De kooj (inherent vrouwelek) of 't rind (geslachsneutraol, minder gebrukelek) is 'n evehoveg, herkawwend, gedomesticeerd zoogdier oet de femilie vaan hoolheurege; wat aofstamp vaan d'n oeros en ofwel 'n apaarte soort (Bos taurus) ofwel 'n oondersoort daovaan is (Bos primigenus taurus). 't Bies weurt in groete deile vaan de wereld gehawwe es mèlkvee en veur de slach, dewijl 't vel weurt gebruuk veur leer en de stroont soms es mes deent. Keuj zien zoe'n 10.500 jaor geleie veur 't iers gedomesticeerd in zuidoostelek Turkije; 't gief 'rs noe al gaw zoe'n 1,3 mieljard vaan. Neve 't rind wie veer dat kinne heet me in India nog 'n aander oondersoort gedomesticerd, de zeboe (Bos indicus of Bos primigenus indicus).
Etymologie en terminologie[bewirk | brontekst bewerken]
Wie gezag weurt kooj gebruuk veur 'rind' in 't algemein, meh ouch specifiek veur 't (volwasse) vrouwelek rind. E mannelek rind hèt 'nen deur; örges aanders in Limbörg zeet me ouch wel s(j)teer. 't Joonk weurt e kaaf geneump. 'n Jóng kooj hèt ouch 'n veers. 'ne Gelubden deur hèt 'nen os.
Anatomie[bewirk | brontekst bewerken]
Genoom[bewirk | brontekst bewerken]
Rinder kinne versjèllende krenkdes kriege. 't Deil vaan de biestegeenskunde wat ziech daomèt bezeghèlt weurt veeartsenij geneump; vreuger waore die wäörd synonieme. 'n Krenkde die veurkump bij alle evehovege is de moond-en-klawzier. Heitege besteit e vaccin, meh dèks weurt um commercieel reies neet geènt. In 2001 leide dit tot 'nen oetbraok. Aander krenkdes zien blauwtong, hoofrot en emfysemateus gangreen. De rinderpes is intösse gans oetgereujd. 'n Nui krenkde, BSE of gekkekojekrenkde, woort in 1986 veur 't iers besjreve. Midde jaore 1990 bleek dees doejeleke