Vrye Weekblad III bied nogmaals ŉ alternatiewe stemJohannes Froneman Ek wou reeds verlede maand oor Vrye Weekblad se ondergang skryf. Ook maar goed ŉ ander tema het toe opgeduik, want daar kry VWB toe ŉ derde lewe! Die publikasie is nou op eie bene en los van Arena Holdings, onder wie se vlerk die blad die afgelope paar jaar digitaal verskyn het. Wat vrae laat ontstaan oor die redes waarom ŉ publikasie oorleef of ondergaan. Uiteindelik is daar net drie redes waarom ŉ publikasie ophou bestaan: dit word deur ŉ outoritêre regering toegemaak, die geld droog op of die rede vir die bestaan van die publikasie het verdwyn. Met ŉ nuwe belegger in plek is die oorblywende vraag of daar wel plék is vir hierdie nispublikasie, die derde inkarnasie van Vrye Weekblad? Toe VWB I in die 1980’s verskyn het, was ons nog midde-in die apartheidsera en was die land in konflik gedompel. Die blad was ŉ versetblad, een wat juis in Afrikaans teen die toenmalige bedeling in opstand gekom het. Max du Preez en sy kollegas het gemeen die SAUK en Afrikaanse koerante versluier te veel van die waarheid wat (wit) Afrikaanse lesers ook moes hoor. VWB het dan ook talle groot stories oor apartheidsmisdade gepubliseer. Hoewel die sirkulasie nooit veel meer as 10 000 was nie, het ander publikasies VWB se stories verder gedra. Só het die breë leserspubliek van tyd tot tyd kennis geneem van wat die blad skryf — maar of baie dit geglo het, is ŉ ander storie. ŉ Tweede belangrike komponent van VWB se inhoud was die kulturele verset wat uit die bladsye gestraal het. VWB was nie net teen die politieke orde gekant nie, maar het ook nee gesê vir wat as tradisionele Afrikanerwaardes deurgegaan het. Geloof in God, veral ŉ god wat in apartheidsteologie toegedraai is, is verwerp. Christelik-nasionaal was ŉ vloekwoord en VWB het teiken geskiet na allerlei mites en gelofies. Dit het baie Afrikaners woedend gemaak en hulle het uiteraard geweier om die blad te koop. Max het dus vir die bekeerdes gepreek, as so ŉ woord in hierdie konteks paslik is. Deur alles heen het hy wat Max is egter ŉ interessante standpunt gehandhaaf, naamlik dat hy ŉ Boer is, ŉ Afrikaner. Net nie van die soort wat Sondae kerk toe gaan of vir PW Botha stem nie. Só gesien, het hy die idee van Afrikanerskap (probeer) verbreed. Toe die nuwe bedeling aanbreek, het befondsing uit die buiteland opgedroog en het verskeie sogenaamd alternatiewe blaaie (VWB inkluis) gesluit. Die stryd teen apartheid was immers verby, wat ŉ kernrede vir die bestaan van hierdie blaaie laat verdwyn het. Dat daar ŉ ander, veel langer stryd teen staatskaping, volgehoue rassediskriminasie en die ineenstorting van dienste onder ŉ ANC-regering voorgelê het, het hierdie anti-apartheidsmedia nie gedroom nie. Dit was ook nooit hul fokus nie. Max het intussen vir Afrikaans Stereo ŉ geselsprogram begin aanbied (waar luisteraars dikwels woedend teenoor hom losgetrek het). Hy het ook belangrike werk by die SAUK se Special Assignment verrig, want Max is ŉ uitstekende joernalis — een van die beste wat ooit in Afrikaans gewerk het. Die nuwe base by die SAUK het egter nie van Max se stywe rug en waglose mond gehou nie en hy is daar weg. Later is hy ook weg by Independent Media weens ŉ meningsverskil. Toe kom die idee om Vrye Weekblad digitaal te laat herleef. ŉ Baie gestroomlynde opset is bedink met enkele voltydse redaksielede, verskeie vryskut-medewerkers en geen kantoor nie. Hierdie was inderdaad ŉ publikasie vir ŉ nuwe tydvak. Maar was daar genoeg finansiële steun — én genoeg betalende intekenare én advertensies? Duidelik nie – vandaar Arena se onttrekking aan die projek. VWB het in die 1980’s ŉ duidelike stem laat hoor wat by linksgesinde (ek gebruik die woord losweg) Afrikaners (of wit Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners) geresoneer het. Maar die teikengehoor vir VWB II was net klein, het ek gedink. Ons is tog lankal verby die politieke draaipunt; kultureel het ook baie water in die see geloop. En baie ou VWB-lesers sit bes moontlik anderkant die water. Die verset teen die ou bedeling is ou nuus; daar is nuwe uitdagings — in Suid-Afrika en elders. Waar groot maatskappye en buitelandse skenkers destyds ondersteuning aan die alternatiewe blaaie gegee het, is dit lank nie meer die geval nie. Vir VWB was dit joernalistiek gesproke maklik om teen die ou politieke bedeling en ou godsdienstige en kulturele gebruike te rebelleer. Om ŉ (nuwe) nis in die digitale oerwoud uit te kap én genoeg steun te werf, is ŉ ander storie. Bewys die ondergang van VWB II dit dan nie? Maar VWB III se mederedakteur Anneliese Burgess skryf met soveel aansteeklike entoesiasme oor die nuwe projek. Hulle wil naas al die ander Afrikaanse media — en sy noem Maroela by die naam — aan Afrikaanse lesers ŉ ander perspektief bied. Uiteindelik hét ons in Afrikaans ŉ diversiteit van menings nodig — al verskil ons soms heftig. Dit is nodig vir ŉ lewendige intellektuele lewe — die oop gesprek wat Van Wyk Louw lank gelede bepleit het. Is VWB III se ruimte waar hierdie gesprek sal plaasvind? Dit sal die tyd wel leer, maar ek vermoed ek sal selde met Piet Croucamp saamstem. Max toon wel tekens dat hy nuwe insigte kry in die realiteite wat onder die Solidariteit Beweging se sambreel ontplooi. Ek twyfel egter of VWB III ooit meer as ŉ deeltjie van die Afrikaanse leserskorps standhoudend gaan interesseer.