Pierneef – van hartseer tot plek-in-die-son oos van Pretoria – Afrikanergeskiedenis
Wie was Henk Westmaas? Min mense weet dat dit is wat Pierneef se van sou wees. Daar is 'n paar minder bekende feite oor dié beroemde skilder, wat ná 'n 13 jaar-lange huwelik met 'n geestesversteurde uiteindelik sy 'plek in die son' op 'n plasie oos van Pretoria gevind het.
Sy pa, gebore as Gerrit Westmaas in die Nederlande op 28 Junie 1855, was 'n Hollandse boukontrakteur. Sy ma, Neeske Christiane Buser was van Voortrekkerafkoms. Dit is nie duidelik wat tot Gerrit se vansverandering van Westmaas na Pierneef aanleiding gegee het nie.
Pierneef, wat Henk, Hendrik, Pier of Jacob genoem is, was die egpaar se oudste seun. Hy het in 'n gesin van ses kinders grootgeword – die sewende baba is op drie maande ouderdom dood.
Hulle tekenlesse was by meester JF Hondius, wat Henk se voorliefde vir die platteland aangemoedig het. Nog 'n meester, dr. HG Breyer, het die kinders die veld ingeneem om hulle meer oor natuurwetenskap te leer.
Met die uitbreek van die Engelse Oorlog het Henk se pa, Gerrit Pierneef, 'n hulppolisiemag in Pretoria opgestel. Met veldmaarskalk Roberts se besetting van die dorp moes Gerrit kies tussen deportasie na Nederland of gevangenskap. Die hele gesin het in April 1901 na Nederland gevaar.
Hulle het eers in Hilversum gewoon, waar die 15-jarige Henk elke dag ná skool in 'n verfwinkel, waar hy geleer het om verskillende soorte verwe te meng en aan te wend, gewerk het. In die aande het hy by 'n ou argitek klasse in argitektuurtekeninge gekry.
Ondanks sy ouers se begeerte dat hy 'n predikant moet word, het Henk aan die Rotterdamse Kunsakademie begin studeer waar hy met die werke van die ou meesters kennis gemaak het. Hy het ook letterskilderwerk aangeleer en met gipsmodelle geëksperimenteer.
Sy pa het vroeg die volgende jaar 'n vennoot in 'n tabakwinkel geword en dit is waar Henk ná skool gaan werk het.
Teen sy ouers se wense trou Henk in 1910 met 'n vrou, 12 jaar ouer as hy, wat aan 'n geestesversteuring gely het. Agatha Delen het in die volgende tien jaar al hoe meer agteruit gegaan en ook begin blind word. Sy het toenemend afhanklik van Henk geword en, in 'n poging om meer geld te verdien, het hy die land deurgetoer om lesings te gee en uitstallings te hou.
In 1920 en 1921 het hy aan baie solo- en groepuitstallings dwarsoor die land deelgeneem, soos die een in Pretoria waar hy meer as 300 werke in verskeie mediums uitgestal het.
Henk se onderrigloopbaan het in 1923 tot 'n einde gekom oor meningsverskille met die Departement van Onderrig. Die skoolkurrikulum was op die Engelse stelsel gebaseer, maar Henk het sterk gevoel dat Suid-Afrikaners hulle eie styl moes ontwikkel en hulle eie stel reëls moes hê. Hy het dié idee met 'n lesing in Bloemfontein, waar hy ook oor die Boesmans se kuns gepraat het, verkondig.
Hy het as dosent bedank en Namibië besoek, waar hy sketse en skilderye van die landskap gemaak het. So het hy voltyds begin skilder, en 'n geldtekort het ontstaan. Terselfdertyd het sy huwelik begin verbrokkel. Henk en Agatha is in 1923 geskei, dieselfde jaar wat hy sy toekomstige tweede vrou ontmoet het toe hy vir Johan Schoeman as deel van 'n reklameprojek om grond rondom Hartbeespoortdam te verkoop, gewerk het. Hy het in die Agnes-hotel oorgebly waar hy die 35-jarige Nederlandse vrou, Marian Frances Schoop, bekend as May, ontmoet het.
Henk se tweede vrou, Marian Frances, 'n nooi Schoop
Henk en May het aan die begin van 1926 met 'n Nederlandse vragskip deur die Middellandse See en Rooi See, suidwaarts langs die ooskus van Afrika, huis toe gevaar.
Die volgende jaar is Henk se selfvertroue egter byna daarmee heen toe hy sy meer moderne, abstrakte werke by 'n solo-uitstalling vertoon het. Die kritiek oor dié werk was so erg dat Henk dadelik na sy ou styl teruggekeer het. Selfs sy peetpa, Anton van Wouw, het 'n slegte resensie oor sy werk geskryf.
Dit het goed gegaan met Henk en hy het Elangeni, wat die Zulu-woord vir in-die-son is, in 1939 gekoop. Op 'n dag, toe hy die veld verken, het Henk op murasies van 'n ou kraal teen die noordelike helling van 'n rotsagtige randjie afgekom. Die oorspronklike bouers van die kraal was waarskynlik Ndebeles wat aan die begin van die 20ste eeu in dié gebied gevestig was.
In die bouproses het hy 'n hartaanval gekry en daarna oud en afgemat begin voel.
Die veertigerjare was vir hom 'n tyd van beproewing. Sy ma, sy gewese vrou, Agatha, sy peetpa, Anton van Wouw, en 'n goeie vriend is kort na mekaar dood. Sy geliefde Mika het getrou en daarna geëmigreer.
Hulle het huurders in die rondawels rondom die opstal gehad en 'n vrou wat in die veertigerjare daar gebly het, vertel dat sy en haar man by een van Henk se tuis-uitstallings was en genoeg geld bymekaar geskraap het om een van sy waterverfskilderye te koop.
Die ingang na 'Die Kraal' was deur 'n hekhuis en 'n groot deur waarop beeldhouer Coert Steynberg 'n eland en die son, volgens 'n tekening wat Henk gemaak het, uitgekerf het.
Henk het sy laaste jare op Elangeni deurgebring. In 1951 het hy 'n eredoktoraat aan die Universiteit van Natal gekry en in 1957 'n eredoktoraat aan die Universiteit van Pretoria en erelidmaatskap by die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.
Hy is op 4 Oktober 1957 in die ouderdom van 71 jaar in Pretoria oorlede. Lank voor sy dood het Henk gesê dat hy eendag onder 'n kameeldoringboom begrawe moet word sodat die "sterk manlike karakter kan waghou oor hom met sy wortels diep in Afrika se grond".