Die Hoogste Wese - Hennie Strydom
Die Hoogste Wese
Deur Hennie Strydom op 1 Mei 2012
'n God is 'n hipotetiese bonatuurlike entiteit wat deur gelowiges beskou word as die prima causa (eerste oorsaak) van die universum, en word verantwoordelik geag vir bepaalde aspekte van die werklikheid, en vir die werklikheid as geheel. Gode kon ook op aarde geleef het, naamlik in die natuur, asook in die hemel of in die onderaardse of onderwêreld. Die geloof in gode is algemeen verspreid, maar kulture verskil in die aantal gode wat aangeneem is, die betekenis wat mense daaraan gegee het, en hulle houding ten opsigte van gode (ook uit die ander kulture). Die monoteïstiese gelowe, soos die Jodedom, Christendom, en Islam, erken in beginsel slegs één god. In die politeïstiese gelowe soos die Noorse of Germaanse mitologie en die Hindoeïsme is daar baie (klasse van) gode (in Indië word gode devas genoem, en in Wes- en Noordwes-Europa Ase, Elwe en Wane). Dit is nie wetenskaplik bewysbaar dat gode bestaan nie. Die bestaan van gode, oftewel 'n God, is egter ook nie wetenskaplik weerlegbaar nie. Dit het veral te make met die vaagheid van die begrip. Gode word meer vir weerlegging vatbaar sodra hulle spesifiek ingekleur word met eienskappe soos algoedheid, almag, en alwetendheid. Die onweerlêbaarheid van die bestaan van 'n god is ook geen argument vir die bestaan van 'n god nie.
Etimologies kan die woord God na alle waarskynlikheid teruggevoer word na die Indo-Europese ghu-tó (die aangeroepene). Ook word dit in verband gebring met 'n werkwoord wat giet of offer beteken. Daar is ook 'n parallel met die Oudpersiese woord Khoda (God). Wat ook van belang is teen die agtergrond is die Sanskrit woord hu wat (onder meer) 'aanroep' beteken. Die woord God kan moontlik ook in verband gebring word met die Afrikaanse woord goed, Engels good, Oudengels gód en Sweeds god.
Geloofsopvattinge oor die wese van God en gode
Teoloë hou hulself o.a. besig met die studie van die wese van die godheid. Enersyds poog teoloë om die wesenskenmerke duidelik te maak, soms selfs te sistematiseer. Andersyds probeer mense soms 'n persoonlike godservaring vas te vang in 'n teologiese of filosofiese sisteem. Oor die algemeen het baie teologiese sisteme dit gemeen dat hulle begin met die begrip van 'God' of 'god(e)'.
Die verskillende teologiese opvattinge kan gegroepeer en geklassifiseer word na gelang hulle geesteshouding betreffende drie fundamentele sake:
Bestaan God of gode? Indien wel, wat is hul belang of plek in die religie?
Is God louter enkelvoudig of bestaan daar meerdere gode?
Is God transendentaal [bonatuurlik] of immanent [inwonend] of beide?
Agnostisisme is die visie dat ons nooit met sekerheid sal weet of daar wel 'n God of gode bestaan nie.
Animisme is die geloof dat daar geeste bestaan, wat diere, plante, landvoorwerpe en dergelike besiel. Die geloof kom oor die hele wêreld voor, en word soms in kombinasie met een van die groter religieë gepraktiseer, waardeur 'n gesinkretiseerde vorm van ou animistiese tradisies en die nuwere godsdiens ontstaan.
Ateïsme is die opvatting dat daar geen God of gode bestaan nie. Dié opvatting word op verskillende wyses geformuleer.
Deïsme is die geloof dat God volkome transendentaal [bonatuurlik] is: God bestaan, maar behalwe vir wat nodig was om die skepping tot stand te bring, gryp Hy nie in die wêreld in nie.
Dualisme (waaronder Manicheïsme), is die geloof dat daar sowel 'n volmaakte goeie God is as 'n teengestelde godheid van die kwaad met eweveel mag, of dat daar 'n dergelike tweedeling in die wêreld as geheel bestaan of binne die menslike siel.
Henoteïsme is 'n variant op die politeïsme. Dit sê dat daar vele gode is, maar dat een daarvan die allerhoogste is, dat die andere slegs ondergeskik is en nie dieselfde niveau [hoogte] van 'god-is' het nie. Sommige vorme van die klassieke Griekse en Romeinse politeïsme val in die kategorie. Sien Griekse mitologie en Romeinse mitologie. Die Noorse mitologie met sy oppergod Odin, waaraan alle ander gode ondergeskik is, val eweneens onder die henoteïsme. By die Asteke was daar 'n henoteïstiese stroming met Tloque Nahuaque.
Ietsisme is die moderne oortuiging dat daar 'iets' is, maar dit hoef geen god te wees nie.
Logiese positivisme is die opvatting dat die woord 'god' op sigself betekenisloos is.
Monolatrisme is 'n bepaalde vorm van henoteïsme. Die aanhangers daarvan glo in die bestaan van vele gode, maar ook dat dié gode hulle mag alleen kan uitoefen by of vir diegene wat hul aanbid. 'n Monolatris sou dus kan glo in sowel die Egiptiese gode as in die god wat in die Joodse Torah, die Christelike Bybel of die Islamitiese Koran beskryf word, maar sal sigself slegs tot een van hierdie religieë reken. Die god of gode wat hulle aanbid het invloed op hulle lewe, en nie die ander god of gode nie.
Monoteïsme is die geloof in één godheid. Name vir dié godheid in onderskeie religieë en tale is JHWH1, God, Gott, Deo, Allah, Jumala2, Bog3 en Brahma4. Mens hoef geen Christen te wees om die godheid God te noem nie. Die monoteïsme moet nie verwar word met die sogenaamde "klassieke monoteïsme" nie, waarin daar ekstra eise gestel word, soos die eis dat hierdie godheid net op één manier aanbid of gerealiseer kan word.
Nie-teïstiese religieë stel die bestaan van 'n god of gode nie sentraal in die religieuse belewing nie. Die Taoïsme, Boeddhisme en Advaita Vedanta ('n filosofiese rigting binne die Hindoeïsme) is voorbeelde van nie-teïstiese religieë. Nie-teïstiese religieë moet nie verwar word met ateïsme nie. Nie-teïstiese religieë is nie teen gode nie en mag selfs die bestaan van gode bevestig. Gode neem egter wel 'n minder dominante plek in die leer; hulle is ondergeskik aan konsepte soos byvoorbeeld die Tao wat WEG beteken, Verligting of Nie-dualisme.
Nihilisme is die ontkenning en totale verwerping van alle religieuse en sedelike leerstellinge – 'n poging om alles wat oud is te vernietig.
Panteïsme is die geloof dat God volkome immanent is. Kortom, dat die kosmos, die universum self, God is.
Panenteïsme is die geloof dat God die universum omsluit (immanensie), maar nie identiek is aan die universum en die bonatuurlike (transendensie) nie. Die Kabbala, die Joodse mistiek, gee 'n panenteïstiese blik op die wese van God; hierdie visie word in die Hasidiese Jodedom vry algemeen aanvaar. Ook is dit die visie van die prosesteologie en van die Christelike beweging wat in die VSA bekend is as die 'Creation Spirituality'. Ook die Hindoegodsdienste het grotendeels 'n panenteïstiese visie op die wese van God.
Politeïsme is die geloof in die bestaan van vele gode. Mense noem dit daarom ook wel 'veelgodedom'. Politeïsme word veral aangetref by natuurgodsdienste.
Teïsme is die geloof dat God sowel transendentaal [bonatuurlik] as immanent [inwonend] is; God is dus te gelyke tyd oneindig en ver bo die mense verhewe, maar ook in 'n sekere sin aanwesig in die wêreld en in die wêreldgebeure. Sommige mense gebruik die woord 'monoteïsme' om te verwys na die geloof in 'n enkele God/god en gebruik 'teïsme' om geloof in God/god(e) aan te dui, dus sowel monoteïsme as politeïsme (veelgodedom). Baie teïste en monoteïste glo behalwe in God as Opperwese, ook in die bestaan van ander, minder magtige onsterflike wesens, maar gee hulle ander name, soos engele, demone of halfgode.
Manlike, vroulike en hermafrodiete gode
Deur die geskiedenis heen is daar 'n skommelende aantal manlike sowel as vroulike gode, en dikwels is hulle selfs tweeslagtig of onsydig. Mense gaan uit van die standpunt dat die maatskappybeeld en die ordening van die samelewing sterk verband hou met die religieuse visie en omgekeerd. So is daar tallose argeologiese en historiese aanwysinge dat daar in die prehistorie tot so 7000 jaar gelede 'n hoofsaaklik matriargale samelewing bestaan het, waarvan die sentrum in Anatolië geleë was, en waar die Opperwese 'n MOEDER was. Ook by opgrawings na die Indusbeskawing het mense tallose aanwysinge gevind van dié Moedergodinkultus. Nadat nomade-stamme, moontlik weens klimatologiese redes, hierdie kulture oorrompel het, word ook manlike gode binne hierdie gemeenskappe voorwerpe van aanbidding. Dikwels is die Moedergodin dan deur die manlike god(e) verdring. Maar daar is 'n lang oorgangsfase van die godinkultusse. Dit het dikwels in ondergedoke vorm parallel bly voortbestaan, tot op hede. Die Romeine was hieroor uiters verdraagsaam, mits die openbare orde maar nie geskaad is nie.
1. JHWH, YHWH, Jahwe of Jehova: die Hebreeuse persoonlike of eienaam van God wat tydens openbare voorlesing met die woorde 'Elohim' of 'Adonai' vervang is, omdat Jahwe in die Hebreeuse tradisie nooit op sy naam genoem is nie. Jahwe is verwant aan die Hebreeuse werkwoord JH 'om te wees' – 'Ek is wat ek is'.
2. Ukko: die god van donder, is een van die belangrikste godhede in Finse volksgodsdiens. Die naam Ukko is afgelei van ukkonen, "donder", maar beteken ook "ou man". Ukko se tuiste is die middelpunt van die hemelgewelf, die nawel van die hemel; derhalwe is hy dikwels Jumala, "Hemelse God" genoem. Daar is geglo dat Ukko reënval en dus vrugbaarheid van die land beheer, daarom is offergawes aan hom gebring aan die begin van saaityd en in tye van droogte.
3. Bog: die Slawiese naam vir die Christen Godheid. Belobog, Belbog, Bialbog, Byelobog, Bielobog (al die name beteken: Wit God), is 'n saamgestelde mitiese Slawiese godheid van lig en Son, die teëbeeld van donker en die vervloekte Czernobog (Swart God).