Kulturele vryheid kan ’n antwoord op monumentkrisis biedLouis Botha se standbeeld by die parlement in Kaapstad. Foto: Raymond.ellis via Wikimedia Commons Suid-Afrika is nie die eerste land wat onder sulke krisisse deurloop nie, en wenlande het gelukkig al oplossings vir soortegelyke probleme ontwikkel. Ons hoef nie die wiel van vooraf te ontwerp nie. Dit is wel so dat die ANC nie maklik na oorsese wenresepte sal wil kyk nie, omdat dit nie hulle politieke agenda pas nie. Daarom moet internasionale “beste praktyke” of ’n suksesmodel gekies word wat só ’n onaanvegbare bloudruk moet wees, dat selfs die ANC op die langtermyn nie daarteen sal kan stry nie. Die Verenigde Nasies (VN) se invloedryke menslike ontwikkelingsverslag van 2004 spel só ’n droommodel vir multikulturele samelewings in besonderhede uit. Onder die veelseggende opskrif van “Kulturele vryheid in vandag se diverse wêreld”, stippel die dokument ’n gesaghebbende strategie uit wat Suid-Afrika kan volg om ’n pad uit hierdie doodloopstraat te vind. Identiteit as vrye keuse Die verslag beskryf kulturele vryheid as die vryheid wat mense het om hulle identiteit te kan kies en sonder benadeling uit te leef. Prof. Deon Geldenhuys, staatkundige van Johannesburg, sê dat kulturele regte wêreldwyd, saam met politieke, burgerlike, ekonomiese, en maatskaplike regte, ’n onlosmaaklike deel van die familie van menseregte geword het. Die goeie nuus is ook dat globalisering en demokratisering besliste voordele inhou vir moderne minderheidsgroepe. Die verslag sê hieroor dat in die moderne wêreld van toenemende demokratisering en globale netwerke, beleidsrigtings wat kulturele vryhede inperk minder en minder aanvaarbaar is. Die verslag se uitgangspunt is dat die wêreld vandag die opkoms van identiteitspolitiek beleef, en beveel kulturele vryheid ten sterkste aan vir multikulturele lande, as ’n noodsaaklike vereiste vir vreedsame naasbestaan. Nasionale eenheid en lojaliteit kan hiervolgens naas kulturele verskeidenheid bestaan, omdat mense veelvoudige identiteite het wat aanvullend tot mekaar kan wees, soos etnisiteit, taal, ras, godsdiens en burgerskap. Een land een nasie Hierdie uitgangspunt bots lynreg met “nasiebou”, wat so gewild in die vorige eeu was omdat dit daarop gemik was om kultureel homogene state met ’n enkele identiteit te vorm. Twee magsinstrumente is tradisioneel hiervoor gebruik, naamlik inlywing (assimilasie) en integrasie. Assimilasie poog om kulture verskille tussen groepe uit te wis, terwyl integrasie beoog om kulturele verskille uit die openbare terrein te faseer. Die metodes wat volgens die verslag aangewend word om hierdie doelwitte te bereik klink bekend. Dit behels onder meer die sentralisering van politieke mag, die weiering van plaaslike outonomie vir minderheidsgroepe, die strewe na een amptelike landstaal, en ’n onderwysbedeling wat die taal, geskiedenis en simbole van een groep bo dié van ander groepe bevoordeel. Net ’n skamele 13% van kinders in primêre onderwys in Afrika suid van die Sahara word in hul moedertaal onderrig, wat waarskynlik ’n groot deel van die oorsaak van die vasteland se armoede verklaar. Hierdie nasieboustrategieë het tot groot konflik aanleiding gegee, omdat gemeenskappe nie bereid was om hulle bestaan op te hef en by die meerderheid ingelyf te word nie. Kulturele uitsluiting Die verslag beskryf die skending van kulturele vryheid as iets wat die waardes, instellings en lewenswyse van ’n kulturele groep nie erken of respekteer nie, en kritiseer dit as “kulturele uitsluiting”. Twee vorme van kulturele uitsluiting word onderskei, naamlik lewenswyse-uitsluiting en deelname-uitsluiting. Lewenswyse-uitsluiting is wanneer die lewenswyse wat ’n groep sou verkies nie erken en ingesluit word nie, en daar ’n aandrang is dat almal dieselfde lewenswyse moet volg. Voorbeelde hiervan is beperkinge op die beoefening van ’n groep se taal, kultuur of godsdiens, soos die benadeling van ’n groep se taal deur byvoorbeeld ’n ander taal in die staatsdiens en onderwys as amptelike taal in te voer. Die verwoesting van ’n kultuurgroep se standbeelde is nog ’n goeie voorbeeld. Erkenning Die tweede soort benadeling is deelname-uitsluiting waar gediskrimineer word met politieke, ekonomiese of maatskaplike geleenthede, soos uitsluiting met indiensneming, onderwys, en politiek. Die verslag beklemtoon dat om kulturele vryheid te verseker en uitsluiting te voorkom, méér behels as die voorsiening van burgerlike en politieke vryheid deur demokrasie. Wat vereis word is ’n multikulturele beleid, met as vertrekpunt dat state in grondwette, ander wetgewing, beleidsrigtings en instellings erkenning behoort te gee aan kulturele verskille en behoeftes. Volgens die verslag is méér as demokrasie nodig om politieke deelname te verseker. Selfs wanneer lede van minderhede gelyke politieke regte in ’n demokrasie het, kan hulle deurlopend en stelselmatig uitgestem word en onderverteenwoordig wees, omdat hulle in verkiesings altyd aan die kortste end sal trek. Om hierdie gebreke in ’n eenvoudige meerderheidsdemokrasie te oorkom, is ’n multikulturele model van demokrasie nodig sodat minderhede polities íngesluit is en inspraak het oor besluite wat hulle kulturele vryhede raak. Die verslag stel verskeie multikulturele modelle voor om skendings van minderheidsregte te voorkom deur meerderheidsbesluitneming of deur die oorheersing van die regerende elite. Meerderheidsregering word gewoonlik meerderheidsoorheersing in ’n veelvolkige land, en daarom is magsverdeling nodig. Meganismes soos kulturele outonomie word wêreldwyd gebruik, onder meer in lande soos Nieu-Seeland, Indië, Kanada, Spanje, België, Kroasië, Roemenië en Hongarye. Drietaalbeleid Wat taalbeleid betref, meen die verslag dat taalerkenning simbolies is van respek vir spreker van die taal, hul kultuur en hul volle insluiting in die gemeenskap. ’n Drietaalbeleid word aanbeveel, waarvan een ’n wêreldtaal, een ’n gemeenskaplike plaaslike taal en een mense se moedertaal is. Die regering is regstreeks aandadig aan die inperking van Afrikaans en Afrikaners se leefwêreld, en van die beloftes wat die regering oor die jare gemaak het rakende brandende knelpunte wat aan hulle uitgewys is het niks van gekom nie. Volgens Geldenhuys bied hierdie jongste menslike ontwikkelingsverslag van die VN belowende aanknopingspunte waarop voortgebou kan word. Hy noem drie moontlikhede wat met die regering opgeneem kan word, naamlik ’n kulturele opvolgskikking, ’n kulturele kontrak tussen die regering en minderheidsgroepe, en ’n handves van kulturele regte en vryhede wat aanvullend tot die handves van menseregte in die Grondwet opgeneem kan word. Natuurlik sal die ANC nie maklik oortuig kan word om die aanbevelings van die VN se verslag te implementeer nie. Maar die geskiedenis het al oor en oor bewys dat geen regering in die moderne tyd geloofwaardige beroepe om vryheid vir altyd kan ignoreer nie. Steunwerwing onder alle gemeenskappe in Suid-Afrika én in die buiteland sal nodig wees om hierdie droom te bewaarheid. Maar gelukkig het ons ŉ geheime wapen. Ons taal en sy sprekers het nog altyd sterker geword as dit onder druk geplaas is. Konsentrasiekampe bereik snaaks genoeg altyd die teenoorgestelde. Dít wat die kerkhof moes wees, word die kraamkamer. Soos die VN se Human Development Report van 2004 so mooi in Engels sê: “If the history of the 20th Century showed anything, it is that the attempt either to exterminate cultural groups or to wish them away, elicits a stubborn resilience.” Daarom is ons strewe om ons taal en kultuur vrylik, veilig en voorspoedig uit te leef, in lyn met die voorste internasionale praktyke.