God in 'n blik - Naas Ferreira
God in ‘n blik
Deur Naas Ferreira op 1 Julie 2010
Die Sjinese filosoof Lao Tzu het reeds in die 5de eeu voor Christus gesê:
"Tao defined is not the constant Tao.
No name names its eternal name."
Die Tao of Dao kan in Afrikaans as die Weg of God of die Ewige Beginsel vertaal word. Wat Lao Tzu wou tuisbring is dat wanneer mens God begin definieer of name gee dan is dit nie meer God nie, maar 'n beperkte menslike skepping. Kan mens werklik in woorde die omvang, die diepte en die wese van die Grondslag van die Lewe uitdruk? Kan mens God beperk tot ons verstaan van Hom/Haar? Volgelinge van die Boek – Jode, Christene en Moslems – sal mens vinnig daarop wys dat Jahwe, God of Allah, Homself deur Sy Woord aan die mens geopenbaar het en dat Hy so geken kan wees.
Hier lê die kruks van die saak. Hoe openbaar God Hom aan die mens? Daar is mense wat glo dat God aan die skrywers voorgesê het wat om neer te skryf. Moslems glo, byvoorbeeld, dat Allah oor 'n tydperk van 20 jaar Mohammed beveel het wat om in die Koran op te teken. In die Koran kom egter baie teenstrydighede voor waar Allah dikwels van siening en optrede verander. Hoe verklaar mens dit? Die Bybel is net so vol slaggate. In Genesis 1 skep God die mens – man en vrou – laaste, maar in Genesis 2 word die man eerste gemaak, terwyl die vrou as 'n nagedagte uit die man geskep is. Terloops, dit is ook die enigste plek in godsdienstige literatuur waar die man geboorte gee en ook die enigste godheid wat buite die geskiedenis en werklikheid staan. Verder glo baie mense dat Moses die eerste vyf boeke van die Bybel geskryf het. Wat het met Moses tussen die skrywe van Genesis 1 en 2 gebeur om so 'n blatante fout te begaan? Het hy aan die slaap geraak of 'n draai gaan loop terwyl God besig was om te dikteer?
Moderne teoloë het gevind dat daar ten minste vyf skrywers was wat aan die Pentateug, dit is die eerste vyf boeke van die Bybel, gewerk het en dat Genesis 1 en 2 verskillende outeurs het. Hoe dan nou? Wie is deur God geïnspireer of wie het die beste na God geluister in die optekening van die twee hoofstukke?
"Aha!" sê die teoloë. "Genesis 1 is na Genesis 2 as 'n inleidende hoofstuk tot die Pentateug geskryf."
"Hoekom dan die verskille?"
"Elkeen het 'n ander doel met die optekening van hulle verhale gehad."
"Hier het ons dan met die kreatiwiteit van die skrywers te doen."
"Die Bybel is dus nie 'n feitelike geskiedenis handboek nie, maar eerder 'n versameling van verskillende mitologieë."
Meeste Christene beskou mitologie as ander mense se godsdienste soos Hindoeïsme met hulle magdom van gode of die van die ou Grieke en Romeine. Zeus, Apollo, Venus, Mars, Poseidon en Hades is almal bekende name van mitologiese gode van die ou tyd. "Die Bybel kan mos nie mitologie wees nie. Jesus is die Seun van God en volwaardig mens. Hy is op 25 Desember uit 'n maagd in die teenwoordigheid van skaapwagters gebore, hy verander water in wyn, ry triomfantelik op 'n donkie, het op water geloop en storms stil gemaak, hy het blindes laat sien en duiwels uitgedryf. Hy is gekruisig, is na drie dae opgewek en het na die hemel opgevaar. Of hoe?" So ook Dionisius en Osiris. Die Nuwe Hervorming en die Jesus Seminaar teoloë het 'n studie gemaak van Jesus se optredes en woorde en agtergekom dat slegs 'n klein gedeelte van die Evangelies aan Jesus toegeskyf kan word. Die res is verdigsels of byvoegings van die evangelieskrywers. Tog beskou hierdie teoloë Jesus as 'n historiese figuur.
Maar wat as Jesus ook 'n mitologiese figuur is? Wat as Jesus se maagdelike geboorte nie uniek is nie en op iets anders dui as wat die kerk gewoonlik predik? Wat as die Jesus-verhaal 'n samevoeging van Egiptiese (Isis, Osiris en Horus), Griekse (Dionisius) en ander mitologieë is? Wat as die vroeë Christen Gnostici die eerste ware Christene was en die Roomse Kerk onder aansporing van Keiser Konstantyn die Jesus-mite in historiese "feite" verander het? Waarom anders sou die kerk die Gnostiese boodskap met geweld onderdruk? Waarvoor was die kerk bang? Gnostiek is afgelei van die Griekse woord gnosis, wat kennis beteken, ervaringskennis van God. Carl Jung se waarskuwing laat mens weer dink oor die rede vir die kerk se vrees vir die Gnostiek. "Religion is a system to defend us against the experience of God."
Dit bring ons terug by mitologie. Joseph Campbell, iemand wat sy lewe aan die bestudering van mitologieë gewy het, het teoloë laat kopkrap. Campbell het in Flight of the wild gander: Explorations in the mythological dimension (pg. 53), die volgende gesê: Wanneer mitologie verkeerdelik as direkte geskiedenis of wetenskap gelees word, verander simbole in feite, metafore word dogma, en sektes baklei onder mekaar omdat hulle verkeerdelik hulle eie simboliese tekens as die hoogste werklikheid verstaan. Dit is egter nie net sektes wat baklei vir hulle waarhede nie; dink maar aan die stryd tussen Islam en Judaïsme, Islam en Christene. Mense is bereid om dood en vernietiging te saai terwille van sogenaamde "feite."
Wat is mitologie nou eintlik? Is dit slaaptyd stories wat ouers vir hulle kinders voorlees, leuens of is dit die vinger wat na die maan wys? Die antwoord moet mens by moderne sjamane en mistici van alle godsdienste gaan soek. Mistici noem dat hulle die Grond van Alles (God) binne-in ervaar, met ander woorde, dat die mens se diepste wese God is. Dit is hoekom Jesus sê: "Ek en die Vader is Een." Die wonderlike ervaring van eenheid met God is onbeskryflik. Daar is egter een belangrike ding wat moet gebeur voordat die eenheid ervaar kan word; die ego moet in die agtergrond verdwyn of in Bybelse taal, die ou mens moet sterf sodat die nuwe na vore kan kom. Ons moet dus weergebore word, sodat ons as die ware Self kan lewe. Gesien vanuit hierdie perspektief is die Nuwe Testament en veral die Jesus verhaal daarop gemik om die leser te begelei op die pad na die nuwe geboorte of Ontwaking. Jesus se kruisdood wys na die dood van die ego en Jesus se opstanding na ons opstanding en die Christus-bewussyn in ons. Sonde (hamartia in Grieks) beteken om jou doel of teiken te mis, om nie te ontwaak nie, om deur die ego gedryf te wees. Jesus se verhaal is dus gemik om die mens op koers na Ontwaking te kry.
Vergelyk ons die Jesus-mite met die een van die bekendste en geliefste Hindoe geskrifte, die Bhagavad Gita (Lied van die Gees) dan hoor ons van die innerlike stryd wat Arjuna het om teen sy eie familie te veg. Hy word begelei deur Krishna, 'n avatar of te wel die inkarnasie van die God Vishnu. Krishna raai Arjuna aan om wel die stryd teen die ego (sy familie) voort te sit sodat hy ook kan Ontwaak. Geen hindoe dink vir een oomblik dat die verhaal feitelik of histories is nie. Alhoewel daar wel 'n veldslag by Kurukshetra plaasgevind het, verstaan Indiërs die verhaal allegories. Die boodskap en die raad is vir alle mense.
Mitologieë is die noodwendigheid van die "openbaring van God" wat binne die mens plaasvind. Dit is die oomblik van Ontwaking. Iemand moet tog 'n ervaring met God gehad het om die belewenis in poëties/mitiese taal te kan omskep. Daar is nie 'n beter manier om die oor die Onuitspreeklike iets te sê nie. Indien mens die Genesisverhale as mites lees, dan is daar nie die probleem dat wetenskaplike bewyse vir die Skeppingsverhaal vereis word nie en dan is die spanning tussen godsdiens en wetenskap oorbodig.
Die kerk sal ongelukkig nie erken dat die Bybel mities verstaan moet word nie en daarom is Joseph Campbell se siening van teologie net so relevant as toe hy dit in die jare Vyftig van die 20ste eeu gesê het: "Teologie is die waninterpretasie van mitologie." Die vinger wat na die maan wys (dis 'n metafoor) word die fokus van die teologie en dit word in die kerk aanbid in plaas van die misterieuse "maan." Dit is arrogant om te dink dat hoe jy God sien is hoe God is. Dit is wanneer die kerk God in 'n blik druk en dit verkoop as die "absolute waarheid" wat aanbid moet word, dat dinge skeef loop. Die woord "god" en ons "verstaan" van die Onuitspreeklike is net die vinger en nie die maan nie.
Naas Ferreira het sy MTh en is 'n skrywer en godsdiens-filosoof.