Die regbank – afhanklik en partydig eerder as onafhanklik en onpartydigArgieffoto: Pixabay.com Een van die grondslae van ŉ goeie grondwetlike en politieke orde (in die meningstuk word hierna as konstitusionalisme verwys) is dat dit oor doeltreffende meganismes teen magsentralisasie en -misbruik moet beskik. Sodra ŉ persoon, groep of instelling te veel mag het, is daar die risiko van magsmisbruik tot voordeel van die maghebbers (en hul ondersteuners) en tot nadeel van alle ander. Daarom moet ŉ konstitusie nie net lofwaardige ideale en beginsels hê nie. Dit moet ook oor doeltreffende magskontroles beskik om magsmisbruik teen te werk. Mag moet derhalwe nie in slegs een instelling nie, maar in verskeidenheid magsentra setel wat wedersydse kontroles oor mekaar uitoefen. Om dit in bekende terme te stel: daar moet ŉ verdeling van mag en wedersydse remme en teenwigte (checks and balances) wees. Daar word geleer dat die Suid-Afrikaanse Grondwet so na as moontlik as perfek in hierdie opsig is. Daar is ŉ drieledige verdeling van owerheidsgesag tussen die wetgewer, uitvoerende gesag en die howe. Bowendien beskik die howe oor baie wye jurisdiksie om omtrent enige optrede van die twee ander vertakkings van owerheidsgesag te toets en wanneer dit daarop aankom, ongrondwetlik en dus ongeldig te verklaar. Dit sluit selfs parlementêre wetgewing in en maak sodoende van die Suid-Afrikaanse regbank en meer bepaald van die konstitusionele hof een van die magtigste regbanke in die wêreld. Bowendien is die aanstelling van regters in Suid-Afrika nie (uitsluitlik) in die hande van die uitvoerende gesag (die president en die kabinet) en dus by implikasie van die regerende party nie. Die Regterlike Dienskommissie (RDK), ŉ onafhanklike grondwetlike liggaam, het ŉ leeueaandeel hierin. Boonop maak die Suid-Afrikaanse Grondwet voorsiening vir ŉ aantal onafhanklike instellings, bekend as liggame ter beskerming van grondwetlike demokrasie. Dit is die liggame ingestel kragtens hoofstuk 9 van die Grondwet. Behalwe etlike ander verantwoordelikhede, oefen hierdie liggame ook kontrole uit oor sekere aspekte van die funksionering van die uitvoerende gesag (en by implikasie van die regerende party, wat in beheer van die uitvoerende gesag is). Juis vanweë hierdie grondwetlike reëlings – meer bepaald die bepalings oor die onafhanklike, onpartydige en kragtige regbank, is daar algemeen geglo dat die Suid-Afrikaanse Grondwet ŉ hoogs lofwaardige voorbeeld stel. Dit was een van die belangrike redes waarom die grondwetlike heilsleer met oortuiging verkondig kon word. Maar hoe onafhanklik, onpartydig, doeltreffend en kragtig is die regbank werklik? Veel minder as wat die grondwetlike heilsleer sê dit is. Kom ons kyk hoe sien sake werklik daaruit. Aanstellings van regters Prof. Koos Malan. Foto: Reint Dykema. Die Regterlike Dienskommissie is die sleutelinstelling by die aanstelling van regters. Aspirantregters verskyn voor die RDK, wat kandidate ondervra en uiteindelik aanbevelings aan die president doen oor wie aangestel moet word. Die president volg gewoonlik die RDK se aanbevelings. Wanneer ons die samestelling en die werking van die RDK nagaan, raak dit spoedig duidelik dat die hele grondwetlike meganisme vir regterlike aanstelling juis daarop bereken is om spesifiek die ideologiese partydigheid ten gunste van transformatisme, eerder as regterlike onpartydigheid te verseker. Die samestelling van die Regterlike Dienskommissie bring dit reeds aan die lig. Die RDK bestaan uit 23 lede. Dit is gewaarborg dat ten minste twaalf (maar prakties gesproke meer as twaalf) van hulle altyd uit ANC-geledere sal kom. (Die twaalf is die minister van justisie of sy gevolmagtigde (1); drie van die ses lede wat deur die Nasionale Vergadering aangewys is – die ander drie moet uit die opposisiepartye kom (3); vier lede wat deur die Nasionale Raad van Provinsies aangewys word (4); en vier lede wat deur die president aangewys word (4). Dit waarborg ten minste 12 uit die 23 lede vir die regering. Die ander lede sluit in die hoofregter, wat die voorsitter van die RDK is, en ander lede uit die regsberoep en regsakademie. Van hulle, soos trouens die hoofregter self, is natuurlik ook lede van die regerende elite. Van nog meer belang is die sienswyse van die meerderheid van die Kommissie oor wie vir aanstellings kwalifiseer. Reeds vyftien jaar gelede het Johnnie de Lange – nou nie meer so prominent nie, maar destyds adjunkminister van justisie – dit duidelik gestel dat transformatisme die deurslaggewende maatstaf by regterlike aanstellings is. Transformasie (transformatisme), het De Lange verduidelik, bestaan uit twee oorwegings. Eerstens moet die regbank ras- en geslagsverteenwoordigend van die land se bevolkingsamestelling wees. Tweedens moet kandidate ook intellektueel transformatief wees. Die slotsom is dat die regbank grootliks swart moes wees en, van nog meer betekenis, dat regters die ideologiese verbintenis tot die ANC-ideologie van transformatisme moes deel. Juis vanweë hierdie uitgangspunt is aspirant kandidate – selfs sogenaamde liberale kandidate met onberispelike menseregterekords, maar met ŉ onafhanklike judisiële gesindheid – heel dikwels skerp vyandig deur lede van die RDK onder kruisverhoor geneem. Hulle moes rekenskap van hul politieke oortuigings gee terwyl beswaarlik enige aandag aan hul juridiese geskiktheid gegee is. Heel dikwels het kandidate, ofskoon hulle intellektueel en ervaringsgewys klaarblyklik uiters geskik vir aanstelling was, nie die paal gehaal nie – vir geen ander rede nie as dat die RDK nie tevrede was dat hulle voldoende transformatief-gesind was nie. Veral blanke mans het in die slag gebly. Tog is dit opvallend dat bekwame swart juriste wat eweneens geskik vir aanstelling was, ook oor die hoof gesien is – weer eens vanweë die feit dat die meerderheid van die RDK nie oortuig was van hul transformatiewe lojaliteite nie. Dit was juis die RDK se demonstrasie van sy afkeur in blanke kandidate wat reeds kort ná die inwerkingtreding van die Grondwet spanning in die RDK uitgelok het. Die spanning het in 2013 op ŉ volskaalse konfrontasie uitgeloop tussen die sterkste voorstanders van transformatisme en ŉ kritiese lid van die Kommissie, adv. Izak Smuts SC. Smuts was van mening dat die meerderheid van die RDK klaarblyklik ŉ transformatief-gedrewe sienswyse teen die aanstelling van blanke mans gehuldig het. Hy het ŉ skrywe gerig waarin hy die Kommissie gevra het om openlik sy standpunt hieroor te verduidelik. Smuts het hom die gramskap van die meerderheid van die RDK op die hals gehaal. Veral die toe pas aangestelde hoofregter, Mogoeng Mogoeng het Smuts voor stok gekry. Mogoeng en die meerderheid van die RDK het hul partydigheid vir transformatisme en rasseverteenwoordigendheid onomwonde betuig. Transformatisme en verteenwoordigendheid was trouens so belangrik dat dit die noodsaak om die heel beste kandidate as regters aan te stel, troef. Mogoeng het geen doekies hieroor omgedraai nie. Volgens hom word daar nie vereis dat die bestes onder die bestes aangestel word nie en, het hy bygevoeg, gaan regterlike aanstellings nie net oor meriete nie. Daar kan beswaarlik ŉ meer onomwonde verbintenis tot partydigheid ten gunste van ŉ bepaalde ideologie wees as dit. Trouens, Mogoeng het hiermee enige moontlike indruk dat die RDK en hyself as hoof van die regsprekende gesag onpartydigheid onderskryf, beslissend die nek ingeslaan. Hiermee is bewys gelewer dat die Suid Afrikaanse regbank in weerwil van die gevleuelde woorde van die Grondwet oor onafhanklikheid en onpartydigheid vas verbind is tot dieselfde ideologie as die ANC. Smuts het te midde van nydige persoonlike aanvalle op hom, kort hierna sy lidmaatskap van die RDK beëindig. Intussen gaan die RDK klaarblyklik voort op sy ingeslane weg om transformatisme en verteenwoordigendheid bo alles, soos Mogoeng trouens erken het, bo meriete, te bevorder. Die hoogste hof is ŉ integrale deel van die regerende elite Tog moet al hierdie dinge ons nie vreemd opval nie. Inteendeel, die werkwyse van die RDK, meer bepaald, die voorkeur ten gunste van transformatisme, behoort ons juis in staat te stel om ŉ werklikheid in te sien wat juis deur die Grondwet se mooi woorde oor die onafhanklike en onpartydige regbank verbloem word. Dit is dat die howe – meer bepaald die hoogste howe, soos die konstitusionele hof in die geval van Suid-Afrika – in die normale verloop van sake saam met die regerende party in die wetgewer en die uitvoerende gesag ŉ integrale deel uitmaak van een en dieselfde regerende elite. Die wetgewende, uitvoerende en die regsprekende gesag is derhalwe weliswaar in verskillende strukture georganiseer; elkeen vervul sy eie besondere funksies; en elkeen het sy eie personeel. Dog, hierdie personeel-, struktuur- en funksieskeiding is oplaas oppervlakkig. Daaronder skuil ŉ meer fundamentele feit. Dit is dat die drie vertakkings gewoonlik gemeenskaplike ideologiese uitgangspunte het en verbind is tot die bereiking van een en dieselfde stel ideologiese doelwitte. Die hoogste howe – in die geval van Suid-Afrika, die konstitusionele hof – is die regs- gespesialiseerde vertakking van die elite. Sy belangrikste taak in en vir die regerende elite is om die elite se ideologiese uitgangspunte in regstaal te verpak, en om wanneer enige aspek van die ideologie in die hof uitgedaag word, die ideologie in juridiese terme te regverdig en te verdedig en om ten slotte uitsprake te gee, wat die ideologie beskerm en bevorder. In die gewone verloop van sake, wanneer ideologie gewoonlik nie prominent is nie – by die beregting van meer alledaagse privaatregtelike, kommersiële en dergelike geskille – blyk die ideologiese partydigheid en voorkeur van die hoogste howe ook nie prominent nie. Sodra dit egter by enige geskil kom, waar elemente van die regerende elite se transformatisme-ideologie ter sake is, kan die hof se uitspraak met ŉ hoë graad van akkuraatheid voorspel word. Dan sal die hof klokslag uitspraak gee ten gunste van die regerende elite, (waarvan dit deel is.) Prof. Koos Malan se nuwe boek plaas die soeklig op die Suid-Afrikaanse Grondwet. Foto: Verskaf. Dit is presies ten einde te verseker dat die howe deel van die regerende elite sal bly, hul rol ter bevordering van transformatisme getrou sal nakom, dat die RDK seker maak dat kandidate vir regterlike aanstellings inderdaad transformasiekandidate. Hierdie verskynsel is natuurlik niks vreemds nie. Inteendeel, in alle state waarin die howe oor die jurisdiksie beskik om belangrike ideologiese aangeleenthede te bereg, sal die regerende elite in die wetgewer en die uitvoerende gesag uit sy pad gaan om te sorg dat die howe ŉ lojale bondgenoot is. In state waar ideologiese verskille nie hewig is nie of waar die regerende elite nie so ideologies gedrewe is nie, sal die verskynsel minder sigbaar wees. Sodra ideologiese verskille egter verdiep en intens raak, sal die stryd vir ŉ lojale regbank sterk op die voorgrond tree. Hierdie verskynsel voltrek tans in Pole waar die nasionaal-konserwatiewe regering juis aansienlike regterlike hervormings aangebring het ten einde seker te maak dat hy nie deur ŉ liberale regbank vanuit ŉ vorige era ondermyn word nie. In die VSA kom die verskynsel deurlopend voor. Presidente doen altyd alles in hul vermoë om aanstellings op die regbank te maak wat sal verseker dat die regbank in pas met sy party en met die uitvoerende gesag is. Al hierdie dinge speel deurlopend af te midde van grondwetlike bepalings wat verdeling van staatsgesag en ŉ onafhanklike en onpartydige regbank plegtig bely. Wat gebeur het, is dat die Suid-Afrikaanse publiek met welklinkende formulerings wat in die bewoording van die Grondwet vervat is, verlei is om te glo dat dit wat daar in hierdie grondwetlike bepalings vervat is, daadwerklik waar is. ŉ Realistiese peiling van die ware toedrag van sake, toon egter spoedig dat wanneer dit by ideologiese kwessies kom, presies die teenoorgestelde geld. Dan is die hof nie ŉ rem en teenwig teen die uitvoerende gesag en die regerende party nie. Dan is hy die teenoorgestelde: ŉ versneller en ŉ oorwig ten gunste van die regerende elite waarvan hy in die laaste instansie ŉ integrale deel is. Al is dit die geval, mag sommige dalk aanvoer, het ons darem ŉ stel van noukeurig gedefinieerde gewaarborgde individuele grondwetlike regte tot ons beskikking en kan ons darem seker op die hof vertrou om daardie regte te beskerm. In die volgende bydrae kyk ons daarom hoe die howe grondwetlike regte vertolk. Dit kom aan die lig dat die howe se optrede (teleurstellend) inderdaad nie uitloop op die gewaarborgde beskerming van regte nie.