Was Paul Kruger die Grootste Boere Afrikaner? – 4 Menings | SAUK.co.za - Nuus.info
Dit is vandag nie vir die ANC regering polities korrek om oor enige Afrikaner te praat nie, wat staan nog die grootste Afrikaner. Maar dis vir enige gemeenskap nodig om sy helde te vereer, omdat hulle die draers van die beproefde en tydlose waardes van daardie gemeenskap is. Waardes wat daardie gemeenskap gewoonlik aan die volgende geslag wil oordra, om as riglyne vir hulle te dien soos die sterre vir die seemanne van ouds. Waardes soos omgee vir jou medemens, soos aanhou en volhou selfs in die donkerste tye, soos moed en dapperheid, soos om aan 'n ideaal groter as jyself en jou geldelike belange vas te hou. In 'n tyd waarin ons geskiedenis meermale kriminaliseer word, en waar ons leiers ter wille van bedenklike nasiebou pogings deur ANC –leiers in die skole se geskiedenis vervang word, is dit vir my nog meer nodig dat ons die Afrikaner se historiese helde weer ontdek. Nie omdat hulle volmaakte supermense was nie, maar juis omdat hulle gewone mense was, maar wat in ongewone tye soms buitengewone dinge gedoen en bereik het, wat die latere geslagte dan geskiedenis genoem het.
Wat maak van iemand 'n "groot" Afrikaner? Vir my is dit sy impak op die lewens van mense wat dekades na sy leeftyd steeds gevoel kan word. As jong man was Paul Kruger deel van die Groot Trek en het hy eerstehands die avontuur en hartseer van die Voortrekker-era ervaar. As seun en jong man het hy 'n reputasie vir sy waaghalsigheid en vindingrykheid verwerf, het hy 'n gewaardeerde humorsin gehad en het hy van vroeg af erns gemaak met die lotgevalle van wit en swart mense.
Paul Kruger was reeds in sy middel-twintigs aktief in die Transvaalse politiek en het sy politieke tande geslyp in die harwar van die broedertwis in die 1850's. Paul Kruger se toetrede tot die openbare lewe was nie uit ambisie of eiewaan nie, maar hy het hom telkens beroep op die vestiging van wet en orde onder die veglustige burgers in die Republiek.
Kruger se vroegte bydrae lê egter in sy militêre rol. Die onstabiliteit in die ZAR het 'n lewensgevaar vir die Boere ingehou, aangesien swart stamme onder leiding van onder andere, Makapan, Sekoekoeni, Mpande en andere telkens die harwar in die ontstaanjare van die ZAR uitgebuit het. Die plunder- en moordtogte het aan die jong luitenant en latere kommandant van Rustenburg die geleentheid gegee om deur sy dade naam te maak onder vriend en vyand.
Kruger se betrokkenheid by die regering was van so 'n aard dat hy oor 'n tydperk van twintig jaar hom telkens van die een grensgebied na die ander van beide die ou Transvaal en Vrystaat moes haas om vrede te gaan herstel. In sy bekende ekspedisie (in 1858) teen die Basotho-rowerbendes, het hy die leidende rol gespeel om Mosjesj by die vredestafel te kry. Uiteindelik was dit hierdie diens wat daartoe gelei het dat hy in 1864 as Kommandant-Generaal lid van die Uitvoerende Raad van die ZAR aangewys is.Al was daar gereeld botsings met die stamhoofde, het hulle agting en respek vir Kruger gehad. Mamelodi (die fluitende man), was sy noemnaam onder swart mense en die verwysing deur sommige swart mense na hom as hul "pa" is bevestiging van Paul Kruger se houding dat hy 'n verantwoordelikheid teenoor alle Suid-Afrikaners gehad en aanvaar het.
As Kommandant-Generaal het Kruger se pligte baie van hom geverg, en is dit daarom nie verbasend dat hy op 'n persoonlike vlak ook opofferings moes maak wat betref sy finansiële posisie en familieverhoudinge nie. Kruger kon nooit 'n suksesvolle landbouer wees nie, want hy het meer op die grense en gevegsfronte geboer as op sy plaas. Vir sy onbaatsugtigheid en weens gebrekkige belastinginkomste is hy deur die ZAR-regering beloon met stukke grond, wat hy in latere jare sou verkoop om so 'n taamlike gemaklike finansiële posisie te kon verseker.
Na die onsuksesvolle presidentskap van MW Pretorius (1860's) was Kruger nie as presidentsmateriaal geag nie en het die Transvaalse burgers hulle gewend tot die verligte "gentleman" TF Burgers. Burger se presidentskap sou uiteindelik uitloop op die anneksasie van die ZAR. Ironies was dit die anneksasie van die Transvaal deur Shepstone op 12 April 1877, wat Paul Kruger as onbetwiste leier onder die Boere gelaat het.
Kruger het nie weggedeins van die moedelose situasie nie en het in die daaropvolgende vier jaar met groot moeite en leierskap die Transvaalse Afrikaners georganiseer en feitelike beheer oor die ZAR geneem. Die gebeure na Paardekraal is 'n duidelike voorbeeld hiervan. Dat die Eerste Vryheidsoorlog die Republiek herstel het is 'n feit, maar dit was Pres. Kruger se voortreflike politieke vernuf teenoor die lakeie van die Empire wat dit oor die volgende 18 jaar in stand gehou het.
As Christen was Kruger ook 'n rolmodel. Dalk was sy medewerking in die stigting van die Gereformeerde Kerk aanvanklik 'n verdelende faktor. Kruger het egter deur sy lewenswyse sy Christelike lewensbeskouing gestand gedoen, en dit sou bydra tot sy verenigende rol as leier van die Transvalers. Pres. Kruger het nooit geskroom om die Woord te verkondig nie, of dit nou aan Mosjesj of Rhodes, of sy eie burgers was. Inteendeel, sy toesprake was so deurtrek met Skrifgedeeltes, dat dit waarskynlik bygedra het tot die latere kritiek teen hom dat hy fundamentalisties was.
Dit is nie net sy onbaatsugtige diens teenoor die Transvaalse Republiek wat hom laat uitstaan nie, maar ook die Christelike waardegedrewe wyse waarop hy die ZAR se onafhanklikheid verkry en verdedig het. Die wyse waarop Kruger vriend en vyand hanteer het, getuig hiervan. Sy versoenende reaksie teenoor die lede van die Jameson-inval, deur hulle nie ter dood te veroordeel nie, maar te begenadig, is 'n duidelike voorbeeld.
Kritiek dat Pres. Kruger soos vandag se heersers onbeskaamd in die regbank ingemeng het, is oordadig. Wat onthou moet word, is dat regter Kotze (wat in 'n vorige presidentsverkiesing teen Kruger gestaan het) 'n uitspraak gelewer het wat die 1881-grondwet nietig verklaar het. Kruger was gedwing om nie teen die regbank of regters op te tree nie, maar om die Transvaalse grondwet teen Kotze se Doms-uitspraak te beskerm. Eers maande later en na onsuksesvolle "mooipraat" is Kotze ontslaan. Nogtans was dit te laat, aangesien Kotze se uitspraak stukrag aan Brittanje se aanspraak op stemreg vir uitlanders gegee het.
Botsing met Brittanje
Argumente dat Pres. Kruger 'n botsing met Brittanje kon vermy, is ongegrond. Maande voor die uitbreek van die oorlog het Presidente Kruger en Steyn desperate pogings aangewend om verhoudinge met Brittanje te herstel, maar dit was onmoontlik om die vrede met Milner en Chamberlain te bewaar.
Verskeie menings oor Paul Kruger se rol as president word gehuldig, maar dit is baie duidelik dat hy 'n enorme bydrae gelewer het tot die latere ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika. Hiervan is die bosboubedryf in Mpumalanga, die Nasionale Park wat vandag sy naam dra, die Delagoabaai-spoorlyn, asook die vindingryke wyse waarop hy industrialiste na die ZAR gelok het sprekende voorbeelde. (Korttermyn monopolieë is toegestaan om industrialisasie aan te moedig, want daar was nie industrialiste wat in die ZAR wou belê nie) Gaan loop op Kerkplein, en daar sal jy die Republiek van Paul Kruger sien.
Kruger was bekend vir sy welwillendheid teenoor ander gemeenskappe, soos wat ook blyk uit die feit dat hy in baie gevalle grond aan swart gemeenskappe gegee het. Hierdie grondoordragte is na die oorlog deur die Engelse bewindhebbers gekanselleer. Hy het die grondwet van die ZAR gewysig om dit ook moontlik te maak vir Jode om in die volksraad te kon dien, en dit in 'n tyd toe anti-Semitisme nog in Europa gedy het. Kruger was nie teen die Uitlanders gekant nie, maar moes weens praktiese politieke redes hul burgerskap van die ZAR infaseer.
Vandag word Nelson Mandela as 'n groot rolmodel geag, maar dit was Oom Paul wat werklik die eerste staatsman van Suid-Afrika was. Vir 50 jaar lank het Pres. Kruger sy mense ononderbroke gedien, sy land gebou en die fondasie gelê van wat later die Republiek van Suid-Afrika sou word.
As staatsman het hy die Boere-saak op die internasionale verhoog geplaas en deur sy politieke vernuf het hy menigmaal spanning tussen die Republieke en die Empire ontlont, tot so 'n mate dat hy meer as een keer die wêreld aan sy voete gehad het. Niks getuig meer hiervan as die triomfantlike verwelkoming wat hom in Europa te beurt geval het toe hy uit Afrika moes vlug nie.
Daar was 'n tyd voor die oorlog dat Paul Kruger van Kaapland tot by die Soutpansberge as die onbesproke vader van die Afrikanervolk geag was. As 'n mens sy lewe beoordeel en sy opleiding en die konteks waarin hy geleef het in ag neem, swel jou bors van trots. Vir Kruger was die Bybel 'n lewenshandleiding; die wil van die volk sy meester; wet en orde ononderhandelbaar en onafhanklikheid sy doelwit.
Maar is Paul Kruger net 'n historiese figuur, of werklik die Grootse Afrikaner? Daar is drie redes hoekom ek hom sien as die Grootse Afrikaner, en nie net as 'n belangrike historiese figuur uit die verlede nie.
Kruger is die simbool van die Afrikaner se historiese (vryheid) strewe, verbintenis aan Afrika, Westerse herkoms, Christelike grondslag. As simbool is Kruger groter as die historiese Kruger self.
Sy laaste woorde het die formule vir die Afrikaner se suksesvolle opstaan en modernisering na die Oorlog geword. Neem die beste uit die verlede, en bou die toekoms daarmee. Skeppende vernuwing gegrond op beproefde waardes.
Kruger was die simbool en verteenwoordigend van die "Eerste Afrikaner". Vir my as "Derde Afrikaner" is die herinnering aan President Kruger iets om op terug te val in hierdie moeilike tye. Hy is die simboliese draer van die Afrikaner se historiese ideale, van die oorkoming van onoorkombare struikelblokke, van volharding, van vashou aan 'n mens se Geloofswaarhede, van goeie rasseverhoudinge. Sy lewensgeskiedenis is steeds vir ons 'n handleiding vir vandag.
Meer as 100 jaar later is Kruger steeds so relevant soos in 1880. Studente dra sy gesig op T-hemde, hy ontlok steeds debat, en hy is 'n rolmodel in ons huidige omstandighede.
Nog nooit, nie voor hom of na hom nie, was daar nog so 'n Afrikaner soos Paul Kruger nie. Die groot impak wat hy op ons lewens gehad het, is vandag nog te siene. Hierdie impak is eintlik maar net die lang skaduwee van die lewe van 'n baie groter Afrikaner.
Die grootste ooit!
Maar die groot Pruisiese militêre leier, generaal Karl von Clausewitz, se raad vir die sinvolle omgang met die verlede is toepaslik vir vandag: "Elke era het sy eie werklikhede, sy eie beperkinge en sy eie voorveronderstellings. Daarom moet die gebeure van elke tydperk beoordeel word in die lig van sy eie besondere tyd en omstandighede. Om hierdie rede kan 'n mens nie jare later wat gebeur het begryp en waardeer voordat jy nie jouself in die omstandighede van daardie tyd geplaas het nie"
Flip Buys is voorsitter van die Solidariteit Beweging 8 Oktober 2012
Paul Kruger as grootste Afrikaner
Teen 1877 was die ZAR nog glad nie 'n sterk of stabiele republiek nie. Enkele maande voor die Britse anneksasie van Transvaal skryf die staatsprokureur Jorissen dat daar nie iets soos 'n "heg-aaneengesmede volk" bestaan nie. Daar was geen koerant wat die regering gesteun het nie. Die inwoners het ver uitmekaar gebly met die uitsondering van 'n paar dorpe. Die oordrewe individualisme het tot gevolg gehad dat elke burger in sy eie oë die staat was. Die ZAR se eerste paar dekades is gekenmerk deur weifelende leierskap, klein oorloggies, klein politiek, interne rusies en twiste. Tog beskryf DW Kruger die tydperk tussen 1877 en 1881 as 'n keerpunt in die geskiedenis van Suid-Afrika. Hoekom? Omdat daar met die anneksasie van Transvaal op 12 April 1877 deur sir Shepstone 'n burgerlike protesbeweging ontstaan het wat Suid-Afrika onherroeplik verander het.
• Die verswakte president Burgers het kort na die Britse anneksasie die land verlaat.
• Een van sy kinders was baie ernstig siek en sy vrou ongesteld.
• Sy invloed was beperk tot Transvaal en met die uitsondering van die Vrystaatse presidente, het hy nog nooit ander staatsmanne van formaat ontmoet nie.
• Hy het nog nooit die see gesien nie en Kaapstad nog nooit besoek nie.
• Hy kon nie Engels praat nie en was nog nooit vantevore in die buiteland nie.
• Kruger het nie geleentheid gehad om die Transvaalse Afrikaners oor 'n protesbeweging te raadpleeg nie. Hy het ook geen sekerheid gehad of sy protes teen die anneksasie enige openbare steun geniet nie.
Kruger se buitelandse strategie
Na anneksasie het lord Shepstone Londen laat weet dat die protes blote formaliteit was en dat die Transvalers met die toestand tevrede was. Hierdie valse beeld van gewillige Transvaalse onderdane was die oorsaak dat die Britse owerheid simpatiek was teenoor Kruger se aandrang op die behoud van die Hollandse taal en die Afrikaners se tradisies en lewensgewoontes. Hulle was egter onverbiddelik oor die finaliteit van die anneksasie. Kruger het moeite gedoen om die binnelandse verset teen anneksasie so sigbaar te maak dat selfs die optimiste in Brittanje dit nie meer kon ignoreer nie. Kruger het ook lord Shepstone se swak landsadministrasie en sy swak verhoudinge met die inheemse bevolking ontmasker.
Kontak met die Britse opposisie
Kontak met stamlande
Kruger het Transvaal as onervare politikus verlaat en in Europa vir die eerste kennis gemaak met die wee van internasionale diplomasie. Die buitelandse besoeke het hom bekend gemaak en op die voorgrond gestel. Kruger het sy buitelandse besoeke gebruik om veral met Duitsland en Nederland kontak te maak. In Nederland het hy onder andere kennis gemaak met die Gereformeerde Kerklike kringe en noue bande gesmee met Abraham Kuyper wat later Eerste Minister van Nederland sou word.
Kruger se binnelandse strategie
Die mobilisering van Transvalers
Na die aanvanklike gelatenheid het daar baie spoedig 'n gesindheidsverandering onder die Transvaalse burgers plaasgevind. Op 'n volkskongres te Doornfontein is 6591 stemme teen anneksasie uitgebring teenoor die 597 ten gunste daarvan. Die verlies aan vryheid het iets teweeg gebring wat onafhanklikheid nie kon doen nie, naamlik om die Transvaalse Afrikaners as volk saam te snoer.
Van simpatie na vennootskappe onder Afrikaners
Waar Kruger in Transvaal geen steun van die Transvaalse pers gehad het nie, het hy nie geaarsel om simpatieke media in ander provinsies te gebruik om sy saak te bevorder nie. Dit was uiters geslaagd. Kruger het veral moeite gedoen om met die Kaapse Afrikaners kontak te maak. Jan Hofmeyr, SJ du Toit en ander het 'n pro-Transvaalse versoekskrif aan die Kaapse goewerneur gestuur vir voorlegging aan koningin Victoria.
• Ook in die Vrystaat is Kruger hartlik ontvang. Alhoewel Brand huiwerig was om betrokke te raak, het die Vrystaatse Volksraad met 'n groot meerderheid ten gunste van die herstel van Transvaalse onafhanklikheid besluit.
• Uit simpatie vir die Transvalers, het die Natalse Afrikaners geweier om by die Anglo-Zoeloe-oorlog betrokke te raak. Hulle het Kruger se standpunt gesteun dat hulle die Britse leër slegs sou ondersteun indien Brittanje onafhanklikheid sou verseker. Dit is geen verrassing dat Brittanje geweier het nie. Tydens die vernietigende slag van Isandlwana het die Zulu's die Britse leër verslaan. Koningin Victoria se kleinseun is tydens die slag dood.
Gevolge van die Eerste Vryheidsoorlog
Die Paarlse Afrikaanse taalaktivis en medestigter van die Genootskap van Regte Afrikaners, SJ du Toit, het Kruger se Kaapse bondgenoot geword. Die Eerste Taalbeweging was uitgesproke ondersteuners van die Transvaalse onafhanklikheidstrewe. Die vriendskap tussen Du Toit en Kruger was die grondslag van 'n Afrikaanse nasionale beweging wat gestalte gekry het toe Du Toit die hoof van onderwys in Transvaal geword het. So het die Afrikaanse taalbeweging wat in die Kaap begin het, neerslag gevind in die noorde van Suid-Afrika. Afrikaans sou mettertyd vir Afrikaners die simbool en draer word van kulturele identiteit en protes teen Britse oorheersing en verengelsing.
Die beperkte onafhanklikheid het 'n staatkundige ruimte vir kulturele vryheid geskep. Die twee dekades was lank genoeg was om Afrikaners in staat te stel om 'n eie identiteit en tradisie te ontwikkel. Die Anglo-Boereoorlog kon die identiteit nie uitwis nie, maar het dit versterk.
Britse imperialiste soos die Kaapse premier, Cecil John Rhodes, en Alfred Milner was meedoënloos in hul strewe om beheer te kry oor die Transvaalse en Vrystaatse goudvelde. Brittanje het die uitlandervraagstuk en stemregkwessie as verskoning gebruik om volgehoue druk op die Transvaalse regering te plaas. In 1895 het die skatryk Rhodes selfs gepoog om met behulp van sy vertroueling, Leander Jameson, en met goedkeuring van die Britse minister van kolonies, lord Chamberlain, deur middel van 'n staatsgreep, Kruger se regering omver te werp. Die Jameson-inval het klaaglik misluk en Rhodes moes as eerste minister bedank. Brittanje was weereens verneder.
In dieselfde jaar as die Jameson-inval is die Bloukrans-monument ter herdenking van die 1838-moorde tydens die Groot Trek opgerig. Die Transvaalse kommandant-generaal Piet Joubert het persoonlik fondse vir die monument ingesamel en ook die onthulling van die hoeksteen waargeneem. Aan die een kant van die monument staan die woorde: "Zij kochten ons land met hun bloed." Binne die konteks van 1895, toe die oorlogswolke digter oor die twee republieke saampak, bevestig die woorde Afrikaners se verbondenheid aan die land en die duur prys wat hulle vir vryheid betaal het.
Afrikaners het deeglik besef wat Rhodes en Milner se doelwit was. Tydens een van die vele samesprekings met Britse verteenwoordigers, het Kruger teenoor Milner uitgeroep: "Dit is nie stemreg wat julle wil hê nie, maar my land!" Die Vrystaatse republiek kon nie op die kantlyn staan in geval oorlog sou uitbreek nie. Na die Britse anneksasie van die diamantvelde en die Eerste Vryheidsoorlog, het 'n hegte verhouding tussen die republieke ontwikkel. Om dié rede het Steyn in September 1899 aan die Vrystaatse Volksraad gevra: "Kan de eene Afrikaner neutraal blijven wanneer de andere voor Afrika sterft?"
Tussen vuur en bloed
Die Boeregeneraals het nie moed opgegee nie, maar onder leiding van Christiaan de Wet 'n nuwe krygstaktiek ontwikkel wat later bekend sou word as guerrilla-oorlog. Beweeglikheid is as suksesvolle wapen gebruik. Klein groepies krygers het die Britse soldate aangeval, van voorrade beroof en spoorlyne en brûe opgeblaas. Die guerrilla-oorlog was effektief, maar het nie sonder groot persoonlike ontbering gepaard gegaan nie. DJ Opperman vra in Die Joernaal van Jorik (1949):
Hóé kon die rykes van 'n ryk ooit weet
Om die Boerekommando's te ontmoedig, het die Britte 'n verskroeideaarde-beleid gevolg, waarvolgens die Boere se huise, plase, lande en vee vernietig is. Milner het sy verskroeideaarde-beleid as verskoning gebruik om die duisende vroue en kinders wat daardeur dakloos gelaat is, in konsentrasiekampe te plaas. In hierdie helkampe was vroue en kinders blootgestel aan die ergste vorme van lyding en ontbering.
Die oorlog wat sowat twee en 'n halwe jaar geduur het, het Brittanje nagenoeg 200 miljoen pond en sowat 20 000 Britse lewens gekos. Milner se verskroeideaarde-beleid het die twee voormalige Boererepublieke ekonomies vernietig. Bothaville, Bultfontein, Heilbron en Fouriesburg is in geheel verwoes. In Bethulie het daar slegs een bewoonbare huis oorgebly. In Frankfort het daar net agt huise bly staan. Dit was die geval in die meeste dorpe. Daar is bereken dat 30 000 plase tydens die oorlog afgebrand is. Voor die oorlog het Transvaal konserwatief bereken 1000 000 beeste, 200 000 perde en 1 500 000 skape gehad. Na die oorlog was die getalle onderskeidelik 200 000 beeste, 50 000 perde en 400 000 skape. Die koste van die oorlog het vir die Republieke tussen £70 en 80 miljoen beloop. Die lewensverlies aan Boerekant word konserwatief op 35 000 bereken. Uiteindelik is 31 000 boere as krygsgevangenes na bannelingkampe soos Bermuda, Ceylon, Dalmanuta en St, Helena gestuur. Selfs Milner moes erken: "This place is a total wreck."
Ramsay MacDonald, latere Eerste Minister van Brittanje, skryf in sy boek What I saw in South Africa dat na sý waarneming minstens twee uit elke drie Afrikaners deur die oorlog geruïneer is. In die hoofartikel in De Vereeniging van 23 September 1903 word vermeld dat daar na die oorlog 20 000 weeskinders in die twee gewese republieke was. Steyn, wat gedurende die oorlog deurentyd saam met die manskappe in die veld was, se gesondheid is in so mate verswak dat hy nooit weer ten volle herstel het nie.
Paul Kruger vertrek in November 1900 soos 'n banneling na die vreemde. Hy reis met die skip die Gelderland, wat deur Koningin Wilhelmina van Nederland tot sy beskikking gestel is.
In Brittanje is die Boere dikwels as 'n ongesofistikeerde en ruwe spul agtervelders beskou (hoewel die Britse eggo's nogal seergemaak is omdat die einste "agtervelders" die magtige Brittanje so lank in 'n oorlog kon besig hou).?
Die Transvaalse protesbeweging
Minder as twee weke voordat hy siek word, stuur die ou president sy laaste boodskap aan sy verslane volk, soveel duisende kilometer ver van hom aan die ander kant van ewenaar. Die boodskap, in Nederlands, bevat Oom Paul se bekende woorde, wat in Afrikaans vertaal word:
Wyse woorde van 'n legendariese persoonlikheid… een van die heel grootstes in ons geskiedenis.
KULTUURDAGBOEK 30 MEI 2015
Toe president Kruger die aand van 29 Mei in Pretoria van sy vrou Gezina, ander familielede en amptenare afskeid neem, was hy nie 'n vlugteling of was dit nie selfopgelegde martelaarskap nie. Dit was 'n selfgekose vertrek in oorleg met en byna in opdrag van die wettige Boereregering van die land asook ná onderhandelings met Boere-voormanne soos pres MT Steyn en andere van die Vrystaat. Hy moes eenvoudig nie in die hande van die aanrukkende Britse vyand val nie omdat dit 'n sielkundige neerlaag vir hom en 'n terugslag vir die volksgevoel sou beteken.
Uit vrees dat die Britse gepeupel 'n oproer op die stasie sou versoorsaak wanneer Kruger vertrek, het hy per vier-perdewa na 'n eerste halte op die spoorroete na Machadodorp gereis – saam met dr Heymans, Frikkie Eloff (jnr) en Manie Bredell.
Maar op 11 September is Kruger by Komatipoort oor die grens na Portugese gebied. Op Hectorspruit het hy en Steyn nog eers beraadslaag en afskeid geneem. Kruger het met trane in die oë gewag dat die trein moes vertrek. Op vaderlandsbodem sou hy nooit weer sy voete sit nie