Simbiose (2): Parasitisme
Parasiet, groot verdriet!
• Klik hier om terug te keer na Simbiose (1): Mutualisme en kommensalisme
Genade, kind, hoekom is jou bek so groot? Om beter te kan vreet, my ma! 'n Klein rietsanger (foto ONDER) probeer moedig om 'n koekoek-kuiken te voed wat reeds meer as dubbel so groot as sy ouers is. Ondertoe word meer vertel oor sekere koekoeke se "lelike" gewoonte om hul eiers in ander voëls se neste te lê...
Foto deur Per H. Olsen,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0-lisensie. Daarkragtens word hergebruik op sekere voorwaardes vergun.
ROOMVERLORE staan die bees in die veld en herkou, vingeralleen, só lyk dit, maar eintlik glad nie so alleen nie. Want die arme dier is vergewe van die goggas.
Bosluise boor vraatsugtig in sy vel in. Dorstige vlooie suip sy bloed. Dan kleef 'n paar bloedsuiers ook nog boonop aan sy tong nadat hy flussies by die dam gaan water suip het.
Maar nog is het einde niet. In die dier se ingewande gly die lintwurms stadig op en af agter sy kos aan. Sy spiere is met rondewurms besmet. En iets het baie beslis oor hierdie beklaenswaardige bees se lewer geloop: lewerslakke...
Al hierdie klein ongediertetjies is parasiete. Dis die soort kreature wat op ander diere teer tot nadeel van die gashere. Praat van hulle, en almal dink hulle is volslae deugniete wat in luukse leef terwyl ander moet ly.
Die waarheid is dat parasiete hoogs gespesialiseerde organismes is wat baiemaal 'n opdraande stryd moet voer om te oorleef —juis omdat hulle in 'n omgewing leef wat ontwerp is om van hulle ontslae te raak.
En gewoonlik maak hulle ook nie die gasheer dood nie—dit sou mos hul eie doodvonnis kan beteken.
Die meeste parasiete is baie kleiner as hul gashere. Een uitsondering is die berugte koekoek...
DIE KOEKOEKE vorm 'n groot en uiteenlopende familie wat op elke vasteland buiten Antartika aangetref word. En dit is al baie lank bekend dat verskillende soorte koekoekwyfies (maar nie almal nie) hul eiers in ander voëls se neste lê.
REGS: Nie alle koekoeke is darem so astrant om ander voëls te gebruik om hul broeiwerk vir hulle te doen nie. Hier is 'n paar Noord-Amerikaanse soorte, wat nie broei-parasiete is nie.
Die wyfies van die "nesrowers" onder die koekoeke hou ander voëls dop terwyl hulle neste bou. Sodra 'n geskikte nes klaar is en 'n eienares haar eiers gelê het, wag die koekoek tot sy 'n rukkie padgee, duik op die nes af, lig 'n eier op en laat dit buite val of sluk dit in.
Voordat die mevrou van die nes terugkom, het die koekoek reeds haar eie eier daar gedeponeer en weggevlieg. Af en toe ruik die ander voël lont en los die hele broeisel net so, maar baie dikwels kan sy nie verskil tussen die vreemde eier en haar eie eiers agterkom nie en broei sy die hele kaboedel uit.
Die koekoekkuiken maak gewoonlik sy verskyning voor die ander klein voëltjies—en sal om skande by die skade te voeg ook nog die onuitgebroeide eiers uit die nes gooi.
Daar is 'n aantal ander parasietvoëls, maar geen is so "slinks" soos die broei-parasitiese koekoeke nie, om nou maar 'n menslike term vir voëlgedrag te gebruik.
HIERDIE gulsige, bloedsuiende parasiete het min bekendstelling nodig. Bosluise, wat eintlik aan spinnekoppe verwant is, het spesiale sintuiglike organe aan die punte van hul voorpote, wat 'n verandering in vogtigheid kan waarneem en hulle kan help om 'n gasheer op te spoor.
LINKS: Die mannetjie van die bont bosluis. Hierdie soort bosluis versprei hartwater onder vee.
Illustrasie: Afrikaanse Kinderensiklopedie.
REGS: Nog 'n soort bosluis—
pas op, hy's ewe bloedlustig!
Dit kan baiekeer 'n lang wag beteken, maar die volwasse bosluise het Jobsgeduld. Tot sewe jaar kan tussen maaltye verloop!
Sodra die bosluis op sy gasheer klouter, soek hy die vel en maak 'n snytjie daarin met sy knypers. Hy klou dan vas met sy tande terwyl hy bloed deur sy snuit opsuig. Die fees duur etlike ure en die bosluis swel aansienlik uit.
Vlooie (kyk ook afsonderlike artikel oor vlooie op die Mieliestronk-werf) is gewoonlik net parasiete op voëls en soogdiere—tot ergernis van baie troeteldiereienaars. Hulle lê hul eiers in die neste of op die vere van voëls of in die hare van soogdiere.
Die eiers ontwikkel tot klein larwetjies, wat van vullis en oorskiet leef, byvoorbeeld dié in die stowwerige hoeke van die huis. Wanneer hulle volgroeid is, spin die larwes kokonne en word hulle papies wat 'n tyd lank rustend kan wees.
Gevoelig vir beweging en trillings, broei die papies slegs uit wanneer 'n geskikte gasheer op die toneel verskyn. Dis hoe dit partymaal gebeur dat mense van 'n vakansie af tuis kom en vind dat hul huis deurtrek is van die vlooie.
Lae luis van die eerste water
VISLUISE is nie werklik luise nie—die ware luise behoort tot die insekte—maar skaaldiere. Sekeres kom vry in sowel vars- as seewater voor, maar ander klou hul hele lewe deur aan die vis waarop hulle teer.
REGS: Een van die baie soorte visluise, bloedsuiende skaaldiere wat regoor die wêreld aangetref word.
Hulle is uitgeknip vir hierdie soort lewe—die lyf plat soos 'n skyf en twee groot suiers aan die kop, met 'n gifstekel waarmee die gasheer ingespuit word met 'n stof wat bloedliggaampies opbreek sodat sy bloed en weefsel opgesuig kan word.
Die luise stel hul gelid parallel met die lyf van die vis op, gewoonlik naby die kieue. Soos die water verby die vis of deur die kieuholtes stroom, word die luise se stekels, wat na agter wys, in die vis se vel ingedruk.
Visluise kan baie sleg vir visse wees. Die wonde wat hulle veroorsaak, kan ontsteek. Visse wat erg besmet is, werp hulself selfs teen rotse soos hulle blykbaar probeer om van die peste ontslae te raak.
Daar is baie soorte visluise en hulle kom regoor die wêreld voor. In Suidelike Africa is die spesie Anilocra capensis die volopste.
HOEWEL bloedsuiers familie is van die wonderlike erdwurms, gril mense gewoonlik vir hulle. En geen wonder nie. Die bloedsuier het 'n kragtige suier weerskante van sy lyf waarmee hy aan 'n dier (of mens) se vel kan vasklou terwyl hy sy bloed drink.
LINKS: Bloedsuiers in bakke... eentyd is geglo dat siek mense behandel kan word deur hul bloed met hierdie wriemelde klein paaiboelies te laat uitsuig.
Hulle sny in die vel in met hul kake en spuit speeksel in die wond. Die speeksel kan 'n verdowingsmiddel en 'n stof bevat wat keer dat bloed stol en 'n ander stof wat bloedvate laat uitsit om 'n groter bloedtoevloei te bewerkstellig.
Die gevaar met bloedsuiers is nie hul bloedsuiery nie, maar dat die wonde kan ontsteek. Hulle kan ook die asemhalingskanale laat verstop as hulle by 'n dier se bek of neusgate inglip en daarna so uitswel dat hulle nie weer kan uitkom nie.
Maar hierdie goggabies het ook hul nut vir sommige mense. Daar was trouens 'n tyd toe medisinale bloedsuiers dikwels vir bloedlating gebruik is om verskillende soorte kwale te behandel.
Die slak wat "oor jou lewer kan loop"...
TWEE van die berugste parasiete is die lewerslak en lintwurm. Altwee behoort tot die slakagtige diertjies wat platwurms genoem word. Hulle kan hul gashere groot skade berokken en selfs doodmaak.
Parasiete kan 'n verstommmend ingewikkelde lewe hê. Baie van hulle gaan deur verskillende stadiums waarin hulle elke keer 'n ander gasheer nodig het. Dis baiemaal maar per geluk dat hulle al hierdie gashere teëkom, met die gevolg dat hulle verbysterend baie eiers lê en aseksueel voortplant sodat hul soort kan bly oorleef.
Twee lewerslakke veroorsaak die siekte opisthorchiase, te wete Opisthorchis viverrini (die Suidoos-Asiatiese lewenslak) en O. felineus (die katlewerslak).
O. viverrini word hoofsaaklik in Noordoos-Thailand, Laos en Kambodja aangetref, terwyl O. felineus veral in Europa en Asië, insluitende die voormalige Sowjet-unie, voorkom.
Die lewerslakke het 'n tipies ingewikkelde parasitiese lewensiklus, soos hieronder grafies uitgebeeld word. In hul verskillende lewenstadia het hulle drie soorte gashere nodig te wete 'n waterslak, 'n vis en 'n mens (of 'n kat, hond of ander visetende soogdier).
Illustrasie: U.S. Centers for Disease Control and Prevention—openbare besit ("public domain") synde die werk van 'n amptenaar of amptenare van die Amerikaanse sentrale regering wat in die uitvoering van amptelike pligte verrig is
Die volwasse lewerslakke lê ten volle ontwikkelde eiers wat uitgeskei word in hul menslike of ander soogdierlike slagoffers se ontlasting of mis . Hierna het die nuwe geslag 'n ander gasheer nodig—dié keer 'n waterslak. Sodra hulle in die liggaam beland van 'n geskikte slak (die eerste tussengasheer) , stel die eiers larwes vry wat mirasidia genoem word.
Hierdie mirasidia (enkelvoud mirasidium) ondergaan in die waterslak verskillende ontwikkelingstadia (sporosiste , rediae , serkarieë ).
Serkarieë word uit die waterslak vrygestel en penetreer 'n varswatervis (tweede tussengasheer), om as metaserkarieë te ensisteer in die vis se spiere of onder die skubbe . Ensisteer beteken om in 'n sist—sê maar 'n soort sakkie—gehul te wees.
Die eindgasheer ('n mens, kat, hond of ander visetende soogdier) word besmet wanneer halfgaar vis met metaserkarieë geëet word. Nadat hulle ingesluk is, ontdooi die metaserkarieë in die twaalfvingerderm of duodenum en beweeg na die galbuise waar hulle hulle vasheg en tot volwassenes ontwikkel, wat ná drie tot vier weke eiers lê . Die volwasse lewerslakke (O. viverrini: 5 mm tot 10 mm by 1 mm tot 2 mm; O. felineus: 7 mm tot 12 mm by 2 mm tot 3 mm) maak hulle tuis in die gal- en pankreasbuise van die gasheer, waar hulle hulle aan die slymvlies vasheg. Wanneer die eiers deur die gasheer in sy ontlasting uitgeskei word, begin die kringloop van voor af.
LINTWURMS—waaraan 'n afsonderlike artikel op die Mieliestronk-werf gewy word—spesialiseer daarin om die verteerde kos van hul gashere te vreet. Hulle het nie self ingewande nie. Die gasheer moet eers self die verteringswerk vir hulle behartig. Al wat hulle dan self doen, is om die vloeistof deur hul vel te absorbeer.
Party van hierdie diertjies sorg vir weinig meer ongerief by hul gashere as om hulle van hul kos te beroof. Die Chinese het selfs eenmaal geglo hulle is nuttige goed, omdat 'n mens wat 'n wurm het twee maaltye kan geniet—een vir jouself en een vir die wurm.
Maar baie soorte lintwurms is uiters skadelik. Hulle kan óf hul gashere se weefsels en organe beskadig terwyl hulle rondbeweeg óf giftige afvalstowwe afskei wat die koorsige gasheer uiteindelik doodmaak.
Soos by die lewerslak verlaat die eiers van die lintwurm die gasheer in ontlasting of mis. Maar hoe vind hulle 'n nuwe gasheer? Die oplossing is eweneens om 'n ander soort gasheer te werf.
'n Lintwurm wat in die ingewande van 'n kat woon, gebruik 'n muis. Sy eiers, in die kat se mis, kan tussen graankorrels of ander potensiële muiskos beland waar 'n muis hulle dan kan vreet.
In die muis se liggaam verander die eiers in larwes wat na sy lewer beweeg. Hulle vorm siste en vermenigvuldig tot groot hoeveelhede van nog 'n ander soort larwe. As die muis dan deur 'n ander kat gevang en opgevreet word, het nog 'n geslag van die lintwurmspesie 'n nuwe tuiste gevind.
Dis weer eens 'n lewensiklus wat baie maklik onderbreek kan word. Die lintwurm sorg dus vir 'n astronomiese hoeveelheid eiers. Volwasse lintwurms wat in menslike ingewandes woon en hul larwes in die vleis van beeste of varke moet kry sodat nog menslike vleiseters besmet kan raak, kan elk baie, baie miljoene eiers in 'n leeftyd lê.