Kleurblinde nasie bly steeds ŉ ontwykende droomArgieffoto (Foto: Gordon Dean) Deur Johann Holzapfel Hoe meer dinge verander, hoe meer bly dit dieselfde… Die ideaal van ŉ kleurblinde, verdraagsame, ekonomies gelyke en vreedsame samelewing ondanks politieke, kulturele en godsdienstige verskille en die letsels van apartheid, slawerny en segregasie is tot vandag in Amerika en Suid-Afrika steeds ŉ droom. Die bevindinge ná ŉ omvattende ondersoek oor rassisme wat in Maart 1998 in die VSA bekend gemaak is, is woordeliks ook van toepassing op die Suid-Afrika van vandag, waar die pigmentpotjie ondanks 1994 se optimisme oor die “reënboog-nasie-in-wording”weer prut: “Die rykes (wit) word ryker en die armes (oorwegend swart) armer. Mense word steeds op grond van hul velkleur behandel en buite verhouding tot hul getalle aan swaarkry en armoede blootgestel. Swart en wit wantrou mekaar. Mense praat steeds van ons en hulle. Die kloof tussen ryk en arm het groter geword. Jong swart misdadigers laat die tronke oorloop. Al hoe meer swart kinders sak uit op skool.” Met die vertrek van Barack Obama ná agt jaar in die Withuis en bewindsoorname van die Republikein Donald J. Trump is daar nou vrese dat die kloof tussen swart en wit selfs wyer en dieper kan word. Tydens Obama se twee termyne was daar heelwat retoriek oor die vloek van rassisme en is miljarde bestee aan programme om die gaping te vernou, met weinig impak. Met die meeste van Obama se ambisieuse programme soos bekostigbare gesondheidsorg vir almal (Obamacare) bestem vir die ashoop, sal hy straks onthou word as ŉ idealistiese en goeie man “met edel voornemens” wie se voetspore eerder deur die waaisand van die geskiedenis loop as gegiet in beton. Die hoop op groter rasse-harmonie onder ŉ eerste swart president het beskaam: 57% van die bevolking meen rasseverhoudinge is tans “net so sleg” soos in die 1990’s; 47% meen dat Obama geen verskil gemaak het nie en 34% meen dat rassisme vererger het. Agt uit tien Afro-Amerikaners meen dat die regstelsel teen hulle diskrimineer en ŉ meerderheid wys ook op min “persoonlike interaksie” tussen wit en swart en is “ongemaklikheid” in gesprekke oor kleur. Daar was wel die opkoms van ŉ relatief welvarende swart middelklas, die verskansing van burgerregte in federale wette om minderhede teen diskriminasie te beskerm, die wettiging van gay-troues en regstellende aksie. Maar gesindhede het nie verander nie. Agt individue (almal mans, ses van Amerika, een van Mexiko en een van Spanje, volgens Oxfam se jongste syfers) wat gesamentlik oor net soveel welvaart soos 3,6 miljard mense van die armste lande in die wêreld beskik, bevestig daardie gaping. Net soos in die VSA is die samelewing in Suid-Afrika vandag, 22 jaar sedert die demokratiese oorgang, steeds hoofsaaklik in twee verdeel: een swart en die ander wit. Daar is steeds sporadiese voorvalle van haatspraak, gewelddadige rasse-konflik en rassespanning op kampusse. En die ironie is dat daar in die normale omgang tussen mense van alle kleure en geure wel hartlikheid en welwillendheid is; dat wit en swart anders binne die groep dink en handel as wanneer hulle daagliks as individue met mekaar in aanraking kom. Daar is groeiende kommer oor die deesdaagse populistiese anti-wit-retoriek van Julius Malema van die EFF (“hulle – die wittes – het ons grond gesteel en ons sal dit terugvat”). Pres. Jacob Zuma se aanvalle op “monopolistiese wit kapitalisme” word beskou as ŉ poging om verlore steun vir die ANC te herwin met beloftes van versnelde grondverdeling om swartes met eiendomsreg te bemagtig en ekonomiese ongelykhede uit te wis. Dis ŉ lekkergelofie dat die een se verarming sal help om die agtergeblewene uit sy ellende te lig en derhalwe die resep te wees vir groter vrede en gelykheid. Daarmee saam strenger wetgewing en swaar strawwe weens haatspraak as kuur vir rassisme. Die rassedebat (soos reeds sedert die 1990’s in die VSA) het gelei tot oorgevoeligheid oor selfs die gebruik van die woord “swart” in gesprekke. En dikwels oorreaksie op wat beskou word as “rassisties bedoel”: Die persgesig-voorval op Stellenbosch is nog vars in die geheue en pas weer was daar die storm oor ŉ boer van Cradock wat ŉ swanger bruin vrou, wat hom om ŉ geleentheid dorp toe gevra het, in ŉ hok agter op sy bakkie laat sit het – nadat hy haar voor wou laat sit het, maar sy die bak verkies het “omdat dit warm was”. Die Eisenhower-stigting se verslag was die opvolg op die werk van die federale Kerner-kommissie wat deur pres. Lyndon B. Johnson in die 1960’s aangestel is om die oorsake van die bloedige rasse-onluste van die vroeë 1960’s in stede soos Newark, Detroit en Los Angeles te ondersoek. Van die bevindinge was: Daar was wel vordering in die vorm van ŉ opkomende swart middelklas, meer verkose swart amptenare op staats- en federale vlak en swart sakelui met ekonomiese spierkrag, asook die opkoms van demokratiese verkose Afro-Amerikaanse politici in hoë ampte. Maar dit word volgens die verslag oorskadu deur selfs groter ongelykhede tussen die swart minderheid en die wit meerderheid as ooit tevore: “Die Amerikaanse ekonomie bloei, inflasie is op hok en die werkloosheidsyfer die laagste in 25 jaar, maar almal deel nie in dié welvaart nie.” Die rykdom (tot vandag) is in die hande van ŉ skrale 1% wat van die VSA die nywerheidsland maak met die grootste gaping tussen ryk en arm met min hoop dat die prentjie sal verander sonder drastiese staatsinmening. Sowat 40% van die land se swart kinders bevind hulle in minderwaardige skole in die armste dele van stede soos Chicago, New York en Washington. Meer as die helfte sak vroeg uit. Dit plaas ŉ al groter las op deelstate se begrotings en ŉ toename in misdadigheid – een uit drie jong swart mans wat met die gereg bots, is in die tronk of op parool. Maar dis oor die hoe om iets aan die saak te doen dat konsensus ontbreek. Daar bestaan wel talle programme om minderheidsgroepe deel van die welvarende hoofstroom te probeer maak. Een denkskool meen regstellende aksie, wat reeds in die 1990’s die wind van voor gekry het, moet volgens die stigting voortgesit en selfs uitgebrei word omdat “die omvang van sodanige programme moet ooreenstem met die omvang van die probleem”. Hoewel regstellende aksie, die verskansing van burgerregte in wetgewing en programme teen armoede baie krediet kry vir die opkoms van ŉ welvarende swart middelklas, bly ras en armoede ineengestrengel. Die een vererger die ander. Maar die ander kamp verwerp die verslag as onwetenskaplik weens veralgemenings en omdat mense sito-sito in groepe onder kleursambrele gedruk word sonder inagneming van taal- en kultuurverskille wat in Afrika oor eeue reeds aanleiding gee tot konflik tussen swart en swart. Ook regstellende aksie, pleks van groter klem op individuele prestasie en beloning, word verwerp. Die argumente is dat die boosheid van segregasie en apartheid nie uitgewis kan word deur nuwe onreg in die vorm van omgekeerde diskriminasie en pigment as voorkeur-kwalifikasie bo bevoegdheid vir ŉ amp of selfs universiteitstoelating nie. Dié kamp se siening is dat die verslag ŉ oorvereenvoudiging is van die land se ingewikkelde sosiale en rassewerklikhede. Soos ŉ kommentator dit hier gestel het: “Hierdie benadering is in stryd met individuele voortreflikheid en verantwoordelikheid wat tel en Amerika sterk gemaak het. Nie omgekeerde diskriminasie in die vorm van kunsmatige programme vir sogenaamde agtergeblewe groepe nie.” Jim Sleeper, skrywer van die boek Liberal Racism, wat die motiewe van mense bevraagteken wat steeds die rasse-tamboer slaan, het dit soos volg gestel: “Ons het ŉ rasse-nywerheid in dié land. Dié mense ignoreer die goeie nuus want hulle teer op die slegte nuus. Hulle is van slegte nuus afhanklik vir hul inkomste en vir die regverdiging van hul standpunte.” Hou dit alles ŉ boodskap vir Suid-Afrika in? Ja, was dit destyds al die mening van Jim Fischer-Thomson, ŉ ervare joernalis in die Amerikaanse inligtingsagentskap wat hom toespits op Suider-Afrikaanse politiek en sosiale tendense. “In die apartheidstyd is klem gelê op groepe. Dit was swart, wit en bruin en laasgenoemde twee is benadeel. Dit was dus net logies dat ná 1994 se verkiesing steeds gefokus is op die kleur van die benadeelde en bevoordeelde groepe en groot verdeeldheid selfs binne byvoorbeeld die swart groep geïgnoreer is om agterstande uit te wis. “Maar is dit ŉ langtermyn-oplossing? Nee. Want dit ignoreer individualiteit en persoonlike verantwoordelikheid met ŉ soort vakbond-mentaliteit, wat mislukkings beskerm ten koste van die potensiële presteerders en wat middelmatigheid bevorder.” Die vraag is dus steeds: Wat het geword van Martin Luther-King se visie, wat op 28 Augustus 1963 die wêreld aangegryp het met sy woorde: “Ek het ŉ droom dat ons kinders eendag nie beoordeel sal word op grond van die kleur van hul vel nie, maar die inhoud (gehalte) van hul karakter.” Dit bly hier sowel as in Amerika steeds ŉ droom.