Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo (PSC) yi tumbuluxiwile hi ku landza Xiyenge xa 196 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, 1996. I vandla riri roxe leri nga tumbuluxiwa hi ku landza Ndzimana ya 10 ya Vumbiwa. Vumbiwa byi lerisa leswaku kuna PSC yin'we ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga , leyi ngana swirho swa 14, leswi ntlhanu swi nga thoriwa hi mbhumambhumelo wa Huvo ya Rixaka. Xirho xin'we xi thoriwa ku suka eka xin'we xa swifundzhankulu swa nkaye, endzhaku ka ku hlawuriwa hi Holobye, wa xifundzhankulu hi mbhumambhumelo wa komiti ya Palamente ya Xifundzhankulu. Swirho swi vuriwa Vakhomixinara. Vakhomixinara hinkwavo va thoriwa hi Phuresidente. Vakhomixinara va ntlhanu lava nga thoriwa hi ku bumabumeriwa hi Huvo ya Rixaka va kumeka eka Nhloko ya Hofisi, Loko swirho leswi nga sala swi kumeka eka swifundzhankulu swa swona. Maendlelo yo thola Vakhomixinara ya fumiwa hi Nawu wa Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo, wa 1997, lowu nyikaka xinawana xa PSC na timhaka leti hlanganaka na tona. Ku ya hi Nawu, Khomixinara u thoriwa nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe, lowu wu pfuxetiwaka hi nkarhi wun'we wo ngetelela. Khomixini yi fambisiwa hi Mutshamiwaxitulu loyi a nga thoriwa hi Phuresidente ku suka eka Vakhomixinara lava nga hlawuriwa.
PSC yina vutihlamuleri eka Huvo ya Rixaka naswona yi fanele yi vika eka yona lembe na lembe. Yi fanele yi tlhela yi vika nale ka Palamente ya Xifundzhankulu lexi khumbhekaka eka migingiriko ya yona eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana.
Phuresidente u thorile swirho swo sungula swa PSC ku sukela 1 Sunguti 1999. Hambiswiritano, ku sungula ka matirhelo ya ximfumo hi PSC ya hlwerisiwile ku kondza ku fikela 1 Mawuwani 1999 hikwalaho ka ku tikeriwa hi swa nawu eka swiphemu swin'wana swa Nawu wa ku Hundzuluxiwa ka Milawu ya Mfumo, ya 1997.
PSC yi seketeriwa hi Hofisi ya Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo (OPSC), na Nhloko ya yona ya hofisi ePitori na tihofisi ta swifundzha eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana. OPSC yi rhangeriwile hi Mulawuri- Jenerali, loyi a nga Muofisiri wa Vutihlamuleri. Vatirhi va OPSC va thoriwa hi ku landza Nawu wa Vukorhokeri bya Mfumo wa 1994.
Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo i huvo leyi tiyimelaka naswona ya kahle leyi nga tumbuluxiwa hi Vumbiwa, 1996, ku tlakusa vukahle eka mafambiselo ya Vukorhokeri bya Mfumo hi ku tlakusa mbango wa xiphurofexini wu tlhela wu vana mikhuva leyinene na ku ngetelela nkoka eka mafambiselo ya mfumo laya nga na vutihlamuleri, ndzingano, vuswikoti lebyi pfunaka, byo pfumala manyala na ku hlamula eka swilaveko swa vanhu va Afrika Dzonga.
Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo yi kongomise eka ku tlakusa milawu ya vumbiwa ya xidimokirasi leyi sirheleriweke na mikhuva ya Vukorhokeri bya Mfumo hi ku lavisisa, kambisisa, pimanyisa, endla vuhlanganisi na ku vika eka mafambiselo ya mfumo. Hikwalaho ka maendlelo ya ndzavisiso, yi ta tiyisisa ku tlakusiwa ka vukahle eka mafambiselo na ku nyikiwa ka vukorhokeri bya nkoka lebyi kotekaka byi tlhlela byi hlayiseka.
PSC yi kumile mpfumelelo wa yona ku suka eka Xiyenge xa 195 xaVumbiwa, 1996. Xiyenge xa 195 xi andlala mikhuva na milawu leswi fumaka mafambiselo ya mfumo, leswi swi faneleke swi tlakusiwa hi PSC.
a. mpimo wa le henhla wa mikhuva ya xiphurofexini b. ku tirhisiwa ka switirhisiwa hi ndlela ya vuswikoti, xiikhonomi na hi ndlela leyi pfunaka c. mafambiselo ya mfumo laya nga hluvuka d. vukona bya vukorhokeri hi ndlela ya kahle, na hi ndlela ya ndzingano ku ri hava xiyahinghohe e. hlamula eka swilaveko swa vanhu na ku khutaza vanhu ku nghenisa xiave eka ku endla pholisi f. mafambiselo ya mfumo laya ngana vutihlamuleri g. ku bohelela nkavuciva h.
Ku tlakusa mikhuva na milawu, tanihi leswi swi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195, eka Mfumo hinkwawo b.
Ku lavisisa, kambisisa na ku pimanyisa na nhlangano, mintolovetiso ya mafambiselo na vatirhi va Mfumo, hi ku angarhela, ku landzelela milawu na mikhuva leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195 na maendlelo ya Mfumo c.
Mfumo d. Ku nyika matlhelo laya nga kongomisiwa eka ku tiyisisa leswaku maendlelo ya vatirhi laya yelanaka na ku lava vanhu, vuhundziseri, ku tlakusiwa na ku hlongoriwa swi fambelana na mikhuva na milawu leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195.
e. Ku vika eka migingiriko ya yona na matirhelo ya mintirho ya yona, ku katsa swikumiwa swin'wana na swin'wana leswi yi nga swi endlaka na matlhelo na switsundzuxo leswi yi nga swi nyikaka; na ku nyika mpimanyiso wa hi laha mikhuva na milawu leswi nga andlariwa eka Xiyenge xa 195 swi landzeleriwaka ha kona na f.
Ku kambisisa na ku lavisisa ku landzeleriwa milawu ya maendlelo lawa ya nga fanela eka Mfumo iv.
Ntirho wa PSC wu vumbiwile eka tindhawu ta ntsevu ta matirhelo, ku nga: Vurhangeri na Mimpfuxeto ya Swikumiwa swa Vanhu, Ku antswisa Vuxaka bya le Mitirhweni, Ku Kambisisa Mafambiselo, Vunyiki bya Vukorhokeri na Mpimanyiso wo landzelela Swilaveko, Mindzavisiso ya Mafambiselo ya Mfumo na Mikhuva ya Xiphurofexini.
Rhavi: Mintolovetiso ya Vurhangeri na Mafambiselo swi endla leswaku PSC yi tlakusa Vurhangeri bya Mfumo lebyi twalaka, mafambiselo ya swikumiwa swa vanhu, vuxaka bya le mitirhweni na mintolovetiso ya mitirho b.
Rhavi: Nkambisiso na Mpimanyiso ku endlela leswaku PSC yi tumbuluxa mpimo wa le henhla wa vunyiki bya vukorhokeri, nkambisiso na mafambiselo lamanene eka Mfumo c.
Rhavi: Nhlangano na ku Lwa na Manyala swi endla leswaku PSC yi teka mindzavisiso ya mafambiselo ya mfumo, tlakusa mpimo wa le henhla wa mahanyelo ya mikhuva leyinene exikarhi ka vatirhela mfumo na ku nghenisa xiave eka ku sivela na ku lwa na manyala d.
Dok. Ralph Mgijima i Mutshami wa xitulu wa Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo ku fikela Ndzati 2009. Hi ku landza Nawu wa Vukorhokeri bya Mfumo, Mutshami wa xitulu u tlhela ava Mulawuri-nkulu.
Nkul. Mashwahle Diphofa i Mulawuri- Jenerali wo Khomela wa Hofisi ya Khomixini ya Vukorhokeri bya Mfumo. Hi ku landza Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Mfumo, Mulawuri-Jenerali wo Khomela u tlhela ava Muofisiri wa Vutihlamuleri wo Khomela.
PSC yi tumbuluxa Pulani yo Antswisa Vunyiki bya Vukorhokeri (SDIP) lembe na lembe. SDIP yi tirha tanihi rimba ro tivisa vakhumbheki mayelana na mimpimo ya PSC's ya vunyiki bya vukorhokeri. Tafula leri landzelaka ri kombisa swiyenge swa SDIP na mafambelo lama nga endliwa eka ku simeka pulani hi nkarhi wa lembe ximali wa 2008/09.
Fambisa ndzavisiso hi timhaka ta vuxaka bya le mitirhweni na ku lavisisa maxangu ya vatirhela mfumo Tindzawulo ta Mfumo Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa 80%ya maxangu hinkwawo lawa ya nga hundziseriwa ya hetisisiwile ku nga se hela tin'hweti tinharhu ku suka eka siku leri ku nga kumiwa matsalwa laya nga fanela Swiviko eka tindlela ta maxangu eka Vukorhokeri bya Mfumo na le ka mpimanyiso wa ntiyelo wa miavanyiso leyi nga boheleriwa yak u ka ku nga hanyiwi kahle eka Mfumo swi hangalasiwile PSC yi kumile 654 wa swivilelo swa maxangu. Hambiswiritano, milandzu yi tlheriseriwile endzhaku eka tindzawulo hikwalaho ka ku va ku nga landzeleriwi milawu ya swivilelo swa maxangu. Milandzu ya 191 yi hetisisiwile ku nga se hela lembe ximali, eka milandzu ya 105, vatirhi lava avari emaxangwini va herisile swivilelo maxangu ya vona ya nga se hetisisiwa.
Lavisisa mintolovelo yo pfumala vuswikoti bya mafambiselo ya mfumo Tindzawulo ta mfumo Tihuvo ta Tikomiti ta Xiphotifoliyo Tipalamente ta Swifundzhankulu Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo 80% ya mindzavisiso yi hetisisiwile ku nga se hela tin'hweti tinharhu ku suka eka siku leri ku nga kumiwa matsalwa hinkwawo Ku oditiwa ka tikhomputara ta 100 swi pfariwile/hetisisiwile na ndzavisiso wa swikeyili hi xitalo swa 11 swi le ku endliweni.
Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa nkarhi wa lembe ximali. Milandzu ya 129 yi hetisisiwile hi nkarhi wa lembe ximali, leyi katsaka milandzu leyi nga hundziseriwa ku suka eka lembe ximali leri nga hundza (2007/08) Pheji ra timhaka ra swivilelo leswi nga endliwa na PSC, Xiviko eka Mafambiselo ya Swikombelo na Tsalwa ra Vugevenga na Xiviko hi Mahanyelo yo ka ya nga ri kahle hi tlhelo ra swa Timali xa lembe ximali ra 2007/08 swi hetisisiwile. Xiviko xa Mpimanyiso wa Mintolovetiso ya Mafambiselo ya Mphakelo eka Makumele ya Nhundzu na mitirho eka tindzawulo leti nga hlawuriwa ku langutisisiwile ngopfu eka tihakelo hi ku angarhela eka mali leyi nga kumiwa ya R200 000.
Tumbuluxa ndzhavuko wa mahanyelo ya xiphurofexini eka Mfumo Tihuvo Tindzawulo ta Mfumo Tpalamente ta Swifundzhankulu Swivilelo Nyika nseketelo wa vumatsalani wa xiphurofexini eka Foramu ya Rixaka yo Lwa na Manyala. Fambisa mpimo wo landzelela swilaveko eka Rimba ra mimpaluxo wa swa timali hi swirho swa SMS Mafambiselo ya layini ya mahala ya Rixaka yo Lwa na Manyala Ku rhurhela hi ndlela yo humelela tiwekixopo na swiviko eka mafambiselo ya timhaka Pfuxeta khodi ya matikhomele na gazete eka Swinawana swa mfumo Milemukiso leyi nga tumbuluxiwa hi mikhuva ya xiphurofexini na ku lwa na manyala PSC yi nyikile vukorhokeri bya vumatsalani eka NACF. Tikomiti timbirhi to simeka ta NACF timbirhi ta EXCO na yin'we ya tinhlengeletano ta NACF ti khomiwile Mpimo wo ringana 85% wo landzelela swilaveko ku suka eka tindzawulo mayelana na FDF wu fikeleriwile Hi ku landza NACH, milandzu ya 1 752 ya manyala yi hundziseriwile eka tindzawulo hi ku landza milawu leyi ku nga twananiwa yona Tiwekixopo ta nkombo ti khomiwile na vulawuri bya swifundzhankulu eka mafambiselo ya NACH Tiwekixopo ta nkombo ti khomiwile ku tlakusa khodi ya matikhomele Rhurherile nhlengeletano ya vativinkulu ku tlangela Siku ra le Handle ro Lwa na manyala hi tlhela hi hangalasa minchumu yo tlakusa ku lwa na manyala hi nkarhi wa ntlangelo.
Mpimanyiso wa tindzawulo ehenhla ka mikhuva leyi nga longoloxiwa eka xiyenge xa 195 xa Vumbiwa Tindzawulo ta mfumo Palamente ya Huvo Tipalamente ta Swifundzhankulu Migingiriko ya mfumo tiakhademiki, tinhlengeletano ta minhlangano ya vaaki va ndhawu Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwile.
Mpimanyiso wa vunyiki bya vukorhokeri Tindzawulo ta mfumo Tihuvo Tikomiti ta Xiphotifoliyo Tipalamente ta Swifundzhankulu Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwa Swikambelo swi fambisiwile eka switichi swa maphorisa leswi nga hlawuriwa na swiviko swi hetisisiwile Mimpimanyiso mimbirhi eka ku simekiwa ka Milawu ya Batho Pele ya mahungu na xifundzho swi sunguriwile. Swiviko swa mpimanyiso swi hetisisiwile.
Vukorhokeri lebyikulukumba Tikhasimende Mpimo wa sweswi Mfikelelo wa xiviri ehenhla ka mimpimo matirhelo eka Tinhloko ta Tindzawulo Tindzawulo ta Mfumo Akhademiya Minhlangano leyi nga riki ya mfumo Tihuvonkulu ta Swifundzhankulu pimanyisiwile hi ndlela yo humelela swinene Mintwanano ya matirhelo ya ti HoD yi kambisisiwa na ku mimanyisiwa. Swiviko leswi ngana leswi nga kumiwa na swibumabumelo swi hetisisiwile hi minkongomiso leyi nga vekiwa Nhlayo ya ti HoDs ta 12 ta rixaka na 15 ta swifundzhankulu va pimanyisiwile eka sekele ya matirhelo ya 2007/08.
Ku lava na ku hlayisa vatirhi lava ngana vuswikoti ku tiyisisa vunyiki bya vukorhokeri ehofisini Ku tlakusa vadyivandzhaka/vath oriwa Vafambisi va minongonoko Ku lava na ku hlawula swi endliwile hi ku landza Pholisi yo lava no hlawula Swivandla swa mintirho swi tatiwile hi nkarhi. Ku na ku ndlanldamuka eka ku tatiwa ka tiposo eka xiyenge xa SMS. Nhlayo ya vatirhi va xisati yi tlakukile ku suka eka 116 hi Nyenyankulu 2008 ku fika eka 118 hi Nyenyankulu 2009 naswona vaxisati va yimela 43% ya nhlayo ya vatirhi va swirho swa SMS. PSC yi thorile 6 wa vanhu lava ngana vutsoniwa, leswi swi hundzuluxaka eka 2.7% ya nhlayo ya vatirhi, leswi swi hundzaka nkongomiso wa rixaka wa 2% hi 0.
Nyika nseketelo wa vuhlanganisi na mahungu hi exikarhi ka van'wana, ku xavisa ntirho wa PCS hikwalaho ka mapfhumba ya mediya na minkombiso; na ku veka etafuleni na ku hangalasa swiviko leswi nga Vakhomixinara Vatirhi va OPSC Migingiriko ya mediya eka swiviko swa PCS leswi nga hangalasiwa yi khomiwa Ku veka etafuleni na ku hangalasa hi nkarhi swiviko swa PCS leswi nga kandziyisiwa Ntirho wa ndzavisiso wa PSC wu fikelerile vayingisi vo tala hikwalaho ka mediya, tinhlengeletano ta vativinkulu na minkombiso k uvula swo tala Swiviko leswi nga yisiwa ePalamente na Tipalamente ta Swifundzhankulu swi tlhele swi vekiwa eka webusayiti ya www.gov.
Xinawana xa Mfumo xi lava leswaku SDIP yi pfuxetiwa lembe na lembe. Mpfuxeto wa lembe na lembe wu tiyisisa leswaku PSC yi antswisa ku ya emahlweni eka vukorhokeri bya yona. Hi ku landza Swinawana swa Timali, Muofisiri wa Vutihlamuleri wa vandla u laveka ku lulamisa pulani ya tindlela ya nkarhi wa le Xikarhi wa Rimba ra Matirhiselo ya mali. Pulani ya Tindlela ya PCS ya le Xikarhi yi letela ntirho wa PCS na ku tirha tanihi masungulo ya mpimanyiso wa matirhelo ya yona hi vakhumbheki hi nkarhi wa MTEF. MTSP ya nkarhi wa 2009/10 - 2011/12 yi nyika mahungu eka ntirho lowu PCS yi kunguhataka ku wu endla hi nkarhi lowu taka.
PSC yi tumbuluxile vatirhi vo ringana 248, ku katsa na Vakhomixinara. Nhlayo ya tiposo ta 22 ti tatiwile.
Swiviko hinkwaswo leswi nga hangalasiwa hi PSC swa kumeka eka webusayiti ya PCS www.psc.gov.za Swiviko swi tlhela swi kumeka eka Nhloko ya Hofisi ya PSC na Tihofisi ta Swifundzha.