Dat daar tydsverskille is, dat daar ’n instinktiewe geheue is, dat die rol van die sintuie belangrik is in die onthouproses, en dat onthou ook te doen het met die oorsprong van die herinnering, die tydvak waarin die herinnering gevorm is en hoe, is alles deel van die onthouproses.
In die leesproses word die leser se onbewuste ook gestimuleer: terwyl jy lees, speel jou ervarings van wie jy is ’n rol in die verstaan van dit wat jy lees (Jordan 2001:115; I:310 ev).
Deel van die tydsaspek is die verganklikheid van die lewe en daarom is die dood deel van die meditasies oor die lewe. Die Verteller se ervaring van die dood, sy rou oor die gestorwene en die uiteindelike vergetelheid is inherent deel van die roman (Schmid 2001:68).
Een van die karakters wat in die roman sterf, is die Verteller se ouma; hy vertel van haar siekte, van die ongevoeligheid van die besoekers, van haar sterwe. Alhoewel die Protagonis aanvanklik nie veel oor haar gedink het nie, word hy met die verloop van die tyd toenemend bewus van die besondere invloed wat sy in sy lewe gehad het. Haar sterwe is vir hom soos ’n standbeeld wat vermorsel is (III:1128 ev).
Proust se roman is sirkulêr in tyd en ruimte. Alhoewel Proust baie lank aan sy roman geskryf het en voortdurend die omvang daarvan vergroot het, het hy nie afgewyk van hierdie basiese sirkelstruktuur nie, soos dat die eerste sin met die slotsin van die roman beantwoord word (Carter 2000:582).
Hierdie sirkulêre struktuur hou ook verband met die soektog van die Protagonis, naamlik om sy eie kreatiewe stem te vind, wat aan die einde van die verhaal gebeur – en wat die leser sprakeloos laat, want die leser besef dat die Verteller/kunstenaar se verhaal die verhaal is wat jy nou net gelees het (Carter 2000:453).
Daarby trou Gilberte, ’n Swann van geboorte, met Robert Saint-Loup, ’n Guermantes-afstammeling; hulle huwelik is nie slegs biologies van waarde nie, maar dit het ook simboliese waarde, want na die oorlog is daar ’n vermenging van die aristokratiese en bourgeois “paaie” in die Franse samelewing.
Dit is alom bekend dat Proust voortdurend veranderinge aan die roman aangebring het, maar nooit aan die struktuur verander het nie. Hy het soos ’n mosaïekkunstenaar te werk gegaan en dit bring mee dat hy die oorlogsjare en die siklus wat oor Albertine gaan, deel van die roman kon maak.
Gilberte Swann, wat teen hierdie tyd in die roman met Saint-Loup getroud is, het as gevolg van die voortdurende bomaanvalle en ter wille van haar dogtertjie se veiligheid uit Parys gevlug. Sy het na Tansonville, Swann se landgoed in die platteland, vertrek. Slegs twee dae nadat sy daar aangekom het, het die Duitsers en die Franse slaags geraak en hierdie geveg het vir meer as agt maande geduur. Dit staan bekend as die veldslag van Méséglise. Gilberte skryf in ’n brief aan die Verteller hoe sy geliefde meidoring-paadjie wat teen die heuwel opgegaan het, ’n belangrike militêre strydpunt geword het, die beroemde Heuwel 307. Daarby het die Franse die klein bruggie oor die Vivonne opgeblaas, maar die Duitsers het gou-gou ander brûe gebou. Vir ses maande het die Duitsers die helfte van Combray-Illiers beset, terwyl die Franse die ander helfte beset het. Die Verteller se kinderparadys is heeltemal deur die twee opponerende magte vernietig.
In die beskrywing van hierdie tonele is daar die hele tyd ’n vermenging van die fiktiewe en die niefiktiewe. Dit bring ons by die vraag of hierdie boek ’n roman of ’n outobiografie is.
Dit is so dat die roman enersyds ’n openbaring en andersyds ’n versluiering van Proust se lewe is. Daar is net te veel ooreenkomste met Proust self wat mens nie buite rekening kan laat nie. Daarteenoor is die verskille van Proust net so sterk. Regdeur die roman is daar dus ’n integrering van die fiktiewe met die niefiktiewe. Proust het telkens beklemtoon dat die roman ’n selfstandige verhaal is en nie ’n outobiografiese maskerade wat as fiksie aangebied word nie.
Daar is egter een klein venstertjie wat Proust vir ons ten opsigte van die fiktiewe en die niefiktiewe oopmaak. Hy skryf: “In hierdie boek waarin elke feit fiksie is en waarin nie ’n enkele karakter gebaseer is op ’n lewende persoon nie en waarin elke aspek van die vertellings uitgedink of versin is, is daar net een voorbeeld wat op die waarheid gegrond is en wat ek tot voordeel van my land wil noem. Dit is die gedeelte oor Françoise se miljoenêr-familie wat regte mense is en wat werklik bestaan het. Hulle het hul aftrede onderbreek sodat hulle hul behoeftige niggie kon help (III 846/vi 225), maar ons kan nie die vraag ontwyk nie: hoe kan ’n fiktiewe karakter familie in die werklike lewe hê?!"
Hierdie besonderhede beklemtoon dat Proust se omvangryke werk nie met die werklike lewe ooreenstem nie, maar dat dit daaruit gebore is. Hierdie geboorte was ’n stadige proses en die verhaal is baie meer kompleks en veelvlakkig as die lewe van die skrywer self (Shattuck 2000:1–13).
Daarom is die roman nie soseer ’n weergawe van dit wat regtig gebeur het nie, maar ’n ontdekkende skeppingsproses waarin vertel word van dit wat met mense kan gebeur, insluitend die skrywer. Daar is dus ’n simbiotiese verhouding tussen die mens en die boek en waarin die estetika en biografiese elemente ’n rol speel. Die literêre mens wat ons Marcel Proust noem, is versluier en toevallig in die roman teenwoordig (Shattuck 2000).
Proust se taal is die taal van die Franse gees, wat gebou is op die ryk en diepsinnige literêre verlede van ’n Montaigne, ’n Saint-Simon en ’n Chateaubriand (Prendergast 1993). Alhoewel Proust se taal weliswaar deurdrenk is van sy voorgangers s’n, reik dit baie verder. Telkens in die roman gebruik hy die taal en segswyses waarin sy karakters leef en beweeg, soos dié van Françoise, om maar een voorbeeld te noem.
Deel van die diepsinnigheid in die skryfwerk van Proust is die veelbesproke Proustiaanse sin. Hierdie lang sinne weef soos wonderlike sydrade regdeur die roman. Hy verdedig die lang sinne so: