Om ‘ja’ of ‘nee’ te gestem hetGrafika: PaliGraficas/Pixabay.com Laat ek die dapper ding doen deur sommer met die intrapslag te erken ek was destyds ’n ja-stemmer. Met dié klippie uit die skoen, kan ek nou so ewewigtig as moontlik kyk na die destydse keuse tussen ’n ja-stem en ’n nee-stem. Die bespreking van die boek, The Rise and Demise of the Afrikaners deur prof. Hermann Giliomee, wat hy self behartig het, werp lig op die vraag of daar na die bepaalde referendum ’n tweede referendum sou wees. Die eerste referendum het effektief die wit kiesers se toestemming gevra of daar met die onderhandelinge voortgegaan sou word of nie, en die tweede sou die kiesers vra of hulle met die resultaat daarvan saamstem of nie. Dis ook hoe ek dit gehad het, en daarom my ja-stem. ’n Droogmakery by die onderhandelings sou immers die poses in sy spore stuit. Giliomee maak ’n redelike groot gewag van die kwessie of die destydse president FW de Klerk en die onderhandelaars ooit ’n mandaat vir meerderheidsregering gehad het. Hy stel dit duidelik dat dié mandaat nie bestaan het nie, en dat dit wat die kiesers betref, oor ’n bedeling met groeps- of minderheidsregte sou wees, en magsdeling. Nadat die referendum ’n taamlik oortuigende “ja” opgelewer het, was daar skielik geen sprake van ’n tweede referendum of ander manier om die kiesers se goedkeuring te verkry nie. Kiesers soos ek wat beslis “nee” in die tweede referendum sou stem, is dus in die steek gelaat. Boonop (en Giliomee wys dit ook uit) het die meeste ja-stemmers “ja” gestem uit vrees vir ’n gewelddadige reaksie, sou daar ’n nee-stem geseëvier het. Baie gebruik steeds hierdie rede wanneer hul ja-stem by nee-stemmers onder skoot kom. Wat myself betref, het ek nou uiteindelik iets konkreets om myself teen nee-stemmers te verweer, deur te kan bewys dat ek bevark is. Of kan ek? Referendums in Suid-Afrika is van vroeg af deur politici misbruik. Met die referendum oor Republiekwording kon kiesers stem tussen ’n behoud van die status quo, of ’n republiek binne die statebond. ’n Republiek is egter buite die statebond uitgeroep. Met die 1983-referendum was dit weer so. Kiesers moes kies tussen ’n behoud van die status quo, of die instelling van die driekamerparlement. Lede van die opposisie het kiesers gemaan die regering gaan die uitslag gebruik om te vertolk as ja-stem vir ook ander hervormings. Die regeringslui het skerp gereageer en dit ontken. Dit gaan net oor die driekamerparlement of nie. Die eerste reaksie wat ek ná die referendum van die regeringskant gehoor het, is dat die regering nou ŉ mandaat vit hervorming het. Min of meer het dieselfde met die Kodesa-referendum gebeur. Op ŉ vreemde manier was ek by die Kodesa-onderhandelings betrokke. Ek is aangewys om die Vrystaatse administrateur se insette vir Kodesa op te stel. Ek het wel baie belanggestel, en het oor ’n honneurs in politieke wetenskap beskik, maar was waarnemende adjunkdirekteur by gemeenskapsontwikkeling, terwyl die provinsie oor sy eie subdirektoraat institusionele ontwikkeling beskik het. Ek het ŉ sterk vermoede daar is op my besluit omdat ek oor ’n tuisrekenaar beskik het, en die administrateur se insette spoedeisend was. Die rekenaar was nog ’n ou IBM sonder hardeskyf en ’n Dot Matrix-drukkertjie. Baie min amptenare, veral vakkundiges, het destyds amptelike rekenaars gekry. Die instruksies het per koevert van die Kaap gekom. Die instruksies, soos om ’n kiesstelsel aan te beveel en motiveer, het amper woordeliks gekom uit ’n verslag van die staatkundige komitee van die presidentsraad met die titel “Besluitnemings- en konflikbesluitmeganismes en -tegnieke in staatkundige stelsels (PR 1/1990)”. Die antwoord opstel was ’n deurnagproses, met genoeg tyd gelaat vir die stuk om gedruk te word. ’n Mens moes maar met oop ore slaap, want die drukker kon vashaak, en ’n gemors maak. Solank ’n mens die ge-tirr-tirr van die drukker hoor, het alles nog gevlot. Bygesê, ek het disleksie, dus was dit nie foutvry opgestel nie, maar wanneer dit nog deur iemand anders ook geproeflees moes word, was nie duidelik nie. Kort nadat ek dit aan die administrateur oorhandig het, moes dit by Kemptonpark wees. My gevoel was deurgaans dat die stukke ongelees in ’n snippermandjie beland het. Uit pres. FW de Klerk se versekerings nog lank daarna, soos die wigte en teenwigte, het ek die gevoel gekry hy was lank nog onder die indruk dat die regeringsopdragte met evaluasies en aanbevelings, wel oorweeg is en neerslag in die finale produk gekry het. Maar het FW self ooit erken dat sy onderhandelaars ore aangesit is, of om verskoning gevra dat verbrou is? Die rekening is blykbaar wel gegee, maar nie op so ’n wyse dat dit die groot klok gehaal het nie. In Maroela Media se nuuskommentaar van 22 Januarie 2018 word hierdie kwessie bespreek.