Hierdie artikel handel oor die huidige land binne die Verenigde Koninkryk. Vir die historiese prinsdom, sien Prinsdom van Wallis.
Wallis (Engels: Wales, [ˈweɪlz], luister (hulp·inligting); Wallies: Cymru, [ˈkəmri], luister (hulp·inligting)) is een van die vier lande van die Verenigde Koninkryk. Dit lê in die suidweste van Groot-Brittanje en word deur die Engelse graafskappe (counties) Cheshire, Shropshire, Herefordshire en Gloucestershire in die ooste, die Kanaal van Bristol in die suide, die Sint-Georgekanaal (St. George's Channel) in die suidweste en die Ierse See in die weste en noorde begrens.
(Wallies vir: "Wallis vir altyd" of "Lang leef Wallis")
Hoofstad Cardiff (Caerdydd)
Grootste stad Cardiff (Caerdydd)
Amptelike tale Engels en Wallies
3 Maart 1284
31 Julie 1998
8 023 myl2
3 139 000 (3de (VK))
3 063 456
148 / km2
$100 miljard (3de (VK))
$23 900 (3de (VK))
MOI (2017) 0,885 (–) – baie hoog
Nasionale blom: Prei, Tuinaffodil
Na die vier kastele en versterkings, wat koning Edward I ná die Engelse verowering van Wallis hier laat oprig het, is in die volksmond as die "Ysterring" verwys. Die kastele – Caernarfon, Beaumaris, Conwy en Harlech is as Unesco-wêrelderfenisgebiede aangewys. Die foto wys die Caernarfon-kasteel in Gwynedd teen sononder
Fisiese en geografiese kenmerkeWysig
Die grootste deel van Wallis se oppervlakte word deur bergagtige terrein beslaan, veral in die noordelike en sentrale gedeeltes, op hoogtes van meer as 150 m bo seevlak. Die bergreekse is tydens die laaste ystydperk gevorm, met die Snowdon (Wallies: Yr Wyddfa) in Snowdonië, Noord-Wallis as die hoogste bergpiek op 1 085 meter. Die Brecon Beacons in die suide bereik 'n hoogte van 885 m, terwyl die Kambriese Gebergte (Engels: Cambrian Mountains) in die hartland van Wallis uittoring. Die aarde se vroegste geologiese tydperk in die Paleosoïkum, die Kambrium, is na die Kambriese bergreeks genoem.
Bevrore turfgrond naby Hay Bluff in die Black Mountains, Powys
Ook die nasionale Walliese party Plaid Cymru het sy wortels in dié streek. Vier dekades ná sy stigting in 1925 het die eerste Plaid Cymru-afgevaardigde, Gwynfor Evans (1912–2005), in 1966 'n setel in die Britse Laerhuis verower.
Die Walliese MiddellandWysig
Die Sewe Wonders van WallisWysig
Reënwolke oor Llynnau Mymbyr in die hartland van Snowdonië
Die eerste menslike nedersetting in die huidige Wallis het teen die einde van die laaste ystydperk ontstaan. In die Romeinse tydperk was Wallis die tuisland van 'n aantal stamme, waarvan die Silures in die noordooste en die Ordovices in die sentrale en noord-westelike gebiede die belangrikste was. Die Romeine het tydens hulle heerskappy in Brittanje 'n lyn van forte opgerig, waarvan die mees westelike naby Maridunum (die huidige Carmarthen) ontstaan het, en goud in Dolaucothi in die huidige Carmarthenshire ontgin. Hulle het blykbaar nog verder weswaarts voorgedring. Een van die bekendste Romeinse geboue is die vesting van Isca (die huidige Caerleon) met sy pragtige amfiteater. Tydens die 4de eeu het die Romeine die Christelike godsdiens in Wallis ingevoer.
Tydens die 20ste eeu het die Walliese nasionale bewussyn herleef. Plaid Cymru was die leidende organisasie in 'n onafhanklikheidsbeweging wat die selfregering van Wallis opgeëis het. Sedert 1955 word die term Engeland en Wallis vir alle gebiede gebruik, waar Engelse reg aangewend word. Terselfdertyd is Cardiff tot die hoofstad van Wallis verklaar. Uit vrees oor die moontlike uitwissing van die Walliese taal is in 1962 die Walliese Taalgenootskap gestig. In 1966 het Plaid Cymru daarin geslaag om die setel van die kiesafdeling Carmarthen te wen. Vir 'n kort tydperk was daar selfs geweldpleging deur Walliese nasionaliste van die Free Wales Army en Mudiad Amddiffyn Cymru (AMC – "Walliese Weerstandsbeweging"). Die Wallis-en-Berwick-Wet is in 1969 ten opsigte van Wallis herroep. 'n Wettelike definisie van Wallis is ingevoer en die grenslyn met Engeland afgebaken.
Ofskoon nuwe nywerhede en die mynboubedryf werkgeleenthede vir baie Walliese arbeiders geskep het, het baie ander na oorsese bestemmings geëmigreer, veral na die noordoostelike Verenigde State, maar ook na Suid-Afrika waar Walliese mynbouwerkers en -spesialiste grootliks bygedra het tot die ontwikkeling van die mynbousektor. Die Walliese gemeenskap in Argentinië bestaan uit sowat 50 000 mense.
Volgens die sensus van 2011 het die bevolking in dié jaar die rekordvlak van 3 063 456 bereik. In Junie 2018 is dit op 3 139 000 beraam. Sowat 'n kwart van die inwoners is in ander dele van die Verenigde Koninkryk gebore.
Tweetalige aanwysings vir die herwinning van huishoudelike afval
Anders as in Engeland was familiename in Wallis nog tot in die 16de eeu feitlik onbekend. Terwyl baie Engelse vanne afgelei is van beroepe, soos Carpenter, Taylor, Carter, Smith, Butcher en ander, het Wallisers patronieme gebruik – 'n kind het dus sy eie voornaam gekry én dié van sy vader gedra, met die woord ab of ap (afgelei van die Walliese mab "seun") daartussen. 'n Tradisionele Walliese naam soos Rhys ap Thomas kan dus vertaal word as "Rhys, seun van Thomas".
Ander weer het vanne volgens die Engelse styl aangeneem wat op Christelike voorname gegrond was. So dra 'n groot aantal Wallisers tans familiename soos Jones (afgelei van John), Evans, Edwards, Davies (David), Williams, Thomas, Griffiths, Rees, Jenkins en baie ander.
Die Walliese nasionale sokkerspan in 2011
Die Walliese nasionale rugbyspan tydens die Sesnasies-toernooi 2008 in die Millennium-stadion
Wallis het sy eie nasionale sportkompetisies en het onafhanklike verteenwoordiging by verskeie internasionale sportbyeenkomste, waaronder die FIFA Sokker-Wêreldbeker-toernooi, die Rugbywêreldbeker, die UEFA Europa-beker en die Statebondspele. By Olimpiese Spele maak Walliese atlete egter deel uit van Groot-Brittanje se span, saam met Engeland, Skotland en Noord-Ierland.
Rugby word as nasionale sport van Wallis beskou en is veral in Suid-Wallis gewild. Wallis is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die Cookeilande, Fidji, Nieu-Seeland, Samoa en Tonga kan soortgelyke bewerings maak. Die Walliese nasionale rugbyspan ding jaarliks in die Sesnasies-toernooi met Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Skotland mee en neem gereeld aan rugbywêreldbekertoernooie deel. Wallis was een van die gashere tydens die Rugbywêreldbeker 1991 en die Rugbywêreldbeker 1999. Cardiff se Millennium-stadion is die grootste rugbystadion in Wallis en tuisstadion van die Walliese nasionale rugbyspan. Wallis se beste rugbyspelers mag vir die Britse en Ierse Leeus speel en deur die Suidelike Halfrond toer.
Krieket is een van min sportsoorte waar Wallis nie oor 'n eie nasionale span beskik nie en Walliese spelers mag vir die Engelse nasionale krieketspan speel wat deur die England and Wales Cricket Board (ECB) beheer word. Wallis het saam met Engeland die Krieketwêreldbekertoernooie in 1983 en 2019 gehuisves, en was een van die mede-gashere van die Krieketwêreldbeker 1999.
Sokker is veral in Noord-Wallis gewild en sedert 1992 beskik Wallis oor sy eie sokkerliga, die Welsh Premier League. Tydens die Europese Sokkerkampioenskap 2016, die eerste deelname vir Wallis by 'n UEFA Europa-beker ooit, het die Walliese nasionale sokkerspan tot die halfeindrondte deurgedring en teen die gasheer en latere naaswenner Frankryk verloor. Tot dusver het Wallis net aan een Sokker-Wêreldbeker deelgeneem: Tydens die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958 in Swede het hulle die kwarteindrondte bereik, maar teen die latere kampioen Brasilië verloor.
Wallis het sedert 1930 by elke Statebondspele deelgeneem en het dit een keer gehuisves: Die Statebondspele van 1958 is in Cardiff aangebied.
↑ (en) "Cymru am byth! The meaning behind the Welsh motto". WalesOnline. 6 Februarie 2015. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) “Statute of Rhuddlan”. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) "Laws in Wales Act 1535 (repealed 21. Desember 1993)". legislation.gov.uk. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) "Government of Wales Act 1998". legislation.gov.uk. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) "Mid year estimates of the population". Walliese Regering. Besoek op 7 Julie 2018.
↑ (en) "Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – Office for National Statistics". www.ons.gov.uk.
↑ (en) "Regional economic activity by gross value: UK 1998 to 2018". Kantoor van Nasionale Statistiek. 12 Desember 2018. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) MetOffice: Wales – Climate. Besoek op 7 Februarie 2016
↑ (en) National Museum Wales: Working Abroad – Welsh Emigration. Besoek op 9 Februarie 2016
↑ (en) "Wales and Argentina". Wales.com website. Welsh Assembly Government. 2008. Besoek op 24 Desember 2010.
↑ (en) Terry Breverton: The Welsh: The Biography. Stroud: Amberley Publishing 2012, bl. 216
↑ (en) "NGB websites: About us: Sport Wales – Chwaraeon Cymru". Sport Wales website. Sport Wales. 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Maart 2012. Besoek op 16 Maart 2020.
↑ (en) Harris, John (Summer 2006). “(Re)Presenting Wales: National Identity and Celebrity in the Postmodern Rugby World”. North American Journal of Welsh Studies 6 (2). Besoek op 14 Julie 2008.
↑ (en) Rugby History in Fiji. Teivovo. URL besoek op 6 Oktober 2007. [dooie skakel]
↑ (en) Evans, Alun. "A Brief History of the League". Welsh Premier League. Besoek op 5 Mei 2018.
↑ (en) "1958 British Empire and Commonwealth Games". Commonwealth Games Federation. Besoek op 16 Maart 2020.
Wikimedia Commons bevat media in verband met Wallis.
Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Wallis.
(en) Toerisme-inligting oor Wallis op Wikivoyage
(cy) (en) Amptelike webwerf van die Walliese regering
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Wallis&oldid=2152094"
Last edited on 16 Maart 2020, at 22:00