Die veranderende rol wat die Kerkbode as agendasteller en meningsvormer deur die jare gespeel het in die legitimering en instandhouding van Geloftedag onder Afrikaners, word hier ondersoek aan die hand van die dekking wat Geloftedag oor ’n tydperk van ’n honderd jaar in die blad geniet het.
Teen 1952 word in die driehonderdjarige feesboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerk soos volg oor die gelofte geskryf: “Die Gelofte is inderdaad ’n teken van die ware godsvrug van die Voortrekkers, ’n voorbeeld van hul kinderlike vertroue in Sy almag. [Die slag] was ’n stryd van die apostels van die Lig teen die kinders van die Duisternis” (Strydom 1952:93). Dié interpretasie was een van vele. Hoe die Kerkbode en sy medewerkers dit gesien het, word weldra beskryf.
Dit is begryplik dat 16 Desember nie vir die onderskeie kultuurgroepe in Suid-Afrika dieselfde betekenis het nie. Die vertolking van Geloftedag as ’n oorwinning van wit oor swart het die groot meerderheid persone van kleur asook ’n groeiende aantal blankes vervreem …
Baie groepe – lande, volke, politieke partye of wat ook al – wat deur ’n taai stryd moes gaan om hulle doel te bereik, het die behoefte aan ’n heldhaftige geskiedenis wat opnuut gekonstrueer word. Die Afrikaners het dit met hulle geskiedenis van die 19de eeu tot die Rebellie van 1914 gedoen. In die proses het hulle wat die sosioloog, T Dunbar Moodie, genoem het ’n “civil religion” geskep – ’n heilige geskiedenis wat nie bevraagteken mog word nie.
Die verband tussen die gelofte (en die gebeure by Bloedrivier in 1838) en ’n beleid wat voortbestaan moes verseker, is klaarblyklik: indien God ’n volk (of dan ’n deel van hierdie volk-in-wording) op wonderbaarlike wyse red (soos ’n Israel van ouds), dan het hierdie volk duidelik ’n Godgegewe reg op voortbestaan. Hierdie siening (of verduideliking) sou as ’n mite beskryf kon word, wat geen uitspraak oor die waarheid daarvan (al dan nie) inhou nie.
Van 1910 tot op hede het die blad ’n hele aantal redakteurs gehad. Dit kon ’n invloed op die spesifieke hantering van Geloftedag deur die Kerkbode gehad het, soos later beredeneer sal word.
Die tydperk wat hier ondersoek word, is 1910 tot 2010, dus van die stigting van die Unie van Suid-Afrika (die jaar waarin Dingaansdag vir die eerste keer ’n landswye openbare vakansiedag geword het), tot ’n eeu later (toe die land in ’n heel nuwe bedeling ingebed was). Die staatkundige veranderings van 1994 asook ander verskuiwings in denke, maak dit noodsaaklik om die studie effe verder as 1994 te trek. Die verskuiwing in denke oor Geloftedag in die postapartheidsera sal weldra duidelik word.
Hoewel bogenoemde belangrik is in die (kontekstuele) verstaan van die Kerkbode, is dit noodsaaklik om ook mediakundige perspektief te soek ten einde begrip te verkry van die moontlike invloed wat die blad in die algemeen – en wat hierdie artikel betref, sy rol in die vorming van gedagtes oor Geloftedag – gehad het.
Hoewel Du Plessis oor allerlei ander teologiese sake eiesoortige standpunte ingeneem het wat hom in botsing met sommige lidmate gebring het, het hy klaarblyklik nie oor Dingaansdag ’n andersoortige stem laat hoor nie.
Met die vertrek van ds Johannes du Plessis, sukkel die betrokke kommissie om ’n geskikte persoon vir die pos te vind (Olivier 1998:71). Ds Geo S Malan aanvaar wel met verloop van tyd die beroep en neem hom voor om ’n blad vir “gewone lesers” uit te bring.
Die dekking van Dingaansdag (soos dit toe nog bekend was) was in Malan se tyd onopvallend. ’n Artikel waarin ds GBA Gerdener vir Piet Retief eer, is al verwysing in 1914 daarna (Gerdener 1914). Hier kon die politieke woelinge van die jaar ’n soberende rol gespeel het.
Die artikel sê voorts: “Daar is geen sprake in ons Dingaansdagvieringe van ’n gejuig oor die verslane inboorling nie – of van ’n gekraai oor die ondergang van swak en weerlose stamme.” Wel is dit ’n “nasionale fees” en sou die Boererepublieke waarskynlik nie gestig gewees het, was dit nie vir die oorwinning nie, maar (dit is) “bowenal ’n godsdienstige fees”.
Dit blyk asof die blad onder Meiring se joernalistieke vaardighede nou ’n bloeityd ingaan. Die Kerkbode word “een van die mees gelese blaaie in Suid-Afrika” (Dreyer, aangehaal deur Olivier, 1998:81). Van ’n blad wat gesukkel het om ’n redakteur te kry, het die blad nou trefkrag gekry “waarmee rekening gehou moes word”.
Elders in dieselfde uitgawe verskyn ’n gedig deur GJ Diamond wat die ingrype van God uitdruklik aanvaar en so verwoord:
Meiring tree in 1931 op eie versoek vir ’n tyd uit sy pos “tot toestande weer normaal is” (Olivier 1998:108). Na sy terugkeer ’n paar maande later, het die druk op hom (weens die Du Plessis-saak) egter nie verminder nie.
Ds Meiring se opvolger, dr Michiel van der Westhuizen, was ’n “versigtige” redakteur wat in strydwekkende sake ’n neutrale posisie probeer inneem het. Hy het die beleid van sy kerk gerespekteer en nie ander idees gepropageer nie. Die Kerkbode was deurentyd simpatiek teenoor die Afrikaner en sy strewes, ook in die moeilike jare van die Tweede Wêreldoorlog (Gaum 2010).
Met die viering van die Voortrekkereeufees in 1938 het die siening van die Afrikanervolk as volk met ’n Godgewilde plek in Suid-Afrika nuwe momentum gekry. Die uitgawe pas voor Geloftedag, dié van 14.12.1938, dra ’n tekening van die Voortrekkermonument op die voorblad asook ’n tweede artikel deur ds AP Smit oor die Trekkerleier, Sarel Cilliers (Smit 1938).
In die uitgawes oor Geloftedag van 1940 en 1951 is egter geen verwysing na die viering nie. Twee bykomende uitgawes is daarom ondersoek: dié van 1945 en 1948, wat onderskeidelik die jare is waarin die Tweede Wêreldoorlog beëindig is en waarin die Nasionale Party die regering oorgeneem het. Daarin word wel dekking aan die dag gegee.
In die uitgawe van 28 November 1945 verskyn ’n artikel (klaarblyklik ingestuur en dus nie uit die pen van die redakteur nie) waar lidmate opgeroep word om die fees te gedenk. “Op 16 Desember is daar fees tot eer van die Here. Op daardie feesdag mag nie ’n enkele lid van ons volk gemis word nie.”
In ’n daaropvolgende uitgawe versterk ds AM Meiring in ’n preek die gangbare volksnasionalistiese verstaan van Geloftedag deur die beskouing te ondersteun dat die Afrikaner ’n uitverkore volk is (Meiring 1945).
Steeds onder redakteurskap van dr Van der Westhuizen verskyn ’n redaksionele hoofartikel in 1955 waarin die redakteur wel as volg standpunt inneem: Die dag mag nooit gesien word “as ’n dag van oorwinning van die blankes oor die inboorlinge nie …” God was nie by Bloedrivier aan blankes se kant nie. Daarom is enige “wraakgedagtes, selfverheffing en oorwinningsroes” nie van pas nie. Aan so ’n fees kan die kerk nie deelneem nie (Die Kerkbode 14.12.55). Dit eggo die waarskuwing uit 1920.
In Die Kerkbode van 13.1.1961 skryf hy onder die opskrif “Glo in jou volk!” dat Geloftedag nie maar ’n fees van die Christendom se oorwinning oor die heidendom is nie. Die artikel vervolg: “… in eerste instansie was hierdie militêre triomf die redding en handhawing van ’n volk of ’n deel van ’n volk wat in sy fisieke bestaan met uitroeiing bedreig is …”
Die blad sê die Afrikaner ken geen voorkeurposisie aan homself toe nie; anders sou die kerstening van heidense volke nie so ’n prominente plek gekry het nie. Tog word die “bestaansmoontlikhede” van die Afrikaner beklemtoon en die artikel afgesluit met die woorde: “Ons glo in ons volk!”, ’n gedagte wat vroeër deur dr DF Malan bekend gemaak is. Die hoofartikel is deur ’n artikel (deur dr Marius J Swart) oor President MT Steyn aangevul. Volgens die skrywer het Steyn geglo dat die oorwinning by Bloedrivier die “Bantoe onder ons voogdyskap geplaas” het (Swart 1961).
In latere jare word artikels van hierdie aard voortgesit. Die uitgawe van 14.12.1966 dra ’n foto van die Voortrekkermonument op die voorblad en prikkels wat lui: “’n Volk se Vryheid” en “Die gelofte”. Die gedagte aan vryheid word as volg deur dr Treurnicht in ’n hoofartikel uitgespel: “Waar ons met Geloftedag ’n groot reddingsdaad van God aan ons volk herdenk, laat ons bedink dat ’n volk wat waarlik bevry is … vrug dra van Sy Koninkryk.”
Treurnicht het in 1967 die eerste redakteur van Hoofstad, ’n Pretoriase middagblad, geword en is daarna na die voltydse politiek.
Dr Lubbe se opvolger, ds Tappies Möller, was by uitstek ’n vredemaker wat besef het hy moes “dubbeld versigtig” wees oor wat en hoe hy skryf (Olivier 1998:166). Anders as sy twee voorgangers, het hy geen politieke ambisies gehad nie, maar sy hantering van Geloftedag was nie wesenlik anders as enige van sy voorgangers nie. Trouens, onder ds Möller se redakteurskap verskyn ’n groot aantal artikels oor Geloftedag in die styl van die voorafgaande dekades.
Die uitgawe van 16.12.1970 dra ’n foto van Sarel Cilliers op die voorblad en prikkels vir artikels wat binne verskyn. Die hoofartikel beklemtoon dat “ons kinders opgevoed moet word om Geloftedag in ere te hou”. Die artikel wys egter daarop dat “weinig Afrikanerouers hulleself aan die betekenis en viering van Geloftedag steur”. Die standpunt word ook in ’n lesersbrief ingeneem: “Op baie plekke is daar geen byeenkomste meer nie” (Rossouw 1970), terwyl nog ’n briefskrywer meen ’n “piekniekgees” heers by sommige Geloftedagvieringe (Arendt 1970).
In 1982 word Die Kerkbode ’n koerant met ’n sterker klem op nuus. Die blad staan steeds onder ds Möller se redakteurskap en hy skryf in die uitgawe van 8.12.1982 ’n hoofartikel onder die opskrif “Vier jou feesdae, betaal jou geloftes”. Hoewel die artikel die viering van Geloftedag sterk ondersteun, slaan ds Möller se persoonlikheid en die realiteit van die dag deur as hy skryf: “Aan diegene wat hulle nie deur die gelofte gebonde ag nie, vra ons ten minste begrip en eerbiediging van die sentiment van die Afrikaners wat hulle as nageslag van die Voortrekkers aan die gelofte gebonde ag.”
Die koerantformaat van die Kerkbode het nie ’n einde aan meningsartikels oor Geloftedag gebring nie. In die uitgawe van 2.12.1983 verskyn, benewens ’n hoofartikel, ’n artikel waarin prof HB Thom se laaste Geloftedagrede vervat is (Thom 1983). Die artikel onder die opskrif “Uiteenlopende opvattings oor Geloftedag” (Van Vuuren 1983) asook een deur ds G Madder Steyn, waarin hy beweer dat Geloftedag “vir baie mense ’n verleentheid” geword het, dui op die groeiende ongemak met die tradisionele opvattings oor Geloftedag (Steyn 1983).
Dit blyk dus dat die gety gedraai het en dat Geloftedag nie meer so ’n sentrale plek by gewone lidmate van die NG Kerk ingeneem het nie. Hierteen probeer die Kerkbode nog vir oulaas walgooi.
In die uitgawe van 13.12.1991 skryf die Kerkbode: “Geloftedag sê elke jaar weer vir elke gelowige Afrikaner: God het met dié volk waarvan jy deel is, ’n doel.” Maar by implikasie sou God met elke volk ’n doel kon hê.
Die blad pleit dat Versoeningsdag ’n dag van nadenke, verootmoediging en versoening moet wees. “Die Slag van Bloedrivier het in sy plan ’n plek gehad, soos ook die Algemene Verkiesing van 1948 en dié van 1994.” Daarmee word die gebeure van Bloedrivier nou fundamenteel in ’n ander lig gestel as in die voorafgaande eeu.
Die jaar daarna skryf Gaum in ’n hoofartikel: “Nog selde het Afrikaners Geloftedag met soveel gemengde gevoelens belewe as vanjaar (Die Kerkbode 19.12.1997) – dit teen die agtergrond van ’n besef dat “die meeste van die NG Kerk se lidmate steeds uit die Afrikaanse gemeenskap kom (Gaum 2004:80).
Vyf jaar later het Geloftedag heeltemal van die voorblad van die Kerkbode verdwyn en verskyn daar ’n berig oor vigs in die uitgawe naaste aan Geloftedag/Versoeningsdag. Geloftedag kom in ’n enkele berig (op bl 7) ter sprake, maar die swaai weg van ’n tradisionele beskouing rakende Geloftedag is hiermee voltrek.
Ds Johann Symington neem in 2004 by dr Gaum oor as redakteur. In ’n hoofartikel op 23.11.2007 skryf die Kerkbode in die gees van die tyd: “Die roeping van die kerk is die deprogrammering en bevryding van die kultuurgekolonialiseerdes en die uitlei na die beloofde land.” Pas voor 16 Desember verskyn die uitgawe van 7.12.2007 sonder ’n enkele verwysing na Geloftedag.
In ds Anton Pienaar se kortstondige redakteurskap verskyn ’n artikel deur dr Johan van der Merwe wat Geloftedag weer op die agenda plaas. Hy vertel kortliks die geskiedenis van die gelofte en stel dit pertinent: “God het ingegryp en sy kinders gered!” (Van der Merwe 2009). Tog is dit nie ’n voortsetting van die ou teologie rondom Geloftedag nie. Hy meen die dag is “vrygemaak van sy eksklusiwiteit en politieke kleur en het ’n heel nuwe betekenis gekry …” En dit is een van versoening. Die uitgawe van 3.12.2010, waar Pienaar vir oulaas as redakteur aangedui word, verwys egter glad nie na die gelofte nie.
Drie benaderings tot die viering van die gelofte kom uit die analise na vore. Ten eerste is die tradisionele viering of nakoming van die gelofte vir meer as agt dekades sterk deur die Kerkbode aangemoedig. Daarna volg ’n meer ambivalente tyd van politieke magsverlies waar vrae gevra is oor die relevansie en betekenis van die viering, en uiteindelik verdwyn Geloftedag heeltemal van die Kerkbode se agenda. En tog is daar in 2009 weer ’n poging om sin daarvan te maak. Dus is hier dalk nie ’n finale afskeid van Geloftedag te bespeur nie, maar wel ’n herbesoek van die saak wat aansluit by Gaum se benadering.
Watter moontlike rol die Kerkbode gespeel het in die ontwikkeling van ’n Afrikanernasionalisme en gepaardgaande apartheidteologie wat gebou is rondom die Afrikaner se verstaan van die gelofte by Danskraal, word nou aan die hand van die vroeër genoemde teoretiese punte bespreek.
Die stem van die Kerkbode, soos verwoord deur sy verskillende redakteurs en medewerkers, was boonop nie eenvormig nie. Waar die Afrikaner wel vir lank as volk beskou is wat ’n besondere band met God het (soos vergestalt in die gelofte), het hierdie siening later versag. Uiteindelik is vrae gevra en die herdenking selfs geïgnoreer. Indien die blad sy lesers vir lank beïnvloed en selfs gekondisioneer het om pro-Geloftedag te wees, moet ook erkenning gegee word aan die moontlikheid dat die verdwyning van Geloftedag van die Kerkbode se nuusagenda ook ’n bevestigende rol kon gespeel het by diegene wat buitendien (of mettertyd) nie erg gehad het aan die tradisionele viering van die dag nie.
Hierby kan gevoeg word dat die media in byvoorbeeld die politiek belangrike 1980’s gereeld die Kerkbode se standpunte aan ’n veel wyer gehoor oorgedra het (vgl Froneman 2000). Soos ’n oud-redakteur van die blad dit gestel het: die Kerkbode het ’n sirkulasie gehad wat deur die jare van 10 000 tot 50 000 gewissel het, maar sy invloed was soms “baie meer … as wat sy verspreidingsyfer laat vermoed” (Gaum 2008:585). Later het hierdie potensiële invloed merkbaar afgeneem soos wat die kerk (en sy blad) se prominensie in die media getaan het.
1	Die blad se naam is deur die jare aangepas van De Kerkbode tot Die Kerkbode en die huidige Kerkbode. Die bronverwysings en enige direkte aanhalings reflekteer hierdie feit. Waar oor die algemeen in die teks na die blad verwys word, word die huidige naam (Kerkbode) gebruik – met of sonder die lidwoord “die”, maar dan met ’n klein “d”.