het 'n doktorsgraad in die Afrikaanse letterkunde. Hy is die uitvoerende direkteur van 'n Kaapse kommunikasiemaatskappy. Onlangs het hy Die stukke wat ons sny (1999, Kwela) en More than brothers: Peter Clarke and James Matthews at Seventy (2000, Kwela) die lig laat sien.
Die kaart van ervaring van Japie Bikeur (1)
My praktyk as 'n professionele leser van die Afrikaanse letterkunde sou die beste omskryf kon word as 'n soeke na die afwesige en stilte. Die vrae wat ek myself dikwels afvra, is waarom is sekere stemme stil of waarom word bepaalde stemme onderdruk? In die meeste letterkundes word dikwels net die dominante stemme gehoor. So was in die Afrikaanse letterkunde of bre�r die Afrikaanse kulturele projek vir goed 'n halwe eeu hoofsaaklik die stemme van nasionalisties-ge�nspireerde manlike skrywers en kultuursmouse gehoor. Die liberale Afrikaners het deurlopend 'n mindere aanwesigheid in hierdie "projek" gehad. Dit is ook maar onlangs, die afgelope paar dekades, dat vrouestemme meer prominent na vore kom. Eweneens verneem ons, sedert die dertigerjare, hoofsaaklik die rangorde-gedrewe estetika van literatore, en word popul�re skrywers op die rand uitgestoot, terwyl juis hulle deur die gewone lesers gelees word.
Die Afrikaanse literatuurgeskiedenis, soos die nuwe Perspektief en profiel onlangs weer klinkend bewys het, is in wese 'n erfenis van hoofsaaklik Afrikaner politieke en sosiale belange. Die tweeluik toon die oorwig van toegang tot opvoedkundige en ekonomiese geleenthede wat wit Afrikaanssprekendes die afgelope eeu geniet het. Insgelyk is dit 'n verslag van die dominansie van eng-gedefinieerde liter�re en kulturele waarde in die Afrikaanse letterkundige bedryf. Net so is dit 'n verslag van die gebrekkige vlakke van geletterdheid of gebrekkige toegang tot publikasiegeleenthede vir 'n groot meerderheid Afrikaanssprekendes.
As voorbeeld stel ek hier die verteller, Japie Bikeur van Nourivier in Namakwaland, aan die woord. Sy vertelling vorm 'n te�hanger vir opvattinge rondom grond en grondbesit soos dit in ge�nstitusionaliseerde Afrikaanse tekste na vore kom. Die vertelling is veel-dimensioneel, maar vir die doeleindes van hierdie voordrag konsentreer ek hier slegs op enkele aspekte van grondbesit en sosiale verhoudinge. Om Bikeur self aan die woord te stel, haal ek hom breedvoerig aan, met net die tersaaklikste verklarings.
Om by Nourivier uit te kom, draai 'n mens by Kamieskroon van die hoofpad af. Dan ry jy oor die bedrieglike, klipperige en mistige Kamiesbergpas, verby die naambord met die geheimsinnige aanwysing, Gamoeb. As jy te vinnig ry, ry jy die afdraaipad verby, dan kom jy uit by Leliefontein, gele� op die hoogste punt van die Leliefonteinreservaat. In die winter sneeu dit en in die somer is daar 'n matigheid wat die res van Namakwaland nie ken nie. Soos Tweerivier of Paulshoek in die elmboog van 'n granietkop, is Nourivier 'n gehuggie waar mense in sinkhutte en matjieshuise bly. Afhangende van die seisoen is dit �f bibberkoud �f snikheet in die sanderige dro� onderloop van die rivier waar ou mans en middeljarige vroue bestaansboerderye aan die gang hou met klein kuddes bokke en beeste of mielies, gars en rog onder besproeiing. Daar is ook di� wat kans sien vir klein lappies groente. Hier bied 'n karige ongeskiktheidstoelaag of 'n staatspensioen die gereeldste inkomste. Maar die mense is die gelukkiges. Die meeste mense van Nourivier ken armoede.
Nourivier is 'n plek van 'n honderd of wat ou mense en kinders. Di� wat moet werk, het lankal in Springbok, Kimberley of beter nog, in Johannesburg of die Kaap werk gaan soek. En as hulle werk gekry het, stuur hulle maand na maand afknypgeldjies huis toe. Elke Kersfees, Nuwe Jaar of Paasfees keer hulle terug na die ou mense wat jaar in en jaar uit onder die doringbome voor hul huise op klein houtbankies sit. Die kinders kom wys hulle karre en hul opgeskote kleinkinders, voordat hulle weer in 'n stofwolk verdwyn, terug na die dorpe van hulle nuwe toekomste. Soms verstaan die oumas hul kleinkinders maar sleg, want di� praat nou net Engels. Daar is ook die Nourivier-kinders wat deur die Kaap se townships ingesluk is en hard probeer om hul Namakwalandse klanke te verruil vir die Kaapse h��gpraat. Elke dan en wan is daar gerugte van 'n kind wat verval het in die hole van die stad, tot die bekommernis van die mense op die kommunale gronde van die ou reservaat, een van die vyf voormalige kleurling-reservate van die apartheidsregering.
"Vandag se kinders," s� oom Japie Bikeur, die oud-kopermyner, in die lente van 1994, "is sonder dissipline. Hulle doen net wat hulle wil en wanneer hulle wil. Hulle gee vir niks om nie, nie hulleself nie en �k nie vir ander nie." Hy woon soos 'n verbanne profeet in sy matjieshuis op die rand van die gehuggie, langs sy beeskraal, naby die besproeiingsdam. In Namakwaland ken die mense hom as 'n knorrige man, wat hom nie deur enigeen laat intimideer nie. Hy voer sy woord prontuit en sonder aansien des persoons. Dit kos deursettingsvermo�, oortuiging en beloftes om hom sy storie te laat vertel. Sy aktetas waarvan die knippies lankal nie meer so lekker werk nie, is gepak met regsdokumente met honde-ore, waarin die stryd om die behoud van die reservaat se kommunale grond vroeg in die jare tagtig in stroewe regstaal opgeskryf is. In die stryd om te keer dat die apartheidsregering kommunale grond opsny in ekonomiese eenhede was hy 'n voorloper en aanstigter, soos hyself s�: hy is
Saans luister hy radio en lees sy Bybel en as hy lus het, een of twee boeke van onsekere oorsprong. 'n Oustorie gaan jy nie uit hom kry nie, maar vra van die geskiedenis. Dan praat hy, hy vertel met oorgawe van die geskiedenis van sy gemeenskap, oor hulle erfgoed. Plek-plek raak sy geskiedenis aan die oorleweringe van geskiedenisboeke, maar dis te betwyfel of hy ooit verder as laerskool geleer het. Meesal word sy vertellings soveel meer. Hy vertel van die ervaring van die mense van Leliefontein en Namakwaland. So word Japie Bikeur se geskiedenisvertelling 'n kaart van ervaring. (2) Dis 'n kundigheid wat nie ongesiens in sy gemeenskap verbygaan nie. "Praat met Japie Bikeur, hy ken die geskiedenis goed," s� die mense van Nourivier. Bikeur se geskiedenis is 'n metafoor, 'n interpretasie waarin hy die verlede vir homself en sy hoorders verstaanbaar maak. Hy gee sin aan sy mense se ervarings, hul vertolking en oordeel van hulle verlede. (3) Maar niemand kan s� of die geskiedenis wat hy vertel die historiese waarheid is nie. Hy vertolk die geskiedenis, net soos skrywers dit doen, en miskien is niks so waar soos sy vertolking nie. (4) Miskien maak die kontroleerbare waarheid nie eens saak nie, want hoe ouer jy is, hoe waarder is jou waarheid, s� die Mandes van Mali (5) — en oom Japie is al dwarsoor die sewentig.
"Laat ek begin by die begin," s� Bikeur terwyl hy vroetel met sy knipmes en die twak uit sy pyp krap:
Oor grond kan jy die kwasterige ou man niks vertel nie. Grond en identiteit is vir hom onlosmaaklik verbonde. Dis grond wat lewe bied, want daarin berus die gewone mens se beskerming — die "Khoikhoi se kombers". Dit is oor grond dat hy van "kantoor vir kantoor ( ... ) prokureur vir prokureur" geloop het, en dis grond wat die oorsaak van die land se probleme is. Die koloniste het aan grond as verruilbare eiendom gedink, maar vir die Khoikhoi was grond kommunale besit. Dit is di� botsende opvatting oor grondbesit wat 'n lang, droewige geskiedenis tot gevolg gehad het. (6) Die "deeletjie grond", die "beesvelbreedte" was toe nie genoeg vir Van Riebeeck nie. Toe die "beesvelbreedte" grond op 'n "ent" raak, moes meer grond verkry word. Waar daar 'n stryd om grond is, is daar geweld en soos Bikeur vertel: die Hollander het nie geskroom om koelbloedige geweld te gebruik om "daai mense (uit te roei) na hy die beesvelgrootte gehad het" nie. Valse voorwendsels is voorgehou en sinnelose geweld gepleeg om die Khoikhoi se grond te bekom soos die episode van die slootgrawery en die nuwe intrekkers se kanon maar te goed van getuig:
Bikeur kon nie s� waar hy aan hierdie inligting kom nie. "Dis die geskiedenis, leer julle dit dan nie in julle boeke nie," wou hy weet. Is die episode 'n voorbeeld van die oergeskiedenis wat van geslag tot geslag oorgedra en keer op keer vertolk is? Is dit fiktief of praat hy van Van Riebeeck se beplande kanaal om die Khoikhoi en die Hollanders te skei, 'n plan wat toe nooit ten uitvoer gebring is nie? (7)
In die skoolgeskiedenis van vroe�r is die Khoikhoi dikwels negatief voorgestel, soms selfs as mense met 'n mindere intellek. In sy vertelling skep Bikeur 'n beeld wat opvallend in teenstelling met die vernederende opvattinge van sy tyd is. Dis dieselfde selfstandige perspektief wat hy as woordvoerder van die plaaslike grondstryd geopenbaar het. Die Khoikhoi in sy vertelling is selfstandige mense met veerykdom, diepe stamassosiasie en 'n trotse etiese waardestruktuur. Die "bruin geslag" s� hy, was opverdeel in die "Khoikhoi, San, Nama [en] Hottentot". Hy gebruik "kleurling" en "bruin geslag" ook in verwysing na 'n historiese tyd toe daardie begrippe nie in die omgang gebruik is nie. Hierdie mense het in groepe rondgetrek en hul "ve�nse" in krale teen veediewe beskerm het. Die verbondenheid aan 'n stam het vir hom 'n positiewe assosiasie, veral waar dit oor grondregte gehandel het:
531 Uit die Kaap tot t��n die groot Oranje —
395 En di� twee slaggoed is synes.
hy was �k, soos hulle ges� het,
maar onder di� dat hy wild was, het
respek geken en die kind het �k
�k nie net sy ouers gerespek nie. Hy het nie 'n
Wat Bikeur as "christelik" bestempel, verwys klaarblyklik na 'n stel gedeelde inheemse morele en etiese waardes van die inboorlinge en nie noodwendig na die christelike godsdiens, ingevoer deur die Europe�rs nie. Di� opvatting word versterk in 'n latere verwysing wanneer hy suggereer dat 'n totale gebrek aan dissipline by die inboorlinge ontstaan het na die invoer van die Christendom: "Maar di� dissipline is ontbreek, gelyktydig soos Godswoord ingekom het en soos die mense ontnugter raak — na geletterdheid toe".
Die hoofbetekenis van "uitlewe" in die vertelling verwys na die verdringing van bloed deur vleeslike verhoudings of totale uitwissing. Die politieke, ekonomiese en persoonlike verhoudinge tussen Khoi en blankes het gelei tot die uitwissing van di� inheemse groep. 'n Uiteinde wat, volgens hom nie "die bantoes" tot dieselfde mate te beurt geval het nie. Bikeur identifiseer die "blanke" as die een wat verantwoordelik is vir die dekadensie in suidelike Afrika:
om di� rede:
al maak hy �k by 'n Boesmanvrou 'n tjend
Slinkse en gewelddadige oorname van grond deur die koloniste vorm dwarsdeur die vertelling 'n konstante onderstroming. Die instelling van diskriminerende wetgewing, soos die slawe- en dorpswette verbind Bikeur regstreeks met die blankes se pogings om grond te bekom en om "sitplek" vir ander Europe�rs te verseker. Hy vertel hoe die regte van die inheemse inwoners stelselmatig ingekort is, terwyl die nuwe heersers gunstige grondbesit-omstandighede vir hul mede-Europe�rs geskep het. So is voordelige kaart-en-transport-wetgewing geproklameer of regeringsgrond oorgedra aan trekboere, terwyl die inheemse inwoners tot reservate beperk is. Selfs die Europese sendelinge het hulle skuldig gemaak aan die bevoordeling van blankes bo die inheemse mense:
Bevoordeling van blankes het nie net plaasgevind onder die Hollanders se bewind nie, maar ook onder die Engelse heerskappy. Alhoewel Bikeur se siening van blankes sterk afwysend is, is sy houding teenoor die Engelse baie meer positief. Die Kaap beskryf hy as 'n "ontdekking van Engeland," met die Hollanders wat in die voetspore van die Engelse gevolg het. Dit is die Engelse wat "kom oorlog gemaak [het] oor die Slawewet". Die Engelse intervensie het regstreeks daartoe aanleiding gegee dat inheemse mense op die reservate grond kon kry. Di� beleid wat allerwe� as 'n beginpunt van verdelende grondbesitpraktyke in Suid-Afrika beskou word, vertolk Bikeur positief. Selfs al kon "die stamboorling" nie grond koop nie, het hy ten minste "lewensreg" op die toegesegde grond gehad.
Dit is hierdie reservaatgrond wat teen die middel-tagtigerjare in gedrang kom, met die invoer van wetgewing wat kommunale boerdery wou beperk. Di� wetgewing en die optrede van die blanke amptenary, laat Bikeur met sterk afwysing reageer: "hulle het vir my gebelieg" s� hy. Na jare kon hy kwalik sy diepgesetelde woede wegsteek: "'n boer is my vyand".
en een van die raadslede hom s�,
Toe't hy vir my ges� di� reg van my
dan moet hy hom met my toestemming in die ander kant gaan s�.
Hierdie enkele snitte uit 'n uurlange vertelling van Bikeur bied afdoende illustrasie van die moontlikhede wat so 'n mondelinge teks as te�hanger vir institusionele literatuur kan bied, waarin die verswe� stemme van ons land saam kan praat. Die konstruering van 'n vollediger beeld van Afrikaanssprekendes is slegs moontlik wanneer die verswe� stemme naas die ge�nstitusionaliseerde literatuur gelees, gehoor of gesien kan word. Baie Afrikaanssprekendes hoop dat die toekoms van hulle taal en letterkunde in die nuwe eeu oop, nie-rassig en multi-dimensioneel sal wees, maar daardie hoop kan werklik eers verwesenlik word wanneer die uitrelegering van die swart Afrikaanse ervaring — soos in Perspektief en profiel — aangespreek word. Dit sal ook slegs werklik kan gebeur wanneer die oorheersing van Afrikaner-sentimente in die openbare debatte rondom Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde gejukstaponeer word met die swye van die meerderheid Afrikaanssprekendes. Een manier om dit te doen, is om doelgerig en deurlopend die verswe� stemme van ons land rugbaar te maak. Maar vir eers, soos oom Japie s�: