Die Groot Trek is een van die grootstes uit 'n reeks avontuurverhale in die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Dit was 'n moedige onderneming deur dapper boere wat hulle plase en tuiste in die Kaap agtergelaat het om 'n onbekende wildernis binne te vaar in 'n strewe na 'n nuwe lewe; weg van die Britse regering aan die Kaap se onderdrukkende inmenging.
Rewolusie en oorloë
Gedurende die Franse rewolusionêre oorloë in Europa, is die Kaapse Boere deur vier afsonderlik opeenvolgende administrasies regeer. Toe Holland teen rewolusionêre Frankryk verloor, het die Britte die Kaap beset om hierdie strategiese seeroete na die Ooste vir hulleself toe te eien.
Nadat die Verdrag van Amiens in 1802 onderteken is, is die Kaap aan Holland onder die regering van die kortstondige Bataafse Republiek, terugbesorg. Toe die oorlog weer eens uitbreek met die slae van Trafalgar en Austerlitz, en Holland weer onder Franse beheer kom, het die Britte in aller yl 63 skepe oor die Atlantiese Oseaan gestuur om die Kaap te herannekseer om dit buite Franse beheer te hou.
Alhoewel dit vir die eerste keer in 1488 ontdek is deur die Portugese Katolieke ontdekker, Bartolomeus Dias, is die Kaap vanaf 1652 deur die Protestantse Hollan-ders beset. Holland, wat self 'n kolonie van die Katolieke Spanje was, het eers na 'n baie uitgerekte stryd in 1648 hulle onafhanklikheid verkry.
Die opkoms van Protestantse Holland en Engeland het, as seemoondhede wat die Katolieke supermoondhede van Portugal en Spanje kon verslaan, internasionale sendingtogte en die vinnige uitbreiding van die Evangeliese Geloof oor die see heen na Amerika, Afrika en die Pasifiese Eilande tot gevolg gehad.
Alhoewel die Britte na die mense aan die Kaap as Hollanders verwys het, was die meeste Kapenaars teen hierdie tyd reeds baie verskillend van die mense in Holland. Al het die Hollandse taal en Bybel sentraal in hulle kultuur gestaan het, was daar bykans net soveel afstammelinge van Duitse en Franse Protestante as vanaf Holland. Hulle spreektaal het ontwikkel tot hedendaagse 'Afrikaans', maar was destyds gewoonweg 'Die Taal' genoem.
Hierdie verbete onafhanklikgesinde boere is eers plaaslike self-regering in die vorm van 'landdrost' en 'heemraden' toegelaat, maar hierdie poste het verdwyn toe die Britte met hulle hoogs gesentraliseerde administrasie begin het. Vele besluite wat die grensboere direk geraak het, is sonder enige raadpleging van die boere toegepas. Dít, tesame met die Britse verengelsingsbeleid, het tot 'n diepe wrewel teen die Britse regering gelei.
Botsings by die Kei
Na 'n eeu en 'n half van vreedsame uitbreiding, het die Boere toenemend die swart stamme begin teëkom. Daar was kort-kort skermutselinge tussen die Xhosas en die Boere op die oewers van die Keirivier.
Die nomadiese Boesmans het geneig om na die meer onherbergsame gebiede te onttrek waar hulle in vrede kon leef en die Hottentotte het hulle tot geringe diewery gewend. Daarteenoor het die Xhosa-stamme met grootskaalse veediefstal begin. Vir hulle was diefstal nie skandelik nie en hele troppe vee is dikwels op 'n slag gesteel, soms as 'lobola' (bruidsprys) vir Xhosahuwelikke.
Frustrasie en vervreemding
Namate die Xhosa se strooptogte oor die grens heen op die Boere se plase toegeneem het, het die Boere ervaar dat die Britte grotendeels daarop ingestel was om na kritiek en beskuldigings téén die Boere te luister as na die plaasboere se klagtes en sake waaroor hulle besorgd was.
Dit wou voorkom asof die Britse regering net die Boere se belasting wou invorder, sonder om enige noemenswaardige besker-ming teen die eindelose, gewelddadige strooptogte aan hulle te verleen.
Reeds van die vroeë 1700 af het die plaasboere hulleself in gemeenskaplike bystandsgroepe, sogenaamde 'kommando's' georganiseer. Elke plaasboer het sy eie wapen, perd en voedsel voorsien en almal het vir gemeenskaplike verdediging saamgewerk en die spoedige agternasit van veediewe om gesteelde vee terug te kry. Adriaan van Jaarsveld was die kommandant wat as oorwinnaar uit die Eerste Grensoorlog van 1781 getree het.
In 1793 het 'n menigte Xhosas oor die grens gestroom, 116 plase verwoes en duisende skape en beeste weggevoer. Talle plaasboere is op hulle knieë gedwing en die Hollandse regering se aandag was te verdeeld om iets daadwerkliks aan die bedreiging te doen. Die eerste Republiek in Suid-Afrika is op 4 Februarie 1795 in Graaff Reinet deur Adriaan van Jaarsveld en Jan Tregardt verklaar. Die wreedaardige manier waarop die Britte hierdie republiek in 1815 by Slachtersnek hanteer het, het nog meer wrokkigheid teen die Britte ingeboesem.
Tagtig jaar later toe die Britte gepoog het om Transvaal te beset, was die blote noem van 'Slachtersnek' genoeg om die Afrikaanse verset teen die Britte te konsolideer. Die grensboere wie se huise keer op keer afgebrand is, hulle geliefdes vermoor en hulle vee gesteel is, het 'n breekpunt bereik. Met die onsimpatieke en ondoeltreffende regering in Kaapstad, het hulle besluit op 'n dapper en vreedsame rebellie – 'n massamigrasie – te loods, weg onder die politieke beheer van die Britte uit, om 'n eie vrye republiek in die hinterland te stig.
(Dit het in die 1830's geskied, dieselfde tyd toe Texas sy onafhanklikheid van Meksiko verklaar het en die Slag van die Alamo plaasgevind het.)
Alhoewel daar wydverspreide ontevredenheid in die Kaapkolonie was, het slegs 20% van die blanke inwoners in die Oos-Kaap, en 9% van die totale blanke bevolking van die Kaap, aan die eerste uittog deelgeneem (aanvanklik 6 000). Louis Trichardt en Hans van Rensburg was die eerste Voortrekkers om in 1835 na die Transvaalse laeveld te trek. Daar is Hans van Rensburg se hele trekgeselskap uitgemoor en het amper almal in Louis Trichardt se groep aan malaria gesterf.
Nieteenstaande hierdie ongunstige begin, het Hendrik Potgieter voor die einde van 1835 met 'n ander groep vasberade Voortrekkers 'n reis na die binneland begin; vasbeslote om vir hulleself nuwe plase in die binneland te vestig. Hierdie vroeë trekkers het deur ontvolkte gebiede getrek wat duidelik onlangs aan ontstellende verwoesting blootgestel is.
Menslike geraamtes, tonele van massamoorde en afgebrande statte het alles van Mzilikazi en sy krygsmanne se Pad van Bloed getuig.
Dit was alles deel van die 'Difaqane' wat deur Shaka (stigter van die groot Zoeloeryk) begin is.
Terwyl Napoleon se rewolusionêre Franse weermag ongeveer dieselfde tyd besig was om Europa te verwoes, was Shaka besig om die Zoeloes tot 'n gedugte oorlogsmasjien saam te smee wat verwoesting onder buurstamme gesaai en hulle in die al groter wordende Zoeloeryk opgeneem het.
Shaka se generaal, Mzilikazi, het in onguns by die koning verval en hy het met sy krygsmag gevlug. Hulle het in groot gedeeltes, wat later die Oranje-Vrystaat, Transvaal en Botswana sou word, verwoesting gesaai. Miljoene het in hierdie 'Difaqane' gesterf, die meerderheid aan die hand van Mzilikazi se Matabeles wat glo 156 stamme uitgedelg het. Dit was by hierdie ontvolkte en verwoeste gebiede waar die Voortrekkers inbeweeg het.
Groepies oorlewendes van Mzilikazi se plunderende rooftogte het by Hendrik Potgieter vir beskerming gepleit. Die deur-slaggewende botsing het op 2 Oktober 1836, met die slag van Vegkop plaasgevind. Potgieter se geselskap het herhaaldelike Matabele-aanvalle op hulle laer afgeweer.
Later het Potgieter se kommando's die Matabele oortuigend verslaan, die gebuite beeste teruggeneem en teen November 1837, die vlugtende Matabele oor die Limpopo teruggedryf na hedendaagse Zimbabwe. Die oorlewendes van die verwoeste stamme was die Trekkers innig dankbaar en het groot dele land aan die Trekkers verkoop in ruil vir vee en verdere beskerming.
By Thaba Nchu is Piet Retief tot die goe-werneur van die Trekkers verkies en hy het Natal gekies as die plek om hulle te vestig. Die area tussen die Tugela- en Umzimvuburiviere was ontvolk en onbewoon as gevolg van die plundertogte van die Zoeloes. Piet Retief het na Umgungundlovo gereis om oor die verkoop en oordrag van die onbewoonde gedeeltes van Natal te onderhandel. Na uitgebreide onderhandeling en die oorhandiging van baie beeste aan Dingaan, het die koning van die Zoeloes 'n verdrag onderteken wat die gebied van Natal aan die Voortrekkers toestaan.
Dit het op 3 Februarie 1838 geskied, soos waargeneem deur die ooggetuie, ds. Francis Owen van die 'Church Missionary Society' wat as die koning se sekretaris en tolk opgetree het.
Retief was so beïndruk met Dingaan se innemende persoonlikheid en so verlig met die ondertekende dokument veilig in sy bladsak, dat hy oorreed is om die bevel te gee dat sy manne hulle wapens buite die kraal moet los en ingaan vir een laaste sitting met die koning. Hierop het Dingaan bevel gegee dat die hele Boeregroep van 100 ongewapende mans vasgebind en op die wreedaardigste manier denkbaar dood-gemartel moes word.
In die vroeë oggendure van 17 Februarie het tienduisend krygers die slapende Voortrekkers (meestal vroue en kinders) tussen die Boesmans- en Bloukransrivier oorval en honderde van hulle vermoor. Die krygsmag het meer as 25 000 beeste en baie perde en skape ge-roof en sodoende die geteisterde Voortrekkers 'n harde slag toegedien.
Dit was gedurende hierdie donkerste uur van wanhoop dat Andries Pretorius, 'n ryk plaasboer van Graaf Reinet, wat nie aan die eerste Trek deelgeneem het nie, na Natal vertrek het met doel om 'n wenkommando te organiseer.
Onder die slagspreuk 'Eendragt Maakt Magt', het hy 464 mans, met 64 waens gemobiliseer om met die Zoeloes slaags te raak. Hulle kapelaan, Sarel Cilliers, wat by die Slag van Vegkop geveg het, het die mans in daaglikse gebede en aanbidding gelei en het 'n ernstige gelofte voorgestel.
Verslaan die onoorwinlike vyand
Teen alle verwagting en teen oorweldi-gende vooroordeel, het hierdie klein bende Trekkers die Zoeloe-impi's wat tot in daardie stadium nog onoorwonne was, verslaan. Die oggend van 16 Desember 1838, het 15 000 Zoeloes die Boere-laer op die walle van die Ncomerivier aangeval. Dit het later as die Slag van Bloedrivier bekend geword en was een van die mees deurslaggewende oorwinnings in militêre geskiedenis.
Dingaan, wat sy eie broer, Shaka in die rug gesteek het, is nou self deur sy eie halfbroer, Mpande vermoor. Mpande het 'n goeie verhouding met die Boere gehandhaaf.
Alweer die Rooibaadjies
Die Voortrekker Republiek van Natal was egter van korte duur omdat die Britte dit in 1842 beset het en die Boere genoodsaak was om terug, oor die Drakensberge, te trek en hulle hoofsaaklik in die Oranje-Vrystaat en Transvaal te vestig. Die Britte het later gepoog om ook die Vrystaat onder hulle bewind te bring, deur die gebied as die Oranjerivier-soewereiniteit te annekseer. Met die 1854 onderteke-ning van die Sandrivier Konvensie, wat die sendeling, Andrew Murray help opstel het, het die Britte later die Boere se onafhanklikheid erken en onttrek.
Die Evangelie maak vordering
Dit is 'n voldonge feit dat Suid-Afrika nie in sy huidige formaat sou kon bestaan sonder die dapper uittog van die plaasboere uit die Kaap nie. Hulle het die binneland oopgestel en 'n gedeelde identiteit vir hierdie wyd uitgestrekte landstreek geskep, wat vandag as Suid-Afrika bekend is.
Bowenal was daar in elke wa 'n Bybel en saam met die Voortrekkers het die Evangelie gegaan. Die invloed van die Evangelie op die toe nog onbereikte stamme is onberekenbaar.
Die Groot Trek staan as 'n baken vir ontsaglike vooruitgang van die Evangelie, vir opvoeding, en vir die beskawing self. Alle mense in Suidelike Afrika het voordeel getrek uit die Protestantse arbeidsaamheid, Evangeliese getuienis, produktiwiteit en Christelike welwillendheid wat 'n integrale deel van daardie God-vresende pioniers se lewens was.
Tesame met die plase is daar ook kerke, skole, hospitale, kinderhuise en sendingstasies gevestig. Christenskap het floreer en daarmee saam het die landstreek van gedaante verwissel en is herstel na lande gebring wat deur die Difaqane verwoes is. Die mag van die toordokters is verbreek en die geestelike bevryding van die inheemse mense van Suidelike Afrika het dramaties gevorder.