BO: Baie fyn soutkristalletjies... let op die kenmerkende kubusvorm.
Foto: Press release / Sandia / U.S. Department of Energy (foto gewysig)
Twee van die dodelikste elemente in die skepping (die sagte metaal natrium en die gas chloor) het saamgekom om die lewensnoodsaaklike sout van die aarde te vorm. En die rol van hierdie gesogte mineraal in die mensegeskiedenis kan kwalik oorskat word . . .
Natrium, 'n sagte silwerwit metaal
Chloor, 'n bleekgroen gas
VOLGENS die ou gesegde moet 'n mens eers 'n sak sout saam met iemand opeet voordat jy die persoon werklik sal ken. Maar moet dit asseblief net nie rêrig probeer doen nie.
Feit is, as jy 'n sak sout saam met iemand wegsluk, gaan julle altwee lepel in die dak steek. Dis dalk 'n vermenging van die metafore, maar dis ongelukkig baie waar!
Al is sout ook hoe lekker vir jou, sal so 'n vreeslike oormaat daarvan jou metabolisme onherstelbaar beskadig. En die dood is jou voorland. Dis so seker as wat die see sout is.
Maar natuurlik wil ons nie daarmee afbreuk doen aan die waarde van hierdie gesogte verbruiksartikel nie. 'n Matige hoeveeldheid sout is immers lewensnoodsaaklik vir die mens se liggaamswerking.
Die rol van hierdie mineraal in die mensegeskiedenis kan dan ook kwalik oorskat word. Die vestiging van vroeë nedersettings, die opkoms en ondergang van beskawings, die verskuiwings van volkere en die ontwikkeling van die landbou was deur die eeue heen onafskeidbaar verweef met die beskikbaarheid van sout.
Die beheer oor 'n nasie se soutvoorraad was 'n beheer oor die lewe en die dood. Wisselvallige veranderings in die seevlak, veral in die gebied van die Middellandse See, het verhinder dat party van hierdie beskawings 'n bestendige voorraad sout ontvang. Die gevolg was dat hulle moes wegtrek of kwyn, ander volkere moes onderwerp of self onderwerp word.
Dit verbaas 'n mens daarom nie dat sout ook die wêreld se tale ryklik met idome gekrui het nie. Daarvan kry ons selfs die bekende woord salaris. In ou Rome het die soldate naamlik letterlik hul sout verdien: hulle het 'n salarium of soutrantsoen ontvang.
Steeds by die Romeine: die vernaamste hoofweg van Rome is die Via Salaria (Soutweg) genoem. Soldate het eeue lank groot hoeveelhede sout met die Tiberrivier van die soutpanne by Ostia aangebring.
Ook in Afrika was sout eenmaal so gesog dat hoofmanne glo selfs bereid was om hul vroue en kinders vir 'n bietjie daarvan te ruil.
En tot Westerse konings was in die verlede gesoute uitbuiters. Toe Frankryk nog 'n monargie was, is die gepeupel (maar nie die adel nie) verplig om hul sout van sy majesteit koop. Wanneer die koning se skatkis dan 'n bietjie leeg geraak het, het hy eenvoudig die kwota sout verhoog wat elke gesin moes koop.
Die gehate gabelle, of soutbelasting, was uiteindelik een van die oorsake van die Franse Revolusie.
Dit blyk uit ou geskrifte van China en Indië dat soutmyne honderde eeue voor die geboorte van Christus bestaan het. Ou-wêreldse filosowe soos Plato het dit "'n stof wat kosbaar is vir die gode" genoem. En in Suid-Amerika het die Asteke, 'n uitstorwe Indiane-stam, inderdaad 'n god van sout aanbid.
Baie heidense gode is met soutoffers gehuldig. Vandag word 'n akkoord onder die Jode nog met die uitruil van sout beklink, terwyl die wywater van die Rooms-Katolieke daarmee behandel en sout met die doop in die mond geplaas word.
In Levitikus in die Bybel lees ons: "Gooi sout by al jou graanoffers. Die sout herinner aan die verbond met jou God . . ." En in Matteus sê Jesus: "Julle is die sout van die aarde. Maar as die sout verslaan het, hoe kry 'n mens dit weer sout?"
In Genesis word vertel van Lot se vrou wat in 'n soutpilaar verander is as straf vir haar ongehoorsaamheid aan God.
Sout, sout, sout . . . die wêreld is baie beslis ondenkbaar daarsonder.
MAAR wat is sout eintlik? Chemies is daar baie verskillende soorte soute, maar sout in die gewone sin van die woord (en die een wat in hierdie artikel ter sprake is) is natuurlik tafelsout—'n verbinding van die hoogs toksiese sagte metaal natrium en die dodelike, verstikkende geelgroen gas chloor.
Dis verbasend dat hierdie twee uiters giftige bestanddele mekaar so kan komplementeer dat hulle saam 'n aangename en lewensnoodsaaklike produk (natriumchloried) vorm.
Sout smelt teen 804 grade C en begin teen 'n ietsie warmer temperatuur verdamp. En, raar maar waar, dit is die tweede hardste mineraal wat aan die mens bekend is. Net diamante is harder. Dit is die rede waarom dit plek-plek 'n gesogte materiaal vir die bou van paaie is. In die Amerikaanse staat New York is byvoorbeeld 'n pad gemaak wat feitlik heeltemal van sout is.
Dit kom opgelos in seewater voor in 'n konsentrasie van sowat 30 gram per liter, wat beteken dat dit nagenoeg drie persent van die massa van seewater vorm. Trouens, daar is al bereken dat daar genoeg sout in die oseane van die wêreld is om die hele Suid-Afrika 9 km diep te kan begrawe.
Dit kom ook wyd verspreid in mindere of meerdere konsentrasies voor in baie riviere en binnelandse mere. Die mineraal haliet, meer algemeen bekend as klipsout, word aangetref in die besinkels van antieke, opgedroogde watermassas.
BO: Klipsout, een van die vorms waarin
sout in die natuur voorkom.
Foto: U.S. House.gov
Ofskoon sout nog op baie plekke oor die wêreld heen uit natuurlike panne gehaal word, word dit in Suid-Afrika hoofsaaklik uit die see gewin. Seewater word in mensgemaakte panne ingelei waar die son en wind die water laat verdamp. Die sout kristalliseer dan uit.
Dit is nie algemeen bekend dat maar net sowat vyf persent van die wêreldproduksie van sout as 'n smaakmidddel op die tafel eindig nie. Verreweg die meeste geproduseerde sout word na groot fabrieke gekanaliseer waar dit in die vervaardiging van 'n duisternis verskillende chemikalieë gebruik word.
Sout is belangrik in die vervaardiging van onder meer glas, plastiek, staal, leergoedere, farmaseutiese produkte en selfs televisiestelle.
Dit het trouens, sover bekend, meer as 14 000 gebruike. En die hoeveelheid sout wat 'n land gebruik, is in der waarheid 'n goeie aanduiding van hoe geïndustraliseerd daardie land is. Amerika is dan ook die voorloper onder die soutproduserende lande, met 45 miljoen ton uit 'n wêreldtotaal van 209 miljoen ton in 1999.
Soos vlugtig in die begin van hierdie artikel gesê is, speel sout 'n uiters belangrike rol in die menslike gestel. 'n Grootmens het elke dag 1,4 gram daarvan nodig. Dit is betrokke by spiersametrekking, senu-impulse en die vertering van proteïen. Dit reguleer ook die watervloei na en van die selle.
REGS: Soutpanne, waar sout deur die verdamping van die water gewin word.
ONDER: Kleiner hope sout kan byeengebring word om massiewe southope by verwerkingsaanlegte te vorm.
REGS: Soutpanne in Namibië, uit die ruimte gesien.
Ook diere het sout nodig. Dié wat van plante of gras lewe, word dikwels by plekke gevind waar daar natuurlike sout is wat hulle kan oplek. Karnivore soos honde en katte het weer geen sin daarin nie—hulle kry immers genoeg daarvan in deurdat hulle die vleis van grasvreters vreet.
VOOR die koms van die moderne skeikunde het die mensdom sout reeds baie goed geken, maar steeds geen sout of water van sy interne samestelling geweet nie. Onder die mikroskoop lyk dit nogal taamlik anders as op die etenstafel.
In sy suiwerste vorm is dit 'n kleurlose verbinding, wat in netjiese kubusse uitkristalliseer.
LINKS: Soutkristalle... blokkies onder die mikroskoop.
As ons 'n paar korrels onder die mikroskoop bekyk, sal ons oplet dat al die korreltjies, ongeag hul grootte, min of meer die kubusvorm het. Indien ons hierdie korrels versigtig sou vergruis, sal die kleiner stukkies steeds die kubusvorm aanneem.
Dit maak trouens nie saak hoe fyn 'n mens die sout maal nie, die korrels sal altyd hierdie kenmerkende vorm hê. Uit hierdie eenvoudige proef leer ons dat sout 'n vaste kristalvorm het, en dat dit hierdie vorm behou al word dit ook verpoeier.
Sout is eintlik kubusties tot in sy molekulêre struktuur, en vroeg in die twintigste eeu is bewys dat dit uit 'n rasterwerk van natrium- en chlooratome bestaan wat ewe ver van mekaar geleë is (REGS).