Met watter bril moet ŉ mens na die verlede kyk?Die foto van Anchen Dreyer, DA-LP, wat by die Solidariteit Beweging se Toekomsberaad geneem is. Foto: Phillip Bruwer Die DA-LP Anchen Dreyer is ’n rassis. Hoe weet ŉ mens dit? Sy het jou waaragtig waar (sluk) langs ŉ foto van pres. Paul Kruger geposeer. En daardie nimmer volprese kenner van die geskiedenis, Moloto Mohlapo – wat in sy vrye tyd, wanneer hy nie rassiste soos Dreyer uitruik nie, die ANC se parlementêre woordvoerder is – weet wat die waarheid oor Kruger is: Hy was ŉ “genadelose en bloeddorstige rassis uit die koloniale era” wat oor “massamoorde, marteling en die wrede verwoesting van swart gemeenskappe” in verskeie dele van Suid-Afrika geheers het. Mohlapo het ook ŉ verstommende nuwe insig na vore gebring: Die Anglo-Boereoorlog se doel was “swart onderwerping, slawerny en koloniale plundering”. Snaaks, toe ek my doktorale proefskrif oor genl. Christiaan de Wet geskryf het, was ek onder die indruk dit het oor Afrikaner-vryheid gegaan. Iemand wat nog méér van die geskiedenis weet, is Stone Sizani, hoofsweep van die ANC se parlementêre koukus. Hy het op televisie onthul (snak) dat Paul Kruger net so erg was as die Nazi-diktator Adolf Hitler! As ŉ mens nie moes lag vir soveel onkunde nie, sou jy kon huil. Die probleem is dat dié soort uitlatings in die maatskaplike kruitvat wat in Suid-Afrika bestaan, gevaarlik kan wees. Maar kom ons kyk eers na dié hantering van die geskiedenis. (Ek is trouens bly dat selfs Max du Preez nou pleit vir ŉ genuanseerde houding teenoor die verlede nadat hy jare lank ŉ swart-wit-benadering gevolg het. Al moes hy dit weer gaan bederf met ŉ onsmaaklike aanval op die makers van die dokumentêre prent Tainted Heroes, waarin die ANC se eie kriminele verlede aan die kaak gestel word.) Die vraag is: Hoe moet ŉ mens die verlede benader? Doen jy dit met die politieke en morele maatstawe wat vandag geld? In 1995 was ek, saam met ander joernaliste uit verskeie lande, ŉ gas van die Turkse regering. Ons het ’n Middeleeuse gestig besoek, waar geestesiekes aangehou is in omstandighede waarin ek nie graag self sou wou leef nie. Tog het die bestuur van die gestig, volgens die insigte van die tyd, dinge gedoen om die geestelike pyn van die pasiënte te verlig. Daar was pype waardeur musiek na die selle gelei is. Hulle is elke dag op ’n binneplaas toegelaat om met ’n bal te speel (tot hulle mekaar aangeval het, dan is hulle weer toegesluit). ’n Duitse tannie wat ook in die geselskap was, was besonder geskok. Hoe kan jy mense, mal ofte nie, in sulke onmenslike omstandighede aanhou? Ek het haar geantwoord met die argument dat mense in dieselfde tyd in Europa in aansienlik erger omstandighede vasgeketting was, maar sy wou nie byt nie. Sy het met ’n bril van 1995 na die 15de eeu gekyk. Dit het haar ongetwyfeld moreel meerderwaardig laat voel. Maar dit was wel ŉ onhistoriese benadering, waardeur sy toegelaat het dat die hede soos ŉ filter tussen haar en die verlede staan, pleks van om die verlede kragtens sy eie voorwaardes vir homself te laat spreek. Ja, as jy met ŉ bril van 2016 na Paul Kruger kyk, kan jy seker sê hy was ’n rassis. Maar watter witte, waar dan ook ter wêreld, was dit destyds nié? Europa en die Europese kultuur het destyds die wêreld oorheers. Polities, ekonomies en kultureel. Die aantal Europeërs wat die swart kultuur nié as minderwaardig beskou het nie, kon op die vingers van jou een hand getel word. Die mense wás toe maar so. Volgens die norme van die tyd – en dis die maatstaf wat moet geld – was Kruger merkwaardig verlig. Hy het swart stamhoofde en hul kultuur met respek benader, al is dit waar dat hulle hul eers aan wit heerskappy moes onderwerp, en al is dit soms hardhandig afgedwing. Maar wag – wat hoor ek daar? Hoor ek dat Stone Sizani of Moloto Mohlapo negatiewe goed oor Shaka, Dingane of Mzilikazi se massamoorde sê? As jy hulle met die bril van 2016 benader, was hulle immers massamoordenaars en basta. Selfs gemeet aan die insigte van die tyd (gewapende konflikte het voorheen meestal nie groot bloedvergieting beteken nie) was hulle magsbelus en wreed. Maar ekskuus, nee, ek het my seker verbeel. Inteendeel, verreweg die meeste mense – sekerlik die Zoeloes en Ndebeles in Zimbabwe – beskou die drie konings as helde. Dis begryplik. Veral Shaka en Mzilikazi was die skeppers van nasies wat meer was as die verbrokkelde familiegroepe wat hulle vooraf gegaan het. Dis dieselfde as die Franse wat Napoleon as ŉ held vereer, of die Italianers wat Giuseppe Garibaldi op ŉ voetstuk plaas. Mense het helde nodig. Dis deel van hul identiteit, en daarvoor moet jy respek hê. Behalwe klaarblyklik as jy ŉ ANC-woordvoerder is. Dan mag jy maar die Afrikaners se ganse geskiedenis, van Jan van Riebeeck tot by FW de Klerk, minagtend kriminaliseer. Nou kom ek terug by die gevaarlikheid hiervan. Kyk, die belangrikste rede waarom die ANC dit doen, is omdat hy in die moeilikheid is. Sy buitensporige magsmisbruik, korrupsie en onbekwaamheid beteken dat sy steun onder die kiesers stadig maar seker verbrokkel. In sulke omstandighede is daar ŉ middel waarna ŉ party maklik gryp: Fabriseer ŉ vyand, ŉ bedreiging. In dié geval lê dit voor die hand – wit rassisme. Ja, natuurlik is wit rassisme ŉ feit. So ook swart rassisme. Maar laasgenoemde pas die ANC nie, en dus word dit massief onderspeel. Die gevaar is dat kan gebeur wat in Zimbabwe gebeur het. Ook daar het Kameraad Bob se steun om soortgelyke redes begin verbrokkel; ook daar is die wittes as sondebok aangewys. Die res, om ’n suiwer Anglisisme te gebruik, is geskiedenis. Dat Zimbabwe in die proses totaal verniel is, is irrelevant. Kameraad Bob en sy kornuite is steeds met vet beursies aan die bewind. Dat die gewone mense krepeer van ellende – nou ja, as hulle nie pap het nie, kan hulle tog koek eet, nie waar nie? Die ANC speel ŉ gevaarlike speletjie. Die sentrale elemente van die skikking van 1994 was demokrasie, beperkte owerheidsmag, wedersydse respek en versoening. Daar is genoeg ordentlike en verstandige mense in die ANC. Kan hulle die heethoofde nie tot orde roep nie? Wíl hulle dan die land voor hul oë tot niet sien gaan?