Op die Anglo-Boereoorlogspad: 120 jaar later‘n Groep weeskinders van die Anglo-Boereoorlog. Foto: Verskaf. Die Anglo-Boereoorlog, wat vandag 120 jaar gelede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke van Transvaal en die Oranje-Vrystaat verklaar is, bly die verskriklikste en mees vernietigende moderne gewapende stryd wat Suid-Afrika belewe het. Die skokgolwe daarvan is nog lank na die vredesluiting in Mei 1902 gevoel. Die konsentrasiekampe veral was ŉ traumatiese ervaring wat blywende letsels gelaat het. Herman Giliomee en Bernard Mbenga skryf in hul boek Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika dat die politiek in Suid-Afrika in die dekade voor die Anglo-Boereoorlog (ABO) toenemend gepolariseer was. Hierdie tendens het stukrag gekry toe die Salisbury-regering in 1895 die bewind in Brittanje oorgeneem en Joseph Chamberlain die koloniale sekretaris geword het. Maar die oorlog was veel dieper gewortel. Die begin daarvan kan na die ontdekking van diamante en die snelle uitbreiding van Kimberley in die laat 1860’s teruggevoer word. Die diamantvelde van Kimberley en die goudvelde van die Witwatersrand en die industriële mynekonomie het soos magnete op Britse beleggings ingewerk. Tog was Brittanje se doel nie goud as sodanig nie, maar om sy gesag op die Boere af te dwing en ŉ Suid-Afrika te kry wat lojaal aan die Britse kroon was. In 1906 het Jan Smuts gesê dat die Jameson-inval die werklike oorlogsverklaring tussen Boer en Brit was. Dit het die republikeinse leiers op die oorlog voorberei. Die Boere het aanvanklik die hef in die hand gehad en ŉ paar veldslae vanuit hul loopgrawe gewen. Hul voordeel het later, tydens die guerrillastryd, in hul skitterende ruiterkuns gelê, wat beweeglikheid en vaart verseker het, asook die kommando’s se ruim voorraad moderne vuurwapens, uitmuntende skietvaardighede en taktiese beweeglikheid. Om die guerrillas se taktiek te ondermyn, het lord Roberts die verskroeide aarde-beleid van stapel gestuur. ‘n Plaas wat deurgeloop het onder die Engelse se verskroeide aarde beleid in die Anglo-Boereoorlog. Foto: Verskaf. In sy grootse boek Die Afrikaner skryf Hermann Giliomee dat die omvang van die beleid van verskroeide aarde met Roberts as opperbevelvoerder nog beperk was, maar Kitchener het dit uitgebrei. Van die einde van 1900 het Britse troepe voor die voet opstalle afgebrand en vee uitgewis. Kitchener wou hiermee die Boere in die veld se kosvoorraad en ander vorme van steun heeltemal afsny. Die Britse troepe het verwoesting en chaos oor feitlik die hele Vrystaat en groot dele van Transvaal gesaai. Fransjohan Pretorius skryf in die boek Geskiedenis van Suid-Afrika dat Roberts teen September 1900 begin het om Boere wat die wapen neergelê het en hul gesinne in kampe byeen te bring om hulle teen die Boere se heropkommandering te beskerm. Maar ŉ groeiende getal Boerevroue wie se plaashuise afgebrand is, is naderhand ook saam met hul kinders na die kampe geneem. Die verskriklikheid van die konsentrasiekampstelsel is dat mense nie in kampe geplaas is oor wat hulle gedoen het nie, maar oor wie en wat hulle was. Die Britse vooroorlogse propaganda teen die Boere het die Britse politieke en militêre bevelvoerders so gekondisioneer dat hulle bereid was om onskuldige vroue en kinders onmenslik te behandel. Die toestand van die kampbewoners het vinnig verswak weens swak voeding en die gebrek aan sanitasie. Baie het gesterf, veral van buiktifus en masels. Die publiek, plaaslik en in Engeland, het eers bewus geraak van wat in die kampe gebeur toe Emily Hobhouse in Engeland verlof kry om die kampe te besoek. Maria Fischer gee ŉ blik van die traumatiese gebeure nadat Britse soldate by ŉ plaas opgedaag het met die doel om soveel verwoesting moontlik te saai voordat hulle die vrou en kinders na die kamp wegvoer. “Dit was of daar soveel duiwels losgelaat is . . . alles word verwoes. Uit die stal en woonhuis word balke, kappe, deure en rame gesaag en bome afgekap. Ek het nog ŉ hen en kuikens in ŉ kamer gehad; die ander was almal doodgeslaan.” Nog ŉ Boerevrou vertel van uiterste lyding wat sy in ŉ kamp aanskou het: “Onder ons was daar ŉ mev. Coetzee; sy het agt kinders gehad, en nou was daar vier dood. Eendag gaan ek verby haar tent en daar op die grond op kakiekomberse sien ek drie seuntjies lê, en die miere wemel oor hulle. Die moeder het kraamkoors gehad; haar pasgebore seuntjie was al dood. Om hul ellende te verhoog, was die tent vol kakieluise.” Die krisis in die kampe het katastrofale afmetings aangeneem. Teen Oktober 1901 het die sterftekoers tot 344 per duisend opgeskiet. Kinders onder vyf jaar het feitlik geen kans gehad om te oorleef nie. In die laaste maande van 1901 het ŉ kommissie van Engelse vroue, wat oorlogsondersteuners was, ook die kampe besoek. Hulle was geskok en het aanbeveel dat die rantsoene verbeter en groente ingesluit word, dat geriewe verskaf word om water te kook en dat meer verpleegsters uit Engeland ingevoer word. Nadat die voorstelle uitgevoer is, het die sterftesyfer skerp gedaal. Nietemin het 4 177 Boerevroue en 22 074 kinders gesterf. Ná die oorlog het die verbittering van die Afrikaners jeens Brittanje hoofsaaklik om die hoë sterftesyfer in die konsentrasiekampe gedraai. Ten spyte van dié hoë sterftesyfer, was die onblusbare verset van die Boerevroue ŉ beslissende faktor in die oorlog. Die mans, sowel Britte as Boere, was verstom dat die vroue bereid was om so baie te verduur vir die Boere se stryd. Fotografiese versameling van die Anglo-boereoorlogsmuseum, Bloemfontein. Die verpletterende nederlaag wat die Boere gely het, het die vroue aan hul taal en kultuur laat vasklou. Maar kultuurgoedere was juis een van die groot verliese wat onvermydelik met die verskroeide aarde-beleid gepaard gegaan het. Brigadier-generaal Albert Jansen, lid van die Anglo-Boereoorlog Studiegroep, verduidelik dat die Voortrekkers tydens hul trek na die binneland waardevolle Kaapse meubels en ander huisraad saamgebring het. “Sowat 90% van die Kaapse meubels is met die verskroeide aarde-beleid verbrand. Dinge soos kombuisware, boeke, familiebybels met geslagsregisters daarin, besondere skilderye, vroue se mooi handwerk en musiekinstrumente soos traporrels het in vlamme opgegaan. Dit was ŉ groot verlies aan tasbare kulturele identiteit vir die Boere.” Selfs wanneer die Britte toegelaat het dat hul gevangenes ŉ paar meubelstukke saam konsentrasiekamp toe neem, is dit dikwels uit desperaatheid deur die eienaars daarvan self as brandhout gebruik om die bittere koue in die kamp te verdryf. Die konsentrasiekampe het gebroke gesinne en weeskinders agtergelaat, want bitter min gesinne is die hartseer gespaar om minstens een geliefde aan die dood af te staan. Sir Thomas Pakenham verklaar in sy boek The Boer War dat geen Engelse oorlog sedert 1815 lewens en geld kwistiger verspil het nie. “Daardie ‘teetyd-oorlog’, Milner se klein ‘Armageddon’, wat teen Kersfees 1899 verby sou wees, het die Engelse belastingbetaler meer as £200 miljoen uit die sak gejaag,” skryf hy. In bloed gemeet, was die prys veel hoër. Daarom bly die Anglo-Boereoorlog ongetwyfeld ŉ kragtige gebeurtenis in die vorming van die geskiedenis van Suid-Afrika in die 20ste eeu.