Breytenbach se poësie-produksie is so groot dat, indien hy niks anders as poësie geskryf het nie, sou sy literêre reputasie enorm wees. Maar buiten die poësie het hy ook prosa geskryf, toneelstukke, reisboeke, essays, literêre teorie. Hy is ook bekend as 'n gevestigde skilder, veral in Europa.
Sy politieke aktivisme teen apartheid, waarvoor hy sewe jaar in die gevangenis was; sy politieke inisiatiewe (bv. Dakar 1987, en as deel van die skrywersontmoeting met die ANC by Victoria Falls in 1989)); sy politieke filosofie (dikwels as 'n teenstrydige "Zen-kommunis") het van hom ook 'n openbare figuur gemaak.
Vanaf sy eerste digbundel die ysterkoei moet sweet in 1964 probeer hy bepaal wat die poësie is, wat die taal daarvan kan wees, wat woorde beteken - wat betekenis is. 'n Ars poetica. In hierdie strewe word taal verby die funksie van die konvensionele siening van die woord as betekenaar wat uitwys na 'n betekende gedryf. Die titel van hierdie eerste bundel spreek vanself.
In die meeste artikels in hierdie versameling word daar, direk of geïmpliseerd, geskryf oor sy ars poetica (ook in die prosa wat hier bespreek word).Telkens ondermyn hy die taal, om te sê dat die gedig nét gedig kan wees. Die volgende gedig sal daarop wys:
In die afdeling "versetverse" in nege landskappe van ons tye bemaak aan 'n beminde (36) is daar 'n sonnet wat begin met 'n koeplet, en eintlik 'n verset is teen vorm, teen die konvensionele vorm van die sonnet.
In 'n ander omskrywing van die teks (gedig of prosa) sê hy dat die teks altyd 'n oppervlak is, en op hierdie oppervlak word fragmente, beelde, klanke en ritmes geplaas, wat beide na buite en na binne in verbinding is, soos 'n collage. Uit hierdie interaksie kom betekenis.
'n Teenstrydigheid is dat die subjek se eenwording met die teks ook die afwesigheid is: die subjek vervaag as gevolg van die ondergeskiktheid aan die teken. Maar daar is óók 'n voortdurende wording van die self; wat herhaaldelik doodgeskryf word. Die "ek" in die teks is ook dan nie altyd dieselfde "ek" nie.
Deur taal kan 'n tuiste geskep word; maar nie 'n statiese tuiste nie: eerder die tuiste van die nomade, 'n tuiste wat nie vasgevang kan word in 'n betekende nie. Dit word 'n spel van die betekenaar, waarvan daar nie bevryding is nie. Dis die noodlottige "geval" van Breytenbach in die gevangenis: daar was geen referent nie. Ook as gevolg daarvan was daar geen manier om te kommunikeer nie behalwe met 'n leser. Dié verhouding met die leser is baie belangrik in die soeke na 'n betekende, 'n proses tot betekenis.
In Breytenbach se gedigte waarin die vrou figureer, kan die vrou die betekenaar wees van heelheid van die liggaam, en dan 'n eenheid van betekenaar en betekende. Ook die gedig is dan die liefde; maar ironies, want dít kan ook nie dié betekende wees nie:
Die sentrale waarheid van taal is dus die verhouding tussen betekenaar en betekende. In konvensionele taalgebruik verwys die woord direk na dit wat waargeneem word. Die "problematiek" van taal in die poësie is dat daar 'n permanente kontradiksie tussen die twee is; en die taal as betekenaar die digter oorheers. Daarby behoort die taal nie net aan die digter nie; die leser is ook in besit daarvan. Die leser kan dus 'n betekende wees, in dié sin dat die taal wat betekenaar geword het, deur die digter gerig is op die leser, sodat daar weer 'n verhouding tussen betekenaar en betekende is.
In Breytenbach se poësie word die digter, die "ek" (B.B.), ge-yk, vasgevang in betekenaars; en kan alleen "herleef" deur dood te gaan en weer gebore te word; uit die dode op te staan soos Lasarus (B. B. Lasarus). Taal het hom gemaak, en in taal is sy tuiste geskep; maar nie 'n holte vir sy voet nie, want hy is nomade.
Die mythic level kan ook die verbeelding wees, wat die metafoor skep (ver-beelding) waar daar nie 'n beskryfbare betekende is nie.
Die uiteindelike betekenis van die weerspieëling is dat dit nie die werklikheid kan ver-beeld nie; en dan word die metafoor 'n substituut vir die werklikheid.
In 'n ontleding van Breyten se beeldskepping in die gevangenis wys Jane Wilkinson (1989: 23) daarop dat die metafoor vir die tronk die argetipiese labirint is: "the mirror is at the centre of the opaque and tangled labyrinth" (oorspronklike kursief). Die spieël kom al in die ysterkoei moet sweet voor in sy poësie: "die spieëls is blind", in die betekenis van die spieël wat nie kan weerkaats nie; en later in die windvanger, in die gedig "terugkyk" het die spieël as weerkaatsing nie 'n verskriklike werklikheid kon beskryf nie, nie kon weerkaats nie:
Die spieël is ook 'n middel in die gedig: "jy sal 'n gedig moet skrywe soos 'n spieël" ("die dood in die gedig" (landskappe, 7)). Ook word die spieël gekoppel aan taal, as representasie; en die spieël is ook 'n gedig wat die werklikheid sien en herskep. 'n Gedig moet geskrywe word soos 'n spieël: spieëlskrif. Weerspieëling van skilderye, soos in "Mauritshuis" in die windvanger (143), word ver-beeld deur die digter. Dit is 'n waarneming van die kuns wat gesien word, wat dan 'n metafoor oor kuns word - op soek na betekenis.
In die gedig "'n bottel woorde omtrent 'n prent" (Eklips, 25) kyk die digter na 'n afdrukskildery van Utrillo, wat hy dan beskryf. Dus: 'n beskrywing van 'n skildery, wat nie die oorspronklike is nie. Die digter se beskrywing is 'n weerspieëling van 'n afwesige weerspieëling. Maar albei (aldrie) weerspieëlings bestaan nog. Die weerspieëling word dus die werklikheid.
Die geheue kan ook nie 'n tuiste skep nie. Lotus, die vrou, is die enigste sekerheid. Sy is sy enigste ware geheue. Skryf word feitlik regdeur sy werk gekoppel aan tyd: "Writing is always the present time finding its tense" (Dog Heart, 30). Ook in Seisoen in die paradys (128): "[...] ek wil probeer skryf vir die híér, vir nóú. Ek wil in my werk so na moontlik kom aan die verbygaande - nie die ewige nie; dié was altyd daar. En die ewige sê niks. Dis die verbygaande wat seermaak, die plaaslike".