WOORDE WAT WEEG: Joan Hambidge - Enkele kanttekeninge by Johann de Lange se ongepubliseerde dagboeke
Joan Hambidge - Enkele kanttekeninge by Johann de Lange se ongepubliseerde dagboeke
Minotaur © Paul Wunderlich
sê nooit: ek's eensaam, of het lief,
'n mond wat rond pleit: Asseblief –
(Uit: Nagsweet. Taurus, 1991)
Op die webruimte Kaapse paragrawe van die digter Johann de Lange verskyn daar 'n gerf dagboekinskrywings onder die titel "Bloudraad".
Soos by De Lange se mentor Hennie Aucamp word die dagboek 'n komplekse teks: enersyds private ontboeseming; andersyds bedoeld om gepubliseer en dus gelees te word. Hierdie spel tussen privaatheid en openbaarmaking is die genre-voorskrif van die dagboek – ons dink aan Laclos se beroemde Les liaisons dangereuses en op Afrikaanse bodem is daar Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan uit die dertigerjare. En vele ander tekste gehou deur verraaiers en diegene wat verraai is met 'n judaskus.
Die soort teks werk dus altyd met 'n implisiete spel tussen onthulling en verhulling; oopmaak en toemaak.
Die leser van die dagboek is dus voyeur, koekeloerder; die skrywer van die dagboek is iets van 'n naakloper. Hierdie dubbelspel is dus die genre-voorskrif van die dagboekroman en dagboek-as-teks.
Dieselfde tematiek as in sy bekende, en waarskynlik mees omstrede digbundel Nagsweet, kom aan bod in hierdie dagboeke waarvan die leser 'n uittreksel te lese kry op die skrywer se blog. De Lange is ook 'n behendige prosaskrywer soos ons weet uit sy kortverhaalbundel Vreemder as fiksie wat in 1996 verskyn het. In hierdie bundel word die stylgrepe van die postmodernisme ondersoek en toegepas: die spel tussen waarheid en fiksie; die verdoeseling en problematisering van identiteite (reeds ingegee deur die voorblad waar die figure Aucamp, De Lange en Koos Prinsloo oor mekaar skuif); die sikliese gang van die vertellinge; die closure wat uitgestel bly, ensomeer. (Sien "Die prosa van Johann de Lange: Die versplintering van die 'ek'". Besoek 25 Februarie 2015)
Hoe moet ons hierdie dagboekinskrywings benader?
In navolging van Heather Dubrow se studie oor Genre – wat deel uitmaak van die reeks The Critical Idiom – is dit opvallend hoe skrywers dikwels genrevoorskrifte oortree. Die voortdurende veranderinge – evoluering – is bekend aan gesprekke en tekste oor genre.
Van die tekste het oorspronklik by Homeros verskyn onder redaksie van Danie Botha (Party van ons) en dit word aangekondig dat die teks as Gulp in in 2012 verskyn het. Die teks is egter by nabetragting deur die outeur gekanselleer. 'n Nuwe weergawe word vir 2015 beoog. Ondertussen werk ons met die teks Bloudraad wat op die webwerf Kaapse paragrawe bestaan. Vir die leser se gerief word die behandelde teks hier volledig as 'n endnoot gepubliseer.
Vervolgens gaan sekere kodes en genre-kenmerke bespreek word aan die hand van die inskrywings:
I Die eerste opvallende kenmerk is dat die datum-inskrywings vaag bly en dat die jaartal onvermeld is. Ons begin by 5 Maart, maar ons weet nie presies watter jaar dit is nie. Die eerste inskrywing begin met "gaan saam met" en die ek word weggelaat. 'n Soort aanduiding van die vinnige inskrywing of optekening; alvorens die "ek" vergeet. Hiermee word 'n soort universaliteit oor die kondisie gesuggereer.
II Die bekende cruise-tematiek kom aan bod in die tweede inskrywing waar 'n onwillige persoon aangetref word. Hier word die ambivalensie-kode opgeroep wat die gevaarelement van cruising vooropstel. Dit skep uiteraard spanning by die leser wat weet dat die "ek" iemand nooi na sy woonstel - 'n private ruimte - waar hy vermoor of aangerand kan word.
III Hierna word iemand in 'n toilet afgesuig voordat die "ek" die film Fearless gaan kyk. Die kodes van gevaar en kortstondigheid word hier geaktiveer: cruising het te make met gesigloosheid, blootstelling en 'n ervaring wat van korte duur is. Dit is fast food sex.
IV In die gym, eweneens 'n bekende ruimte vir gay-mans op soek na lyflike plesier, word die private openbaar gemaak. Daar is coitus interruptus vir sowel die leser as vir die karakter: ons kan nie alleen wees met ons "ek" nie; hy word onderbreek deur binnetredes van 'n ander wat sowel ons leespret as sy lyflike pret bederf.
V Peter is 'n blote fuck buddy in 'n volgende inskrywing en ook hier word die seksuele spel tussen die "ek" en die Ander onderbreek deur 'n foonoproep van ene Lucas.
VI Die Bronx, 'n gay-ruimte, word geïdentifiseer en die mooi man ('n bekende kode in gay-tekste) word ontgin. Die "ek" is verbaas oor sy aandag en hy gaan op uitnodiging na sy plek. Hier word intieme seks beleef:
In hierdie energieke toneel word die "ek" ook gevra om oor te bly, maar hy verkies om huis toe gaan. Hy beleef dit as 'n positiewe ervaring en skryf intens en lank hieroor.
Dit is opvallend uit hierdie aangehaalde gedeeltes dat ons hier die "resisting queer" vind: die persoon wat die patriargale dominansie ondermyn of subverteer. Deur hierdie inskrywings te publiseer, word die diskoers van die "resisting I" weergegee. Die gay-persoon gebruik skryfwerk om die hetero-gedomineerde wêreld te verontrief deur 'n ontbloting of "flashing" van persoonlike ervarings.
Elke inskrywing kan eweneens sy pendant vind 'n gedig van De Lange wat meer verhullend met die gegewe werk. Trouens, die De Lange-speurder "herken" dikwels die aantekeninge vir 'n vers.
Cruising is 'n spesifiek homoseksuele kode wat kasuele seksuele interaksie beteken. In 1980 verskyn William Friedkin se film Cruising (webblad besoek 28 Februarie 2015) met Al Pacino in die hoofrol.
The Village People se uitbundige "I am a cruiser" beklemtoon die speelse aspekte van hierdie interaksie. In die film met Pacino as die polisieman aktiveer die titel se twee dimensies: die polisieman se soektog na die reeksmoordenaar in 'n "leather bar" en die gay se soeke na vrye seks.
In die West Village kroeë in New York word homoseksuele mans opgetel en daarna vermoor in goedkoop motelle en die speurder (polisieman) moet dit oplos.
Good cop/bad cop; bo-wêreld/onderwêreld; straight/gay word in opposisie met mekaar geplaas.
Burns (Pacino) se soektog na die moordenaar word telkens gefnuik. Die ambivalensie van Burns word uitgebou deur sy vriendskap met 'n gay-dramaturg wat hom help om die onderwêreld te betree. Sowel Burns as Ted (die dramaturg) ervaar problematiese verhoudings met hul onderskeie partners. Die slot van die film aktiveer 'n sterk homo-erotiese kode. Wanneer Burns weer intrek by sy vriendin, ondersoek sy Burns se klere: 'n leerbaadjie en pet. Dit is klere wat die moordenaar ook dra ...
In die slottoneel kyk Pacino direk in die kamera - sy baard is afgeskeer. Kon hy dalk die moordenaar wees? Het hy dit geword in ons verbeelding? Weet hy dalk wie dit gedoen het? Of het hy deel geword van die gay-wêreld wat hy betree het? Hoekom dra hy nou 'n gay-uniform?
Hierdie ambivalensie van manlike identiteit is iets wat De Lange sterk uitbou in Nagsweet en ook in die bundel Vleiswond. In die tweede inskrywing word hierdie aspek verder ontgin. Die man gaan na die "ek" se woonstel, maar verander dan van plan. Hy bely dat hy nie van hierdie "soort" is nie, met ander woorde, nie behoort tot die "annerster soort" nie. Dit is Aucamp, et al. se kode vir gay-mense. Tog voel hy duidelik ambivalent oor homoseksualiteit; hy gaan sáám met die gay-persoon, maar verloor uiteindelik belangstelling waarskynlik uit vrees of onsekerheid oor wat die aanraking mag inhou.
Maar dit gaan vir ons uiteindelik om die rol van die leser of interpreteerder van die teks. Ook óns word deur Johann de Lange in 'n ambivalente posisie geplaas. Ons is enersyds buite; terselfdertyd binne. Ons word deel van die intieme dagboeke en moet, soos Al Pacino, die driftige, onbekende onderwêreld betree. Soms is ons toegerus; ander kere nie. Ons is Orfeus in die onderwêreld. In hierdie Bloudraad-konfessies word die volle impak van die cruiser se bestaan gekarteer. In die VIe inskrywing word die kannibaal-beeld gebruik en in De Lange se gedigte word kannibalisme en reeksmoordenaars ontgin as metafore om hierdie bestaan te beskryf. Duet of Cannibals van Susan Sontag is 'n film uit 1969. Die beroemde filmkritikus vervaardig 'n film en betree dus as teoretikus die arena van die filmmaker net soos hierdie leser met die binnetrede van die dagboeke (wat die werklikheid probeer weergee anders as 'n gedig wat metaforiseer en verdring) die kodes probeer ontsyfer. Nie alle kykers was gaande oor Sontag se film nie en 'n gesiene kritikus, soos Roger Greenspun, wat in 1969 negatief daaroor skryf. (Movie Review - Duet For Cannibals - The Screen/Susan Sontag's 'Duet for Cannibals' at Festival - NYT. Besoek 28 Februarie 2015).
Sontag se teoretiese werk is van kardinale belang vir die lees van hierdie dagboeke. Haar beroemde "Notes on Camp" en "Against interpretation" gee al die sleutels vir die lees van hierdie dagboekinskrywings. In die dokumentêr, Regarding Susan Sontag, beklemtoon sy die belangrikheid van kamp as 'n stylfiguur en hoe die vaudeville-wêreld van die gay-man werk waar alles gestileerd en geaffekteer is. Dit word in die IXe inskrywing aangetref.
Reborn heet die vroeë dagboeke van Sontag wat die tyd tussen 1947 en 1964 karteer, saamgestel deur haar seun David Rieff, met wie sy 'n besondere verhouding gehad het. Op bladsy 163 bely sy haar siening oor liggaamlike skoonheid:"And physical beauty is enormously, almost morbidly, important to me." Hierom kon sy die gay-sensibiliteit begryp.
In die genoemde film word verhoudings met sowel mans as vroue behandel. Veral verhoudinge met vroue speel 'n sentrale rol in haar lewe.
Sy het ongeveer 100 notaboeke nagelaat en dit is onseker of sy dit vir publikasie bedoel het. Die feit is egter dat dit bestaan en 'n lig werp op haar komplekse lewe as skrywer en openbare intellektueel. Rieff erken wel dat die publikasie haar privaatheid binnedring (x). Name van mense word wel nie verklap nie, ofskoon die film oor haar lewe dit wel doen! Sontag het tydens 'n ontmoeting met my haar boeke geteken - vreemd genoeg nie langs die kolofon of op die titelblad nie, maar agterin die boek. Dit was tydens haar besoek aan die Universiteit van Kaapstad waar ek die voorreg gehad het om 'n dag met haar deur te bring in Maart 2004. (Sien "Desperately Seeking Susan Sontag: 'n Essay-verhaal". LitNet/ SeminaarKamer. Besoek 1 Maart 2015).
Sontag word eweneens tersaaklik in die VIIIe inskrywing met haar siening oor siekte as 'n metafoor wat sy later uitbrei in haar teks: Aids and its metaphors. Die gay-man kan nie meer uitbundige seksuele ervarings beleef nie; Vigs is die pretbederwer. Ironies genoeg sterf Sontag aan kanker.
In afdeling VII word anonieme toiletseks beskryf met die ingeboude fisiese gevaarelement wat dit impliseer.
In die Xe inskrywing aktiveer De Sade ritualistiese seks; iets waarop die dagboekskrywer sinspeel; net soos wat die XIe inskrywing met sy verwysing na die "usual suspects" nie alleen die film oproep nie, maar eweneens iets patroonmatigs impliseer. Ook in hierdie film gaan dit om identiteite wat verskuif. ("The Usual Suspects - Wikipedia, the free encyclopedia". Besoek 28 Februarie 2015).
Psycho van Hitchcock is beslis nie 'n toevallige interteks nie. Moedermoord (matricide) en onderdrukte seksuele begeerte wat op moord uitloop, maak van hierdie film 'n tersaaklike interteks. Hoe ironies dat die speurder, ene Arbogast, wat alles moet oplos in Psycho vermoor word. Die Bates-motel is 'n gekodeerde ruimte van waansin waar Norman Bates die vrou, Marion, in die stort vermoor in die gedaante van sy reeds gestorwe moeder. Dit is 'n briljante film in die ondersoek na identiteitoorname. Norman is onder die indruk dat sy moeder dit gedoen het. Boonop is die bloed in die storttoneel wat gebruik was sjokolade wat aansluit by Sontag se siening oor "Notes on camp" en films se gebruik van artefakte. (Psycho (1960 film) - Wikipedia, the free encyclopedia. Besoek 28 Februarie 2015).
En die leser, as 'n letterkundige speurder, kan in 'n ondersoek verkeerde aannames maak en kodes foutief interpreteer en dus simbolies "vermoor" word deur die gevaarlikte teks.
Uiters suggestief eindig hierdie inskrywings:
So word die titel verduidelik en dat die sleutels na die twee begeerde domeine nie gevind kan word nie. Die hart is gesluit en die bene is eweneens toegesluit in die kunswerk.
De Lange probeer Sontag se dictum "In place of a hermeneutics we need an erotics of art" hier uitvoer ... Tog probeer die leser dit koppel aan ander tekste, sowel met die digkuns as die teorie.
Bloudraad is 'n fassinerende teks met sy bedoelde-onbedoelde toespelings, inspelings en uitspelings.
I. 5 Maart
II. 2 April
III. 16 April
IV. 14 Mei
V. 23 Julie
VI. 27 Augustus
VII. 17 September
VIII. 24 September
IX. 1 Oktober
X. 22 Oktober
Later, alleen in die donker in my bed, is ek spyt ek het hom nie getraai nie. Ek is seker dis
wat hy wou gehad het. Of nie?
XI. 5 November
De Lange, Johann. 2010. Judasoog. 'n Keur uit die gedigte van Johann de Lange. Kaapstad: Human & Rousseau.