In 1854 is die eerste parlementêre verkiesing in die Kaapkolonie gehou volgens 'n stemregstelsel wat as die liberaalste in die Britse Ryk van daardie tyd beskou kan word.1 De Zuid-Afrikaan, een van die oudste Nederlandstalige koerante in Suid-Afrika,2 het hom feitlik vanaf sy oprigting in 1830 beywer vir die instelling van 'n wetgewende liggaam waarvan die lede deur die inwoners van die kolonie verkies word.3 Watter inwoners moes volgens die koerant die kiesers wees wat die lede van hierdie parlement aanwys? Wat was De Zuid-Afrikaan se standpunt ten opsigte van stemreg vir inwoners wat hoofsaaklik van slawe- en Khoikhoi-afkomswas? Dit is die vrae wat hierdie artikel probeer beantwoord. In verskillende geskiedwerke word die ontwikkelinge wat gelei het tot die instelling van die Grondwet van 1853 behandel en ook na uitsprake van De Zuid-Afrikaan verwys. Daar is egter nog geen studie gedoen wat in besonder aandag gee aan die standpunt van hierdie koerant oor stemreg vir die koloniale parlement nie.
Benewens die talle advertensies en die hoofartikels, wat dikwels 'n hele paar kolomme en soms byna 'n bladsy beslaan het, het daar nuusberigte, verslae van korrespondente uit verskillende distrikte en lesersbriewe in die koerant verskyn. Daar is in verskeie uitgawes verklaar dat die briewe en die bydraes van korrespondente nie noodwendig die standpunt van De Zuid-Afrikaan weergee nie.17 Daarom word hier net die redaksionele artikels in beskouing geneem.
Gedurende die bewind van die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie het die vryburgers of koloniste baie min inspraak in die bestuur van die kolonie gehad. Enkele burgers is benoem op die Raad van Justisie, die hoogste geregshof, en die inwoners is ook op plaaslike vlak by die regspleging betrek.43 Nadat die Kaap in 1806 'n Britse kolonie geword het, was daar aanvanklik 'n outokratiese bestuurstelsel waar die goewerneur feitlik alleen gesag gevoer het.44 In 1825 is 'n adviesraad vir die goewerneur aangestel, wat egter slegs uit amptenare bestaan het. Vanaf 1826 het verskillende groepe koloniste petisies aan die Britse regering gestuur waarin aangedring is op die die totstandkoming van 'n wetgewende liggaam, wat deur inwoners van die kolonie verkies moes word.45 In 1834 is 'n Wetgewende Raad ingestel, waarop daar naas amptenare ook enkele koloniste wat deur die goewerneur aangestel is, gedien het. Die agitasie vir 'n verkose liggaam het egter voortgeduur.46 Een van die vernaamste redes waarom die Britse regering aanvanklik nie selfbestuur aan die kolonie wou toestaan nie, was dat die inwoners van die kolonie in verskillende groepe en klasse verdeel was en dat die totstandkoming van 'n wetgewende liggaam daartoe kon lei dat een groep, met name die blanke koloniste, mag oor die ander groepe sou verkry. John Fairbairn, redakteur van die South African Commercial Advertiser, wat aanvanklik ten gunste van selfbestuur was, het hom, saam met sy skoonvader, John Philip van die Londense Sendinggenootskap, in 1832 teen selfbestuur uitgespreek omdat dit, volgens hulle, nie in belang van die gekleurde bevolking sou wees nie.47 Die sendelinge en ander lede van die humanitêre groep in die Kaapkolonie het egter in die volgende dekade hul invloed in Britse regeringskringe verloor, en Britse politieke leiers sowel as koloniale amptenare het begin besef dat hulle die ondersteuning van die inwoners nodig gehad het om die kolonie doeltreffend te bestuur.48
Die Grondwet het, met enkele wysigings, tot 1910 van krag gebly. Die Kaapse koloniale parlement het bestaan uit 'n Wetgewende Vergadering en 'n hoërhuis, wat ook die naam Wetgewende Raad gekry het maar nou 'n verkose liggaam was. Die stemregvereistes vir die aanwysing van lede van die parlement wat uiteindelik aanvaar is, is dat elke meerderjarige manlike Britse onderdaan wat nie aan bepaalde misdade skuldig bevind is nie, vir stemreg kwalifiseer as hy vir twaalf maande of langer 'n eiendom ter waarde van ten minste £25 bewoon het of anders 'n loon van ten minste £50 per jaar verdien.59
Die historikus TimothyKeegan is van mening dat die Grondwet van 1853 nie as 'n triomf vir demokrasie beskou moet word nie, aangesien dit die wetgewende mag hoofsaaklik in die hande van die besittersklas geplaas het.81 Daar was in daardie tyd egter feitlik nêrens ter wêreld 'n land met 'n meer demokratiese regeringstelsel nie.82 Die Kaapkolonie se Grondwet was nie net meer liberaal as dié van ander Britse kolonies nie, maar, soos Keegan self opmerk, meer liberaal as dié van Brittanje self.83 In die Westerse wêreld was stemreg wat gekwalifiseer is deur eiendoms-, belastings- en opvoedingsbepalings teen 1850 'n algemene verskynsel.84 In daardie periode was daar geen invloedryke persone of groepe in die Kaapkolonie en Groot-Brittanje wat hulle vir 'n stemregstelsel beywer het wat vandag oor die algemeen as demokraties beskou word nie, en om te verklaar dat De Zuid-Afrikaan en die Kaapse koloniste van 1850 nie werklik 'n demokratiese stelsel voorgestaan het nie, is om hulle vanuit 'n 21ste-eeuse perspektief te beoordeel.
Dit is ironies dat De Zuid-Afrikaan aanvanklik veral sterk standpunt ingeneem het teen die beskouinge en optrede van Philip, wat soms as die vader van liberalisme in Suid-Afrika bestempel word. 85 Philip en die filantropiese beweging verteenwoordig egter 'n humanitarisme wat as 'n besondere vorm van liberalisme bekou kan word.86 Daar was, soos in die vorige afdeling vermeld, teen 1850 nog steeds sendelinge wat teen die voorgestelde Grondwet gekant was omdat dit daartoe kon lei dat die bruin mense deur die blanke inwoners van die kolonie onderdruk word. Met die verswakking van die sendelinge se invloed op die Britse regering het hierdie beskouing nie meer veel steun in invloedryke kringe in Brittanje en in die Kaapkolonie gevind nie. 'n Standpunt ten gunste van 'n Grondwet met 'n wetgewende liggaam waarvoor ook 'n gedeelte van die bruin mense, wat oor die algemeen die laer klas van die bevolking uitgemaak het, stemreg sou hê, was, gesien teen die agtergrond van parlementêre stelsels in die Westerse wêreld in daardie jare, beslis liberaal.
Die artikels in De Zuid-Afrikaan in die jare voor 1853 verteenwoordig 'n beskouing oor stemreg wat in skrille kontras gestaan het met die Grondwet van die Zuid-Afrikaansche Republiek, aanvaar in 1858, wat onder meer lui: "[h]et volk wil geene gelijkstelling van gekleurden met blanke ingezetenen toestaan, noch in Kerk noch in Staat".87 De Zuid-Afrikaan se standpunt kan seker nie sonder meer as 'n vertolking van die Nederlandstalige koloniste se beskouings aanvaar word nie, maar aan die ander kant sou 'n standpunt wat heeltemal ingedruis het teen die opvattinge van sy lesers sekerlik heftige reaksie uitgelok het. Soos die politieke wetenskaplike A. du Toit aantoon, is die lae stemregkwalifikasies deur Nederlandstalige inwoners op openbare vergaderings in Kaapstad en op die platteland gesteun.88 Vir die volgende eeu was daar geen belangrike Nederlands-of Afrikaanstalige koerant in Suid-Afrika wat 'n meer liberale beskouing oor stemreg as De Zuid-Afrikaan gehuldig het nie. Dit is trouens feitlik ondenkbaar dat 'n Afrikaanse koerant met 'n groot blanke leserstal in die 1950's 'n soortgelyke standpunt sou kon inneem. Die Nasionale Party, wat toe in Suid-Afrika aan bewind was, het 'n feitlik teenoorgestelde standpunt oor ras en stemreg gehuldig. Teen daardie tyd was dit nog steeds net in die Kaapprovinsie (dit wil sê die vroeëre Kaapkolonie) dat bruin mense stemreg vir die parlement gehad het, en die regerende party het in 1956 die Grondwet gewysig om hierdie stemreg van hulle weg te neem. Aanvanklik is bruin kiesers op 'n aparte kieserslys geplaas en in 1968 is hul reg om verteenwoordigers in die parlement te verkies heeltemal beëindig.
Die faktore wat tot 'n verandering in houding teenoor die bruin mense onder die blanke inwoners van Suid-Afrika, en ook in die Kaapprovinsie, gelei het, is reeds deur baie wetenskaplikes ondersoek. 'n Voor die hand liggende faktor was die vrees van Afrikaners, en die meeste ander blankes, vir oorheersing deur die swart en bruin inwoners van die land. Soos in die vorige afdeling aangetoon, was daar reeds teen 1850 koloniste wat besef het dat verlening van stemreg aan bruin mense tot so 'n moontlikheid kan lei. De Zuid-Afrikaan het toe die standpunt gehuldig dat die stemgeregtigde bruin mense vir baie lank 'n betreklike klein minderheid onder die totale aantal stemgeregtigdes sou bly, en dit was inderdaad die geval vir die hele bestaans duur van die Kaapse parlement (1854 tot 1910).89 Uit 'n hoofartikel van De Zuid-Afrikaan van Oktober 1848 blyk wel 'n besef dat die aantal blanke koloniste 'n minderheid in die Kaapkolonie was en dat immigrasie uit Europa kon dien om "de gaping aantevullen tusschen de blanke en gekleurde bevolking der Kolonie".90 Dit is egter nie 'n saak waaraan in hierdie jare baie aandag gegee is nie. Soos ook uit die vorige afdeling blyk, het De Zuid-Afrikaan die standpunt gehuldig dat beskawingsverskille tussen die blanke en die bruin inwoners geleidelik sou verdwyn en dat die getals verhouding tussen die verskillende bevolkingsgroepe dan nie meer van belang sou wees nie. Die moontlikheid dat die grense van die kolonie verskuif word om Bantusprekende groepe in te sluit, is wel voorsien, maar het nie veel aandag in die koerant se besprekingsartikels gekry nie. Soos hierbo aangedui, was die blad van mening dat ook hierdie groepe geleidelik tot die beskawingsvlak van die inwoners van Europese oorsprong gebring sou kon word. Dit blyk tans, 160 jaar later, dat die beskawingsverskille beslis nog nie heeltemal verdwyn het nie. Die konsep van 'n verskil tussen beskaaf en onbeskaaf, wat deur De Zuid-Afrikaan duidelik in noue verband gesien is met die verskil tussen Westers en nie-Westers, word tans egter nie meer so geredelik aanvaar as wat in daardie tyd die geval was nie.