Energie vir graan maal, hout saag en baie meer
Water vloei vanweë swaartekrag altyd van ’n hoër geleë plek na ’n laer geleë plek. Gevolglik kan die krag van afwaarts vloeiende water ingespan word... deur dit oor (of onderdeur) ’n wiel te lei wat dan in die rondte draai as gevolg van die krag van die vallende water...
DIE gebruik van water as ’n dryfkrag dateer terug tot ten minste die Griekse en Romeinse beskawings van die Oudheid. In antieke tye en die Middeleeue was waterkrag blykbaar grootliks beperk tot besproeiing en om graan te maal sodat meel verkry kon word om brood te bak.
Plek-plek is waterwiele ook vir ander dinge gebruik, byvoorbeeld om hout te saag. In Suid-Afrika, met sy beperkte waterbronne, kon die watermeul egter nie eens naastenby so gewild word as in ons Europese stamlande soos Nederland en Duitsland nie. (Vir die vroeëre setlaars moet dit voordeliger gelyk het om windmeulens te gebruik—die Kaap is immers bekend vir sy wind. Dink maar aan Mostert se beroemde meul en die minder bekende een wat vandag nog te sien is op die terrein van die Alexandra-sentrum vir verstandelik gestremdes in die voorstad Maitland.)
Die beginsels van die waterenergie is eenvoudig. Basies maak ’n waterkragstelsel gebruik van die potensiële energie wat in water geberg is wat op ’n hoër vlak lê, en verander dit in kinetiese energie deur sy natuurlike val te beheer. Water word op ’n sekere hoogte uit ’n rivier gelei en na ’n punt gebring waar dit na ’n laer vlak kan val. Metdat dit val, vul dit die bakke in ’n waterwiel en die gewig van die water in die bakke laat dan die wiel in die rondte draai.
Vallende (of lopende water) kan ook turbines laat draai om elektrisiteit op te wek—sodat vandag se reusagtige hidroëlektriese kragsentrales as “kinders” van die eenvoudige ou waterwiel beskou kan word.
BO: Hier loop die water in ’n voor aan die onderkant van die wiel deur, pleks deur van bo af daarop te val, maar die beginsel is dieselfde.