Wena u wunwana wa vavatli lava hlawuriweke ku nghenela mphikizano lowu pimiweke ku endla swivatliwa leswi ringaneleke swa switsundzuxo leswi nga ta vekiwa eka Xikwere xa Nobel?
Xirhambo lexi xi endliwile hi Komiti ya Phurojeke ya Xikwere xa Nobel?
U komberiwa ku yisa xiringanyeto lexi angarhelaka no tlangela vunwe bya mhaka ya ku rhula, leyi ku nga mhaka ya nkoka eka phurojeke hinkwayo. Xiringanyeto xa Xikwere xi fanele ku katsa swivatliwa leswikulu leswi nga na switsundzuxo swa unwe kumbe ku tlula kumbe hi vumune bya vona lava amukeleke: khale ka Hosi Albert Luthuli, Archbishop Emeritus Desmond Tutu na khale ka Va Presidente Nelson Mandela na F.W. de Klerk. Swivatliwa swo hetelela swi fanele ku va swi endliwile ku tiyisela swilo leswi nga kona endzeni ka mati. Khasimende yi ta amukela vutoloki byo yelana na mbulavulo wa swigafaniso?
Ndhawu ya swivatliwa yi le Victoria na Alfred Waterfront eCape Town- ndhawu yo koka mahlo eAfrika Dzonga. Yi kumeka exikarhi ka miako yimbirhi leyi nga na matimu ku nga Hodela ya Victoria na Alfred na muako lowu nga na xitici xo sungula xa doroba ra Cape Town. Ndhawu yi tlhele yi thyiwa Xikwere xa Nobel eka ntlangu wo simeka wa ximfumo laha a ku ri kona vaamukeri vanharhu va sagwati a va ri vayimeri va khale ka Hosi Luthuli hi ti 14 Nwendzamhala 2003. Ndhawu yi na vukulu bya kwalomu ka 600 wa swikwere swa timitara laha xindhawana xi nga ta va kona ku vekela swivatliwa?
Phurojeke yi simekiwile hi Norwegian Nobel Institute. Sagwati ra Nobel ri nyikiwa lembe na lembe, ku sukela hi 1901, eka vavanuna na vavasati lava ngheniseke xandla eka timhaka ta Physics, Chemistry, Medicine, Matsalwa na ku Rhula?
Phurojeke yi endla xiphemu xa Mfumo wa Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu eka nongonoko wa ximfumo wo tlangela 10 wa malembe ya ntshunxeko eAfrika Dzonga. Mpimanyeto wo vonaka wa phurojeke wu pfumeleriwile.
Ku endlela leswaku khasimende yi kota ku langutisa swiringanyeto swa muvatli na ku hlawula, u komberiwa ku tisa xikombiso xa mpfapfarhuto wa kwalomu ka 1/10th wa xikalu xa wunwe kumbe hinkwavo lava kumeke masagwati. Xiringanyeto xa wena xi fanele ku katsa pulani, miehleketo na loko swi endleka swintshunxo swa ku khavisa Xikwere xa Nobel, na ku vekela swivatliwa eka xikwere?
Swiringanyeto leswi tisiweke swi fanele ku lunghisiwa hi ku tihlanganisa na vapulani va xikwere. Nseketelo wo engetela wa malulamiselo wu ta va kona ku endlela leswaku phurojeke yi hela kahle, ku katsa nseketelo wa xithekiniki ku endlela leswaku swivatliwa na xikwere swi hetiseka.
Swivatliwa swa matlhelo manharhu swi nga endliwa hi switirhisiwa leswi muvatli a vonaka swi lulamerile. Matsalwa, ku katsa ku endla swifaniso na swikambelo leswi tsariwaka swa xiringanyeto, swi ta pfuna Khasimende eku langutisiseni swiringanyeto.
Vavatli va komberiwa ku nyika swikombiso leswi nga le rivaleni swa swiyenge leswi ringanyetiweke swa swivatliwa swa switsundzuxo na ku endla nhlawulo wo hetelela wa switirhisiwa. Laha swi faneleke, swilo swinwana swa nkhaviso wa Xikwere ku nga tlhela ku vulavuriwa hiswona eka xiringanyeto?
Loko ku yisiwa xivatliwa lexi fikelelaka leswi muvatli a swi languteleke, u ta hakeriwa ntsengo wa R10 000 (ku katsa VAT) ku hakela timali leti tirhisiweke ku humesa xivatliwa xa hina.
Swivatliwa leswi hluleke na matsalwa laya fambaka na swona swi va swilo swa muvatli. Muvatli u va na mfanelo wo endla tikhopi ta swivatliwa leswi saleke. Ku tlhela ku va na mfanelo wo kombisa tikhopi leti na swiringanyeto leswi hluleke eka Waterfront Shopping Malls, eka tiphositara na/kumbe swibukwana leswi kongomisiweke eku tlakuseni phurojeke yo lemukisa vaaki, na le ka khatalogo leyi ringanyetiweke ku tlangela vaamukeri va Sagwati ra ku Rhula na Xikwere xa Phurojeke ya Nobel?
Khasimende yi nge tlheli yi xavisa swivatliwa swihi kumbe swihi leswi tisiweke leswaku swi ta langutisiwa.
Swivatliwa swi fanele ku hetisiwa na swona swi va kona ku landziwa hi khamphani yo tleketla nhundzu yo fana na ya Eliot kumbe Stuttaford Van Lines at 12:00 (nhlikanhi) hi Wavunharhu, 21 Dzivamisoko 2004, eka ndhawu leyi ku twananiweke na wena.
Komiti ya Xikwere xa Xithekiniki xa Nobel yi ta sungula ndzavisiso (research) ku suka hi 12:00 (nhlikanhi) hi Musumbhuluku, 26 Dzivamisoko 2004. Vavatli lava nga endlangiki swivatliwa hi nkarhi wolowo, va nge tekeriwi enhlokweni?
Vavatli va ta tivisiwa hi ti 7 Mudyaxihi 2004 hi mbuyelo wa mahlawulelo. Endzhaku, khasimende yi ta nghena eka kontiraka na vavatli lava nga ta humelela ku hlamusela masiku yo hetelela, timali to humelerisa, na mali leyi nyikiwaka vavatli. Laha swi faneleke, ku dhurha loku ku ta langutisisa ku hlangana na lava amukeleke masagwati ku va na tinhlengeletano.
Loko swo kumeka leswaku swivatliwa a swi lulamangi, khasimende yi ta va na mfanelo yo kombela miehleketo yinwana ya phurojeke?
Ku pfuriwa ka phurojeke ku ta endliwa hi ti 16 Nwendzamhala 2004. Mintirho yi fanele ku va yi lulamile leswaku yi ta simekiwa hi 30 Hukuri 2004?
Phurojeke ya Xikwere xa Nobel yi hlonipha mune wa Ma Afrika Dzonga lava amukeleka Sagwati ra ku Rhula ra Nobel: khale ka Hosi Albert Luthuli, Archbishop Emeritus Desmond Tutu, na khale ka Va presidente Nelson Mandela na F.W. de Klerk. Hi vumune bya vona va hoxe xandla xa nkoka eku tumbuluxeni ka Afrika Dzonga ya xidemokirasi. Hi vona va pfuleke ndlela ya vumundzuku bya hina hi ku nghenisa xandla eku hundzuluxeni ku twisisa ka hina tanihi rixaka. Hikwalaho ka xivangelo lexi va hloniphiwile hi Komiti ya Nobel ya Norwegian?
Mu-Afrika Dzonga wo sungula ku amukela sagwati lero xiximeka eku tiseni ka ku rhula i khale ka Hosi Albert Luthuli. Hi 1960, tanihi khale ka Presidente ya African National Congress (ANC), Luthuli u nyikiwile Sagwati ra ku Rhula ra Nobel ku va a nga yimi na xihlawu-hlawu xo ya hi muxaka na ku avana. Mutsari wa Let My People Go, leyi kandziyisiweke ro sungula hi 1962, Luthuli a seketela endlelo ro pfumala madzolonga ku tisa ku rhula laha Afrika Dzonga.
Hi 1984, Archbishop Tutu, khale ka Matsalana Jenerali wa Huvo ya Tikereke ta Afrika Dzonga (SACC), u nyikiwile Sagwati ra ku Rhula ra Nobel eka ku tiyimisela ku paluxa manyala ya xihlawuhlawu. Eka matimu ya Afrika Dzonga ya xihlawuhlawu leyi a yi talele hi hlawulana ku ya hi muxaka, u tirhe tani hi rito ra lava a va hlongoriwile laha tikweni, va khomiwile no tshikileriwa, a boxa leswi a nga swi tsakeli eka vateki va mahungu va laha tikweni na va le matikweni ya le handle.
Hi 1993, Sagwati ra ku Rhula ri nyikiwile khale ka Presidente ya Afrika Dzonga, Frederik Willem de Klerk, na khale ka murhangeri wa ANC, Nelson Mandela, loyi a nga tshunxiwa ekhotsweni hi 1990 endzhaku ko tshama 27 wa malembe hi nandzu wo xenga tiko. Sagwati ri tlangela ku tinyiketela ka vona ku tluleke ku hambana ka vona hi tlhelo ra matimu ya tiko leri hi ku tsakela ku fikelela ku rhula loku nga heriki eAfrika Dzonga.
Phurojeke ya Xikwere xa Nobel yi fambisiwa hi Khamphani ya Victoria and Alfred Waterfront hi ku tirhisana na Mfumo wa Xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu, Komiti ya Xithekiniki (leyi katsaka vativi va vutshila) na Komiti ya Phurojeke, ku yimela lava amukeleke masagwati na vanwana va nkoka lava hoxaka xandla?