118 395 054 (11de)
115 296 767
$1 845 miljard (10de)
$15 608 (67ste)
$1 327 miljard (14de)
$11 224 (62ste)
0,775 (61ste) – hoog
47,2 – hoog
(UTC-6 tot -8)
1. Mayathan, Nahuatl en 65 andere inheemse tale word sedert 2003 as nasionale tale erken.
Meksiko of Mexiko (Spaans: México (hulp·inligting) [ˈmexiko], Nahuatl: Mēxihco [me:'ʃiʔko]), amptelik die Verenigde Meksikaanse State (Spaans: Estados Unidos Mexicanos (hulp·inligting)), is ’n grondwetlike federale presidensiële republiek geleë in Noord-Amerika. Meksiko grens in die noorde aan die Verenigde State van Amerika, in die suide en weste aan die Stille Oseaan, in die suidooste aan Guatemala, Belize en die Karibiese See en in die ooste aan die Golf van Meksiko. Meksiko strek oor ’n gebied van bykans 2 miljoen km² (omstreeks 760 000 myl²), is die vyfde grootste land van die Amerikas wat oppervlak betref, en die 13de grootste onafhanklike land ter wêreld. Met ’n bevolking van meer as 118 miljoen het die land die 11de grootste bevolking ter wêreld, en is benewens die digsbevolkte Spaanssprekende land — behalwe die tweede mees bevolkte land in Latyns-Amerika ná Brasilië.
Die Maya-stad Chichén Itzá op die Yucatan-skiereiland.
’n model van die Asteekse hoofstad Tenochtitlan op die gebied van die huidige Meksikostad.
Tydens die pre-Colombiaanse tydperk het voor die aankoms van die Europeërs op die gebied van die huidige Meksiko verskeie belangrike beskawings soos Olmeke, Mixteke, Tolteke, Teotihuacáne, Zapoteke, Maya, Tlaxcalteke en Asteke bestaan. 1521 het die Spaanse Ryk met die verowering en kolonisasie van die gebied vanuit hul basis in México-Tenochtitlan begin en die Vise-Koninkryk Nieu-Spanje gestig. Met die onafhanklikheidsverklaring van Spanje op 16 September 1810 het die onafhanklikheidsoorlog begin, op 27 September 1821 het Meksiko sy onafhanklikheid bereik en op 28 Desember 1836 is dit deur Spanje erken. Ná die onafhanklikheidsoorlog het Meksiko sy eerste grondwet op 4 Oktober 1824 bekragtig en die huidige grondwet is tydens die Meksikaanse Rewolusie (1910–1920) op 5 Februarie 1917 aangeneem. Die oppervlakte van Meksiko is gedurende die 19de eeu deur die onafhanklikheid van die Sentraal-Amerikaanse lande en oorloë teen die Verenigde State meer as gehalveer.
Die Verenigde Meksikaanse State is ’n federale presidensiële grondwetlike republiek met ’n presidensiële stelsel en ’n tweekamerparlement, die Kongres, wat uit die Senaat en die Huis van Afgevaardigdes bestaan. Die hoofstad is Meksikostad, wat nie deel uitmaak van een van die 31 deelstate nie, maar in die federale distrik (Distrito Federal) geleë is.
4.1 Algemene oorsig
5 Bekende Meksikaners
Die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1821.
Nadat Nieu-Spanje in 1821 sy onafhanklikheid van Spanje gekry het, is besluit, die land ná sy hoofstad Meksikostad, wat in 1524 op die ruïnes van die Asteekse hoofstad Meksiko-Tenochtitlan (Nahuatl: Mēxihco Tenōchtitlan) gestig is, te vernoem. Die naam is afgelei uit die Asteekse taal Nahuatl, maar die oorspronklike betekenis is onbekend.
Mēxihco was die Nahuatl-term vir die hartland van die Asteekse Ryk, die Vallei van Meksiko, sy bevolking, die Mexica en die omliggende gebiede, wat later ’n deel van die land Meksiko geword het. Dit word in die algemeen beskou as ’n toponiem vir die Vallei, wat die primêre ethnonym vir die Asteekse Driebond geword het.
Die amptelike naam van die land is saam met die regeringsvorm verander. Tydens twee geleenthede (1821–1823 en 1863–1867) het die land bekend gestaan as Imperio Mexicano ("Meksikaanse Keiserryk"). Al drie federale grondwette (1824, 1857 en 1917, die huidige grondwet) het die naam Estados Unidos Mexicanos ("Verenigde Meksikaanse State") gebruik. Met die grondwet van 1824 het die land ’n federale republiek met die amptelike name Nación Mexicana (Meksikaanse Nasie) en Estados Unidos Mexicanos (Verenigde Meksikaanse State) geword. In die grondwette van 1836 en 1857 is die amptelike naam ná República Mexicana (Republiek Meksiko) verkort, maar vir amptelike tekste het steeds die langnaam gebruiklik gebly. Met die huidige grondwet van 1917 is weer die langnaam Verenigde Meksikaanse State ingevoer.
Territoriale ontwikkeling van Meksiko sedert die Onafhanklikheid in 1821.
Die eerste spore van menslike vestigings is in die Vallei van Meksiko gevind en is meer as 23 000 jaar oud. In die vroeë tyd is Mielie en Bone gekweek en omstreeks 7 000 v.C. is eerste nedersettings gestig. 1500 v.C. is die stad Tlatilco gestig, wat eers in die 4de eeu n.C. weer verlaat is.
Komplekse kulture het tussen 900 en 300 v.C. ontstaan en tussen 100 en 900 n.C. het die Meso-Amerikaanse beskawings soos Asteke, Maya, Mixteke, Olmeke, Tlaxcalteke en Tolteke ontstaan. Tydens die vroeë post-klassieke tydperk het die Tolteke Sentraal-Meksiko en die Mixteke Oaxaca oorheers, en die laagland Maya-gebied het belangrikste sentrums in Calakmul, Chichén Itzá, Mayapán, Palenque en Uxmal gehad. Omstreeks 1500 het die Asteke die gebied van die huidige Meksiko beheers.
Meksiko het daarmee ’n lang geskiedenis en die Asteke en Maya wat tel onder die Amerikaanse hoogkulture van die Middeleeue in Meso-Amerika. Die sentrum van die Asteke was Tenochtitlan op die gebied van die huidige hoofstad Meksikostad en die sentrum van die Maya was Chichén Itzá op die Yucataanse skiereiland. Die meeste kennis oor die geskiedenis van die Asteke en Maya is deur verskeie codices bekend.
Kaart van Nieu-Spanje in 1800.
Kaart van Nieu-Spanje in 1819.
Met die Ontdekking van die Amerikas deur Christophorus Columbus op 12 Oktober 1492 het die Europese verowering van die twee kontinente begin. In die jare 1517 en 1518 het eerste Spaanse ekspedisies onder Francisco Hernández de Córdoba en Juan de Grijalva die Yucataanse skiereiland bereik. Die nuut "ontdekte" beskawings en die oorvloed van goud-voorwerpe het die tierra firme, die vasteland, vir die Spanjaarde interessant gemaak.
Tussen 1519 en 1521 het Hernán Cortés die Asteekse Ryk met behulp van talle inheemse bondgenote vernietig, die gebied vir Spanje verower en Nieu-Spanje gestig. Gelyktydig het Francisco de Montejo die Yucatan-skiereiland en Pedro de Alvarado Guatemala verower en die laaste Maya-stede vernietig. Die kolonie was weens sy goud- en silwer-rykdom een van die mees belangrike oorsese besittings van Spanje. Oor die volgende drie eeue het die Spanjaarde en hul sendelinge die Rooms-Katolieke Kerk en die Spaanse taal in Meksiko gevestig.
Vanaf Onafhanklikheid tot Rewolusie[wysig]
Die Republiek van Meksiko in 1824.
Agustín de Iturbide het Meksiko tussen 1821 en 1823 as keiser Augustin I regeer.
Ná die voorbeelde van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring tydens die Amerikaanse Rewolusie op 4 Julie 1776 en die Franse Rewolusie op 14 Julie 1789 het met die Meksikaanse Onafhanklikheidsverklaring op 16 September 1810 die Onafhanklikheidsoorlog teen die Spaanse heerskappy begin, terwyl Spanje deur die Franse besetting (1808–1814) onder Napoleon Bonaparte verswak is. Op 27 September 1821 het Meksiko onafhanklik geword en die Eerste Meksikaanse Keiserryk (1821–1823) onder Agustín de Iturbide is gestig, terwyl Spanje tot 1829 probeer het, om Meksiko terug te verower. Net op 28 Desember 1836 het Spanje die onafhanklikheid van Meksiko amptelik erken.
Ná die Rewolusie op 19 Maart 1823 het Meksiko ’n republiek geword, terwyl ook die Sentraal-Amerikaanse lande Guatemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua en Costa Rica hul onafhanklikheid verklaar en op 1 Julie 1823 die Federale Republiek van Sentraal-Amerika gestig het, wat reeds op 31 Mei 1838 weer ontbind is. Chiapas is op 14 September 1824 deur Meksiko geannekseer, gevolg deur Soconusco in 1842 en Sonora op 8 Mei 1854.
Die Republiek van Texas met geëiste gebiede.
In 1835 het die Verenigde State pogings onderneem om Texas en Kalifornië van Meksiko te verkry. Op 2 Oktober 1835 het die Texaanse Onafhanklikheidsoorlog begin, wat op 21 April 1836 met die onafhanklikheid van die Republiek van Texas, wat op 2 Maart 1836 gestig is, geëindig het. Tydens die ‎Koekoorlog vanaf 16 April 1838 tot 9 Maart 1839 het Frankryk om ’n kompensasie vir ’n Franse bakkery, wat deur Meksikaanse beamptes verwoes is, geveg. Ná sentralisering van die regering is op 17 Januarie 1840 die Republiek van die Rio Grande gestig, wat reeds op 6 November 1840 geannekseer is. ’n kort tyd later is op 16 Maart 1841 die Republiek van Yucatán gestig, wat ná begin van die Kastenoorlog deur die inheemse Maya-bevolking in 1847 militêre steun van Meksiko gesoek en ná die toestemming weer aan Meksiko aangesluit het. Net op 22 Januarie 1901 kon Meksiko die hele Yucatan-skiereiland herwin.
Die Meksikaanse sessie van 1848 volgens die Verdrag van Guadalupe Hidalgo ná die Meksikaans-Amerikaanse Oorlog.
Op 25 April 1846 het die Meksikaans-Amerikaanse Oorlog begin, wat op 2 Februarie 1848 met die anneksasie van die Republiek van Kalifornië, die gebied van die huidige Amerikaanse deelstate Arizona, Kalifornië, Nevada, Utah en die dele oos van die Rio Grande-rivier van Colorado, Nieu-Meksiko en