Molaotheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa: 7. Mmuso wa Selehae
My Constitution Molaotheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa 7. Mmuso wa Selehae
Makala a tshebetso a mmuso wa selehae a bopilwe ka bomasepala ba lokelang ho thehwa naha yohle ya Rephaboliki.
Bolaodi ba phethahatso le ba lekgotla la ketsamolao bo beilwe diatleng tsa Lekgotla la Masepala.
152. Sepheo sa mmuso wa selehae
Maikemisetso a mmuso wa seleha ke—
ho nehela baahi puso ya demokrasi e nang le boikarabelo;
ho hlokomela phano ka ditshebeletso ho baahi ka mokgwa o tswellang;
ho ntshetsa pele tikoloho e bolokehileng e fanang ka bophelo bo botle setjhabeng; le
ho kgothaletsa baahi le mekgatlo ya baahi ho kenya letsoho mererong ya mmuso wa selehae.
Masepala o lokela ho leka ho fihlela maikemisetso a ngotsweng karolwaneng (1) ho ya ka matla a ditjhelete le taolo.
theha le ho laola tsamaiso, ditekanyetso le merero e hlophisitsweng, le ho ela hloko ditlhoko tsa setjhaba le ho ntshetsa pele moruo wa setjhaba; le
ba le seabo mananeong a naha le provense.
Mmuso wa naha le wa provense, ka ditsela tsa lekgotla la ketsamolao le ka ditsela tse ding di lokela ho tshehetsa le ho matlafatsa bokgoni ba bomasepala ho sebetsa merero ya bona, ho sebedisa matla a bona le ho phethisa mesebetsi ya bona.
Sehlopha A: Masepala ya nang le phethahatso ya masepala e ikgethileng le matla a molao tikolohong ya ona.
Sehlopha B: Masepala ya arolelanang matla a phethahatso le molao tikolohong ya ona le Sehlopha C sa masepala dibakeng tseo e welang ho tsona.
Sehlopha C: Masepala ya nang le matla a phethahatso le molao tikolohong e kenyeletsang masepala e mengata.
Molao wa Naha o hlalose mefuta e fapaneng ya masepala e ka thehwang sehlopheng ka seng.
Molao o lebisitsweng karolwaneng (3) o lokela ho nehelana ka ditshebeletso tsa masepala ka tsela e lekanang le e ka tswellang.
Molao wa provense o lokela ho laola mefuta e fapaneng ya masepala ho thehwa provenseng.
Mmuso o mong le o mong wa provense o lokela ho theha bomasepala provenseng ka tsela a tshwanang le molao o phethwang ka dikarolong tsa (2) le (3) le ka molao kapa mekgwa e meng, o lokela ho—
nehelana ka tlhokomelo le tshehetso ya mmuso wa selehae provenseng; le
ntshetsapele tswelopele ya matla a mmuso wa selehae hore bomasepala ba sebetse le ho laola ditaba tsa bona.
Mmuso wa Naha ho ya ka karolo 44 le mebuso ya provense matla a ho etsa molao le phethahatso ho hlokomela phethahatso e tswileng matsoho ka bomasepala ho ya ka ditaba tse hlahelang Dishejulung tsa 4 le 5, ka ho laola matla a bomasepala ka matla a bona a phethahatso a lebisang karolong 156(1).
156. Matla le mesebetsi ya bomasepala
merero ya mmuso wa selehae e ngotsweng Karolong B ya Shejulu 4 le Karolong B Shejulung 5 mmoho; le
morero ofe kapa ofe o nehetsweng ke molao wa naha kapa provense.
Masepala o ka etsa kapa wa phethahatsa melawana mabapi le tsamaiso e phethahetseng ya merero eo e nang le nako ho e laola.
morero oo o ka laolwa ka ho phethahala motseng; mme
masepala o na le bokgoni ba ho o laola.
ditho tse kgethilweng ho ipapisitswe le karolwana (2) le (3); kapa
ditho tse thontsweng ke Lekgotla le leng la Masepala hore di emele Lekgotla leo; kapa
ditho tse kgethilweng ho ya ka serapa (a) le ditho tse kgethilweng ka seratswana (i) sa serapa sena.
boemedi ba tekano ho ya ka karolo ya masepala ya lenane la naha la dikgetho, mme e nehelana ka ho kgethwa ha ditho lenaneng la bonkgetheng ba mokga e ngotswe ho ya ka boikgethelo ba lenane la mokga; kapa
boemedi ba tekano jwalo ka ha ho hlalositswe temaneng ya (a) ho kopantswe le tsamaiso ya boemedi ba lebatowa bo theilweng ka karolo ya masepala ya lenane la naha la bakgethi.
Tsamaiso ya dikgetho ho ya ka dipehelo tsa karolwana (2) e lokela ho netefatsa hore palo ya ditho kaofela e a lekana.
[Karolwana (3) e fetotswe ke karolo 1(b) ya Molao 8 wa 2002.]
Haeba tsamaiso ya dikgetho e kenyeletsa boemedi ba mabatowa, ho arolwa ha mabatowa ao ho lokela ho etswa ke bolaodi boikemetseng bo thontsweng ho ya ka dipehelo tsa, bo bile bo sebetsa ho ya ka, ditsamaiso le mekgwa e balletsweng ke molao wa naha.
[Serapa (b) e hlakotswe ke karolo 3 ya Molao wa tokiso ya leshome le metso e mmedi ya Molaotheo wa 2005.]
[Karolwana (4) e fetotswe ke karolo 2 ya Molao wa tokiso ya boraro ya Molaotheo wa 1998.]
Motho a ka kgetha masepaleng ha feela eba motho eo o ngodisitswe karolong eo ya masepala lenaneng la bakgethi la naha.
Molao wa naha o hlaloswang karolwaneng (1) (b) o lokela ho theha mokgwa o dumellang mekga le tjantjello e hlahellang Lekgotleng la Masepala le etsang kgetho ho ka emelwa ka ho lekana Lekgotleng la Masepala moo kgetho e etswang.
158. Ditho tsa Makgotla a Masepala
mang kapa mang ya thontsweng kapa a le tshebeletsong ya mmuso boemong bo bong, mme a fumana moputso ka ho thonngwa hoo kapa mosebetsi oo, a bile a sitiseha ho ba setho sa Lekgotla la Masepala ho ya ka dipehelo tsa molao wa naha.
Motho ya ke keng a kgethelwa ho ba setho sa Lekgotla la Masepala ho ya ka dipehelo tsa karolwana (1) (a), (b),(d) le (e), e ka nna ya eba nkgetheng wa Lekgotla ho ya ka meedi kapa maemo a thehilweng ke molao wa naha.
Dikgeo tsa mosebetsi Lekgotleng la Masepala di tshwanetse ho tlwatswa ho latela molao wa naha.
[Karolwana (3) e kentswe ke karolo 4 ya Molao wa tokiso ya leshome le metso e mehlano ya Molaotheo wa 2008.]
159. Dipehelo tsa Makgotla a Masepala
Lekgotla la masepala, ntle le lekgotla le qhaduweng ho latela karolo 139, le dula le sebetsa ho tloha ka nako eo le qhaduweng ka yona kapa nako ya teng e fihle pheletsong ho fihlela lekgotla le leng le kgethwa.
[Karolo 159 e fetotswe ke karolo 1 ya Molao 2 wa 1998.]
160. Mekgwa ya tshebetso ya ka hare
le ka kgetha komiti ya phethahatso le dikomiti tse ding, ho ya ka molao wa naha; le
Mesebetsi e latelang e ke ke ya nehelwa ke Lekgotla la Masepala:
ho fetisa melao ya selehae;
Boholo ba ditho tsa Lekgotla la Masepala bo tshwanetse bo be teng pele kgetho e etswa ntlheng efe kapa efe.
Dipotso tsohle tse amang ditaba tse boletsweng karolwana (2) di laolwa ke qeto e nkuweng ke Lekgotla la Masepala ka tshehetso ya kgetho ya boholo ba ditho tsa yona.
Dipotso tsohle tse ding tse Lekgotleng la Masepala di nkelwa qeto ke boholo ba dikgetho tse nkilweng.
ditho tsohle tsa Lekgotla di filwe tsebiso e nepahetseng; le
boholo ba Lekgotla la Masepala;
hore na Mekgatlo ya Masepala e ka kgetha komiti ya phethahatso kapa komiti efe kapa efe e nngwe; kapa
boholo ba komiti ya phethahatso kapa komiti efe kapa efe e nngwe ya Lekgotla la Masepala.
Lekgotla la Masepala le ka etsa melawana e ballang melao le ditaelo mabapi le—
ditlhophiso tsa ka hare;
tshebetso ya teng le ditsamaiso; le
motheo, sebopeho, mekgwa ya tshebetso, matla le mesebetsi ya dikomiti tsa teng.
Lekgotla la Masepala le lokela ho phetha tshebetso ya yona ka tsela e bonaletsang mme le ka kwala dikopano tsa lona kapa dikomiti tsa yona ha ho hlokeha ho ka etsa jwalo ho nahanwang ka sebopeho sa mosebetsi o etswang.
Ditho tsa Lekgotla la Masepala ba tlamehile ho ba le seabo ditsamaisong le dikomiting ka tsela e—
tsamaelana le demokrasi; le
ka laolwa ke molao wa naha.
Molao wa provense o itshetlehile ka moralo wa molao wa naha o ka hlophisetsa ditshwanelo le diteballo tsa Makgotla le ditho tsa teng.
Molawana wa masepala o kena tshebetsong ha o se o phatlaladitswe gazeteng ya provense eo.
Gazete ya semmuso ya provense e lokela ho phatlalatsa molawaneng wa masepala ka kopo ya masepala eo.
163. Mmuso wa selehae o hlophisitsweng
Molao wa Palamente o fetisitsweng tlasa taolo ya karolo 76 o lokela ho—
lekola ditsamaiso tseo ka tsona mmuso wa selehae o ka—
rerisanang le mmuso wa naha le wa provense ka;
thonya ditho tse ka kenyang letsoho Lekgotleng la Naha la Diprovense;
ho ba le seabo tsamaisong e hlalositsweng molaong wa naha karolong 221(1)(c).
[Karolo 163 e fetotswe ke karolo 4 ya Molao wa tokiso ya bosupa ya Molaotheo wa 2001.]
164. Dintlha tse ding
Dintlha tse tobaneng le mmuso wa selehae e seng teng Molaotheong e ka hlongwa ka molao wa naha kapa wa provense o itshetlehileng ka moralo wa molao wa naha.
Home Molaotheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa 7. Mmuso wa Selehae