Hobaneng re tlameha ho fokotsa ho ata ha Covid-19 ka potlako? | WWF South Africa
Hobaneng re tlameha ho fokotsa ho ata ha Covid-19 ka potlako?
Covid-19 ke vaerase e ntjha. Ha re na ente kapa dithethefatsi ho e phekola. Ke ka lebaka leo tshireletso ya rona ya pele khahlanong le virus ena e tshwaetsang haholo e leng ho fokotsa ho hasana ha yona. Re hloka ho fa dipetlele tsa rona le ditleliniki monyetla wa ho mamella le ho kgona ho pholosa maphelo.
Na ke ka moo re leng naha ea 'Lockdown' naha ka bophara?
Ho jwalo. Ka ho tiisa hore batho ba dule hae, ho thibela dikopano tsa setjhaba, ho kwala dibaka tsa setjhaba le ho fokotsa maeto re fokotsa kotsi ya ho fetisa vaerase. Ke dikgwebo tse mmalwa feela tse tla bulwa jwalo ka lisuphamaketeng, lifemeng le ba bang ba fanang ka litshebeletso tsa bohlokwa.
Coronavirus kapa Covid-19 ke eng?
Coronavirus ea tummeng e baka lefu la ho phefumoloha. Covid-19 (lebitso le fuweng mofuta ona o ikgethang) le qadile ho hlaha China ka December/ Pherekgong 2019 mme esale e hasana ka potlako ho dinaha tse fetang tse 100, ho kenyeletsa le Afrika Borwa. Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo (World Health Organisation) o phatlaladitse hore ke 'lefu la sewa' - lefu le tletseng hohle lefatsheng.
Ke mang ya kotsing ka ho fetisisa?
Batho ba tsofetseng, batho ba nang le boitshireletso bo fokolang ba mmele le basebetsi ba tlhokomelo ya bophelo bo botle ba fumanwe ba le kotsing e kgolo ya lefu. Haeba o sa le monyane o phetse hantle, o ntse o na le boikarabello ba ho emisa ho jala virus e ka amang batswadi ba hao, nkgono le ntatemoholo wa hao, basebetsimmoho, metswalle le batho ba bang ba Afrika Borwa. Naha ya rona e boetse e na le palo e hodimo ya batho ba nang le tshwaetso ya kokwana-hloko ya HIV kapa ba nang le lefuba (TB), hammoho le maemo a mang a bophelo bo tlase a kang lefu la tswekere le lefu la pelo le behang batho kotsing e kgolo.
Bolwetsi bona ha bo bobe haholo baneng empa ba kgona ho fetisetsa tshwaetso e leng se etsang hore ho be bohlokwa ba be hole le batho ba bang. Ho bohlokwa he hore bana re ba sireletse ho batho ba kulang.
Coronavirus e fetiswa jwang?
Hona jwale vaerase ena e fetiswa ho tloha ho motho e mong ho ya ho e mong ka marothodi a tswang matshwafong ha motho ya nang le tshwaetso a kgohlela kapa a thimola. Marotholinyana ana a nang le tshwaetso a ka boela a phela hodima dibaka mme vaerase e ka phela hodima dibaka tsena nako e telele.
Matshwao a yona ke afe?
Ho kgohlela, mmetso o bohloko, ho hema ho fokotsehileng, ka dinako tse ding le feberu.
Virus e efodiswa jwang?
Batho ba bangata ba tla ba le ho kula hanyane mme ba tla fola ntle le kalafo kapa ka tlhokomelo le tshehetso. Leha ho le jwalo e ka ba matla haholo, ya baka pneumonia e matla (ho hema ka thata) mme ya hloka tlhokomelo ya sepetlele.
Nka qoba ho jala vaerase jwang?
Dula ka tlung nakong ya ho kwalwa mme o boloke (sebaka sa) dimithara tse pedi/2metres (dikgato tse tharo) le ba bang.
Hlapa matsoho kgafetsa, bonyane metsotswana e-20, o sebedisa sesepa le metsi (kapa sebedisa sanitiser - sesepa se sa hlokeng metsi se nang le jwala se thehiloeng ho 70%).
Se ke wa ama mahlo, nko le molomo kaha ena ke tsela eo virus e kenang mmeleng wa hao.
Hlwekisa le ho sebedisa dithibela-mafu/disinfectant kgafetsa dinthong tse sebediswang kgafetsa.
Dula hole le batho ba kulang.
Dula hae ha o kula.
Haeba u hloka ho kgohlela kapa ho thimola, kwahela molomo ka setsu kapa o sebedise tissue mme o e lahle hanghang ha o qeta ho e sebedisa.
Tsela e nepahetseng ya ho hlapa matsoho ke efeng?
Fafatsa matsoho le ho a tlotsa ka sesepa bonyane metsotswana e-20 (e seng tlasa pompo e butswe, kwala pompo).
Semara sesepa dipakeng tsa menwana o sebedisa fingertips (ntlhana tsa menwana) ho hlatswisisa bokahare ba letsoho.
Hlatswa sesepa se matsohong a hao ka metsi a mathang.
Ke lokela ho hlatswa matsoho a ka hangata hakae?
Nako le nako ha ho kgoneha, empa haholo ha o tlameha ha o tswa ka ntle bakeng sa litshebeletso tsa bohlokwa, ha o kgutlela hae, pele le ka mora ho lokisa dijo le ka mora ho ya ntlwaneng.
Re etse jwang haeba re se na metsi a mathang(pompo)?
Theha setsi sa ho hlapela ka matsoho u sebedisa setshelo sa metsi a dilithara tse 5 ka pompo e hahelletsoeng.
Kapa, sebedisa botlolo ya polasetiki o iketsetse pompo ya hao e bitswang 'tippy tap' (make your own ‘tippy tap’ with a foot lever ).
Tsela ya ho fumana tlhahlobo ya Covid-19 ke efeng haeba o nahana hore o na le vaerase?
Ka kopo sheba tlhahiso-leseding ya morao-rao le dikeletso tsa mmuso tse tswang ho National Institute of Communicable Diseases.
Haeba o kile oa kopana le motho ya kulang, kapa o kile wa kopana le motho ya nang le Covid-19, mme o tshwarwa ke feberu, ho kgohlela kapa ho ba le bothata ba ho hema, letsetsa: 0800 029 999 kapa ngaka ho tseba hore na o hloka ho nka tlhatlhobo.
Na ho molemo (thuso) ho kenya mask?
O lokela ho kenya maske feela haeba o nahana hore o ka fetisetsa vaerase ho motho e mong. Hape re tlameha ho nnetefatsa hore ha re sebedise disebeliswa tsa bohlokwa tseo basebeletsi ba tsa bophelo bo botle ba di hlokang. Haeba o hlokomela motho ya nang le Covid-19 o eletswa ho kopanya ho rwala maske le ho hlatswa matsoho kgafetsa. Di-mask tsena di lokela ho lahlwa hantle/ka makgethe. Di Mask le tsona e ka ba mohlodi oa tshwaetso haeba ha di sebeliswe ka tsela e nepahetseng.
Ke dithethefatsi dife tseo ke lokelang ho di sebedisa ho laola matshwao lapeng?
Keletso ya ha jwale ke ho sebedisa paracetamol (Panado) bakeng sa feberu. Ho na le matshwenyeho a hore ibuprofen (li-anti-insulin) di ka mpefatsa ditaba le ho feta. Some concern that ibuprofen (anti-inflammatories) may make matters worse.
Nka thusa setjhaba sa heso joang?
Bothata bo boholo boo bohle re tla qala ho lwana le bona ke ditlamorao kelellong tse bakwang ke ho itshehla thajana. Re hloka ho hlokomela bophelo ba rona ba kelello le ho thusa ba bang ho etsa jwalo.
Nahana ka seo o ka nnang wa fana ka sona mabapi le ho thusa wena le ba bang nakong ena e sithabetsang. Theha dihlopha tsa Whatsapp tsa setjhaba moo le tla abelana tlhahiso-leseding e tshepahalang, disebeliswa le melaetsa ya kgothatso. Rala moralo wa ho thusa batho ba tsofetseng kapa batho ba bang ba tlokotsing. Haeba batho ba kula, nka lijo le metsi (haeba ba se na pompo) ebe u di beha pela monyako wa bona; dula o buisana le batho ka whatsapp le SMS mme o tsebise hotline hore na ba hloka ho ya tleliniking kapa sepetlele.
Ke fumana jwang tlhahiso-leseding ya morao-rao?
Sebedisa nomoro ya hotline bakeng sa maemo a tshohanyetso (0800 029 999) kapa sebedisa Corona Whatsapp ka ho romella "Hi" ho 060 012 3456.
Bakeng sa ntlafatso tsa data Afrika Borwa tse sa lefellweng: https://coronavirus.datafree.co/