Spele van Olimpia
Elke vier jaar hou ons Olimpiese Spele... in navolging van die ou Grieke wat as.'t ware sportprestasies verafgood het
Die groot Griekse sportfees van die Oudheid
BO: Olimpia in die antieke Griekeland, 'n ou voorstelling van hoe dit daar kon gelyk het.
Bron: Pierers Universal-Lexikon, 1891
Al die atlete het meegeding sonder 'n draad klere aan hul lywe—en die stoeiers is selfs toegelaat om hul teenstanders se vingers te breek. Kort tevore kon van die deelnemers ook verwoed op die slagveld teen mekaar geveg het, maar vir die duur van die antieke Olimpiese Spele het 'n "heilige vrede" tussen hulle bestaan...
OE ons ook al daarna kyk, ons Westerse beskawing se wortels lê in Griekeland. Ons kry immers ons demokrasie van die ou Grieke, ons staatkundige praktyke, ons begrippe van vryheid en selfregering, ons filosofiese logika.
Ook ander erfenisse soos die basiese beginsels van ons wiskunde, die Hippokratiese eed in ons geneeskunde, die kunsvorms van tragiese drama en epiese poësie en baie meer kan in 'n mindere of meerdere mate teruggevoer word na daardie wêreldjie aan die Middellandse See wat in die antieke tyd so 'n toonaangewende rol op die aarde gespeel het.
Op die koop toe is die antieke Griekeland die bakermat van sekere van ons belangrikste atletiektradisies. En natuurlik van die Olimpiese Spele. Die Spele van vandag is 'n herlewing van die groot vierjaarlikse gebeurtenis van weleer toe sportlui net soos in ons tyd haas onsterflike roem op die atletiekbaan kon verwerf.
Die verskil is egter dat die moderne Spele 'n reeks kragmetings tussen atlete van allerhande nasies van die wêreld is, terwyl al die nommers op die antieke Spele slegs tussen Grieke onderling uitgespook is.
Die Griekeland van die Oudheid was weliswaar nog lank nie 'n verenigde land soos vandag nie, maar 'n versameling van verskillende selfregerende Griekse stad-state. Hierdie outonome gemeenskappe kon soms onder mekaar veg dat die byle huil, maar sodra dit tyd geword het vir die volgende Spele, is 'n haas onverbreekbare wapenstilstand gesluit. Boodskapers sou voor die Spele na alle dele van die Griekse wêreld gestuur word om 'n "heilige vrede" te verklaar wat ongeveer drie maande geduur het.
Só kon hoopvolle atlete van heinde en ver dan ongehinderd na die vlakte van Olimpia in die klein staatjie Elis reis— met groot drome van 'n heldestatus wat hul hele lewe kon verander.
LINKS, ONDER en HEEL ONDER: Ruïnes van Olimpia. Slegs die bouvalle getuig nog van 'n verlore era van glorie.
Foto's onder en heel onder: John en Kathryn Wildgen ("released into the public domain at about.com")
Ofskoon die Olimpiese Spele die eerste keer in 776 v.C. opgeteken is, het dit minstens 'n eeu voor dit reeds bestaan en moontlik al so vroeg as die dertiende eeu v.C. Hoe ook al, hierdie sportgebeurtenis sou van 776 v.C. af tot 394 n.C. bly voortbestaan—ver meer as duisend jaar lank.
Oor hoe die Spele ontstaan het, is geskiedkundiges nie honderd persent seker nie. Boonop het die geskiedskrywing met die Griekse mitologie vermeng geraak. Volgens een Griekse legende het die groot Herakles (Hercules vir die Romeine) 'n wedloop op die vlakte van Olympia gewen en gelas dat die resies elke vier jaar herhaal moet word. Volgens 'n ander oorlewering sou Zeus, die god van die lug en heerser van die gode van die berg Olimpus, self die sportfees ingestel het nadat hy Kronus verslaan het in die stryd om die oppergesag van die hemel.
Bes moontlik was die Olimpiese fees egter 'n plaaslike godsdienstige plegtigheid totdat Iphitos, die koning van Elis, besluit het om dit in 'n fees vir alle Grieke te maak. Om dit te kon doen is die tydelike vredesverdrag toe met ander heersers gesluit. Die sportfees was daarna basies 'n godsdienstige byeenkoms ter ere van die gode wat deur al die Hellene (ou Grieke) vereer is, veral Zeus.
REGS: Beeld van Zeus, mitologiese heerser van die gode van die berg Olimpus.
Die Grieke het hul tydrekening gegrond op periodes van vier jaar wat Olimpiades genoem is, en die Olimpiese fees het elke nuwe Olimpiade ingelui. Blykbaar is die fees in 776 v.C. herorganiseer, wat as die begin van die eerste Olimpiade beskou is.
Daar was verskeie byeenkomste waaraan Griekse atlete destyds kon deelneem. Die meeste was klein en plaaslik, maar benewens die Olimpiese Spele was daar ook nog drie nasionale feeste—die Pythiese, Ismiese en Nemeïese Spele—wat nie net atlete nie, maar ook duisende toeskouers vanuit elke uithoek van die Griekse wêreld gelok het. Die Olimpiese Spele was egter die heel belangrikste.
'n Enkele wedloop was aanvanklik die enigste atletieknommer van die ou Olimpiese Spele. Ons weet nie hoe vinnig die ou Grieke gehardloop het nie, want hulle het nie tyd gehou nie. Daar was immers nie geskikte meetinstrumente nie en al wat werklik saak gemaak het, was om eerste te eindig.
Hierdie enkele wedloop is oor die lengte van die stadion gehardloop, nagenoeg 212 meter ver. Met verloop van tyd is ander nommers bygevoeg.
REGS: Die pankratium, 'n kombinasie van boks en stoei.
'n Wedloop van twee stadion-lengtes is in 724 v.C. ingestel en 'n resies van 24 stadion-lengtes in 720 v.C. Ander sportsoorte het spoedig gevolg—stoei en die vyfkamp in 708, boks in 688, strydwa-renne in 680 en die pankratium, 'n kombinasie van boks en stoei, in 748 v.C. Deur die eeue was daar altesaam 23 Olimpiese nommers, maar al 23 was nooit saam in dieselfde Spele te sien nie.
Die strydwa-ren moet beslis iets opwindends gewees het om te aanskou. Daar moes ses keer om die baan gejaag word (volgens 'n ander bron twaalf keer of sowat veertien kilometer ver!) Slegs ryk mense kon dit bekostig om vir die opleiding en toerusting en kos vir die jaers sowel as die perde te betaal, met die gevolg dat die eienaar van die seëvierende strydwa met die prys weggestap het en nie die jaer nie.
BO: Die spannende strydwa-ren...
In die stoeinommer is valle ook aangeteken soos vandag, terwyl byt verbode was. Tog was dit toelaatbaar om jou teenstander se vingers te breek.
Antieke boks het minder reëls as die moderne sport gehad en daar was geen reël daarteen om jou opponent te bly moker nadat hy reeds op die grond gelê het nie. Trouens, boksgevegte het al hoe wreder geword. Waar sagte leer eers om die vuisvegters se hande gedraai is om die houe te versag, is dit naderhand vervang deur harde leer wat boonop partykeer met metaal swaarder gemaak is.
In die pankratium (stoeiboks) is alles toegelaat buiten om te byt en om met jou vingernaels in jou teenstander se oë, neus of mond te boor. Die vyfkamp het uit diskusgooi, spiesgooi, spring, hardloop en stoei bestaan.
BO: Atlete wys hul staal in ou Olimpia (nog 'n voorstelling).
ROEM, eerder as materiële gewin, was die groot beloning vir die bekroonde atlete van die Spele. Op die laaste dag is die wenners na die Tempel van Zeus om dankie te sê vir hul oorwinnings. Hierna was daar 'n prysuitdeling en feesmaal. Die ideaal van die Olimpiese Spele was dat atlete net die eer van deelname en die glorie van oorwinning sou nastreef en nie stoflike wins nie. Gevolglik was die enigste pryse wat uitgeloof is, kranse van olyfblare, palmtakke en dekorasies van wol.
Tog het oorwinnings ook groot welvaart vir die oorwinnaars beteken, wat in hul stadstate as beroemdes behandel is. Hulle is gewoonlik met geskenke oorlaai, kon selfs gratis etes vir die res van hul lewe ontvang en is vrygestel van die betaling van belasting. Vir baie is standbeelde opgerig. Stadstate was glo selfs trotser op Olimpiese seges as op oorwinnings op die slagveld.
LINKS: Die bouval van die ou ingang tot die Olimpiese stadion.
Atlete moes 'n maand voor die tyd by Elis opdaag vir geestelike, morele en liggaamlike opleiding onder toesig van die beoordelaars. Daar sou dan besluit word wie werklik goed genoeg is om mee te ding. Elke deelnemer moes 'n eed aflê dat hy 'n vrygebore Griek is wat geen heiligskennis teen die gode gepleeg het nie.
Atlete het sonder 'n draad klere aan hul lywe meegeding. Hulle het oorspronklik kort broeke gedra, maar volgens een skrywer, Pausanias, het 'n deelnemer van die wedloop van 720 v.C. met opset sy broek verloor om vryliker te kon hardloop. Daar is toe weggedoen met klere en kaal gehardloop.
Vroue, buitelanders en slawe is verbied om aan die Spele deel te neem. Die vroue kon meestal nie eens kyk hoe die mans kragte meet nie, maar dit het blykbaar niks met die naaktheid van die mans te doen gehad nie. Omdat Olimpia aan Zeus opgedra is, was dit 'n heilige gebied waar slegs mans toegelaat is.
Die strydwa-renne, wat buite die heilige grond plaasgevind het, was wel oop vir vroulike toeskouers. (Vroue het darem ook hul eie heilige feeste gehad, waar die mans weer verbied is, veral die Heraïese fees by Argos, wat 'n spiesgooikompetisie ingesluit het.)
Aanvanklik is die Spele slegs op een dag van die fees gehou. Dit is in 680 v.C. tot twee dae verleng en tot vyf dae in 632 v.C. Maar slegs drie van dié dae is in der waarheid deur kragmetings in beslag geneem. Die eerste dag is aan godsdienstige offerandes, die registrasie van die atlete en die aflê van die Olimpiese eed gewy. Op die vyfde dag is pryse toegeken en offerandes van danksegging gebring.
Op sy toppunt in die vierde eeu v.C. het die Olimpiese fees nie net skares vanuit die nabye Griekse wêreld gelok nie, maar ook van kolonies so ver as Libië en Egipte. Digters en skrywers het spontaan geresiteer, beeldhouers het aan beelde gewerk met toeskouers rondom hulle, kosverkopers het stalletjies beman en handelaars het perde verkoop.
Om na Olimpië te reis was soos 'n pelgrimstog, en party van die grootste name in Griekeland se klassieke tydperk het meegedoen. Die filosoof Plato het byvoorbeeld die fees bygewoon toe hy sewentig was.
Selfs nadat die glorie van ou Griekeland verdwyn het, het die Olimpiese Spele bly voortbestaan, maar in 'n afgewaterde vorm onder die Romeine. Dié het die tradisionele byeenkoms deur hul eie gladiatoriese kragmetings vervang waarin slawe pleks van vrygebore Grieke die deelnemers was.
In 394 n.C. het Theodosius die Grote gelas dat die Olimpiese Spele beëindig word. Twee aardbewings het daarna die geboue van Olimpia verwoes en 'n oorstroming het die bouvalle onder 'n dik laag slik en gruis begrawe. Tog was die gees van gesonde, sportiewe mededinging by die mensdom nie werklik geblus nie. In die 1896 het dit uiteindelik in Athene herleef toe die moderne Olimpiese Spele in 'n internasionale gedaante heringestel is. Daarmee is uitvoering gegee aan die voorstel van 'n Fransman, ene baron Pierre de Coubertin, wat begeester was deur die ideale van die antieke Griekse atlete. Die Winterspele is in 1924 bygevoeg.
Die Eerste en Tweede Wêreldorlog het die afstelling van die Olimpiese Spele in 1916, 1940 en 1944 genoodsaak, maar in die res van die tyd sedert 1896 het die beste atlete ter wêreld nog elke vier jaar saamgetrek vir die heel grootste gebeurtenis van almal op die sportkalender.