Ons moet nou saamstaan, sê presidentPres. Cyril Ramaphosa. (Foto: Elmond Jiyane/GCIS) “Ek spreek julle vanaand toe met ŉ swaar hart. Oor die afgelope paar dae en nagte was daar dade van openbare geweld van só aard wat selde in die geskiedenis van ons demokrasie gesien word. Eiendom is gevandaliseer en verwoes; winkels is geplunder; wetsgehoorsame burgers is gedreig en geïntimideer; werkers was bang dat hulle nie sal kan terugkeer werk toe nie; mense het gesterf,” het pres. Cyril Ramaphosa Maandagaand in ŉ regstreekse toespraak gesê in reaksie op onluste in KwaZulu-Natal en Gauteng. “Daar is heelwat families wat op hierdie oomblik treur. Ek dink aan die families van Nkosikhona Chiza, Ndumiso Shezi, Khaya Mkhize, Zethembe Ndwandwe, Lindani Bhengu en Lindokuhle Gumede in Gauteng. Ek dink ook aan die families van Bhekani Ndlovu, Themba Mthembu, Aphiwe Gama Cebo Dlamini in KwaZulu-Natal.” Ramaphosa sê ons ken almal die hoë koste van dié geweld aan eiendom, mense se lewensbestaan en ondernemings, maar lewensverlies is die duurste prys. “Talle Suid-Afrikaners is tans besig om die koste te bepaal aan hul lewensbestaan en eiendom, aan hul winkels en ondernemings, aan hul veiligheid en sekuriteit. Veel meer Suid-Afrikaners is angstig en bang. “Dele van die land steier ná dae en nagte van openbare geweld, verwoesting van eiendom en plundery. Dit het begin toe vragmotors Saterdag in Mooirivier in KwaZulu-Natal aan die brand gesteek is en is gevolg deur paaie wat in die noordelike dele van die provinsie versper is en winkels wat in Ethekwini en Pietermaritzburg geplunder is. “Paaie in Gauteng is die afgelope twee dae ook versper, daar was plundery, skade aan eiendom en vragmotors is aan die brand gesteek,” het Ramaphosa bygevoeg. Danksy wetstoepassers is 166 verdagtes reeds in KwaZulu-Natal in hegtenis geneem en 323 verdagtes is in Gauteng in hegtenis geneem in verband met dié voorvalle. “Die geweld duur egter in talle gebiede voort. Sommige beskryf die optrede as ŉ tipe politieke betoging. Dit is moontlik dat hierdie geweld sy wortel het in die uitlatings en aktiwiteite van individue wat ŉ politieke doelwit het, en ŉ uitdrukking is van frustrasie en woede, maar dit wat ons nou sien, is opportunistiese dade van kriminaliteit met groepe wat chaos aanhits bloot as ŉ dekmantel vir plundery en diefstal. “Daar is geen grief of enige politieke saak wat die geweld en verwoesting kan regverdig wat ons in KwaZulu-Natal of Gauteng gesien het nie. Die slagoffers van die geweld wat nou ontvou – die werkers, die vragmotorbestuurders, die sake-eienaars, die ouers en families van diegene wat gesterf het – het niks verkeerd gedoen nie. “Alhoewel hierdie opportunistiese dade van plundery dalk aangevuur word deur lyding en armoede, is dit die armes wat die swaarste getref sal word deur die verwoesting. Winkels is geplunder en infrastruktuur is verwoes. Dit beteken dat siek mense nie medikasie by apteke kan kry nie; kos kom nie op winkelrakke uit nie; gesondheidswerkers kan nie werk toe gaan nie.” Pres. Ramaphosa sê die land se inentingsprogram is erg ontwrig net toe dit momentum begin kry het. “Dit sal ŉ langdurige effek hê op ons vermoë om die vordering te konsolideer wat ons reeds begin sien het in ons ekonomiese herstel. Hierdie ontwrigtings sal lewensverliese tot gevolg hê weens die verskaffingskettings wat verbreek is wat ons kos, gesondheid en vervaardigingstelsels volhou. “Die pad van geweld, plundery en anargie lei bloot tot meer geweld en verwoesting. Dit lei tot meer armoede, meer werkloosheid, en nog onskuldige mense wat sterf. Dit is nie wie ons as mense is nie. Ons het telkens ŉ ander pad gekies – ŉ pad van vrede en demokrasie. Ons het dialoog en betoging gekies, eerder as geweld en chaos. Elkeen van ons, maak nie saak wie ons is nie, het ŉ belang om die wet in stand te hou. Dit is daarom uiters noodsaaklik dat ons onmiddellik kalmte en stabiliteit in alle dele van die land verseker. “Dit is noodsaaklik dat ons verdere lewensverlies en beserings voorkom. Dit is noodsaaklik dat ons eiendom beskerm en maatskaplike en ekonomiese infrastruktuur beskerm. Ons mobiliseer dus alle beskikbare hulpbronne om die orde te herstel.” Die president het Maandag die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag magtiging gegee om te ontplooi sodat hulle die bedrywighede van die Suid-Afrikaanse Polisiediens kan ondersteun. “Die nasionale gesamentlike operasionele en intelligensiestruktuur, oftewel NatJoints, het ontplooiing in al die betrokke dele in KwaZulu-Natal en Gauteng opgeskerp. Die SAPD het maatreëls in plek gestel om alle operasionele lede op te roep van hul vakansie of verlofdae om die teenwoordigheid van wetstoepassers te verhoog.” NatJoints ontvang ondersteuning van die intelligensie- samewerkende komitee (SAPD-misdaadintelligensie, verdedigingsintelligensie en staatsekuriteit). “Bykomend tot groter sigbaarheid en ŉ intelligensiegedrewe teenwoordigheid in moontlike brandpunte, sal ons ook die vervolging van die betrokke verdagtes prioritiseer.” Die Nasionale Sekuriteitsraad, waarvan Ramaphosa bevelvoerder is, sal twee keer per dag vergader om alle nodige maatreëls te koördineer om stabiliteit te herstel. “Laat ek duidelik wees: Ons sal alles in ons vermoë doen om elke persoon in hierdie land te beskerm teen die bedreiging van geweld, intimidasie, diefstal en plundery. Ons sal nie huiwer om enigiemand te vervolg wat hulle hieraan skuldig maak nie en ons sal seker maak dat hulle aan die pen ry. Ons sal kalmte herstel sodat ons kan voortgaan met ons taak om die land te herbou en ŉ beter lewe vir sy mense te skep.” Ramaphosa sê reëlings word getref vir regeringsleiers en openbare verteenwoordigers om met leiers in die verskeie gemeenskappe te vergader om stabiliteit te bevorder. Die president sal ook met leiers van politieke partye vergader om die situasie te bespreek. “Ons moet almal kalm bly, selfbeheersing toepas en nie geweld aanhits, en paniek saai of verdeling bevorder nie. Of ons nou leiers van politieke partye, taxiverenigings, sakeorganisasies of vakbonde is – ons moet alles in ons vermoë doen om die situasie te laat bedaar. Ons moenie aanhitsende boodskappe op sosiale media deel nie en ook nie gerugte of vals nuus versprei wat verder paniek kan saai nie. Niemand moet die reg in eie hande neem nie. Kom ons sluit eerder aan by dié individue en gemeenskappe wat met die polisie saamwerk om plundery te voorkom en diegene wat wenke en inligting verskaf oor voorvalle van kriminaliteit.” Hy bedank alle lede en bevelvoerders van die SAPD en ander agentskappe vir hul reaksie op die geweld en uitlokkende optrede. Hy wens spoedige beterskap toe aan vier SAPD-lede wat tydens die geweld beseer is: konstabel Sangweni wat in Alexandra geskiet is; sy twee kollegas sers. Maraheni en lt.kol. Nefolovhodwe wat met bakstene aangeval is; en konst. Seloane wat in Daveyton geskiet is. “Die geweld en verwoesting vind plaas in die middel van ŉ verwoestende pandemie. Daar is ŉ gevaar dat hierdie gebeure tot ŉ groter toename in gevalle kan lei en nog meer lewens op die spel kan plaas met ŉ groter las op ons gesondheidsfasiliteite en personeel. Daar is ŉ moontlikheid dat ons inentingsprogram ontwrig kan word in gebiede in ŉ tyd wat dit noodsaaklik is om dit uit te brei. Ons kan nie toelaat dat dit gebeur nie. Ons mag nie toelaat dat dit gebeur nie.” Volgens die president is die gebeure ŉ bewys van dit wat ons reeds weet: “Die vlakke van werkloosheid, armoede en ongelykheid in ons samelewing is nie volhoubaar nie. Ons kan nie ŉ langdurige en volgehoue vrede verwag as ons nie werk skep en ŉ regverdige en gelyke samelewing bou waaraan alle Suid-Afrikaners vry en gelyk kan deelneem nie. Ons moet onsself dus nie net tot vrede verbind nie, maar ook tot groter ekonomiese geleenthede vir almal. “Ons sal geweld en chaos verwerp sodat ons vorentoe kan beweeg. Laat ek dit herhaal: ons bou, ons breek nie af nie. Ons sal nie as Suid-Afrikaners afgeskrik word deur die taak op hande nie. Ons word deur ŉ groot uitdaging en groot belofte in die gesig gestaar – net soos baie keer vantevore. Kom ons kies die pad van vrede en hernuwing. Kom ons staan saam en kom sterker anderkant uit. Saam kan ons diegene oorwin wat ons land wil destabiliseer; wat die vordering wat ons gemaak het, ongedaan wil maak. Ons sal as een saamstaan – verenig teen geweld, eensgesind in ons toewyding tot vrede en die wet.”