Pikkewyn - Wikipedia
Tydperk: Paleocene-Onlangs, 62–0 m. jaar gelede
Stormbandpikkewyn, Pygoscelis antarctica
Verspreiding van die pikkewyne
Uitgestorwe Genera, sien Klassifikasie
1 Anatomie en voorkoms
1.5 Sig en gehoor
6.1 Eierlê en broei
6.2 Grootmaak van jong pikkewyne
7 Natuurlike vyande
9 Pikkewyne en die mens
10.2 Kort oorsig van pikkewynsoorte
11.1 Suid-Afrikaanse voëls
Anatomie en voorkoms[wysig | wysig bron]
Drie Afrika-pikkewyne, op Boulder-strand naby Kaapstad gekiek.
Verskillende pikkewyne wissel aansienlik in grootte en gewig. Die liggaamsbou en veredos is daarenteen baie eenvormig.
Grootte en gewig[wysig | wysig bron]
Die kleinpikkewyn (Eudyptula minor) bereik 'n hoogte van slegs 30 cm en weeg tussen een en een en 'n halwe kilogram. Daarteenoor behoort die keiserpikkewyn (Aptenodytes forsteri), met 'n lengte van tot 1,10 meter en 'n gewig van tot 40 kg, tot die grootste voëls in die infraklas Neognathae. Die grootteverskil word deur Bergmann se Reël, waarvoor die pikkewyne gereeld as voorbeeld gebruik word, verklaar. Hierdie reël stel dat diere in kouer streke groter is, met 'n volume-tot-oppervlak verhouding wat die verlies van liggaamshitte beperk. Die meeste soorte is slegs effens ligter as die water wat hulle verplaas sodat duik relatief maklik is.
Die stewige liggaam van die diere is deur 'n stroombelynde vorm en die vlerke wat na kragtige vinne vervorm is, duidelik aan 'n lewe in die see aangepas. Anders as die loopvoëls wat ook nie kan vlieg nie, het pikkewyne 'n strek borsbeen met 'n duidelik gedefinieerde kiel waaraan die kragtige vlugspiere geheg is. Aangesien vlerkopswaai net so veel energie vereis as vlerkafswaai in onderwaterswem, anders as wanneer in die lug gevlieg word, weens die hoër waterweerstand, het die skouerblaaie in vergelyking tot ander voëls 'n vergrote oppervlak, waar die spiere verantwoordelik vir afswaai kan vasheg. Bo- en onderarmbene is by die elmboog reguit en styf aanmekaar verbind wat aan die vinne groter fermheid verleen. Die bene wat by ander voëls hol is, is by pikkewyne dig en swaar aangesien gewigsvermindering vir vlug nie nodig is nie.
Die bobene is baie kort, die knieskakel rigied en die bene sterk na agter verplaas, wat aanleiding gee tot die ongewoon regop gang op land. Die groot pote (wat met swemvlies bedek is) is relatief kort – op land rus die diere gereeld op hulle hakke, waarby hulle redelik stywe stertvere 'n verdere stut bied. Die stert is erg verkort, en die roerfunksie wat dit by ander duikende seevoëls verrig, is grootliks deur die bene oorgeneem.
Die snawel is by meeste soorte nie baie lank nie, maar sterk. 'n Uitsondering is die groot-pikkewyne (Aptenodytes), waarvan die snawel smal en effens afwaarts gekrul is, waarskynlik ter aanpassing aan hulle prooi, vinnigswemmende visse.
Hitteregulering[wysig | wysig bron]
Pikkewyne word blootgestel aan uiterste klimaatstoestande en het daarom verskeie anatomiese kenmerke ontwikkel om by hulle omgewing aan te pas.
Vir termiese isolasie dien ten eerste 'n twee tot drie sentimeter dik vetlaag wat bedek is met 'n waterdigte laag kort, gelykmatige vere oor die hele liggaam. Velgebiede waarin geen vere groei nie, kom anders as by byna alle ander voëls nie voor nie; 'n uitsondering is die gesig van sommige tropiese tipes. Lug wat in die veerlaag bewaar word, beskut die voëls verder baie goed in water teen hitteverlies.
Daarbenewens beskik pikkewyne oor 'n hoogsontwikkelde hitteoordragstelsel in hulle vinne en bene: die slagaarbloed wat in hierdie ledemate instroom, dra hulle hitte tot 'n groot mate oor aan die koeler aarbloed wat in die liggaam in terugvloei, sodat hitteverlies beperk word. Wetenskaplikes verwys hierna as die "teenstroombeginsel".
Aan die anderkant kom sommige soorte pikkewyne in tropiese water voor en beveg hulle eerder oorverhitting: om dit te verhinder is hulle vinne in vergelyking met hulle liggaam verbreed sodat die oppervlak waaroor warmte afgegee kan word vergroot is. By sommige soorte is die gesig ook nie met vere bedek nie sodat hitte in aktief uitgesoekte skaduwee vinniger afgegee kan word.
Verekleed[wysig | wysig bron]
Die kleure van die verekleed wat uit talryke klein, ongedifferensieerde, byna haaragtige vere bestaan is by byna alle soorte swart tot blougrys aan die rugkant en wit aan die buikkant. Mannetjies en wyfies lyk baie opmekaar, alhoewel eersgenoemde ietwat groter is. 'n Besonders opvallende oranjegeel hoofversiering is kenmerkend van meeste kuifpikkewyne.
By jong pikkewyne is die verekleed meestal eenvormig grys of bruin, by party soorte is die sye en buik wit.
Meeste pikkewyne verveer kort na broeityd en die grootmaak van kuikens om in 'n nuwe verekleed te verskyn. Gedurende hierdie tydperk, wat van twee tot ses weke kan duur, gebruik die voëls vetreserwes omtrent twee keer so vinnig as gewoonlik. By Witoorpikkewynne (Pygoscelis papua) en Galápagos-pikkewynne (Spheniscus mendiculus) is die verveertyd nie vasgelê nie en kan dit op enige tydstip tussen broeityd volg. Nie-broeiende voëls verveer byna altyd vroeër as hulle broeiende bondgenote.
Sig en gehoor[wysig | wysig bron]
Pikkewyne se oë is gerig op skerp onderwater sig; hulle horingvlies is baie plat, wat beteken dat die voëls op land bysiende is. Veral diepduikende keiserpikkewynne se pupille pas baie vinnig by verskillende lig omstandighede aan wat hulle by die oppervlak of honderde meter diep kan aantref. Uit die pigmentsamestelling kan mens bepaal dat pikkewyne beter in die blou as in die rooi deel van die spektrum kan sien en selfs ultravioletlig kan waarneem. Aangesien rooi lig reeds in die boonste waterlae gefiltreer word, word die eienskap as 'n evolusionêre aanpassing verstaan.
Soos by meeste voëls beskik die ore nie oor uitwendig waarneembare strukture nie. Hulle word deur besonder sterk vere waterdig gesluit wanneer pikkewyne duik. By groot-pikkewyne is die rand van die buiteoor verder vergroot sodat dit gesluit kan word om die middel en binne-oor van skade as gevolg van waterdruk tydens duike te beskerm.
Onderwater maak pikkewyne - anders as op land waar hulle deur trompetroepe en luide piepgeluide met mekaar kommunikeer – geen opmerklike geluide nie; of hulle hulle gehoor gebruik om prooi op te spoor of roofdiere waar te neem is onbekend.
Pikkewyne kom voor in die oopsee van die suidelike halfrond. Hulle word veral in die kuswater van Antarktika, in Nieu-Seeland, suidelike Australië, Suid-Afrika, in die suide van Suid-Amerika die nabygeleë Falklandeilande en langs die weskus op tot by Peru sover noord as die Galápagos-eilande by die ewenaar aangetref. As koudliewende voëls word hulle slegs in tropiese gebiede aangetref waar daar koue seestrome is; dit is byvoorbeeld die geval aan die weskus van Suid-Amerika met die Humboldt-stroom en in Suid-Afrika met die Benguel