Die Nguni van Suidelike Afrika
• Zoeloe • Xhosa • Swazi • Ndebele
van Suidelike Afrika
Hulle staan vandag bekend as die Zoeloes, Xhosas, Swazi's en Ndebeles—almal lede van die groot Nguni-groep wat, ná die Khoisan, die oudste bewoners van die Suid-Afrikaanse landskap is. Maar hoe het elkeen van hierdie bevolkingsgroepe eintlik ontstaan en waar bevind hulle hulle vandag? Hierdie interessante artikel oor elkeen se herkoms, groei en huidige samestelling bevat 'n groot klomp inligting wat moontlik nie so wyd bekend is nie...
IE Nguni-volkere van Suidelike Afrika word in drie groot subgroepe ingedeel, te wete die Noordelike Nguni, die Suidelike Nguni en die Ndebele. Die Zoeloes en Swazi's tel onder die Noordelike Nguni. Die Xhosas is die grootste stamgemeenskap van die Suidelike Nguni, maar die naburige Temboes en Mpondo is ook bekende Suidelike Nguni-gemeenskappe en word dikwels as subgroepe van die Xhosa beskryf. Elk van hierdie groepe is 'n heterogene groepering van kleiner (eweneens verskillende) etniese groepe.
Vier van Suid-Afrika se amptelike tale is Nguni-tale, naamlik isiZulu, isiXhosa, siSwati en isiNdebele, wat veral deur die Zoeloes, Xhosas, Swazi's en Ndebeles respektiewelik gepraat word. Elk van hierdie tale het streekvariante en -verskille, wat dikwels onderling verstaan word.
Die Nguni is, uitgesonderd die Khoisan, die oudste bewoners van die Suid-Afrikaanse landskap. Die jongste argeologiese navorsing dui daarop dat hul voorvaders boere was wat van verder noord op die vasteland van Afrika gekom het. Reeds van sowat die eerste eeu van die Christelike jaartelling, of dan ten minste slegs enkele eeue nC, het hulle hulle in klein gemeenskappe langs die ooskus van Suid-Afrika gevestig.
Hulle het later opwaarts versprei in die riviervalleie van die streek en nog later tot in die hoër liggende graslande. Hulle het sorghum en millet (voëlsaad) gekweek en beeste, bokke en langstert-skape geteel. Spesialiste onder hulle het yster gesmelt, gesmee en daarmee handel gedryf. Die een of ander tyd ná 1500 het hulle mielies begin kweek, 'n Suid-Amerikaanse gewas wat moontlik deur Europese seevaders na Afrika gebring is.
Daar is taal- en genetiese getuienis dat die Nguni noue verbintenisse gehad het met die destyds bestaande bewoners van die streek—jagter-versamelaars wat taamlik seker Khoisan-tale gepraat het.
Voor die negentiende eeu was verspreide huishouings, pleks van statte, die oorheersende vestigingspatroon van die Nguni. Die tipiese huishouding is op die manlike linie gegrond, maar het ook ander familielede ingesluit wat op verskillende maniere aan mekaar verwant was. Daar kon ook ander mense wees wat hulle by die huishouding aangesluit het—dikwels as kontrakarbeiders wat met beeste beloon is. Beeste was die spil waarom die meeste Nguni-ekonomieë gedraai het, wat gewissel het van 'n feitlik algehele afhanklikheid van veeboerdery tot gemengde veeboedery en landbou, wat baiemaal deur jagtery aangevul is.
Op politieke gebied het die Nguni hulle dikwels in klein kapteinskappe geskaar, wat partykeer slegs uit 'n paar honderd mense bestaan het. Hulle was dan die onderdane van 'n kaptein, wat vanweë sy afkoms, prestasies of 'n kombinasie van faktore tot leier gekies is.
Tot die agttiende eeu of later, só glo die geskiedkundiges, was hierdie kapteinskappe nie onder 'n koning of monarg verenig nie. Elke kapteinskap sou in die reël 'n groep verwante familiestamme langs die manlike linie insluit, of ander nabye verwante en andere wat verkies het om hulle by 'n besondere kaptein te voeg. 'n Kaptein kon steun en belasting van sy volgelinge eis, sy gunstelinge beloon, politieke alliansies vorm en oorlog verklaar teen sy vyande. Op hul beurt het sy volgelinge gewoonlik die reg gehad om hulle by 'n ander kapteinskap aan te sluit as hulle wou. Groter kapteinskappe het soms 'n beperkte beheer oor kleineres uitgeoefen, maar sulke oorkoepelende leierskappe het gewoonlik nie langer as 'n geslag of twee bestaan nie.
VOLGENS die sensus van 2001 het byna een uit elke vier (23,8 persent) van Suid-Afrika se 44 819 778 inwoners IsiZulu as huistaal gepraat.
Teen die agttiende eeu was die gemeenskap wat die magtige Zoeloe-volk sou word, egter nog slegs 'n aantal Nguni-sprekende kapteinskappe noord van die Tugelarivier.
Die huishouding het uit 'n uitgebreide poligame familie ('n familie met verskillende vroue) bestaan, asook uit andere wat hulle vanweë maatskaplike verpligtinge by die huishouding gevoeg het. Hierdie maatskaplike eenheid was grootliks selfonderhoudend, met afsonderlike verantwoordelikhede wat aan mans en vroue opgedra is. Die mans was in die reël verantwoordelik vir die beskerming van die huishouding, die versorging van die beeste, die vervaardiging en instandhouding van wapens en landbougereedskap en die bou van hutte. Die vroue het huishoudelike pligte gehad en gewasse, meestal graan, op landerye naby die huishouding aangeplant.
Kapteins het al hoe meer belasting van hul onderdane geëis, met die gevolg dat hulle baie ryk geword het, groot leërs op die been kon bring en, soos dikwels gebeur het, naburige kapteinskappe onderwerp het. Militêre verowerings het tot onderskeidings in status by mans gelei wat ál belangriker geword het.
In die vroeë negentiende eeu het die groot en magtige Mthethwa-kapteinskap, onder leiding van Dingiswayo, die grootste deel van die streek noord van die Tugelarivier beheers. Shaka, 'n Zoeloe-vegter wat in 1810 erkenning verwerf het deur vernuftig die leier van die strydlustige Buthelezi-kapteinskap te onderwerp, het Dingiswayo se militêre nederlaag in die stryd teen naburige Ndwandwe-leërs aangegryp om in 1817 die Zoeloe-ryk te begin bou.
As koning het Shaka, wat van 1817 tot 1828 regeer het, die ou tradisies versaak deur nuwe gevegstrategieë in te voer, die beheer oor sy militêre regimente te konsolideer en meedoênloos sy potensiële opponente te elimineer. Shaka se oorlogsregimente (impi's ) het uiteindelik die magtige Ndwandwe onderwerp en die leërs van Shaka se teenstanders afgemaai of uit die gebied verjaag. Die oorlogsbrand het duisende Afrikane noord- en weswaarts laat vlug en die ontwrigting het nuwe konflikte regdeur die streek laat opvlam.
REGS: Slegs 'n voorstelling—'n jong Shaka in sy gevegsmondering. (Kleurillustrasie in die Kaapse Argiefbewaarplek © KGH)
Die Zoeloe-ryk het ná Shaka se dood in 1828 verswak en gefragmenteerd geraak, veral ná militêre nederlae teen die Boere aan die einde van die 1830's en die Britte in 1879. Zoeloeland, die gebied noord van die Tugelarivier, is in 1887 in die Britse kolonie Natal geïnkorporeer.
Die laaste Zoeloe-opstand, 'n protes teen hoofbelasting wat in 1906 deur hoofman Bambatha gelei is, is meedoênloos onderdruk. Die Zoeloe-bevolking het regdeur die grootste gedeelte van die twintigste eeu geframenteerd gebly, hoewel lojaliteit aan die koningshuis nog in sekere dele sterk gebly het. Leiers van Zoeloe-kultuurorganisasies en Zoeloe-politici kon daarin slaag om 'n sin vir etniese identiteit te bewaar by wyse van die simboliese erkenning van die Zoeloe-geskiedenis en deur middel van politiek op 'n plaaslike vlak.
Zoeloe-mans en -vroue het regdeur die twintigste eeu 'n wesenlike deel van die stedelike arbeidsmag in Suid-Afrika uitgemaak, veral in die goudmyne aan Witwatersrand. Zoeloe-arbeiders het ook party van die eerste swart vakbonde in die land gestig, soos die Natalse plaaswerkers se Zululand Planters' Union, wat vroeg in die eeu tot stand gekom het.
Die KwaZulu-tuisland is in die jare sestig onder die apartheidsregering van destyds uit verskeie los lappe grond in Natal gekerf. In 1976 is Mangosuthu (Gatsha) Buthelezi, 'n lid van die Zoeloe-vorstehuis, as hoofminister van KwaZulu aangestel en die Suid-Afrikaanse regering het KwaZulu 'n jaar later tot selfregerende gebied verklaar. Buthelezi het goeie verhoudinge met die Nasionale Party-regering gehandhaaf en daarmee sy vorige noue bande met die African National Congress (ANC) verbreek.
In die jare tagtig het Buthelezi egter herhaaldelik die aanbod van die regering verwerp om sy tuisland onafhanklik te laat word. Hy het verkies om die gebied se selfregerende status te behou en die sowat vier miljoen mense in KwaZulu Suid-Afrikaanse burgers te laat bly. Zoeloe-solidariteit is bevorder deur Buthelezi se intellektueel kragtige en dominante persoonlikheid en deur sy leierskap van die Zoeloe-kultuurorganisasie Inkatha, wat in die jare negentig die Inkatha-Vryheidsparty (IVP) geword het.
Die Zoeloes se verdeeldheid—ANC-ondersteuners en Inkatha-ondersteuners, wat mekaar al dikwels bloedig en met lewensverlies te lyf gegaan het—het ook in die jare ná apartheid vir spannende politieke intriges gesorg in KwaZulu-Natal, soos die herenigde provinsie nou genoem word. Boonop het Buthelezi, wat die ministerspos binnelandse sake onder oud-president Nelson Mandela beklee het, dit uiteindelik onder oud-pres. Thabo Mbeki verloor.
Buthelezi se familielid, Goodwill Zwelithini, is die Zoeloe-koning. Dit lyk of die Zoeloe-vorstehuis se bestaan nie in die nuwe Suid-Afrika bedreig word nie, maar hoe lank die opkomende geslagte van Zoeloes nog die nodigheid sal aanvoel om 'n "streek-koning" binne 'n groter staat te huldig, is natuurlik weer 'n ander vraag.
BO: 'n Zoeloe-gesin voor twee tradisionele hutte naby Eshowe, 1913.
XHOSA-SPREKERS (meestal die mense van die amaXhosa) het volgens die sensus in 2001 altesaam 17,6 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking van 44.819.778 gevorm.
Die Pondo (Mpondo), Temboe en ander klein etniese groepe is oor verskeie eeue in wisselende mate in die Xhosa-gemeenskap opgeneem. Elk van hulle is ook 'n heterogene groepering van nog kleiner groepe. Saam vorm hulle die suidelike Nguni-stamme wat tradisioneel die gebied tussen KwaZulu-Natal en die Oos-Kaap bewoon het.
As afstammelinge van 'n vroeë faksie van die Nguni-volk en synde die mees suidelike groep van die swart migrasies uit Midde-Afrika na die gebiede in Suidelike Afriks, het die Xhosa-kultuur (trouens, die hele Nguni-kultuur) ook by die Khoisan-kultuur gaan leen. Hierdie volkere het immers in 'n simbiotiese verhouding naas mekaar bestaan en hulle het selfs ondertrou. Die Xhosa-taal, wat ook as Xhosa of isiXhosa bekend staan, het juis 'n aantal kenmerkende klapklanke wat dit van Khoisan-tale oorgeneem het. Die meeste Xhosas praat Engels en dikwels ook verskeie ander tale, maar hulle is baie trots op hul isiXhosa, 'n Nguni-taal wat naby verwant is aan Zoeloe.
Die Xhosa was oorspronklik bekend as die Aba-nguni, genoem na 'n eertyse heerser, Mnguni, van wie feitlik niks bekend is nie. 'n Latere opvolger van Mnguni het as Xhosa bekend gestaan en dis van hom dat die stam sy meer algemeen bekende naam gekry het.
LINKS: 'n Xhosa-tuiste.
Foto: National Virtual Translation Center / US Gov
Die tradisionele Xhosa-kultuur is op ryk en omvattende volksoorleweringe en die religie van voorvader-aanbidding gegrond. Die jong mans word met puberteit besny. As pastorale nomade was die ekonomie en sosiale struktuur van die Xhosas van hul beeste afhanklik. Hul soektog na grond vir weiding het hulle onvermydelik in aanraking gebring met die Boere en Engelse, wat tot nege Kaapse Grensoorloë (1778-1878) gelei het.
Sedert die ontstaan van die Witwatersrand het die Xhosas 'n aansienlike persentasie van die arbeidskrag van die goudmyne aan die Rand en elders verskaf. Die skepping van die "Xhosa-tuislande", Transkei en Ciskei, in die apartheidsjare het ook 'n groot verhuising van Xhosas na dorpe en stede tot gevolg gehad. Al sulke migrasies het die kulture erfenis van die Xhosa-volk in die hande van 'n mindere oorblyfsel gelaat.
Die regering het in die apartheidsjare gereken dat daar 'n verdeling bestaan tussen die Gcaleka-Xhosa en die Ngqika-Xhosa ('n subgroep van Rharhabe) en gevolglik die twee Xhosa-tuislande in die lewe geroep. Transkei, in Oos-Kaapland, is aan die Gcaleka-Xhosa toegesê en Ciskei, net wes van Transkei, aan die Ngqika-Xhosa. Transkei het in 1976 onafhanklik geword en Ciskei in 1981—maar hierdie state is nooit deur die buitewêreld erken nie. In die nuwe Suid-Afrika is hulle met die Oos-Kaap herenig.
Die Xhosas se grootste oomblik van glorie was stellig toe die mede-Xhosa Nelson Mandela in die jare negentig van die twintigste eeu as die eerste president van 'n nie-rassige Suid-Afrika ingehuldig is.
KORT voor die jongste eeuwisseling was daar sowat 1,6 miljoen Swazi's in Suidelike Afrika—byna 900.000 in Swaziland en die res in Suid-Afrika, veral in die gebied van die gewese tuisland KaNgwane.
Tot die laat agttiende eeu het die Swazi-gemeenskap uit 'n groep heg verwante Nguni-kapteinskappe bestaan. 'n Magtige kaptein, Ngwane I, het in daardie tyd etlike naburige kapteinskappe van Nguni- en Sotho-sprekendes onderwerp om sy eie leër te versterk teen die Mthethwa-magte onder Dingiswayo. Die grootste teenstander van die Mthethwa, die Ndwandwe, het later die Mthethwa onderwerp en Dingiswayo gedood. Ngwane I, onder druk van die Ndwandwe, het hom toe onttrek tot in die bergagtige gebied wat later Swaziland sou word.
Ngwane I kon tydens die heerskappy van Shaka voorkom dat sy wêreld by die Zoeloe-ryk ingelyf word en die Swazi's het oor die algemeen vreedsame betrekkinge met Shaka se opvolgers gehandhaaf. Sekere Swazi-stamme is egter gedwing om noordwaarts uit te wyk namate die streek al hoe meer onbestendig geraak het en hulle het hulle, saam met uitgeweke Zoeloe-stamme, so ver noord as die huidige Malawi en Zambië gaan vestig.
In die twintigste eeu het die Swazi-koninkryk sy outonomie, maar nie totale onafhanklikheid nie, behou—as die Britse protektoraat Swaziland in 1903 en as 'n Hoë-Kommissariaat-gebied in 1907. In 1968 het Swaziland 'n onafhanklike land onder koning Sobhuza II geword. Swaziland het sedert die 1960's druk op Pretoria uitgeoefen om die deur Swazi's bewoonde gebiede van Suid-Afrika aan hom terug te gee. In 1982 het Pretoria ingestem, maar die besluit is deur die Suid-Afrikaanse Hooggeregshof herroep.
Die tuisland KaNgwane is in die jare sestig uit grond aangrensend aan Swaziland gekerf en in 1984 tot 'n "selfregerende" gebied verklaar. Die gebied het toe sowat 400.000 inwoners gehad.
KaNgwane se hoofminister, Enos Mabuza, het 'n landbou- en nywerheidsekonomie in die klein, gesegmenteerde tuisland probeer opbou en die eerste tuislandleier geword wat volle vakbondregte aan werkers onder sy jurisdiksie toegestaan het. Mabuza het ook die stryd teen KaNgwane se inlywing by Swaziland gelei. In die laat jare tagtig het hy met Pretoria oorhoop gelê deurdat hy sy sterk steun aan die toe nog verbode ANC toegesê het.
BO: Msawti III, die huidige koning van Swaziland (sedert 1986), onthul in Februarie 2006 'n gedenkplaat by geleentheid van die inwerkingstelling van 'n ontwikkelingsprogram in sy koninkrykie van iets meer as 1 136 000 siele (raming vir Julie 2006). Die program vir die bevordering van ondernemingsgees en entrepreneurskap word danksy Amerikaanse hulp aangepak.
Foto's: U.S. Embassy Mbabane / USAID
DIE naam Ndebele, of amaNdebele, verwys primêr na sowat 800.000 Suid-Afrikaners (voor die jongste eeuwisseling) wie se voorouers langer as 'n eeu lank sekere gebiede in die huidige Limpopo-provinsie bewoon het. Die Ndebele-taal, isiNdebele, word onder die Nguni-tale ingedeel. hoewel Sotho-invloede in sekere streke sterk genoeg is sodat isiNdebele soms ook as 'n variant van seSotho geklassifiseer word.
Die meeste Ndebeles se voorouers kom uit die teenswoordige KwaZulu-Natal. Party het hulle al voor die vroeë negentiende eeu in die gewese Noord-Transvaal gevestig. Ander, wat onderdane van Mzilikazi was, het noordwaarts uit Natal gevlug ná sy nederlaag teen Shaka in 1817.
Baie Ndebeles het formidable krygsmanne geword, wat dikwels kleiner kapteinskappe onderwerp en in die Ndebele-gemeenskap ingelyf het, en die Ndebeles het herhaaldelik met Voortrekkers in die omgewing van Pretoria gebots. Pres. Paul Kruger van die ou Zuid-Afrikaansche Republiek het in die laat negentiende eeu baie van hul leiers laat arresteer of teregstel.
REGS: 'n Ndebele-kind. Op die agtergrond kan die kleuryke patrone gesien word wat kenmerkende versierings aan tradisionele Ndebele-huise is.
Kopiereg © SOUTH AFRICAN TOURISM / SUID-AFRIKAANSE TOERISME
Onder apartheid is baie Ndebeles wat in Noord-Transvaal gewoon het, ingedeel by die oorwegend seSotho-sprekende tuisland Lebowa, wat bestaan het uit verskeie stukke grond wat oor Noord-Transvaal versprei was. Ander, wat meer tradisionele elemente van hul taal en kultuur behou het, is toegewys aan KwaNdebele. KwaNdebele is geskep uit grond wat geskenk was aan die seun van Nyabela, 'n bekende Ndebele-stryder in die tyd van pres. Kruger. Die tuisland is gevolglik deur Ndebele-tradisionaliste verheerlik, wat in die jare tagtig op onafhanklikheid vir KwaNdebele aangedring het.
KwaNdebele is in 1981 tot "selfregerende" gebied verklaar. Min van sy sowat 300.000 inwoners kon egter werk in die tuisland vind en die meeste het dus in die nywerheidsgebied van die teenswoordige Gauteng gewerk. In die jare tagtig het minstens 500.000 Ndebeles in stedelike sentra regdeur Suid-Afrika en in ander tuislande as KwaNdebele gewoon.
In die jare tagtig en vroeë jare negentig het baie Nedelebes 'n vorstehuis, die Mahlangu-familie, erken, en die hoofstad van KwaNdebele is KwaMahlangu genoem. Die koninklike familie was egter verdeeld oor ekonomiese kwessies en die vraag of die tuisland "onafhanklik" moes word. Hierdie twiste is tot niet gemaak deur die ontbinding van die tuislande in 1994. Teen daardie tyd het, benewens die geraamde 800.000 Ndebeles in Suid-Afrika, byna 1,7 miljoen Ndebeles in Zimbabwe gewoon, waar hulle sowat 'n sesde van die bevolking uitgemaak het en bekend staan as die Matabeles. Ongeveer 300.000 het in Botswana gewoon.