Maandag 06 Maart 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 2236 tye
Hou op om kinders se toesprake te skryf. Hou op om vir hulle toesprake te koop. Leer hulle dink, sodat hulle self kan toesprake skryf. En as hulle dan steeds nie kan toesprake maak nie, leer hulle om stil te bly. Nie almal hoef openbare sprekers te wees nie. Maar almal moet hulle vlerke kan sprei en met hulle eie kragte kan vlieg.
Taalkennis is nou 'n klik ver
Woensdag 01 Maart 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 839 tye
“Gee die Duiwel [en die digter] wat hom toekom” (Henry IV Part I)
Vir die meeste mense is die blote naam “Shakespeare” genoeg om hulle hartkloppings te besorg. Daardie uitmergelende somermiddae ná langpouse in ŉ klaskamer wat ruik na sweet en apatie terwyl ŉ desperate onderwyser vergeefs probeer om die ontoeganklike Engels en volksvreemde beelde uit te lê, is waarskynlik onuitwisbaar in ons almal se geheue ingeëts.
ŉ Paar dapperes het dalk met Engels op universiteit aangeploeter, maar selfs daar het The Shakespeare Anthology vir die meeste ŉ geslote boek gebly. Letterlik. As dit nie vir Coles Notes was nie, het goed ŉ driekwart van alle Engelsstudente sweerlik nooit ŉ graadsertifikaat ontvang nie. So hier en daar is daar natuurlik altyd ŉ pliggie wat wou liries raak oor The Bard, maar só ŉ bleeksiel is gou eenkant toe geskuif en was vir ewig sy of haar plek in die koel groepie kwyt.
Die ironie is dat meer as net ŉ paar van Shakespeare se sêgoed vandag ingeburgerde idiome en uitdrukkings in Engels is. Dit maak nou nie saak hóé vrot jou Brits is nie, jy moes al van “good riddance” (Troilus and Cressida), “cold comfort” (The Taming of the Shrew) en “the Devil incarnate” (Titus Andronicus) gehoor het. Selfs al praat jy net van “for goodness’ sake” (Henry VIII) of jy vertel ŉ “knock-knock”-grappie (Macbeth), het jy Shakespeare aangehaal.
En soos dit nou maar met enige onsterflike skryfwerk gebeur, migreer sulke skatte oor tyd- en taalgrense heen, en kan ons vandag ons steeds daaraan verwonder en daarin verlustig. So ongelooflik as wat dit vir jou mag klink, en so onvoorsien as wat dit vir ou meneer William S self sou gewees het, is daar van Shakespeare se sestiende-eeuse uitdrukkings wat ewe gemaklik in die moderne Afrikaanse spreektaal voortleef.
Ondenkbaar? Kyk dan gou hierna:
As jy al ooit by ŉ geselligheid die “ys moes breek” (The Taming of the Shrew), het jy Shakespeare aangehaal. As jy met “ingehoue asem” (The Merchant of Venice) moes staan en toekyk hoe jou gaste jou by die einste geselligheid “uit huis en haard eet” (Henry IV Part II), het jy Shakespeare aangehaal.
As jy moes toegee “die liefde is blind” (The Merchant of Venice) en jy “voor jou geestesoog” (Hamlet) gesien het hoe “jaloesie, die groenoogmonster” (Othello) jou van binne verteer, het jy Shakespeare aangehaal.
As jy ná die tragedie “jou hart op jou mou gedra het” (Othello) en in jou “hart der harte” (Hamlet) geweet het “eind goed, alles goed” (All's Well That Ends Well), het jy Shakespeare aangehaal.
En as jy uiteindelik ŉ geliefde gevind het met ŉ “hart van goud” (Henry V) is dit “hoog tyd” (Comedy of Errors) dat jy erkenning gee aan Shakespeare wat jy so aanhaal.
En al glo jy my steeds nie, en al was Shakespeare “vir jou Grieks” (Julius Ceasar), kan ons bly wees die man is al vier eeue lank dood, anders het hy ons nou almal gedagvaar vir plagiaat!
Ja, Shakespeare is dood. Lank lewe Shakespeare!
Saterdag 25 Februarie 2017	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 4937 tye
Die voornaam van Bobby van Jaarsveld se sanger-suster is ........
Dié vraag verskyn onlangs in een van die daaglikse toetse van Beter Afrikaans, ŉ slimfoontoepassing wat jou help om jou taalgebruik te verbeter, spellingvaardighede op te skerp en kennis oor Afrikaans uit te brei.
ŉ Woedende deelnemer reageer: “Dit is belaglik dat ek moet weet hoe om haar naam te spel! Dit is ŉ algemenekennisvraag, nie ŉ taalvraag nie. Ek het geen idee wie die dame is na wie verwys is nie. Daarmee saam is die weergawe van die spelling van die naam waarmee haar ouers haar belas het nie noodwendig die ‘korrekte’ spelling nie.”
Beter Afrikaans se doel is onder andere om te help om “afgeronde” taalgebruikers op te lei. 'n Afgeronde taalgebruiker is ŉ ingeligte taalgebruiker.
Die doyenne van Afrikaanse nuuslesers, Mariëtta Kruger, het my jare gelede ŉ belangrike les geleer: ŉ Nuusleser moet nie net goed kan artikuleer, woorde korrek kan uitspreek en sinne behoorlik kan fraseer nie. ŉ Goeie nuusleser is iemand wat wéét wat in die nuus gebeur, wat ŉ besonder goeie algemene kennis het. Want slegs dan kan jy die nuus met gesaghebbendheid en die nodig patos oordra.
En dié les geld elke taalgebruiker.
Kom ons volg ŉ bietjie die argument van die woedende Beter Afrikaans-gebruiker. As daar van taalgebruikers geen algemene kennis veronderstel mag word nie, hoe kan ons dan verwag dat iemand moet weet dat daar ŉ verskil is tussen die “Nuwe Testament” en ŉ “nuwe testament”? Dit verg tog algemene kennis – of jy ŉ christen is of nie – om te weet dat ons “Nuwe Testament” in Afrikaans in 'n bybelse konteks met hoofletters skryf. Net so verg dit taalkennis én algemene kennis om te weet dat beide “bybelse” en “Bybelse” korrekte skryfwyses is (kyk reël 9.19 in die AWS).
Dieselfde argument geld baie ander eiename. Ek verwag van ŉ afgeronde taalgebruiker om te weet hoe om die skrywer Etienne Leroux (en nie Ettienne le Roux nie) se naam te skryf, of om ten minste te weet wie Oscar Pistorius is (en dat sy naam nie Oskar Pretorius is nie). Of dat ons adjunkstaatspresident se van Ramaphosa (en nie Rammaposa nie) is. Of dat Mpumalanga (en nie Mphumalangha nie) aan die Nasionale Krugerwildtuin grens.
As jy in ŉ e-pos die uitvoerende direkteur van jou maatskappy se van verkeerd skryf, is dit maar oukei? As ŉ nuusleser na ŉ Verenigde Stater (in plaas van Amerikaner) verwys, is dit ook maar aanvaarbaar? Nee, of jy nou ŉ skoolleerder, Facebookskrywer, e-possenier of joernalis is, die korrekte skryfwyse én spelling van eiename is deel van jou vereiste taalkennis.
ŉ Taalgebruiker sonder wêreldkennis is niks anders (of beter) as ŉ speltoetser nie.
As iemand nie weet wie Bobby of Karlien van Jaarsveld is nie, of wie Oscar Pistorius is, of wat die Nuwe Testament is, of watter provinsies waar in ons land is nie, help Beter Afrikaans hulle hopelik om ook hulle algemene kennis uit te brei. Perdalks leer diesulkes ook van Google en Wikipedia. Anders vra ek hulle maar om groete te stuur vir Rip van Winkel.
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 25 Februarie 2017 verskyn.
Dinsdag 21 Februarie 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 836 tye
Ek het grootgeword in 'n familie wat Afrikaans se pynlikste ontluikingsjare beleef het. My oupa was een van dié wat op 'n stoel moes staan met donkie-ore aan omdat hy Afrikaans gepraat het in 'n land wat hom wou verengels.
Hulle het hard gewerk om Afrikaans te bevorder, my grootouers. In Natal, die provinsie wat vandag nog effe trots is op sy bynaam "The Last Outpost". Dit was nie maklik nie. Hulle is daarvoor gehoon, soms selfs verneder. Maar hulle het op hulle beskeie manier gedoen wat hulle kon vir die taal - seker gemaak hulle drie kinders word in Afrikaans onderrig, Afrikaanse boeke gekoop, Afrikaanse films ondersteun, Afrikaans keurig gepraat.
Maar nie my ouma of my oupa was taalimperialiste nie. Hulle kon albei Zoeloe praat, my oupa so vlot dat jy toe-oë nie sou kon agterkom hy is nie 'n moedertaalspreker nie. En hy het dié taal as 'n volwassene aangeleer, uit noodsaak en uit respek vir die mense wat langs hom in Zoeloeland se suikerrietlande panga geswaai het.
Onthou vandag, op hierdie dag, dat jou moedertaal jou trots mag en moet wees, dat jou hart daarvoor mag klop en dat jy hard mag werk om Afrikaans te beskerm en te bevorder. Maar onthou ook dat dié voorreg almal toekom. Ander mense se moedertale is hulle trots. Respekteer dit.
Die manier om jou taal ten beste te dien, is gewoon om hom te gebruik. Om hom te lees en te skryf en seker te maak jou kinders word in hom onderrig. Om Afrikaanse kunstenaars, skrywers en publikasies te ondersteun. En om, wanneer jy self jou taal aanwend, seker te maak jy werk met 'n geslypte beitel. Want dis net dan wat jou woorde en jou werk in die sterre in loop.
Ek kry 'n klein klein beiteltjie,
Ek sit 'n klippie op 'n rots:
- mens moet jou vergewis:
'n beitel moet kan klip breek
as hy 'n beitel is -
so skoon soos langs 'n voeg:
en kloof hom wortel toe -
só moet 'n beitel slaan
met 'n bars wat van my beitel af