Resensies en kritiek - B L O O T S
Resensies en kritiek >
Resensie: Die tweede lyf, André Viljoen
Resensie: In die niks al om, René Bohnen
1,2,3,4, versie op papier
Poësie in die Bybel: Cohen die Prediker
Versvreugde hou makieties
Vorige uitgawes >
Uitgawe 4: Woorde wat elders lewe >
Die weggesteekte liedjies in Paulus
Op soek na 'n stem
Uitgawe 5: Duende >
Poësie in die Bybel: Goeie digkuns wat ons hoër oplig
Hip-Hop rubriek: Die Ontkakkingsveldtog
Uitgawe 6: Die nuwe troebadoers: Poësie wat grense verken >
Poësie in die Bybel: Lofliedere van Lukas
Carpe Noctem - Nuus uit die nagkantoor
Marie Antoinette van haar kop af
Uitgawe 7: Die vrugbare grensgebied >
Poësie in die Bybel: Klipwerk van die Wysheid
Resensie: Die tweede lyf
Wat maak die keurders?
Tradisioneel of eksperimenteel teel
Die vers as kuns
Digter in 'n bottel
Hoe om 'n (volks-) gedig te skryf
Brolloks eet nie wortels nie
Beeld 2013/01/20 09:59:33 PM
Modeltekste loer soos spokies deur 'n resensie
Hier volg gekose gedeeltes van 'n bespreking in Beeld (20 Jan 2013) van 'n nuwe (debuut-) digbundel in Afrikaans. Die resensent, Charl-Pierre Naude, is self 'n formidabele digter en bloemleser/beoordelaar van ander se gedigte.
Die blou hoogtepunte illustreer of ontleed telkens die resensent se veronderstellings en benadering, wat telkens sketsmatig na die paragraaf tussen blokhakies beskryf word. Soms is die benaming vir 'n benadering in ooreenstemming met Rialette Wiehahn s'n in Die Afrikaanse poësiekritiek.
Die bundel is In die afwesigheid van sin, deur Susan Smith (Protea, R150-00). Die resensie-uittreksels volg, in skraalskrif.
Ek sal die hooftematiek van hierdie debuutbundel só omskryf: Die uiteenlopende prosesse van tekens maak (en dus betekenisskepping) deur die mens, en die geweldige tentatiwiteit hiervan in die alomteenwoordigheid van die slopingsprosesse inherent aan bestaan.
[Hier word ten eerste dus op tematiek gelet, ook implisiet verskeie temas in die bundel, maar een wat die prominentste of belangrikste is. Elke gedig word dus nie as afsonderlike kunswerk in eie reg beskou nie. Hulle word in bundelverband beskou. Die begrip "tema" se betekenis en belangrikheid is al deur mense soos Eliot in twyfel getrek. Ook Peter Blum bevraagteken bv. die "denke" binne 'n vers.]
Die bundel beïndruk met die wyse waarop die tekenmaakprosesse metafore vorm van mekaar ... en die interessante proses waardeur die natuur en die heelal ... deur die digterlike bewussyn geïnterpreteer word. [Hierdie twee hoogtepunte dui op 'n impressionistiese benadering; die kritikus se eie reaksie of "impressie" word ingereken.]
Die bundel vra ook om 'n diachroniese lesing waarin op verbande tussen die gedigte gefokus word om verdere digvesel bloot te lê. [Verbandlegging, sintetiese kritiek; ook historiese vorsing? Die woord "digvesel" is interessant; is dit stof of bv. struktuur wat afgelei of gekonstrueer word n.a.v. die gedig(te)?]
Hierdie lyn bring die leser uit by 'n uitbeelding van die historiese verhaal van die drie generasies vroue. [Impressionisme.]
Die inherente tentatiwiteit van betekening word benadruk deurdat dit 'n vrou aan die woord hier is en binne die bundelkonteks word die geheueketting tussen vroue – soos ma, dogter en kleindogter – as per definisie onder beleg gesien, maar desondanks, triomferend. [Verbandlegging. Ook 'n konstruksie van die mens agter die boek?]
... vroulike klem veronderstel 'n lydsame strewe na oorlewering van 'n vroueperspektief, 'n soort bevrydingstema dus, wat sterk aan die invloed van Antjie Krog laat dink en waarvan die neerslag veral in sommige stylelemente van die gedigte te lees is. [Tematiese verbandlegging, middelpuntsoeke. Invloed, stylgenootskap.]
Maar die klem is minder strydvaardig en die tema is meer ingedraai op sigself, wat dit 'n onverwagte seggingskrag verleen. [Sentrale temastelling. Oorspronklikheid.]
Op hul beste lyk dit of die gedigte "maklik" by hul betekenisse uitgekom het (byvoorbeeld "vergis", "inbraak", "patroon", en die pragtige verse "skrik", "carina nebula", "koppies" en "vlieg"). [Taksering van gedigte saam, vergelykend.]
Met "maklik" bedoel ek daar is 'n indruk van soomloosheid in genoemde gedigte wat op afwerking en vakmanskap dui. [Geneties: die wordings- of onstaansproses van gedigte.]
Maar soms kantel dit na fasielheid (byvoorbeeld die "nastergal"-reeks, "griffonage" en "stukkie vir stukkie"), en sommige verse ontsnap nie aan slordigheid wat met pretensie oorgeverf is ("kinderspeletjies", "siembamba-narratiewe" en die lompe "desnieteenstaande"). [Effek: vereistes van deurvoering, noulettende werk en van opregtheid, beskeidenheid.]
Dis in baie opsigte 'n ongelyke bundel. [Die maatstaf dat al die gedigte in die bundel (byna) ewe goed moet wees.]
Maar die sterk punte maak op. Die titel gee reeds 'n snuifie van die soort ritmes wat aangetref gaan word en die "ingebedde" woordvaardighede. [Klankbewustheid.]
Dis reeds vars dat dit nie die bekende enkel- of tweewoordbundeltitel is nie wat so gevestig is in Afrikaans. [Oorspronklikheid].
Die digter gebruik dikwels die samegestelde aard van Afrikaanse woorde om sillabes teen mekaar af te speel vir ekstra effek. [Digter- eerder as gedig-gerigtheid]
In "afwesigheid" is die betekenis van "wees gelaat" en "nie-bestaan" ook, en die klank en ritme suggereer weeïgheid.
Vir 'n debuut is die gedigte ryk genoeg aan vernuftige beeldkrag ('n "sifsel sterre"!), wat meestal die gegewe (vroulike) ervaringswêreld binne bundelkonteks versterk, soos die genoemde voorbeeld toon. [Beelding}.
Wat metaforiek betref, is "slakkepas-sonnet" onteenseglik die bundel se skitterende hoogtepunt. [Bundel word as eenheid beskou.]
Onder die sterk punte is 'n treffende sinnelikheid soos "… in dieper holtes / fluoresseer lywe / in die soekkol van die lig" (oor 'n laaggety). [Stel prys op
Smith het 'n fyn oog vir sosiale kommentaar soos die gevoelige greep "na bonzabaai keer ek telkens terug" toon. [Betrokke gedigte word op prys gestel.]
Tog moet ook gesê word dat die bundel te veel geyktheid het, byvoorbeeld die Khoi­-San-verse, "padpredikant" en "sinkry".
"Wanneer sal my liggaam" is gewoon nie 'n gedig nie en moes nooit ingesluit gewees het nie. Daar is nog sulke voorbeelde. [Formele vereiste?]
Verder ontsnap Smith nie aan 'n geykte romantieke geseur nie wat kenmerkend is van sommige Afrikaanse gedigte sedert die 1970's ("korona"). [Onvrede met konvensie en sentiment.]
En die gedig "tweesprong" (vir twee stemme) bring nie genoeg wat nuut is om die indruk van afgeleidheid vry te spring nie. [Soeke na oorspronklikheid].
Die stem van Susan Smith moet absoluut verwelkom word, maar met die voorbehoud dat haar volgende bundel minder ongelyk sal wees.
Wat mens egter bybly, is die goeie gedigte. [Weer impressionisties, maar gerig op kwaliteit.]
[Hierdie bydrae is ruimskoots geborg deur die Vereniging vir ordentlike kritiek - die nimlike VOK].
21 Januarie 2013.
stigmata, tom gouws
Uitgewer: Human en Rousseau
Resensent: Ian Raper
Hierdie netjiese bundel se voorblad toon 'n dooie en bebloede voël; dit lê op sy rug, met wat lyk soos 'n skuifspeld aan die bors. Die titel stigmata gee die leser klaar 'n wenk in die rigting van wonde wat glo al by party Christengelowiges voorgekom het, onder wie H. Fransiskus.
Die bundeltitel is in onderkas gedruk, in 'n handskrifagtige lettertipe. Dieselfde lettertipe word ook op twee titelblaaie gebruik; dan nie weer nie. Die rooi van die titel tel die bloed van die voël aan die voet van die bladsy op. Enigsins laat dit dink aan die film Schindler's List, waar in 'n totaal grys toneel die rooi van 'n dogtertjie se rok bloedrooi uitstaan en deur skares vleg. Dis die bloed (wonde) wat in hierdie grys bundel en aan die grys vere gereleveer word.
Onder die afbeelding van die voël (bes moontlik 'n mossie, met 'n korterige snawel), byna as onderskrif, staan die woorde "Wenner van die 2011 ATKV-prys vir uitnemende poësie vir ligloop". Die woorde verwys duidelik nie na die huidige bundel (soos dit klink) nie; ook nie die voëltjie direk waaronder dit geskryf is nie, maar na die skrywer, wie se naam ook in onderkas onderkant die titel staan, maar in 'n ander font (saakliker Arial?) en sonder bloed. Hierdie sin begin met die enigste hoofletter op die voorblad: Wenner. Daar is geen punt aan die einde nie.
ligloop die boek blyk egter, anders as op die voorblad, binne in die boek 'n hoofletter te kry: Ligloop. Dis 'n onenigheid wat 'n spanning skep. Dis die vierde onder publikasies van Gouws wat genoem word as "ander titels van die digter" (kolofon). Omdat die huidige bundel se titel nie pryk met 'n hoofletter soos "Wenner" nie, let ons veral op die skryfwyse van die ander. Die eerste twee het kleinletters: diaspora en troglodiet. Die derde en vierde het hoofletters: Syspoor en Ligloop. Met stigmata word daar dus ooglopend teruggekeer na die eerste gebruik.
Duidelik is al vyf titels in verskillende mates by magte om, selfs as alleenstaande woorde, iets religieus, spesifiek iets Christeliks, te beteken. Die bekendste "diaspora" was toe die Jode antieke Palestina in verskillende rigtings verlaat het (vergelyk die Engelse woord "dispersal"). "Diaspora" word dikwels ter wille van die spesifiek Joodse konnotasie met 'n hoofletter geskryf. Afrika het ook al diasporas gehad.
Syspoor het 'n hoofletter wat dit religieus kon laat maak, sodat 'n onbelangrike weg of treintrajek opeens, hoewel onwaarskynlik, "Sy weg" (kan) word, veral in die progressie van die bundels en met inligting oor die skrywer. Die syroete sou ook bedink kon word.
Ligloop is weer eens nie 'n werkwoord (naamwoord?) met in die algemeen 'n godsdienstige konnotasie nie. Jy sou dit uiteraard kon toepas en mense daarmee maan om lig te loop (versigtig te wees) vir Straf. Om egter Lig te loop is denkbaar om in die teken van Christus te wandel, jubelend, in die Waarheid.
Ek verstout my om stigmata as die mees direk Christelike van die vyf bundeltitels te beskou. In die sestiende eeu is die woord (enkelvoud) wel as "skandvlek" gebruik; eers in die agtiende eeu kry dit as meervoud die betekenis van merke (wonde) soortgelyk aan Christus s'n aan die kruis (Oxford Dictionary of English Etymology, p 869). Die aanvanklike betekenis was (besits-) merk van vee of slawe met 'n skerp voorwerp aangebring, ongeveer die ekwivalent van vandag se brandmerk of handelsmerk. In die geval van Christus was skerp voorwerpe natuurlik ook ter sprake: doringkroon, spies, spykers.
By die University of Johannesburg het die digter ("tom gouws" aldus die omslag) 'n gaslesing oor die bundel gelewer, met die opskrif "Woorde as wondtekens in Stigmata", lg. woord met 'n hoofletter, maar nie kursief soos die Afrikaanse titelkonvensie vereis nie. Sowel "ligloop" as "stigmata" word met ander woorde wisselvallig verhef tot bokasbegrippe.
Die idee van woorde as wondtekens lei daartoe dat 'n bundel gedigte met so 'n titel en beskrywing deur die skrywer self, ruimskoots gaan verwys na die proses en betekenis daarvan om gedigte (ten minste woorde) te skryf. Dit laat o.a. dink aan Nijhoff se gedig waarin die soldaat wat Christus gekruisig het daarna oral Sy naam of monogram teken. Die skerp voorwerp is oënskynlik tans 'n skuifspeld.
Die eerste twee stukke ("verbeeldig" en "ars poetica") begin opvallend met annekserende veralgemenings oor alle gedigte. In die eerste staan daar: "(U)it my droë hande, sy en voete klad stigmata op geykte perkamente". Daar is daarna drie afdelings gedigte, met respektiewelik die titels "ontheemdes", "die halwe sekerheid van voëls" en "spykerskrif".
stigmata het 'n kaal agterblad; slegs op die staafkode-blokkie staan in blokletters "POëSIE" geskryf. Dis in 'n mate nogal vreemd vir 'n bundel wat andersins so "omramend" met die gedigte werk, soveel lae om en etikette by het. Van die uitgewer se ander digbundels, bv. Witsig van Cornelius van der Merwe (2000) maak deeglik gebruik van die agterblad. As mens stigmata met die groot bundels in Afrikaans vergelyk, lyk die ander nogal suinig met prosteses. Tristia, Dolosse, Balans, die ysterkoei moet sweet, Steenbok tot poolsee, Komas uit 'n bamboesstok. Soos baie latere digbundels het stigmata aanhalings by die vleet voorin. Tussenin ook. Hoeveel daarvan nodig is vir waardetoevoeging aan die verse en hoeveel pogings om met steun op ander stellings groter hoogtes te bereik as wat die gedig telkens self moontlik vermag, kan hierdie e-resensie nie volledig aanspreek nie. Die opdrag is om na die gedigte in die bundel te kyk, hoewel daar soms eerder gelet word op die bundel met gedigte daarin. Aanhalings en uitsprake uit ander se werk kan sekerlik ook 'n gedig beperk, soos ook toonsetting, by al die ontginningsmoontlikhede.
Die vier aanhalings op die "opdragblad", die eerste regterblad oorkant die kolofon, het dit oor die poësie sowel as die wonde. Een dubieuse aanhaling is van Pascal: "It is only in his wounds that the risen Christ can be touched". Verskeie middele bring die beeld van "woorde as wondtekens" in aansyn; ook om 'n rol aan voëls in die proses toe te ken.
As die leser al blaaiende in die afdelings wel van aangesig tot aangedig kom, kry jy reëls soos: "gedrewe deur die skimbeeld op 'n lykskleed/ begin soek ek die beendere van apostel en profeet" (p 78). Dit het 'n eggo van DJ Opperman, uit Dolosse of Komas. Taaldwang kom hier voor: "begin soek ek". Die Turynse lykskleed uit die 13e eeu nC is aansporing tot soeke na relieke, wat dring tot vonds van been.
Party reëls is interessante rymfees, wat betekeniskonstruksie nie eintlik aanhelp of onderstreep nie: "vind ek rus in 'n ... dodeakker/ by wakende simon petrus met kerse wat flakker". Robert Frost hou tereg vol: "I'll wait for form."
Dis nie duidelik dat spreektaal die riglyn is nie; dele doen boekeriger aan, soos: "denkende oor my donker kontinent/ land uit skemerdrome die afrikaanse maraboe/ drogbeeld uit ons kollektiewe verknegting", en : "stanende by die skryftafel/ uit my hande vol wonde op papier glip /... iets /... ruk die skynbare ekwilibrium/ spartel die serene ruimte aan't flarde/ ... skaars met stom stigmatiese geluid/ herken jy die skaamspleet van die skuifspeld"!
Dis gepas dat die volgende uit T.T. Cloete aangehaal word:
"In die taal se meegewende lyf
word deur die digter diep gevoelig in gegryf".
stigmata is 'n bundel wat soms wyding, verhewenheid en vroomheid bestreef, maar waar 'n spreker ook uitroep "die morestond het stront in die mond/ bruinbont etterwond op geboortegrond". Dit vervleg soms beelde uit bekende gedigte in Afrikaans ("drolpeer in die steenkoolerf wit blom") en kan heel verontwaardig op toeriste skel, van wie baie dalk met groot opoffering pelgrimsreise na bv. Assissi onderneem. 'n Voorbeeld is: "sonder om hulself in die etteroë van melaatses te eien .../ uit losskeef monde syfer speekselhallelujas", wat sowel toeris as sieke tot karikature maak. Daar is baie sisteem in die bundel, die yke en pyne, dog minder deernis en delikate ritme.
Dis 'n waardige bundel wat heelwat toevoeg tot die Christelike poësie in Afrikaans, en 'n lyn oor Opperman en Cloete voortsit. Bes moontlik is dit 'n geskikte kandidaat vir bekroning.