Versindaba De Waal Venter, Author at Versindaba : Page 2 of 3
De Waal Venter. Macchu Picchu Deel II
DEEL II HOOGTES VAN MACCHU PICCHU
Hier is die tweede deel van die essay oor Pablo Neruda se beroemde reeks gedigte. In hierdie deel word canto's V tot VIII behandel.
Die literator en kenner van Pablo Neruda se oeuvre, Kay Engler, meen dat Neruda met "Hoogtes van Macchu Picchu" 'n groot deel van sy siel ontbloot en 'n tipe samesmelting van alle mense wil bewerkstellig:
"Just to read this sequence of poems is to reach great heights. Its surge of life—the poet's, the earth's, mankind's—makes a formal analysis seem somehow inappropriate to me. Their spirit balks at that sort of treatment.
Dealing with the most intimate area of each man, the soul, the poet must tread questioningly. This for me is one of the book's supreme achievements: Neruda reveals a prodigious amount about his soul, respects the mystery of others and gradually fuses us all in a vision of mankind. Neruda the lyricist has triumphed over Neruda the politician."
Bron: Kay Engler, "Image and Structure in Neruda's Las alturas de Macchu Picchu," in Symposium, Vol. 28, No. 2, Summer 1974, pp. 130-45
Engler toon aan dat Neruda met twee sterk temas as agtergrond die "Hoogtes van Macchu Picchu" begin skryf het. Eerstens die verpletterende ervaring van chaos in die wêreld soos weerspieēl in "Residencia en la tierra" en "Tercera residencia". Dan ook sy vereenselwiging met menslike lyding gedurende Spaanse Burgeroorlog soos hy dit weergee in "España en el corazoón".Die eerste vier canto's druk Neruda se smart en wanhoop uit oor die mens se feitlik ondraagbare lot en lyding. Die vyfde canto brei hierop uit.
In hierdie kort canto ervaar die digter "'n Donker Nag van die Siel". Die dood word vergestalt as 'n vrou, soos hy dit ook in Canto III begin doen het. Die dood word beskryf in tipies vanguardista taal ("'n patetiese blomblaar van verweerde tou:"). Ons tref hier die koudste plek aan in die hele reeks cantos.
"Vanguardista" is die Spaanse vorm van die Franse woord "avant-garde". In die Spaanse uiting van hierdie literêre beweging het die eienskappe van surrealisme en impressionisme veral na vore gekom.
Die verteller in hierdie canto soek na vernuwing:
"Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk / in die armoedige smarte wat die dood omgebring het, / en in die wond kry ek net 'n koue windvlaag / wat deur die vae gapinge in die siel geglip het."
Hy worstel om die lyding van gewone mense te versag met sy digterlike gawe, maar hy word gekortwiek deur die lewensloosheid van dit wat hy in die gesig staar.
Somber dood, dit was nie jy nie, dood, voël met ystervere,
wat die arme erfgenaam van daardie wonings
gedra het tussen haastige slukke kos, onder die leë vel:
dit was iets, 'n patetiese blomblaar van verweerde tou:
'n stukkie hart wat nie die stryd gestry het nie
of die bytende dou wat nie op die gesig geval het nie.
Dit was wat nie herbore kon word nie, 'n stukkie
van die klein dood sonder vrede of plek:
'n been, 'n klok wat in hom sterwend was.
Ek het die jodiumverbande opgelig, my hande gedruk
in die armoedige smarte wat die dood omgebring het,
en in die wond kry ek net 'n koue windvlaag
wat deur die vae gapinge in die siel geglip het.
En toe op die leer
En toe het ek op die leer van die aarde geklim
deur die vreesaanjaende ruigte van verlore oerwoude
op na jou, Macchu Picchu.
Hoë stad van kliptrappe,
uiteindelik 'n woning waar die aardse
nie weggekruip het in sy nagklere nie;
In jou, soos twee parallelle lyne
die wieg van die weerligstraal en die mens
saamgeskommel in 'n doringagtige wind.
Moeder van klip, skuim van die kondors.
Hoë rif van die mens se dagbreek.
Graaf verlore in die oersand.
Dít was die woning, dít is die plek:
hier styg die vet mieliepitte op
en val weer terug soos rooi hael.
Hier is die gouddraad afgeskeer van die vikoenja
om die minnaars, die grafte,die moeders te klee,
die koning, die gebede, die krygers.
Hier het die voete van die mens gerus in die nag
langs die voete van die arende, in die hoë vleislustige
neste, en met dagbreek
aangestap met donderende voetstappe deur die digte mis,
en geraak aan die grond en die klippe
tot hulle dit kon herken in die nag of in die dood.
Ek kyk na die klere en die hande,
die bietjie water in die resonante holte,
die muur verglad deur die aanraking van 'n gesig
my oë het gestaar na aardse lampe,
my hande het verdwene dinge geolie
balke: want alles, klere, vel, potte,
woorde, wyn, brood,
was weg, afgeval grond toe.
En die lug het ingekom met lemoenbloeiselvingers
oor almal wat geslaap het:
'n duisend jaar se lug, maande, weke se lug:
blou lug, 'n yster bergreeks
soos sagte orkane van voetstappe
wat die eensame grens van die klip poleer.
Styging na bo
In canto VI styg die leser saam met die digter na bo. Hierdie tegniek word dikwels in poësie aangetref, dink aan Dante se Commedia Divina. Maar hier het ons nie te doen met 'n godsdienstige gedig nie, eerder 'n spirituele een. Nes in Dante se gedig is die spreker hier nie net die digter nie, maar ook die "gewone mens".
Dooies van 'n verlate afgrond, skadu's van 'n rotsskeur,
die diepte, dit is soos die uitgestrektheid van julle grootsheid
daaruit kom die ware, die verterende dood,
en uit die diep deurboorde rotse,
uit die skarlaken pilaarkoppe,
uit die waterleidings vol traplere
het julle geval soos in die herfs
na 'n eensame dood.
Vandag ween die leë lug nie,
dit ken nie julle kleivoete nie,
dit vergeet julle kruike wat die lug suiwer
wanneer weerligmesse uitgegiet word
en die magtige boom deur die newels geëet word
en omgeruk word deur die stormwind.
Dit het 'n hand gelig wat skielik geval het
vanaf die hoogte na die einde van tyd.
Julle bestaan nie meer nie spinnekop-hande, swak
vesels, verstrengelde web.
Wat julle ook al was, het weggeval: gewoontes, verslete sillabes
maskers van verblindende lig.
En tog 'n permanensie van klip en woord:
die stad opgelig soos 'n vaas in die hande
van almal, lewendes, dooies, stilles, ondersteundes,
uit soveel dood, 'n muur, uit soveel lewe 'n slag
van blomblare van klip: die permanente roos, die tuiste:
die ysige buiteposte van hierdie Andes-rif.
Wanneer die kleikleurige hand
in klei verander, en wanneer die klein ooglede toegaan
gevul met skurwe mure, bevolk met kastele,
en wanneer alle mense verstrengeld is in hulle holte,
bly daar 'n verhewe presiesheid oor:
die hoë posisie van die menslike daeraad:
die hoogste kruik wat stilte ingehou het:
'n lewe van klip na so baie lewens.
Hier klim die digter op na Macchu Picchu in 'n soort pelgrimstog na sy verlede. Die opwaartse en afwaarste beweging in die gedigte is funksioneel – terwyl die digter opklim na die stad, daal hy af in die tyd na 'n stad uit die verre verlede. Die stad het " … geval soos in die herfs na 'n eensame dood." Die mense het almal verdwyn. Hierdie gesamentlike dood staan in kontras tot die langsame sterfte van enkelinge in die oeroue stad en ook in die huidige, moderne stad. Neruda gebruik sy fisiese en spirituele uitsig om die verlede te koppel aan die huidige, die antieke stad met die moderne een.
Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan.
Soen saam met my die geheime klippe.
Die stormagtige silwer van die Urubamba
laat die stuifmeel vlieg na die geel beker.
Leegheid vlieg uit die klimop,
die rotsagtige plant, die harde blommekrans
bokant die stilte van die afgrond.
Kom, klein lewetjie, tussen die vlerke
van die aarde, terwyl – kristal en koue, gemokerde lug –
jy vernielde smaragde uittrek,
o wrede water, jy val uit die sneeu.
Liefde, liefde, tot die skielike nag,
uit die resonerende Andes-vuurklip,
na die rooi knieë van die dagbreek,
betrag die blinde kind van die sneeu.
O Wilkamayu van klinkende stroompies,
wanneer jy jou reglynige donderslae afmoker
in wit skuim soos gewonde sneeu,
wanneer jou stormwinde
sing en straf en die lug wakker ruk,
watter taal bring jy na die oor
skaars ontwortel uit jou Andes-skuim?
Wie het die weerlig uit die koue gegryp
en aan die hoogtes vasgeketting,
verdeel in sy gletsertrane,
geskud in sy snydende stroomversnellings,
mokerend met sy oorlog-moeë meeldrade,
voortgedryf op sy oorlogbed,
verskrik in sy rotsagtige einde?
Wat sê jou geplaagde weerligte?
Jou geheime rebelse weerlig
het dit voorheen gereis bevolk met woorde?
Wie gaan bevrore sillabes verbrysel,
swart tale, goue vaandels,
ontsagwekkende monde, gesmoorde gille,
in die dun stroompie van jou bolopies?
Wie sny blomme-ooglede af
wat opkom, starende uit die aarde?
Wie gooi die bondels dooie stingels neer
wat val in jou waterval-hande
om hulle uitgedorste nag uit te dors
tot geologiese steenkool?
Wie gooi die ineengevlegte tak ondertoe?
Wie begrawe weer eens die afskeide?
Liefde, liefde, moenie raak aan die grens nie,
en moenie die versonke kop aanbid nie:
laat tyd sy volheid bereik
in jou sitkamer van gebroke fonteine,
en, tussen die vinnige water en stadsmure,
trek die lug van die rotsskeur saam,
die paralelle windplate,
die blinde kanaal van die bergreeks,
die ruwe groet van die dou,
en klim boontoe, blom na blom, deur die ruigte,
trap op die slang wat van bo af neergegooi is.
In hierdie afgrondelike wêreld, klip en bosse,
stof van groen sterre, helder oerwoud,
bars Mantur uit soos 'n lewende meer
of soos 'n nuwe vloer van stilte.
Kom na my eie wese, na my dagbreek,
na die bekroonde eensame plekke.
Die dooie koninkryk leef steeds voort.
En die bloedskaduwee van die kondor
skuif oor die sonwyser soos 'n swart skip.
Canto VIII met sy drie en sestig reëls, is die langste een in die reeks. Dit is 'n elegiese aanspreking van wat die digter (Latyns) Amerikaanse liefde" noem. Met die reël:
"Klim saam met by boontoe, liewe Amerikaan" bedoel Neruda Suid-Amerikaners. Die digter spreek 'n persoon met die naam "Wilkamaya" aan, waarskynlik sy verpersoonliking van die Suid-Amerikaanse volkere. Wilkamaya was die naam vir die melkweg in die naghemel vir die Peruviane van ouds.
Die tema van hierdie canto is 'n evokasie van die natuur in en rondom Macchu Picchu, asof dit die oosprong is van Suid-Amerika, of dit verteenwoordig. Hier is die beweging in die canto steeds boontoe.
Dit is die einde van die tweede afdeling van die essay oor "Die hoogtes van Macchu Picchu". Die derde afdeling sal die laaste vier gedigte, canto's IX tot XII, bespreek.
Die canto's is uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.
De Waal Venter. Waarom poësie in Afrikaans vertaal?
Vir die luit en die kitaar, deur Uys krige, is in 1950 met die Akademieprys vir Vertaalde Werke bekroon. In sy commendatio tydens die oorhandiging van die prys het Meyer de Villiers (Tydskrif vir Wetenskap en Kuns) gesê: "Hierdie bundel verteenwoordig die belangrikste groep vertaalde gedigte in ons letterkunde en die bekroning is 'n blyk van waardering vir die jare lange arbeid van Krige om die kultuur van die Romaanse volke vir Suid-Afrika te vertolk."
Sedert daardie tyd het daar nie veel vertaalde werk uit die Romaanse letterkundes in Afrikaans verskyn nie. Digters soos Pablo Neruda, Octavio Paz, Antonio Gamoneda, Cesar Vallejo, Fernando Pessoa en Jacques Roubaud, om net 'n paar te noem, kan eintlik nie in Afrikaans geniet word nie. Ek weet ook nie van gedigte wat in Afrikaans vertaal is van die Sweedse Nobelpryswenner, Tomas Tranströmer, nie.
In hierdie gedig maak mens kennis met Tranströmer se byna mistieke besinning oor menswees. Sy beelde is met die eerste lees vreemd en oënskynlik onsamehangend. Maar as mens die gedig herlees en daaroor nadink begin dit vorm aanneem en kom daar begrippe na vore wat aanvanklik nie duidelik was nie.
Portret met kommentaar
Porträt med kommentar
Hier is 'n portret van 'n man wat ek geken het –
hy sit by 'n tafel met die koerant oop voor hom.
Die oë kyk af deur 'n bril.
Sy pak klere word oorspoel met die skittering van dennewoude.
Dit is 'n bleek en halfklaar gesig.
Maar mens vertrou hom altyd.
Daarom huiwer mense om naby hom te kom
uit vrees dat hulle sal teenspoed te kry.
Sy pa het altyd geld gemaak soos bossies.
Maar niemand daar het eintlik veilig gevoel by die huis nie –
altyd 'n gevoel dat vreemde gedagtes
snags by die huis ingebreek het.
Die koerant, daardie groot vuil skoenlapper,
die stoel, die tafel en die gesig is rustend.
Die lewe het gaan staan in groot kristalle.
Maar mag dit daar bly staan tot verdere kennisgewing!
Dit wat ek is in hom is rustend.
Dit bestaan. Hy is nie daarvan bewus nie
en daarom lewe dit, bestaan.
Wat is ek? Af en toe lank gelede
het ek vir 'n paar sekondes taamlik naby gekom
aan wat EK is, Ek is, Ek is.
Maar die omblik toe ek MYSELF sien
verloor ek MY en daar was net 'n gaping
waardeur ek geval het soos Alice.
Hierdie digters se werk kan almal in Engels gelees word en is dus toegangklik vir Suid-Afrikaners. Die groot skat vertaalde werk in Engels werk verrykend in op daardie letterkunde. Dit gee die geweldige omvang en trefkrag van Engels nog meer stukrag. Ons Afrikaanse letterkunde sou graag ook wou deel in hierdie rykdom.
Voordele van vertaalde werk
Maar wat is die voordele van vertaalde werk van internasionaal erkende digters? Wat is die "rykdom" wat dit bied?
Daar is heelwat voordele aan vertalings van goeie poësie. Mens kan sê dat daar nuwe wêrelde oopgaan vir die leser. Carol Rumens stel dit só in "The Guardian – Books":
"So why translate? My first answer is that poetry in translation simply adds to the sum total of human pleasure obtainable through a single language. It opens up new language worlds within our own tongues, as every good poem does. It revitalises our daily, cliche-haunted vocabulary. It disturbs our assumptions, jolts us with rhythms flatter or stronger than we're used to. It extends us in the way real travelling does, giving us new sounds, sights and smells. Every unique poetry village sharpens us to life."
Niemand ken al die tale nie
Edith Grossman, een van die beste vertalers van Romaanse tale in Engels, meen dat daar soveel werk van gehalte is in verskeie tale, dat selfs die mees talentvolle leser nie naastenby gedigte in al die tale kan lees nie.
"There are roughly six thousand extant languages in the world. Let us hypothesize that approximately one thousand of them are written. Not even the most gifted linguist could read complex literary texts in one thousand languages. We tend to be in awe of the few people who can read even ten languages well, and it clearly is an astonishing feat, although we have to remember that if there were no translations, even those multilingual prodigies would be deprived of any encounter with works written in the 990 tongues they don't know. If this is true for the linguistically gifted, imagine the impact that the disappearance of translations would have on the rest of us. Translation expands our ability to explore through literature the thoughts and feelings of people from another society or another time. It permits us to savor the transformation of the foreign into the familiar and for a brief time to live outside our own skins, our own preconceptions and misconceptions. It expands and deepens our world, our consciousness, in countless, indescribable ways."
Grossman stel dit baie raak: vertaalde werk stel ons in staat om mense van ander kulture en tale se gedagtewêrelde te verken en sodoende ons eie denkwêreld te verbreed.
Hier is 'n gedig deur die Portugese digter, Fernando Pessoa, wat nes Tranströmer besin oor sy bestaan en die aard van sy psige. Hy is die digter wat van 'n hele handvol "heteronieme" gebruik gemaak het – dit is digterspersoonlikhede wat hy geskep het wat in verskillende, kenmerkende style geskryf het. In 'n ander gedig het Pessoa gesê dat hy vele "siele" het.
Talloses lewe in ons
Talloses lewe in ons;
wanneer ek dink of voel, weet ek nie
wie dit is wat dink of voel nie.
Ek is maar net die plek
waar gevoel of gedink word.
Ek het meer as net een siel.
Daar is meer ekke as myself.
Nietemin bestaan ek,
onbekommerd oor hulle almal.
Ek maak hulle stil: ek praat.
Die botsende drange
van wat ek voel en nie voel nie
worstel in wie ek is.
Ek ignoreer hulle. Hulle dikteer niks
aan die ek wat ek ken nie: Ek skryf.
Uit Portugees vertaal deur De Waal Venter
'n Taal se gesondheid
Robert Bly is 'n kenner en een van die bekendste vertalers van Pablo Nerud se werk. Hy meen dat vertalings uit ander tale onmisbaar is vir 'n taal se "gesondheid".
"The impact of the kind of artistic discovery that translation enables is profoundly important to the health and vitality of any language and any literature. It may be one of the reasons that histories of national literatures so often seem to exclude supremely significant connections among writers.
"National literature" is a narrowing, confining concept based on the distinction between native and foreign, which is certainly a valid and useful differentiation in some areas and under certain circumstances, but in writing it is obviated by translation, which dedicates itself to denying and negating the impact of divine punishment for the construction of the Tower of Babel, or at least to overcoming its worst divisive effects. Translation asserts the possibility of a coherent, unified experience of literature in the world's multiplicity of languages. At the same time, translation celebrates the differences among languages and the many varieties of human experience and perception they can express. I do not believe this is a contradiction. Rather, it testifies to the comprehensive, inclusive embrace of both literature and translation."
Die rykdom van ander letterkundes
Julie R Enscher het in "Huffpost" 'n onderhoud gevoer met Lawrence Schimel:
"What do you see as the value of poetry in translation?
Lawrence Schimel: Just look at the value of poetry in one's own language, and then imagine all the richness that exists in the poetries of all the other languages of the world. It is thanks to translation that we can have access to and be enriched by those verses. José Saramago once said: "Writers create national literatures, translators create universal literature." In general, translation is one of the greatest forms of empathy, I think, of showing how we are alike instead of highlighting our differences.As the Barbadian author Karen Lord said recently: "A diet of single-worldview literature is at best boring, at worst propaganda. Without diverse books, the mind is stunted."
Poësie wys ons hoe baie ons gemeen het, hoe mense uit verskeie kulture die selfde waardes deel. Dit is iets wa veral in hierdie tyd, waar daar dikwels rassespanninge voorkom, baie belangrik is.
Hier is weer 'n gedig wat oor die geaardheid en bestaan van die mens handel, maar weer uit 'n ander hoek. Dit is geskryf deur die Franse digter Jacques Roubaud.
Hoe kan ons die vertaalskat in Afrikaans vergroot?
Uitgewers in Suid-Afrika is in die algemeen nie baie geīnteresseerd daarin om vertaalde poësie te publiseer nie. Van die redes daarvoor kan wees dat daar nie werk van gehalte aangebied word nie. Ook dat al die bekende Europese digters se werk in Engelse vertaling beskikbaar is, 'n taal wat alle Suid-Afrikaners kan lees. Derdens is daar 'n koste-faktor. Vertaalregte van digters soos Pablo Neruda is taamlik duur. Die behoefte na goeie Afrikaanse vertalings is egter daar. Mens kan net hoop dat daar mettertyd meer belangstelling gaan kom by vertalers en uitgewers.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 10 Kommentare »
De Waal Venter. Die vel van die taal
Die vel van die taal
Ek was baie lief vir my oupa De Waal. Feitlik elke skoolvakansie het ek by my oupa en ouma op die plaas deurgebring. Dit het my opgeval dat oupa 'n bietjie anders gepraat het as ons. Sekere woorde het hy "snaaks" uitgespreek en dan het hy ook partykeer woorde gesê wat ek nooit vantevore gehoor het nie.
"Jy moet spreing jong, anders gaan ek vir jou wegry."
Die woord wat ek as "spreing" gehoor het, was "spring" in my idiolek. En met "spring" het hy bedoel dat ek vinnig moet beweeg.
Dan kon hy vir my sê: "Staan bietjie troei, jong. Netnou trap die koei op jou tone".
"Troei" was "tru", oftewel, as jy tru staan, beweeg jy agteruit.
Ek het ook my vrou se oupa geken. Hy het as penkop in die Anglo-Boere-oorlog geveg. Een van sy woorde wat ek vreemd gevind het, was "pêruiters". Dit was eintlik "perde-ruiters: en vandag sal ons praat van perdryers.
Taal is soos 'n vel
'n Taal is soos 'n lewende vel. Die ou selle bolangs word gedurig afgegooi en nuwe selle vorm – woorde raak in onbruik en nuwe woorde maak hulle verskyning.
Alle natuurlike tale ondergaan voortdurend verandering. By party gaan dit stadig en by ander vinniger. Daar kom tye dat daar groot veranderinge kom oor 'n relatief kort tydperk.
Taalverandering word gekenmerk deur klankveranderinge, leksikale veranderinge, semantiese veranderinge en sintaktiese veranderinge.
Die Germaanse umlaut is 'n voorbeeld van klankveranderinge. Die umlaut dui aan dat 'n agter-vokaal (die tong agter in die mond geplaas) verander na die geassosieerde voor-vokaal. Dit kan ook beteken dat 'n voor-vokaal nader beweeg aan /i/.
Dit het afsonderlik plaasgevind in verskillende Germaanse tale ongeverr 450 of 500 AD. In Engels sien mens dit in "foot – feet" en in Duits in "der Baum – die Bäumen".
'n Taal se leksikale veranderinge word gekenmerk deur onder andere "verbreding van betekenis", "vernouing van betekenis", "versagting van betekenis" en pejorativering van betekenis".
"Verbreding" beteken dat 'n woord wat 'n sekere betekenis het, later "verbreed" word en verskeie ander betekenisse verkry. So 'n woord sal "blad" kan wees.In Nederlands is die oorspronklike betekenis van "blad" 'n "blaar". Dit het betekenisverbreding ondergaan totdat dit in moderne Afrikaans ook "tydskrif" kan beteken, benewens die ander betekenisse soos "bladsy" van 'n boek en die "blad van 'n graaf" of die "blad van 'n tennisbaan" en 'n "mens se blad" wat geskud kan word.
"Gluur" beteken in hedendaagse Afrikaans hoofsaaklik "om kwaai te kyk na iemand of iets". As mens terugkyk na die vroeë betekenisse van "gluur" (In Nederlands) dan kry jy: "knipoog", "'n verliefde kyk", "skelm kyk", "gloei" en "glinster".
In Afrikaans het die woord vernou tot feitlik net een betekenis.
'n Woord se betekenis "versag" wanneer dit oorspronklik iets beduie wat onaangenaam, sterk, groot, hard ens. is, en dan aangenamer betekenisse kry.
So 'n woord is "bederf". Dit beteken nog steeds "verrot" of "vernietig", maar dit word algemeen gebruik in die sin van "iets aangenaams doen". Mense sê dikwels dat hulle die oumense gaan "bederf" by die ouetehuis, bedoelende dat hulle vir hulle iets te ete gaan bring of hulle gaan vermaak.
Wanneer 'n "neutrale" woord gebruik word om 'n skeldwoord te word, word dit pejorativering genoem. Onskuldige woorde soos "bobbejaan", "vark", "tang" en "roes" kan almal gebruik word om mense sleg te sê.
Woorde met pensioen
In die lewe van 'n taal is 'n eeu nie 'n lang tydperk nie. F.W. Reitz het van die eerste gedigte in Afrikaans geskryf in die negentiende eeu. Sy Afrikaans is volkome verstaanbaar vir die moderne leser, maar daar kom in sy werk woorde voor wat destyds algemeen gebruik is, maar vandag in onbruik is. Die taal het reeds in hierdie relatief kort tydperk begin verander. Die volgende reëls kom uit "Klaas Geswind en syn perd":
"Maar Klaas, jy is tog al te skelm,
Of jy gedraag jou nes 'n bees."
Die word "bees" is 'n algemeen gebruikte woord vandag, maar in die gedig het dit 'n ander betekenis. Klaas se vrou gebruik dit in die pejoratiewe sin om aan te dui dat Klaas hom "dierlik" gedra, soos 'n skobbejak. Die "bees" in die gedig is baie soos in moderne Engels: "beastly".
Verder in die gedig:
"Trap hulle algar met malkander;"
"Algar" is al reeds vreemd, maar "malkander" sal nie maklik verstaan word deur 'n jonger leser in Afrikaans nie.
Die laaste voorbeeld uit Reitz se werk wat ek wil aanhaal, is reëls uit De "Lady Roberts"
"Die trekboer en boslanser
Die kom haar hier beskou;"
"Trekboer" kan waarskynlik as 'n "moderne" woord aanvaar word, maar "boslanser"? Laasgenoemde woord beteken 'n ruwe, onbeskaafde persoon wat waarskynlik in die bosveld grootgeword het en nie veel onderwys gekry het nie.
'n Tydgenoot van Reitz, Pulvermacher, het "Dopper Joris en syn seiltjie" geskryf. Hierin kom die reëls voor:
"En 'n borsspeld vol met rooie klippies,
En 'n horssweep met 'n koperknop"
Dalk is hierdie woord nog taamlik bekend onder mense wat lief is vir perdry. Maar vir ons ander is dit seker maar 'n taamlike vreemdeling. Dit is 'n perdesweep en die "hors" deel van die woord is interessant omdat dit feitlik identies is aan die Engelse "horse".
Dis 'n mooi aanduiding van die feit dat Afrikaans en Engels 'n gemene ouer het, naamlik Germaans. In Oud Hoogduits was die woord "hros".
Verder in die gedig tref ons die volgende aan:
"En 'n klok en dertien riempiestoele,
'n Bulsak en 'n ledekant,"
'n Bulsak is natuurlik nie 'n soort sak waarin mens 'n bul moet probeer prop nie, maar 'n sagte verematras. 'n Ledekant is 'n bed met style.
Die laaste voorbeeld uit hierdie gedig:
"En ook nog 'n spul met romlary,
'n Kar op vere en 'n fariseen"
'n Eietydse leser sal met 'n klein bietjie dink waarskynlik kan uitmaak wat "romlary" is. Maar wat is 'n fariseen? Dit is iets wat omtrent nog net in museums aangetref word. Dis 'n klein, outydse huisorreltjie of 'n serafyn.
Ons stap nou oor na C.P. Hoogenhout se gedig "Vooruitgang" en ons word getref deur die ooreenkoms wat dit toon met probleme waarmee ons tans worstel.
Ag, hoe word ons volk verbaster; daartoe werk ons leraars saam;
Hollands nog is sekere skole – is bedrog, 'n blote naam!
Wie hom nie laat anglisere, word geskolde en gesmaad;"
Weer eens 'n onbekende en 'n minder onbekende woord. "Smaad" neem ek aan, is taamlik verstaanbaar. Maar "geskolde"? Ek kon die woord nêrens naslaan nie en ek kan net raai dat dit "skel" of "uitskel" beteken. Vergelyk die Engelse woord "scold".
S.J. du Toit se bekende gedig "Hoe die Hollanders die Kaap ingeneem het" bevat:
"En ons wat Griekwas was, ons sê:
'Duusmanners, jul het ons gepier!'"
Mens kan uit die konteks aflei dat dit "kul", "fop" of "bedrieg" beteken, maar ek het nie geweet dat dit werklik so is nie, tot ek dit nageslaan het. Die woorde "kul" en veral "fop" begin na my mening ook al vervaag.
"Die Afrikaanse Taal" van J. Lion Cachet se laaste strofe bevat die reëls:
"'n Ware towerstaf,
Wat ek nog van myn ouma het,
En niemand weet daaraf.
Mens kan maklik van die konteks aflei dat "daaraf" in hedendaagse Afrikaans "daarvan" sal wees. Ek kan nie die woord in Hollandse woordeboeke kry nie. Kan dit wees dat Cachet onbewustelik deur die Engelse "thereof" beïnvloed was? Dit sal ironies wees aangesien die gedig juis die skoonheid van Afrikaans besing!
Eugène N. Marais kan beskou word as ons eerste ware digter, teenoor rymelaar, in Afrikaans. In "Skoppensboer" skryf hy:
"Net pagters ons
Vandag sal 'n eiendomsagent nie soek na pagters van 'n huis of woonstel nie, maar eerder na huurders.
In "Mabalêl" staan daar:
"Voel jy nog nie, kil en snood,
Om jou hart die handdruk van die dood?"
Wat is "snood"? Dit is "afskuwelik", "vuig", "kwaadaardig". Die dood is vir die meeste mense nie iets wat in aangename woorde beskryf word nie.
Nog een van ons vroeë erkende digters is Jan F.E. Cilliers. In "Die vlakte" vertel die digter:
"Uit die woelende nag van haar jeugdige krag
brag die aarde voort"
Uit die konteks kan mens aflei dat "brag" die sterk vorm van die verledetydsvorm is van (voort)bring. Dus: die aarde het voortgebring.
Die gedig "brand" eindig so:
"Die twye swenk, die takke swaai,
dit is die winterwind wat waai …"
Miskien is die ander vorm van die woord "twyge" meer bekend. Dit beteken "klein takkies" en dit is eintlik maar dieselfde woord as die Engelse "twigs".
Totius is veral bekend vir sy gedigte met sterk religieuse en emosionele inslag. "Die oue wilg" bevat die volgende:
het takke wat,
soos uitgestrekte arme,
na bo bly wys,
sterk-smekend om erbarme;"
Ons sal nie vandag praat van iemand se "arme" nie, maar dit is darem maklik erkenbaar. Maar "erbarme"? HAT gee "erbarmlik" aan. Iets wat jammerlik is of om medelye vra. Was "erbarme" in algemene gebruik in Totius se tyd of het hy dit vervorm om te kan rym met "arme"?
D.F. Malherbe is in 1969 oorlede. Hom en die digters wat jonger as hy is, kan mens seker eietydse skrywers noem. In sy gedig "Verby" kom ons die volgende teë:
"die wit malgasse is verdol,
die wit malgasse buit en buit …"
Hoe sal 'n digter dit in hierdie jare stel? "Mal gemaak"? of "Omgekrap"?
C. Louis Leipoldt se gedig "Kom gee vir my polfyntjie" het die woord polfyntjie nogal stewig laat vestig in ons huidige woordeskat. Daar is winkels wat die woord in een of ander vorm in hulle besigheidsname gebruik. Mens wonder of die betekenis van die woord baie duidelik is vir mense wat snuisterye koop in sulke winkels.
HAT gee die betekenis aan as "Pand by pandspeletjie". In Leipoldt se gedig lyk dit vir my eerder asof dit 'n aandenking beteken wat vertroetel word deur die ontvanger.
"Ter gedagtenis van Immelman" is 'n gedig deur Toon van den Heever. Daarin kom veral een woord voor wat na my mening werklik grootliks onbekend is vir eietydse sprekers.
"En stygend steeds van kreits tot kreits met kloek gespanne vlerk"
"Kloek" in hierdie verband is al raar genoeg, maar wat is "kreits"? Tot my verbasing kry ek die woord in HAT. Dit is 'n "kring". Die digter wil blykbaar sê dat Icarus in kringe hoër styg, spiraalvormig.
Die Nederlandse etymologiebank lê dit so uit:
"kreits znw., sedert begin 17. eeuw. Ontl. uit nederrijnsch kreytz (sedert de 14. eeuw, ook Teuth.), dat wellicht een jongere compromisvorm is van mhd. kreiӡ m. "kring, omtrek, ingesloten kampterrein, district"
C.M. van den Heever se "Gepensioneerde" doen iets wat ons seker deesdae op 'n ander manier sal beskryf.
"Vergeefs soek hy nou na die donker krag
wat hom verlaat het, en hy meesmuil sag."
Die woord bestaan uit twee dele: "mees" en "muil". "Mees is om spottend te wees en "muil" is 'n "mond". As jy "meesmuil" glimlag jy dus spottend.
Ons beweeg nou aan na een van ons grootste digters, N.P. van Wyk Louw. Het hy ook woorde gebruik wat ons deesdae moeilik sal herken? Sekerlik. Uit "Drie diere"
"… en in die nederwaartse
stort van al my dink en gans ontdaan
het ek in die glans 'n groot dier sien staan."
Die woord "gans" in hierdie verband sal nog hier en daar gehoor word, veral in die vorm "ganske". En dit is interessant dat die homograaf "gans", die voël, nasaal uitgespreek word. Die eerste "gans" word nie nasaal uitgespreek nie en so word die betekenisse van die twee woorde onderskei.
Die woord "ontdaan" is die een wat na myns insiens redelik onbekend is. Dit beteken "ontsteld" of "vanstryk".
Nog 'n paar woorde uit Louw se werk wat vir my "verouderd" voorkom is "skriklike" uit "Die hond van God" en "stommel" uit "Beeld van 'n jeug: Duif en perd."
In Uys Krige se bekende "Tram-ode" kom "klapwiek" voor. Vandag sal ons moontlik praat van "klappende vlerke". Die woord "wiek" is natuurlik 'n ou vorm van "vlerk".
W.E.G. Louw skryf in "Belydenis":
"geen stuiwing weg van stoppeling en kaf om vry
te laat die suiwer korrels van gedeerde smart."
Ek moes die woord "deer" gaan naslaan want ek het dit glad nie geken nie. Dit beteken "leed aandoen" of "benadeel".
Die laaste woord wat ek wil aanbied, is uit D.J. Opperman se "Vakansiebrief".
"Die berg se donker lies, vars spore
van die likkewaan en kuttels van 'n bok
roer iets in my van lank tevore;"
Die woord "kuttels" kom nie in HAT voor nie, maar ek weet dit beteken "uitwerpsels" of doodgewoon "bokmis".
Oor tien jaar?
Woorde in 'n taal kan dus "verslete" en in onbruik raak. Hoeveel van die woorde wat ons daagliks gebruik gaan oor tien of twintig jaar "outyds" lyk vir daardie tyd se sprekers?
Ek glo nie 'n taal word noodwendig "beter" in hierdie dinamiese proses nie. Baie van die woorde wat in onbruik verval het, is dalk doeltreffender en kompakter as die moderne woorde. Die woord "meesmuil" druk 'n begrip in een woord uit, terwyl ons deesdae 'n omskrywing moet gebruik. Hoe dit ook al sy, Afrikaans is 'n kragtige en soepel taal wat uiting kan gee aan enige emosie en begrip wat 'n spreker maar wil oordra.
De Waal Venter. Professor Blik
'n Australiese linguis, Michael Dalvean, het 'n rekenaarprogram gebou wat gebruik kan word om Engelse poësie op 'n skaal te plaas – van "amateur-teks" tot "professionele teks". As 'n gedig 0 kry, is dit volgens die program in die middel tussen amateur en professioneel. Minus-tellings dui op 'n baie amateuragtige gedig en hoe hoër die positiewe tellings is, hoe meer word die gedig as 'n professionele teks geskat. Poetry Assessor sê hieroor: "As an indication of how to interpret the placing of the poem on the scale, Sylvia Plath's poem Crossing the Water scores 2.53 indicating that it shares more characteristics of a professional poem than an amateur poem. On the other hand, John Laws' poem There are so many Things scores -2.05 indicating that it is closer to the amateur end of the spectrum."
Hierdie aanhaling kom uit die aanwysings wat Dalvean gee in sy program, "Poetry Assessor". Dit kan hier bereik word: http://www.poetryassessor.com
Ek is dankbaar dat die program nie vir Afrikaans beskikbaar is nie. Dink net watter ontsteltenis dit sou veroorsaak! Daar is baie kritiek op die program deur digters en kritici in Australië en die VSA. Hoe kan 'n masjien nou poësie beoordeel? En hoe durf die ding my gedig 'n lae punt gee!
Nietemin is dit interessant om te kyk hoe gedigte waardeer word. Ek het in 'n luimige bui 'n fotografika van die "persoonlikheid" in die program geskep en hom "Prof Blik" gedoop.
Maar as ons humor en verwerping van die prof vir 'n rukkie opsystoot, en kyk na hoe Dalvean die program opgestel het, kom daar tog heelwat interessanthede uit. Ek sal opsom watter metodes gebruik is om gedigte op 'n skaal te plaas, maar kom ons kyk eerstens na 'n gedig en Prof Blik se waardebepaling daarvan.
Die skugter digter, Philip Mercatori, het vir my die gedig hieronder gestuur vir plasing op my blog. Hy is 'n linguis met 'n sterk belangstelling in genetika en woon en werk in die Kalahari waar hy navorsing doen oor die San. Hy is baie moeilik bereikbaar en hy kommunikeer net af en toe per e-pos.
Die gedig is in Engels geskryf, maar ek het dit in Afrikaans vertaal vir vergelykende doeleindes. Die Poetry Assessor kan nie Afrikaanse gedigte ontleed nie.
The lama meditated
with seven smooth river stones
He could not see the stones
neither the stones
nor the stones in front of him,
landed in front of him,
the crow followed.
A cloud, the colour of milk,
kept changing into the shape
of a woman's face, then losing it again.
The lama opened his eyes:
seven stones are more than one, he said.
The crow tilted his head,
his eyes glinted at the lama.
Not one of them can fly, he said.
The the lama said:
unless I throw them.
Kraaie kan vlieg
Die lama mediteer
met sewe gladde rivierklippies
gepak in 'n kring
Hy kan nie die klippies
agter hom sien nie,
ook nie die klippies
langs hom nie,
en ook nie die klippies
voor hom nie,
sy oë is toe.
'n Kraai se skaduwee
land voor hom,
die kraai volg.
'n Wolk met die kleur van melk
verander gedurig in die vorm
van 'n vrou se gesig,
raak dan weer vormloos.
Die lama maak sy oë oop:
sewe klippe is meer as een, sê hy.
Die kraai kantel sy kop,
hy kyk na die lama met glinsterende oë.
Nie een van hulle kan vlieg nie, sê hy.
Dan sê die lama:
behalwe as ek hulle gooi.
Uit Engels vertaal deur De Waal Venter
Dalvean het rekenaarlinguistiek (computational linguistics) en kunsmatige intelligensieprogramme (Artificial Intelligence – AI) gebruik om die Poetry Assessor te ontwerp.
Hier is twee definisies van computational linguistics:
1. the branch of linguistics in which the techniques of computer science are applied to the analysis and synthesis of language and speech.
Dalvean het sy navorsing gebaseer op twee studies. Een deur Forsythe (2000) en die ander deur Kao en Jurafsky.
Forsythe het gekyk na Engelse poësie oor die afgelope 400 jaar. Sy bevindinge was dat die "meer suksesvolle" gedigte minder sillabes per woord bevat het in die eerste reëls. Eerste reëls was ook geneig om eenlettergrepig te wees. Verder het hierdie gedigte laer getalle letters per woord gehad, meer gewone woorde bevat en 'n eenvoudiger sintaksis gebruik.
Anders as wat mens miskien sou verwag, het die suksvolle gedigte 'n eenvoudiger en direkter taal as die ander gebruik.
Kao en Jurafski het 'n kontrolegroep van 100 digters gebruik in hulle navorsing. Hulle bevinding was dat professionele digters meer konkrete woorde gebruik as amateurdigters.
Verder was die amateurs meer geneig om volryme te gebruik, asook meer alliterasie, meer emosionele woorde, positief en negatief. En die professionele digters het 'n groter verskeidenheid woorde gebruik. Dit wil sê dat daar 'n groter getal verskillende woorde te vind is in die professionele digters se gedigte.
Voor ons kyk hoe Prof Blik die digter Philip Mercator se gedig waardeer, beskou ons eers 'n gedig van Ted Hughes. Hy was getroud met die beroemde Amerikaanse digter, Sylvia Plath, die einste digter wat Dalvean noem in sy inleiding hierbo. Wikipedia het die volgende van Ted Hughes te sê:
Edward James "Ted" Hughes, OM, OBE, FRSL (17 August 1930 – 28 October 1998) was an English poet and children's writer. Critics frequently rank him as one of the best poets of his generation, and one of the twentieth century's greatest writers. He served as Poet Laureate from 1984 until his death. In 2008 The Times ranked Hughes fourth on their list of "The 50 greatest British writers since 1945″.
Hier is Ted Hughes se gedig:
In the top of the wood
Ek plaas ook 'n derde gedig om ons 'n bietjie meer geleentheid te gee om te vergelyk. Die volgende gedig is deur Robert Frost, "The Road not Taken". Hierdie gedig is moontlik een van die bekendste en gewildste gedigte in die Amerikaanse literatuur. Daar word gesê dat daar mense is wat geen digter of gedig vir jou kan noem nie, behalwe hierdie een.
Hier is wat Poetry Foundation van Frost te sê het:
Robert Frost holds a unique and almost isolated position in American letters. "Though his career fully spans the modern period and though it is impossible to speak of him as anything other than a modern poet," writes James M. Cox, "it is difficult to place him in the main tradition of modern poetry." In a sense, Frost stands at the crossroads of 19th-century American poetry and modernism, for in his verse may be found the culmination of many 19th-century tendencies and traditions as well as parallels to the works of his 20th-century contemporaries. Taking his symbols from the public domain, Frost developed, as many critics note, an original, modern idiom and a sense of directness and economy that reflect the imagism of Ezra Pound and Amy LowellThe road not taken
Nou die waardebepaling
Hier is opsommenderwys die belangrikste aspekte wat in ag geneem word wanneer Prof Blik sy berekeninge maak om 'n gedig na waarde te skat. Die eienskappe van meer professionele gedigte is soos volg:
Minder sillabes per woord
Eerste reëls eenlettergrepig
Laer getal letters per woord
Meer gewone woorde en eenvoudiger sintaksis
Meer konkrete woorde
Minder volryme en alliterasie
Minder emosionele woorde
Groter verskeidenheid woorde
Die eerste reël van Mercator se gedig is:
Hier het ons een, twee en vier sillabes per woord.
Taamlik gewone woorde en eenvoudige sintaksis.
Redelik lae getal letters per woord.
Een konkrete woord "lama" en een abstrakte woord "Meditated".
Geen rym of alliterasie.
Geen emosionele woorde.
Die eerste reël van Hughes se gedig:
Hier het ons ook min sillabes in die woorde en dit voldoen ook aan die meeste van die ander kriteria.
Die eerste reël van Frost se gedig:
Weer eens voldoen hierdie reël aan die vereistes, behalwe dat ryme hier voorkom in verdere reëls met: "stood" en "could".
Ted Hughes: 1.5
Die eerste reëls van die drie gedigte voldoen almal naastenby aan Prof Blik se vereistes vir 'n professionle gedig. Maar in die verdere reëls tree daar verskille in.
In Hughes se gedig is daar reeds van die tweede reël woorde met meer sillabes en 'n ingewikkelder sintaksis: "inaction", falsifying", buoyancy", sophistry". Mens merk die ongewone sinskonstruksie van die uitroep: "The convenience of the high trees!" en die stelling: "There is no sophistry in my body:"
In Frost se gedig is daar nie een woord wat meer as drie sillabes bevat nie. Baie woorde bestaan uit net een of twee. Die sintaksis is ook eenvoudiger as in die Hughes gedig. Dit is naby aan gewone spreektaal. Daar is ook baie meer konkrete woorde in Frost se gedig.
In Mercator se gedig is daar net een woord met drie sillabes – "meditated". Die ander woorde bestaan uit een of twee sillabes. Feitlik al die woorde het te doen met konkrete dinge: "klippe", "kraai", "wolk". Daar is geen woorde wat emosie aandui in hierdie gedig nie.
Die resep om 'n gedig te skryf?
Beteken dit dat 'n digter net hierdie stel reëls moet nakom en dan skryf jy 'n professionele gedig? Geensins!
Ek dink nie 'n gedig kan volgens reëls geskryf word nie. Behalwe wat vormgewing betref, byvoorbeeld wanneer jy een van die sonnetstrukture aanwend.
Wat wel vir my betekenisvol is, is dat dit lyk asof 'n meer professionele gedig minder, of glad nie, pretensieus is nie. Daar kom min ingewikkelde, saamgestelde woorde in voor en sinskonstruksie is maklik verstaanbaar en helder. So 'n gedig bevat blykbaar dan ook nie oordrewe en geykte emosionele uitdrukking nie, maar bring eerder insigte aan die leser in duidelike, reguit taal.
Nadat dit gesê is, moet mens onmiddellik dink aan uitsonderinge. Mens kan maklik aan voorbeelde dink waarin bogenoemde kriteria nie toegepas word nie. Hierdie strofe uit 'n gedig van een van ons rootste digters is dalk 'n goeie voorbeeld. Dit kom uit N.P. van Wyk Louw se gedig Ars Poetica.
Eintlik was 'n fluit nodig,
en ná trompet: 'n sad;
Posted in Binneblik, De Waal Venter | Comments Off on De Waal Venter. Professor Blik
De Waal Venter. Die taal wat poësie praat
Die goue saal, Stockholm. Swede
Kan poësie geskryf word in elke moontlike taal wat op aarde gepraat word? Wat van kunsmatige tale soos Esperanto? Hier is 'n voorbeeld van 'n gedig in Esperanto. Oordeel maar self oor die gehalte daarvan.
Oh, my heart! After long laboring
Will I not win in the deciding hour?
Enough! Calm the beating,
Dit is 'n interessante vraag, maar nie die een wat ek in hierdie essay wil beskou nie. Ek wil "die taal wat poësie praat", ondersoek. Eerstens dan, maak ek die stelling dat poësie 'n taal praat wat ooreenkomste toon met die standaardtaal, maar 'n eie, outonome struktuur het wat betekenis op 'n ander manier oordra as wat die standaardtaal dit doen.
Die filosoof Philip Wheelwright en die digter Josephine Miles het 'n debat gevoer in die Kenyon Review in 1940. In Wheelwright se artikel "On the semantics of poetry"1 het hy duidelik onderskei tussen die taal van poësie en die taal van wetenskap. Volgens hom moet wetenskaplike taal betekenis konseptueel oordra. Dit moet gelei word deur die beginsels van formele logika en proposisionele waarheid. Aan die ander kant is poësie gekenmerk deur wat Wheelwright "metalogiese" betekenis noem, dit wil sê die semantiek daarvan word nie bepaal deur logika nie.
Grondliggend aan sy argument is dat taaltekens in poësie hoogs veelduidig is, terwyl dit in die wetenskap dieselfde betekenis moet hê in elke verband waar dit voorkom.
'n Aparte taal
Jan Mukařovský2 (1891–1975) literêre akademikus, een van die hooffigure van die Tsjeggiese strukturalisme, het aangevoer dat poëtiese taal onderskei kan word van standaardtaal as 'n afsonderlike en duidelike entiteit. Na sy mening bied die standaardtaal die agtergrond waarteen afwykings afspeel met die doel om 'n estetiese uitwerking te verkry.
Hy het die konsepte van outomatisasie en vooropplasing in verband gebring. Outomatisasie verwys na 'n uiting wat op 'n naastenby outomatiese manier voortgebring word. Vooropplasing word geassosieer met 'n meer bewuste uitvoering van die uiting wat die standaardnorme verbreek.
Vooropplasing is een van die belangrikste begrippe wat kan help om "die taal van poësie" te kenmerk.
In Engels word hierdie begrip as "foregrounding" uitgedruk. Die Tsjeggiese woord is "aktualisace" wat vertaal kan word as "om te aktualiseer" en "op te dateer". In Afrikaans is die aanvaarde term "vooropplasing". In hierdie verband beteken die woord dat dinge soos woorde en begrippe in 'n taaluiting sterk onder die aandag van die leser gebring word deur middel van ongewone en unieke taalgebruik.
Een van die betekenisse van die Tsjeggiese woord is interessant genoeg "vreemdmaking" (ook "vervreemding") of "ostranenie". In Engels is dit "defamiliarization" en dit sluit goed aan by die "vooropplasing" betekenis. Dit bied die leser 'n nuwe, ongewone, vreemde en verrassende leeservaring.
Dit is vreemd
Viktor Borisovich Shklovsky of Shklovskii (24 Januarie 1893 – 6 Desember 1984) was 'n Russiese literêre teoretikus, kritikus en skrywer. In 1917 het hy die term "ostranenie" (defamiliarization) geskep. Die konsep het voorgekom in sy essay wat vertaal is as "Art as Device" en ook as "Art as Technique". Hy wou hiermee poëtiese taal onderskei van praktiese taal. Sy basiese stelling is dat poëtiese taal fundamenteel verskil van die taal wat ons alledaags gebruik, omdat dit moeiliker is om te verstaan.
Poëtiese spraak, het Shklovsky gesê, is "gevormde spraak". Prosa is gewone spraak – ekonomies, maklik, korrek en direk. Poëtiese spraak voorkom "outomatisering" wat 'n leser "volgens 'n formule" laat optree. As die woorde en uitdrukkinge in 'n taaluiting oorbekend is, "outomatiseer" die leser dit – daar word niks nuuts en interessants ervaar nie.
Bewapen met hierdie begrippe kan ons nou kyk hoe lyk die poëtiese taal in die Tranströmer gedig hieronder. Die gedig kom uit die bundel "Den halvfärdiga himlen" (Die halfklaar hemel).
Ons het ingestap. 'n Yslike saal,
stil en leeg, waar die vloeroppervlakte gestrek het
soos 'n verlate skaatsbaan.
Al die deure toe. Die lug grys.
Skilderye teen die mure. Ons het
prente gesien, leweloos saamgedring: skilde, weegskale,
visse, worstelende figure
in 'n doofstom wêreld aan die ander kant.
'n Beeld is uitgestal in die leegte:
eensaam in die middel van die saal het 'n perd gestaan
maar ons het hom nie opgemerk
terwyl ons so oorweldig was deur die leegheid nie.
Sagter as die asemhaling in 'n skulp
kom daar suisinge en stemme uit die stad
draaiend in hierdie noodlotsruimte
murmelend en soekend na mag.
Ook iets anders. Iets donkers
het hom teen ons sintuie opgestel, vyf
drumpels, sonder oor hulle te trap.
Sand het gestroom in al die stil glase.
Dit het tyd geword om aan te gaan. Ons het
na die perd gegaan. Hy was reusagtig,
swart soos yster. 'n Beeld van eiemag
wat agtergebly het toe die heersers weggegaan het.
Die perd het gepraat: "Ek is die Enigste Een.
Die leeghede wat op my gery het, het ek afgegooi.
Hier is my stal. Ek groei stadig.
En ek eet die stilte hierbinne.
Die eerste strofe se taal beweeg nie te ver weg van die standaardtaal nie. Oënskynlik is dit baie soos mens dit in 'n gesprek sou sê. Maar die vreemdmaking se eerste tekens begin wys met die vloer wat beskryf word as iets wat "strek soos 'n verlate skaatsbaan". Onmiddellik voel mens verplaas in die ietwat onthutsende atmosfeer van die groot oop ruimte van die skaatsbaan sonder enige mens daar. En al die deure is 'n bietjie onheilspellend toe.
In elkeen van die volgende strofes loop mens vreemdmakende frases en woorde raak. Dit herinner aan wat Herbelot sê: "Poetry is not random, but the stuff of poetry, the 'fragments' found in the subconscious of the poet."ibid In die tweede strofe neem die vreemdheid toe. Die gevoel van starheid word verdiep deur die "lewelose" prente, die warboel voorwerpe wat saamgedring" is. En dan: "'n doofstom wêreld aan die ander kant".
Watter kant sou dit wees? Dit is seker nie net aan die ander kant van die toe deure in die gewone wêreld nie, want hierdie ander wêreld is uiters vreemd, dit is "doofstom". Nou het ons 'n punt bereik waar ons die vreemdgemaakte moet verstaan op 'n ander manier as wat ons 'n gewone stuk spraak sou verstaan. Ek gebruik die term "intuïtief" om aan te dui hoe mens die poëtiese taal kan lees.
Aurélie Herbelot sê in hierdie verband, in haar verhandeling, "The semantics of poetry", die volgende: "Poetry is not random, but the stuff of poetry, the 'fragments' found in the subconscious of the poet, are already there, latent in language use inspired, and an appropriate semantic theory should be able to uncover them. This is compatible with Bruns's4 reading of Lyn Hejinian's poetics (2000): 'The poet […] does not so much use language as interact with uses of it, playing these uses by ear in the literal sense that the poet's position with respect to language is no longer simply that of the speaking subject but also, and perhaps mainly, that of one who listens."
Die raaiselagtigste verskynsel in die gedig is die beeld van die perd wat uiteindelik praat en wat stadig groei in sy "stal". Die perd laat die leser met die gedagte dat hy "die stilte eet".
Hierdie soort taal kan nie doeltreffend verstaan word met die apparaat van natuurlike, of standaardtaal nie. Die leser moet "intuïtief" lees. Ek haal Herbelot weer aan: "This is compatible with Bruns's reading of Lyn Hejinian's poetics (2000): 'The poet […] does not so much use language as interact with uses of it, playing these uses by ear in the literal sense that the poet's position with respect to language is no longer simply that of the speaking subject but also, and perhaps mainly, that of one who listens." (My kursivering).
Die volgende gedig is geplaas met verlof van die digter.
Die dag torring los in metrum
versigtig oor die lente trap
en die wind sny deur my hare
doringdraad van jou hart breek
Herbelot verwys na I.A. Richards om die intuïtiewe werkwyse van die digter verder te belig: "Conclusion In his literary criticism, Richards (1970) suggests the existence of an intuitive process which guides the poet towards particular linguistic combinations.: The poet […] makes the reader pick out the precise particular senses required from an indefinite number of possible senses which a word, phrase or sentence may carry. The means by which he does this are many and varied. […] [T]he way in which he uses them is the poet's own secret, something which cannot be taught. He knows how to do it, but he does not himself necessarily know how it is done."5
Die interessante gedigreeks "Die dag torring los in metrum" is 'n uitmuntende voorbeeld van hoe 'n "poëtiese taal" met groot trefkrag aangewend word.
Ons kyk na 'n paar voorbeelde.
In die standaardtaal maak dit nie veel sin nie. Waarom is dit dan so evokatief en registreer dit so sterk op die leser se emosionele register? Wanneer dit gelees word as poëtiese taal, skuif die konsepte by mekaar aan en die leser "verstaan" wat die digter uit haar onbewuste gehaal het. Die geaardheid van die geraas wat as "geel" beskryf word, word "ervaar", eerder as in 'n logiese raamwerk geplaas.
Voël in amber
Hoe klop 'n hart in amber? In gestolde amber word 'n voël verstar en onbeweeglik gemaak. So is dit in die wêreld van die standaardtaal. In poëtiese taal beleef die leser die pragtige beeld van die kloppende hart in die goudgeel dieptes van amber.
Laastens drie kort reëls waarin 'n handvol konsepte knap te berde gebring word. Die namiddag word "geskink" en in die koppie tee sien mens die pragtige wit van die wolke wat tegelykertyd die volroom is in die tee. Hier is 'n goeie voorbeeld van hoe poëtiese taal in die algemeen meer sê in minder woorde as standaardtaal.
Ek wil afsluit deur nog 'n element van poëtiese taal te noem wat ek die "poëson noem. Dit sluit aan by wat hierbo gesê is oor fragmente uit die onbewuste wat die digter inspan om die gedig te bou. Die poëson bestaan uit sulke elemente, maar wat die hoofeienskap daarvan is, is dat dit konsepte met mekaar verbind op 'n manier wat nie in standaardtaal gebeur nie.
Die poëson resoneer deur die gedig en bring verbande tussen elemente in die gedig en met ander poësons in die gedig. Mens kan 'n volledige bespreking van die poëson lees in 'n blog wat ek op 12 April 2017 in Versindaba geplaas het met die titel "Kwantumpoësie".
Om af te sluit toon ek graag een van die poësons aan in Gisela Ullyatt se gedigreeks. Kyk na die volgende sinsnedes:
niks te berig
vreemdklinkende metrum; sillabes van skyn.
silwer duif van die nag is in die omtes
laat my tog eenmaal deur die doringdraad van jou hart breek
Ons begin by die laaste sinsnede, wat nie die einde van die poëson is nie; poësons het nie 'n begin en einde nie.
Die spreker in die gedig voel uitgesluit van 'n ander persoon se "hart", dit wil sê, die persoon se innerlike gemoedswêreld. Die een sinsnede na die ander vertel in die taal van poësie hoe die spreker hieroor voel en daarop reageer: droom jou om, gode se uur (pasop!), silwer duif van die nag is in die omtes, haar hart klop in amber, sillabes van skyn, die dag ontdaan, niks te berig.
Hierdie poëson dra dus spreker se gevoel van alleenheid en haar behoefte om binnegelaat te word. Dit is egter glad nie die hele gedig nie! Dit is net een aspek daarvan. Ander poësons bring ander vondste en vreugdes.
In afdeling 4 is daar 'n reël wat as ironie gelees kan word:
"nimmer voel ek alleen nie"
Mens dink onwillekeurig aan die oudste stukkie teks in Oud-Hollands, 'n kort gediggie:
"Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu."
""Al die voëls het begin neste bou behalwe ek en jy. Waarop wag ons?"
Ten spyte van die stelling dat die spreker "nimmer alleen voel" nie, toon die poëson dat die teenoorgestelde eintlk waar is.
Om mee af te sluit: Richardsibid sê: "T]he way in which he uses them is the poet's own secret, something which cannot be taught. He knows how to do it, but he does not himself necessarily know how it is done."5
Digters weet waarskynlik nie dat hulle poësons gebruik nie. Hulle weet nie noodwendig presies wat hulle doen nie, maar hulle weet hóé om dit te doen.
Ek raai lesers aan om die poëtiese taal, die poësontaal, van hierdie gedig te ontgin. Dit het baie om te bied.
1. The semantics of poetry: a distributional reading Aur´elie Herbelot University of Cambridge, Computer Laboratory.
2. Standard language and poetic language. Jan Mukařovský
3. "Art as Technique" by: Viktor Shklovsky
4.Vergelyk ook: "What are poets for?" Gerald L. Bruns
5.Richards, I. A. (1970). Poetries and Sciences: a reissue of Science and Poetry (1926, 1935) with commentary. London: Routledge & Kegan Paul.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | 11 Kommentare »
De Waal Venter. Die gedig as instrument van ondersoek
In hierdie essay word poësie op 'n baie eng en beperkte manier gedefinieer: dit is 'n "instrument". Maar daarmee word nie bedoel dat dit 'n volledige definisie van poësie is nie. Dit is een van die vele aspekte van hierdie kunsvorm. Die uitgangspunt is dus "eng" in die sin dat dit konsentreer op net een eienskap van poësie om dit sodoende des te deegliker te kan ondersoek.
Watse soort "instrument"? Soos die titel aandui, word dit hier gesien as 'n instrument om die werklikheid te ondersoek. Die ondersoek is tegelykertyd 'n intellektuele, emosionele en intuītiewe proses. Die doel van ondersoek is om te verstaan. Die mens het nou eenvoudig die drang om dinge en gebuere te verstaan. Dit is so deel van menswees dat jy jou nie kan indink wat menswees sal wees sonder die beoefening van "verstaan" nie.
Kom ons kyk kortliks na wat met verstaan bedoel word en probeer 'n werkende definisie daarvan kry. In Wikipedia kry mens die volgende (vertaal):
"Om te verstaan is 'n psigologiese proses wat verband hou met 'n abstrakte of fisiese voorwerp soos 'n persoon, situasie of boodskap waar mens dan daaroor kan dink en konsepte gebruik om voldoende met die voorwerp te werk. Om te verstaan is 'n verhouding tussen die persoon wat weet en 'n voorwerp wat verstaan word. Om te verstaan impliseer vermoëns en ingesteldhede ten opsigte van 'n kennis-voorwerp wat voldoende is om intelligente gedrag te onderhou.
Iemand wat 'n meer gesofistikeerde begrip het, meer voorspellend-akkurate begrip, en/of begrip wat hom in staat stel om verduidelikings te gee wat ander mense as baie goed beskou – van so 'n persoon word gesê dat hy 'n 'diep' begrip het. Aan die anderkant, iemand wat 'n beperkter begrip het van iets wod beskou as 'n persoon met 'n 'vlak' begrip."
Poësie maak die wêreld sinvol
Liza Hayes Percer van Stanford University skryf in haar verhandeling, "Going Beyond the Demonstrable Range in Educational Scholarship: Exploring the Intersections of Poetry and Research", onder andere die volgende:
"At the same time, as I delve deeper into studying the poetic process (for the time being, I mean the process of authoring poems), I am more convinced that crafting through poetic language results in a richly textured, insightful, and complex means by which to make sense of the world and that the educational community will greatly benefit from scholarship that brings this to light.
Allen Ginsberg … spoke of his work with meter and suggested that it was akin to: someone working with his physiological movements and arriving at a pattern. Nobody's got any objection to even iambic pentameter if it comes from a source deeper than the mind – that is to say, if it comes from the breathing and the belly and the lungs (Ginsberg in Plimpton, 1989, p. 191)
It seems, then, that poetry may be the means by which to understand poetry – it appears that one cannot understand the details of an arguably pre-linguistic, highly emotional, intellectual, and unusual means by which to make sense of the world without using language that is creatively and insightfully manipulated." (My kursivering)
Hieruit blyk dit dat me Percer nie alleen meen dat poësie kan help om die wêreld te verstaan nie, dit kan ook help om poësie self te verstaan.
Ander vorme van literatuur het dikwels (dalk altyd?) ook dieselfde funksie. Martin Amis van The Observer skryf in sy reklameteks vir John Fowles se "Mantissa" soos volg: "The novel seeks to explore the nature of reality and creativity, the alienations of art, the evolution of literature to its present self-conscious phase, the relationship between men and women, and much more" (my kursivering).
Nou kan ons gerus kyk na 'n gedig of twee en ondersoek hoe dit as instrument van ondersoek en begrip aangewend kan word.
El tiempo cede
In die binneste van die tyd
Die tyd maak
sy delikate diepte
half oop. (deure
dat die een by die ander kan ingaan;
merke van die see.) 'n Herfs
van dooie stompe en blare. In sy binneste:
ligdeurskynde bos van genot; sy ineengevlegte rankers:
beblaarde lig: vuur gewortel in 'n metaalblom,
en die fynste mos,
Wat ondersoek hierdie gedig?
Die titel maak dit baie duidelik. Die gedig is bedoel om die leser insigte te gee in die geaardheid van tyd. Eerstens laat die titel ons verstaan dat tyd gesien kan word as meer-dimensioneel. Daar is 'n "binneste" wat dan ook 'n "buitenste" impliseer. Verder kry die leser toegang tot hierdie "delikate diepte, maar net gedeeltelik, want daar word net "half oopgemaak".
In die volgende reëls lees ons dat deure "mekaar beskerm" sodat die een by die ander kan ingaan. Hier word die veel-dimensionaliteit van tyd verder uitgebrei en uit 'n ander hoek gesien. Tyd is volgens hierdie gedig nie 'n bloot reglynige voortdurentheid nie, maar eerder 'n verskynsel met meer as een aspek met "onderdele" wat op mekaar inwerk. Deure "gaan by mekaar in".
Die ondersoek na die geaardheid van tyd in hierdie gedig gee mens nie die soort insig wat 'n wetenskap soos fisika gee nie. In die fisika word gepraat van "ruimte-tyd". Tyd en ruimte is dimensies van mekaar en die een werk in op die ander – "gaan in by mekaar".
Die gedig bied mens eerder 'n intuïtiewe begrip van die geaardheid van tyd. Jy "verstaan" die aard van tyd, sonder dat jy dit in ander woorde doeltreffend kan weergee.Die bied jou inligting wat grootliks op onbewuste vlak verwerk en begryp word.
Daar is talle ander gedigte en ander literêre werke wat handel oor tyd en elkeen op sy eie manier probeer om tyd 'n bietjie beter te verstaan. Marcel Proust se ikoniese roman "À la recherche du temps perdu" (Op soek na verlore tyd) is seker een van die bekendste voorbeelde.
Alan Gilbert skryf in The Boston Review: "But Bracho has always had the ability to make happiness seem slightly dangerous, as her poetry doesn't so much speak the unspeakable as voice its constant and quavering proximity."
Coral Bracho is in 1951 in Meksiko gebore. Sy het ses digbnundels gepubliseer en word as een van die belangrikste hedendaagse Spaanse digters beskou.
Die volgende gedig is deur Jacques Roubaud.
Jacques Roubaud is op 5 Desember 1932 gebore in Caluire-et-Cuire, Rhône). Hy is 'n Franse digter en wiskundige.
Hy was wiskunde professor aan die Universiteit van Parys. Verder is hy afgetrede professor in poësie aan EHESS en 'n lid van die Oulip groep. Behalwe poësie het hy ook toneelstukke en romans geskryf en uit Engels na Frans vertaal.
Nou kan ons kyk na een van sy gedigte.
Hoe tree hierdie gedig op as instrument van ondersoek?
Hier sien ons duidelik hoe die gedig op onberwuste en intuïtiewe vlak werk – die spreker in die gedig begin eers nadat hy slaap geraak het, die wêreld waarneem. En sy waarnemings is glad nie soos hy dit sou gedoen het terwyl hy wakker is en rasioneel dink nie.
Eerstens kom ons weer af op 'n "anderse" begrip van tyd – "nou" kleiner as 'n punt. Met "nou" word 'n tydstip bedoel, die tydraamwerk waarin mens jouself bevind in die hede. Dit het nie die betekenis van "smal" of "eng" nie. In Frans het Roubaud die woord "maintenant" gebruik wat 'n tydsaanduiding is.
Die "nou" in hierdie gedig is "kleiner as 'n punt". Wat beteken dit? Sekerlik dat dit 'n baie kort tydjie is. Dink daaraan. Die oomblik waarin jy jou bevind is onbeskryflik kort, want jy het skaars daaraan gedink, of dit is nie meer daar nie. Dit is nie meer "nou" nie, maar "netnou".
Die heelal swel uit
Onthou, Roubaud is 'n wiskundige en 'n punt beteken vir hom verskeie dinge. Dit is die teken wat in die desimale stelsel gebruik word om positiewe getalle van negatiewes te skei. Verder word 'n lyn soms gedefinieer as 'n reeks punte. En in hierdie verband is 'n punt oneindig klein.
Dit herinner aan die oneindig klein punt waaruit die heelal begin uitsit het volgens die "Big Bang" teorie. Dit is beduidend dat volgens die teorie tyd nie bestaan het voor die "Ontploffing" nie. Daar was geen ruimte nie ook geen tyd nie. (Dit beskryf nie die begin van die heelal nie, maar die ontstaan van 'n nuwe vorm daarvan waarin tyd en ruimte bestaan en waarin die wette van fisika, soos ons dit verstaan, geldig is.)
Vir iemand, soos ek, wat baie min van wiskunde weet, lyk dit vir my na 'n teenstelling: as 'n punt oneindig is, hoe kan iets "kleiner" wees? Moontlik het die digter 'n wiskundige verklaring daarvoor!
Vanaf hierdie punt (bedoelde woordspeling) het die gedig dan ook met ander aspekte van tyd te doen. "Zoemende jare" wat van ver af terugkom en"Heel jare vol waarheid" en ander herinneringe uit die spreker se verlede. Maar dit alles op onbewuste vlak. Soos in Bracho se gedig, word die leser genooi om die gedig intuītief te lees en "onbewustelik" aspekte van die werklikheid, hier veral tyd, te ondersoek.
Gehoorsaam die werklikheid verkeersreëls?
Die laaste gedig wat ek voorlê, is een van my eie. In 'n radiopraatjie in 1970 wei N.P. van Wyk Louw uit oor die sterk kritiek wat destyds bestaan het op digters wat hulle eie werk verklaar, daaroor praat of dit verdedig. Hy het gedink dit is 'n eng houding. Moontlik is dit vandag nog nie baie aanvaarbaar vir 'n digter om sy eie werk te verklaar nie. Ek wil egter nie my gedig verklaar nie, maar probeer aantoon hoe dit kan optree as "instrument van ondersoek".
René Magritte. L'ami de l'ordre. (Die vriend van orde)
Daar is 'n gaping in die werklikheid
Dit is 'n sagte oseaan
wat rustig deur die venster spoel,
wat krul en vloei
tot in die hoeke, veryl
soos wasem uit 'n mond op 'n koue dag.
Maar ook klank:
die selfversekerde verklaringe
oortuig van hulle onsterflikheid.
Verweg mompel 'n motor binnensmonds,
kop omlaag op die teerstraat.
Die vuil smeer
van 'n passasiersvliegtuig
buig versigtig af om te land.
Geen mensgeluide nie.
Miskien is daar geen mense nie.
Miskien onstaan hulle net skielik
wanneer ek hulle waarneem.
En hierdie diep ontstellende kreun –
wat reageer op meer en meer mense
wat begin twyfel of dit klere aan het
en dat dit stadswette, verkeersreëls
en die voorskrifte van fisika gehoorsaam.
Dit word gekwes deur die praktiese verbeelding
van mense soos Magritte.
Soos in die ander twee gedigte is hier verskeie eienskappe van die werklikheid wat ondersoek word. Ek wil egter net een aspek bespreek: "Miskien is daar geen mense nie."
Dit lyk met die eerste oogopslag na 'n solipsistiese houding. "Miskien ontstaan hulle net skielik/wanneer ek hulle waarneem." Maar mens kan sekere denkrigtings in die teoretiese fisika hierby betrek. Daar is die bekende denk-eksperiment van Schrödinger wat 'n teoretiese kat in 'n teoretiese boks geplaas het wat 'n fles met gif bevat het. Volgens Schrödinger kan die kat in die boks óf lewendig óf dood wees. Of tegelykertyd lewendig en dood. Mens sal eers vir seker kan weet wanneer jy die boks oopmaak.
Dan is daar die ander bekende eksperimente wat aan die lig bring dat entiteite soos protone se gedrag verander wanneer dit deur 'n mens waargeneem word. Daar word ook deur party teoretici beweer dat entiteite tot stand gebring kan word deur waarneming. Die oomblik wanneer soiets waargeneem word, kom dit tot stand.
Ons beweeg nou op baie esoteriese terrein, baie ver van wat ons normaalweg as "die werklikheid" beskou. Dit is dan waar aangetoon kan word dat die gedig dien as "instrument van ondersoek". Dit is juis die raaiselagtigheid van die werklikheid wat onder die leser se aandag gebring word. Ook die antropomorfisering van die werklikheid – "wat reageer op meer en meer mense/wat begin twyfel of dit klere aan het" – het 'n ondersoekende funksie. Mense begin agterkom, volgens die gedig, dat die werklikheid nie so alledaags en gewoon is as wat ons normaalweg dink nie. En kunstenaars soos Magritte "kwes" die werklikheid met hulle ontbloting van die raaiselagtige geaardheid daarvan.
Vanaf die tyd dat die eerste mense instrumente begin gebruik het – 'n klip, 'n dybeen – het ons 'n al groter verskeidenheid fisiese instrumente begin gebruik. Maar dan ook instrumente van die intellek en intuïsie. Dit is wat 'n gedig, onder meer, vir 'n leser kan wees.
Posted in Binneblik, De Waal Venter | Comments Off on De Waal Venter. Die gedig as instrument van ondersoek