AIE: 2013 ATR en die toekoms van Afrikaans
Foto: WAM Carstens, Skool vir Tale, Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus
Le Cordeur sê hieroor: Dit is 35 jaar later, en baie water het in die see geloop. Afrikaans het sy beeld verander van ’n taal wat wil verdruk tot ’n taal wat wil bemagtig en versoen. Ironies genoeg sou juis die gebeure van 16 Junie Afrikaans van sy bagasie bevry. [...] Mnr. Mandela het in die publikasie Reflections from Prison aangetoon dat ons onmoontlik [Afrikaans] van die aardbol kan vee. Dit word deur die meerderheid bruin mense gepraat, talle Indiërs en heelwat swart mense. Juis daarom moet 16 Junie in die teken staan van die vermoë van taal om ons land en sy mense, eens so verdeeld, te verenig. Laat ons hierdie dag só vier dat alle jeugdiges welkom sal voel by die fesvieringe, maar meer belangrik, welkom in die land van hulle geboorte. Laat ons wegbeweeg van die blameer-taktiek sodat ook wit jeugdiges by 16 Junie sal aanklank vind en nie langer skuldig hoef te voel oor iets waaraan hulle geen deel gehad het nie. Terloops, om voortdurend daaraan herinner te word dat jou voorvaders apartheid beoefen het, doen niks vir nasiebou nie en lei daartoe dat talle talentvolle jongmense hulle rug op SA keer. (Le Cordeur e.a. 2012:70–1)
Willemse (2011) sê hieroor: Vir so lank as wat ons toelaat dat slegs een kant van Afrikaans vertel word, so lank sal daardie sprekers nie bemagtig word nie. Trouens, wanneer ons nie ons storie vertel nie, werk ons mee aan die vernietiging van ons geskiedenis.
In hierdie tyd het Breyten Breytenbach (1996) ’n artikel geskryf waarin hy “die noodsaaklikheid uitlig van ’norganisasie wat verteenwoordigend van alle Afrikaanssprekendes kan wees”. Hy stel ’n “koördinerende liggaam” voor, ’n “saamstaan”: ’n “adres van uitklaring” waar aangeklop kan word vir inligting en raad en bystand. So ’n “adres” moet die belange van swart en bruin en wit Afrikaners kan artikuleer en verteenwoordig. Maar die inisiatief moenie van politieke partye en ou patriargale bonde en koukusse en klieks kom nie.
Daar is ’n versoek gerig om ’n meningspeiling oor hoe Afrikaanssprekendes self Afrikaans se toekoms beskou. Dit is gedoen onder leiding van Lawrence Schlemmer en die uitkoms hiervan (soos verwys na in Steyn 1998:256) het gedui op pessimisme onder sprekers van Afrikaans oor ’n verskeidenheid aspekte, onder andere oor die organisasies wat Afrikaans se belange moes uitdra. Daar is wel ’n behoefte geïdentifiseer om op ’n manier “openbare protes” uit te spreek teen die manier waarop Afrikaans in die nuwe bedeling hanteer is.
Kort hierna het Vosloo geskryf: "Afrikaanssprekendes moet as ’n blok opkom vir hulle staanplek en nie struikel voor eksklusiewe verdelingslyne nie. In onderhandeling met die owerheid moet die blok uit één keel kan praat as een van die grootste taalblokke in die land. (aangehaal in Steyn 1998:257; my beklemtoning). Volgens hom [Vosloo] was die tyd ryp vir die gedagte van ’n “oorlegsentrum vir die heterogene Afrikaanspraters”. (Steyn 1998:256; my beklemtoning).
Steyn (1998:262) sluit sy artikel af deur te wys op die denkverskuiwing wat plaasgevind het sedert die idee van so ’n AO die eerste keer in 1996 genoem is. "Maar bloot die totstandkoming van die AO dui op ’n mate van eenheid wat in 1996 nog nie bestaan het nie. Die ander groot voordeel was dat rolspelers wat aanvanklik los van die proses gestaan het, wel by die proses betrokke geraak het."
In die bogenoemde LitNet-rubriek van Brand (2004) maak hy melding van pogings om ’n Afrikaanse forum gevorm te kry. Na aanleiding van die beplande stigting van ’n Afrikanerraad (waarvoor daar om ’n verskeidenheid redes skynbaar onder beide wit en bruin Afrikaanssprekendes nie besondere entoesiasme bestaan nie) stel hy (Brand 2004:2; my beklemtoning), voor dat daar eers begin word "deur ’n forum te skep waar almal wat belang by Afrikaans het met mekaar in gesprek tree. Die bedoeling van so ’n forum moet juis wees om aan almal die geleentheid te gee om hulle standpunt te stel. Die forum moet dus nie pro- of anti-Afrikanerraad wees nie. Voor- en teenstanders van so ’n raad moet hulle sprook kan spraak. Swart, wit en bruin Afrikaanspraters, sowel eerste- as tweedetaalsprekers, moet daar hul mening kan lug. Die hele kleurvolle spektrum van standpunte, belange en voorgestelde strategieë moet daar die podium kan betree.
Die beraad self was 'n sukses, maar dit was duidelik dat die verlede nog nie begrawewas nietoe daar aan die einde wrywing ontstaan het. Dit was ongelukkig tussen wit en bruin, wat weer ’n etniese konflik uitgelig het. Agterna beskou, was dit waarskynlik die keerpuntin die proses wat die Afrikaanse Taalraad gebring het tot waar hy vandag is. Daar is hard met mekaar gepraat en dit was duidelik dat daar agter die skerms hard gewerk sou moes word om verskille uit die weg te ruim (Carstens 2006a):
Jason Lloyd (2005) het duidelik gesê: "[W]it, bruin Afrikaanses is nog maar apart." Volgens hom was daar nog baie kwessies wat in die pad (staan) van die realisering van die ideaal van een Afrikaanse taalgemeenskap. Op die oomblik is daar twee Afrikaanse gemeenskappe: die een wit en meestal ryk, die ander bruin en oorwegend arm. Voordat ons dus praat van een Afrikaanse gemeenskap, moet wit en bruin onderling begin praat oor hoe om gestalte te gee aan dit waarvan Du Plessis skryf. [Hy het hiermee verwys na ’n berig wat Tim du Plessis, redakteur van Rapport, op 2 Januarie in dié koerant geskryf het (2005, bl. 20) oor die strewe om ’n hegter binding onder die Afrikaanse taalgemeenskap te kry.] Want een Afrikaanse gemeenskap bestaan tans eenvoudig nie.
Slabbert (2005:10) voeg hierby: "Daar is meer mense wat Afrikaans praat wat nie sogenaamd ‘wit’ is nie as wat daar is wat wit is. Vir hulle is Afrikaans nie ’n luukse nie, dis ’n daaglikse noodsaaklikheid.” (Vgl. ook Van der Rheede 2005 in hierdie verband.)"
Z.B. du Toit (2005) het hieroor in gesprek getree met twee prominente akademici, te wete Jaap Steyn en Neville Alexander, en dit het hieruit geblyk dat die saak van Afrikaans-wees en die identiteit wat wit en bruin daaraan koppel, nog ver van deurgepraat is (vgl. ook Du Plessis 2011b; Willemse 2011). In hierdie verband was Hein Willemse (2005b:9) van oordeel dat die grootste bedreiging vir Afrikaans lê in die voortgesette pogings om Afrikaans so nou te koppel aan Afrikaner etniese identiteit (sic) (of dan ten minste Afrikanerbelange). Vir so lank as wat Afrikaans slegs ’n kodewoord vir die Afrikaner sal bly en daar nie daadwerklike pogings is om die taal in sy Suid-Afrikaanse diversiteit uit te bou en te koester nie, sal daardie pogings minder suksesvol wees.
Willie Esterhuyse (2005) het daarop gewys dat “die liefde vir Afrikaans by voorheen-onderdruktes een van die wonders van Afrikaans (is). Dit maak Afrikaans inderdaad ’n pêrel van groot waarde.” Hy voeg hierby: “Die normalisering van verhoudinge het op mikrovlak reeds ver gevorder. Maar dit moet verder gevoer word.
So ’n inisiatief kan slaag slegs as dit deur die breë Afrikaanse gemeenskap ondersteun word, en eers as dít gebeur, sal ’n mens werklik kan begin praat van ’n geïntegreerde Afrikaanse gemeenskap wat almal eerder insluit as uitsluit. Van der Rheede (2012) sê die tyd het daarom aangebreek "om ’n omvattende studie te doen en aan die hand van wetenskaplik nagevorste uitkomste ’n plan van aksie van stapel te stuur om Afrikaans in diens van sy totale sprekersgemeenskap te posisioneer en seker te maak dat dit waarde op elke terrein toevoeg. Vir so ’n aksie word die toewyding en ondersteuning van die totale Afrikaanse gemeenskap benodig."
Fuller (2010, my beklemtoning, WMC) verwys in hierdie verband na ’n versoeningsproses wat in die Worcesterse gemeenskap aan die gang is na aanleiding van die gevolge van ’n bomontploffing in Desember 1996. Vier mense is dood en meer as 70 beseer – almal swart of bruin mense (vgl. ook Wessels 2012). Die pyn van hierdie ontploffing word verwoord deur een van die beseerdes, wat die volgende eis gestel het:
“Those who supported the system of apartheid need to apologize in a way that will feel sincere. Then they need to make amends in a way that restores some of the dignity and some of the material opportunities that had been eroded under that system.”
Die aanpak van so ’n versoenings- en saambindingsproses mag ook nie paternalisties wees nie; dit moet spreek van eerlikheid en opregtheid, van ’n erns om ’n verskil te wil maak. Dit is ’n lang en soms moeilike pad (met baie dorings en slaggate) om te loop, maar die Afrikaanse gemeenskap sal in sy totaliteit wel hierdie pad móét loop – individueel én as groep. Michael le Cordeur (2012b), voorsitter van die ATR, het in ’n e-pos aan my hieroor gesê:
“Aan die einde van die dag is ons almal in dieselfde bootjie, en ons sal mekaar moet help om daardie bootjie te maak roei, as ons die ander kant wil haal.” Dus: saam skouer aan die wiel sit om as taalgemeenskap ’n toekoms te kan hê. (Vgl. Scholtz 2012b.)
—. 2009. Het verzoeningsdiscours in Zuid-Afrika. www.litnet.co.za/Article/het-verzoeningsdiscours-in-zuid-afrika (7 September 2009 geraadpleeg).
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 476
—. 2006a. Die breë Afrikaanse debat (1994-2005): enkele temas en inisiatiewe. Supplement Moedertaalonderrig.Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 48(2):1–19.
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 477
Coetzee, A. 2009. Minderheidstale – verdwynende tale. Die gedagtes van 'n bittereinder. LitNet.http://www.litnet.co.za/Article/minderheidstale-verdwynende-tale-die-gedagtes-van-n-bittereinder (15 Mei 2009 geraadpleeg).
Du Plessis, T. 2010. ’n Taalwet vir Suid-Afrika? Die rol van sosiolinguistiese beginsels by die ontleding van taalwetgewing. LitNet Akademies, 7(2):65–97.http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_2_duplessis.pdf.
—. 2012a. Reaksie op artikel van Malan 2012. LitNet. litnet.co.za/Article/litnet-akademies-n-nasionale-taalwet-vir-suid-afrika-noodsaaklik-vir-die-behoud-van-inhe (27 Februarie 2012 geraadpleeg).
—. 2012b. ’n Kritiek op ’n normatiewe vergelyking van die 2003- en 2011-weergawes van die South African Languages Bill aan die hand van sosiolinguistiese beginsels van taalwetgewing. LitNet Akademies, 9(2):309–53.http://litnet.co.za/assets/pdf/2GWduPlessis.pdf.
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 478
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 479
—. 2012. ’n Oorweging van die sosiopolitieke kragte wat inwerk op die betekenis en toepassing van die diskresionêre taalklousule van die Suid-Afrikaanse grondwet. LitNet Akademies, 9(1):55–78.http://litnet.co.za/assets/pdf/3_KMalan.pdf.
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 480
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 481
Rossouw, A. 2012. Wêrelddag vir Verdraagsaamheid: 16 November. F.W. de Klerkstigting.http://www.fwdeklerk.org/cgi-bin/giga.cgi?cmd=cause_dir_news_item&cause_id=2137&news_id=116270&cat_id=1597#.UPftkPJSSkc (15 November 2012 geraadpleeg).
Steinmair, D. 2004. Vrae aan rolspelers in die Taalberaad. LitNet. www.litnet.co.za/heupvuur/taalberaad.asp(4 Oktober 2004 geraadpleeg).
Steyn, J.C. en A. Duvenhage 2011. Taalverskuiwing en taalhandhawing in die Afrikaanse gemeenskap: tendense en toekomsperspektiewe. LitNet Akademies 8(3):195–241. www.litnet.co.za/assets/pdf/8_steyn en duvenhage.pdf.
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 482
Titus, D. 2009. Reaksie op Nico Koopman se "Transformerende Afrikaans". LitNet.
www.litnet.co.za/Article/reaksie-op-nico-koopman-se-transformerende-afrikaans-danny-titus (18 September 2009 geraadpleeg).
—. 2012. Afrikaans: probleme en oplossings. maroelamedia.co.za/blog/die-groot-debat/afrikaans-probleme-en-oplossings (11 April geraadpleeg).
LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013 483
—. 2005b. Taal, identiteit en Suid-Afrika: Op soek na ’n ruim belewing van Afrikaans. Voordrag gelewer tydens 3de Swart Afrikaanse Skrywersimposium, Universiteit van Wes-Kaapland, Bellville, 20–22 Oktober. LitNet.http://www.litnet.co.za/seminaar/afrikaans_hein_willemse.asp (1 November 2005 geraadpleeg).
Ook gepubliseer in LitNet Akademies Jaargang 10 (1), Maart 2013
Gepubliseer in Afrikaans in Europa met toestemming van prof Carstens in November 2013