'n Opvallende kenmerk van Cloete se poëtika (hetsy versintern of versekstern verwoord) is die belangstelling wat die digter toon vir die ontstaanswyse van die poësie. Hierdie belangstelling is egter, volgens Cloete, eintlik 'n belangstelling in die bestaande gedig. Vir Cloete (1970:193) is die gedig onder andere 'n spel wat verband hou met die digterlike denke, waarna hy verwys as "die dromende denke" na aanleiding van die Nederlandse digter J.H. Leopold se verwysing na "droomend denken" in sy gedig "De molen". Hy sit Leopold se poëtikale opvattings uiteen in sy beskoulike opstel "J.H. Leopold oor die dromende denke" (Cloete 1970). In hierdie opstel maak Cloete (1970:193) die volgende uitspraak ten opsigte van Leopold se digkuns ('n uitspraak wat egter ook sy eie poëtikale opvatting weerspieël): by Leopold "word die skryf van 'n gedig 'n skouspel en geestelike spel; [...] 'n spel om sigself, 'a game of knowledge'." Die sin van die spel setel in die spel self, solank die spel maar gespeel word. Die gedig-oor-die-gedig en die gedig-ter-wille-van-die-gedig kenskets die aard en die doel van die poësie en is die natuurlike uitkoms van die dromende denke. Waaroor Cloete dit in der waarheid hier het, is die gedig as taalhandeling. Hy spreek homself oor hierdie aspek versekstern in geen onduidelike terme uit nie, naamlik soos volg:
Die uitgangspunt van die onderhawige ondersoek is dat die poësie van T.T. Cloete benader kan word as 'n voortdurende spel - 'n spel wat outeur, teks en leser in die literêre diskoers betrek, maar wat ook gelees kan word as 'n bepaalde poëtikale opvatting. In die bespreking wat volg val die klem op enkele gedigte as eksemplariese gevalle in Cloete se omvangryke oeuvre ten einde na te gaan hoedat spel2 in Cloete se digterskap manifesteer.
Die kerngedagte wat in hierdie gedig as tese gestel word is: "die digter is altyd kolwer". Digterskap word met ander woorde gelykgestel aan krieketkolwerskap en die digter as kwesbare deelnemer in die poësiespel.4 Cloete se gedig, met die krieketspelgegewe as metafoor vir die digterlike bedryf, stel kennelik wedywering op die voorgrond, want dit gaan hier om vernuf, vaardigheid en uitdaging. Die digter-as-kolwer is voortdurend op die verdediging teen "opponente" soos die paaltjiewagter, bouler, skeidsregter en toeskouers-cum-kommentators. Die rolspelers wat geïmpliseer word is met ander woorde lesers, mededigters, resensente en, les bes, akademiese navorsers. Dit gaan binne dié spel van magsverhoudings waarskynlik om 'n eie, unieke plek in die galery van voor-gangerdigters én mededigters binne die kanon, maar ook om 'n eie stem vanweë ooreenstemmende én verskillende poëtikale konsepsies en idiolektiese manifestasies.
In die eksplisiet poëtikale gedig "loopskrif in 'n vakansiehotel" (Cloete 1986:123) is daar sprake van invalle van buite wat die ontstaanswyse van die poësie manipuleer, naamlik kosmiese invalle ("sien deur my venster 'n ster uitbrand"), en die aards erotiese spel ("die skerp lag, verras / van 'n jongmeisiestem van plesier / 'n orgasme onbeheerbaar op die terras"). Die erotiese is hier, en dikwels elders, die voedingsbron vir die ontstaan van die gedig. Veral die versreël "my pen staan orent luisterend in my hand" het 'n sterk erotiese inslag. Om woorde te skryf kry 'n erotiese betekenis; omgekeerd gee 'n erotiese ervaring aanleiding tot die kreatiewe proses van tekskommunikasie. Ook die poëtikale gedig, "Impasse" (Cloete 1982:23) sein op satiries-speelse wyse 'n erotiese inslag in die slotstrofe:
Die titel van die gedig verplaas by implikasie reeds die mitologiese voorgeskiedenis in 'n erotiese kader. Dit waarsku terselfdertyd die leser dat dit hier om 'n toepassing gaan; 'n mitologiese5 niveau wat verplaas word binne 'n kontemporêre, én wil 'n mens by voorbaat sê, 'n poëtikale niveau. Die mitologiese voorgeskiedenis wat die bronteks vir "Zeus vandag" is, is die verhaal van Leda wat deur Zeus in die gedaante van 'n swaan verlei word.
Vermomming, identifikasie en verdoeseling is tipiese spelelemente wat hier op grond van enumerasie beklemtoon word. Die erotiese spel speel duidelik af op die gebied van die taal en die digproses - 'n verbintenis wat bevestig word deur die slotreëls van die gedig met die eksplisiete poëtikale strekking: "Die poësie laat hom geld / met delikate geweld." Die delikate geweld van die poësie word dus vergelyk met die delikate geweld van Leda en Zeus se erotiese spel, maar terselfdertyd reflekteer dit 'n spel van magsverhoudings as gevolg van die dinamiek en eiesinnige6 aard van die kreatiewe energie. Die spel van die poësie is inderdaad volledig bevredigend, orgasties en dit laat van "vreugde skater", maar dit kan ook die gevolg wees van 'n flater wat "selfverwyt na 'n onbevredigende handeling inhou"; dit kan 'n voorbeeld wees van tristitia post coïtum. Poësie spruit dus soms uit 'n onheilige speletjie; dit word gebore uit die wellus. Spel as paradoks, ook spesifiek digterlike spel as paradoks, word gevolglik by implikasie as betekenis geprojekteer.
Indien 'n mens hierdie woord-klankspeletjies7 ten opsigte van die twee tekste injukstaposisie sou speel, kan 'n mens selfs Achterberg se Lena met Cloete se Leda vervang om die verwantskap tussen die twee tekste te benadruk. En sou 'n mens die "r" van "Zwaar" vervang met "n", dan lees die versreël "Zwaar van de liefde. Licht als onder water", as "Zwaan van de liefde, licht als onder water", wat 'n direkte verband met Zeus, vermom as 'n swaan in sy verleidingspel, sein. Uit die voorafgaande bespreking van "Zeus vandag" en "litteken" blyk dit duidelik dat die Cloete-gedig sowel as die Achterberg-gedig, die leser nooi om "saam te speel". Cloete se opvatting dat die perlokusie van die gedigteks, dit wat hy bereik by die leser, niks anders hoef te wees nie as dat hy die leser aan die speel sit, word gevolglik bevestig.
Soos die mens 'n diep behoefte aan die liefde het, het hy ook 'n diep behoefte aan die gedig, al is dit in baie gevalle die gedig in die kunslied of die populêre lied. Deur baie skrywers word die gedig saam met die musiek genoem as selftransenderende krag, ook geen wonder nie, omdat die musiek en die gedig van oudsher af 'n intieme verband met mekaar het.
Dit gaan om die geheim dat ons, die mens, wat in die eerste plek liggaam is, dinge kan maak soos woorde, en met woorde maak ons weer gedigte, en met die maak van gedigte neem ons besit van ander mense, maar ook van klippe, selfs van sterre en raak ons bevry van ons beperkinge, nie net deur die skryf van gedigte nie, maar ook deur die lees daarvan.
Huizinga (1952:90) wys dan ook tereg daarop dat om 'n geveg spel te noem 'n segswyse is wat so oud is soos die woorde "stryd" en "spel" self.
Cloete eindig die gedig "Ewigheid-en Kroeks" (Cloete 1982:75) met die versugting om saam met sy kinders een dag tuis te bly "dat ons Kroek-die-Ewigheid speel". Die digter poog egter óók om die Ewigheid uit te oorlê deur middel van die digterlike woord en die digterlike spel wat op verskeie wyses in sy oeuvre manifesteer. In die eerste plek blyk dit uit die drang tot identifikasie wat uit sulke gedigte spreek - daar is 'n vereenselwiging met ander medekunstenaars en voorgangerdigters se ervaring en hantering van die doodsgegewe, en op hierdie wyse word die eie pynlike ervaring geobjektiveer en gerekonstrueer. Cloete (2013:81-82) wys egter daarop dat dié spel van vereenselwiging ook 'n demonstrasie is van die versamelmens, van selftransendering en gedaanteverwisseling, want "alle gedigte, alle romans en dramas is speurverhale, op soek na die kernpersoon wat wegkruip agter ander ekke. [...] Die spelende mens is 'n chronies reïnkarnerende, transenderende mens, die kameleon wat van gestalte verander in sy spel met identiteit."
In die tweede plek wend Cloete die intertekstuele spel aan om in en deur die poësie die doodservaring te verwerk. Hy gebruik tekste van mede- en voorgangerdigters as brontekste om daarteen die eie ervaring van die dood te nuanseer en in reliëf te plaas. Deur middel van verwysings, woordspelings, jukstaponering en sitering speel hy met effek terug op spesifieke doodsgedigte. Ek volstaan met 'n enkele voorbeeld. Hy sluit die bundel Allotroop af met 'n enkelreëlige, titellose gedig (Cloete 1985:139):
Dié gedig trek die doodkode van die bundel op kriptiese wyse saam, want die wit in die gedig ondersteun die doodgedagte. Terselfdertyd word 'n poëtikale opvatting gekommunikeer. Die enkele reël tree in gesprek met 'n bekende gedig van die Nederlandse digter Gerrit Achterberg, getiteld "Met dit gedicht" (Dekker & Cloete 1977:295) wat soos volg lui.