Voëls van ons Kontrei 2 - Oudtshoorn Info
Hul vermoë om seepglad en met groot gemak tot diep onder die oppervlak van die water te duik is genoeg om enige snorkel-entoesias groen van jaloesie te maak. En kom hulle aan land, herken jy hulle as sulke groterige donker voëls wat luilekker op 'n tak of rots sit met die vlerke sonkant toe oopgesprei. Daar is 'n paar verskillende soorte, veral langs die kus, maar die Klein-Karoo staan mos vir niemand terug nie en ons het self drie van hulle – die duikers wat so kenmerkend oopvlerk langs die rivier en damme in die son sit en bak.
Ons ken almal tant Souf op die hoek se Bantompies wat soms 3 uur in die oggend in haar agterjaart wakkerskrik en skril begin kraai. Dit is soort van werfhoenders, daardie. Vandag se gevleueldes dra ook die naam hoender, maar hulle kraai nie. Trouens, ek sal verbaas wees as jy hulle iewers op 'n plaaswerf raakloop, want hulle is nie skrophoenders nie. Nee, vir hulle kry jy in en by 'n dam, of onder in die Grobbelaarsrivier. En omdat albei donker is, word hulle op 'n afstand maklik met mekaar verwar. Ek praat vandag oor die Waterhoender (Common Moorhen) en Bleshoender (Redknobbed Coot). Eersgenoemde ken jy darem aan sy pragtige rooi en geel snawel, die wit onder sy stert en helder-geel bene uit, terwyl die bleshoender die kenmerkende bles gesig met die twee rooi knoppies bo-op sy kop het. (Die rooi knoppies het iets met die broeiseisoen te doen, want dan is hulle groter).
Wat is in 'n naam? Wanneer dit by die kap-kappers in ons omgewing kom voel dit vir my ek is in 'n smartie-boks! Wat ons ouers enkele jare gelede Baardmanne genoem het, dra nou die naam Houtkappers. En wat vroeër Houtkappers genoem was, is nou skielik Spegte. Wat ons vandag Spegte noem, noem die Engelstaliges Woodpeckers, en wat ons Houtkappers noem is by hulle . . . Barbets. Hoe dit ook al sy, kap sal hulle kap en as jy fyn luister mag jy gelukkig genoeg wees om 'n houtkapper of speg iewers in jou tuin te hoor timmer. Trouens, 'n paar lesers op die dorp het al my aandag daarop gevestig dat hulle wel van hierdie interessante besoekers in hul tuine het.
'n Vriend van my se seuntjie kon nog nie eens "Mammie" of "Pappie" sê nie, maar het jy hom gevra om die Hadeda (Hadeda Ibis) (ons eerste Ibis) se roep na te maak, kon hy die "Ha-ha-hadeda" feitlik foutloos nadoen – 'n seker teken dat die kras geluid vir ewig in sy jong en steeds ontwikkelende brein ingeskree is. Hadedas is loshande die luidrugtigste van die voëls wat hulle hier op ons dorp kom tuismaak het. Daar is juis al – tong in die kies – gesê dat voëls wat met soveel lawaai opvlieg (die kenmerkende "ha-haa-haa") beslis aan hoogtevrees moet ly en dat dit uit vrees is wat hulle so skree. Selfs die koddige manier hoe hulle hul breë vlerke in vlug klap laat jou wonder of hulle nog vlieglesse nodig het. Hadedas is op hul lawaaierigste vroegoggend of laatmiddag, veral as hulle op pad is na of van hul slaapplekke. Hulle sal egter enige tyd van die dag, sonder klaarblyklike rede, in 'n boom sit en raas.
Nie alle geel voëltjies wat mooi sing is noodwendig kanaries nie, en nie alle kanaries is noodwendig geel nie. Trouens, daar is heelwat van hulle wat maar erg vaal is. Vandag kyk ons na die sewe kanariesoorte wat hier in die Oudtshoorn-omgewing voorkom, nl. Die Geel-, Kaapse-, Dikbek-, Swartkop-, Streepkop-, Witkeel-, en Witvlerkkanarie.
Het jy al vroeg-oggend 'n ent gaan stap en dan hoog in die lug 'n fyn "tsip . . . . tsip . . . . .tsip" geluid gehoor? Dit is die vroegoggend-roep van die Afrikaanse Sperwer (African Goshawk), waar hy baie hoog in die lug in sirkels vlieg. 'n Halfuur of so na hy begin het met hierdie vertoonvlug, verdwyn hy tussen die takke van hoë bome en vir die res van die dag is hy moeilik om te sien. Tipies sperwer kan hy met sy lekker lang stert behendig tussen die bome deurvleg as hy 'n duif of ander voël jaag. Hy hou ook van grondkruipers soos akkedisse, slangetjies en paddas. En net na sononder sal hy nie nee sê vir 'n sappige vlermuis nie. Hier is beslis meer as een paar in die omgewing van Oudtshoorn so luister en kyk fyn.
Voëls. Hulle is oral om ons – in ons tuine, in die bome, in struike en op die grond in ons dorpe, en daar's nog meer van hulle buite ons dorpe op telefoonpale, langs riviere en op damme, in klowe en kranse. Dit is net so jammer dat 'n mens hulle nie altyd kan waardeer sonder dat dit 'n bietjie moeite vra nie. Ja, die groot verskeidenheid voëls om ons vra soms 'n goeie verkyker en kosbare tyd uit ons besige lewe om hul ware kleure te ontbloot. Veral die kleintjies. Vandag se Kaapse Bontrokkie (African Stonechat) illustreer my punt baie goed! Sonder 'n verkyker lyk hy op 'n afstand na net nog 'n vaal klein voëltjie wat iewers op 'n grasspriet of tak sit en vinnig wegvlieg wanneer jy te na aan hom kom.
Die Gewone Mossie – ons local – is wat my betref ook die mooiste. Maar kan 'n mossie dan mooi wees, hy lyk dan so vaal as 'n mens op 'n afstand na hom kyk? Kyk gerus weer. Die Gewone Mossie se mannetjie het 'n mooi swart kop en keel met 'n prominente wit oogbank in die vorm van 'n C (sy Engelse naam is Cape Sparrow en die C vir "Cape" help hulle om dit te onthou). Verder het hy 'n wit pensie en sy rug is 'n helder roesrooi. By die wyfie kom die swart kort, maar sy het 'n mooi grys koppie en ook 'n wit oogbank. Die Gewone Mossie is, met die uitsondering van 'n stukkie in Angola, eie aan Suidelike Afrika, 'n Leser het my onlangs gekontak en naby die skougronde 'n albino-mossie uitgewys.
Muisvoëls was in my jongdae handige voëls om te skiet. As vegetariër-voëls het hulle gemaai onder my gunsteling vrugte en my karnivoor-kat het sommer dadelik sy lui lyf opgetel as ek die windbuks gevat en boom se kant toe gestap het. Muisvoëls het baie vleis om die lyf en kat het geweet, hier kom 'n sappige ete. Boonop kon my pa sy pyp met die lang stertvere skoonmaak. Min het ek geweet watter interessante voëls dit is wat ek sommer so maklik geklits het. Hopelik maak my toewyding deesdae op vir die wreedhede van die verlede.
Vandag se voëls is om twee redes uiters moeilike voëls. Nie net is hulle beide nagvoëls en daarom moeilik om te sien nie, maar byna al die naguile (nightjars) in Suid-Afrika (daar is 7 van hulle in totaal) lyk op 'n haar na dieselfde, wat uitkenning – in die dag of nag – 'n nagmerrie maak! Dit kos eksperts om 'n naguil op sig uit te ken, en dan kan hulle dit byna net doen op grond van sy gedrag (soms net op die manier hoe hy op die grond of tak sit), of van naby, wat beteken dat jy hom letterlik moet vang en in die hand bekyk. Ek het al een of twee wat in die pad doodgery is so bekyk en is tot nou toe nie seker of ek die voëls reg ge-identifiseer het nie. Nee wat, ons gewone mense ken naguile wat ons raakloop maar op hul geluid uit, as of wanneer hulle 'n geluid maak, natuurlik! Daar is een wat totaal stil is wanneer hy uit Europa hier kuier. Probleme, probleme.
Ons ken almal die liedjie "Aai, aai, die witborskraai", en meeste mense wil "aai" sê wanneer hulle aan kraaie dink. Kraaie het mos die reputasie dat hulle blinkgoed steel en as jy al met hoenders geboer het, sal jy weet dat kuikens en veral eiers nooit veilig is met hulle in die rondte nie. Aan die ander kant het 'n kraai die onderskeiding dat hy, wanneer hy mak gemaak word (nie aan te beveel nie!) met enige papegaai kan kersvashou wanneer dit by gesels kom! Hopelik het jy net positiewe herinneringe aan kraaie (soos Carika Keusenkamp se Kraaines van ouds)…
Tensy jy 'n paar mak eendjies in jou tuin het, of naby 'n plaasdam of rivier bly, of moeite doen om die wildes te gaan soek, is eende nou nie juis voëls wat jy gereeld te siene sal kry nie. Buiten dalk vir die Kolgans (Egyptian Goose), wat nie skaam is om hier op die dorp te kom nesmaak nie. En tog is daar 'n groot verskeidenheid van hulle op ons voorstoep. Dit kos fyn kyk, maar dis moontlik om met verloop van tyd ten minste 9 tot 10 platpootspesies op damme en riviere in ons omgewing raak te loop. Naas die eerste drie wat jy op die illustrasies sien kan jy ook uitkyk vir voëls met name soos Teeleend (Cape Teal), Kaapse Slop-eend (Cape Shoveller), Rooibekeend (Redbilled Duck), Bruineend (Redeyed Pochard), Swart Eend (African Black duck) en Bloubekeend (Maccoa Duck).
Die duet-roep van die Rooikophoutkapper (Black-collared Barbet) saam met sy maat is seker een van die bekendste klanke in die Bosveld. Jy kry hom ook redelik algemeen in Kwazulu-Natal en die Oos-Kaap, maar is (sal ek sê amptelik?) nog nooit in die Wes-Kaap opgemerk nie. Tot ongeveer 'n maand gelede. En hy (daar is net een en aangesien mannetjie en wyfie dieselfde lyk, weet ons eintlik nie of dit 'n "hy" of "sy" is nie) is hier by ons, in Oudtshoorn! Hy het hom in 'n Kardinaalspeg se ou nes ('n gat in 'n dooie boom) tuisgemaak en lyk heel gelukkig. Die ernstige voëlentoesiaste in die Wes-Kaap is heel opgesmuk met hom en yweriges beplan om selfs van so ver as Kaapstad te ry om hom gade te slaan. Hy word ook amptelik as 'n rare besoeker by die Wes-Kaap Rariteits-komitee aangeteken. Hierdie waarneming is te danke aan die wakker huiseienaars wat gewonder het wat die vreemde voël met die helder-rooi kop is wat in hul tuin rondkarjakker. Fyn kyk, Oudtshoorn kry meer toeriste as wat ons dink!
Een van ons oplettende lesers het my verlede Maandag (7 Januarie) geskakel en vertel van 'n Maraboe, 'n soort ooievaar, (sy Engelse naam is Maraboe Stork) wat hy by die dorp se stortingsterrein raakgesien het. Sy waarneming was 100% korrek, soos die foto toon. Maraboes kom grotendeels in die Noorde en Noord-Ooste van die land voor, met baie min wat elders opgemerk word. Ons het dus weereens 'n unieke vakansieganger (of –gangers, daar is intussen 'n tweede een saam met hom opgemerk) in die Oudtshoorn omgewing. Wat die voël interessant maak, is dat hy aan die regtervlerk gemerk is – dit is 'n geel flappie met S64 daarop. Die slim mense het my laat weet dat 'n proffie i n Swaziland (Prof. Ara Monadjem) met 'n navorsingsprojek op Maraboe's besig is. Hierdie een is in 'n nes van 'n kolonie in die Hlane Nasionale Park gemerk. Die waarneming dra by tot sy navorsingsprojek (kyk net hoe ver het hy gevlieg!!) en daarom 'n groot dankie aan die wakker leser!
As jy hierdie reeks tot nou toe gevolg het, sou jy agtergekom het dat elke voël waaroor ons tot nou toe gesels het uitstekend by sy omgewing aangepas het en meeste selfs spesifieke diëte ontwikkel het. Dink aan die saadvreters (mossies, vinke), vrugtevreters (muisvoëls, tiptolle), nektardrinkers (suikerbekkies), en die Visarend wat grotendeels vis vang (oor hom gaan ons nog gesels), om maar 'n paar te noem. Vandag se voëlvriende word nie verniet "vlieëvangers" genoem nie – hulle hou van vlieë en ander vlieënde insekte.
Verlede keer het ons begin met ons mini-reeksie oor vlieëvangers. Al dra twee van die drie waaroor ons vandag gesels nie die naam vlieëvanger nie, is hulle na genoeg familie dat hulle my nie sal verkwalik as ek hulle saam met hul "neef" gooi nie.