorgestelde is van gelykstroom. By ’n elektriese horlosie word die snelheid van die aandrywer beheer deur die frekwensie van die kragstroom—die getal kere wat dit in een sekonde van rigting verander.
’n Analoë horlosie het gewoonlik ’n wyserplaat en twee of drie deur die uurwerk aangedrewe wysers—dié is gekoppel aan ’n gemeenskaplike sentrale as, wat deur die middel van die wyserplaat steek. ’n Digitale horlosie gee die ure en die minute, en soms ook die sekondes, as getalle weer.
Digitale horlosies is stelsels wat—soos onder meer ook sakrekenaars en videospeletjies—op mikroprosesseerders gegrond is. ’n Mikroprosesseerder word gebou op ’n enkele brokkie silikon wat in die reël niks breër as ’n halwe sentimeter en niks dikker as ’n piepdun 0,05 sentimeter is nie.
Een soort horlosie, wat beheer is deur ’n klein kwartskristal wat 100.000 keer per sekonde vibreer, is gebou en was nooit meer as een duisende van ’n sekonde op ’n dag verkeerd nie. Nog noukeuriger was die sogenaamde atoomhorlosie, waarvan die eerste in 1949 in Washington in die VSA gebou is. Die werking van hierdie horlosie was op die trilling van atome in ’n ammoniummolekule gegrond. Dit is egter daarna vervang deur nóg akkurater atoomstraal-toestelle wat op die skaars alkaliese metaalelement sesium gebaseer is.
Die atoomhorlosie het hom as ’n nuttige instrument bewys vir sterrekundiges wat die aard van die heelal ondersoek. Dit is byvoorbeeld al dikwels gebruik om aspekte van Albert Einstein se relatiwiteitsteorie te toets.
VANDAG is ons selde indien ooit meer as ’n werklike of spreekwoordelike armlengte weg van die een of ander horlosie, en ’n mens kan selfs die tyd op jou selfoon lees. Selfs as jy die skerm van ’n rekenaar voor jou oop het (soos nou), kan jy tien teen een die tyd regs onder op die balkie sien.
In Kaapstad word ’n kanonskoot reeds jare lank elke middag om twaalfuur afgeskiet sodat die Kapenaars hul dinge daarvolgens kan reël.
Horlosies reël sonder twyfel ons lewe soos min ander dinge. Soos iemand dit al so goed opgesom het: Daarsonder is dit onmoontlik om die bedrywighede van groot getalle mense doeltreffend te koördineer, sodat die doelmatigheid van 'n beskawing soos ons s’n onder meer van die betroubaarheid van horlosies afhang.
Dink self maar tydsaam daaroor na. Dis in elk geval nou vir ons tyd om hierdie artikel te beëindig...