Alexander Strachan se nuutste roman sluit aan by die tradisie van plaasroman en speel af op die ou familieplaas, Dwaalpoort - eens 'n saaiplaas, later 'n beesplaas en ten tye van die roman 'n wildplaas, waar met die uitdaging van grondeise te doen gekry word. Hierdie oorgang van die Afrikaner-erfplaas - in die vroeë plaasroman 'n ruimte waar arbeid sentraal staan en verheerlik word (Coetzee 2000:11) - tot 'n vakansieplaas, hou verband met die parodiërende dekonstruksie van ruimte en plaas Dwaalpoort in die kader van die moderne Afrikaanse plaasroman.
Die plaas se naam suggereer verdwaaldheid of isolasie asook die dwalende teenwoordigheid van die dooies. Van den Berg (2010:7) verwys na die "poreuse skeiding" tussen verlede en hede, waardeur 'n magies-realistiese dimensie aan die roman verleen word. Die voorouers wat in die familiekerkhof begrawe is, bly nie rustig daar nie - daarom die vreemde spore agter die melkkamer en skaduwees teen die gangmuur (184).1 In die mistigheid van die kloof loop die "spookbokke" met hulle rooi oë. Die geheimsinnige albino-hartbees, Mhlophe, is gelyktydig werklik in die sin dat hy water drink, maar ook onwerklik in die afbeeldings van die plaasbewoners wat hy voortdurend in die water sien, selfs as hulle op ander plekke is.
Strachan het in die jare tagtig en negentig groot indruk gemaak met sy kortverhaalbundel 'n Wêreld sonder grense (1984) en met twee romans. Die Jakkalsjagter het in 1990 die eerste prys verwerf in De Kat en Antenne se Groot Romanwedstryd en Die Werfbobbejaan het Strachan die W.A. Hofmeyr-prys besorg. Intussen het nog 'n kortverhaalbundel, Agter die suikergordyn (1997) en 'n drama, Kloof (2003) uit sy pen verskyn. Dwaalpoort het in 2011 weer die Hofmeyr-prys ingepalm.
Een van die produksies waaroor dit gegons het op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees van 2000 was Strachan se Hartebees, wat drie jaar later in herskrewe vorm in druk verskyn het onder 'n nuwe titel, Kloof. Dwaalpoort stem, veral ten opsigte van die inhoudsgegewe en karakters, opvallend met hierdie drama ooreen. Die romangebeure oorspan die naweek waartydens regter Jurgens van der Beul 'n trofeedier op Dwaalpoort kom skiet. Ook in Kloof sentreer die handeling rondom 'n jagnaweek op 'n wildplaas. Die kliënt is die regter en trofeejagter, Jurgens. In beide tekste is Jurgens meer as jagter van 'n hartbees, die metafoor van die man as "jagter" van vroue word duidelik met die jong, nuwe eggenoot as die trofee en die seksuele konnotasies geheg aan bokhorings, gewere en die voorbereiding vir die jag in die onderskeie tekste. Jurgens verteenwoordig telkens ook die dekonstruksie van manlike, chauvinistiese mag - Coetser (2003:17) beskryf hoe sy personasie in Kloof verbrokkel en hy in 'n inrigting beland; sy ondergang in Dwaalpoort word in 'n volgende afdeling van hierdie artikel bespreek.
Dwaalpoort bied ook verdere raakpunte met Strachan se vroeër werk. Van den Berg (2010:7) som die mees opsigtelike hiervan op: die dier waarmee die manlike karakter in stryd tree, die jagmotief,die karakter van die oudsoldaat. Daar is egter ook parallelle te vind tussen die disfunksionele huweliksverhouding van regter Jurgens in Dwaalpoort, waarna aanstons verwys word, en die soortgelyke uitbeelding van die huwelik in Strachan se vorige romans. In 'n Wêreld sonder grense, Die jakkalsjagter en Die werfbobbejaan word huwelike gekenmerk deur (onder andere) die beperkende invloed daarvan op die vrou se lewe, die oortreding van die huweliksgrense en die verbrokkeling daarvan .
Bullet in Dwaalpoort is die voortsetting van die swerwer- en jagterfiguur in al Strachan se vorige werke: tuis binne 'n bos- en oorlogomgewing, ingeperk in die burgerlike lewe. Die soldaat in 'n Wêreld sonder grense is opgevolg deur die jakkalsjagter in die gelyknamige roman, die wildvanger in Werfbobbejaan en die oudsoldatefigure in Agter die suikergordyn. Daar is al heelwat geskryf oor Strachan self as rustelose swerwer (Nieuwoudt 1998:8; Gouws 1990:88) en die Afrikaanse literêre kritiek het mettertyd van sy werk begin praat as outobiografies. Van Coller (1999:621) dui aan hoedat uit die saamval van die personasies van die skrywer - met sy plaas-, weermag- en (ongelukkige) liefdesgeskiedenis - en sy hoofkarakters die beeld ontstaan het van 'n Hemingway-agtige figuur. Ook in onderhoude is meegewerk aan hierdie beeld van die macho skrywer, in lewe en ook in die romanwereld (weens die outobiografiese elemente in sy werk) gekoppel met die motiewe van drank, vroue, jag en reise. Soos Lenka in Die Jakkalsjagter stap die viriele loner-figuur, Bullet, Dwaalpoort binne met sy geweer en die raaisels omtrent sy verlede en sy verhoudings met vroue. Hy word geïnterpreteer as die moderne vergestalting van die cowboyfiguur wat Van Coller (1999:629) in Strachan se vorige romans geïdentifiseer het - hy steek sy dop en maak sy "merk" en verdwyn weer (Van den Berg 2010:8).
'n Intertekstuele verband met Strachan se vorige romans wat van direkte belang is vir hierdie studie oor Dwaalpoort, is die gegewe van die gelykstelling van mens en dier. Die verband tussen die Ma-figuur en die teefhond in 'n Wêreld sonder grense, weens beide se inperking en seksuele frustrasie, word voortgesit in Die jakkalsjagter; Van Coller (1994:74) verklaar Magda se vereenselwiging met die jakkalsjagter se whippet-teef met verwysing na hulle gedeelde ervarings van ingeperkte afsondering en aangetrokkenheid tot die jakkalsjagter. Magda skiet die hond dood nadat sy 'n lam gevang het, om te verhoed dat Hendrik sy sadistiese straf - wat sy goed ken - op die dier toepas, en bied haarself aan die jagter as soenoffer en feitlik as plaasvervanger vir die hond (Van Coller 1994:74). Daar vind ook gelykstelling plaas tussen die hond wat gejag word en Lenka se pa, in die gegewe van die seun wat afreken met die pa wanneer hy teen die einde van die roman die hond vind, maar sy pa in sy visier sien voor hy die sneller trek. Ook in Die werfbobbejaan vind vereenselwiging tussen mens en dier plaas: die bobbejaan groei uit tot 'n gestalte wat deur die wildvanger as 'n alter ego ervaar word. Klopper (1996:26) redeneer dat die versmelting van die twee karakters voltrek word in die finale konfrontasie met die gejagte bobbejaan, wat terselfdertyd vir die wildvanger 'n situasie van selfherkenning en -konfrontasie behels. Hoe die verbondenheid tussen mens en dier in Dwaalpoort manifesteer, word in die volgende afdelings van die artikel ondersoek.
In Dwaalpoort word die tradisionele siening in die Afrikaanse plaasroman op talle wyses ondermynend herskryf. Eerstens kom die kwessie van erfopvolging - die plaas is onvervreembare ruimte, verlengstuk van die blanke gesin- en volkstruktuur (Van Coller 1995:25) - onder skoot. By gebrek aan 'n manlike erfgenaam word die plaas die eiendom van die dogter, Rentia, wat haar man daarvan weerhou om volledige eienaarskap op te eis. Visagie (2010) sien in die naam van hierdie skoonseun, Henning, 'n ironiese verwysing na die plaaserfgenaam in Laat vrugte wat, anders as Henning in Dwaalpoort, wel daarin slaag om 'n seun te verwek en sodoende te verseker dat die plaas in familiebesit bly.2 In Strachan se roman gaan dit oor die oordrag van eienaarskap, die "klaarmaak van 'n bestel" (Brummer 2010:10). Rentia teken 'n deel van die titelaktes af aan die werkers en verduidelik per geleentheid: "Dwaalpoort het meer as een geskiedenis. Dit begin bo in die grotte (en die San-tekeninge) en strek deur Dwaalspruit tot by Mine Own" (225). Die boodskap van die alternatiewe beskouing van grondregte kring uit tot naby die einde van die roman, waar die trofeebok wat die eersugtige jagter begeer, deur Mine Own se mense aan die voorvaders geoffer word (291). In die gees van die parodiëring van die konvensies van die vroeë plaasroman, waar swart arbeid verswyg of op die agtergrond geplaas is (Wasserman 2000:32), word eksklusiewe blanke besitreg hier in dispuut geplaas.
Die dekonstruksie van die tipiese kenmerke van die ou plaasroman gaan voort. Jurgens tref met sy aankoms op die werf bewyse aan van 'n verwaarloosde boerdery: 'n gebarste sementdam, 'n klaende windpomp met geknakte lemme en vasgeroeste ratte. Onder die bloekoms lê die bewys dat boerdery-aktiwiteite gestaak is: stukke geroeste yster, "ou implemente wat hierheen getrek is om hul laaste staan te kry: ploeë, êe, hooiharke, skoffels en 'n planter" (18). Van die plaas as die boer se "koninkryk", soos dit uitgebeeld is in die prototipe van die plaasroman (Lubbe & Wiehahn 2000:156), bly in Dwaalpoort weinig oor.
Die bydrae wat Dwaalpoort tot die genre van die plaasroman lewer, strek veel verder as die postmodernistiese wyse waarop in gesprek getree word met die tradisie van die plaasroman. Myns insiens lê die krag van hierdie roman in die verdeling van stemme tussen mens en dier. Daar word beurtelings vanuit die perspektief van ses verskillende karakters vertel.3 Die vyf mensestemme wat "van agter die plaas se donker hek" (vergelyk die omslag) vertel, is Rentia, Henning, Bullet (oudsoldaat, nou jaggids), en die besoekers wat opdaag om 'n hartbees te skiet: Jurgens van der Beul en sy vrou, Anne. Die sesde karakter is die leier van die trop wit hartbeeste, die mitiese Mhlophe (wat "wit" in Zoeloe beteken). Mhlophe waak sedert die vroegste tye reeds oor Dwaal-poort en dit word gou duidelik dat hy die oergees van die natuur verteenwoordig, terwyl die menslike bewoners van die plaas aan sy mag uitgelewer is. Dis Mhlophe wat die eerste en laaste woord in die roman voer, 'n gesaghebbende toevoeging tot die stemme wat tussenin praat.4
'n Wenk vir die ontsluiting van Strachan se roman word as teksaanhaling voorin die roman gegee: "'Ons het nie ons eie stemme nie,' het Rentia gesê. 'Dit is Dwaalpoort wat deur ons almal praat.'" Swyende teenwoordighede op die plaas word dus prominent in 'n diskoers wat die hooftema van die roman, dié van mens-natuur-relasies, uitbou en ontwikkel. Deur wisselende perspektiewe word vorm gegee aan gedagtes rondom mens en dier se bewuste saamleef binne die gedeelde natuurlike omgewing wat agter die plaashek lê.
In Dwaalpoort is veel meer in terme van die mens-natuurverhouding te vind as 'n ekologiese sensitiwiteit en 'n agting vir dierelewens, waarna resensente verwys (Brümmer 2010:10; Visagie 2010; Viljoen 2010:11). Wanneer Jurgens van der Beul Dwaalpoort nader vir sy jagekspedisie, merk hy die hoë kop op die plaas wat sy blik "aanhoudend bly trek". Dit fassineer hom, die dieptes en die skaduwees daarvan, die "onmeetbaarheid daarvan wat geen foto op die brosjure sou kon vasvang nie" (15). Die "houvas" wat hierdie natuurbaken vanuit die staanspoor op die naderende mens se aandag het, inisieer 'n vorm van kommunikasie waarby verskillende karakters in die roman op uiteenlopende wyses betrokke raak. Natuur word gespreksgenoot en die aard, moontlikhede en beperkings van hierdie "gesprek" is 'n fassinerende gegewe in Dwaalpoort.
Deur die integrasie van elemente van Craig Childs se ekologiese diskoers in hierdie roman slaag Strachan daarin om die genre van die plaasroman op boeiende wyse te verryk. In die volgende afdelings word aandag geskenk aan die manifestering van die "gesprek" tussen bewoners van die kloof en dié van die werf op Dwaalpoort. In afdeling 4, wat op die gespreksrol van die menslike karakters fokus, sal die relevansie van die beginsels van ekologiese diskoers vir hierdie roman blyk.
Van bo uit die kloof sien Mhlophe generasies en oorloë kom en gaan. Hy let op die mense se verdwyning en herverskyning, hy ken hulle "manier van loop [...] en die klank van hulle stemme" (12), hy "ruik" hulle angs voor die oorlog en peil hulle motiewe wanneer hulle ná die oorlog "kom om terug te vat" (12). Die mens is 'n permanente deel van sy bewussyn:
Niemand kon sy oë ontsnap nie, maak nie saak waar hulle was nie. Hy hoef maar net af te kyk voor hom in die water. Hy kon die werfmense se afbeeldings deurentyd voor hom in die oog sien. [...] En hy kon ook ánder mense in die poel sien. Die mense wat lank terug hier gewoon het. In die tyd voor daar opstalle gebou is. Eers die jagters met die gifpyle - die brandwonde wat moeilik herstel het. Toe die ander jagters - dié wat met die spiese gekom het, wat die breë lemwonde gegee het... En nou die soveelste groep jagters met gewere. (10-11)
Terwyl 'n konfrontasie metjagters uit die waarnemingshoek van die hartbeesbul weergegee word, word die mens se rol ten opsigte van beheer en vernuf gerelativeer. Daar is sewe ruiters wat hom probeer afkeer van die kloof waar hy veilig is. Maar die bok kan daglank hardloop en hulle ontduik op die wye vlakte, "(D)it was sý terrein; hy het dit geken." (10) Wanneer hy omdraai en die jagters trompop nader, kan hy die vrees in hul oë sien voordat hy deurbreek deur die linie perde en gewere. Die uitkoms bly voorlopig onbesleg: "Die gewere se lope het grond toe gehang; hulle sou hom nie verder agtervolg nie" (10).
Vanuit die oogpunt van die dier word, naas die bewustheid van konflik, ook 'n vorm van erkenning tussen mens en dier gesuggereer: "Hy het almal op die werf by die naam geken" (10), en: "Saans het hy met die draai van die wind sy naam om hul vure gehoor" (11).
Oor 'n paar dae sou die wind die reuk van die roet wegwaai en soggens sou hy afkyk op die swartgebrande murasies.[...] Ná baie buie reën sou die as geleidelik verdwyn en die landskap sou weer anders begin lyk. [...] Die bome sou heel word en die groen grasspriete wat uitgeloop het, sou dit laat lyk asof dit nooit gebrand het nie. (317)
Rentia erf by haar pa 'n plaas en 'n stelsel waar slegs die mens se stem tel. Ludwig is patriarg wat sy heerskappy op die plaas roekeloos uitbou deur nuwe boerderymetodes, onder sy oog word "drie geslagte se doringdraad opgerol en in die erosieslote gegooi" om dit met wildheinings te vervang (43). Jakkalse is vroeër op groot skaal uitgeroei om die skaaptrop konstant te hou (197); Mafika trek sy skouers op oor reuse stukke "haaiveld" op sy plaas, afgebrande en uitgeputte grond waar vroeër gesaai is en nou nie eers meer 'n insek op leef nie (201, 235). Die baas van Dwaalpoort word uiteindelik op sy eie werf aangeval en vermorsel deur Mhlophe, "onttroon" tot 'n vormlose hoop langs die stoeptrappie. Brümmer (2010:10) wil hierin iets van afrekening lees, sy bestempel Mhlophe as "hoeder van reg en geregtigheid".
As dogter van die wildboer weet Rentia dat van haar verwag word om by die wildvangs betrokke te wees, om "van voor af (te) moet lei" en te deel in die stelsel van patriargale beheer (121). Sy voel egter ongemaklik in hierdie situasie. Haar gemoed is onrustig sedert "die tyd van die wildtrokke" (44), toe sy snags rondgerol het met die hamerslae van die werkers wat wildheining span in haar kop. Sy neem die koms van vragte wild op die plaas waar met meelewing teenoor die diere wat met "hul hoewe op die vreemde grond land" (44) en kan snags nie van dié beeld ontkom nie, "orals op my lyf was bokhoewe" (44). Sy ervaar duidelike afkeer wanneer sy die gebeure in die vanghok waarneem: "Iewers het ek die dowwe geluid gehoor van 'n bok wat in 'n boom vashardloop. [...] die lyf het lusteloos op die grond gelê. Hy het nog effens geskop, 'n laaste natrek. [...] Oral in die vangnet het bokke gehang, geskop, probeer loskom. Soos trosse druiwe [...] (45-46). Te midde van die chaos van "oopgerekte oë, flitsende horings en slym wat by die bekke uitspat" doen die teen-natuurlikheid van die mens se inbreuk op die natuur op surrealistiese wyse by haar aan: "Voor my oë het ek gesien hoe die geknakte grasspriete weer regop kom; die struike se blare het stadig oopgevou" (47).
Reeds in Mafika se tyd bestaan daar by Rentia 'n fyn ingesteldheid om die natuur te "lees". Waar haar pa in die skuur werk, kom sy hom waarsku dat die weer besig is om te verander en hoewel hy die waarskuwing wil ignoreer, omdat hy geen reënwolke sien nie, dring sy aan: "Die weer steek op, Pa." (58). Sy leef "in lyn met Dwaalpoort se ritme" (169); sy verraai fyn aanvoeling van die veranderings in die weerpatrone wat aan die plaas sy "eie pas" gee: die mis wat helder oordag toeval en die kiesa-reën wat onverwags snags uitsak.
Die naweek van die hartbeesjag is sy die enigste een wat van die nagtelike beweging van 'n wilde dier digby die werf bewus is en die twee rooi oë op die rand van die braaivuur se gloed in die nag gewaar (149). Sy demonstreer die ingesteldheid om "aktief" te luister deur die volgende oggend doelbewus hierdie "boodskap" uit die natuur op te volg. Sy gaan soek rond tussen die graspolle op die rand van die werf, "[...] ek (het) die graspalms versigtig uitmekaar gestoot en afgebuig tot bokant die grassade. Ek kon die winter in die droë stuifmeel ruik" (164). Hier "lees" Rentia die natuur met haar vingers, oë en neus.
Langs die bokspoor wat Rentia tussen die graspolle vind, lê die kaalvoet-mensespoor van Henriette. Sy is die grootouer wat tydens die Anglo-Boereoorlog in 'n konsentrasiekamp swanger word by 'n Engelse offisier en daarom ná die oorlog deur haar familie verwerp word, maar sweer om Dwaalpoort ná haar dood te kom besoek (53). Rentia is nie net met hierdie grootouma verbind by wyse van die neerskryf van die lewensverhaal wat sy uit die inskrywings in die ou dagboek vind nie. Veel van Henriette se waagmoed om buite die streng kultureel-ideologiese raamwerk van haar tyd te tree en haar in 'n verhouding met 'n kakie-offisier te begeef, is terug te vind in die wyse waarop Rentia ook drie geslagte later buite die sisteem van oorgeërfde patriargale seggenskap beweeg.
Uit Henriette se dagboekinskrywings ontdek Rentia haar grootjie se geesteskontak met die wit bokke van die kloof, van wie die meisie in die konsentrasiekamp droom (228). Die twee vroue deel, in verskillende generasies, 'n intuïtiewe ontsag vir die bokke se houplek en weet dat die kloof nie 'n plek is waarheen 'n mens sommer self gaan nie, "as die dag reg is, sal die kloof jou self roep" (54). Ná Henriette se terugkeer na die plaas kan sy voel dat die kloof haar sedert vroeg die oggend al "deur die venster trek" en dat sy dié "afspraak" nie kan uitstel nie (245). Die bok wat sy by die oog in die kloof ontmoet, staan so stil dat sy sy flank kan streel. In die laaste dae voor haar kind se geboorte waak die bok snags onder haar slaapkamervenster, sodat dit vir Henriette die gewaarwording skep dat sy onder sy beskerming leef (267, 268). Generasies later is dit net Rentia wat die vrouespoor in die sandgrond van die kloof kan sien, tot die verwondering van Bullet wat ook die kloof "toe-oë geken het" (195).
Bullet is die voortsetting van die terugkerende jagtersfiguur in Alexander Strachan se oeuvre: daar is weer die militêre agtergrond, die hegte band met sy jaghonde, die nomadiese lewenswyse wat hom laat verdwyn so maklik as wat hy op die plaas aankom. Hy lei die hartbeesjag waarvoor Jurgens van der Beul gekom het, maar daar hang geheime rondom die besonderhede van sy belang by die jagbedryf en sy lewensreg op Dwaalpoort (176). Hy mag Rentia se halfbroer wees; ná Mafika se dood herken sy by Bullet iets bekends in "die staan van sy lyf' (163) en hoewel hy met alles sy sin by Mafika kon kry, was daar een besliste reël: " [...] jy lê nie soveel as 'n vinger op Rentia nie" (59).
Bullet ken die hoekies en klowe van die plaas, maar deel nie Rentia se gefokusde aandag aan die stem van die natuur nie. Hoewel die plaasstilte vir hom nie leeg is nie - dis 'n stilte "waarin daar allerhande donnerse geluide was"- is hy hoofsaaklik ingestel op die naggeluide van die werf en die krale: dié van perde, honde en kalwers (196). Hy funksioneer vanuit die denkraamwerk van die jagter: die oggend nadat Mhlophe sy "boodskap" kom uittrap het op die werf, let hy eerder op die "taal" waarmee sy jaghonde reageer op die tekens van die hartbees (196). Hy verraai 'n beperkter begrip vir wat op kommunikasievlak tussen mens en natuur moontlik is, daarom vind hy Rentia se band met die wit hartbeeste onverstaanbaar - "'n Bok is 'n bok, Rentia" (144) - en por hy haar om die kloof vir jag oop te stel (143).
Die band met sy honde skep wel vir hom die "oor" waardeur grepe van die stem van die natuur hom bereik, in 'n nagtoneel waartydens hy homself in 'n totaal ander rol begeef as dié van jagter. Bullet definieer homself baie duidelik in die rol van jagter aan ander; uit gesprekke om die braaivuur blyk sy gemak binne die j agterskultuur. Buiten sy fyn kennis van die spesifieke maniere van doen op spesifieke terreine en met spesifieke wapens, openbaar hy groot presiesheid ten opsigte van besluitneming en beheer tydens 'n jagtog (146-147). Teen hierdie agtergrond is dit betekenisvol dat hy in die nag van die spookhond buite die raamwerk tree van die magsposisie van die jagter wat beheer en seggenskap uitoefen, toe hy hom laat lei deur die spookwese van die hond wat hy vroeër op jagtogte geneem het.
Wanneer Bullet wakker word met die hond by hom en saam uitgaan, fluit hy om die hond onder sy beheer te bring, maar die dier is reeds vooruit. Jagter en besluitnemer neem die rol in van volger op wie plek-plek gewag moet word (74-75). Bullet ken die kloof beter as enigiemand anders - dis hy wat vir Rentia die klimpad na die plato gewys het - maar in 'n nuwe, onseker rol moet hy sy pad agter die hond aan "voel" en val-val voortbeur, wetende dat die hond "iewers voor my was" (75).
In die magiese situasie saam met die gestorwe hond beweeg Bullet buite die sisteemorde van die jagter wat die jag bepaal. Die "stem" wat groei tot gesaghebbende klank is dié van die dier wat met wilde woede in sirkels oor die gras seil en dan gaan staan, kop gelig, om 'n aanklag voort te bring: "Die geluid het [...] mettertyd harder geword. Diep uit sy pens uit. 'n Aanklag teen my wat hom in die stadshuis toegesluit het. 'n Klag teen die plaveistene waarop hy moes k*k. [...] Sy stem het oor die vlakte gedra" (76). Dat daar méér te lees is in die hond se oë, kan Bullet aanvoel, asook die dringendheid van die boodskap wat hom ontwyk: "Wat [.] wou hy vir my sê? Was hy die moer in oor iets waarvan ek nie geweet het nie?" (197)
Dit is gestroop van die intensies van inpalming en besit, ontdaan van enige jagtersmotiewe en -beskouing, dat Bullet die "gesprek" wat die hond met sy oë voortsit, probeer ontrafel om te begryp wat die hond wil hê hy moet doen. Hy gee intens aandag: "Daar was iets in die hond se oë wat ek nie kon kop nie. Hulle het dan bly wink vir my. Moes ek verder op die vlakte agter hom aanloop?" (197) Op die plek waarheen die hond hom lei, bereik inligting uit die natuur sy oë en sy geheue. Hy sien dat die erosiesloot op die plato 'n lang, donker streep oor die vlakte maak, "soos 'n krater". Hy onthou episodes waar diere sonder skroom en aansien van hulle natuur die mens se kortsigtige doel moes dien, byvoorbeeld toe jong jakkalsies op die werf aangehou is en op 'n streepsak moes slaap, sodat die sak met die jakkalsreuk agter 'n perd aangesleep kon word om die honde die jakkalsspoor te leer (197).
Geen "afronding" van hierdie dier-mens-gesprek vind plaas nie en Bullet vertrek so onverwags as wat hy gearriveer het, maar in die nag wat die spookstem van sy hond hom uit sy rol as jagter gelok het, is op 'n dieper vlak kontak gemaak met die natuur. Buite-om die denkpatrone van die geharde jagter het iets tot stand gekom van ekologiese diskoers in die aarselende besinning oor wat die dier vir die mens te sê het, want "in die maanlig kon ek wragtag iets in sy oë sien" (76).
Jurgens jag met die doel om besit te proklameer en sy mag te bevestig. Die verband wat vir hom bestaan tussen trofees en vroue spreek uit die naakportret van sy vrou wat in sy trofeekamer hang, en uit dubbelsinnige opmerkings soos: "Jou mooiste trofee pluk jy in die fleur van sy lewe... van elke spesie 'n volmaakte eksemplaar" (90). Vir Anne is die seksuele ondertone in Jurgens se "inoefening" vir die jag duidelik: die balansering van die geweerkolf tussen sy bene, die skoonmaak van die geweerloop met die punt van die stok wat "tussen sy vingers by die donker gat inglip" (89), die gesprek oor "slotaksies, pompaksies, hefboomaksies [...]" en oor "penetrasie... van voor af of skuins van agter af in jou teiken in" (89). Daarom gebruik sy die woord "wanking" vir die prosesse waarmee hy hom instel vir die jagveld.
Jurgens hou seggenskap oor die lewens van die diere waarvan die koppe sy trofeekamer vul en oor dié van mense oor wie hy uitspraak in die hof gee: "Ek besluit oor mense se lewens" (94). Magsbeheptheid kenmerk sy verhoudings met vroue: hulle word toegesluit, gedreig, geteister, blou kolle toegedien (88, 94, 158); hy druk selfs die oop lem van sy jagtersmes teen Anne se lyf as "demonstrasie" van hoe 'n trofee ge-"cape" word (91). Sy magsperversie spreek duidelik uit die boeke in sy studeerkamer waarin Anne makabere inligting oor galg-teregstellings vind (91, 92, 94).
Aan die einde van die roman verloor hy beheer wanneer sy vrou 'n ander man "ten prooi val" en hy dophou hoe Anne gewillig meedoen aan die liefdespel met Henning (301-304). Wanneer hy sy rug op die toneel draai, in 'n gebaar van die prysgawe van die vrou wat sy spog-"trofee" was, is dit met emosionele "verwildering" (304). Dan volg 'n opeenvolging van gebeure wat onwerklik voordoen, asof hy "op 'n afstand na alles gekyk het" (307).
Die rook van 'n veldbrand wat die landskap begin toemaak, vorm die donker agtergrond vir die laaste gebeure in die roman waarin 'n sterk magiese element teenwoordig is. Jurgens kies die voetpad, verby diep erosieslote, na die dooieveld op die ouland, terwyl hy in die "vaagheid van die landskap" moeite het om koers te hou (308). Dan vind 'n magies-realistiese transformasie plaas: geklee in Mafika se hoed en jas, wat Jurgens dié oggend agter die studeerkamerdeur gekry het, en met Dwaalpoort se jaghonde wat hom volg soos hul eienaar, word hy Mafika. Hy word grondeienaar, op pad na die "haaiveld" - plek wat hom aankla van 'n gebrek aan sensitiwiteit teenoor die natuurlike omgewing - om die leierbok van die wit hartbeeste in te wag. In die geveg wat volg, verset hy hom nie teen Mhlophe nie, maar laat toe dat die bok sy "taak" kan "afhandel" (312) ten opsigte van wat reggestel moet word om onreg uit die weg te ruim en die pendulum van beheer te laat terugswaai.
Die vervloeiing van personasies, soos ook hier waar Jurgens die identiteit van Mafika oorneem, is 'n belangrike motief in Strachan se werk. In Die jakkalsjagter oorvleuel die storie van die sg."man", die jakkalsjagter wat die rondloperhond moet uitroei, in so 'n mate met dié van Lenka en die herskepping van sy jeug dat die twee karakters gelees kan word as fasette van dieselfde persoon: Lenka word die jakkalsjagter. Net so vind in Die werfbobbejaan 'n oormekaarskuif van karakters plaas in die wyse waarop Lenka hom in talle gedaantes aan Khera "openbaar": as wildvanger, jong musikant, selfs as werfbobbejaan. Van Coller (1999:628) verwys na al die inkarnasies of "vermommings" van Lenka (die jagter, soldaat, skrywer én die bobbejaan) wat oorvleuel en gelyktydig sterf.
In die ontmoeting met Mhlophe staan Jurgens buite sy rol as regter en jagter. Hy ontruim enige kulturele magsposisie as besluitnemer oor die lot en lewens van mens en dier en aanvaar dat vergelding uitgeroep word deur die groter mag van die natuur. In die laaste paragrawe wat deur hom gefokaliseer word, kom 'n merkwaardige vorm van "gesprek" tot stand tussen mens en dier. Dit ontstaan uit die ontginning van parallelle tussen hierdie ontmoeting met die hartbees en 'n vroeëre jagtog op 'n koedoekoei, met 'n duidelike toespeling op die wyse waarop die rolle van mens en dier omgeruil word. Iets van die stryd van die dier kom binne die belewingsveld van die mens in hierdie swyende kommunikasie deur die ruil van ervarings tussen mens en dier.
Die roman onthul by albei die jagterfigure iets van die bereiking van 'n dieper vorm van respek en gemeenskap met ander spesies, wat die doelwit van ekologiese diskoers is. Dit beklemtoon ook in die slotdele 'n gewysigde perspektief by die mens omtrent 'n verwantskap, selfs 'n gelykheid, tussen jagter en dier.
Die motto van die roman vind uiteindelik betekenis in die gegewe dat die menskarakters (vrywillig of byna teen hul sin) gedwing word om te luister na die stem van die natuur. Deurdat Mhlope letterlik en figuurlik die eerste én die laaste woord in die roman "gespreek" kry, word ook die leser gedwing om ag te slaan op dié natuurstem. Uiteindelik word die verskillende mensestemme deur die stem van die natuur verdring en byna heeltemal stilgemaak, soos Rentia dit verwoord in die sinne wat die roman se motto word: "Ons het nie ons eie stemme nie [... ] Dis Dwaalpoort wat deur ons almal praat."
In die herkenning van "gespreksgenote" oor die grense tussen spesies heen word universele kwessies, soos die dierlikheid van die mens en die menslikheid van die dier, tematies betrek. Hierdie kwessies word deur 'n bedrewe skrywer geplaas binne die aktuele konteks van vraagstukke soos gekommersialiseerde jagtogte, grondhervorming en die vernietiging van 'n ouer bestel. Dwaalpoort bring op unieke wyse verruiming in die genre van die plaasroman.
Haar navorsing fokus op die eietydse Afrikaanse prosa en die literêre vergestalting van die verskillende wyses waarop die mens se lewe en identiteit beïnvloed word deur die natuur en verskeie aspekte van die natuurlike omgewing. Sy ondersoek die wye spektrum van menslike reaksies op die natuur, die talle vlakke en maniere waarop die mens met die natuur in interaksie tree en betekenis daaraan gee, soos uitgebeeld in resente Afrikaanse narratiewe. Hierdie navorsing vind plaas binne die groter konteks van die literêre belangstelling in identiteitskwessies in Suid-Afrika en wêreldwyd. Haar navorsingsresultate word gepubliseer in verskeie akademiese vaktydskrifte en sy het reeds referate gelewer by nasionale sowel as internasionale konferensies plaaslik en in die buiteland.