Historiese bronne oor Jesus se leweFoto: Rod Long/Unsplash.com Een van die dae is dit weer Kersfees. Dan vier Christene oor die hele wêreld die geboorte van Jesus van Nasaret, die man wat (soos ons as Christene glo die Seun van God is) aan die kruis gesterf, begrawe en opgewek is uit die dood. Juis in dié dae het die Universiteit Stellenbosch (die tydsberekening is waarskynlik toevallig) ’n groot eer bewys aan ’n geharde ateïs, die wetenskapjoernalis dr. George Claassen. Hy is die eerste ontvanger van die US se “Media Lewenslange Prestasieprys” en die skrywer van Geloof, Bygeloof en Ander Wensdenkery: Perspektief op Ontdekkings en Irrasionaliteite. Toe hy in die eerste jare van die eeu Die Burger se ombudsman was, het Claassen ’n weeklikse rubriek geskryf waarin hy gereeld klappe na die Christelike geloof uitgedeel het. Dalk die swaarste klap was die aflewering waarin hy Jesus se historiese bestaan ontken en dit toegeskryf het aan die teorie dat die vroegste Christene Jesus se bestaan met dié van die Griekse God Dionusos en/of die Egiptiese Osiris laat saamsmelt het. Gelukkig word vryheid van spraak in ons land gewaarborg, en ek sal mense soos Claassen se rég om te skryf wat hulle wil met elke vesel in my verdedig. Maar dis wel ’n eienaardige sprong vir iemand wat, soos hy dit self stel, geloof vir wetenskap verruil het. In sy rubriek het Claassen hom beroep op die boek van die Britte Timothy Freke en Peter Gandy, The Jesus Mysteries: Was the “Original Jesus” a Pagan God? (1999). Hy was nie die enigste wat die standpunt aanvaar het nie – in Nederland was daar selfs ’n dominee, Edward van der Kaaij, wat dit ook sy eie boek, De Ongemakkelijke Waarheid van het Christendom: De Echte Jezus Onthuld, daaroor geskryf het. Freke en Gandy se boek is deur historici – ook ongelowiges – uitmekaar getrek tot die punt waar slegs ’n nat kol daarvan oorgebly het. Die beste antwoord daarop was waarskynlik ’n boek deur die Amerikaner prof. Bart Ehrman (Universiteit van Noord-Carolina) in sy Did Jesus Exist? Ehrman is geen gelowige Christen nie. Hy is agnostikus en neig eerder in die rigting van ateïsme. Dis belangrik, want sy werk probeer geensins die ortodoks-Christelike teologie en vertolking van Jesus se lewe verdedig nie. Hy behandel die historiese bronne oor Jesus se lewe – die Evangelies, Paulus se sendbriewe en ander Nuwe-Testamentiese geskrifte, asook die enkele buite-Bybelse verwysings deur antieke skrywers (die Romeinse historikus Cornelius Tacitus!) – uitvoerig en behoorlik krities. Sy uiteindelike gevolgtrekking is onomwonde: Ja, Jesus was ’n mens wat sowat 2 000 jaar gelede op die aardbodem in Palestina rondgeloop en deur die Romeine gekruisig is. Dit wil natuurlik nie sê, meen Ehrman, dat die teologiese vertolking wat die Christene aan sy lewe en dood geheg het, ook korrek is nie. Die minagting waarmee Freke en Gandy se boek begroet is, blyk uit die rede wat die Amerikaanse Nuwe-Testamentikus prof. N.T. Wright aangevoer het vir sy weiering om met die twee op televisie te debatteer: ’n Sterrekundige gaan ook nie ’n ernstige debat voer met iemand wat beweer dat die maan van groen kaas gemaak is nie! Freke en Gandy beroep hulle op sekere ooreenkomste tussen Jesus en die Grieks/Egiptiese gode. Soos dat laasgenoemdes ook gesterf en uit die dood opgestaan het. Maar is dit voldoende rede om te beweer dat die een uit die ander voortgespruit het? In dié verband het ek interessante gedagtespeletjies gelees. ’n Vliegtuig vlieg in ’n toringgebou in New York vas, en die gebou stort dan met ’n donderende lawaai in met groot lewensverlies. Praat ons hier van 9/11? Nee, dit kom uit ’n verhaal wat al in 1947 geskryf is. ’n Ultramoderne passasierskip skeur sy sy op die Atlantiese Oseaan tussen Europa en Amerika oop en sink. Honderde mense verdrink. Praat ons van die Titanic? Nee, dit kom uit ’n verhaal wat uit 1897 dateer. Moet ’n mens hieruit aflei dat 9/11 en die verlies van die Titanic albei nie plaasgevind het nie, dat die verhale daaroor deur die vroeëre boeke geïnspireer is? Dat die twee gebeurtenisse uit mense se duim gesuig is? Tog sekerlik nie. Ja, Dionusos en Osiris het albei gesterf en volgens die Griekse en Egiptiese mites herleef. Maar as jy werklik akademies verantwoord wil wees, moet jy nie net na ooreenkomste kyk nie; jy moet ook die verskille in ag neem. Daar is ’n reusagtige gaping tussen die Grieks-Egiptiese mites en die verhale oor Jesus. Die mites het te make met die jaar se siklus tussen die seisoene en die jaarlikse afkom van die Nyl. By Jesus se lewe gaan dit oor iets dramaties anders. Die bronne oor Jesus se geboorte is min, vaag en onduidelik. My ervaring as historikus is dat dit eintlik vir elke biografie geld – jy sukkel om iets oor ’n persoon se afkoms en jeug te wete te kom; die werklike bronne handel oor jou onderwerp se volwassenheid. Maar Ehrman (en ander historici) se behandeling van die bronne oor Jesus maak duidelik dat die bronne teruggaan tot byna onmiddellik ná Jesus se kruisdood. Ek wil een noem, Paulus se eerste brief aan die Korintiërs. Dit is die heel oudste bestaande Christelike geskrif en is as sodanig omklee met relatief groot historiese gesag. In hoofstuk 15:3-7 skryf Paulus: “Die belangrikste wat ek aan julle oorgelewer het en wat ek ook ontvang het, is dit: Christus het vir ons sondes gesterf, volgens die Skrifte; Hy is begrawe en op die derde dag opgewek, volgens die Skrifte. Hy het aan Sefas [Petrus] verskyn, daarna aan die twaalf, en daarna aan meer as vyf honderd broers tegelyk, van wie sommige al dood is, maar die meeste nou nog lewe. Daarna het Hy aan Jacobus verskyn en toe aan al die apostels.” Wat ons hier het, is uit akademies-historiese oogpunt ’n merkwaardige dokument. Dis niks minder nie as die heel oudste Christelike geloofsbelydenis, meer as ’n eeu voor die apostoliese geloofsbelydenis wat omstreeks teen 170 n.C. deur die kerkvader Irenaeus opgestel is. Die eerste brief aan die Korintiërs is omstreeks 50-55 geskryf, dus 20-25 jaar ná die kruisiging. Dink terug – dis soos 1994-1999 ten opsigte van ons. Sommer nou die dag. Hieruit blyk dat die ortodoks-Christelike vertolking van Jesus se lewe en dood tot kort ná die gebeure terugstrek. Ek kan nie as akademiese historikus bewys dat Jesus uit die dood opgewek is nie. Ek kan wel op grond van die onbetwisbare historiese bronne bewys dat hy bestaan het, en dat die heel vroegste Christene in sy opstanding geglo het. En dít kan ’n mens nie sommer minagtend van die tafel vee nie.