Chanette Paul-Hughes in gesprek met Jan van Tonder
Jan, jy het die liter�re w�reld "verras" met Roepman. Is j� verras met die positiewe, selfs gloeiende, resensies en wonderlike terugvoer van lesers? Die feit dat Roepman vertaal gaan word? Dink jy jy sal nou uiteindelik 'n volwaardige plek in die literatuurgeskiedenis haal?
Ek was so lank stil na Die Kind dat die mense dalk meer verras was oor die feit dat ek nog l��f, eerder as oor Roepman as sodanig. Op 'n meer ernstige noot: ek was verras, ja, en verskriklik dankbaar. Die boek is al in sy derde druk en, soos jy s�, word vertaal. Net die tyd sal leer of lesers in ander lande/kulture ook goed daarop sal reageer - ek hoop nogal so, want ter wille van die restourasie van my huis en om van skryf 'n enigste inkomste te maak, sal ek graag 'n slag in pond en euro betaal wil word. (Terloops, Die Kind word ook vanjaar in Engels vertaal.)
Oor die literatuurgeskiedenis: ek is maar 'n klein vissie in daai poel, hoor, en ek plas maar aan die vlak kant rond, lyk dit my. Vanjaar se Woordfees op Stellenbosch het op die sogenaamde Tagtigerskrywers klem gel�, en niemand het onthou dat ek met Aandenking vir 'n vry man - wat baie positiewe resensies en besprekings van onder andere Andr� Brink en Abraham de Vries ontvang het - ook 'n bydrae tot daardie dekade se literatuur gelewer het nie (o, die pyngedagte!). Maar ek gaan darem di� keer in John Kannemeyer se herbewerking van sy literatuurgeskiedenis genoem word.
Oor pryse is ek dankbaar (veral di� wat ek ontvang het). Dit bly 'n aansporing vir gevestigde skrywers en lok nuwes lessenaar toe. Ek wonder byvoorbeeld of ek ooit 'n radiodrama sou geskryf het as daar nie prysgeld aan verbonde was nie - g'n mens kan soveel werk doen vir die patetiese bedraggie wat jy vir die gewone uitsaai van 'n radiodrama betaal word nie. Dit geld boeke soms ook: ek het met die smous van een van my boeke meer verdien as met die tanti�me wat ek gekry het.
Jy het reg: nie al my werk is deur almal goed ontvang nie, maar net 'n enkele keer het ek gemeen die resensent het meer oor homself as oor my boek 'n oordeel uitgespreek. Die boek was Die Kind, en die betrokke resensent wou wys hoe liberaal hy is deur my werk polities verdag te probeer maak. Sy gewete oor die "Verwoerd-era" is op m� gepak en ek is die woestyn ingestuur. Ek is gekruisig omdat ek Zoeloes soos Zoeloes laat praat het (terwyl ek in my onkunde altyd gemeen het so iets is 'n pluspunt in 'n boek). Ek moes pa staan vir die feit dat Zoeloes Zoeloetradisies aanhang. En laastens het die resensent die mening uitgespreek dat ons "hierdie soort storie � in hierdie dae waarin die apartheidsbestel sy laaste stuiptrekkings beleef, werklikwaar nie nodig (het) nie". En sedertdien is die boek bekroon, het hy by die twintig herdrukke beleef, en is hy deur tienduisende kinders en naskoolse studente (meestal swart) gelees en geniet (laasgenoemde het ek van 'n universiteitsdosent wat die boek drie jaar lank in Zoeloeland voorgeskryf het).
Ek is min be�ndruk met die mens as groepsdier. Individue gryp my verbeelding aan. En niemand is meer van 'n enkeling as die outsider nie, of hy dit is omdat hy dit verkies, of omdat die samelewing dit van hom maak, of as gevolg van 'n gebrek/talent/versteuring.
Is ek 'n outsider? Dalk deels. Dalk eerder s�ms as �ltyd.
En, nee, ek het geen plan (of tyd) om weer so lank te wag voor my volgende skryfsel nie. Ek is nog net nie seker of dit prosa, drama of po�sie sal wees nie. (Ek droom al 25 jaar daarvan om 'n verhoogstuk te skryf.)