Johannes Rath - Wikipedia
Johannes Rath (Wene, Oostenryk, 31 Januarie 1816 – Kuilsrivier, Kaapkolonie, 6 Junie 1903) was 'n sendeling van die Rynse Sendinggenootskap.
1 Sendeling op Otjikango
2 Stigter van Otjimbingwe
4 Verhuising na die Kaap
Sendeling op Otjikango[wysig | wysig bron]
Rath begin sy loopbaan as wewer maar tree in 1840 toe tot die sending en word op 14 Augustus 1844 as sendeling bevestig. Hy kom op 4 Januarie 1845 op Walvisbaai aan en bereik Otjikango (Gross Barmen) waar hy op 9 April assistent word van sy mede- Rynse sendeling Carl Hugo Hahn. Hy leer die Hererotaal so gou aan dat hy reeds in 1847 daarin kon preek. Einde 1845 was daar weens 'n groot droogte gebrek aan lewensmiddele en ook geen verbinding met Walvisbaai nie. Rath kry die opdrag om oor Windhoek na Walvisbaai te gaan om daar die nodige te koop. Hy vertrek op 28 Januarie 1846, drie dae voor sy 30ste verjaardag, maar op Windhoek vind hy geen geleentheid na Walvisbaai beskikbaar nie en word eindelik verplig om tot in Kaapstad te reis.
Weens moeilikhede op die heen- en weerreis kom hy eers weer op 19 Desember 1846 op Otjikango aan. In 1848 reis hy nog eens na Kaapstad. Hy trou op 21 Maart 1848 op Walvisbaai met Anna Jörris, van Mettmann by Düsseldorf, Duitsland. Die egpaar het ses kinders gehad voor die skeepsramp waarin mev. Rath en al vier die jongste kinders wat saam met hulle op die skip by Walvisbaai was, omgekom het. Die oorlewende kinders, Emma Cathrina en Anna Margaretha, was onderskeidelik nege of 10, en agt. Hermann was ses, Johannes vier, Mariechen twee en Leopold nog 'n baba.
Stigter van Otjimbingwe[wysig | wysig bron]
Die Rynse Sendingkerk op Otjimbingwe. Dit is in 1867 opgerig, nadat Rath die stasie verlaat het, en is die oudste bestaande kerk in die land. Dit is in 1974 tot 'n nasionale gedenkwaardigheid verklaar.
Kragtens 'n besluit van 'n sendingkonferensie op Otjikango in April 1849 word aan Rath opgedra om 'n stasie op te rig tussen Otjikango en die kus. Op 9 Julie 1849 stig hy die sendingstasie Otjimbingwe op die oewer van die Swakoprivier en op die plek wat Scheppmann reeds in 1845 gunstig bevind het toe hy op soek was na 'n direkte pad na Walvisbaai vanaf Otjikango.
Die rondtrekkende Hererokaptein Zeraura belowe om daar te kom woon en na die eerste reëns in Januarie 1850 stroom die Herero na Otjimbingwe. Rath bou 'n eenvoudige huis van bakstene en 'n vertrek (met gate vir deur en vensters) vir godsdiensoefening en onderwys. Vyftig leerlinge is op die eerste dag aanwesig. Ná die Nama-aanval op Otjimbingwe einde 1852 vertrek Rath in Januarie 1853 op 'n reis na Kaapstad.
Hy keer oor land terug in die geselskap van Johanna Gertze (die eerste Herero-dopeling) en onderweg arbei hy sewe maande lank op Bethanien voort hy sy stasie aan die einde van 1853 weer bereik. Saam met C.H. Hahn, die grootwildjagter Frederick J. Green en J.W. Bonfield, onderneem Raath van 20 Mei 1857 af 'n reis van vier maande na Ovamboland, hoofsaaklik met die oog op die moontlike uitbreiding van die sendingveld. Die reis voer hulle tot in Ondonga waarvandaan hulle verplig is om weens vyandigheid met lewensgevaar te vlug.
Die twee sendelinge is op 11 September 1857 weer terug op Otjimbingwe. Van dié gevaarvolle reis skryf Hahn onder meer in sy Berichte der Rheinischen Missionsgesellschaft 1858, (nos. 11-17) wat in Petermann's Mitteilungen verskyn, en 'n gesamentlike relaas van Rath, Hahn en Green word opgestel onder die titel Account of an expedition from Damara Land to the Ovampo in search of the river Cunene (Proceedings of the Royal Geographical Society, dl. II, 1857–'58).
In Oktober 1858 gaan eerw. Rath, sy vrou en ses kinders (blykbaar per skip oor Walvisbaai) na Kaapstad om die twee oudstes (Emma en Anna) in 'n skool te sit en met die vooruitsig om eerw. Rath se Herero-woordeboek van 3 900 woorde daar te laat druk. Met hul terugkeer ly die gesin op 1 April 1859 by Walvisbaai skipbreuk en verloor eerw. Rath sy vrou en vier van sy kinders, wat in die ramp omkom. Adinda Vermaak vertel die verhaal van die skeepsramp by Walvisbaai in haar boek Kroniek van 'n kontrei, die verhaal van die NG kerk Kuilsrivier: "In 1859 het eerw. Rath, sy vrou, hul ses kinders en 'n diensmeisie van Damaraland, Katuti, na Stellenbosch gereis om die oudste twee dogtertjies, Emma Catherina (10) en Anna (8), by die Rynse Instituut (vandag Rhenish Meisieskool) te los vir hul skoolopleiding. Hy het die storie van die tragedie wat hulle gesin hierna getref het in 'n aangrypende brief aan sy twee dogtertjies op Stellenbosch beskryf.
Verhuising na die Kaap[wysig | wysig bron]
Eerw. Rath het in die laaste jare van sy lewe ingewoon by sy dogter Anna en haar man, eerw. J.C. Pauw (foto), op Wellington.
Omdat sy gesondheid geknap was deur dié ramp en hy nader aan sy enigste twee oorlewende kinders wou wees, versoek hy 'n verplasing na die Rynse sendingstasie Sarepta by Kuilsrivier. Hy keer terug na Otjimbingwe, maar op 13 Junie 1861 verlaat hy dié stasie en ook Suidwes-Afrika vir goed.
In 1862 begin hy sy lang termyn as sendeling op Sarepta, waar hy arbei tot hy op 27 Julie 1893 deur eerw. Friedrich Eich opgevolg word. Baie van die wit boere en hul gesinne het eerw. Rath se dienste by Sarepta bygewoon en hy het ook dikwels hul begrafnisdienste gehou. Vermaak skryf: "Eerw. Rath het sy brief aan sy twee moederlose dogtertjies afgesluit deur hulle te maan om na die voorbeelde van hul ma en Christus vlytig op skool te leer sodat hulle later bruikbaar vir God en mens kon wees . . . Hulle moes dus leer, sluit hy af, sodat God en hul medemens hulle kon gebruik. Sy twee dogters het (blykbaar) sy vermaning in die brief ter harte geneem." Anna het van 1882 tot 1898 op Sarepta skoolgehou. Haar suster, Emma, is in 1878 met een van Kuilsrivier se boere, Daniël Francois (oupa Danie) de Villiers van die plaas Annandale getroud. Sy was lewenslank betrokke by Sarepta, onder andere as skoolhoof. Dit was grootliks aan haar te danke dat die wit inwoners van Kuilsrivier reeds destyds, selfs voor hulle 'n eie gemeente gehad het, baie sterk sendingbewus was. Die De Villiers's se twee dogters het albei met 'n sendeling getrou: Anna Emma met Otto Siebörger, 'n Morawiese sendeling, en Frederica (Frieda) met H.J. Groenewald. Frieda het voor haar troue die Sendingwerkgeselskap van Sarepta op die been gebring, die kerkkoor gelei, die harmonium tydens eredienste gespeel, en Sondagskool gehou."
Ná sy aftrede gaan Rath eers op Stellenbosch woon, maar ná die huwelik in November 1898 van sy dogter Anna (Otjimbingwe, 29 Maart 1851 – Wellington, 26 Januarie 1940) met eerw. J.C. Pauw, gaan hy op Wellington by sy skoonseun inwoon. Tydens 'n besoek aan 'n ander dogter, mev. D.F. de Villiers van Kuilsrivier, is hy daar oorlede en op Sarepta begrawe.
Rath is medeskrywer met Hahn van die heel eerste gesange, skrifgedeeltes en Bybelgeskiedenis in Herero wat daar gedruk word (Omahungi oa embo ra lehova na Omaimpuriro mo Otjiherero, Kaapstad, Saul Solomon & Kie, 1849). In die jare vyftig hou hy hom blykbaar, net soos sy kollega Hahn, intensief besig met die voorbereiding van publikasies in Herero, veral 'n Duits-Herero-woordeboek. Van hom verskyn wel 'n leesboek (Omahongise nokulesa Motyi-herero, Gütersloh, 1862), maar sy ander geskrifte bly slegs in handskrif bewaar. In die Grey-versameling van die SA Biblioteek, Kaapstad, is onder meer aanwesig 'n kort Engels-Otjiherero-woordelys (van ongeveer 1865); 'n manuskrip van 1865, Materialien zu einem Otjiherero-Deutschen Wöterbuche, in 17 skryfboeke, en 'n manuskrip in 1873 in vyf skryfboeke geskrywe: Otjiherero Wörtersammlung als Deutsches alphabethisches Register zu dem Otjiherero-Deutschen Wörterbuche von [J. Rath].