’n Penkopmonument vir 16 JunieDr. Danie Langner, besturende direkteur van die FAK en die beeldhouer van die Penkopmonument Jacques Müller. Foto: Verskaf. Vanjaar is die 120ste herdenking van die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog. Lord Roberts se proklamasie van die verskroeideaardebeleid op 16 Junie 1900 verteenwoordig ’n tragiese wending wat vir geslagte daarna Suid-Afrikaanse geskiedenis op een of ander wyse sou beïnvloed. Roberts se opdrag was duidelik. Plase moet afgebrand en dorpe ontruim word. Huise en veestapels moet sistematies vernietig word. Die burgerlike bevolking moet met treintrokke, ossewa of per voet na konsentrasiekampe weggevoer word. As die Britte nie die Boerekrygers in die veld kan oorwin nie, sal hulle deur middel van die lyding van die vroue en kinders die Boere se moed breek en tot oorgawe dwing. Die gevolg van die onmenslike beleid was die dood van meer as 22 000 kinders. Afrikaners kon ná die oorlog die heldedade van De la Rey en De Wet besing, droogte, winterkoue, armoede en swaarkry verduur, die verlies van die Republieke verwerk, maar skaars oor die dood van hul kinders praat. Die seer was té diep en té groot. Vir geslagte koester Afrikaners die nagedagtenis van hierdie konsentrasiekampkinders. Ons reël herdenkingsgeleenthede, plaas blomme op rye eensame grafte en versorg verwaarloosde konsentrasiekampterreine. Die kinders se lyding mag nooit vergeet word nie. Hulle het die duurste prys betaal. Daar is ook ’n ander verhaal. Die verhaal van kinders wat die oorlog oorleef het. Kinders behoort in hulle vormingsjare geluk, geborgenheid en stabiliteit in ouerhuise en ondersteunende gemeenskap te ervaar. Vir dié geslag kinders was dit nie beskore nie. Die verskroeide aarde het gesinne uit mekaar geskeur, gemeenskappe vernietig en kinders van jongs af met trauma gekonfronteer. Afrikaners skryf graag oor die oorlog, maar min oor die jare ná die oorlog. Oor die groot terugkeer. Die land het getreur. Die land was woes en leeg. Die landskappe was op baie plekke van horison tot horison tot as verbrand. Veekrale was stil. Groot- en kleinwild is uitgeskiet deur honger soldate en bittereinders. Swart gebrande murasies het verlate gestaan. Damme was gebreek, vrugteboorde afgekap. Kerkgeboue verniel. Dorpe en infrastruktuur vernietig. Brûe en treinspore opgeblaas. Die winter van 1902 was die koudste sedert temperature opgeteken is. In die somer het reën weggebly. ’n Witwarm droogte het die verskroeide aarde tot ’n harde kors drooggebak. ’n Sprinkaanplaag het die laaste groen weggevreet. Dit het maande geneem voor die oorlewendes met hul gesinne herenig is. Sommige is nooit herenig nie. In konsentrasiekampe het baie kinders tevergeefs gewag. In sommige gevalle is die weeskinders weggegee aan enige een wat hulle oor die kinders wou ontferm. Sommige boeties en sussies is op so wyse verdeel dat hulle mekaar nooit weer gesien het nie. Dit het onuitwisbare emosionele letsels gelaat. Was Jan F. Celliers se graf in die gras en vallende traan ál wat vir Afrikaners ná 16 Junie 1900 oorgebly het? Op die oog af, ja, maar wie gedink het dit is onmoontlik om die land te herbou, het nie rekening gehou met die kinders van die land nie. Die land het kinders oor dekades geleer van moed en deursettingsvermoë. Van selfverdediging en bouwerk. Van swaarkry en opstaan. Hulle was immers die kleinkinders en agterkleinkinders van die Groot Trek-geslag wat skaars ses dekades vantevore die Kaapkolonie verlaat het. Diegene wat die oorlog oorleef het, het nie in die sinkgat van slagofferskap verval nie. Hulle het nie bakhand by Milner vir aalmoese gepleit of die bedelstaf by koning Edward opgeneem nie. Geloof het gehelp dat die meeste van hulle nie in bitterheid en haat verval nie. Die oorwonne Afrikaners was ook nie slawe van die oorwinnaars nie. Dit is waar dat sommige Afrikaners ná die oorlog hulself tot “loyal British subjects” getransformeer het deur die identiteit, taal en idioom van die veroweraars gewillig, gedienstig en gedwee te internaliseer. By verreweg die meeste het Afrikaners nie. Ramsey MacDonald, ’n latere Britse eerste minister, skryf in 1902: “The Boers with full hearts have become quiet. They are massive like South Africa itself. They are not stirred by our imperialistic concepts. They have no deference for the British Empire. They don’t help the British government, but they also do not obstruct it. They wait! They believe in God and their nation.” Die na-oorlogse geslag was nie slagoffers of slawe nie, maar bouers. Nie sodat hulle die Engelse ’n punt kan bewys nie, maar omdat hul kinders vir hulle kosbaar is. Ouers wat 22 000 kinders onder die mees traumatiese omstandighede moes begrawe, het eenvoudig alles moontlik gedoen om te sorg dat die kinders wat oorleef het, in die nuwe, onvriendelike Engelse wêreld in hul eie taal beter onderwys en opleiding sal ontvang as wat hulle gehad het. Brandarm ouers het CNO-skole (Christelike Nasionale Onderwys) in plaasskure, stalle en onder bome gevestig. Hul kinders het verder gebou… Universiteite. Skeppende kultuurorganisasies. Nuwe infrastruktuur is ontwikkel en landerye aangelê. Ou dorpe is herbou en nuwe dorpe se grense vasgestel. Die kinders het met gedigte, kompetisies en toneelstukke die woordeskat van ’n nuwe taal uit Afrika ontwikkel. Met sikspense en pennies, pannekoekverkopings en konserte het hul monumente gebou (onder meer die monument van president Steyn wat nie meer op Kovsiekampus welkom is nie). Die Bybel is in Afrikaans vertaal op voorstel van dr. N.J. van der Merwe, ’n seun wat Norvalspont-konsentrasiekamp oorleef het. Ons moet vir altyd die kinders wat gesterf het, in herinnering roep en hul nagedagtenis eer. Terselfdertyd moet die bouwerk van die kinders wat oorleef het, ons en ons kinders in ons eie gebroke konteks inspireer. Om dié rede het die FAK in die historiese herdenkingsjaar op 16 Junie ’n Penkopmonument op ons kultuurplaas naby Parys opgerig. Volgende jaar op 16 Junie rig die FAK ’n monument op vir die bouwerk van Afrikanerdogters. Op die naamborde langs die Penkopmonument staan die name van 2 400 seuns tussen 6 en 16 jaar. Sommige was bannelinge, baie in konsentrasiekampe, ander was bittereinders, maar almal van hulle het uit die ashope van ’n verskroeide aarde opgestaan en ’n toekoms help bou. ’n Toekoms gebou op die fondamente van selfrespek, kulturele trots en selfstandigheid. Die aambeeld is ŉ simbool van die staal, die daadkrag en harde werk van die na-oorlogse seuns. Aan die voet van die Penkopmonument staan die woorde van die beeldhouer Jacques Müller uit graniet gekerf: Ek het ’n kind gemaak. Uit die oë van ’n kind. Vir ’n kind. Hierdie kind se aarde is verskroei. Sy onskuld gesteel, deur die besluite van grootmense. Al die fases van ’n seun se grootwordjare, kleuter, adolessent en uiteindelik man word in hierdie gesig uitgebeeld. ’n Man in die lyf van ’n seun. Onseker oor sy voorkoms en sy doel op hierdie aarde, neem hy rotsvas stelling in, teen die noodlot wat ongenooid op hom afstuur. Omhels met bandolier wat geen doel meer dien, sy laaste uitweg die 7.63 mm-Mauserpistool wat ’n gesneuwelde offisier hom nagelaat het. Oortrek met storms van angs, bewoë, ondenkbaar. Kind. Man. Naïef. ’n Komieklike determinasie om ’n oormag te verslaan. Ongeskonde geloof in iets veel groter as lewe. Wiel voorwaarts. Vlam ongeblus. Rigtingwyser versteen. Vasberade. Dapper. Fondament. Monument. Trots. Onsterflik. Penkop. Hou Koers. Dit was aangrypend om te sien hoe die jong Voortrekkers van Parys ná die onthulling van die Penkopmonument dadelik die name en vanne van hul oupagrootjies op die borde begin soek het. Hulle is immers ook kinders van die land. Toekomsbouers in eie reg.