Wanneer leef jy? — alternatief
Die Skool van Athene.
Wanneer leef jy?
May 23, 2016 by Nico de Wet in Ernst Marais
Tyd vlieg. Selfs die Romeine het al die waarheid van hierdie gesegde besef. Vandag loop tyd egter steeds teen dieselfde spoed as wat destyds die geval was. Ja, die wêreld het op ongelooflike wyses sedert die antieke tyd ontwikkel. Danksy tegnologie is die lewensverwagting van die mens vandag hoër as ooit, die kwaliteit van lewe is beter en word die wêreld nie meer so konstant geteister deur oorloë nie. Daarby het tegnologiese ontwikkelings ons in staat gestel om ons werk vinniger, makliker en beter te doen. Tog het hierdie einste tegnologiese wonders daartoe gelei dat die moderne mens voel dat hy vandag "minder" tyd tot sy beskikking het as wat in vorige eeue die geval was.
Die mens het nog nooit meer moontlikhede gehad as wat ons vandag het ten opsigte van beroepskeuses, belangstellings, uitdagings en reisbesbestemmings nie, om maar net 'n paar te noem. Tog voel ons al te dikwels daar is nie genoeg tyd vir alles wat ons wil doen nie en dat tyd al vinniger deur ons vingers glip soos ons ouer word. Waarom is dit en, dalk belangriker, hoe kan ons dit aanspreek?
Die antieke Grieke het tyd op twee wyses gemeet, naamlik met Kronos en Kairos. Kronos is objektief meetbare tyd – daar is 60 sekondes per minuut, 60 minute per uur en 24 uur per dag. Kairos, daarenteen, beteken die beste of mees geleë oomblik. Volgens Daniel Klein in sy boek, Travels with Epicurus (wat ek beslis kan aanbeveel!), kan Kairos ook verstaan word as tyd soos ervaar deur die mens op gegewe oomblikke. So voel tien minute dalk soos 'n ewigheid as jy vir iemand staan en wag wat laat is vir 'n afspraak, en gaan ure soos enkele minute verby wanneer 'n mens heerlik kuier en lag met ou vriende of geliefdes. Dit is daarom Kairos, wat die kwalitatiewe ervaring van tyd behels, wat vir ons sin in die lewe gee.
Dit is teen hierdie agtergrond wat die eeue-oue debat onder die Grieke gevoer is oor wat die grootste deug in die lewe is. Plato, een van die grootste filosowe van alle tye en wat 'n groot invloed op die Christendom gehad het, het gedink die grootste deug is om verby die fisiese behoeftes (en gebreke) van ons liggame te kyk en te strewe na die metafisiese, naamlik die ryk van vorme of idees, waarvan die Goedheid ("the Good") die hoogste ideaal is. Epikurus, daarenteen, het gedereneer dat die grootste deug is om 'n gelukkige lewe te lei, een waarin die mens genot put uit die plesiere wat die lewe bied. Hierdie filosofie laat baie mense dink Epikurisme handel oor fynproewery en hedonisme. In der waarheid is dit eintlik glad nie wat Epikurus in gedagte gehad het nie.
Klein som Epikurus se filosofie op as 'n lewenswyse waar 'n mens opnuut waardering het vir die alledaagse. Die doel hiervan is dus om die lewe in al sy rykheid te ervaar. 'n Mens moet van dag tot dag lewe en nie (te veel) tob oor die toekoms of (te lank) dwaal in die verlede nie. Ons as moderne mense kan waardevolle lesse by hierdie interpretasie van Epikurus leer. Gegewe die "rat race" wat die hedendaagse samelewing kenmerk, is dit al te maklik om konstant oor dinge te bekommer, of om heeltyd doelwitte na te jaag wat nog bereik moet word sonder om dié wat bereik word behoorlik te vier. Inderdaad, met die dat werk vandag meer tyd in ons lewens beslagneem as enige ander aktiwiteit is dit verstaanbaar dat deadlines bykans universeel vir almal geword het.
'n Mens hoef net te kyk na hoe mense byvoorbeeld tydens die 2de eeu n.C. in Rome geleef het. Alberto Angela skryf in A day in the life of ancient Rome dat die gemiddelde mens in antieke Rome nie meer as vyf tot ses ure per dag gewerk het nie. Dit is omdat almal – buiten die superrykes, natuurlik – in die middae die openbare baddens moes besoek, markte toe moes gaan om vars kos te koop en water moes gaan haal by fonteine vir die aand se gebruik. Hierdie lewenstyl het onvermydelik daartoe gelei dat mense meer van dag tot dag gelewe het; elke dag het immers genoeg uitdagings van sy eie ingehou. Tegnologie het ons van hierdie lastighede bevry deur ons lewens makliker te maak en vir ons daardeur meer tyd beskikbaar te stel. Ironies genoeg word hierdie "vrye" tyd vandag grootendeels deur ons werke in beslag geneem. Alhoewel ek nie op die wenslikheid van hierdie feit wil ingaan nie, wil ek fokus op die gevaar wat dit mag inhou met betrekking tot die lei van 'n goeie lewe.
Epikurus. Foto via Wikipedia.
Ingevolge Epikurus se filosie is die grootste deug van die lewe om eenvoudig te lewe en om tyd te spandeer met vriende, sonder vrees, asook in afwesigheid van pyn. Klein, in 'n poging om die relevantheid van hierdie filosofie vir vandag se mens te herontdek, beskryf dit as die alledaagse dinge waarvan die mens die waarde van moet herontdek. Die gevoel van gras onder jou voete terwyl jy in 'n tuin stap. Die smaak van daardie eerste slukkie koffie in die oggend. Die streling van 'n koel briesie oor jou gesig op 'n warm somersdag (Van Coke Kartel vang die waarde hiervan mooi vas in In die agtergrond: "[a]l wat ek nodig het is 'n uitsig / En 'n ligte bries om in af te koel"). Hierdie is eenvoudige voorbeelde, maar wat my besonder getref het toe ek Klein se boek onlangs gelees het, is dat ek hier in die geharwar van die werkende lewe in Johannesburg nie net hierdie dinge meestal heeltemal uit die oog begin verloor het nie, maar ook stelselmatig (en tot my skande) die dinge wat wesenlik is ten einde 'n goeie lewe te lei. Kwaliteittyd met geliefdes en vriende. Stimulerende gesprekke. Tyd met uitdagende literatuur. Werk is in staat om soveel van die waarde van Kairos op te neem dat voor ons ons kom kry, is ons na aan die einde van ons lewe (of het ons selfs al heengegaan) en het die lewe by ons verbygegaan sonder dat ons ooit in die oomblik geleef het. Gegewe ons sterflikheid, handel dit dus vir Epikurus oor om in die nou te leef. Die "mindfulness"-beweging, wat wêreldwyd besig is om geweldig veld te wen, volg 'n soortgelyke benadering, maar dis 'n onderwerp vir 'n ander keer.
Ons is sulke toekomsgebonde wesens. As dit nie deadlines is wat gehaal moet word nie, is dit finansiële beplanning wat gedoen moet word, kruideniersware wat gekoop moet word, afbetalings wat gemaak moet word of bekommernisse oor ons toekoms of lewens wat ons besig hou. In hierdie opsig dink ek ons het baie te leer by Epikurus. Ons lewe net een keer en daarby is ons generasie hoeka daarop uit om soveel moontlik dinge te ervaar voor ons eendag ons oë vir die laaste keer toemaak. Begin daarom om in die oomblik te leef, pas op om (te veel, want beplanning is immers nodig) in die toekoms te lewe, want voor jy jou oë uitvee, is die toekoms op jou en het jy nooit in die nou gelewe nie. Hiermee bedoel ek geensins 'n mens moet nou minder hard begin werk of 'n weersin in deadlines begin kry nie. Allermins, werk is eerbaar en moet goed gedoen word. Die Duitsers het immers 'n gesegde dat wat werd is om gedoen te word, is werd om goed gedoen te word. Die geheim is egter om so te lewe dat Kairos van dag tot dag beleef word en nie gereserveer word vir 'n toekomstige dag wat òf ongesien verby mag gaan òf wat dalk selfs nooit mag aanbreek nie.