Die NG Kerk het sy masjiene in werking gestel oor die belydenis van Belhar. Die Kerkbode, kerkkoerant van die NG Kerk, het onlangs ’n spesiale belydenisuitgawe gepubliseer om uitvoerige inligting deur te gee oor die besluite wat gemeentes binnekort moet neem. Dit is duidelik dat die saak – pro die belydenis van Belhar – stu-krag ontvang deur die amptelike organe.
“Die belydenis van Belhar is deel van die belydenisgrondslag van die kerk, op so ’n wyse dat daar ruimte is vir lidmate, ampsdraers en vergaderinge wat dit as in ooreenstemming met die Woord van God bely, sowel as vir lidmate, ampsdraers en vergadering wat dit nie as ’n belydenisskrif onderskryf nie.”
Belhar gaan vir baie goedbedoelende NG lidmate eintlik maar net oor ’n belydenis teen rassisme waar rassisme die volgende betekenis dra: Om iemand op grond van ras minderwaardig te behandel of te impliseer dat jyself meerderwaardig is. Ds. Dirkie van der Spuy is ’n woordvoerder van hierdie goedbedoelde gesindheid. Ons noem sy naam, nie omdat hy in die middelpunt van die debat staan nie, maar juis omdat hy iets van die dierbare gelowiges in die NG Kerk in sy persoon simboliseer. Ds. Van der Spuy stel dat die NG Kerk ’n reformerende kerk is wat nie op tradisies en eie sieninge staan nie, maar telkens weer wil gaan hoor wat die Skrif sê. So het die NG Kerk in die onlangse verlede al herbesin oor sake soos wyke vs. kleingroepe, getuienis, tiendes, gebed, ens. “Belhar bring ons by selfondersoek oor ons verhoudinge teenoor ander nasies, rasse en kerke. Belhar neem ons na die Skrif om te sien wat God sê oor versoening, liefde, geregtigheid en eenheid,” sê hy. Volgens hom, al is daar verskil van mening, het Belhar gehelp om by die Skrif uit te kom oor hoe ons met gelowiges in ons land moet saamleef en dat rassisme en onderlinge vehoudings onder die vergrootglas gekom het. Hy sien die besluit oor Belhar dus as ’n teken van ’n lewende kerk wat steeds wil reformeer.
Iets in hierdie benadering is aantreklik. Dit is gewis ’n vraag of ’n kerk wat altyd net die status quo handhaaf, maar dit nie waag om vir haar eie tyd in die lig van die Woord te besin en selfs te herbesin oor standpunte nie, werklik getrou is. Gelowiges behoort dit opwindend te vind dat ’n kerk met die Bybel in die hand telkens opnuut wil besin oor die lewende stem van die evangelie asook die implikasies daarvan.
Dit bring ons reeds by ’n tweede probleem wat ook deur iemand buite ons kring aangemerk word. Die Calvinistiese teoloog, dr. Todd Billings, het in sy werk, Union with Christ, by alle waardering vir die belydenisskrif, ’n grondliggende probleem met hoe die betekenis van woorde soos “armes” en “noodlydendes” gelaai word. Na sy mening word die woorde meer in modern-sosiologiese sin as in Bybelse sin gebruik, terwyl hierdie woorde in die Skrif baie meer binne ’n verbondskonteks funksioneer.
Derdens kry ’n mens kry ook die indruk van eensydigheid by hoe die Bybel gebruik word. So word byvoorbeeld die verband tussen armoede en luiheid nie verreken nie, asook armoede en oordeel en armoede en wêreldbeskouing (Spr. 13:4,18; 6:9-11; 21:5; 28:19). En geregtigheid beteken dat jy nie die ryke mag bevoordeel in die reg nie, maar ook nie die arme nie (Ex. 23:3; Lev. 19:15). Dat die belydenis van Belhar wel dele van die waarheid bevat, word nie ontken nie. Wanbalans en eensydigheid; dit is die kwessies om op te let, verseker as dit oor ’n belydenisskrif gaan.
DeYoung neem met onrus kennis van die woorde op bladsy 189: "Dit was relatief maklik om apartheidsteologie as 'n ideologie te sien. Dit is 'n bietjie moeiliker om 'n patriargale en heteroseksuele kultuur, ondersteun deur 'n fundamentalistiese lees van die Skrif, te dekonstrueer as 'n ewe bose ideologie wat vandag weerstaan moet word.” DeYoung vind ook ander verwysings na “gay en straight Christene” wat hom laat stel dat dit hoogs onwaarskynlik is “dat Naudé 'n Bybelse verstaan van die huwelik aanvaar of dat hy 'n probleem daarmee sien om Belhar te gebruik om 'n revisionistiese agenda op hierdie gebied te bevorder.” Hierdie tipe interpretasie kan ook waargeneem word in prof. Dirkie Smit, mede-opsteller van die Belhar-belydenis, se geleerde publikasie, Neem, lees! Ook prof. Smit maak ’n saak uit vir die hantering van homoseksuele mense as gemarginaliseerdes. Dit blyk dat dit ook vir prof. Smit verder behoort te gaan as ondersteuning van gelowiges wat hierdie oriëntasie het, maar dit nie aktief wil uitleef nie.
Die saak van motiewe strek verder. ’n Vername beswaarde, soos die bekende NG teoloog, prof. Johan Janse van Rensburg, pleit op ernstige gronde teen die aanvaarding van die Belhar belydenis. Prof. Van Rensburg is van mening dat al die motiewe vir die bevordering van die ja-stem nie eerlik aan die lidmate meegedeel word nie. Hiervoor het hy ten regte gronde. Elke leser word aangeraai om die memorandum van die ooreenkoms wat gesluit is tussen die leiers van die VGKSA en die NG Kerk op die 10de April 2013 te lees. Daarin word uitgespel dat die besluit oor die belydenis van Belhar ’n reis is wat moet uitloop op volle aanvaarding daarvan. Waar dit nog nie aanvaar word nie, is hulle wel bereid om die pad met diegene te stap wat nie oortuig is nie, maar dit is duidelik wat die einddoel is waaroor die leiers ooreengekom het. Boonop word die uitdrukking restorative justice in die dokument gebruik. Die betekenis? lt restores imbalances of the past and imbalances in God's creation and glorifies God through our restored unity and reconciliation. Hiermee saam is daar selfs ’n eiendomsinventaris vir die toekoms nodig.
En dit is nou hier waar ’n ander vraag oor motiewe gestel word. Besef die leiers in die NG Kerk dat hulle binne hierdie ideologiese motiewe wandel? Want dit is moontlik dat jy so betower is deur hierdie daadkragtige visie vir die samelewing, dat jy nie eens besef dat jy meer deur die motiewe van die liberale hegemonie as deur die motiewe van die Bybel gekondisioneer is nie.
Wat die einddoel betref, moet ons fokus op die gevolge, maar ook onbedoelde gevolge (die sogenaamde unintended consequences). Dit is duidelik uit die genoemde memorandum dat daar beweeg word in die rigting van ’n vereniging van die VKSA en die NGK. Selfs ’n nuwe naam vir die nuwe kerkverband sal gevind moet word. Is dit nie net eerlik om aan lidmate te verduidelik wat hierdie einddoel van die leiers is nie? Of kan die gepeupel nie nou al die (tirannie van die) visie begryp nie?
DeYoung gaan verder. Hy sien die gay-agenda by meer as net dr. Piet Naudé raak: “En vir sommige sluit "sosiale geregtigheid" ook die bevestiging van ’n homoseksuele lewenstyl in. Hierdie saak kan nie weggeredeneer word as vreesinboeseming nie. Allen Boesak, onder wie se leiding Belhar die eerste keer opgestel is, het onlangs hoofopskrifte in die nuus veroorsaak toe hy dramaties daarop aangedring het dat die kerk se Belhar-belydenis die verdediging van die volle regte van gay lede vereis. Toe die sinode dit verwerp het, het hy sy voorneme aangekondig om uit alle ampte van die kerk te bedank en het hy die sinodevloer saam met sy vrou verlaat (The Banner, 16 Januarie). As die man wat verantwoordelik was vir die toesighouding oor die eerste konsep van die Belhar-belydenis beweer dat die steun vir homoseksuele huwelike en homoseksuele ordening in die ampte deur die belydenis vereis word, waarom sal ons dan nie aflei dat hierdie dokument deur die RCA met 'n soortgelyke doel gebruik sal word nie?”
Dit is werklik ’n vraag of die NG Kerk nie ’n basiese kategorie misgissing oor hierdie aangeleentheid begaan nie. Prof. Janse van Rensburg wys tereg daarop dat belydenisskrifte om geloofsinhoude gaan, maar dat die belydenis van Belhar meer handel oor die implikasies daarvan. Waarom dan iets wat meer oor die implikasies van die belydenis handel, in dieselfde kategorie plaas? Hierdie standpunt word bevestig wanneer ons in die Kerkbode verneem van die Christian Reformed Church in Noord-Amerika wat hieroor ’n ander weg opgegaan het. Nadat die belydenisskrif van Belhar in 2009 aanvaar is, is daar drie jaar later besluit om liewer ’n minder bindende kategorie van “ekumeniese geloofsverklarings” te skep en Belhar daarin te plaas. Waarom sou die NG Kerk nie hierdie weg wou opgaan nie? Dit bring ’n mens weer by die vraag na die einddoel en die motiewe. Maar selfs hiermee moet ons nog eers by die Skrif verbykom. En hier moet weereens gevra word of alle gereformeerde kerkverbande werklik so eens is dat die belydenis van Belhar die boodskap van die Bybel gebalanseerd en getrou vertolk.
Prof. Van Rensburg noem dat daar ongeveer 80 gereformeerde kerkverbande wêreldwyd is en dat dit glad nie so ’n uitgemaakte saak is dat alle kerkverbande ewe opgewonde oor die belydenisskrif is nie. Dit is ’n geldige vraag en hierdie vraag word wel deeglik deur NG Kerk lidmate gevra: Is Belhar nie maar uiteindelik bloot ’n tydgebonde protesgeskrif met tipiese eensydighede wat nie naastenby die aandag verdien wat dit tans kry nie? Buitelandse stemme soos dié van Van den Broeke se opmerking oor die eensydigheid daarvan, tesame met ’n gewaardeerde stem soos die van Todd Billings, behoort inderdaad groter aandag te kry.
Voorstanders van Belhar lig klaarblyklik lidmate nie in oor die gevolge en onbedoelde gevolge wanneer die belydenis as deel van die grondslag van die NG Kerk aanvaar gaan word nie. Lidmate word ook nie ingelig oor die onaanvaarbare wyses waarmee met die Bybeltekste omgegaan word nie. Daar is ’n beter manier om met die Bybel op verantwoorde wyse om te gaan as wat die Belhar-belydenis dit doen. Dit is ’n manier wat beide die slaggate van die modernisme en die fundamentalisme vermy. Vergelyk in hierdie verband die onlangs verskene werkie van John Teevan, Integrated Justice and Equality. Teevan wys die weg aan van ’n werkswyse wat nie as “anti-Belhar” getipeer kan word nie, maar eerder as “anderkant Belhar”. Teevan doen deeglike ondersoek na hoe die betekenis van die term “geregtigheid” in die geskiedenis ontwikkel het, tesame met hoe die term in die Bybel gebruik is en hoe die betekenis daarvan in die heilsgeskiedenis ontluik het. Dit is hoe verantwoordelike interpretasie van ’n woord soos geregtigheid geskied.
Dit is juis hierop wat die neo-Kuyperiaanse Afrikaners ’n alternatief probeer ontwikkel het, al was dit dalk ook gebroke en inkonsekwent, voer hy verder aan. Dit was ten minste in teorie ’n poging om die verskillende volkere aan die Suidpunt van Afrika te bedien met ’n visie van ’n konfederale bestel onder die heerskappy van Jesus Christus. Prof. Stoker het hieroor beter insig en inligting gehad as vandag se teoloë wat in ’n groot mate analfabeties is oor iets soos die reformatoriese wysbegeerte. Kyk ’n mens vandag na iemand soos prof. Koos Malan se lesenswaardige werk, Politokrasie, is dit opmerklik dat sy voorstelle vir Suid-Afrika die insigte oor gemeenskapsdenke baie beter verreken. Vanuit hierdie visie op Suid-Afrika as ’n gemeenskap van gemeenskappe, word dit vir gelowiges moontlik om met nuwe vrae na die Woord te gaan en te oorweeg of daar nie iets meer omvattend as die belydenis van Belhar behoort te wees nie. Daar is tans ’n hele beweging aan die horison wat met ’n post-sekulêre benadering en polsend met gemeenskapsdenke, fundamentele kritiek uitoefen op die ideologiese mag van die liberalisme. Dit is ’n goeie vraag of hierdie tipe kritiek wat anderkant apartheidsteologie sowel as post-apartheidsteologie wil beweeg, nie eerder die tipe kritiek is wat ’n groter openheid toon vir die boodskap van die hele Bybel nie.
Indien hierdie besinning oortuigend aantoon dat die belydenis van Belhar te veel vrae onbeantwoord laat, is dit irrasioneel om Belhar te beskrywe as God se droom vir Suid-Afrika of dat dit ’n ikoon van liefde sou vergestalt, soos wat dit in die Kerkbode voorgehou word. Dit is juis hierdie ikoniese status van die belydenis van Belhar wat met groot agterdog bejeën moet word. In die lig van die kulturele aannames en eensydighede wat reeds genoem is, is dit eerder rasioneel om te stel dat ons verder moet besin oor ’n weg anderkant apartheid en Belhar.
Uit die voorafgaande blyk dit ook dat een van die kernprobleme met die belydenis van Belhar die onvolledigheid daarvan is. Die belydenis verwerk nie al die Bybelse gegewens oor die genoemde sake nie. Dit plaas die gegewens binne ’n aanvegbare verwysingsraamwerk, en dit gebruik begrippe wat gelade is met liberaal-demokratiese beskouings. Indien die NG Kerk werklik wil reformeer, behoort dit grondiger gedoen te word. Die bedoeling van ’n protes teen rasse-vooroordeel kan ’n noodsaaklike getuienis van die kerk wees, maar dit behoort in ’n vollediger geskrif ingebou te word waaraan meer kerkgroepe kan saamwerk, en wat die wangebruike daarvan in diens van liberale polititeke agendas vermy. Om bloot ter wille van eenheid ’n eensydige waarheid te dien, al doen jy dit ook in die naam van liefde en van die Here van die kerk, kan op die langtermyn ’n oefening in irrelevansie in die samelewing wees.