Hy soek daardeur, bring een te voorskyn. Een met ’n walvis – ’n tamaai noorkapper – wat in die see dryf, met ’n harpoen in die lyf.
“Dít het ek baie gesien.” Hy hou die foto in die lug. “Baie.” Hy het die foto self geneem, met ’n Kodak Instamatic. In 1966. Dit was in die jare toe hy walvisse help jag het hier aan die Weskus, op die harpoenboot Terrier VII.
“Dalk moet ek eerder nie daaroor praat nie.” Hy sit die foto weer saam met die ander foto’s langs hom neer.
Walvisse word deesdae byna oral in die wêreld bewonder en bewaar vir wat hulle is: Die grootste soogdiere op aarde. Die geheimsinnige Moby Dicks van die diepsee.
Eddie was maar sestien toe hy op die walvisbote begin werk het. “Ek was nog ’n kind.” Ons sit steeds in sy sitkamer hier op Langebaan, sowat 130 km noord van Kaapstad.
Hy skuif tot op die punt van die bank. “Wat weet jy as jy sestien is?” Maar sy ouers was arm en hy moes help geld verdien. Hy kom orent, verskoon homself, en stap by die deur uit.
Hy kom weer by die sitkamer in, met ’n foliovel in die hand. Hy gee dit vir my. “Lees ’n bietjie hier.”
Dit is ’n fotostaat van ’n bladsy uit die register van Saldanha Whaling Limited, die maatskappy wat die Donkergat-walvisstasie bedryf het toe hy daar gewerk het. In die register is boek gehou van hoeveel walvisse tussen 1 Maart en 31 Oktober 1966 hier aan die Weskus gejag is. Vir elke walvissoort is daar ’n afsonderlike kolom: noorkappers, bultrûe, vinwalvisse, seiwalvisse, blouwalvisse.
“Ek onthou daai laaste dag. Dit was in Oktober ’67, as ek dit nie mis het nie.” Eddie bly ’n ruk lank stil. “Ons het 88 walvisse geskiet daai dag. Hulle het die hele see vol gelê.” ’n Stilte. “Dit was helbaie...” Hy raak stil, en soek deur sy stapeltjie foto’s om die onderwerp te probeer verander. Hy hou een, ’n swart-wit kiekie, in die lug. ’n Man in ’n wit baadjie staan daarop, glimlagloos. Dit is Paul Nilson, kaptein van die Terrier VII.
Hy herhaal dit ’n paar keer, asof dit ’n mantra is waarmee hy verlore tyd wil terugroep.“Dis hoe Paul Nilson ons in die oggend gegroet het. ‘Mon al salmen’. Dit beteken: ‘Môre, al die manne.’ En as die boot vorentoe moet gaan, skree jy: ‘Govan!’ En as hy moet vinniger gaan: ‘Samuli! Samuli!’ ”
Hy het aanvanklik in die Terrier VII se enjinkamer gewerk, maar later is hy uitgeskuif dek toe. Soms moes hy in die boot se kraaines sit en die see bespied vir die grotes.
“Sien jy daai voël?” Hy wys na ’n stipple in die lug. “Jy voel soos daai voël as jy teen daai mas uitklim en in die vat gaan sit met die verkyker. As jy die walvis sien blaas, dan skree jy: ‘Govan!’ ” As hy eers begin praat, klink dit byna asof Eddie terug is in die Terrier VII se kraaines.
“Dan gee Paul Nilsen, wat voor op die brug staan, vir Norman Lloyd onder in die enjinkamer die sein om spoed te gee.” ’n Stilte. “Dan jaag ons tot waar die walvis geblaas het, en wag daar. Dan sien jy daar blaas hy weer.
Langebaan, wat aan Saldanhabaai en die Langebaan-strandmeer lê, was aanvanklik omtrent net ’n klomp vissershuisies soos Jan en Kassie Rodgers s’n, maar mettertyd is die meeste van daardie huisies deur veral inkommers gekoop en afgebreek of herbou.
Hier van waar die harpoenkanon voor die munisipale kantoor staan, kan jy Schaapeneiland en ’n gedeelte van Saldanhabaai sien.
Dis ’n windstil middag en na die noorde toe lê die wolke sulke strepe in die lug, soos die ribbebene van ’n massiewe dier.
Eddie wys in die baai se koers. “Dis waar Donkergat was. Party mense het gesê die plek stink, maar as jy self daar gekom het, het jy dit later nie meer geruik nie.”
Ons ry nou terug na Eddie se huis, verby ’n huis waar iets wat soos ’n stuk walvisbeen lyk, op die stoepmuurtjie lê.
Dertig pond ’n maand. Dit was jou verdienste. Dit was nie waffers nie, maar wat kon jy doen? My mense was arm.
In die vyf maande het hulle nie een keer van die Willem Barendz afgeklim nie. Daar was ’n dokter aan boord vir dié wat siek geword het.
Pat skud sy kop. “Ja, toe bêre hulle die ou maar daar. As daar iets agter uit die vrieskas gehaal moet word, dan skuif hulle die ou eers eenkant toe.”
Pat kyk lank na die kiekie van die Willem Barendz. “As jy op so ’n walvisboot gewerk het, en as jy van die see af gekom het, was jy ’n grootman. Daai seelewe het jou groot gemaak.”
Ek is nou op ’n grondpaadjie, en skudskud al nader aan die strandmeer. Dan staan ’n klompie huise, ’n kerkie en ’n bergraafplaas tussen die bossies op. Churchhaven.
Norman Lloyd se huis is op ’n hoogtetjie bo die strandmeer. Die voordeur staan oop. Hy stap uit op die stoep, met ’n hoed op die kop wat baie na ’n Battersby lyk.
“Dit was maar agter die geld aan, nè.” Hy vat my met die oë vas. “ ’n Mens moes lewe. Ek het op Donkergat gewerk, met die opsny van die walvisse. Toe het ek maar op die bote gegaan…”
Hy vroetel met sy vingers. “… om walvisse dood te maak.” ’n Stilte. “Of ek het hulle darem nie self doodgemaak nie.”
Hy het ook al walvisvleis geëet. “Dit het so ’n tranerige smaak.” Hy skud sy kop. “Dit voel vir my nie reg om so ’n groot ding te eet nie.”
“Baie van die Lagooners het walvisse help jag,” sê oom Norman. “Dit was vir hulle ’n finansiële uitkoms.
Hy kyk oor die strandmeer uit. ’n Ligte suidooster laat die water soos die hobbels van ’n sinkplaatpad rimpel. “Dis net ’n kwessie van tyd, dan sal hier geen Lagooners meer wees nie, dan is dit net vreemde mense hier.”
Oor die kombuistafel is ’n oliekleedjie en teen die muur hang daardie bekende kombuisgebed wat eens in soveel huise gehang het:
Teen ’n ander muur pryk ’n lappie, ’n voos jammerlappie wat geraam is, met dié woorde daarby: “Die jammerste lappie in die wêreld.”
Oom Willie sit op die houtkatel in sy kamer. Wat hy goed van Antarktika onthou, is die lang, koue dae. “Hier twaalfuur in die nag is dit mos nog helder lig daar.” Hy vryf deur sy hare. “Jy rus net so ’n uur of twee, dan moet jy weer opstaan en begin walvisse soek.”
Een ná die ander haal Raymond Prezens die foto’s uit ’n kartondoos en pak hulle uit op sy eetkamertafel in Kraaifontein, Kaapstad.
Hy het ook ’n seisoen lank op ’n harpoenboot gewerk, amper vyftig jaar gelede, toe hy negentien jaar oud was.
“Daai boot was so vol vlooie ek kon nie slaap nie. Die Noorweegse kaptein het ’n hond saam met hom gehad.
“Toe is ek Durban toe, na daai walvisstasie toe. Ek het dit vir die avontuur gedoen. Ek wou sien hoe leef die walvismense. Ek was nog altyd gefassineer deur walvisse en walvisjagters.”
“Op George se begrafnis het sy oorle’ ma by die kis gaan staan, en aan die kis geklop, en gesê: ‘George, my kind. Dis Mamma hier.
Oom Raymond probeer nou al jare om ’n boek te skryf oor Suid-Afrika se walvismense, maar hy kom nie lekker aan die gang nie.
Dit is maklik om oom Raymond se fassinasie met walvisse te begryp. Dit is mos asof iets oers in jou loskom wanneer jy ’n walvis in die see gevaar. Jy sal die logge swart lyf gewaar, en dadelik alles los waarmee jy besig is, en kyk en kyk.
In Moby-Dick, wat in 1851 die eerste keer verskyn het, ontwikkel kapt. Ahab byna ’n beheptheid met Moby Dick. Dié walvis het vroeër sy been afgebyt en sy skip verwoes.
“Ek het ook ’n passie vir die mense wat op die walvisbote gewerk het. Hulle het swaargekry terwyl daai maatskappye baie geld gemaak het. Dit was nie ’n maklike lewe nie.
Raymond soek na die regte woorde. “As ek net vat watse herinneringe het ek van daai jaar wat ek op die boot was. Daai walvis... as hy geskiet is, blaas hy daai bloed. Daai bloed het in my gesig in gespat. En hy maak so ’n kreungeluid. Dit is amper soos ’n skuldgevoel wat ’n mens het.”
Nou die dag het hy na ’n filmweergawe van Moby-Dick op televisie gekyk. “En weet jy wat?” Raymond kyk reguit na my. “Ek was aan die walvis se kant.”