Eskom mag nie net munisipaliteite se krag afsnyArgieffoto: GCIS Op grond van “nuwe” en “bepalende” argumente aangevoer deur Sakeliga in die hooggeregshof in Pretoria kan plaaslike sakegemeenskappe waarskynlik miljoene rande se regskoste teen Eskom spaar. Dit is die implikasie van ŉ waterskeidingsuitspraak vandeesweek in die saak tussen Resilient Properties en andere teen Eskom en die eMalahleni-munisipaliteit, waaraan Sakeliga as vriend van die hof (amicus curiae) deelgeneem het om te keer dat Eskom plaaslike gemeenskappe se krag afskakel. Ingevolge die uitspraak mag Eskom (as staatsentiteit) nie die elektrisiteit na ŉ wanbetalende munisipaliteit (ook ŉ staatsentiteit) onderbreek alvorens dit al sy remedies soos vervat in artikel 41 en 42 van die Wet op die Raamwerk vir Tussenregeringsverhoudings van 2005 uitgeput het nie. In haar uitspraak verwys regter Wendy Hughes na Sakeliga se bydraes as bepalend. “Ons is verheug dat Sakeliga se argumente in hierdie kwessie deurslaggewend was. Ons doel was juis om die hof met goeie navorsing en insette by te staan om regspraak in die algemene belang te lewer,” het Piet le Roux, uitvoerende hoof van Sakeliga, gesê. Verreikende implikasies Le Roux sê die uitspraak het verreikende implikasies vir plaaslike sakegemeenskappe en die publiek landwyd: “Eskom se eensydige kragonderbrekings oor dispute met munisipale owerhede was besig om plaaslike ekonomieë landswyd te vernietig. Betalende sakelui en ander gebruikers is as’t ware as gyselaars aangehou in ŉ dispuut tussen twee wanfunksionerende arms van dieselfde staat: aan die een kant Eskom en aan die ander kant munisipaliteite. “Dit het plaaslike sakegemeenskappe miljoene rande gekos om hofbevele te bekom om te keer dat Eskom hulle krag afsny, nadat hulle reeds vir die elektrisiteit betaal het, maar die plaaslike munisipaliteit dit nie aan Eskom oorbetaal het nie. Hierdie uitspraak plaas nou ŉ veel hoër drempel vir Eskom voordat hulle elektrisiteit na gemeenskappe mag afsny. Ons glo dit kan sakegemeenskappe landwyd miljoene aan regskoste bespaar. “Boonop kan die uitspraak ook op ander dispute tussen staatsorgane van toepassing gemaak word. So sou die uitspraak moontlik kon meebring dat ŉ staatsentiteit wat water verskaf, maar weens ŉ rekeninggeskil met ŉ munisipaliteit die toevoer daarvan na ŉ gebied wou onderbreek, dit ook nou nie meer sonder meer kan doen nie,” sê Le Roux. Armand Greyling, regspraktisyn by Sakeliga, sê oor die essensie van die hofbeslissing: “Eskom mag nou nie meer kragtoevoer na munisipaliteite onderbreek alvorens dit al sy remedies soos vervat in artikel 41 en 42 van die Wet op die Raamwerk vir Tussenregeringsverhoudings van 2005 uitgeput het nie. “Aangesien so ŉ besluit om krag te onderbreek neerkom op ŉ administratiewe besluit, is artikel 6(2)(e)(iii) van die Bevordering van Administratiewe Geretigheidswet van 2000 ook van toepassing. Dit bepaal dat Eskom en munisipaliteite in sulke geskille alle alternatiewe remedies moet uitput. As dit nie gedoen word nie is ŉ besluit van Eskom om kragtoevoer te onderbreek hersienbaar deur die hof.” Agtergrond Piet le Roux, uitvoerende hoof van die Sakeliga. Foto: Morné Prinsloo Sakeliga het in Augustus 2018 aansoek gedoen om as ’n vriend van die hof gevoeg te word tot die saak wat Resilient Properties en ander instansies teen Eskom en die eMalahleni-munisipaliteit ingestel het. Die applikante het die hof versoek om in te gryp en Eskom te verhoed om die plaaslike gemeenskap se elektrisiteitstoevoer te onderbreek. Die Emalahleni-munisipaliteit het Eskom destyds omtrent R1,6 miljard geskuld. “Nadat Sakeliga verskeie regsaksies oorweeg het, het ons uiteindelik besluit dat die Resilient-saak een van die geskikte sake is vir ons om beginsels neer te lê om te Eskom verhoed om betalende elektrisiteitsverbruikers gyselaar te hou ten einde geld van munisipaliteite te verhaal,” sê Le Roux. Le Roux vervolg: “Ons betreur Eskom se pogings die afgelope paar jaar om die tersaaklike dispuutbeslegtingsmeganismes tot sy beskikking, soos in die Wet op die Raamwerk vir Tussenregeringsverhoudings bepaal, te omseil. Deur uit eie beweging elektrisiteitstoevoer na munisipaliteit af te skakel het Eskom nie alleen die howe probeer ontwyk nie, maar ook versuim om toepaslike dispuutbeslegtingsprosedures te volg. Iets wat die gees en doel van wetgewende bepalings ondermyn het, het uiteindelik daartoe gelei dat betalende elektrisiteitsverbruikers landswyd teen groot koste hulp by die hof moes soek.” Ander sake en regstrategie Die uitspraak is Sakeliga se eerste in ŉ geding teen Eskom en munisipaliteite vanjaar. In 2018 was Sakeliga suksesvol om ŉ tussentydse interdik te bekom om te verhoed dat Eskom elektrisiteit na die gemeenskap in Musina onderbreek. Ook in 2018 het Sakeliga finansiële bystand gelewer in ŉ saak waarin sakelui en bekommerde verbruikers in die Koster-omgewing ŉ tussentydse interdik teen die Kgetlengrivier- plaaslike munisipaliteit en Eskom bekom het om te verhoed dat elektrisiteitstoevoer onderbreek word. Hierdie en verskeie ander sake sal nou heel moontlik op die gunstige bevindings oor Sakeliga se jongste argumente kan steun. “Hoewel hierdie nog maar net die begin van ons regstrategie is, is ons bly om nou al so ŉ groot verskil te kan maak. Ons het ŉ uitstekende regspan en werk reeds aan verdere sake, onder meer om wanbetalende munisipaliteite onder nuwe vorme van administrasie te plaas,” sê Le Roux. Met die oog op interpretasie van die uitspraak en oorweging van die implikasies daarvan hou Sakeliga op Woensdag 13 Maart ŉ openbare saakbespreking, met prof. Hennie Rossouw as gasspreker. Lede van die media, belanghebbende partye soos plaaslike sakegemeenskapsverteenwoordigers en regslui, en belangstellendes word genooi om dit by te woon. Die saakbespreking is gratis, maar reservering van ŉ sitplek by [email protected] word versoek. Die bespreking vind by Sakeliga se kantoor in Gerhardstraat 109, Centurion plaas.