’n Insek is baie meer as net ’n skepseltjie wat vir kwaadgeld op die aarde rondloop. Of ’n kriewelige dingetjie wat die gewasse bestuif waarvan ons so gretig die vrugte pluk. ’n Insek is jou werklik ’n wonderlike organisme op pote. En ons planeet behoort aan die goggas, al besef ons dit nie...
AAR op aarde sal jy tog ’n plek vind waar g’n gogga jou sal pla nie? Geen vergalste vlieë wat jou soggens vroeg uit die bed jaag en geen mislike muskiete wat jou byt nie? Nou ja, gebiede sonder muskiete en selfs huisvlieë sal daar natuurlik
Natuurlik is alle insekte darem nie verpestings soos daardie huisvlieë en muskiete nie. Party, soos die bye, tel selfs onder ons grootste bondgenote, want hulle bestuif ons gewasse en sorg só vir dosyne dinge wat ons eet.
Nog verstommender: iemand het al bereken dat die insektebevolking op ’n enkele heuwel op ’n someraand meer kan wees as al die mense in die hele wêreld.
REGS: Praat van ’n geweldige en ’n kleurryke variasie onder die insekte! Selfs die bekende rooi-gespikkelde liewenheersbesies lyk potblou in Hawaii—en dis beslis nie van die koue nie!
Insekte vaar uitstekend in die droëlandse omgewing, waar organismes dit nie kan bekostig om te veel van hul liggaamsvog te verloor nie. Hierdie vernuftige, ongewerwelde diertjies beperk waterverlies met ’n "geraamte" wat nie in die binnekant sit nie maar aan die buitekant—’n beskermende dop of huidskelet met ’n horingagtige bestanddeel genaamd chitien, wat waterdig en feitlik onbuigbaar is. Weefsel wat die verskillende dele van die huidskelet verbind, maak die insek se liggaam beweeglik.
Vlieënde insekte se vlerke is ook ’n klaarblyklike sleutel tot hul sukses, omdat hulle daarmee oor groot gebiede kan versprei, nuwe omgewings kan koloniseer en nuwe voedselbronne kan benut. Vlerke beteken voorts dat hulle vinnig aan roofvyande kan ontsnap.
Vir oorlewing is baie van hulle boonop besonder rats. Só het die huisvlieg byvoorbeeld ’n reaksietyd van ’n vyftigste van ’n sekonde, teenoor die menslike reaksietyd van slegs sowat ’n kwart sekonde. As jy ’n vlieg wil doodslaan, moet jou naderende hand vir hom lyk soos iets vir ons wanneer ons dit in die rolprente in stadige aksie sien. Geen wonder dis so moeilik om ’n vlieg met jou hand dood te klap nie!
BO en REGS BO: Die wêreld se verskillende blaar­insekte bied ons nog besonderse voorbeelde van kamoeflering. Van die opmerksame jong leerder Lindie Botes kom hierdie twee foto’s van wat na ’n sprinkaantjie lyk wat hom in blare uitgedos het. Op ’n mensevinger kan die grasgroen klein kalantjie nie vir die wêreld wegkruip nie, maar sodra hy letterlik deur die blare is, raak hy feitlik skoonveld!
’n Insek se liggaam is vanselfsprekend heeltemal anders saamgestel as dié van die mens. Sy hart sit byvoorbeeld naby sy rug en hy het nie ’n stelsel van verskillende bloedvate soos ek en jy nie. Uit ’n enkele groot slagaar wat van die hart af deur die bors loop, word die bloed deur die hele liggaam versprei. Op plekke waar die bloed na afgeleë eindpunte gestuur moet word, sit klein hulp-hartjies of pompies om die taak oor te neem. Die bloed is gewoonlik groen of geel of helder en kleurloos.
Insekte het ook nie longe nie. Hulle haal wel asem, maar dit gebeur deur vertakkende lugbuise wat sorg dat hulle die hele tyd deur ’n stroom lug geventileer word.
Die oë van insekte vertel boonop vir ons dat hul manier van sien bes moontlik baie anders moet wees as ons eie. Aan die kop van ’n tipiese insek is ’n paar groot samegestelde oë. Daar is ook drie enkelvoudige oë bo-op. Elke samegestelde oog bestaan uit 'n menigte oogeenhede (ommatidia) wat dikwels heksagonaal (seskantig) ineenskakel.
Elke ommatidium vorm ’n beeld van die voorwerp wat gesien word en is dus eintlik 'n ogie op sigself.
BO: Dit lyk soos ’n heuningkoek, maar in der waarheid is dit ’n elektronmikrograaf van 'n klompie van ’n by se oogeenhede!
Die spesie of soort is die basiese eenheid van hierdie stelsel van klassifikasie. ’n Spesie is ’n groep organismes, gelykvormig van gedaante, wat onderling kan voortplant. Uiterlik naby verwante spesies (wat een of meer duidelike ooreenkomste toon) word in die volgende hoër kategorie, die geslag, saamgegroepeer. Verwante geslagte vorm ’n familie; verwante families word in ’n orde gegroepeer; verwante ordes vorm ’n klas; en verwante klasse hoort saam in ’n stam of phylum.
Maar presies wat maak ’n insek wat hy is? Ondanks die geweldige verskeidenheid is daar tog spesifieke eienskappe wat alle insekte gemeen het. Die klas Insecta verskil van die ander geleedpotiges (soos krappe en selfs spinnekoppe) en natuurlik ander diere deur die volgende kenmerkende eienskappe te vertoon:
Wanneer ’n larwe of ’n nimf gereed is om uit te broei, moet hy sy pad deur die dik buitedop van die eier oopdwing. En soveel spesies, soveel eiersoorte—daar is eiers van alle vorms, kleure en relatiewe groottes.
Vervelling: Namate die weefsels van ’n insek groei (die grootte van die individuele selle toeneem én die aantal selle in sy liggaam vermeerder) word ’n punt bereik waar sy dop of huidskelet nie meer verder kan rek om die uitsetting te akkomodeer nie. Die huidskelet moet dus afgewerp en deur ’n nuwe vervang word. Dit staan bekend as vervelling.
Sodra ’n insek volwassenheid bereik, het hy nie meer vervellingshormone nie en kan hy nie verder groei nie.
In die eerste fase vorm ’n embrio binne-in ’n eier. Wanneer die eier uitbroei, verskyn ’n larwe, wat op sy beurt in ’n papie verander. Aan die einde van die papiestadium kruip die volwasse insek uit die papie. Ander diere benewens insekte wat op hierdie manier ontwikkel, sluit baie soorte visse en weekdiere in.
Paddas ondergaan ’n ander soort volkome gedaanteverwisseling. Uit die eier verskyn ’n paddavissie, wat in die water lewe, met kieue asemhaal en ’n stert het. Namate die paddavis groei, ontwikkel longe en pote, en die kieue en stert word in die liggaam opgeneem. Uiteindelik verlaat die volwasse padda die water en lewe hoofsaaklik op die droë grond.
EN daarmee kom ons aan die einde van hierdie kuiertjie by die eienaardige sespotige wesentjies wat die aarde met ons deel. Dit beteken egter nie dat ons ooit moet ophou om deur hulle gefassineer te word nie. O togga, ’n gogga! kan jy dalk sê as jy ’n kakkerlak op jul kombuisvloer gewaar. Maar sodra jy begin oplees oor daardie einste kakkerlak waarvoor jy so gril, gaan ’n hele nuwe wêreld voor jou oop. En dan kyk jy sommer met nuwe oë en selfs verwonderd na die kokkerot!