Uit sy vergelyking van Multatuli se Golgotha en C. Louis Leipoldt se “Oom Gert vertel” kom Van Zyl (1999:75) tot die gevolgtrekking dat oom Gert se “storie van ons sterfte” die verhaal is van die morele dood van “Oom Gert en sy mede-daadloses toe hulle gekonfronteer is met onreg”. Hy meen dat oom Gert meer gesteld was op sy eie gerief as op verset teen onreg en dat hy korrek (en polities korrek) opgetree het onder krygswet en ook ná die Oorlog. Hy lees die gedig dus binne die raamwerk van 20ste-eeuse struggle-aktivisme. Lees ’n mens Leipoldt se gedig egter in die breër konteks van die Kaapse rebelle van die Suid-Afrikaanse Oorlog en die sosiale energieë van daardie tyd, kom ’n ander prentjie na vore.
Leipoldt (1911) het hom ’n hele paar keer uitgelaat oor die ontstaan van “Oom Gert vertel”, hoewel ’n mens dit baie versigtig moet interpreteer (Kannemeyer 1999:300). In 1933 het hy in Die Huisgenoot vertel dat hy die gedig geskryf het na aanleiding van wat ’n “oubaas” vir hom vertel het terwyl hy in Dordrecht sittings van die rondgaande hof bygewoon het. Hy het die gedig beskryf as “min of meer realisties, met, natuurlik, vervalsing van name en plekke” (Leipoldt 1933:58). Later het hy (1940:86) beweer dat hy die gedig in 1901 geskryf het in reaksie op wat ’n ou oom hom vertel het kort na die Slag van Labuschagnesnek, maar dat hy dit gewysig en volgens die raad van Horatius “verfraai” het – na sy gevoel toe “op ’n alte melodramatiese wyse”. ’n Jaar later het hy dit verbeter en oorgetik, skryf hy. Met hierdie uitsprake bevestig Leipoldt eintlik dat die gedig histories juis en outentiek is, gebaseer op persoonlike ervaring en ’n persoonlike ontmoeting met ’n ou rebel.
Dat die ontstaan van “Oom Gert vertel” heelwat meer kompleks is as wat Leipoldt dit voorstel, blyk as ’n mens daardie ou rebel probeer identifiseer. So ’n soektog kan ons dus insig bied in Leipoldt se kreatiewe proses – sy “stofkeuse, -verwerking en -ontwikkeling” soos Burgers (1960) dit genoem het. Tweedens kan dit lig werp op die morele dilemmas van oom Gert en op kwessies van identiteit en lojaliteit in Leipoldt se werk en in sy eie beskouings. Derdens raak dit aan die interessante kwessie van die ontologiese status van fiktiewe persone. Die vraag is byvoorbeeld of ’n karakter soos oom Gert sy bestaanstatus ontleen aan die feit dat hy na ’n historiese persoon verwys, of dat hy ’n bepaalde tipe mens verteenwoordig, byvoorbeeld ’n “rasegte boer”, soos Dekker (s.j.:87) hom genoem het. Die identifisering van ’n historiese persoon agter oom Gert kan dus die andersheid van hierdie karakter in sy eie moontlike wêreld help aantoon en die wêreld van die gedig skerper help kontrasteer met die moontlike wêrelde wat in die geskiedenis beskryf word (Margolin 1990, par. 2.1.2; Eco 2009:93).
Om daardie ou rebel te probeer identifiseer, is bowenal ’n manier om toegang te verkry tot die komplekse geheel van die kultuur waarbinne die teks in sy tyd gefunksioneer het en om die sosiale energieë en resonansies van die teks te rekonstrueer – die netwerk van “material practices” waarin dit ingebed is (Veeser 1989:xi). Die soektog maak dus ’n ingebedde interpretasie (“thick description”, Geertz 1975:9)2 van die teks moontlik.
Dit is hierdie simboliese ekonomie wat ’n ouer teks anders maak en dit laat saampraat met talle ander stemme uit sy tyd (die sogenaamde resonansie). Terselfdertyd wek die teks juis verwondering as unieke uitdrukking van die faktor mens wat koppig weier om hom deur die geskiedenis te laat determineer (Greenblatt 1990).
In wat volg, wil ek dus juis deur op soek te gaan na die historiese model vir oom Gert, die sosiale energieë en resonansie van die teks, die botsende rame van interpretasie rondom die teks in sy historiese konteks, probeer blootlê. Ek stel eers uit Leipoldt se uitsprake ’n profiel van die ou rebel saam, en skets dan die wyer historiese verband voordat ek hom tussen die rebelle van Dordrecht en verder probeer identifiseer. Vervolgens gee ek ’n kort lewenskets van die historiese oom Gert en vat die implikasies van my soektog vir die verstaan van “Oom Gert vertel” saam. Ten slotte formuleer ek ’n paar gevolgtrekkings.
Leipoldt beskryf ook op twee ander plekke ’n gesprek met ’n rebel in die tronk. In ’n brief aan dr. Bolus van 13 Julie 1904 (Leipoldt 1979:43) skryf hy, in antwoord op Bolus se kritiek, dat sy artikel (eintlik: verhaal) “The rebel” (Leipoldt 1904) berus op wat ’n werklike rebel in Dordrecht se tronk aan hom vertel het.3 Leipoldt meen ook dat die werklike motief van die Kaapse rebelle nie verontwaardiging oor die Britte se optrede was nie. Familiebande het vir hulle swaarder geweeg. Boonop het hulle nie die ingebore lojaliteit van Bolus en ander Engelse Suid-Afrikaners gehad nie. Hy verwys na die teregstelling van rebelle (“The rebel” bestaan uit die gedagtestroom van ’n rebel op die vooraand van sy teregstelling), maar noem dat die rebel wat vir hom sy verhaal vertel het, “died of a bullet wound” (en dus nie tereggestel is nie). Hy sê egter nie of die persoon in die tronk dood is nie.
Hy en die advokaat wat die rebelle verdedig het, mnr. B[urton], tref die eerbiedwaardige ou oom in trane aan – nie net omdat die republikeinse burgers sy skape gevat en hom gedwing het om die wapen op te neem nie, maar ook omdat hulle hom oorgelaat het aan die genade van die Engelse, wat hom mishandel en tot sy groot skande in die tronk gestop het. Wat sy vol beker egter soos Job s’n laat oorloop het, sê die ou oom, was die nuus wat die tronkbewaarder vir hom gebring het, naamlik “that our dearly beloved Alexandrina Victoria is dead” (Leipoldt 1980a:62). Leipoldt betwyfel nie die egtheid van die ou man se emosie nie, en beskou dit as deel van die “mosaic of incongruity” waaruit die karakter van die gewone boeremense bestaan. Hierdie besondere lojaliteit teenoor koningin Victoria – en daarmee saam die ontnugtering in die optrede van die Engelse – is ook sentrale gegewens in die oudste rebelleteks van Leipoldt, naamlik “De rebel” (1900).4
Nog ’n faktor wat dit twyfelagtig maak of Leipoldt teen die einde van Januarie 1901 in Colesberg was, is sy eie beskrywing van die pandemonium wat losgebars het toe die nuus van die Boere-inval Colesberg bereik het en hoe selfs die advokate en regters so gou moontlik die trein wou haal om van die Boere af weg te vlug. Hierdie beskrywing staan in Leipoldt se agtste brief uit die Kaapkolonie (Leipoldt 2002:134–5), en uit die brief self is dit duidelik dat dit op Oujaarsaand in Kaapstad geskryf is. Dit dra ook die datum 31 Desember 1900.
In sy negende brief uit die Kaapkolonie vermeld Leipoldt dat koningin Victoria siek is en spekuleer wat sal gebeur as sy sou sterf. Hy noem haar “grootmoedertjie” en beskryf haar teenoor J.W. Sauer5 as “zoo zachtzinnig als een molletjie” (Leipoldt 2002:138) – presies dieselfde beeld as wat die magistraat in “De rebel” vir oom Elias gebruik. Hierdie brief is gedateer 21 Januarie 1901 en as ’n mens kyk na die verskillende gerugte wat Leipoldt noem, was hy waarskynlik in Kaapstad toe hy dit geskryf het.
Uit hierdie reeks gegewens lyk dit eerder of Leipoldt die historiese gegewens verwring het vir ’n retoriese doel, naamlik om ’n treffende storie te vertel, en nie noodwendig historiese akkuraatheid nagestreef het nie. Die eienskappe wat Leipoldt aan die ou rebel toeken, bly egter taamlik konstant. Die eerbiedwaardige oom Jan van der Merwe van Colesberg pas goed in hierdie profiel in, maar dit bots met Leipoldt se heel stellige uitsprake dat die gedig in Dordrecht ontstaan het. Ons moet dus verder soek.
In “Oom Gert vertel” self (Leipoldt 1980c:5–11) is daar weinig aanduidings van die konkrete historiese omstandighede waaruit dit kon ontstaan het. Twee jong mans sluit by die Boere aan, word gevang en tereggestel as rebelle. Die dorp word nêrens geïdentifiseer nie en bitter min besonderhede word daaroor verskaf. Die dorp is egter nooit deur die Boere ingeneem nie (wat Dordrecht byvoorbeeld sou kon uitsluit). Oom Gert vertel dat die kakies ou Smith, die magistraat, afgesit en Oos-Londen toe gestuur het, wat ’n aanduiding mag wees dat die dorp iewers in Noordoos-Kaapland geleë was – immers die distrikte waaruit ongeveer ’n derde van die rebelle gekom het (Oosthuizen 1994:224). Daar word gemeld dat Bennie en Johnnie wou gaan aansluit by Smuts, wat met sy kommando gelaer was by Witkransspruit – skynbaar ’n volkome fiktiewe pleknaam. Nêrens gee die gedig vir ons gegewens waarmee ons dit in tyd en ruimte kan plaas sodat ons die ou oom wat die storie aan Leipoldt sou vertel het, kan identifiseer nie. Dalk is Leipoldt se bewerings selfs heeltemal fiktief.
Leipoldt het dus in “Oom Gert vertel” die historiese name, datums, plekke en omtrent al die historiese besonderhede weggewerk en ook afgewyk van die chronologiese verloop van die Oorlog – die feite “vervals”, soos hy dit genoem het. Die storie van die twee jong rebelle het hy geplaas in ’n ongespesifiseerde dorp in Kaapland êrens in die loop van die Oorlog en verskillende fases van die Oorlog laat saamsmelt. Dat hulle in die tronk gehang is in die teenwoordigheid van mense uit die dorp stem ooreen met die geval van P.W. Kloppert, wat op 20 Julie 1901 in Burgersdorp gehang is (Jordaan 1904:43–51). Die storie van die twee rebelle kan die 34 Kaapse rebelle verteenwoordig wat gedurende die oorlog tereggestel is (Snyman 1962:71). Dit kan ook ’n bedekte verwysing wees na die skokkende teregstelings van F.A. Marais en J.P. Coetzee in Julie 1901.6 Hierdie teregstellings was deel van die uiters wrede maatreëls wat Kitchener ingestel het nadat hy die opperbevel in Desember 1900 oorgeneem het in ’n poging om die Oorlog vinnig te beëindig en om te verhinder dat die Kaapse Afrikaners verder rebelleer.
In sy tiende brief uit die Kaap (Leipoldt 2002:142–6), gedateer 1 Junie 1901, meld Leipoldt dat hy pas teruggekeer het van ’n reis na die noordoostelike distrikte en doen hy verslag oor die omstandighede van die Boere-inval en oor die verhore in Colesberg en Dordrecht. Hy meld dat Dordrecht ’n uitstekende kommandant met die naam Levey gehad het (Leipoldt 2002:145) en ook dat hy “den heer Dempsey” ontmoet het, wat een van die rykste boere van daardie distrik was en die Vrystaatse kommandant £1 000 aangebied het om sy seun nie op te kommandeer nie.
Uit die getuienis teen W.A. Smit blyk ’n paar parallelle met oom Gert (Anon. 1901c:4). Hy was ’n inwoner van Dordrecht en padinspekteur van beroep. Hy is beskryf as ’n man van invloed met sterk uitgesproke politieke opinies wat sy bes gedoen het om regeringseiendom te beskerm. Naas hoogverraad was die aanklagte teen hom dat hy as burgemeester van Dordrecht opgetree het en ammunisie uitgedeel het (en dus een van die leiers onder die rebelle was). Hoewel verskeie getuies hom gewapen tussen die Vrystaatse magte gesien het, was die getuienis vir die tweede en derde aanklagte egter swak en is hy derhalwe as ’n klas II-rebel behandel (wat beteken dat hy vir vyf jaar lank ontkieser is en verbied is om enige openbare amp te beklee – vgl. Oosthuizen 1994:224).
Dit lyk nie of Bekker ’n ryk en vooraanstaande man was nie, want sy boedel was feitlik insolvent (KAB, MOOC 13/1/1230, fol. 15, 16). Sy bates is gewaardeer op £300, wat £4 te min was om sy skuldeisers te betaal. Dit het ingesluit rekenings van vier dokters vir sowat £46 en ’n rekening van sy prokureur, J.P. Smit, vir £40/3/5.8 Die beeld wat uit sy boedeldokumente na vore kom, is een van ’n baie siek man wat deur sy deelname aan die Oorlog, vrywillig of nie, baie swaar gekry het, die skande van die tronk moes ervaar, en geldelik feitlik geruïneer is om vir sy verdediging te betaal.
In Leipoldt se verslae oor die verhore in Barkly-Oos is daar maar baie min ooreenkomste met “Oom Gert vertel”. Daarom is dit met ’n soort skok dat ’n mens in een van die verslae die naam Witkransspruit aantref – ’n spruit wat sowat vyf kilometer wes van Barkly-Oos verbyloop. Dit is in die verslag oor die verhoor van Johannes Daniel Naudé, wat tereggestaan het op drie aanklagte van hoogverraad, naamlik dat hy die wapen opgeneem het, dat hy lid van ’n krygsraad was en dat hy op 13 Januarie 1900 ’n perd aan die vyand verskaf het (Anon. 1901d:3–4).
Vir die verdediging het Abraham Wynand Cronje en drie ander die getuienis van Van Heerden teengespreek en gesê Naudé het hom net gevra waar sy pa is omdat die jakkalse by sy skape gepla het, en niks gesê het van dapper veg nie, maar net dat hy hulle jammer kry omdat hulle so in die reën moet sit. In sy getuienis was Naudé self egter nie bereid om te ontken dat hy moontlik hierdie woorde geuiter het nie. Tydens die verhoor het Naudé gesê dat hy nie kon onthou dat hy vir hulle gesê het: “Fight well! And be courageous” nie, en dat hy nie glo dat hy dit kon gesê het nie (Anon. 1901e).
John Petrus Greyvenstein jr. het Naudé by die verhoor ook beskryf as ’n invloedryke man, kommandant van die plaaslike wapenskou en voorheen ’n stadsraadslid. Hy was onder die indruk dat Naudé ’n Mauser en 500 patrone gekoop het vir die oorlog, maar hy het ook getuig dat Naudé hom ’n telegram van John X. Merriman10 gewys het waarin Merriman vir Naudé vra om sy bes te doen om die mense kalm te hou. In kruisondervraging het hy egter erken dat hy nie geweet het dat die beskuldigde ouer as 60 was en aan akute diabetes gely het nie (Anon 1901d:3).
Tydens die verhoor was Naudé se verweer op hierdie punt dat hy ’n man na sy ander plaas toe gestuur het en sy ou geweer vir hom gegee het om ’n klompie skape mee te beskerm. Die Mauser het hy toe ’n tyd later gekoop (Anon. 1901e).
J.P. Greyvenstein, die vader van die vorige getuie, het sy seun se getuienis ondersteun en beweer dat hy vir Naudé gewapen gesien het en dat Naudé hom aangeraai het om sy perd op stal gereed te hou en nie in die veld nie. In kruisondervraging moes hy egter tot sy verleentheid erken dat sy wa beskuit na die kommando’s toe vervoer het, maar aangevoer dat hy nie weet wie die beskuit op die wa gelaai het nie. Harry Dean Brown, ’n handelaar van Barkly-Oos, het getuig dat die beskuldigde die dag voor die Boere-inval gesê het dat hy sy perd, saal en toom gereed het. In kruisondervraging het hy egter erken dat hy en Naudé in teenoorgestelde politieke kampe is, omdat hy in die vorige verkiesing vir dr. Smart gewerk het en Naudé vir Merriman. Nogtans was hulle bevriend (Anon 1901d:3).
Die aanklag dat Naudé lid van ’n krygsraad was, spruit uit die bewerings van verskeie getuies dat Naudé dikwels by was as hulle voor die landdros moes verskyn. So het Charles Alfred Smart getuig dat Naudé ’n invloedryke man was en gewoonlik voorgesit het by vergaderings in sy wyk, Vaalhoek, in die distrik Barkly-Oos. Hy het ook vir Naudé saam met drie ander by die landdros gesien, en gesien dat die beskuldigde ’n hoedband van ligter geel as die gewone manskappe van die Vrystaat gedra het. Met die herbesetting van Barkly-Oos het William Fisher, ’n sersant in die Kaapse Polisie, getuig dat hy ’n brief van Naudé aan die landdros in die landdroskantoor gevind het waarin hy sê hy stuur die perd wat die landdros gevra het en hoop dat die landdros van die perd sal hou. Hy het ook getuig dat die beskuldigde sy wapens ingestuur het (insluitende ’n rewolwer van sy dogter, Alida) met ’n brief waarin hy sê hy lewer die wapens in ooreenkomstig ’n bevel van majoor Wooler (Anon. 1901f).
Twee verskillende afskrifte van die brief oor die perd en ’n vertaling in Engels is deel van die dokumente van die voorondersoek. Die beste weergawe lui as volg: