BO: Die basiese werking van ’n waterkragsentrale en (ONDER) ’n nabykyk na hoe ’n turbine vanweë die watervloei aan die draai gehou word om op sy beurt ’n kragopwekker te laat draai.
Sowat 99% van die elektrisiteit van ’n land soos Noorweë is waterkrag, terwyl 75% van die vasteland van Suid-Amerika se elektrisiteit hidroëlektries is.
Ons eie Gariepdam is ’n sprekende voorbeeld. Met sy hidroëlektriese kragopwekking van tot 360 megawatt, is dit in 1972 in der waarheid gebou met die primêre doel om water en besproeiing vir ’n dorstige Suid-Afrikaanse binneland te verskaf. Meer as 200 000 hektaar van die omringende landstreek ontvang water daaruit by wyse van ’n enorme netwerk van tonnels van byna 100 kilometer.
Daarbenewens is die dam, wat oor sowat 37 000 hektaar strek, ’n paradys vir sowel watervoëls as besoekers wat van die buitelewe hou. Op die grootste watermassa binne-in Suid-Afrika kan mense hengel (vir geelvis, karp en barbers), in bote rondvaar en allerhande ander watersportsoorte beoefen.
1. Waterkragsentrales kan slegs gebou word waar daar ’n genoegsame en standhoudende watervoorraad is
OM damme te bou is duur, en daarmee saam ook die oprigting van die waterkragsentrales, al is dit agterna goedkoop om die kragsentrales aan die gang te hou.
Die oprigting van ’n waterkragsentrale by so’n dam verg baie tyd voooraf vir omgewingstudies en die bepaling van watter impak die dam op die omgewing kan hê. Hierdie studies is grootskaalse projekte as dit vergelyk word met die studies oor kragopwekkingsmoontlikhede wat op fossielbrandstowwe gegrond is. Die aantal plekke wat ekonomies vir die opwekking van waterkrag ontwikkel kan word, is boonop beperk, en nuwe oprigtingsplekke is baiemaal ver van groot woongebiede. Dit bring mee dat uitgebreide kragverspreidingslyne nodig sal wees.
Dit het in die verlede meermale gebeur dat dambeplanners nagelaat het om al die tersaaklike faktore in ag te neem en dat die damme op die ou end baie duurder gekos het as wat oorspronklik geraam is. Een voorbeeld is die Itaipudam in Brasilië wat oor vyftien jaar na raming vir $3.4 miljard (3.4 duisend miljoen Amerikaanse dollar) gebou sou word. Die bouwerk is tot agttien jaar verleng en die boukoste het tot ’n ongehoorde $20 miljard gestyg.
Mense wat teen die bou van damme vir hidroëlektrisiteit gekant is, wys daarop dat die kostedoeltreffendheid van waterenergie deur verskillende faktore geërodeer kan word, soos byvoorbeeld aansienlike aanslikking in die dam. Die opeenhoping van slik beteken nie net minder damwater en minder elektrisiteit nie, maar kan ook baie nadelig wees vir oewerboere onderkant die dam, wat nog altyd die slik as bemestingsbron vir hul landerye benut het.
DAAR was ’n tyd toe dambouery ’n koors was wat die hele wêreld beetgepak het. Damme het die vernaamste riviere op aarde getem, waaronder die Donau, Nyl, Zambezi, Yangtze en Ganges. Soos die toenmalige Indiese premier Jawaharlal Nehru, het leiers van die na-koloniale tydperk damme beskou as die nuwe “tempels van ontwikkeling”, monumente vir ’n nasionalistiese siening van modernisasie en onbeperkte groei. Die leiers het die bou van damme met groot ywer bevorder.
Kortom, die damwal—’n onverbiddelike muur in die rivier—veroorsaak ’n onderbreking in die lyn, ’n versperring nie net vir die watervloei nie, maar ook vir plante en diere wat die rivier se oorspronklike ononderbroke vloei reeds eeue lank benut het.
Teen byna 170 kilometer lank, is Egipte se Nassermeer een van die grootste mensgemaakte kolle water op aarde. Dit is geskep deur ’n manjifieke ingenieursprestasie, die Hoë Aswan-stuwal, met sy twaalf hidroëlektriese kragopwekkers en al. Die tronende skanse van die stuwal het ’n einde gebring aan die jaarlikse oorstroming van die Nyl, wat duisende jare lank vir Benede-Egipte sowel ’n vloek as ’n seën was.
Die Nassermeer wat gevorm is agter die stuwal waaraan die bouwerk in 1960 begin is, is ’n enorme waterreservoir vir die veelbewoë woestynland. Maar dit is geskep teen ’n duur prys. ’n Groot deel van Benede-Nubië is oorstroom en meer as 90 000 mense moes hervestig word.
’n Internasionale groep deskundiges het ’n aantal jare gelede tot die gevolgtrekking gekom dat damme oor die wêreld heen baie voordele gebring het, maar dat die prys dikwels te hoog was. Benewens die feit dat damme byna 20% van die aarde se elektrisiteit genereer, sorg hulle ook vir meer as 10% van die voedselproduksie, maar daar is ander oorwegings wat in aanmerking geneem behoort word, het lede van die Wêreldkommissie vir Damme bevind.
Die kenners het gesê in die besluitneming of damme gebou moet word, moet die belange van alle betrokkenes gerespekteer word. Ongelukkig het die mense wat geraak word, veelal weinig sê oor die beplanning en die bou daarvan. Die lede van die Wêreldkommissie vir Damme, onder voorsitterskap van die Suid-Afrikaanse politikus Kader Asmal, het 125 groot damme ondersoek, agt daarvan in detail.
Een bevinding skets ’n hoogs ontstellende prentjie. Daar word naamlik beweer dat 40-80 miljoen mense reeds deur groot damme ontwortel is en miljoene meer deur die verlies aan grond en visvangste geraak is, terwyl waterverwante siektes soos malaria deur die damme versprei word. Volgens ’n verslag van die Wêreldkommissie vir Damme het die versuim om ontwrigte mense by damme behoorlik te hervestig tot “die verarming en lyding van miljoene” gelei.
’n Te verskriklike beskrywing? Tog kan—en het dit al—gebeur. Nie lank gelede nie nog het Amerikaanse ingenieurs gewaarsku dat ’n kastrofale verbrokkeling van die grootste dam in Irak ’n vloedgolf van sowat 20 meter hoog in die Tigrisriviervallei kan afstuur wat tot 500 000 mense kan dood.
En met die breek van ’n groot dam word sy moontlike hidroëlektriese installasies tien teen een ook verwoes. Nog meer rede om uiters goed te besin waar en hoe ’n dam gebou word.
IN die onderafdeling 2. Hoë aanvangskoste in die afdeling Die nadele hierbo, is reeds iets van die koste van die opwekking van waterenergie vertel. Ons het gesien dat dambouery ’n duur onderneming is, maar as ’n waterkragsentrale eers daar gevestig word, is die kragopwekking betreklik goedkoop.
Slegs ’n viertal damme word genoem, maar dit gee ’n mens tog ’n idee van die geld wat vir sulke projekte gevind moet word.
Die Lesotho-Hoogland-waterprojek in ons eie wêrelddeel is ’n langtermyn-skema wat oor baie jare moet strek, maar die uiteindelike doelwit is die bou van vyf damme, tonnels van sowat 200 kilometer lank deur die Maluti-berge en ’n waterkragsentrale. Twee van die damme en die hidroëlektriese komponent (72 megawatt) is reeds voltooi teen ’n koste van sowat $3.5 miljard (3.5 duisend miljoen Amerikaanse dollar).
As veiligheid hier ter sprake moet kom, moet dit dus gaan oor die veiligheid van die damme waar die elektrisiteit opgewek word. Is die damwal sterk genoeg om ’n massiewe vloed te weerstaan? Lê die dam nie miskien op ’n geologiese breuk in die aardkors nie? Hoe lank kan die beton van die damwal hou? In watter mate sal die dam miskien beskadig kan raak in ’n oorlog of weens terroriste-aanvalle?
WATERENERGIE kan oral opgewek word waar daar genoeg water op ’n hoër vlak is wat na ’n laer vlak kan afvloei. Die praktiese uitvoerbaarheid word egter deur sekere belangrike faktore beperk, soos waar dit onwenslik is om ’n reservoir (dam) in ’n bepaalde gebied te bou. As ’n groot en belangrike nywerheidstad byvoorbeeld as gevolg van die dam oorstroom sal word, sal dit hoegenaamd geen sin maak om die dam te bou nie.
Ook indien die nodige geld nie beskikbaar is of geïn kan word nie, sal dit vanselfsprekend vir ’n owerheid onsinnig wees om met ’n waterprojek te begin.
Lang en uitgebreide studies is dus nodig om te bepaal of dit prakties is om ’n dam met ’n hidroëlektriese installasie op 'n bepaalde plek in ’n rivier te bou.