WOORDE WAT WEEG: Breyten Breytenbach - Katalekte (2012)
Breyten Breytenbach. 2012. Katalekte. Human & Rousseau: Kaapstad.
Katalekte vorm 'n drieluik met Breyten Breytenbach se vorige twee bundels, Die windvanger en Die beginsel van stof. Die woordgoëlaar en oëverblinder is hier aan die woord in 'n bundel wat die sub-titel dra: "artefakte vir die stadige gebruike van doodgaan". By Breytenbach is die ewige verbintenis tussen lewe en dood 'n deurlopende motief en hierom is daar dan ook 'n gedig "bardo" (76) wat hierdie oorgange beskryf. Katalekte bevat weer Breytenbach-reëls wat op sy enorme verbeelding dui:
ons dra die gene van die dood
maar ook die dese van die lewe (118)
Die plasing van foto's (soos die digter wat 'n pampoen vashou) neem ons na die werklikheid. Die digter dwing die leser om kennis te neem van komplekse sieninge van poësieteorie en die verwysing na die chora aktiveer Julia Kristeva se Desire in language en hoe metafore geskep word.
In die lang vers, "'n Besinning oor ruimte as katalisator van betekenisvorming" (155 – 158) word die leser medepligtige en aktiewe grafi-leser. Trouens, hierdie bundel dwing jou van die posisie van epi-leser (om die gedig op sy woord te neem) na die ruimte van die grafi-leser as aktiewe, medeskrywer (medeskepper) van die gedig. Hier verneem ons: "Gedig is leefruimte vir taal" (157) en die volgehoue proses in die digter se oeuvre om die digkuns te verminder, vind ons eweneens hier:
Poësie kom van nêrens en gaan nêrens heen nie – en ondersoek dan daardie nêrens soek-soek soos 'n hond na doodsbeendere (157 - 158)
Die gesprekke met mede-digters is opvallend. Soms speels, soms ernstig. Ingrid Jonker, Boerneef, Peter Blum kom aan die bod en die herdigting van Boerneef, 'n skitterende parodie, verdien vermelding:
Herdigtings, 'n self-bestekopname, kom ook aan bod soos in "die engelaar se verweerskrif':
asof ek uit 'n langwerpige kop gedigte kon fabriseer
as aas (...) (203)
In "waterbrief" (28) kan die leser 'n demonstrasie sien van Breytenbach se vernuf as digter. Die tegelykertyd-aspek word in hierdie gedig 'n demonstrasie van die ek-in-krisis, die ek wat nie finaal besê kan word nie, soos Kristeva dit beskou. Die beweging van geboorte-droom-werklikheid-gedig-dood word omgeruil sodat die verskillende dimensies één word:
Die gesprek met die ouers word eweneens volgehou in teer, liefdevolle besinnings in "ontmoeting" vir hulle:
wat moet ek nou maak met die tas en die bondel - ma, pa?
die ruikers woorde gepluk vir julle in hierdie papier? (81)
BB neem ook standpunt in teen die politieke toestande hier te lande in sterk "Moermikland" (161) wat in gesprek tree met Allen Ginsberg se magistrale "America" en hy sluit af met:
Mzanzi ek sit my slap en sensitiewe skouer aan die wiel
van oorsaak en gevolg
om die wa van die wal af in die sloot te help (166)
"Of dit 'n man sou wees", 169 – wat hy tipeer as 'n aanpassing uit Primo Levi – is eweneens 'n sterk sosiaal-gerigte gedig, nes die lykdig vir Van Zyl Slabbert (143).
en ja, Pablo Neruda:
Willem de Vries. "Aanhou beweeg en gedigte maak". Die Burger. (Besoek 08.11.2012)
Helize van Vuuren. "'n Almanak van klippe": Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge)". Litnet. (Besoek 15.11.2012).