'n Ware wolhaarstorie!
• Foto van skape: ARS / U.S. Department of Agriculture
• Foto van kat: "Loliloli" / Public Domain Release, Wikimedia Commons
Skaapwol was moontlik die heel eerste vesel wat tot kledingstof geweef is. En tot vandag toe, ondanks sterk mededinging van mensgemaakte vesels, bly die produksie van skaapwol steeds een van ons belangrikste bedrywe...
• Hierdie artikel kan in samehang gelees word met
Mieliestronk se artikel oor skape,
wat ook sekere ander aspekte belig wat met skape en wol verband hou
DIE verhaal van wol gaan baie ver terug. Opgrawings wat by afvalhope uit die voortyd gedoen is, toon dat die Steentydmense, benewens die feit dat hulle skape se melk en vleis benut het, ook die warmte en gerief van wol waardeer het.
Trouens, in die Bybel word vertel dat Abel 'n veeboer was, en meermale lees ons verder in die Skrif van herders en hul skape.
Nadat die mens geleer het om ru wol tot kledingstof te weef, het hy 'n veelsydige materiaal gehad wat hom snags verwarm en bedags koel gehou het. Uit hierdie primitiewe begin het 'n bedryf gegroei wat vandag vir verskeie lande, veral in die Suidelike Halfrond, van besonder groot belang is.
Wol is die fyn, sagte vesel van die vag van die skaap en party ander diere soos bokke en angorakonyne, asook kamele en dié se familielede, die guanaco's, alpakkas, vikoenjas en lamas.
Wolvesels groei uit die sogenaamde follikels in die skaap se vel. Die vesels is gemaak van die proteïen keratien en is ruweg silindries. Die oppervlak is bedek deur talle baie klein, oormekaar vouende skubbe wat by hitte, drukking of vogtigheid ineensluit. Dit maak die wol sterker.
'n Skaap se hele wolbedekking word 'n vag genoem. Dit groei in 'n golfpatroon, wat dit elasties maak.
Verskillende skaaprasse lewer verskillende soorte wol. Suid-Afrika produseer fyn- tot mediumgraad. Die vesels van die Merinoskaap—wat vir die meeste van ons wol sorg—is uiters fyn en dig bymekaar, wat dit geskik maak vir luuksieuse en beskermende klere.
Australië produseer ook fyn wol, maar dit is in die reël minder fyn ofskoon sterker as Suid-Afrikaanse wol.
Dikker, langer vesels kom gewoonlik van kouer lande. Van Nieu-Seeland en Brittanje se meestal growwer wol word byvoorbeeld tapyte gemaak. Wol van Argentinië en Uruguay wissel van fyn tot grof.
Suid-Afrika is 'n gerekende wolproduserende land. Ander gerekende produseerders benewens dié wat hierbo genoem is, is veral China en lande van die voormalige Sowjet-Unie.
Die Merinoskaap is oorspronklik in Spanje geteel en het gou bekend geraak vanweë die witheid, fynheid en sterkte van sy wol.
In 1789, die jaar van die Franse Revolusie, het die koning van Spanje 'n trop Merinoramme aan die prins van Oranje gestuur. Die vogtige Nederlandse klimaat het glad nie met hulle geakkordeer nie en hulle is gevolglik Kaap toe gestuur, waar die destydse goewerneur dadelik met Merino's begin boer het.
Skielik het die prins sy skape teruggeëis. Hulle is teruggestuur—sonder hul nako­melinge. En só het Suid-Afrika se baie belangrike Merinobedryf begin. Die skaap is sedert­dien met verskeie ander rasse gekruis.
(Terloops, iemand het al bereken—darem seker nie vasgestel deur hulle te tel nie!—dat daar sowat honderd miljoen vesels op 'n Merinoskaap is.)
Die Karakoel, nog 'n belangrike ras, kom aanvanklik uit Asië. Sy wol is kort, grof en bruinerig grys en word vir tapyte met 'n growwe, natuurlike voorkoms gebruik.
Maar die belangrikste produk van die Karakoel is die pels van die pasgebore lammers. Hierdie pels, bekend as astrakan, is baie sag en word vir die maak van pelshoede en jaskrae gebruik.
BO: 'n Karakoel-lammetjie.
Deel weggesny van 'n oorspronklike foto deur
Die oorspronklike verskyn op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web, waar aangedui word dat dit gelisensieer is ingevolge die GNU Free Documentation-lisensie en by uitbreiding die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0-lisensie. Daarvolgens word deling en afgeleide werke op sekere voorwaardes vergun.
BO: Arapawa-skape tel onder die skaars skaaprasse, en hierdie ram met die yslike horings lyk kwalik na die Merino waarvan hy bes moontlik oorspronklik afstam. (Kyk foto van Merino by Mieliestronk se ander artikel oor skape.) Maar daar word gereken dat die Arapawas nakomelinge is van Merino-skape wat in die 1860's op die Nieu-Seelandse eiland Arapawa agtergelaat is, waar hulle toe wild geword het. Hulle is nou weer mak gemaak en word hoofsaaklik vir hul wol geteel.
Gewysigde foto van 'n oorspronklike deur Moriori / Public Domain Release,
Wol van die plaas na die fabriek
WANNEER die lente aanbreek, het skape nie langer hul dik wolbedekking nodig om warm te bly nie. Dit is dus die beste tyd van die jaar om hulle te skeer.
Skape word deesdae dikwels meganies geskeer, hoewel die tradisionele skaapskêre nog lank nie begrawe is. Bedrewe skeerders kan met tientalle skape op 'n dag klaarspeel.
'n Goeie skeerder verwyder die vag in een stuk met lang, gladde hale en sonder om die dier seer te maak. Die meeste boere stuur hul geskeerde skaaptrop deur 'n dip ('n lang, smal gleuf gevul met 'n ontsmettingsmid­del) voordat hulle hulle weer veld toe jaag.
Die vag, wat só geskeer is dat dit aanmekaarbly, word soos 'n kombers op 'n afrandtafel oopgegooi en ondersoek. Met afrand word bedoel dat die wol wat te kort, vuil of minderwaardig is, van die res verwyder word. Spesiaal opgeleide mense moet hierna die vagte in verskillende grade klassifiseer volgens die lengte en fynheid van die wol.
Van die afrandtafel gaan die vagte na die wolbakke. Elke graad kom in 'n aparte wolbak. Sodra 'n bak genoeg wol het om 'n wolsak of baal vol te maak, word dit met 'n wolpers styf en netjies in die baal ingepers en met seilgaring toegewerk.
Vragmotors bring die boer se wol stasie toe. Van daar gaan dit na die plek waar dit per veiling verkoop word.
In sy ruwe vorm bevat skaapwol vet, sand en stukkies plante wat uitgewas moet word. Die wol word in lang vate met warm water en suiweringsmiddels geplaas. Lang metaalharke word gebruik om die wol deur die verskillende vate te stuur.
Ná die was en droogmakery kan 'n vag minder as die helfte van sy oorspronklike gewig hê.
Die wol is nou gekoek en die vesels staan in alle rigtings. Daarom word dit gekaard: dit word deur rollers met dun draadtande gestuur, wat dit só uitkam dat die vesels ewewydig en op mekaar kom lê.
Die wol word vervolgens in lang, smal repe gerol.
In die spinproses word die wol in 'n reeks masjiene ingevoer wat die repe rek om hulle dunner te maak en dan vleg om wolgaring te vorm.
BO: 'n Ierse spinwiel, omstreeks 1900. Vandag word wol en ander vesels met veel gesofistikeerder masjiene tot wol- en ander soorte garing gespin.
Foto: U.S. Library of Congress / "Public Domain Old"
BO: Die Spinster, 'n olieverfskildery uit 1873 deur die Franse skilder William-Adolphe Bouguereau (1825-1905). Dit toon 'n jong meisie met 'n spindel, 'n primitiewe spinapparaat waarin 'n houtpen aangewend is om vesels tot garing te spin. Sulke apparate is duisende jare lank gebruik, en die spinwiel het maar eers sy verskyning in die Middeleeue gemaak.
Krediet: Openbare besit vanweë die verval van kopiereg
weens ouderdom ("Public Domain Old")
Wanneer wolvesels om mekaar gevleg word, haak die klein skubbetjies in mekaar en keer dat die vesels van mekaar skei. Die mate waarin die wol gerek en gevleg is, bepaal die gewig en dunheid van die wolgaring.
REGS: Wolvesels onder die
Die kleur van rou wol wissel van wit tot donker-ivoor. Sou 'n ander kleur verlang word, moet die wol gekleur word. Dit kan in verskillende stadiums gebeur.
Word 'n enkele kleur verkies, hoef die wol net gekleur te word nadat dit tot materiaal geweef is. Maar as verskeie kleure nodig is, moet die kleuring óf voor óf ná die spinproses plaasvind.
Met die kleuring word die wol gewoonlik geweek in groot vate wat met warm oplossings van die kleurstof gevul is. Stoomdruk bou in die vate op en forseer die kleurstof diep in die vesels in.
Wol en sintetiese vesels
STEL jou 'n wêreld sonder wol voor. In die eerste plek sal skape—en verskeie ander soorte diere—bra koddig lyk.
Maar ons sal self 'n hele klomp dinge moet ontbeer. Ons sal geen woltruie en -sokkies hê nie, ook geen komberse, matte, tapyte en gordyne van wol nie en selfs nie eens die wolvoering in ons pantoffels nie.
Wol bly maar koning. En tog is dit 'n koning wat nie selfvoldaan op sy louere durf rus nie.
Die eerste sintetiese vesels wat uitgevind is, kon weliswaar glad nie by natuurlike vesels kers vashou nie. Maar wetenskaplikes het gou geleer hoe om die eienskappe van die ware Jakob na te boots.
En omdat mensgemaakte vesels goedkoper en makliker geproduseer is, was daar 'n daling in die wêreldwye vraag na wol.
Die bedreiging wat dit vir die wolbedryf ingehou het, het wolprodusente gedwing om hul produkte te verbeter. Hulle het byvoorbeeld uitgevind dat wolmateriaal waterdig gemaak kan word deur dit met 'n spesiale soort waks te bedek. En hulle het geleer hoe om dit te bewerk sodat dit nie so gou vuil sal word nie.
Die gevolg is dat wol hom vandag steeds baie deeglik in die tekstielwêreld handhaaf.
Gebruike van wol
NADAT wol in wolgaring omskep is, kan 'n verskeidenheid van materiale daarvan gemaak word, hetsy deur middel van brei of weef. Gebreide materiaal word gemaak deur die aaneenlopende vorming van lusse in die wolgaring, óf met breinaalde óf met masjiene.
In die weefproses word twee stelle garing deur groot masjiene haaks gevleg. Die beginsel is baie eenvoudig en al duisende jare in gebruik.
Die lengtedrade van die materiaal staan bekend as die skering en die dwarsdrade as die inslag.
BO: Skering en inslag in eenvoudige weefwerk.
Illustrasie: PKM / Public Domain Release, Wikimedia Commons
Weeftoestelle kan baie verskillende soorte weefwerk doen om allerhande soorte materiaal te maak.
Ofskoon handweef nog in baie lande 'n gewilde beroep is, word die meeste geweefde materiaal tans deur fabrieke gelewer.
Die afwerking is die eindstadium in die verwerking van wol. Die oppervlak-voorkoms van die materiaal word verander om 'n verskeidenheid van materiale te kry. Die punte van sekere van die vesels kan byvoorbeeld uitgekam word om pluisig te lyk. Of die vesels kan in een rigting geborsel word of selfs platgedruk word vir 'n glanseffek.
Baie van die materiaal se sagtheid en gladheid word in hierdie stadium ontwikkel.
Wol het baie voordele. Dit is sag, elasties en warm. Dit isoleer ook teen hitte en hou die draer koel. Materiale wat van wol gemaak is, word maklik skoongemaak en die vorm word goed behou.
Wol kan ook "asemhaal", want die vesels absorbeer die vog wat die liggaam afgee en laat dit verdamp—iets wat mensgemaakte materiale nie kan doen nie.
Al hierdie eienskappe maak wol 'n volmaakte vesel vir komberse, truie, musse, handskoene, sokkies en ander soorte klere. Bergklimmers en ruimtereisigers pantser hulself met wolklere teen die koue.
REGS: 'n Oortrektrui van wol.
Omdat dit kwaai hitte en vlamme weerstaan, word wol ook vir die beskermende oorpakke van renjaers, brandweermanne en metaalgieters gebruik.
Selfs die vet wat uit wol gehaal word wanneer dit aanvanklik gewas word, word gesuiwer om lanolien te maak, 'n stof wat in gesigsrome, sepe, politoere, inke en salwe gebruik word.