Swart Suid-Afrikaanse literatuur bevat 'n indrukwekkende mondelinge tradisie wat in estetiese skoonheid en simboliese verwikkeldheid vergelykbaar is met die rykste volksliteratuur ter wêreld. Hierbenewens het moderne geskrewe swart literatuur op die vasteland van Afrika, in die 19e eeu in die Oos-Kaap onder Xhosa-sprekendes begin. Voeg hierby die besondere vroeë prestasie van Thomas Mofolo, wat met sy roman Chaka, oorspronklik in Sotho geskryf, reeds in die eerste kwart van die 20e eeu 'n werk van wêreldstatuur lewer, dan mag dit voorkom asof die ontwikkeling van inheemse literatuur ongehinderd in Suid-Afrika floreer. Nadere ondersoek onthul egter 'n meer gekompliseerde realiteit. Byvoorbeeld, die feit dat daar in publikasies soos hierdie spesifiek ruimte afgestaan word aan die kategorie "swart literatuur" behoort die leser se aandag te vestig op die problematiese rassebeskouinge wat feitlik alle plaaslike literêre DISKOERS onderlê. Hierdie diskoers met sy hiërargiese, uitsluitende, marginaliserende en repressiewe imperatiewe werk meermale in sy mees negatiewe dinamika in op die produksie, interpretasie en EVALUERING van inheemse swart literatuur.
Die literêre korpus wat onder die term "swart" geklassifiseer kan word, strek oor 'n verskeidenheid tale, etniese groepe en al die gevestigde, sowel as onbekende literêre GENRES. Die verwarring en wanvoorstellinge wat selfs met goeie bedoelings in die verband kan ontstaan, noodsaak dat daar van meet af klaarheid verkry moet word oor die sleutelbegrip "swart" en die literêr-tematiese sowel as sosio-kulturele implikasies daarvan vir die literatuur wat hier onder die loep geneem word.
Die kleurverwysing "swart" word hier, in aansluiting by Richard Rive (1982: 12), nie as 'n etniese of rassekategorie gebruik nie maar as 'n sosio-politiese konsep. Dit identifiseer al die bevolkingsgroepe wat deur statutêre diskriminasie stemreg in Suid-Afrika geheel en al ontsê is: Dit sluit ook groepe in, soos die Indiër- en bruingemeenskappe, wat onderworpe is aan rassediskriminasie en wat in die tagtigerjare ondergeskikte en beperkte toegang tot aspekte van politieke besluitneming binne 'n gesegregeerde staatsbestel gegun is. Anders gestel, "swart" omvat die hele Suid-Afrikaanse bevolking met uitsondering van die polities bevoorregte seksie wat as "blank" geklassifiseer word. Literêr gesien, sluit dit die orale en geskrewe taalkunswerke in van die San- en Koikoitale sowel as Xhosa, Zulu, Tswana, Noord- en Suid-Sotho, Swazi, Venda en Tsonga. Werke in Engels en Afrikaans deur lede van die swart gemeenskappe word ook hierby ingesluit. Hierdie wye inheemse spektrum, aangedui deur taal, word verder aangevul deur die skryfwerk van uitgeweke swart Suid-Afrikaners.
Die implikasies van hierdie breë, dog ironies beperkte benadering is nie 'n voortsetting of 'n variasie van die bekrompe IDEOLOGIE en praktyk van rasseskeiding wat sedert die vyftigerjare op die Suid-Afrikaanse samelewing afgedwing is nie. Dit is ook nie 'n reproduksie of bestendiging van die kulturele afkamping en hiërargiese patrone, met die gebruiklike onderliggende rassisme wat uit behoudende oorde op die Suid-Afrikaanse letterkunde van toepassing gemaak word nie. Dit is veel eerder 'n eerste stap in die rigting van 'n meer inklusiewe benadering tot die Suid-Afrikaanse letterkunde as 'n geheel. Om klem te lê op swart literatuur, is volgens Njabulo Ndebele (1989: 19), 'n manier om die totaliteit te suggereer, wat deur vooroordeel, repressie en selektiewe bevoorregting verwaarlosing van die literatuur van die meerderheid tot gevolg gehad het. Derhalwe word die begrip swart so omvattend as moontlik toegepas.
Die voorgestelde periodisering is hoogstens 'n handige raamwerk en nie 'n finale selfgenoegsame en rigiede indeling nie. Omdat daar hier, soos in alle literature, oorvleuelings en 'n kontinuïteit van temas aangetref word, is sodanige periodisering altyd tentatief. Die verskynsel van temas wat tot 'n bepaalde historiese konteks hoort, maar eers heelwat later in druk verskyn, is 'n verdere rede waarom chronologiese indelings handig maar voorlopig is. Die literêre produksie wat binne hierdie raamwerk val, word in die oorsig beperk tot die skeppende literatuur met slegs tersaaklike verwysings na ander literatuur.
Die breë ontwikkeling van swart literatuur kan saamgevat word in vier hooftendense, nl.: 'n mondelinge pre-industriële landelike literatuur; die ontstaan van 'n Christelike moralistiese geskrewe literatuur; wat gaandeweg ontwikkel in 'n letterkunde wat in die teken van verstedeliking sowel as reaksie en protes teen sosio-politiese verdrukking staan; en uiteindelik 'n radikale herdefinisie as 'n vorm van weerstandsliteratuur met 'n nasionalistiese en nie-rassige perspektief.
Die pryslied kan omskryf word as 'n rymlose strofiese gedig saamgestel uit 'n reeks METAFORIESE prysverwysings en kritiek wat genealogiese, biografiese, historiese en karakteriserende inligting bevat. Die gegewens wat gewoonlik so verdig word dat buitestaanders 'n gesofistikeerde taalkennis en kulturele insig benodig om die subtiliteite van gedigte te verstaan, word sintakties gestruktureer d.m.v. parallelismes, chiasmes en skakelings. Omdat tradisionele prysliedere uitsluitlik mondeling gegenereer is, word daar aangeneem dat die skepping daarvan grootliks anoniem en kollektief van aard was. Selfs in die geval van professionele hofsangers is heelwat van die inhoud gebaseer op die algemene verwysings en frases, of soos Ong (1971: 291) dit stel, die "orale formules" wat in die gemeenskap t.o.v. 'n spesifieke onderwerp in sirkulasie was.
Afgesien van sy kompleksiteit, is die pryslied ook 'n uiters aanpasbare genre. In opeenvolgende veranderende omstandighede word die inhoud en taalgebruik van die digvorm telkens gewysig om by die konkrete historiese konteks aan te pas. So bv. verkry dit 'n militaristiese inhoud in tye waar die inheemse stamme met Britse imperialiste of grondhonger Voortrekkers in botsing kom; tydens die kersteningsveldtogte van sendelinge verkry die gedigte 'n Christelike inhoud; en met verstedeliking en die ontstaan van trekarbeid artikuleer dit die ervarings en stryd van swart werkers. Die konkrete strydgebondenheid van die pryslied is tipies van alle orale kuns. Volgens Walter Ong (1982: 43—44) is oraliteit gewortel in 'n epistimologie van die mens in stryd met die natuur en konflikverhoudings met medemense. Die soepelheid van die pryslied bring ons by die tweede fase in Suid-Afrikaanse swart literatuur, nl. die ontstaan van 'n geskrewe literatuur.
Die vestiging van die sendingstasie in Gwali in 1824 en die herbenaming daarvan na Lovedale in 1926 vorm die basis vir die transformasie van die Xhosa-taal en -kultuur. Die eerste publikasie is, volgens Shepherd (1936: 1) aan die einde van 1823 in die vorm van die alfabet deur John Bennie en John Ross gedruk. Swart joernalistiek, wat 'n groot rol in feitlik al die dominante inheemse tale sou speel en wat sou help met die ontwikkeling van skeppende literatuur, is 1837 met die blad Umshumayeli Indaba (Die prediker se nuus) deur Wesleyaanse sendelinge van stapel gestuur. Dit is in 1844 aangevul met die tydskrif Ikwesi (Oggendster) wat deur die Glasgowse Sendinggenootskap opgerig is en van die vroegste werk deur Xhosa-moedertaalspekers bevat. Soos te verwagte, was die hoofdoel van die uitgewerye die publikasie en verspreiding van Christelike lektuur. Hierdie ontwikkeling lê die patroon vir die oorgang na skrif in feidik al die inheemse tale.
Volgens beskikbare navorsing is daar min dramas in die tyd geskryf en gepubliseer. Die genre sou eers in die dertigerjare tot sy reg kom. Afgesien van skryfwerk in die inheemse tale het daar ook, volgens Couzens en Patel (1982: 1—3), Engelse gedigte in sommige van die koerante van die tyd verskyn. Die poësie, soos al die ander skryfwerk, was oorwegend Christelik. Sterk klem is geplaas op die waarde van Westerse opvoeding en geletterdheid. Daar was ook 'n naïewe optimisme oor die sosio-politieke vooruitgang van swartes onder die leierskap van blankes.
In sy tweede roman, Chaka, wat reeds aan die einde van 1909 voltooi en aan die sendingpers by Moria vir publikasie voorgelê is, maar eers in 1925 in druk verskyn, beeld Mofolo die lewe en val van die Zulu-leier, Shaka, uit. Die vertraging in die publikasie van die besonderse roman kan, volgens Gerard (1971: 128—129), toegeskryf word aan die feit dat sommige van die sendelinge in beheer van die pers waar Mofolo as 'n proefleser gewerk het, die verhaal beskou het as 'n onaanvaarbare apologie vir en selfs 'n verheerliking van Zulu-tradisies. Die misverstand het ontstaan ten spyte daarvan dat Mofolo in die werk sterk te velde trek teen toorgebruike, die hubris en die morele degenerasie van sy protagonis. In sy roman Pitseng (1910) herbevestig Mofolo sy nuwe geloof met 'n ondubbelsinnige verdoeming van poligamie en seksuele losbandigheid by wyse van die uitbeelding van die ideale Christelike huwelik.
Teen die agtergrond van hierdie gebeure en die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914, sou daar 'n besliste politisering van swart literatuur plaasvind. Die radikalisering geskied in verhouding tot die waargenome verswakking van die inheemse bevolking se politieke status in die land. Die literatuur wat die eerste geskrewe fase oplewer, is egter 'n manifestasie van die konflik tussen Westerse en inheemse waardes, dominasie en vryheid, iets wat die Suid-Afrikaanse swart literatuur in veranderde omstandighede in gewysigde vorms sal bybly.
In 1928 verskyn An African Tragedy van Rolfes Dhlomo waarin hy die vernietigende uitwerking van verstedeliking op swartes moralisties veroordeel sonder om die oorsake van armoede en oënskynlike verval in die konteks van rassediskriminasie te ondersoek. Hoewel dit die eerste gepubliseerde roman deur 'n swart skrywer in Engels is, is Sol Plaatje, van Tswana-afkoms, se Mhudi (1930) vroeër omdat dit volgens Brain Willan (1984: 349) reeds in 1920 voltooi is. Plaatje, 'n besonder begaafde individu, was o.a. 'n stigterslid en ampsdraer van die vroeë ANC. Sy verwikkelde roman ondersoek die territoriale en kulturele botsings sowel as die interafhanklikheid van blankes en inheemse bevolkingsgroepe aan die hand van die Groot Trek. Hoewel die verhaal in die middel van die 18e eeu rondom blanke uitbreiding gesitueer is, is die werk volgens Couzens (1979: 17) ook 'n implisiete aanval op die onregverdige grondverdeling van 1913.
Die tydperk het ook twee ander figure, sowel as die eerste skryfster in Zulu opgelewer. Rolfes Dhlomo se jonger broer, Herbert Dhlomo, het in 1936 met The Girl who Saved to Kill, wat handel oor die Xhosa-veeslagtingsepisode in die vorige eeu, gesorg vir die eerste drama in Engels deur 'n swart Suid-Afrikaner. Hy het ook bekendheid verwerf met die lang elegiese gedig A Valley of a Thousand Hills (1941), wat handel oor die Natalse landskap en die swart mense se gedwonge vervreemding daarvan. Dhlomo se skeppende werk, bestaande uit dramas, poësie en kortverhale, is onlangs deur Visser en Couzens (1985) byeengebring.
Die uitstaande figuur in Zulu in hierdie tydperk is Benedict Vilakazi wat in 1935 met sy eerste bundel Inkondlo kaZulu (Zulu-liedere) sorg vir inhoudelike en tegniese verandering, weg van die tradisionele prysliedere en dansliedjies, na 'n poësie met 'n hegter versmaat en 'n strofiese bou saamgebind met uiters geforseerde eindrym. Sy tweede bundel Amal'ezulu (1945) (Zulu-horisonne) is steeds sterk beïnvloed deur Europese tradisies maar toon minder tekens van stilistiese dwang omdat dit in vrye verse geskryf is. Die eerste skryfster in Zulu is Violet Dube wat in 1935 met 'n bundel verhale Woza Naso (Vertel verder) debuteer. Soos blyk uit die titel, is die verhale verwerkings van tradisionele vertellings.
In die evaluasie van die literatuur uit die vroeë geskrewe fase en die eerste stedelike temas kan veral die prosa gekritiseer word op grond van gebrekkige karakterisering. 'n Oortuigende verdediging deur Gerard (1971: 52) wys daarop dat die oënskynlike swak individualisering verklaarbaar is in terme van die ALLEGORIESE opset van die verhale, wat direk aansluit by beide die EMBLEMATIESE aard van volksvertellinge en die Christelike ideëwêreld wat in die meeste van die verhale opgeneem is. Hy wys verder daarop dat die idee van individualiteit nie voorrang geniet binne 'n tradisionele gemeenskap nie omdat die klem op kollektiewe of groepsidentiteit val.
Hoewel die verweer geldig is vir die vroeë skryffase is dit ietwat van 'n rasionalisering vir 'n strukturele swakheid, wat met die verstedeliking van swartes en die aanname van individualistiese lewenshoudings, nie in die skryfwerk verdoesel kan word nie. In sy studie oor Herbert Dhlomo as verteenwoordiger van die nuwe stedelike swartes, wys Tim Couzens (1985:17) op die konsep van individualiteit en die waarde wat die swart intellektuele elite daaraan geheg het. Die swakheid in die prosa moet m.i. eerder toegeskryf word aan die feit dat sommige van die romans op historiese stof gebaseer is en ander weer sterk sosiale temas bevat. In albei gevalle was die skrywers didakties-moraliserend ingestel. Dit het daartoe aanleiding gegee dat klem so sterk geplaas is op die kommunikasie van historiese feite of maatskaplike houdings dat die noodsaaklikheid vir subtiele en bevredigende karakterisering meestal uit die oog verloor is.
'n Belangrike aspek van die literêre produksie in dié tyd is die keuse deur skrywers van Engels as medium. Die voorkeur, voer Es'kia Mphahlele (1974: 22) aan, berus op die siening dat Engels as middel kan dien waardeur die etniese verdelings, wat met die taal en kulturele afkampingsbeleid van die nuwe regering op swartes afgedwing is, teengewerk kon word. Engels sou 'n middel wees om trans-etniese eenheid te bevorder en uit die isolasie van afsonderlikheid te breek. Dit is ironies dat die eerste swart skrywers in Afrikaans juis in die periode waarin streng rasseskeiding in belang van Afrikaners aan swartes opgedring word, verskyn.
Namate swart Suid-Afrikaanse skrywers deur plaaslike omstandighede gedwing is om na die buiteland uit te wyk, ontstaan daar 'n behoefte om eie belewenisse op te teken. So floreer MEMOIRES en die OUTOBIOGRAFIE as middel van selfdefinisie en as manier om die sosio-politieke omstandighede waarin die self tot sosiale bewuswording kom, aan te stip. In 'n konteks waarin die visie van volksnasionalisme en die daarmee gepaardgaande verdraaiings en uitwissings eensydig op die res van die samelewing afgedwing word, verkry hierdie genre 'n spesifieke plek in die swart Suid-Afrikaanse literatuur.
Die skrywer wie se oeuvre die eksterne sosio-politieke omstandighede, die interne psigo-ideologiese keuses van die swart bevolking, sowel as die breë tematiese gemoeidheid van die literatuur uit die tydperk en daarna die beste artikuleer, is Alex La Guma (Parker, 1986: 9—10). 'n Sinopsis van sy werk is voldoende om die stelling te belig: In die novelle, A Walk in the Night (1962), is die hooffiguur 'n uitgeworpe individu wat sukkel om in die stad te oorleef; in And a Threefold Cord (1964) ontwikkel die hoofkarakter 'n skerper bewustheid van maatskaplike onreg en die noodsaaklikheid van politieke opstand; in A Stone Country (1967) is die hooffiguur 'n politieke gevangene wat by die misdadigers saam met hom in die tronk 'n politieke bewussyn aanwakker wat hulle die waarde van sosio-politieke optrede laat besef; in In the Fog of the Season's End (1972) raak die gewone man betrokke by die gewapende revolusionêre stryd en in Time of the Butcherbird (1979) kom die hele gemeenskap o.l.v. 'n vrou in opstand teen verdrukking. Die enigste ander skrywer uit hierdie tydperk met 'n vergelykbare sensitiwiteit vir die historiese ontvouing van swartes se stryd om emansipasie en verandering, is Peter Abrahams.
'n Ander noemenswaardige figuur wat in hierdie tydperk na vore tree, is Bessie Head, wat Suid-Afrika in 1964 verlaat het. Sy debuteer met When Rain Clouds Gather (1969). Hier word die voorspelbare verhaallyn, gebaseer op die proses van verstedeliking, omgekeer en die bekende rassekonflik wat die swart literatuur van die tyd oorheers, word anders benader. Dit geskied deur die verhaal van 'n swart politieke vlugteling wat uit die stad na landelike Botswana vlug. Hy raak daar in 'n nuwe stryd betrokke en help in dié proses om rassesamewerking in die belang van verandering te bewerkstellig.
Hierdie periode wat oorheers is deur prosa, word, soos binnekort gesien sal word, betekenisvol genoeg afgesluit met poësie. Keorapetse Kgositsile vier sy vryheid in die buiteland met Spirit Unchained (1969). Masizi Kunene se Zulu Poems (1970), wat oorspronklik in Zulu geskryf en in die buiteland in Engelse vertaal is, is 'n voorteken van die opbloei in poësie wat in die sewentigerjare sou plaasvind.
Die repressie van die sestigerjare het tot gevolg dat die tydperk tussen 1966 en die begin van die nuwe dekade een van relatiewe literêre stilte is. As die eerste werk vroeg in die sewentigerjare in Suid-Afrika verskyn, is dit feitlik geheel en al geamputeer van die voorafgaande era en moet dit in 'n konteks van staatsensuur, intimidasie en vrees 'n nuwe begin maak en oorleef. Onder dié omstandighede, meld Nadine Gordimer (1973: 52), is dit geen wonder nie dat die kriptiese vorm van die poësie, wat hipoteties minder blootgestel is aan sensuur prolefereer om gestalte aan die ervarings van swart mense te gee. Binne die bestek van 'n dekade is daar 'n fenomenale opbloei in swart poësie en swart kulturele aktiwiteit oor die algemeen.
In Afrikaans verskyn daar ook beduidende werk deur Adam Small wat in Distrik Ses (1973) gedigte publiseer, vergesel deur foto's van Chris Jansen oor die sloping van Distrik Ses ingevolge 'n bepaling van die Groepsgebiedewet. Julian de Witte debuteer in 1977 met Die Koning in die buiteland, 'n bundel herinneringsgedigte met 'n sterk streekinslag, betreklik vry van eksplisiete politieke kommentaar. In sy tweede bundel, Verban: Verbinne (1980), versubjektiveer hy aspekte van sosiale vervreemding, rassekonflikte en repressie in fyn gestileerde gedigte. Vernie February, wat jare lank reeds in Nederland leef, publiseer O Snotverdriet in 1979 waarin hy soms op ikonoklastiese wyse aspekte van die Suid-Afrikaanse folklore satiriseer en ook probeer om die elemente te herskep vanuit die verlangende perspektief van ballingskap. Peter Snyders se bundel, 'n Ordinary Mens (1986), is stilisties 'n voortsetting van Adam Small se benutting van Kaapse streekstaal maar sonder die fel religieuse satire van sy voorganger. Hierdie produktiwiteit van swart digters in Afrikaans in 'n tydperk van algemene swart verset teen alle aspekte van Afrikaner-nasionalisme, insluitend Afrikaans, kan hoofsaaklik toegeskryf word aan die feit dat Afrikaans vir die meeste van hierdie digters 'n moedertaal is. Hulle sosio-psigologiese ervaring daarvan verskil beduidend van ander swartes s'n wat 'n inheemse taal of Engels as moedertaal het of as skryfmedium verkies.
Om die periode saam te vat, is dit nodig om daarop te wys dat die heersende dampkring van Swart Bewussyn in die tyd nie noodwendig beteken dat al die skrywers ondersteuners van die perspektief was nie, of dat alle werke waarna hier verwys is, die gees adem nie. 'n Gedetailleerde ondersoek van die verhouding tussen die werke en die tyd is hier nodig. Veralgemenings kan in die verband misleidend, vereenvoudigend en selfs foutief wees.
Die verwikkelinge het op literêre vlak gelei tot die stigting van die nie-rassige Kongres van Suid-Afrikaanse Skrywers in 1987 (COSAW). Die skrywersorganisasie, wat streektydskrifte in die Kaap, Natal en Transvaal publiseer, is veral daarop ingestel om aan jong skrywers literêre werkswinkels en publikasiegeleenthede te bied. Die groei van die arbeidersbeweging het weer gelei tot die vestiging van kultuurafdelings in vakbonde. Hierdie twee dimensies, nl. die populêre inklusiewe nie-rassige benadering en die werkersperspektief, het 'n nuwe gees in die literatuur geblaas. Die protesinslag is vervang deur die nosie van weerstand, waarmee daar gepoog is om uit die diverse literêre tradisies 'n breë Suid-Afrikaanse literatuur te skep waaraan alle Suid-Afrikaners deel kan hê. Op hierdie stadium is die perspektief hoogstens 'n ideaal omdat die uiteenlopende literêre tradisies meermale in konflik met mekaar verkeer.
In 1988 is 'n feesuitgawe, Ten Years of Staffrider, geredigeer deur A.W. Oliphant en I. Vladislavic, gepubliseer. Dié bundel bied 'n seleksie van die poësie, prosa, fotografie en kunswerke wat die afgelope dekade in die tydskrif gepubliseer is en belig die deurslaggewende rol wat die tydskrif in die literatuur van die laat-sewentiger ep die tagtigerjare gespeel het. Op die werkersfront is die publikasie van 'n versameling werkersgedigte, Black Mamba Rising (1986), belangwekkend. Dit bevat gedigte van Nise Malange, Alfred Qubula en Mi Hlatshwayo. Hierdie poësie behels 'n transformasie van die prysliedere ten einde die revolusionêre aspirasies van werkers en hul organisasies te artikuleer. In aansluiting hierby het die tydskrif Staffrider 'n spesiale uitgawe aan "Worker Culture" (1989) gewy. Die uitgawe belig veral die poëtiese en dramavorme wat deur werkers beoefen word. Hiernaas publiseer 'n werker soos Alfred Qabula 'n outobiografie getitel A Working Life Cruel Beyond Belief (1989) en verskyn daar 'n biografie van Moses Mayekiso onder die titel Comrade Moss (1989). Die fokus van werkersliteratuur is swart werkers se ervarings van rassediskriminasie, ekonomiese uitbuiting en die ontwikkeling van die vakbondbeweging.
In Afrikaans is daar tekens van 'n nuwe beweging, onder veral swart digters in die Wes-Kaap, wat poog om 'n alternatiewe tradisie in Afrikaans daar te stel. Uit die werk wat tot dusver gepubliseer is, lyk dit egter of die nosies van alternatiwiteit nie veel wat beduidend of nuut is opgelewer het nie. Die poësie is, met die uitsondering van Patrick Petersen se Amandla Ngawethu (1985), vasgevang in die herhaling van vorme en houdings wat reeds in ander omstandighede deur voorgangers sterker geartikuleer is.
Dit moet uit die oorsig duidelik wees dat swart literatuur omvattend, ryk en geskakeerd is. Die letterkunde is egter nie 'n afsonderlike entiteit nie en sou vrugbaar vergelyk kan word met die literatuur van blankes. So 'n vergelykende studie sal aan die lig bring hoe die temas wat in swart literatuur voorkom, verstrengel is met soortgelyke temas in blanke Engelse en Afrikaanse skryfwerk. Saam beskou, behels hierdie dialogiese verhouding die basis van die onderliggende eenheid van die Suid-Afrikaanse letterkunde. Hierdie oorsig moet, soos aanvanklik genoem is, gesien word as 'n voortrap in die rigting van 'n inklusiewe benadering.