Twee kunstenaarsboeke op die uitstalling van die praktykgebaseerderde navorsingsprojek Oor die einders van die bladsy (1) is opvallend gemoeid met manlikheid. Aan die een kant handel Paul Schutte se Boom van my lewe oor die kunstenaar se hantering van prostaatprobleme, mediese prosedures en genesing en aan die ander kant bied Richardt Strydom en Jaco Burger se Ad hominem 'n blik op jong Af rikanermans se ervaring van hulle komplekse subjekposisie in 'n eietydse Suid-Afrikaanse omgewing, naamlik hoe om as Wit man 'n egte stem te he sonder om as historiese onderdrukker ervaar te word. Wat die leser of aanskouer (2) van die twee kunstenaarsboeke opval, is dat die gekose kunstenaars die gedagte van verwonding en weerloosheid aanspreek, maar weliswaar soos dit vanuit 'n manlike perspektief ervaar word: Schutte se werk handel oor siekte, angs en pyn en Strydom en Burger se werk word in die katalogus van die uitstalling as 'n uitdrukking van masochisme en selfverwonding bespreek (kyk Strydom 2011:37). Weerloosheid en verwonding word nie konvensioneel met manlikheid geassosieer nie; die kunstenaars se manlike perspektief hierop is daarom ongewoon. Wat verder opval, is dat Schutte kies om die narratief van sy prostaatbehandeling--'n manlike tema--deur middel van tekstielwerke te verhaal. Tekstielen kwiltkuns is vorme van sogenaamde (huis of kunsjvlyt of craft ('laer' kunsvorme) wat as konvensioneel vroulike aktiwiteite beskou word en van die 'hoer' kunsvorme soos eselskildering en beeldhou, wat tradisioneel met manlike kunsaktiwiteite geassosieer word, onderskei kan word. Verder gebruik Schutte in sy werk ook beeldspraak (soos 'n verwysing dat hy 'aartjie na sy moertjie' en sy beskrywing van hewige emosies soos angsaanvalle) wat op 'n vroulike kwaliteit sinspeel. Dit val ironies op dat 'n tema wat 'n manlike deel van die anatomie betrek deur 'n 'vroulike' medium en beeide vertel word. Ek argumenteer dat Schutte se gebruik van konvensioneel vroulik-gekodeerde betekenaars om 'n manlike tema te verbeeld, gelees kan word as die daarstelling van 'n subjekposisie wat rigiede genderkategoriserings deurbreek en sodoende 'n vloeibaarder beskouing van manlikheid aan die hand doen--'n beskouing wat nie in die eerste plek aan hegemoniese manlikheidspersepsies (wat ook veral met Afrikanermans geassosieer word--kyk Morell 1998) onderhewig is nie.
Die artikel word soos volg gestruktureer: 'n Kort bekendstelling van die kunstenaarsboeke word gevolg deur 'n teoretiese oorsig oor manlikheidstudies en tersaaklike begrippe. Hierna word Schutte se werk gelees met verwysing na aspekte in die werk wat as vroulik teenoor manlik gekodeer gelees kan word. Dan volg 'n lees van Strydom en Burger se werk, onder andere met verwysing na die genderkoderingstrategiee wat daarin voorkom. 'n Laaste, korter afdeling word aan 'n samevatting en vergelykende besinning gewy. Daar word aangevoer dat die gekose werke se aanwending van genderkodering ongewoon is en dat die kunstenaars op hierdie wyse 'n unieke bydrae tot die veld van kuns en genderstudie lewer.
Paul Schutte se Boom van my lewe (2010) betrek die leser of kyker by sy ervaring van prostaatprobleme: die ondersoeke, mediese prosedures en herstel (en gepaardgaande emosionele belewenisse). Die kunstenaar bied hierdie narratief aan deur middel van 'n reeks van 13 tekstielwerke (3) wat 'bladsye' in die boek vorm. Elke werk is 490 cm x 700 cm groot en stel 'n moment in die (mediese en gepaardgaande emosionele) proses metafories voor. Hierdie tekstielbladsye lees soos 'n kodeks waar die beeld op die regterbladsy verskyn en op die linkerbladsy word narratiewe teks--wat hierdie momente verhalend weergee--in versvorm aangebied (die akademikus, skrywer en kunstenaar Heilna du Plooy het Schutte met die omdigting van die verhalende teks bygestaan). Die teks word in Afrikaans aangebied maar op die webwerf van die uitstalling van kunstenaarsboeke word dit in Afrikaans en Engels verskaf. Die digitale katalogus bied ook 'n klankopname in albei taie waar Schutte die teks lees. Vir die tekstielwerke het die kunstenaar die metafoor van 'n boom gebruik om homself voor te stel (kyk Figuur 1). In sommige tekstielbladsye word die beeldgebruik meer abstrak en word stukke gedrukte materiaal wat lyk soos selle en weefsel onder 'n mikroskoop ingewerk by die momente in die narratief wat na byvoorbeeld mediese prosesse verwys (kyk Figuur 2).
Om egter 'n eg manlike onderwerp--prostaatprobleme--deur middel van so 'n sterk vroulike medium aan te spreek, behels dat 'n vreemde kombinasie van genderassosiasies na vore tree: 'n Man (as die self) werk met siekte as tema ('n siek liggaam word egter as abjek beskou; dit word geken aan sy andersheid--kyk Warr 2006:33 en Sontag 1991:44 e.V.). Die manlike kunstenaar gebruik 'n vroulik-gekodeerde medium om hierdie tema aan te spreek, maar die ironie is dat die siekte spesifiek met die verborge lokus van manlikheid te doen het: die prostaat (vgl. Reeser 2010:30--die outeur noem dat die penis eerder as die prostaat instaan as simbool vir manlikheid, maar dat die prostaat as verborge betekenaar van manlikheid juis dui daarop dat hegemoniese manlikheid 'onsigbaar' is). Interessant ook is die hantering van die vroulike tekstielproses in hierdie vormgewing teenoor die aggressiewe implikasies van die naald wat die medium van lap self binnedring, wat eweneens 'n manlike assosiasie oproep. Deur die gebruik van tegnieke en temas met sowel manlike as vroulike genderassosiasies bied Schutte 'n performatiewe beskouing van sy genderidentiteit as niehegemonies.
Die eietydse Suid-Afrikaanse kunstenaar en skeppende konsultant Peet Pienaar (1971-) het self vir sy reeks oor rugbyhelde met tekstiel as medium gewerk (vgl. byvoorbeeld die James Dalton kwilt wat 'n reuse lapportret van Dalton is met 'n oorwegende pienk kleurskema). Pienaar het doelbewus die aandag op die tradisionele gendermatige arbeidsverdeling gevestig deurdat hy van vroulike kwiltwerkers gebruik gemaak het om sy opdragte uit te voer; die man wat opdragte aan vroulike handwerkers gee, word so onder die soeklig geplaas. Hierdeur lewer Pienaar kommentaar op die konvensies van gendermatige arbeidsverdeling, ook in die kunste. Die ironie is uiteraard dat die kunstenaar die tekstielmediirm aanwend om 'n manlike tema--'n rugbyspeler--uit te beeld. Verder is Pienaar se tematiek meer eksplisiet homo-eroties wanneer hy tong in die kies voorstel dat mens jou onder 'n rugbyspeler kan tuismaak as jy onder die kwilt sou le (Williamson 2000a).
Weer kan 'n parallel met die werk van Peet Pienaar getrek word: Pienaar se werk Circumcised, circumscribed was 'n (verwerpte) inskrywing vir die Kaapse uitstalling Men and masculinities. In hierdie werk het Pienaar die magsimplikasies van die penis of fallus wat aan openbare aanskoue en mediese ingrype onderwerp word, aan die orde gestel. Pienaar se kunswerk het behels dat 'n vrouedokter (spesifiek 'n Swart vrou) horn moes besny en dat hierdie prosedure visueel opgeneem word en tesame met die voorhuid tentoongestel word (Williamson 2000b). Besnydenis word in Suid-Afrika dikwels met Swart inisiasierituele geassosieer, maar ook met Ou-Testamentiese beskouings van uitverkorenheid (kyk byvoorbeeld Gen 17:13). In Pienaar se geval dui die selfgekose blootstelling, verwonding en weerloosmaking van die penis op 'n vrywillige bevraagtekening van genderrolle --'n vrou het die ongewone taak om horn te besny. Verder is die feit dat die prosedure tentoongestel is enersyds 'n skoktaktiek, maar andersyds 'n openbare belydenis van die potensiele weerloosheid van die man en die manlike liggaam. In Schutte se geval is die ervaring van weerloosheid en blootstelling egter nie vrywillig nie en word sy mediese ondersoek byvoorbeeld in terme van 'n onderwerping aan 'n byna sadistiese mediese ondersoeker gestel as hy praat van die 'vreeslike naald' (bl. 3, r. 6) wat die dokter gebruik.
Sadisme word tradisioneel beskryf as 'n manlike aktiwiteit wat 'n vroulike subjek--die subjek van die sadis--impliseer (vgl. Scordo-Polidori 2003:195). Schutte ervaar homself gevolglik binne 'n vroulike subjekposisie waar die mediese wetenskap--as rasioneel-manlik gekodeer --die rol van die sadis teenoor die pasient aanneem.
Ek sien hoe hulle wonder: 'n tantrum, 'n stuiptrekking van die senuwees of van my gees? (bl. 9 r. 6-7)
Dis daarom verder insiggewend dat Schutte in sy vertelling van ervarings wat rondom sy geslagtelikheid gesentreer is, dit aan ('n vrou toevertrou) om horn met die omdigting van die narratiewe teks te help--'n Strategie wat herinner aan Peet Pienaar wat spesifiek daarop aangedring het dat 'n vroulike dokter sy besnydenis moet waarneem.
Daarom kan gesondheid dui op 'n toestand waar die liggaam opnuut as self ervaar word, maar hierdie self het die grense van andersheid in die proses van genesing oorkom. Die beskrywing van genesing op die laaste bladsy kan daarom in die lig van self of ander as manlik of vroulik beskou word, 'n Kombinasie van enersyds onsekerheid en magteloosheid en andersyds bravade (kyk ook die sterk falliese voorstelling in die bygaande paneel, hier in Figuur 4) suggereer 'n versoening van die vroulike en manlike aspekte:
Om die soeke na 'n egte en outentieke stem te verbeeld, span Strydom en Burger fotografie, fotomanipulering en die tema van (self)verwonding in. Fotografie as medium het in die konteks van koloniale praktyke sterk assosiasies met sosiale Darwinisme, frenologie en ander koloniale dokumentasiepraktyke gehad (kyk Palma 2005:40, 42). Fotografie impliseer verder 'n magsverhouding tussen 'n (histories gesproke, Europese) self wat die kamera hanteer en daardeur na die ander kyk; 'n self wat die ander (en sy beeld) 'vasvang' (vgl. die Engelse woord capture) in 'n visuele beeld wat vir waameming, beheer en dokumentasie gebruik word. Binne die koloniale geskiedenis van Suid-Afrika en elders is die kamera aangewend om die inheemse ander te dokumenteer sodat die fotograaf as maghebber 'n manlike posisie teenoor die objektivering en gevolglike vervrouliking van sy onderwerp inneem (vgl. Stevenson 2001). In hierdie sin is fotografie ook 'n aggressiewe medium. Sontag (1979:14) argumenteer in haar invloedryke publikasie On photography dat die neem van 'n foto 'n simboliese moord en objektivering van die onderwerp van die foto impliseer omdat die 'kamera as wapen' aksies van 'laai, mik en skiet' vereis. Fotografie is daarom 'n medium wat sterk assosiasies met die stilmaak van 'n stem, met geweldaandoening en met die status van slagoffers het. Strydom en Burger draai egter in Ad hominem die kamera na hulself en ander lede van die jong Afrikanermankollektief. Sodoende word die kunstenaars sowel subjek as objek, geweldaandoener en slagoffer. Hierdie gedagte word nou verder met verwysing na genderverwante aspekte in hierdie kunstenaarsboek onder die loep geneem.
Strydom self bring die wonde en ander tekens van geweldaandoening deur die medium van veral Photoshop aan--so bevestig hy sy rol in die kollektiewe masochistiese verwonding van die Afrikanerman (die groep waartoe hyself behoort). Die beskadiging van die oppervlak van die vel deur middel van die rekenaarmedium suggereer 'n passiewe aggressie jeens die self: 'n Beeltenis van die self word in die rustigheid van 'n studeerkamer afgetakel, verniel en dan beskou. Dit is 'n vorm van simboliese geweld wat die subjek verdeel sodat dit 'n self of ander projeksies van die self word. Hierdie gesplete self of ander suggereer manlike of vroulike en sadistiese of masochistiese aspekte van die self. Dit is wel so dat die blootlegging van die (gewoonlik vroulike) liggaam aan 'n aanskouersblik (wat gewoonlik as manlik getipeer word), met al die magsimplikasies hiervan, 'n gevestigde tradisie in sowel Westerse literatuur as kuns is (Brooks 1993:88). In Ad hominem word die manlike liggaam met tekens van selfverwonding tentoongestel; die tentoonstelling van die geskende liggaam vir openbare aanskoue kan eerder as abjek, ander en vroulik gekonseptualiseer word.
Oppervlakwonde, tatoeeermerke en dies meer sinspeel op die liminale kwaliteit van die vel as drumpel tussen die self en die samelewing (vgl. Schildkrout 2004:320). Die outeur (Schildkrout 2004:321) stel die vel verder gelyk aan die grens tussen die self en die ander en ook aan die grens tussen die psige en die liggaam. Die manipulasie van die vel word met die transformasies van die liggaam geassosieer, maar omdat die vel ook die drumpel tussen die liggaam en die psige is, word hierdie transformasies gevolglik emblematies van 'n soeke na psigiese transformasie.
In Ad hominem word die versugting na die transformasie van die psige ook liggaamlik as verwondings en manipulasies van die vel vergestalt. Die suggestie is daarom dat die Afrikanerman alleen deur selfverwonding en die gevolglike oorsteek van die drumpel tussen self en ander homself kan verenig en heel kan word. Interessant genoeg word die vel van 'n Wit man hier verwond--juis die lokus van rasidentifikasie (kyk na Swanepoel 2011:8) ondergaan 'n (vrywillige en selfgedrewe) transformasie. Op 'n ander vlak word die praktyk van self-geseling en soortgelyke vorme van selfmarteling met heiliges geassosieer wat daaraan 'n diep godsdienstige dimensie gee: Daar word selfs van sogenaamde 'heilige pyn' gepraat (Glucklich 1999:480-482). Dit wil dus voorkom of die toedien van pyn deur die self met die verwerking van trauma en 'n soeke na geestelike vernuwing geassosieer word (Glucklich 1999:483).
Lewis (2010:94) beskou die Afrikanerman as 'n kontroversiele, liminale figuur--'caught between the horror and shame of the past and the uncertainty of the future'. Die gedagtes is aanduidend van trauma. Strydom (2011) dui ook aan dat die posisie waarin hierdie groep hulle bevind van die noodsaak van geestelike vernuwing spreek. Daarom kan aangevoer word dat die selfverwonding van die vel, en die tentoonstelling daarvan, 'n soeke aandui om trauma te 'verwoord', maar spesifiek ook te beheer. Hierdie soeke word gerig op 'n self wat legitiem is, 'n outentieke stem. In die voorlopige afwesigheid van 'n stem praat die liggaam deur sy velwonde wat stemopeninge word. McLane (1996) stel dit soos volg:
(1.) Die praktykgebaseerde navorsingsprojek Oor die einders van die bladsy (in Engels Transgressions and boundaries of the page) is in 2009 van Stapel gestuur. Veertig genooide kunstenaars het kunstenaarsboeke gemaak vir die kreatiewe produksiefase van die projek tydens 2010 (wat drie uitstallings, 'n katalogus en interaktiewe DVD insluit). Die huidige artikel is verteenwoordigend van die postproduksiefase waar op meer formele akademiese wyse gereflekteer word oor tersaaklike aspekte van die skeppende werk wat in die projek gelewer is. Kyk www.bookboek.co.za (die amptelike webtuiste van die projek) asook Combrink en Marley (2009)--hierdie artikel bied 'n beskrywing van die fases van 'n praktykgebaseerde navorsingsprojek.
2.Omdat kunstenaarsboeke visueel ervaar en ook (soms) gelees word, kan daar nie werklik net van aanskouer of leser gepraat word nie. Volgens die skrywer, teoretikusen kunstenaar Johanna Drucker (2004:1), die bekendste outeur in die veld van kunstenaarsboeke, is 'n kunstenaarsboek 'n 'zone of acitvity" waar 'n aantal verskillende dissiplines, velde en idees bymekaarkom. Teks en beeld is veral kenmerkend van heelwat kunstenaarsboeke--alhoewel die saamhang van daarvan nie 'n vereiste is nie. Van belang is eksperimentasie en oopheid vir verskillende tegnieke en benaderings (Drucker 2007:14).
(3.) Schutte noem in 'n gesprek met my (pers. komm., 23 November 2011) dat sy werk as tekstielkuns eerderas kwilte beskryf word.Tegnies moet'n kwilt uit drie lae bestaan waarvan die boonste laag die 'kunswerk' is, in die middel is 'n stoplaag en verder is daar ook 'n agterkant van materiaal. Tekstielkuns laat 'n vryer benadering tot hierdie gebruik van lae materiaal toe en word ook deur 'n groter vryheid ten opsigte van stik--en sny of skeurtegnieke gekenmerk. Tekstielkuns word in die kategoriee tradisionele, innove rende en vrye styl verdeel en Schutte assosieer homself met die laasgenoemde kategorie.
(4) 'n Die-cut of stempelsnit is 'n snit in papier of karton, in 'n spesifieke vorm, wat gewoonlik met 'n masjien (stempelsnyer of die-cutter) gesny word. Dit is 'n gespesialiseerde afrondingstegniek in die veld van gedrukte media (Jennings 1987:118).
(5.) Volgens Schutte (pers. komm., 23 November 2011) sinspeel die frase op die weerloosheid van 'n jong seun in die gelyknamige gedig deur Elizabeth Eybers. In die gedig beskryf sy die liggaam van die seun soos hy uit die bad klim; die gedig eindig soos volg: teer soos 'n ooglid, sag/soos murg, hang weerloos die geslag' (Brink 2000:213-214).