Dit is min mense gegun om ’n voltydse literêre lewe te lei. Bernard Odendaal is een van die gelukkiges. Hy was ’n poësiedosent aan die Universiteit van die Vrystaat en is deesdae die skryfskooldirekteur aan die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom. Daarby is hy skrywer van die digbundel Onbedoelde land (2007).
Die afgelope paar jaar het hy rubrieke en essays geskryf vir die webtuiste Versindaba, asook vir die Bloemfonteinse koerante Bloemnuus en Volksblad. Dié prikkelende stukke is nou gebundel inWoorde hul storie sien ken. Reeds met dié ongewone titel vestig Odendaal die aandag op ’n belangrike motief in sy skryfwerk: die taal in al sy verskyningsvorme, waaronder streektaal. Met genoegdoening lees ’n mens uitdrukkings soos “ou helfte van die middag”, “ordintlik”, “goeterse”, “komvandaan”, “omtes”.
Soos ’n mens van ’n digter kan verwag, is daar pragtige poëtiese taalgebruik op omtrent elke bladsy. My gunstelingstuk hieroor is die eerste een, “Laatwinterrit”, waarin ’n student die digter op sy eie terrein troef. Sy ry met hom saam van Bloemfontein na Potchefstroom en beskryf die landskap pragtig beeldend. Die Vaalrivier lyk vir haar byvoorbeeld soos “uitgerolde tinfoelie”. Op die ou end kan hy nie anders as om deur haar waarnemingsvermoë en digterlike formulerings geïnspireer te word nie. Die slotsin lui só: “Ek kyk déúr haar op na die sterreneste aan die nag se vertakkings.”
Die kuns van rubriekskryf is in die 1970’s deur Chris Barnard vervolmaak met sy Chriskras-stukke in Huisgenoot. In die titelstuk van Odendaal se bundel, “Die keer toe ek woorde hulle storie sien ken het”, vertel hy hoedat hy op skool deur sy Engels-onderwyseres aangemoedig is om vir ’n opstelwedstryd in te skryf. Hy wen toe, maar moet nou ná al die jare erken dat die treffendste passasies van sy Engelse wenopstel “oorgehewelde brokke” uit Barnard se rubrieke was. Dit is vir ’n skrywer die grootste kompliment denkbaar as hy geplagieer word. Dit het Bernard met Barnard gedoen.
Soos dit ’n goeie rubriekskrywer betaam, skets hy grepe uit die lewe – selfs al handel dit ook oor die “stertkant van die werklikheid”, soos dit in een rubriek genoem word. Dit behels natuurlik ook dat die nuwe Suid-Afrika met sy geweld, korrupsie en bedreiging van Afrikaans onder die skrywer se skerp loep geneem word. Die ontstellendste stuk is “Woorde wat vlees moet word”. Dit verwoord Odendaal se onthutste reaksie op ’n koerantberig uit 2003 oor die massaverkragting van ’n jong vrou. Ons het al immuun geraak vir die gruwels waaroor ons in koerante lees. Dit kos ’n sensitiewe skrywer soos Odendaal om ons weer te laat meevoel met ons medemens.
Daar is ook heelwat humor in die stukke wat help om die ontsteltenis, verdriet en lelikheid te besweer. Hy en sy vrou reis in Griekeland, die sogenaamde wieg van die moderne Westerse beskawing. Sy kommentaar daarop is: “Dié wieg lyk deesdae na ’n ietwat slordige oumanskooi.” Die volgende vergelyking het my onkeerbaar laat grinnik: “Hy gee so ’n roggellaggie, soos ’n aansitter gekoppel aan ’n pap battery.”
Odendaal is in hart en niere ’n digterlike taalmens. Die mooiste sin in die bundel vir my is die volgende beskrywing van reën wat begin uitsak nadat dit lank weggebly het: “Dan begin die genade sing op die sinkdak; die geute begin die geluid namaak van ’n mooi woord soos ‘murmel’.”
Soveel van die vrugte van die menslike gees op sy mees verhewe is ontvang en gebore in Italië en is steeds daar te vind – ons is per slot van rekening die erfgename van ‘n kultuur wat tot ‘n beduidende mate sy beslag in die Italiaanse stadstaatjies van die Renaissance gekry het. Dus kan jy op die onbenulligste plekkie die mees onverwagse juweeltjies raakloop, soos die argitektuur van Palladio in Vicenza, of die Scrovegni-kapel in Padova of ‘n meesleurende skildery van Caravaggio in Siracusa. En die agterdoek vir daardie klein ontdekkings is ‘n land waarin die skoonheid van die oomblik verweef is in die alledaagse, waar die ontmoeting met ‘n volslae vreemdeling soms ‘n lewensbevestigende ervaring kan wees.
Wat is vir jou die persoonlike hoogtepunte van Italië: die kos, die wyn, die landskap, die kuns, die taal, die son (jy woon immers in Engeland) … iets anders?
Ek weet nie hoe ‘n goeie reisgids ek (of die boek!) sal wees nie. My beste raad is om meer plekke te verruil vir minder plekke in groter diepte. Moet dit nie alles probeer inprop nie: kies ‘n streek en belééf sy dorpies, sy landskappe, sy kos (want kos, soos alles in Italië, is streeksgebonde), sy onverwagse juweeltjies. En lees, lees, lees voor jy gaan.