Die fokus van hierdie artikel is dus op die 'religieuse psige'. In die geskiedenis was daar veral vier groot denkers wat op die 'religieuse psige' gekonsentreer het, naamlik die godsdiens-psigoloog William James (1842–1910), die teoloog Rudolf Otto (1869–1937), die fisioloog-psigoloog Carl Gustav Jung (1875–1961), en die ontwikkeling-psigoloog Erik Erikson (1902–1994). Vir die doeleindes van hierdie studie word Rudolf Otto se werk van nader bekyk. Sy omvattende vertolking van godsdiens en godsdienservarings kan met vrug op die pastorale begeleiding van getraumatiseerdes toegepas word om sodanige individue te help om weer heel te word. Otto (1923:22–57) bespreek die nie-rasionele deurtastend sonder om aan die rasionele afbreuk te doen. Aangesien die belewing van trauma 'n nierasionele aangeleentheid is, kan Otto se insigte dus lig daarop werp. Traumatiese ervarings is só ingrypend dat mense dikwels moeite het om woorde te vind om hulle ervaring te beskryf. Daar is eenvoudig te veel intense emosie by betrokke. Hulpverlening ná trauma konsentreer op die persoon se bepaalde ervaring en verwerking van die situasie.
Volgens twee bekende Australiese psigiaters wat in seksuele trauma spesialiseer, Lisa McCann en Laurie Anne Pearlman (1994:6), begin trauma met blootstelling aan 'n hoogs ontstellende gebeurtenis wat die self ontwrig. Net soos die liggaam, kan die psige ook getraumatiseer word. Die woord 'trauma' kom van 'n Griekse woord wat 'wond' beteken. Trauma of verwonding kan op enige vlak van menswees ervaar word – fisiek, emosioneel, psigies, in verhoudings, sowel as geestelik. Omdat ál die dimensies van menswees met mekaar verweef is, spoel trauma op een gebied ook oor na al die ander aspekte van die persoon se lewe (Wink 1986:65). Psigiese trauma gaan oor die verwonding van mense se emosies, hulle gees, hulle wil om te leef, hulle selfbeeld, hulle siening oor die wêreld, en hulle gevoel van veiligheid. Volgens Aphrodite Matasakis (1996; 1998), 'n kliniese koördineerder by die Veterans Outreach Center in Maryland, Amerika, het 'n aanslag op die psige só 'n groot uitwerking op mense dat hulle gewone hanteringsvaardighede en denk- en handelswyses ontoereikend is om die nuwe situasie, wat weens die traumatiese gebeurtenis ontstaan, te hanteer (Matasakis 1996:17).
Lenore Terr (1988:96–104), psigiater en kundige op die gebied van trauma, onderskei tussen akute en kroniese trauma. 'n Natuurramp, kaping, motorongeluk, plaasaanval, gewapende roof, terroriste-aanval en verkragting is gewoonlik 'n eenmalige traumatiese gebeurtenis. Dit word 'akute trauma' of 'tipe 1-trauma' genoem. Hierdie soort trauma word deur 'n enkele skielike en onverwagse gebeurtenis veroorsaak (Armfield 1994:739–746). Dit is dié soort akute trauma wat as 'n verskriklike gebeurtenis beskryf kan word, omdat dit aan 'n persoon se eie lyf ervaar word.Verwaarlosing, mishandeling en molestering vind gewoonlik herhaaldelik en oor 'n lang tydperk plaas. Dit word 'kroniese trauma' of 'tipe 2-trauma' genoem (Terr 1988:104).
Rudolf Otto (1869–1937) se werk Das Heilige über das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhältnis zum Rationalen (1917) word as een van die toonaangewendste Duitse teologiese werke van die twintigste eeu gereken, en is in twintig tale vertaal. In hierdie werk ondersoek Otto die ooreenkomste tussen godsdienservarings in verskillende godsdienstradisies. Hy konsentreer veral op mistieke ervarings. Die belangrikste algemene kenmerke van godsdienservarings is die emosies van ontsag en verwondering. Vervolgens kyk hierdie studie in meer besonderhede na die kenmerke van godsdienservarings.
Rudolf Otto (1923) is veral deur die Duitse filosoof Immanuel Kant (1724–1804) se begrip van die 'a priori' beїnvloed. Volgens Kant (1952:211) het die a priori met die verkryging van kennis oor die sintuiglike werklikheid te doen. Hy voer 'kennis' of ervaring van die numineuse terug na die gevoel van 'grieseligheid van geeste' ('daemonic dread') in die heel vroegste godsdienste. Hierdie vroeë bewussyn van die numineuse het geleidelik in 'n hoërvlakervaring ontwikkel. Otto (1923:140) sluit by Kant (1952:211) aan wanneer hy aanvoer dat godsdienstige ontwikkeling op hierdie inherente menslike geneigdheid tot godsdienservaring voortbou. Hierdie geneigdheid was volgens Otto altyd ten diepste deel van menswees, maar het geleidelik ontwaak. Die proses van ontwaking het in alle groot godsdienste plaasgevind, maar het in die Christendom 'n hoogtepunt bereik. Die Christendom 'stands out in complete superiority over its sister religions' in hierdie verband (Otto 1923:142). Otto (1923:15) beskou die numineuse as die 'basic factor and basic impulse underlying the entire process of religious evolution'. Hiervolgens het mense 'n a priori-vermoë om die transendente of numineuse te ervaar. Die psige van die mens kan die Gans Andere aanvoel.
Otto (1923:45) maak dit wél duidelik dat God die Gans Andere is – 'one so separate from all the rest...'. Vir Otto (1923:48) beteken die feit dat God heilig is dat Hy geheel en al anders is as enigiets anders wat bestaan. 'n Ontmoeting met God is 'n ontmoeting met heiligheid. Hierdie idee dat die godheid deur mense ontmoet kan word, bestaan in alle godsdienste. Die bepaald Christelike ervaring word in Jesus Christus gekonkretiseer. In Jesaja 6 is daar volgens Otto (1923:60) blyke van 'n ontmoeting tussen mens en God. God se teenwoordigheid is vir die mens oorweldigend. Selfs engele kon nie God se volle teenwoordigheid verduur nie, maar moes hulle gesigte met hulle vlerke bedek. Voor soveel heiligheid staan die mens moreel bankrot. Otto (1923:61) toon dat Jesaja homself as onheilig ag wanneer hy hom met die heiligheid van God vergelyk.
Otto (1923:12) gebruik die woord 'numineuse' om die persoonlike ervaring van die geestelike te beskryf. Hy ontleen die woord aan die Latynse numen, wat gewoonlik met 'die teenwoordigheid van 'n goddelike krag' vertaal word. Hy gebruik numen om na God of goddelikheid te verwys. Die numineuse is 'n belangrike konsep in die geskrifte van Carl Jung (1875–1961) en outeur C.S. Lewis (1898–1963). Vir Otto (1923:15) is die numineuse die Heilige (God), maar sonder die gewone morele en rasionele aspekte wat met godsdiens gepaardgaan. Dit is 'n nierasionele, niesensoriese belewenis waarvan die 'hoofobjek' buite die self is. Dit beteken nie dat die numineuse irrasioneel of oneties is nie, maar dat vrae oor rasionaliteit en moraliteit nie ter sake is by die gevoel wat deur só 'n diepgaande belewenis gewek word nie. Die numineuse kan as 'n lens beskou word waardeur die irrasionele aspekte van godsdiens waargeneem word, aangesien die angswekkende misterie ('tremendous mysterium') daarvan nie in die rasionele kategorieë van die denke tot uiting kan kom nie.
Die Engelse woord 'ominous' is nou verwant aan die konsep 'numineuse', en bevat elemente van ontsag, angs, oorweldiging én misterie wat die verstand nie kan peil nie. Numen verwys dus na die twee aspekte misterie en angs. Die numineuse is 'n misterie (mysterium) wat terselfdertyd angswekkend (tremendum) en fassinerend (fascinans) is. Die gevoelens wat 'n ontmoeting met die numineuse ontlok, is angs en ontsag. Otto noem dit 'mysterium tremendum et fascinans' (Otto 1923:55). In die omgangstaal is die numineuse die intense belewenis om 'onwetend te weet' ('unknowingly knowing') (Otto 1923:58). Dit kan nie gesien word nie, en kan 'n mens op enige plek en enige tyd verras – in 'n katedraal, langs 'n waterstroompie, op 'n eensame pad, vroeg in die môre, of met 'n mooi sonsondergang. Die misterie-komponent bestaan op sy beurt uit twee elemente. In die eerste plek verwys dit na 'n raaisel of geheim wat uiteraard nie begryp of verduidelik kan word nie. Mysterium word as die 'wholly other' beleef; dit kan dus nie met enigiets wat die mens al teëgekom het, of ooit sal teëkom, vergelyk word nie (Otto 1923:44). Dit is anders as alle gewone ervarings in dié sin dat dit 'n gevoel van verbasing by 'n mens wek.
Die brein laat die mens dink, optree, voel, lag, praat, skep en liefhê. Volgens Stein (2004:813–820), 'n psigo-ontleder wat in die werking van die brein spesialiseer, dien die brein as bemiddelaar tussen ál die eienskappe van die mens – goed én sleg. Die brein se belangrikste funksie is om te voel, waar te neem, te verwerk, te berg, en op inligting van die innerlike en uiterlike omgewing te reageer om sodoende te oorleef (Stein 2004:813–820). Die brein is 'n komplekse stelsel, en bestaan uit onderafdelings wat onderling met mekaar verbind is. Om die afskeiding van breinchemikalieë gedurende trauma, en die uitwerking daarvan op die mens, beter te verstaan, is dit nodig om kortliks die verskillende dele van die brein te bespreek.
Die korteks is die deel van die brein waar komplekse denkprosesse plaasvind, en sluit die frontale en prefrontale korteks in. Die prefrontale korteks reguleer die mens se vermoë om ander se denke en gevoelens te verstaan, en is gevoelig vir stres (Stein 2004:951–959).
Die limbiese stelsel bestaan uit die amigdala, hippokampus, die septum en die limbiese korteks. Dit word ook die emosionele brein genoem (Jordaan & Jordaan 1987:146). Hierdie stelsel word gebruik wanneer die numineuse beleef word. Die limbiese stelsel beoordeel 'n gebeurtenis as negatief of positief. Daarna berg die limbiese stelsel dié beoordeling vir wanneer gedragsaanpassings nodig is, of om ander gebeurtenisse in toekomstige situasies met hierdie gebeurtenis te vergelyk. Dit bepaal of 'n gebeurtenis as traumaties beleef sal word, of nie. Kennis van die werking van die limbiese stelsel is noodsaaklik vir 'n pastor wat met getraumatiseerdes werk (Stein 2004:951–959). Twee gedeeltes van die limbiese stelsel is veral van belang wat trauma betref, en word dus hier onder in meer besonderhede bespreek:
Die hippokampus is die kern van 'n mens se geheue. Dit is die deel van die brein wat by leer en verbale geheue betrokke is, en is besonder gevoelig vir stres (Stein 2004:951–959). Die hippokampus orden inligting logies, handhaaf 'n balans tussen die interne en eksterne wêreld, en sit die afskeiding van hormone aan die gang (Retief 2004:39). Dié deel van die limbiese stelsel beoordeel onverwante gebeure, en vergelyk dit met vorige inligting om enige verband vas te stel. Die hippokampus ontwikkel stadig, en is nie ten volle ontwikkel voor die derde of vierde jaar van 'n mens se lewe nie. Dít sou 'n toestand soos kinderamnesia verklaar. Wanneer dit ten volle ontwikkel is, kan die hippokampus ondervindings kategoriseer en met behulp van bestaande breinskemas verbind. 'n Traumatiese gebeurtenis kan die hippokampus ontwrig (Bremmer & Marmar 1998:76). Gedurende trauma word te veel kortisol afgeskei, wat die hippokampus dermate kan beskadig dat dit nie die traumatiese geheue behoorlik kan kodeer nie. Gevolglik word die persoon se geheue gefragmenteer. 'n Verskeidenheid eksterne en interne stimuli, soos stres en trauma, kan dus die doeltreffendheid van die hippokampus verminder (Retief 2004:39).
Die breinstam beheer basiese oorlewingsfunksies – 'n mens het geen beheer daaroor nie. Die breinstam reguleer kardiovaskulêre en asemhalingsfunksies, sowel as homeostase. Die veg-, vlug- en vriesreaksie ontstaan in hierdie gedeelte van die brein. Hierdie reaksies kom voor wanneer die liggaam van gevaar of stres bewus word, en voorberei om te veg of te vlug. Gedurende bedreiging word 'n reeks psigologiese reaksies in werking gestel. Adrenalien word afgeskei, wat die hartklop versnel en die bloeddruk verhoog. Só word daar vir die nodige optrede voorberei (Stein 2004:951–959). Terselfdertyd stel die liggaam hormone soos kortisol vry wat die liggaam ook help om op gevaar te reageer. Retief (2004:39) is van mening dat ernstige trauma 'n skadelike kortisolwanbalans in die brein tot gevolg kan hê. 'n Oormaat kortisol kan tot skade in die hippokampus lei, en kan geheueverlies, angs en onbeheerste emosionele uitbarstings veroorsaak. Kortisol en ander breinchemikalieë kan ook die dele van die brein wat aandag en toegeneentheid reguleer, beïnvloed (Retief 2004:39).
Elke ondervinding – hetsy 'n goeie een soos 'n ervaring van die numineuse, of 'n slegte een soos verkragting – veroorsaak veranderinge in die brein en die doeltreffendheid van die senuweeverbindings. Die brein is immers ontwerp om in reaksie op herhaalde stimuli te verander. Deur 'n persoon se lewe heen word die brein deur die kombinasie van gene en ervaring gevorm. 'n Traumatiese ondervinding aan die begin van 'n mens se lewe kan 'n meer vormende uitwerking op die dieper strukture van die brein hê, wat die brein later op 'n bepaalde manier op stres laat reageer (Kalat 2006:25).
'n Enkele traumatiese ervaring kan ook 'n volwassene se brein aantas. 'n Afgryslike geveg kan byvoorbeeld die getraumatiseerde herhaaldelik in terugflitse teister (Stein 2004:951–959). 'n Erg traumatiese gebeurtenis, soos 'n tsunami, gewapende roof, moord of verkragting, kan 'n langdurige effek op breindele hê wat by geheue en emosies betrokke is. Stimuli wat vrees en trauma tot gevolg het, veroorsaak verandering in die brein. Hoewel alle ondervindings die brein verander, het nie alle ervarings dieselfde uitwerking op die brein nie. Omdat die brein in die eerste lewensjare baie vinnig ontwikkel en organiseer, kan ervarings veral gedurende hierdie tydperk die brein positief of negatief beïnvloed (Stein 2004:951–959).
Wetenskaplikes is dit eens dat daar vier geheuefases bestaan: die inneem, berging, herroeping en ontsluiting van inligting (kyk Matasakis 1996:151; Stein 2004:951–959). Traumatiese herinneringe word anders as gewone kliniese geheue in die brein geberg. Ondersoeke toon dat traumatiese herinneringe in die limbiese stelsel geberg word wat emosies en sensasies, maar nie taal nie, kan verwerk (Kalat 2006:138). Daarom kan mense wat trauma beleef herinneringe van die woede, verskrikking en hartseer van die trauma hê, maar is dit vir hulle moeilik om dié gevoelens te verwoord.
Nadat die Challenger-ruimtetuig ontplof het, het Lenore Terr (1994:15) die eerste keer vyf weke ná die voorval, en toe weer 14 maande daarna met 153 kinders gepraat. Ál die kinders het by albei geleenthede herinnerings van die gebeurtenis gehad. Terr (1994:9) het ook volwassenes bestudeer wat as kinders herhaaldelik getraumatiseer is, sowel as 'n groep wat slegs voor die ouderdom van 5 getraumatiseer is. Uit die vergelyking van die twee ondersoekgroepe se data het sy bevind dat diegene wat herhaaldelik getraumatiseer is nié so goed onthou soos die wat slegs een keer getraumatiseer is nie (Terr 1994:8–10).
Vir die doeleindes van hierdie ondersoek val die klem op hoe inligting ná akute trauma geberg word. Veral die manier waarop die regter- en linkerbrein inligting berg, is hier van belang. Die wyse waarop mense akute trauma onthou, word deur die linker- en regterbrein se verskillende inligtingsbergingsmetodes geraak. Die linker- en regterhelftes van die brein bestaan langs mekaar; tog gebruik elkeen unieke strategieë om inligting te verwerk en te berg. Die twee breinhelftes weet om die waarheid te sê min van mekaar (kyk Joseph 1992:40; Schacter 1996:65). Die linkerhelfte berg verbaal-logiese inligting, en is aan die willekeurige senuweestelsel verbind. Verbale inligtingsoorheersing kom ná die ouderdom van 7 voor. Op hierdie ouderdom kan die linkerspraakarea inligting met behulp van linguistiese kodes organiseer en kategoriseer. Op sy beurt berg die regterhelfte emosionele inligting. Die onwillekeurige senuweestelsel hou verband met emosie, en is aan die regterbrein gekoppel. Die regterhelfte berg dus inligting onwetend, emosioneel eerder as rasioneel, en sonder enige tydsverband. Die regterbrein lees gesigte, nuanses, melodieë, intuїsies en gevoelens, veral voor die ouderdom van 5. Later verskaf dit beelde en inligting oor motiewe, betekenis en moraal (Joseph 1992:45–47). Die regterhelfte is dominant tot op die ouderdom van 3, wanneer 'n kind begin dink en praat. Tot op die ouderdom van 5 is die kommunikasie tussen die twee hemisfere beperk (Stein 2004:951–959).
Die numineuse word met die regterbrein beleef, omdat emosies daar gesetel is. Uit 'n groep van 20 kinders met 'n gedokumenteerde geskiedenis van vroeë trauma bevind Lenore Terr (1988:96–104) dat nie een van hulle verbaal kan beskryf wat voor die ouderdom van 2½ met hulle gebeur het nie. Die herinnering was egter die hele tyd in hulle geheue geberg. Agtien van die 20 kinders het in hulle gedrag en spel tekens van die traumatiese herinnering getoon. Hulle het bepaalde vrese geopenbaar wat aan die traumatiese gebeure verbind was. Terr gebruik die voorbeeld van 'n kind wat in die eerste twee jaar van sy lewe seksueel deur 'n babawagter gemolesteer is. Op 5 kon hy nie die naam van die babawagter onthou nie. Hy het geen kennis van enige mishandeling gedra nie. Sy spel het egter weerspieël wat die babawagter aan hom gedoen het. Die herinnering aan traumatiese gebeure word dus in die regterbrein geberg, waar dit onbewus bly. Só word die linkerbrein teen oorweldigende linguistiese boodskappe beskerm. Mense wat onder geweldige stres verkeer se feite is nie altyd korrek nie. Hulle kan sekere dinge reg onthou, en ander nie (Terr 1994:27). Hulle onthou byvoorbeeld die een keer dat die traumatiese voorval in die oggend plaasgevind het, maar vertel 'n volgende keer dat dit in die aand was. Ten spyte hiervan bly die verhaal wat getraumatiseerde kinders vertel egter betreklik getrou aan die gebeure wat hulle beleef het.
Die regterbrein berg die traumatiese inligting in nieverbale kodes, soos beelde en drome. Met 'n traumatiese ervaring kan hierdie onbewuste kodes met onbewuste elemente uit 'n individu se vroeë kinderjare, toe die regterbrein dominant was, verbind word. Dít verklaar dalk waarom akute trauma dikwels weer kinderjaretrauma opdiep. Die brein het sy eie taal, en kan soos die natuur en musiek ook deur middel van die regte kodes gelees word. Daarom kan mense wat met getraumatiseerde persone werk, leer om emosies, drome, versprekings, nieverbale gedrag, handelingspatrone en psigosomatiese simptome te lees (kyk Stein 2004:951–959).
Suppose you were told that there was a tiger in the next room: you would know that you were in danger and would probably feel fear. But if you were told there is a ghost in the next room and believed it, you would feel, indeed, what is often called fear, but of a different kind. It would not be based on the knowledge of danger, for no one is primarily afraid of what a ghost may do to him, but of the mere fact that it is a ghost. It is "uncanny" rather than dangerous, and the special kind of fear it excites may be called dread. With the uncanny one has reached the fringes of the Numinous. Now suppose that you were told simply: "There is a mighty spirit in the room" and believed it. Your feelings would then be even less like the mere fear of danger: but the disturbance would be profound. You would feel wonder and a certain shrinking – described as awe, and the object which excites it is the Numinous.
Trauma verwys na situasies waarin die individu magteloos en oorweldig voel (Roos, Du Toit & Du Toit 2002:5). Dit bring ook onstabiliteit en 'n verlies aan sekuriteit mee. Volgens Van der Kolk (1984:194–267) word onderstaande simptome ná 'n traumatiese gebeurtenis beleef:
• versteurde slaappatrone;
• die gevoel dat alles chaoties is;
• versteurde eetpatrone;
• nagmerries en terugflitse;
• hiperwaaksame gedrag;
• denkversteurings; en
• 'n gevoel van waardeloosheid.
Getraumatiseerdes wat die numineuse – die vrees én die verwondering – beleef het, begryp weer die betekenis en waarde van die lewe, en hulle godservaring versterk hulle besef van waardes en norme, wat op sy beurt tot heling kan bydra. 'n Betekenisvolle implikasie van Otto se teorie is dat dit nie Gód is wat Hom aan die mens bekend maak nie, maar dat dit die numineuse is wat God bekend maak. Dit was nie Otto se bedoeling om 'n teorie te formuleer oor die 'objek' wat sulke belewenisse veroorsaak nie. Hy wou eerder 'n fenomenologiese beskrywing van die verskynsel gee. Wat in die Bybel bekend gemaak word, is kenbaar, maar is nie ál wat daar is nie. Die Christelike geloof kan God rasioneel omskryf, maar so 'n rasionele omskrywing omsluit nie die volle grootheid van God nie. Veral uit 'n postmoderne hoek sou dit beslis onvoldoende wees.
Dié teorie probeer ook geensins voorgee dat alles skielik ná trauma verklaar- en verstaanbaar word nie. In baie opsigte is dit egter slegs aanvaarding wat nodig is. Ná 'n ervaring van die numineuse besef die getraumatiseerde dat die Christelike lewe nie hoofsaaklik oor geloof – hetsy geloof in God, die Bybel, of die Christelike tradisie – gaan nie. Die Christelike lewe beteken om in 'n persoonlike verhouding te staan met die Een na wie die Bybel en die Christelike tradisie verwys. Slegs in só 'n verhouding met God – 'n lewe coram Deo – kan gesonde, 'heel' mense sinvol lewe. Indien pastors getraumatiseerdes tot só 'n verhouding met God kan begelei, voldoen hulle nie net aan die hoofdoel van die pastoraat nie, maar help hulle die getraumatiseerde om deur die vrees, deur die verwondering, weer vrede te ervaar.
Armfield, F., 1994, 'Preventing PTSD resulting from military operations', Military Medicine 159, 739–746. [ Links ]
De Beer, C.S., 2007, 'Filosofiese besinning oor geweld: Uitdagings aan informatiseringstrategieë', Tydskrif vir Geesteswetenskappe 47(4), 4–7. [ Links ]
Instituut vir Sekerheidstudies n.d., SAPS Crime Statistics 1994–2004 [Intyds], besigtig n.d., by http://www.iss.co.za/CJM/statgraphs/index.htm. [ Links ]
Stein, M.B., 2004, Hippocampal volume in women victimized by childhood sexual abuse', Psychol Medicine 27, 951–959. [ Links ]
Terr, L.,1988, 'What happens to early memories of trauma?, A study of twenty children under age five at the time of documented traumatic events', Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 7, 96–114. [ Links ]
Van der Kolk, B.A., 1984, 'Nightmares and trauma', American Journal of Psychiatry 141, 187–190. [ Links ]