Binne ’n aantal dekades is die samestelling van die volkere in Suidelike Afrika onherroeplik verander. Maar hoewel staatsvorming en nasiebou aansienlik deur hierdie krisis gestimuleer is, was dit nie sonder ’n duur en bloedige prys nie...
IT was ’n tyd van groot omwentelinge in Suid-Afrika—droogte, hongersnood, outokratiese leiers, oorloë, hele bevolkings­verskuiwings—kortom, ’n era van geweldige ellende en chaos.
Van Zoeloeland af het die Mfecane uitgekring en dit het daartoe gelei dat volkere soos die Matebele en ’n land soos Lesotho uit en deur die verstrooides gevorm is.
BO: Die rooi kol op hierdie kaart dui die omgewing aan waar die Mfecane ontstaan het, waarvandaan dit toe na ander dele in Suidelike Afrika versprei het.
’n Kombinasie van plaaslike faktore—bevolkingsgroei, die uitputting van natuurlike hulpbronne en ’n verwoestende droogte en hongersnood—was op sigself genoeg om tot ’n droewige ramp te lei. Maar gepaard met daardie ekologiese katastrofe het oorlogvoering ook nog ’n menigte lewens geëis.
Handel in ivoor met die Portugese in Delagoabaai was eweneens ’n dryfveer vir mense om hulle direk suid van Mosambiek te vestig. Dit sou ’n tekort aan grond veroorsaak, maar toe volg daar boonop ’n uitmergelende droogte wat omstreeks 1800 begin en tien jaar lank geduur het. Die mielies, ’n stapelvoedsel vir die bewoners, het meer water nodig gehad as die plaaslike graansoorte en die plante het verskrompel toe die reën wegbly.
Mense het onder mekaar gebaklei vir die karige voorrade graan en die beeste wat nog daar was. Enige wild is gejag wat hulle kon vind. Hulle het om die oorblywende waterbronne saamgetrek in ’n wanhopige poging om aan die lewe te bly.
Dit het in 1818 gelyk of die Ndwandwe die botoon sou voer toe Dingiswayo gedood en sy magte verstrooi is, maar die eersgenoemde is spoedig oorrompel deur Shaka, die stigter van die Zoeloe-staat.
BO: Lede van ’n trotse nasie danksy Shaha—Zoeloe-krygsmanne soos hulle uitgebeeld is op ’n poskaart van die laat negentiende eeu (’n deeltjie van die poskaart is hier afgesny).
SHAKA se staande leër van etlike tienduisende krygsmanne is saamgestel uit regimente wat volgens ouderdomsgroepe ingedeel is. Die gemeenskappe wat hulle oorrompel het, is vir hul beeste en graan geplunder. Die Zoeloe-soldate kon die buit egter nie vir hulself toe-eien nie. Allles sou die eiendom van die oppermagtige Shaka word.
Daar moet egter dadelik gesê word dat groter verwoesting gesaai is deur diegene oor wie Shaka geseëvier het as deur sy eie impi’s. Só het die vlugtelinge van Hlubi en die Ngwane—ontneem van alle maatskaplike orde—geroof en gepunder waar hulle ook al gegaan het. Hulle het die landskap van Natal en ’n groot deel van die Vrystaat as.’t ware in ’n woesteny verander.
Die aanslag van die Hlubi en Ngwane op die Sotho-kapteinskappe in Transoranje het verskeie van die groepe ontwortel. Voorts het die Mfecane ’n groot toevloei van hawelose mense na die oostelike dele van die Kaapkolonie veroorsaak. Talle het oor die Oranje of vanuit Natal na die gebied getrek om na kos en woonplek te soek. Die grootste groep was die Mfengu (of Fingo’s), wat ’n samevoeging van etlike Nguni-groepies was.
Maar die verwoesting wat die Mfecane onder die gemeenskappe in die binneland aangerig het, het ook ander belangrike gevolge gehad. Toe die blanke trekboere van die laat jare twintig van die 1800’s en die Voortrekkers van 1836 af oor die Oranjerivier begin beweeg het, was groot dele van die gebied feitlik onbewoon. Dit het veroorsaak dat die blankes hulle betreklik vinnig in die gebied kon vestig.
Andersyds het die blankes ’n nuwe mag verteenwoordig wat, in die onstabiele omstandighede van die Mfecane, deur die groot swart magsblokke as ’n bedreiging beskou is.
Volgens hulle was die grondoorsaak van die ontwrigting nie die opbou van ’n Zoeloe-koninkryk deur Shaka nie, maar die druk deur blankes op die swart gemeenskappe om beheer oor hul grond en arbeid te verkry.
Blanke belanghebbers sou, volgens hierdie historici, die hele idee versin het van ’n Mfecane wat deur Shaka aangestig sou gewees het—hulle sou dit gedoen het om die blanke besetting van swart gebiede en blanke beheer oor en eksploitasie van die swartes te regverdig. Deur Shaka vir die ontvolking van die binneland te blameer, sou hulle ’n bevolkingspatroon kon formuleer wat later as basis vir die beleid van swart tuislande gebruik is.
Opsommend: aan die einde van die Mfecane het enkele groot politieke eenhede—die Zoeloe, die Ndebele, die Swazi, die Sotho en die Mpondo, asook enkele kleineres soos die Pedi en Bhaca—die binneland oorheers. Dit is hulle met wie die Voortrekkers sou kennis maak om ’n belangrike nuwe epog in die Suid-Afrikaanse geskiedenis in te lui.
BO: Voor die Voortrekkers was daar die eerste trekboere wat die Karoo oorgesteek het om ’n nuwe lewe in die Suid-Afrikaanse binneland te begin. Hier is ’n ou skildery wat sulke vroeë trekkers uitbeeld.