WOORDE WAT WEEG: April 2016
Ilse van Staden – Goeie dood wat saggies byt (2016)
Ilse van Staden – Goeie dood wat saggies byt. Protea, 2016. ISBN 978-1-4853-0547-7
Dit is ’n unieke verhaal, hierdie een.
Dit vertel, na my wete, vir die eerste keer in Afrikaans hoe ’n jong vroueveearts aan Onderstepoort studeer en hoe persoonlike ervarings in die tradisioneel manlike arena haar lewe raak. Só beskou, is dié roman vir genderteoretici wat die omkering van genderpatrone, -voorskrifte en -stereotipes ondersoek van enorme belang.
Van Staden is ’n gerekende digter wat tans in Australië woon. Haar Watervlerk is in 2004 met die Eugène Marais-prys bekroon. Hierdie boek is dus haar romandebuut. Op die voorblad van die roman is daar ’n hond met slagtande ontbloot. Dié ­parateks (of buiteteks) wil alreeds die gevaarelement van die roman aktiveer.
Alle diereliefhebbers behoort hierdie boek te lees. Wanneer ’n dier by die praktyk land, affekteer dit die veearts.
Hoekom kan ons nie meer praat van “vrek” nie? As jy as kind ’n geliefde troeteldier aan die dood moes afstaan, kom jy in opstand teen die woord “vrek”... Eerder doodgaan.
Boonop is daar al vele boeke geskryf oor hoe diere, veral katte, jou depressie kan besweer. En diere word mensemaats; hulle begelei en beskerm. In hierdie roman word die veearts se emosionele reaksie op siekte bespreek. Die dier is ’n pasiënt.
Afwisselend word daar na Hilda (die hoofkarakter) se opleiding gekyk – wat dikwels nie aangenaam is nie – en haar ervaring in die praktyk met ’n vroulike baas wat sake anders ervaar as sy.
Die digtershand tree in wanneer die skrywer vertel van die sielkundige mondering wat die veearts moet aantrek wanneer sy ’n siek dier besoek of ’n koei wat nie kan kalf nie. Onthutsend die grappe wat mans vertel wanneer hulle iets ervaar wat pynlik is; die koei wat kalf gaan binnekort ’n steak wees. Maar grappe is ’n manier van jou beskerm teen pyn of emosionele ­ervarings.
Oor die liefde en die dood skryf Ilse van Staden so ontroerend. Die geliefde is soos ’n latente infeksie wat weer opvlam.
Wat die dood betref, skryf sy dat daar ’n kompartement in Hilda se siel ontstaan het waar sy die dood hanteer: iets soos ’n gepantserde, klankdigte kamer met notas teen die mure.
Die boek word ’n meesleurende romandebuut genoem. Die teks werk met outobiografiese gegewens. Vir die speurende leser sou van hierdie merkers ’n interessante gegewe wees om die gedigte ook anders te benader met hierdie teks as ’n soort dagboek.
Dit is ’n verslag van ’n sensitiewe persoon wat in die manlik gedrewe wêreld van die wetenskap en veeartsenykunde haar gevoelens weergee oor die liefde, oor verliese en veral oor displacement.
Die verteller kom bitter gou agter hoe die teorie verskil van die harde werklikheid van in die praktyk staan. Ondankbare diereliefhebbers neem regstappe teen die reeds gespanne veearts wat leer dat dit in hierdie bedryf om sowel mense as diere gaan.
Dooie honde, leer hierdie veearts, bly boonop byt in die gewete en knaag aan die selfbeeld.
Dit is ’n vertelling wat die gemoedelike James Herriot-vertellings, soos All Creatures Great and Small (1972) op sy kop keer en ’n ander blik gee op Gerald Durrell se ervarings wat al as dry wit en crisp beskryf is.
Die slot tref jou ietwat onverwags, maar die vertelling – as jy weer na die parateks en die subtiele kodes oor onmag en displacement kyk – moet hierop afstuur . . .
Kladboek? Dagboek? Semi-outobiografie? Die slotwoorde sluit weer by die titel aan wat die komplekse verhouding tussen lewe en dood in hierdie vrou se gemoed behandel.
Die teks resoneer ook met JM Coetzee se Disgrace en die dood van die hond. Net ontstellender en komplekser daar verwoord.
Posted by Johann de Lange at 9:16 AM
Labels: 2016, Goeie dood wat saggies byt, Ilse van Staden, Joan Hambidge, Protea Boekehuis
Joan Hambidge - ‘n Nota by ‘n Johann de Lange-gedig (2016)
En was ek ‘n boek, verslete
& my rug swak,
sal jy nog soms ingedagte
blaai deur die strofes
van my bestaan,
verbrokkelende beelde herroep,
vergete verwysings na jouself
tussen die vergeelde blaaie soek
of ‘n vers dalk weer lees
omdat dit sin gemaak het tóé?
Sal jy hoor hoe ek vertroud
ritsel onder die liefkosings
van jou hande?
Van die baie blaai
sal ek plek-plek
sommer vanself oopval,
my vir jou oopvou
Hierdie gedig staan opgeteken in Johann de Lange se debuutbundel Akwarelle van die dors.
Op die eerste vlak lyk dit na ‘n liefdesgedig waar die spreker (die “ek”) sou wou voorstel as ‘n boek, en meer spesifiek, ‘n digbundel. Die verwysing na die strofes (stanzas/kamers) van die bestaan aktiveer die digbundel-beeld. Die boek is verslete, vol vergete verwysings na die geliefde en die blaaie is vergeel. Hierdie vergeelde, verslete boek sal plek-plek (van die baie lees!) sommer vanself oopval (oopvou) teen die lig.
Die ek-spreker praat met ‘n jy. Wie is daardie jy? Is dit die geliefde wat aangespreek word? Of dalk ook die vader wat deur De Lange se ryk, geskakeerde oeuvre beweeg, daardie vaderfiguur oor wie hy ambivalent voel?
Ander het die vader vergeet, maar hy nie, skryf hy. En ofskoon hy bely dat hy hom vergewe het vir sy abandonment (versaking), is dit duidelik dat die teken in sy onbewuste een is van totale alleenheid, eensaamheid. Die vader se vertrek deur sy selfdood op 16 Mei 1975 word geaktiveer in die eerste Pa-gedig, wat heet “Pa”. Dit staan opgeteken in Akwarelle van die dors.
Die motto uit Sexton aktiveer die woede en pyn van die ontnugterde spreker (All My Pretty Ones - Poem by Anne Sexton).
Sy gebruik die woord jinx in die eerste strofe van “All my pretty ones” om hierdie houvas te beskryf:
Beide digters se ouers regeer vanuit die graf en in Lacaniaanse terme is die teken in die onbewuste die vader-figuur wat die kind beheer. Die dood behoort tot die dimensie van die Real (die Réel) en dit is vervleg met die Verbeelde (Imaginaire) en Simboliese (Symbolique) dimensies. Soos by Freud se ego, id en superego is hierdie triadiese dimensies saamgesnoer in één. Ellie Ragland skryf insigryk hieroor in Essays on the pleasures of death (1995, 199).
Freudiaanse Besetzung, oftewel investissement/cathexis is by sowel Sexton as by De Lange aanwesig.
So beskou, is die gedig “Vrae” dus meer as ‘n liefdesgedig. Dit is ‘n aanklag en versugting. Die slotstrofe:
Dit is ‘n uitroep na die vader (die nom-du-père), ‘n versugting dat hy moet lees en kennis neem van al die pynlike verse wat die digter al oor hóm, die vader, geskryf het.
"The libidinal qualities", skryf Ragland op bladsy 182," produced by the gaze, the voice, and so on, are repressed as 'objects' that give rise to unary signifiers marked by a primary jouissance - an attachment to reminiscences of oneness. These signifiers bind the outer world to a seemingly 'inner' void in one single stroke. This minimal Borromean structuring of a signifying chain constitutes what we call 'mind' in a series of triadic units. And since one of these units - the real - infers constant loss, which, in turn, produces anxiety, people use language to seek the emotional comfort of closing out the real".
So gelees, is ‘n “konvensionele” liefdesgedig gelaai met sterk en driftige boodskappe van die onbewuste wat vir Lacan soos ‘n taal gestruktureer is en ‘n begeerte is tot die Ander.
Posted by Johann de Lange at 12:35 PM
Labels: ‘n Nota by ‘n Johann de Lange gedig, 2016, Anne Sexton, De Lange-studie, Ellie Ragland, Joan Hambidge