Regeringstroepe maai 1914-rebelle by Albert-silwermyn af – Afrikanergeskiedenis
Generaal Christiaan de Wet, regs, en generaal Wessel Wessels, tweede van links, in die tronk saam met ander rebelle Bron: DJ Langner / AWG Raath (eds.): Die Afrikanerrebellie 1914-1915
Min mense besef dat hulle in die hoewegebied ten ooste van Pretoria en rondom Bronkhorstspruit en Cullinan in spore trap wat 1914-Rebelle hier gelaat het. 'n Vergadering, wat toentertyd op Kleinfontein gehou is, het mense in dié gebied in kommando's saamgesnoer, wat vir sommige na die dood by Albert-silwermyn gelei het.
Die rooi teken dui Albert-silwermyn se ligging aan
Die Hongaar Alois Hugo Nellmapius het in 1885 silwer erts op die plaas ontdek. Hy het die plaas daarna gekoop en die myn na sy seun Albert vernoem. Nellmapius was 'n gekwalifiseerde myningenieur, gebore in Boedapest. Hy het in 1873, die jaar wat goud gevind is, in die land aangekom en was suksesvol met die goudmynery naby Pelgrimsrus.
Ná Nellmapius die silwer in 1885 ontdek het, is daar 'n gaping van 'n jaar voor die Albert (Silwer) Myn Bpk gevorm is en op die Johannesburgse Aandelebeurs gelys is. Die oorspronklike direkteurs was Isaac Lewis, Samuel Marks, F Clench, Lewis P Ford, Carl Jeppe, TW Beckett and JP Hoffmann.
Die myn is van 1886 tot 1893 bedryf. Dit is nie bekend of die myn ooit 'n wins vir aandeelhouers gemaak het nie. Dit is wel bekend dat die myn skuld gehad het toe dit gelikwideer is, maar dié skuld is waarskynlik deur die direkteure gedelg.
Die myn is glo ná die Engelse Oorlog deur 'n groep prospekteerders bewerk tot 1910, vier jaar voor die rebellie.
Danksy Harm Oost se boek weet ons dat die rebelle se pad na Albert-silwermyn met 'n vergadering op die plaas Kleinfontein begin het en dat die protesterendes van Rhenosterkop, Witfontein, Donkerhoek en Kleinfontein deur 'n dominee van Bronkhorstspruit gelei is.
Harm begin die verhaal op 'n Sondagnamiddag in die pastorie van ds. Herman CM Fourie, predikant van die Hervormde Kerk op Bronkhorstspruit (Erasmus). Die datum was 25 Oktober en daar was 'n klop aan die deur – 'n seun van een van Pretoria se bekende inwoners kom daarna die pastorie binne.
In sy hand het hy 'n uitnodiging van genl. Chris Muller wat op Witfontein, 'n uur te perd suidwes van Bronkhorstspruit, vertoef het om hom te gaan spreek. Herman het die gerugte van opstand gehoor en was oortuig dat dit 'n manier kon wees om die land se verlore onafhanklikheid terug te wen.
Herman Fourie was as kind 'n leerling aan die Staatsgimnasium in Pretoria. Hy het teologie in Holland gaan studeer, en toe die Engelse Oorlog uitbreek, was hy 17 jaar oud. Hy is dadelik terug na Suid-Afrika en het by sy pa, genl. Joackim C Fourie van Carolina, se kommando aangesluit.
Op dié Sondagmiddag is hy in sy rybroek saam met die Pretoriase seun Witfontein toe, waar hy genl. Chris Muller en 'n klompie burgers ontmoet het.
Christiaan Hendrik Muller, gebore in 1865, was 20 jaar ouer as Herman en was 'n Boeregeneraal in die Engelse Oorlog. Hy het in 1902 aan die vredesonderhandelings by Vereeniging deelgeneem en was later 'n direkteur van die Landbank en parlementslid.
In die onrus van 1914 was daar 'n groot aantal protesvergaderings oos van Pretoria. Die eerste nag na sy vertrek uit Pretoria het Chris oorgeslaap by mense wat nie teen die regering se planne was om aan Brittanje se kant aan die Eerste Wêreldoorlog deel te neem nie.
Eers op Witfontein het hy mense gekry wat sy oortuigings gedeel het. Toe Herman daar aankom, het hulle die volgende dag vertrek vir 'n vergadering wat inderhaas op Kleinfontein gereël is.
Die voorsitter van die vergadering op 26 Oktober was Piet Viljoen, veldkornet van die Verdediging-skietvereniging. Kapt. JMA (Koos of Donkie) Wolmarans van Donkerhoek, 'n oudoffisier van die Staatsartillerie, was ook daar. Die toesprake wat daardie dag gelewer is se tema was die herwinning van onafhanklikheid.
Chris wou geen militêre stappe neem voor genl. Christiaan Beyers hom nie ingelig het oor die koers vorentoe nie. Die mense wat die vergadering bygewoon het, was egter angstig om op te tree en Chris het ingestem dat die polisielede op Bronkhorstspruit ontwapen moes word omdat hulle amper almal Engelse was.
Koos Wolmarans is op 27 Oktober as kommandant gekies, met die opdrag om manskappe noord van die spoorlyn, in Rayton en Cullinan se gebied, bymekaar te maak. Premiermyn was glo 'n "nes van Engelse" en die burgers wou Chris oortuig om die plek te vat en die treinspoor by Pienaarsrivier onbruikbaar te maak.
Chris het geweier en is ten weste verby Bronkhorstspruit om by Balmoral noordwaarts te swaai, waar hy die Wilgerivier bokant genl. Hertzog se plaas, Waterval, oorgesteek het om Koos Wolmarans, wat 80 man bymekaar gemaak het, te ontmoet.
Op pad weg van Kleinfontein, het ds. Herman Fourie 30 mans van die Rhenosterkop-omgewing, wat deur die regering opgekommandeer was, ontmoet. Hulle leiers was veldkornet Corn Rijkaart en mede-offisier, Gert Minnaar, wat altwee in die Engelse Oorlog 'n naam vir dapperheid verwerf het.
Op Woensdag 4 November is krygsraad by die Klapperkoppie gehou en die twee rapportgangers wat na genl. Beyers gestuur is, was terug met nuus. Genl. Beyers en sy vrywilligers is op Damhoek in die Moot van Pretoria aangeval. Hulle was op pad na die Vrystaat, waar genl. Beyers vir pres. Steyn en genl. De Wet sou ontmoet. Op Commissiedrift is baie van genl. Beyers se mense doodgeskiet.
Die rapportgangers het 'n brief gebring van genl. JJ Pienaar, waarin hy kortliks verslag doen van die aangrypende gebeurtenisse en sê dat sy mense niks kommandeer nie, maar net aanvaar wat aan hulle gegee word.
Chris en sy kommando het die nag by die Albert-silwermyn oorgeslaap. Onder die aanwesiges was ook oud-genl. CE Fourie van Middelburg. Die volgende oggend, Donderdag 5 November, het die verkenners wat uitgestuur is, vertel dat regeringstroepe saamgetrek het op Roodepoort, ses myl nader aan die Premiermyn.
Soos genl. Beyers, wou Chris nie op mede-Afrikaners skiet nie. Herman het glad nie saamgestem nie en het genl. De Wet se siening gevolg. Sy opdrag was: "Moenie skiet nie. Maar as hulle dit wel doen, gee hulle dan vir elke koeël drie terug."
Chris en sy perderuiters het te wete gekom dat Rooi Danie met regeringsmagte oorkant die spruit was. Van elke kant het een man na die ander kamp gegaan. Chris het 'n brief aan Rooi Danie geskryf wat lui:
In antwoord het daar 'n brief gekom van kol. Harry Mentz, wat militêr en as politikus in Soutpansberg se wêreld bekendheid verwerf het. Hy het geantwoord dat hy bly is om te sien Chris wil nie op sy broeders skiet nie en is van dieselfde mening. Hy wou egter hê dat Chris dadelik moes oorgee en het gesê dat hy by volle mag is om te waarborg dat niks aan hom en sy mense gedoen sal word nie.
Intussen het kol. Mentz klaar opdrag gegee dat sy troepe vir Chris en sy 150 man omsingel. By die Albert-silwermyn het vier van die protesterendes gesneuwel: PS Barnard en H Barnard ('n oom en broerskind); Frans Steenkamp; en JG Kloppers. Ses is ernstig gewond: ds. Herman Fourie; Mike Bredenkamp; FJ Roos; C Hatting; Danie Terblanche; en AS Kloppers.
In die nag van 6 November het Chris en die oorblywende 70 mans in 'n kom met 'n pannetjie water agter hulle ten suide van Maloek se Kop geslaap. 'n Wegloper het vir die vyand vertel waar hulle was en vroegoggend van 7 November was hulle omsingel en is op hulle lêplek uitmekaar geskiet.
Koos Wolmarans, T Kloppers en L Botha is doodgeskiet. Chris, saam met Mike Henn, Andries de Beer, Jan Erasmus, N Erasmus, P van Rensburg en Koos Uys, is gewond en die res is gevang.
Genl. De Wet is op 1 Desember gevange geneem, aan hoogverraad skuldig bevind en tot ses jaar gevangenisstraf en 'n boete van tweeduisend pond gevonnis. Genl. Beyers het op 8 Desember verdrink toe sy kommando teen die Vaalrivier in vloed naby Makwassie vasgekeer is.