Die Grondwet: Plegtige akkoord of springplank na groter mag?Foto: Esté Meyer Jansen/Maroela Media. Hierdie artikel is deel van ŉ reeks van vyf artikels wat deur Malan oor die Grondwet geskryf is. Die artikels sal oor die volgende vyf weke elke Donderdag op Maroela Media gelees kan word. Twintig jaar gelede, op 2 Februarie 1997, het die huidige oppermagtige Grondwet te midde van groot opwinding in werking getree. Dit was die finale voltrekking van die grondwetlike onderhandelings van die voorafgaande jare. Die Grondwet het die letter en gees van die plegtige ooreenkoms wat tussen die eertyds strydende partye bereik is, geboekstaaf. Dit het die epogmakende nuwe tydvak van vrede en stabiliteit ná die uitgerekte stryd in Suid-Afrika ingelui. Voortaan sou hierdie plegtige akkoord die bindende en oppermagtige raamwerk wees ingevolge waarvan alles in Suid-Afrika gedoen word. Baie dinge het die oënskynlike omvattendheid en oppermag van die Grondwet as finale akkoord ondersteun. Die Grondwet bepaal immers self dat dit oppermagtig is en dat wat ook al gebeur, daarmee moet strook. En die Grondwet bepaal tog self dat dit baie moeilik is om dit te wysig. Ons het boonop deur die Waarheids-en-versoeningskommissie die aaklige boeke van die stryd van die verlede toegemaak deur te bely, te versoen en ŉ nuwe skoon begin te maak. Bowendien laat die Grondwet niks te wense oor nie. As handves van verskanste, gewaarborgde regte (sic die bykans evangeliese taal) beskerm dit al ons belange. Die Grondwet maak voorsiening vir ŉ kragtige, onafhanklike en onpartydige regbank en ál die nodige remme en teenwigte is daarin verskans. Daar is dus alle rede om dit as ŉ omvattende, oppermagtige en finale ooreenkoms te beskou en te respekteer. Niks hoef (en sal) daaraan toegevoeg of daarvan weggeneem word nie. Dit is ŉ omvattende regstaat. Al wat na dese gedoen moes word, was om getrou aan die plegtige grondwetlike akkoord uitvoering te gee. Om dit te doen, moes die ware oorspronklike bedoeling van die bepalings van die akkoord net bepaal en toegepas word. Hierdie sienswyse van die Grondwet as ŉ plegtige, volledige en onherroeplike akkoord is wyd gehuldig, verkondig en geëggo. Dit was die sienswyse van toonaangewende politici soos oudpres. FW de Klerk en voorste grondwetlike juriste soos prof. Marinus Wiechers, ondersteun deur die gevolg van ŉ menigte. Net so oortuigend is daar geglo dat die Grondwet die oppergesag die ANC, hoe sterk dit ook al mag wees, aan bande kan lê. Trouens, daar is selfs geglo, ten minste tot kort gelede nog, dat die grondwetlike oorgang van die middel 1990’s nie die tydvak van ANC-mag ingelui het nie. So verwerp Dave Steward byvoorbeeld Hermann Giliomee se sienswyse dat die NP en De Klerk mag volskaals aan die ANC oorgedra het. Nee, sê Steward, De Klerk het nie die mag aan die ANC nie, maar aan ŉ nuwe, soewereine Grondwet oorgedra. Die regstaat regeer; nie die ANC nie. Die NP se grondwetlike onderhandelaars het klaarblyklik ook nie verstaan dat hul partye in ŉ hewige magstryd was nie. Hulle het gedink dat hulle saam met die ANC werk om werklik gemene grond vir ŉ permanente grondwetlike akkoord te vind. Dienooreenkomstig het hulle, hul ANC-opponente as vennote en in toenemende mate as vriende beskou, terwyl die ANC daarenteen die onderhandelings as ŉ nuwe oorlogsfase gehanteer het. Vandag weet ons almal ons wyd geprese wêreldklas Grondwet is in woeste vaarwaters. Die akkoord is besig om weg te spoel. Wat die oorspronklike bedoeling van die bepalings was, weet nugter meer en as iemand dit wel weet, is daar blykbaar geen erg om daaraan uitvoering te gee. Die waarheid is dat die Grondwet inderdaad nié ŉ epogmakende akkoord was nie. Dit was allermins so finaal soos wat geglo en verkondig is. Dis allermins die “finale Grondwet”, soos daar dikwels na die grondwet verwys word. Inteendeel, die gewaande oppermagtige Grondwet is hoogs tydelik en veranderlik. Dit is die produk van die kragte wat geheers het toe dit aanvaar is en die voortspruitende betekenis en funksionerende inhoud daarvan is eweneens die weerspieëling van die veranderde politieke kragte wat sedert die aanvaarding daarvan ontplooi het. Die Grondwet is dus nie outonoom, oppermagtig en finaal nie. Dit is deurlopend aan heersende en veranderende politieke kragte uitgelewer. Die politieke kragte maak eenvoudig baie van die bepalings van die Grondwet ongedaan. Ander kere gee dit ŉ betekenis aan bepalings wat vroeër nooit voorsien is nie. Die bepalings mag dalk in die Grondwet te lese wees. Dog, die oorspronklike bedoeling van die Grondwet, vir sover dit hoegenaamd ooit vasstelbaar was, is ŉ nouliks hoorbare en irrelevante refrein in die verte. Dit is trouens die geval met alle grondwette. In Suid-Afrika is die politieke kragte egter besonder kragtig en onstuimig. Die sterkste van die kragte kom uit die geledere van die ANC en sy twistende faksies: nasionaal-demokratiese rewolusie (NDR) transformasie, dekolonisasie, radical economic transformation (RET), die groot geveg teen die hardnekkige boosheid van white monopoly capital (WMC) en ŉ rits ander. In die aangesig van die ideologie van transformasie is die oppermagtige grondwetlike akkoord soos ŉ tenger skuitjie op ŉ oorweldigende stormsee. Sy wel en wee word deur die stormwaters bepaal. Talle invloedryke politici, kommentators en grondwetkenners het geen begrip hiervan nie. Hulle plaas ŉ buitensporige hoë, maar oplaas naïewe vertroue op die vermeende oorspronklike bedoeling van die gewaande oppermagtige Grondwet en glo in politieke maghebbers se onderdanigheid aan die Grondwet as ŉ vaste gegewe. Hulle vertroue op die Grondwet is so allesoorheersend dat hulle beswaarlik die ontwrigtende werking van politieke kragte kan begryp. Dié geloof is naïef, vals en gevaarlik. Te midde van gevaarlike bedreigings wek dit die behaaglike indruk van stabiliteit en beskerming van gewaande regte: Wees vol vertroue die beskermende hoër hand van die oppermagtige Grondwet is in beheer. Die ware toedrag van sake is radikaal anders. Grondwette is die produk van politieke stryd, dikwels in die vorm van ŉ mengsel van vulgêre geweld en brutale dwang by die onderhandelingstafel. Die grondwet wat hieruit voorspruit, is nie die resultaat van vrywillige eenstemmigheid nie. Dit is die notule van die magsverhoudings tussen die partye wat in die stryd gewikkel was. Dié magsverhoudings is onstabiel en veranderlik. Hulle verander – soms vinnig en drasties – en in pas daarmee verander die konstitusie saam. Bestaande betekenisse van die grondwet word met ander vervang en sommige raak kragteloos. Sommige belange wat oënskynlik veronderstel was om deur die grondwet beskerm te word, verval. Daarenteen word nuwe doelwitte wat oënskynlik glad nie met die grondwet vereenselwig is nie, kragtig bevorder. Van ŉ stabiele en standhoudende regstaat is daar geen sprake nie. Die “grondwetlike akkoord” wat in die huidige Grondwet tot uitdrukking gekom het, was eweneens die produk van onderhandeling en van ŉ hewige stryd, al het die NP se onderhandelaars kinderlik geglo dat hulle met hul ANC-opponente soos vriende aan die bereiking van ŉ gemeenskaplike oogmerk werk. In die laaste jare voor die akkoord het hierdie stryd, onder meer behels die stryd tussen die veiligheidsmagte en insurgente onder aanvoering van die ANC, die burgeroorlog hoofsaaklik in KwaZulu-Natal tussen die ANC en Inkatha, die gedwonge ontseteling van die tuislandsregerings, halsnoermoorde en dergelike uitspattige geweld in die swart woonbuurte in wat Anthea Jeffrey as People’s War beskryf. Ná die bereiking van die akkoord wat ons as die huidige, en finale, Grondwet ken, het die stryd politieke stryd nie verdwyn nie. Die ANC het die politieke mag wat hy danksy die Grondwet verskry het, gebruik om sy posisie te konsolideer en in oorlog van opeenvolgende fases na die volgende doelwit begin marsjeer. Die ANC het derhalwe nooit die Grondwet as ŉ finale bindende ooreenkoms gesien nie. Trouens, hy het dit oor dekades self in sy eie strategiese dokumente uitgespel. Ernstige kommentators, dit wil sê, nie diegene wat die Grondwet as oppermagtig en ŉ soort finale einde van grondwetlike ontwikkeling geglo het nie, het dit ook uitgewys. Onlangs het prof. Pierre du Toit en sy medewerkers in South Africa and the Case for Renegotiating the Peace dit weer uitgeklaar. Vir die ANC was die Grondwet ŉ tussentydse oorwinning op pad na die uiteindelike oorwinning – ŉ springplank na groter mag. Die ANC se doelwitte was egter veel meer ingrypend. Dit is om aan die hand sy transformasie (NDR)-ideologie: Na mate die ANC sy posisie versterk kan hy soos die onlangse geskiedenis getoon het, hierdie doelwitte stapsgewys verwesenlik, en die Grondwet ter bereiking hiervan aanwend. Die Grondwet is nie die plegtige akkoord en oppermagtige regstaat wat hom in die bereiking hiervan aan bande lê nie. Inteendeel, die Grondwet het die pad hiervoor vir die ANC voorberei.