PressReader - Beeld: 2016-05-25 - S­tam­lei­ers kan nie bo reg wees
S­tam­lei­ers kan nie bo reg wees
Beeld - 2016-05-25 - Kommentaar - Hen­ry Jef­freys is ’n on­af­hank­li­ke kom­men­ta­tor. Hy kan by @bokj op T­wit­ter ge­volg word. Hen­ry Jef­freys
Ek was be­voor­reg om wy­le prof. Es’kia Mp­hahle­le (Ze­ke, soos wat hy be­kend was) te ken. Hy was na my me­ning een van Suid-A­fri­ka se mees on­be­son­ge lei­ers en den­kers. Hy was van die Pan-A­fri­ka- en Swart­be­wus­syn-sko­le, ’n ver­maar­de li­te­ra­tor, a­ka­de­mi­kus en is be­skou as Suid-A­fri­ka se oor­spronk­li­ke hu­ma­nis.
Mp­hahle­le was van Lim­po­po. Hy het in die hoof­stad van die ou Le­bo­wa, Le­bo­wak­go­mo, ge­woon. Hy het stam­hoof­de en die ou tuis­lands­tel­sel ver­pes. Hy was ja­re lank in bal­ling­skap en moes el­ke keer wan­neer hy tuis was ’n “wel­wil­lend­heids­be­soek” bring aan die plaas­li­ke hoof­man. Dit was iets wat hy ook met ’n pas­sie ver­pes het.
Ek het self nog al­tyd ’n re­nons in die stel­sel van tra­di­si­o­ne­le lei­er­skap met al die voor­reg­te – fi­nan­si­eel en an­der­sins – wat hul­le het. Daar is juis men­se wat sê die be­ste­ding aan sy eie ge­rief en dié van sy fa­mi­lie op N­kand­la pla pres. Ja­cob Zu­ma nie, want hy meen as “tra­di­si­o­ne­le lei­er” kom dit hom toe. Wie is ons ge­wo­ne plebs om hom daar­oor te durf aan­spreek?
Nou lees ek Son­dag in Ci­ty P­ress die land se tra­di­si­o­ne­le lei­ers wil hul reg­te aan­sien­lik uit­brei om hul­self bo die reg te stel! Hul­le het die Wes-Kaap­se hoog­ge­regs­hof ge­na­der om die par­le­ment so­ver te kry om wet­ge­wing in te stel wat hul­le bui­te die be­reik van die regs­ge­sag kan plaas. Hul­le meen dat die Tem­boe-ko­ning Buy­e­lek­ha­ya Da­lin­dy­e­bo, wat in die tronk sit weens on­der meer man­slag, brand­stig­ting en ont­voe­ring, van sy ge­reg­te­li­ke im­mu­ni­teit ge­stroop is toe ’n wet­ti­ge hof hom skul­dig be­vind en ge­von­nis het.
Hul­le kla ook dat die par­le­ment sy plig ver­suim het om wet­ge­wing te aan­vaar wat oor die sta­tus en mag­te van tra­di­si­o­ne­le ho­we han­del. Dít bied hul­le glo meer be­sker­ming. Die par­le­ment het vol­gens hul­le ook ver­suim om te ver­se­ker dat tra­di­si­o­ne­le lei­ers kwyt­ge­skeld word van straf­reg­te­li­ke en bur­ger­li­ke aan­spreek­lik­heid vir hul da­de.
Oor Da­lin­dy­e­bo neul die hoof­man­ne en -vroue dat die op­tre­de teen hom nie spruit uit oor­tre­dings in die raam­werk van die Straf­pro­ses­wet nie. Met an­der woor­de, as jy ’n tra­di­si­o­ne­le lei­er is, kan jy prak­ties maar maak en breek soos jy wil – men­se aan­rand, ont­voer en brand stig.
Ie­mand moet die tra­di­si­o­ne­le lei­ers dalk daar­aan her­in­ner dat hul op­tre­de, ver­al in die ge­val van Da­lin­dy­e­bo, ver­re­gaan­de en ver­werp­lik is. Dalk die DA, waar­van hy met groot op­hef ’n lid ge­word het?
Die stel­sel van tra­di­si­o­ne­le lei­er­skap is vir my ’n on­de­mo­kra­tie­se a­na­chro­nis­me wat in­druis teen die we­se van die re­pu­bli­ka­nis­me. Dit is eg­ter ’n ge­ves­tig­de deel van ons staats­ar­gi­tek­tuur wat deur mil­joe­ne Suid-A­fri­ka­ners on­der­steun word. Dit moet dus in die grond­wet­li­ke be­stel ge­ak­kom­mo­deer word, maar nie op ma­nie­re wat som­mi­ge bur­gers meer reg­te gee as an­der nie. ’n Tra­di­si­o­ne­le lei­er is per slot van sa­ke ook net ’n ge­wo­ne bur­ger soos ons al­mal.
Dis tyd dat die re­ge­ring be­hoor­li­ke lei­ding oor hier­die kwes­sie gee en nie toe te laat dat e­ni­ge ruimte vir mis­ver­stan­de daar­oor be­staan nie.
In­ge­vol­ge ons reg is Da­lin­dy­e­bo ’n ver­oor­deel­de mis­da­di­ger wat sy von­nis soos e­ni­ge an­der mis­da­di­ger moet uit­dien. Die reg maak voor­sie­ning vir die her­sie­ning van von­nis­se mits die be­wy­se – wat in ’n hof uit­ge­klaar moet word – dit reg­ver­dig.
Hy en sy me­de- tra­di­si­o­ne­le lei­ers moet eg­ter nou vre­de daar­mee maak dat hy, soos an­der Suid-A­fri­ka­ners, in die hof skul­dig be­vind en dien­oor­een­koms­tig ge­straf is. Daar mag nie baan­tjies vir boe­ties wees nie. Nie eens vir ’n hoog­e­de­le hoof­man nie. )