PressReader - Ilanga: 2017-09-11 - Impukane
Ilanga - 2017-09-11 - Ezendalo -
IMPUKANE yisinambuzane esisibona mihla yonke emakhaya. Umfanekiso ofika kuqala emqondweni, wuhlobo lonke lokungcola ngoba imikhuba yaso yenza siqhelelaniswe nenhlanzeko.
Yize kuyisilwane esisobala nesingase sicabange ukuthi siyazi ngaso, nokho ososayensi abacwaninga ngisho nento encane njengobukhuphe, bayazihlupha ngokuthola ulwazi oluthe xaxa ngayo. Yiso leso-ke nakuyo impukane njengoba ulwazi ngeminye imidati yempilo yayo ikushiya umangele.
Uhlobo lwempukane ososayensi abavame ukwenza ngalo ucwaningo, lubizwa ngeDrosophila melanogaster. Ukuzama kwayo ukuphuza ubisi ize igcine ngokugwiliza - uyibone isintanta kulona - sekwaze kwenza kwaba nesisho esithi ukugxambukela obisini njengempukane - uma kuqondiswe kumuntu ongena izindaba zabanye abantu ezingaqondene naye.
Muva nje, ukusabalala kwezindaba ezingakadalulwa, inhlebo kumbe izinsolo, kuye kuthiwe ‘kuzwakele ngezimpukane eziluhlaza’.
Njengoba sekushiwo, yonke indawo lapho kunokungcola khona noma lapho kunezibhucu zezilwane ezifile, uyazithola zibuthene lapho izimpukane - endlini noma ngaphandle.
ISIMO NOKUBUKEKA KWAYO
Njengeningi lezinambuzane eziphansi komndeni ngesayensi okuthiwa yi- Orthoptera, impukane inomzimba onezingxenye ezintathu ezinkulu: ikhanda, isifuba nesisu.
Ekhulile ivame ukuba mpunga kuye kokumnyama, iba nemithende esuka enhla iye ezansi nesidumbu kusukela esifubeni. Umzimba lona uneziboyana namaphiko amabili obona ngale kwawo, okubizwa ngolimi lwesayensi kuthiwe yiDiptera.
Isho ngamehlo abomvu bese eyensikazi ithi xaxa ngobukhulu kuneduna kanti awayo amehlo athe ukuqhelelana kancane. Impukane esikhulile iba yisi-812mm ubude. Isifuba siba mpunga noma sibe mnyama. Isiphungumangathi sayo siba nesisindo esipha- kathi kwesi-8-20mg, kuye ngezimo ezithile. Impukane idla ngendlela yokumunca ukudla okusaluketshezi nokunye okuqinile, isibonelo:- igazi eselingamahlule; kodwa iqala ngokukuthambisa ngamathe noma ngomhlanzo. Ngamanye amazwi, lokhu singakufanisa nokuhlafuna okwenziwa ngumuntu.
Ngenxa yokuba yiziminzi, zikhipha ubulongwe kaningi okwenza zibe ngabathwali bamagciwane ayingozi.
Njengezinye izinambuzane, ukundiza nokudla kunenhloso yokuba zizalane zande kuqhubeke izizukulwane ezilandelayo. Yini esiyibona idliwa yizimpukane?
Ekhaya impukane yaziwa ngokubonakala isigxambukele obisini - iyazifela ngobisi namasi. Negula ungazibona sezilibunganyele, sekuthe mbo lapha ngasemlonyeni walo ngenxa yalo belu iphunga lobisi kulona.
Ibonakala kungathi iyazithanda izinto ezimtoti njengoshukela nezibiliboco. Yingakho nje ziwuhlupho emakhaya nokudingeka ukudla kuhlale kumboziwe ukuze zingakungcofi. Nokunye-ke okubolayo ziyakudla.
Kuthiwa izimpukane zasekhaya yizinambuzane ezizalana ngokushesha ukudlula ezinye izinhlobo eziningi zazo. Kuthiwa iyakwazi ukuzalela amaqanda afinyelela kwali-150 iyodwa esikhathini esiyizinsuku ezimbalwa. Kunjalo nje insikazi iqala ukuzalela inosuku olulodwa ubudala.
IZIGABA ZEMPILO YAYO
Isigaba sokuqala sempilo yempukane kuba yiqanda. Insikazi iyodwa iyakwazi ukuzalela amaqanda aze afinyelele kwangama-500 empilweni yayo yonke. Iwazalela abe phakathi kwama-75 kuya e-150 ngesikhathi esisodwa.
Amaqanda lawa amhlophe futhi alinganiselwa e-1,2mm ubude. Izibungu (noma izimpethu) eziyisi39mm ubude, zichamusela emuva kosuku. Zona zidla okubolayo kumbe izibhucu zezinye izilwane noma ubulongwe.
Kazinamilenze kanti ziya ngokucija lapha ngasekhanda. Zihuquzela ziye endaweni eyomile bese ziba yiziphungumangathi ezinsundu ngombala, eziyisi-8mm ubude. Kulezi ziphungumangathi kuphuma izimpukane esezikhulile.
Impukane esikhulile futhi engavalelwe, iphila isikhathi esingamasonto amathathu kuya kwamane. Impukane ephuma esigabeni sesiphungumangathi kayibe isakhula, isuke isiphelele. Ngakho-ke impukane encane kakusho ukuthi “iyingane”. Iba ncane ngoba kade ingakutholanga ukudla okwenele ngesikhathi isesesigabeni sokuba yimpethu. Emuva kwamahora angama-36 insikazi isuke isikulungele ukukhwelwa izalele. Inkunzi ikhwela ngemuva ifake imbewu. Ukuhlangana lokhu kuthiwa kuthatha imizuzwana ( seconds). Ngokuvamile insikazi lena ikhwelwa kube kanye bese iyigcina imbewu, iyisebenzise ngezikhathi ezahlukene ukuze izalele. Izimpukane lezi zethembele emazingeni okushisa afudumele ukuze zande masinyane.
Impukane iyakwazi ukuthwala izinhlobo zamagciwane ezingaphe- zulu kwezili-100. Phakathi kwazo yilezo ezibangela izinhlobo zesifo sohudo ezahlukene, yiTuberculosis, yizikelemu nokunye. Nakuba zihlala emakhaya kodwa ziyakwazi ukundiza amabanga amade zisuka lapho zizalela khona ziye emizini yabantu. Ziyavuka uma sekusile, zilale ebusuku emakhoneni, ophahleni lapho kubekwa khona imiphongolo yewayini, ezinqolobaneni okuyi-lapho zikwazi ukuhoba khona ebusika. Izifo zizithutha ngeziboya, ngemilomo, ngobuhlanzo nangokukaka. Yingakho nje zithathwa ngokuthi yizinambuzane eziwuhlupho. Impukane iphila isikhathi esiphakathi kwamasonto amabili kuya kwamane Umthombo ngabe: en.wikipedia. org