WOORDE WAT WEEG: March 2019
Vandag 21 Maart is Internasionale Poësiedag en Menseregte-dag hier te lande. Ter viering van eersgenoemde, kyk ek weer na die film Sylvia (2003: regisseur Christine Jeffs).
Die verhaal van Sylvia Plath se verhouding met Ted Hughes word in hierdie film ondersoek. Gwyneth Paltrow vertolk die rol van Plath en Daniel Craig is Ted Hughes.
Paltrow is soms oortuigend as die neurotiese en ingewikkelde Plath. Van die ontmoeting by Cambridge in 1956 tot haar selfdood in 1963, word onder die loep geneem.
Die gedrewe, ambisieuse en briljante Hughes word swak vertolk deur Daniel Craig. 'n Mens kan soms nie hoor wat hy mompel nie. Sy twee gesigsuitdrukkings is eweneens irriterend. Paltrow vaar wel beter en 'n hoogtepunt is die ete wanneer sy haar man voor sy minnares, Assia uittrap oor sy liefdesverraad. Hy verlaat Plath uiteindelik vir Assia, maar keer telkens terug uit skuldgevoelens en verlange na die twee jong kinders. Hy en Sylvia kan nie versoen nie, weens Assia se swangerskap.
Al Alvarez, die poësieredakteur en "ontdekker" van Plath en ook die skrywer van The Savage God, word flets vertolk deur Jared Harris.
Die film beweeg van Cambridge, na Massachusetts, na Devon ...
Dis egter geskiet in Dunedin (Nieu Zeeland) en die Universiteit van Otago staan in vir Cambridge.
Twee aspekte kelder die film. Die musiek. Gabriel Yared, blaas sy siel, steur die donker storie. Dit is gewoon te hard. En stroperig. Dan die sekstonele waar die twee pragtige lywe in naaktheid voor ons stoei, is eweneens steurend. Dis nie hoe 'n mens dink Plath gelyk het nie.
Plath se kinders het die film indertyd as 'n geldmaak-foefie afgemaak.
Na Plath se dood, is Ariel gepubliseer, 'n uitstekende digbundel wat haar poëtiese talent bevestig. Wanneer Hughes haar verlaat, kan sy uiteindelik skryf.
Die Bitter fame soos 'n biograaf, Anne Stevenson, haar lewe tipeer het. Hughes publiseer kort voor sy dood in 1988 die opspraakwekkende Birthday Letters wat hul verhouding karteer. Hierdie bundel is en bly een van my gunstelingbundels van alle tye.
Hierdie film neem my vandag terug na hul gedigte.
Sylvia Plath, "Lady Lazarus" uit Collected Poems (HarperCollins Publishers Inc, 1992).
So lees Plath self hierdie gedig.
Ted Hughes: Birthday Letters*
Het hy hierdie gedigte voor sy dood begin skryf of dit opgeteken deur die jare? Ek vermoed daar was notaboeke - in die aangesig van sy eie dood moes hy waarskynlik die volle verhaal vertel.
Posted by Johann de Lange at 11:28 AM
Labels: 2019, Filmrubriek, Joan Hambidge, Sylvia (2003), Sylvia Plath
'n Mens wil nie soos 'n taalpuris klink nie, maar kan iemand, asseblief die woord huidiglik (in plaas van tans, huidig, vandag, of aan die einde van die dag) op RSG verbied? Daardie aaklige Naas Botha-ismes.
"Vat die koek" beteken nie iemand wen iets nie; dit beteken presies die teenoorgestelde. Of: dis 'n harde granaat om te kraak, was die mening van 'n sportaanbieder op RSG.
Op die rooi tapyt word eweneens verkeerd gebruik wanneer 'n skrywer beweer iemand is voor stok gekry.
Ek het uitgemis, kom voortdurend op die radio voor.
Ons bewaar maar eerder die swye oor uitsprake, want dit is waarskynlik alreeds 'n ideolek (persoonsgebonde variasie) fluks op pad om 'n chronolek (tydsgebonde variasie) te word.
Hierdie koeterwaals kan 'n mens net-net vergewe, omdat aanbieders op hul voete moet dink. Maar werklikwaar, wanneer 'n onderhoudvoerder skryf iemand is oorkom deur emosie, in plaas van oorspoel of oorval, raak 'n mens moedeloos. Of het die Engelse "overcome" hier ingeglip?
Ek ruik 'n rot, is eweneens 'n klip in my skoen. Vermoed eerder onraad.
Op Media24 staan daar onlangs sterwingsbegeleiding in plaas van sterwensbegeleiding.
Of is ons terug by "ons skryf soos ons praat" in navolging van Oom Lokomotief?
Hierom is 'n mens dankbaar vir die uitstekende taalrubrieke van Herman Lategan (Rapport) en Gerhard van Huyssteen (Beeld). En Sondagoggende op RSG wanneer kenners soos Ernst Kotzé aan die woord is. Miskien sal Van Huyssteen van my verskil en meen dat taal voortdurend transformeer.
Wyle Johan Combrink het per geleentheid geskryf 'n mens kan net uitsprake maak oor Afrikaans indien jy die taal ken terug tot by die sewentiende eeu.
Absoluut so. Maar dit is my dooie einde wanneer (nie as nie) Engelse woorde as leë vullers gebruik word. Hierom skink ek dan helder wyn vandag.
Anton F. Prinsloo se Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom (Pharos, 2004) en Louis Eksteen se Afrikaanse sinoniem-woordeboek (Van Schaik, 1981) behoort verpligte leesstof vir joernaliste te wees. Nes die Woordelys en spelreëls.
Weg met knoeitaal. Of donstaal.
Labels: 2019, Briewe, Joan Hambidge, Koeterwaals
By die Woordfees (5 Maart 2019) was Louise Viljoen die gespreksleier saam met Douglas Reid Skinner oor die vertalings in The Coroner's Wife (Dryad Press).
Die kompleksiteite rondom vertalings via Venuti (die vertaler laat 'n duimafdruk) en hoe 'n Engelse vertaler "aanpassings" maak.
In die Engelse vertaling verwys Douglas Reid Skinner net na Sylvia – die Engelse leser sal onmiddellik snap wie dit is. En "klokblom, koningsklokkie, arendklou" wat hy met Latynse terme vertaal. Engels het nie sulke aardse name nie. Dit pas goed in by Emily Dickinson se kennis van die Webster woordeboek:
– translation by Douglas Reid Skinner
Louise Viljoen, van die Universiteit van Stellenbosch, se inrigryke vrae en die hele kwessie van hoe gedigte reis van een taal na 'n ander is bespreek. Vertalings is nie net verraaiers nie; dit is ook verruimers.
Elke vertaler (Johann de Lange, Charl JF Cilliers en Jo Nel) het gedigte uitsonderlik en uniek vertaal.
Labels: 2019, Joan Hambidge, Rubriek, The coroner's wife, Woordfees
Marlise Joubert – grondwater. Protea Boekehuis, 2019. ISBN: 978 1 4853 1020 4
Die kunswerk op die omslag van Elizabeth Miller-Vermeulen uit die Distant Landscape-reeks (akriel op bord, 2017) rig Marlise Joubert se bundel grondwater. Ook die motto van Kristin Hannah Summer Island posisioneer hierdie bundel as een van verlies en melancholie.
Meer spesifiek word die afsterwe (en siekte) van die moeder beskou en die openingsvers "geboorte van 'n wolvin" (8,9) aktiveer Clarissa Pinkola Estés se Women who run with the wolves – Myths and stories about the wild woman archetype van die Jungiaanse cantadora.
geboorte van 'n wolvin
ek is in droefnis gebore
in die jaar toe 'n groot oorlog verby was
en die as van verwoesting
neergesif het in alle aardse holtes.
trillend het my ma soos 'n wolf getjank
asof te lank in 'n slagyster vasgeklem.
drie dae lank in elim naby levubu
gekraam, terwyl nonne spookwit
met kruise gebid het teen haar buik.
in weemoed moes ek my eerste asem intrek.
soms het pa my teen sy harige lyf gewieg
terwyl hy ontween oor die dood van sy broer
die dood van sy suster, sy ma en pa.
"julle is al wat ek nou het, my welpie,"
het hy my oor ingefluister, "jy
en jou ma met haar bottervingers."
en op dié droewe noot
het ma se melkkliere opgedroog –
het sy elke eiersel doodgewens.
hulle was 'n wolwepaar
deur elke maer of geil seisoen.
mettertyd het die getjank oor alles
onder die maan opgeklaar.
eensaam het ek grootgeword
versigtig die vlaktes verken
skuilgehou in grasskadu's teen aanslae
van homo sapiens. tengerstil was ek
met 'n vag melancholie oor elke lit getros.
my jagtog onwennig
my tande bros
my ore waaksaam
alleen en sonder trop het ek gedraf.
Die bundel karteer 'n lewensloop en word opgedra aan die moeder, Didi Joubert (1922 - 2016). Daar is 'n foto van die moeder met 'n jong kind wat die bundel outobiografies laai.
Die moeder is aanvanklik versorger en gespreksgenoot en later weens demensie, 'n blote toeskouer. Die spreker lewer ook kommentaar op haar eie broosheid en die ouer word proses word gesien as een van moegheid en aftakeling.
Die eerste afdeling lewer kommentaar op die lewensloop ("ruite in 'n raam") en in die tweede afdeling "al die woorde" word daar gekyk na die funksie van die digterskap. Daar is selfs drie gedigte met die titel "resensie" wat gelees kan word as 'n implisiete kommentaar op die resepsie van die digkuns. In "inventaris van 'n geraamde verloop" (43) is daar 'n selfgesprek en verwysings na vorige bundels.
In "digter" (35) kyk sy ook satiries na die verskillende soorte wyses van dig: die digter as fotograaf en die papegaaidigter.
op sy beste is die digter 'n fotograaf
op sy slegste 'n papegaai.
die fotograafdigter neem miljoene foto's.
hy is uiters gedrewe, wil alles dokumenteer
en terwyl hy hiperventileer in belewenis
skud hy letters uit die beeld
om 'n gedig te ontwikkel. hy flans
ritme, struktuur en betekenisse saam.
hy skep 'n nuwe foto, leesbaar vir almal.
hy skryf soos hy gesluiter is.
die papegaaidigter spog met sy tuiste
op die wye skouers van ander, kruip soms weg
in sy koutjie asof hy 'n geheime deuntjie fluit.
hy steel woorde, hy plagieer luidkeels
hy kwaak agterna en soms laat los hy
gestringde vloeke, net om jou te beïndruk
met goudomlynde neonvlerke, sy snawel
'n diamantboor waarmee hy spieëls
stukkend sny. hy skryf nie regtig
soos hy gebek is nie.
op sy beste is die fotograaf 'n digter
op sy slegste is die papegaai
ook digter. (35)
In die derde afdeling ("syferwater") kyk sy na haar self: siekte, ontnugtering, oggend-blues en besef hoe transgressief en gevaarlik hierdie land geword het ("ons is die kinders", 56). Daar is 'nduidelike tydsbemoeienis in die bundel met die wete:
eindig in 'n flessie as
of met 'n laaste woord stom
gekluit op marmerblad (58).
In die vierdie afdeling ("palm in die hand") word die siekte en uiteindelike dood met die pynlike begrafnis van die moeder verwoord.
In die vyfde en laaste afdeling ("villa palmeira") keer sy terug na die plekke van haar jeug. Hier vind ons ook gedigte oor kleinkinders wat minder oortuig as poësie; waarskynlik weens die té sentimentele aard daarvan.
In die slotvers "villa palmeira, bela-bela" (105) word daar gedrink van "die drupkrake / van 'n krans" - in die herinnering dus. Hier sluit die gedig aan by die voorblad van die bundel.
van 'n krans (105)
Daar is onthoubare beelde: "tyd is tongdoof" (90), "die dun naelstring van die see" (69), "die oorskietlap van geheue" (68), "in die delta van die oog" (46), "met soms 'n rammeling en spataarflits / agter die horison van 'n volgende eeu" (88).
Jacques Derrida se sous rature (under erasure) word ingespan in die vers "sewe sondes, plus nog een" (31) waar woorde behou en uitgevee word. Helen Moffett gebruik hierdie tegniek in Prunings (Uhlanga Press, 2016).
In "kringloop" (88) word die langarmdans (die passies en passasies) in die gedig ontgin; die ewige verbintenis tussen lewe en dood.
Marlies Taljard skryf in haar resensie op die Versindaba:
Joubert is inderdaad een van die beduidendste Afrikaanse digters, veral as vrou wat eerlik skryf en sonder om hinderlik politiek en teoreties (feministies) korrek te probeer wees.
Inderdaad so, maar daar is verskillende soorte feminismes. Antjie Krog se sterk, woedende verse teenoor Elisabeth Eybers se sagter verse karteer vrouwees in al haar fasette. Trouens, 'n mens vind in Krog se digkuns die ontwikkeling van die volledige vrouwees; kind, jong vrou, getroude (en geskeide vrou), moeder, grootmoeder en aktivis.
Hierdie bundel is een veral vir vroue wat 'n moeder moes afstaan aan die dood en daardie oewerlose pyn probeer navigeer.
'n Mens vind dan in hierdie bundel verskillende argetipes van vrouwees soos Pinkola Estés uitwys. Hier is die sterkste een waarskynlik die moeder-argetipe. In die kringloop omgedraai: eers kind van 'n moeder; dan self 'n moeder.