In die hemelruim verskyn dalk ’n komeet wat laas in die Bronstyd op die aarde gesien is. En meteens is hy terug—’n ligtende skouspel in die naghemel wat die kykers verstom. Maar waar was hy dan al die tyd en wat se ding is hy werklik?
BY hul primitiewe smeltkroes swoeg ’n groepie Midde-Oosterse baardmanne tot in die skemeraand oor die vuur. Hulle het klonte tin-erts en koper in fyn stukkies opgebreek—dit laat saamsmelt deur die kole met ’n blaasbalk tot ’n witwarm gloring aan te jaag. Die gesmelte brons wat hulle verkry, word in ’n gietvorm gegiet.
Dis toe een van die ruwe werkers ’n slag sy moeë spiere rek en hemelwaarts kyk dat hy die skouspel sien. Skuins bokant die westerkim, in al sy kosmiese glorie, hang ’n ligtende ''ster'' met ’n stert in die stille skemering van die vroegaand.
Nagenoeg vier millenniums later, in ons tyd, verskyn dieselfde komeet vir die eerste keer weer in die naghemel en is dit ’n sterrekundige sensasie. Dis hoe groot die omwentelingsbaan kan wees van komete, wat as die swerwers van die sonnestelsel beskryf kan word. In teenstelling met die planete, wat min of meer in sirkels om die son wentel, beweeg die komete in enorme elliptiese bane.
Komete ontwikkel ook slegs sterte wanneer hulle naby die son kom. Dit is dan wanneer die sonlig die gasse in die komeet begin verwarm. Die sonwind tref ook die komeet met ’n duiselingwekkende snelheid, waardeur die gasdeeltjies in geleerde taal geïoniseer en as ’n reguit stert uitgeskiet word—weg van die son af.
Die stert is dus, om dit so te stel, eintlik ’n groot bohaai oor niks. Want as ’n mens jou iets wil voorstel wat byna nie eens bestaan nie, is dit só ’n skimagtige maar veel geprese stert. ’n Mens kan sê die stert se deeltjies is omtrent so yl versprei soos ’n handjievol mielies op ’n hele hektaar grond, ’n dun sweempie dampe in ’n onmeetlike uitgestrektheid, miljoene kilometers lank.
REGS: Halley se komeet kan een maal elke sowat 76 jaar met die blote oog gesien word wanneer hy sy draai naby aan die son kom gooi. Dan gebeur wat tipies met ’n komeet gebeur wat naby die son kom. Die son se hitte laat van die ys op die oppervlak van die kern verdamp sodat gas en stofdeeltjies in die ruimte uitgewerp word. Hierdie gas en stof (Engels "dust") vorm ’n newelmassa om die planeet se kern. Die newelmassa staan bekend as ’n koma. Sonstraling druk stofdeeltjies weg van die koma en hierdie deeltjies vorm ’n stert wat die stofstert genoem word. Terselfdertyd skakel die sonwind sekere van die komeet se gasse om in ione of gelaaide deeltjies. (Die sonwind is ’n stroom elektriese gelaaide deeltjies wat blitsvinnig uit die son vloei.) Die ione skiet ook weg van die komeet se koma af en vorm ’n ioonstert. Omdat komete se sterte—wat ook roeie genoem word—deur die sonstraling en die sonwind gedruk word, wys hulle altyd weg van die son. Party sterte kan tot meer as 150 miljoen kilometer ver strek.
• Gerard Peter Kuiper (1905-1973) was ’n Nederlands-gebore Amerikaanse sterrekundige, wat bekend is vir sy bydraes tot ons kennis van die sonnestelsel en vir sy belangrike rol in verband met die Amerikaanse ruimteprogram.
• Jan Hendrik Oort (1900-1992) was ’n Nederlandse sterrekundige, wat bekend is vir sy vasstelling dat die aarde se sterrestelsel, die Melkweg, roteer en vir sy bydraes tot die komeetteorie. Hy het in 1950 die gedagte geopper dat ’n wolk van komeetagtige materiaal die sonnestelsel op ’n enorme afstand omring, ’n idee wat vandag algemeen aanvaar word.
Wat meer sê, baie van die impakkraters in die sonnestelsel is deur botsings met komete veroorsaak. In 1994 het brokstukke van die komeet Shoemaker-Levy 9 die digte atmosfeer van die reuse-planeet Jupiter met snelhede van sowat 210 000 km/h gepeper. Toe hulle teen die planeet gebots het, is vuurballe groter as die aarde deur die massiewe ontploffings opgewerp.
Só was die wêreld ’n klompie jare gelede geruk toe 39 sektelede in Kalifornië saam selfmoord gepleeg het met die koms van die komeet Hale-Bopp. Hulle het naamlik geglo daar is ’n ruimteskip in die komeet se stert, wat hulle ná hul dood sou wegvoer na ’n hoër evolusionêre vlak.
En in 1910, toe die aarde ongeskonde deur die stert van die komeet van Halley beweeg het, het baie vreesbevange mense gedink dit is die einde van die wêreld en ook selfmoord gepleeg.
Wat ’n mens herinner aan die reaksie van ’n grapjas toe hy dit aan hom vertel is: "Sjoe, dankie tog, ek was net bang dit kan dalk reeds oor een miljoen jaar gebeur!"