Mebušo ya Profense le ya Selegae ka go diprofense ka moka go tšwetšeng Pele tshepetšo le go tšweletša dikabelo tše bohlokwa.
Ditšhupatsela tšekhwi le dinyakwa tša baagi.
Kgoro ya Merero ya Tikologo le Boeti ....
Kanegelo ka batho, tlhago, kgotlelelole kholofelo go bokamoso.
Mabapi le Ditšhupatsela tšekhwi ....
Karolo 2 Dikokwanetheo tše Šupago le Ditšhupatsela.
Karolo 3 Ditlhohlo ...
Karolo 4 Ditšhupatsela tše lesome tša go šoma tša bohle...
Karolo 6 Ditšhupatsela tše lesometee tša Badiriši ba CBNRM ...
Karolo 7 Ditšhupatsela tše lesometharo tša go šoma tša bahlamamorero ...
Lenaneo la Dikgokagano...
Go putlaganya naga - kudukudu ka go dinagamagae le metseng ya ka ntle ga ditoropokgolo go etša Johannesburg; Thekhwini le Polokwane-go na le dimilione tša batho bao ba bunago dimela tša naga le go tsoma diphoofolo tša naga, Ge ba dira bjalo ba katana le go hwetša ditsela tša go lota tlhago go hola meloko ya ka moso. Le ge ba bantši ba bona ba sa diriše mantšu a boima, ba amega mo go seo re se bitšago Taolo ya Methopo ya Tlhago ye e Theilwego Baaging (CBNRM).
Ka fao ba phethagatšago se go na le khuetšokhuetšo ye bohlokwa mo tšhireletšong ya diphedi, pušo yeo e lekanetšego, kaonafatšo ya maemo a mephelo, phokotšego ya seemo sa bodiidi le tšhireletšo ya payotaebesithi. Go putlaganya lefase, dimilione tša batho di a tseba gore dilo tše di swanetše go fihlelelwa ka gobane lefase le dilo tšeo di phelago le go mela go lona, di lebane le tšhošetšo ye kgolo ka ge go tloga mengwageng ya bogologolo ge dikgolomodumo (didaenasoso) di ile tša hwelela.
Pukwana ye e swere maele le ditšhišinyo, sete ya ditšhupatsela. tša bao ba lego ka Afrika-Borwa - bahlankedi ba mmušo, badiredi ba di-NGO le maloko a mehleng a setšhaba - bao ba nyakago ge CBRNM e ka šoma.
Kanegelo ka ga batho, tlhago, phologo le kholofelo go bokamoso.
Letšatši ka letšatši, go bapa le lebopo la Afrika-Borwa, go na le sehlopha sa basadi seo se yago lewatle go kgoboketša dikgegele le dikgopa go tšwa maswikeng. Ba gapeletšega go dira sekhwi ka nepo ya go fepa bana ba bona. Mo dithokgweng tša kgauswi o ka kwa go robega ga makala a mehlare ge basadi ba rema makala akhwi go tšwa mehlareng go dira maswielo ao ba kago a rekiša mekgotheng ya toropo ya kgauswi. Ge ba le gare ba dira sekhwi, banna ba bona ba beeleditše malokwa ka gare ga meetse a noka yeo e elelago go feta motseng wa bona. Banna ba tlogela tše dingwe tša dihlapi magaeng mme ba omiša tše dingwe mollong pele ba ka yo di rekiša toropong yona yekhwi.
Kgauswinyana le fao, ka gare ga naga go tšwa lewatleng, le mo magologelong a dithata tšeo di phagamago ka morago ga motse wa bona, bašemanyana ba fudiša dikgomo tša borragobona. Mo matšatšing a mangwe, ba gahlana le ngaka ya ditaola go tšwa motseng wa gabobona a le gare a kgoboketša medu, mešunkwane le matswamati go tlo dira dihlare tša gagwe. Mo matšatšing a mangwe badišana ba gahlana le dihlopha tša banna tše di itlhamilego ka dithunya le disaga tša tšhaene. Bona ba tlile go rema dihlarethata tša kgale tšeo di golago ka go nanya nepo e le go di rekiša femeng ya dikota yeo e sego kgole le toropo. Ge banna ba ba dutše ba le gare ba rema mehlare ye ba lebeletše gape diphoofotšwana tše bjalo ka diphuti le dikome le diphoofolo tše dingwe tšeo di seselago le sethokgwa. Ba a di bolaya le go di beša go di ja ka matena. Seo se ka šalago ba se rwalela ba malapa a bona.
Ge badišana ba eya magaeng ba feta sethokgwana se se lego kgauswi le motse wa gabobona. Dihlare tša lešoka go dukologa fao ba dulago ka moka di ile tša rengwa kgalekgale go thuša go aga mengwako goba go dirišwa bjalo ka dikgong tša go apea dijo ka magaeng. Bjale go na le sethokgwana kgauswi le motse. Lefelo leo go lona bahlankedi ba go tšwa go Kgoro ya Kagodithokgwa ba kgothaletšago batho go bjala dihlare gape nepo e le go di didiriša go kgotsofatša dinyakwa tša bona legatong la dithokgwa tša tlhago.
Dikhilometara tše masomepedi go namelela ka tsela mmušo o hlomile lefelo la pabalelo ya tlhago. Mengwageng ye mmalwa ya go feta, ba tlile gomme ba aga legora la fense go dukologa lebala mme ba hloma ditente tše botse ba epa le letangwana la boruthelo. Ba tlišitše dithutlwa le dipitsi le dikgokong go dira gore lefelo le kgone go ba kgogedi go baeti. Masogana a mangwe a mo motseng a hlahlilwe bjalo ka bašireletši ba lešoka go hlokomela diphoofolo tše kgahlano le a mangwe a masogana ao a huhumelago ka fase ga fense go tlo rea meutlo (melaba) ya go tanya diphoofolo tše. Basadi ba mmalwa ba ikhweleditše mediro bjalo ka diweitere goba bahlwekiši mo ngwakong wa baeti.
O tla hwetša mafelo a go swana le a go putlaganya legola ka moka la Afrika-Borwa, mafelo ao, ka tsela ye goba yela, baagi ba tikologo ba ikantšhe naga, mobu, dinoka, le matamo, lewatle- le dilo tše dingwe tša lešoka tšeo di phelago le go mela gona fao lešokeng - ka nepo ya go fepa ba malapa le go bolokega. Mo mafelong a mantši, kudu fao mešomo e lego ye mmalwa, go bjala le go diriša methopo ya tlhago go bohlokwa mo maphelong a badudi ba tikologo go feta ka fao go lego boima go fihlelela karolo ya semmušo ya ekonomi. go batho ba tlhago e ka ba bohlokwa go feta le meepo, goba difeme goba mašemo a magolo ge go tliwa go twantšho ya bodiidi.
Ka nako baagi ba šireletša dilo tša tlhago tšeo di melago kgauswi le bona gore bana ba bona ba tle ba kgone go di diriša mabakeng ao a sa tlago. Fela dikgatelelo tša bodiidi di gapeletša batho go buna le go diriša go feta moo tša methopo ya bona ya tlhago, ka go realo ba hlola gore mehuta ye mengwe ya dimela, dihlapi, mehlare, diphoofolo le diphedi tše dingwe di fokotšege goba di fo hwelela.
Makalana a mmušo, di-NGO, le lekala la praebete ka moka a hloma diprotšeke - tše bjalo ka dithokgwana, le mašoka a diphoofolo, mananeo a theo ya dihlapi a a 'swarelelago' le a mangwe a mantši - a leka go phološa diphedi tše mola ka lehlakoreng le lengwe ba hlokomedišiša gore batho ba kgona go di šomiša.
Mo ke moo ditšhupatsela tšekhwi di tsenago.
Kanegelo yeo o sa tšwago go e bala e laetša ka fao methopo ya tlhago e lego bohlokwa ka gona go batho ba Afrika-Borwa, e sego fela ka go ba kgontšha go phela bophelo ka tshwanelo, eupša bjalo ka motheo wa bophelo bja setšo le semoya, bjoo badimo ba rena ba re filego mme rena re swanetšego ke go bo fetišetša go bana ba rena.
Mo matlakaleng ao a latelago a puku ye o tla hwetša tshedimošo ye bohlokwa mabapi le ka fao ditšhaba, mmušo, mekgahlo ya tlhabollo, baabi le ba bangwe ba kago šoma mmogo go netefatša gore bohwa bja rena bja tlhago bo a lotwa go iša melokong ya ka moso.
O ka bala gape le ka fao ditšhaba di ka bago le phihlelelo ya methopo ya tlhago yeo di ikantšego yona, ntle le go fetšiša methopo yekhwi . Ka fao di ka dirišago methopo ye ka bohlale mo mererong ya ekonomi, setšo, semoya le boithabišong - go fokotša bodiidi le go kaonafatša maphelo. Se ke seo CBNRM e se emelago.
Taolo ya Methopo ya Tlhago ye e Theilwego Setšhabeng (CBNRM) e šetše e phethagala ka mo Afrika-Borwa. Ditšhaba tša Tikologo, dikgoro tša tikologo, profense le tša mmušo wa setšhaba. Mekgatlo ye e sego ya mmušo (Di-NGO) le mekgatlo ye mengwe yeo e amegago mo go tlhabollo, baabi le makala a praebete ka moka ba amega ka ditsela tše di rilego, go tsenyweng tirišong ga mananeo a CBNRM. Eupša ga se ka moka bao ba kwešišago gore seo ba se dirago ke CBNRM, gape a se bohle bao ba kwešišago karolo ya bona mo go CBNRM.
Ke ka lebaka leo ditšhupatsela tšekhwi di tšweleditšwego.. Gore badirišani ka moka ka go mananeo a CBNRM ba kgone go abelana kwešišo ya go swana mabapi le seo mananeo a CBNRM e lego sona, ke dinyakwa dife tša theknikale le tshepetšo dife tšeo di nyakegago, le gore ditema tša ona tša go fapana le maikarabelo ke dife. Re holofela gore ka kabelano ye ya kwešišo, mathata a a lebanego le mananeo a CBNRM a ka otlollwa, mme katlego ye kgolwane ya fihlelelwa.
Mmušo wa selegae, selete, profense le wa setšhaba.
Lekala la praebete.
Go thuša batho go kwešiša ditema le maikarabelo a mang le mang yoo a amegago.
Seo Ditšhupatsela di phegeletšego go se fihlelela.
Gare ga tše dingwe go kgokagana seng sa rena le go šomišana ka kgontšho.
E ka ba Ditšhupatsela ke tša bomang?
Taolo ya meetse.
Makala a praebete.
Ditšhupatsela tšekhwi di tla ba le mohola go mang le mang yo a amegago ka mo go CBNRM, kudu bao ba amegago 'mo tiragatšong'-baagi, banolofatši, bahlankedi (baphethagatši), le bahlami ba morero.
Ka fao o ka dirišago ditšhupatsela tšekhwi.
O ka diriša ditšhupatsela tšekhwi mo legatong le lengwe le le lengwe la lenaneo la CBNRM. Tšona di tla ba mohola kudu mo mathomong ka go legato la peakanyo, eupša gape le nakong ya ge o etla mo tlhapetšong le tekolong ya lenaneo la gago. Ditšhupatsela tšekhwi di tla go thuša go hlaola mathata ge a hlaga, mme tša tšweletša ditsela tša go lokiša bothata.
Mo go tšhupatsela ye nngwe le ye nngwe ka pukung yekhwi, ipotšišeng potšišo ye: "Na e ka ba re akareditše sekhwi mo lenaneong la rena" Ge karabo e le "Aowa," ipotšišeng ge e ka ba go a nyakega go e akaretša ka go lenaneo la gago, le ka fao o ka phethago sekhwi bokaone?
KAROLO 1 e lebane le go kwešiša CBNRM-Ke eng, go amega mang, Ke eng seo yo mongwe le yo mongwe a swanetšego go se dira, dikholego ke dife. Maikemišetšo a karolo ye ke go fa yo mongwe le yo mongwe kwešišo ye e abelanwego ya CBNRM.
KAROLO 2 e fa Dikokwanetheo tše Šupago tšeo di lebanego le CBNRM ye e atlegilego. Dikokwanetheo tše ke ditlabelo tše bohlokwa mo tlhamong ya lenaneo leo le kgontšhago la CBNRM. Mo go kokwanetheo ye nngwe le ye nngwe go na le sete ya ditšhupatsela. Yo mongwe le yo mongwe yo a amegago go lenaneo le o swanetše go kwešiša dikokwanetheo tše.
KAROLO 3 e fa tše dingwe tša ditlhohlo tše kgolo tšeo di lebanego le mananeo a CBNRM.
KAROLO 4 e fa Ditšhupatsela tše Lesome tša go šoma tša bohle,. Yo mongwe le yo mongwe yo a amegilego ka go lenaneo la CBNRM o tla hwetša ditšhupatsela tšekhwi di na le mohola.
KAROLO 5 e hlagiša Ditšhupatsela tša go šoma tše lesometee go ditšhaba.
Ditšhupatsela tšekhwi di lebišitšwe mo go maloko a setšhaba ao a amegago lenaneong la CBNRM. Le ge go le bjalo di tla ba bohlokwa le go yo mongwe le yo mongwe.
KAROLO 6 e fa Ditšhupatsela tša go šoma tše Lesometee go Badiriši.
KAROLO 7 abelana ka Ditšhupatsela tše Lesometharo tša Bahlamamorero.
Ditšhupatsela tšekhwi di digela malebiša a 'taolo ya kamantšho.' Se se ra gore o hlame dinepo tše di bonalago le ditebanywa ge go rulaganywa diprotšeke. Ka fao, magato ka moka a diprotšeke a swanetše go hlapetšwa le go lekolwa go lebedišiša gore o bone ge e ka ba o fihlelela dinepo le ditebanywa. Ge o sa di fihlelele dira diphetogo le tokišo ya diphošo mo go leano la gago go kgonthiša gore o dula o le mo tseleng ya nnete. O ithuta ge o le gare o tšwela pele, le go dira dikaonafatšo ge di nyakega.
Mo magatong a mathomo o kgonthiša gore o hlama dinepo tša protšeke ya gago-seo o nyakago go se fihlelela.
E ka ba leano la rena le akaretša tšohle tše di nyakegago mo go protšeke ye e atlegilego?
Mo legatong la tsenyotirišong, ge o thomile ka go bea protšeke tirišong, o swanetše go hlapetša tšwelopele ya protšeke ka tlhokomelo.
Na re ka lekanyetša goba ra fetola protšeke ya rena go kgontšha gore e fihlelela maikemišetšo?
Gomme ge go na le bothata ka go protšeke.
Ke eng seo re ka se dirago go lokiša bothata bjo?
Ka tsela ye, o amantšha protšeke ya gago o le gare o eya pele, o kgonthiša gore e šoma ka mo o akantšego.
CBNRM e ka ga batho ba tikologo bao ba kopanago go šireletša lefase la bona, meetse, diphoofolo le dimela, gore ba tle ba kgone go šomiša methopo ya tlhago go kaonafatša maphelo a bona le a bana ba bona gape le a ditlogolo tša bona. Ke sedirišwa seo se kgontšhago yo mongwe le yo mongwe wa maloko ao a nago le kgahlego go kgatha tema Mo go kaonafatšo ya maphelo a batho - malebana le tša ekonomi, setšo, le semoya.
CBNRM ke tsela yeo ka yona baagi ba ka šomago mmogo go šireletša methopo ya tlhago mola ka lehlakoreng le lengwe ba tliša kholego ya go ya go setšhaba. CBNRM e ka hlagiša dikholo tše dintši tša go fapana?
Batho bao ba phelago mmogo mo motseng ba hlokomela dilo tša tlhago mo nageng ya bona- mehlare, mobu, meets, dimela le diphoofolo - gore ba kgone go holega go tšwa go dilo tšeo le go kgonthiša gore bana ba bona ba tla ipshina le go diriša methopo ye ka moso.
Go hlola dikgwebo tše nnyane.
Go hlola mekgahlo ya setšhaba.
Go kaonafatša maphelo a setšhaba.
Go theiwa setšhabeng: Batho ba Tikologo (baagi) ba kopana go kwana mabapi le ka fao ba ka šireletšago le go diriša methopo ya tlhago mo nageng ya bona. Maloko a mantši a setšhaba a ka kgatha tema gomme ba abelana dikholego. Ka tirišo ya tsebo ya tikologo, ba hlama diprotšeke go hlokomela naga, meetse, dimela le diphoofolo. Mmogo, ba tšea sephetho mabapi le ka moo ba ka dirišago dilo tše ka ditsela tšeo di tlogo tliša dikholego go setšhaba lebakeng lekhwi le ka moso. Se bohlokwa ka ga CBNRM ke gore e kgontšha maloko a setšhaba go kgatha tema mo go tšeweng ga diphetho tše bohlokwa. Gape e laetša ka fao diphetho le diprotšeke di ka tsenywago tirišong ka gona le go uwauwetša ditirelo tša profešenale le ditharollo fao di nyakegago.
Methopo ya tlhago: Methopo ya tlhago ke naga. mobu, meetse, moya, dimela le diphoofolo. Dilo tše ke lehumo la tlhago la setšhaba. Bophelo bja setšhaba bo ithekgile godimo ga tšhireletšego ya methopo yekhwi ya tlhago ka go e diriša ka tsheketšo le bohlale. Ge di sa šireletšwe goba gona go dirišwa ka bohlale, go ka se be le selo seo se tlilego go šalela meloko ya ka moso.
Taolo: Batho ba tikologo ba diriša mokgatlo wo o lego gona wo o theilwego setšhabeng (CBO) goba go ithomela ye mefsa nepo e le go hlabolla maano a go šireletša methopo ya tlhago le go e diriša ka bohlale. Makgotla a šoma go thopa kholofelo ya setšhaba - mejako ya yona e phela e buletšwe motho yo mongwe le yo mongwe yo a ratago go kgatha tema. Setšhaba se amogela mokgatlo wo bjalo ka seboka seo se emelago ditlhologelo tša bona seo se ka šomago le sona.. Ka mokgatlo wa sona, setšhaba se kwana ka diphihlelelo tša go swana le melawana yeo yo mongwe le yo mongwe a tlogo e latela. Ba tliša thušo le thekgo ya ka ntle, moo go nyakegago, go tšwa go mmušo, go tšwa go mekgatlo ya tlhabollo go etša di-NGO le baabi. Ge go itemogelwa mathata mabapi le protšeke, ba ithuta go tšwa diphošong mme ba dira diphetogo tša maleba go dira gore protšeke e atlege. Ba hlabolla bodirišani le ditšhaba tše dingwe, makala a mmušo le dikhamphani tša praebete le batho. Ba kaonafatša tsebo le bokgoni bja bona bja go laola le go hlabolla methopo ya bona le setšhaba sa bona
Diprotšeke tšeo di thušago ditšhaba go diriša methopo ya tlhago ka bohlale, bjalo ka go thala mellwane tšhomišong ya methopo ya tlhago ye e sego nene bjalo ka dihlapi le dienywa, gore di se ke tša šomišwa ka fao go feteletšego.
Diprotšeke tšeo di thušago ditšhaba go holega go tšwa go methopo ya tlhago ntle le go e šomiša go fihlela e fela, go swana le diprotšeke tša tlhabollo ya tša boeti (baeti ba lefela go etela sethokgwa sa tikologo, go fa mohlala, ka fao ga go hlokege go ka rema mehlare ka nepo ya go iphediša).
Diprotšeke tšeo di amago setšhaba mo go tšhomišano le Boto ya Diphaka goba mekgahlo ye mengwe yeo e amegago mo pabalelong ya tlhago, fao setšhaba se nago le phihlelelo ya naga le ditokelo tša go šomiša naga, gomme se hwetšago dikholo mo tšhomišanong le mekgatlo ye mengwe. Mohlala wa mohuta wo wa protšeke ke kwano yeo setšhaba sa ga Maluleke se e dirilego le Lešoka la Setšhaba la Kruger.
Diprotšeke tšeo di tlišago bokgoni go setšhaba go laola methopo ya bona bokaone.
Diprotšeke tšeo di kgontšhago phihlelelo ya naga le methopo yeo ditšhaba di kago e diriša mererong ya setšo, semoya le boitapološo, gammogo le go iphediša.
Dinepokgolo tša CBNRM ke dife?
Go kaonafatša maphelo le maemo a bophelo a batho ba tikologo le go thuša go fediša bodiidi bja metsemagaeng..
Go diriša ka bohlale le go šireletša methopo ya tlhago le peakanyo ya ekholotši.
Ke mang yo a amegago go CBNRM?
Mananeo a mantši a CBNRM a ama mekgatlo ye e fapanego le badirišani. Ba ke bakgathatema-batho bao ba nago le mošomo le maikarabelo ka go lenaneo le.
Ditšhaba-Tšona ke bakgathatema ba bohlokwa kudu. Gantši setšhaba se emelwa ke mokgatlo wo e lego kgale o le gona- go fa mohlala, Mokgatlo wo o Theilwego Setšhabeng (CBO) bjalo ka Trasete ya Tlhabollo goba mokgatlo wa badiriši ba methopo. Ka nako setšhaba se itlhamela mokgatlo wo mofsa go laola Lenaneo la CBNRM.
Banolofatši- Banolofatši ke batho bao ba thušago ditšhaba go itlhamela le go laola diprotšeke, gape ba šoma sekgauswi le ditšhaba go fihlelela ditšhaba tšeo di ikema ka botšona di se sa nyaka thušo. Gantši banolofatši ke baeletši ba Mekgatlo yeo e Sego ya Mmušo,(bao ba nago le tsebo le bokgoni), goba bašomedi ba mmušo bao mošomo wa bona e lego 'go hlahla setšhaba', 'tlhabollo ya setšhaba' goba ditirelo tša leago '. Ka nako dikgoro tša yunibesithi goba dihlongwa tša diphatišišo e ka ba banolofatši.
Badirišani ba Karolo ya Praebete-Bona ke dikgwebo tša praebete. Tšona gantši, go fa mohlala, di amega mererong ya tša boeti le goba go dira dihlare. Di tliša tsebo ya tša kgwebo le ya theknikale, le methopo ya ditšhelete.
Bolaodi bja Mmasepala wa Tikologo le Selete- A ke makala a mmušo ao a lego kgauswi le setšhaba gomme ka kakaretšo a na le maikarabelo a go bona gore merero ya mmušo malebana le methopo ya tlhago e a phethagatšwa, mo kgodišong ya ekonomi ya selegae le mo phokotšong ya bodiidi dinagamagaeng.
Dikgoro tša Mmušo tša Setšhaba le Tša Profense- batho ba tikologo ba fela ba etela dikgoro tša mebušo ya setšhaba le diprofense, go kgopela maele mabapi le go thoma mananeo a CBNRM. Ka nako dikgoro tša mmušo di leba thwii go ditšhaba tša magaeng go thuša go thoma mananeo a CBNRM.
Makala a Baabi- Gantši ye ke mekgatlo ya ditšhabatšhaba yeo e ratago go thuša ditšhaba tša magaeng gore di hlokomele methopo ya tlhago le go hlola dibaka tša mešomo.
Tirišano ke eng?
Bontši bja diprotšeke tša CBNRM bo ama go šoma ka ditirišano. Tirišano ke kwano magareng a mekgatlo ya go fapana le batho bao ba šomago mmogo mo protšekeng. Badirišani ba na le dinepo tša go swana. Mediro le maikarabelo a modirišani yo mongwe le yo mongwe a kwanelwa pele protšeke e ka thoma. Badirišani ka moka ba kwana go latela sete ya melao ya go swana, gomme ge go na le mathata mabapi le protšeke, badirišani ba rarolla mathata akhwi mmogo go kgonthiša gore protšeke e a atlega.
Ditšhaba tša baagišani Tšeo di abelanago methopo ya tlhago-dithokgwa, meetse, phulo, bjang bja go loga, bj.bj.
Ditšhaba le dikgwebo go tšwa go lekala la praebete- kudu mo tlhabollong ya kgwebo ya boeti.
Dikgoro tša go fapana tša mmušo tšeo di nago le maikarabelo go methopo ya tlhago-go swana le naga le meetse, goba dithokgwa le methopo ya ka metseeng.
Ditšhaba, kgolo ya mekgatlo ye bjalo ka di-NGO, le dikgoro tša mmušo- di-NGO ka mehla ke batho bao ba šomago thwii le ditšhaba mo legatong la dikgoro tša mmušo le baabi.
Ditšhaba, dikgwebo tša lekala la praebete le dikgoro tša mmušo- fao ditšhaba di nago le tokelo ya go diriša methopo ya tlhago, mmušo ke wona o lego mong wa methopo gomme bobedi di tsenela maitekelo a mohlakanelwa le dikgwebo tša praebete nepo e le go hola setšhaba le methopo ya tlhago.
Ke eng seo CBNRM e ka se direlago setšhaba?
Go hlokomela methopo ya tlhago ke karolo ye e lego bohlokwa ya CBNRM- ka gore ntle le methopo ya tlhago, batho ba ka se kgone go iphediša. Eupša ye ke karolo e tee yeo CBNRM e kago go e phethagatša. CBNRM e ka abelana ka dibaka tše ntši go ditšhaba.
Diprotšeke tša Pabalelo- Ditšhaba di ka adimiša karolo ya naga ya setšhaba go dikarolo tša baagišani tše di šireleditšwego-bjalo ka mašoka a diphoofolo. Setšhaba se tla hwetša ditseno ka go dira bjalo. Go tla ba gape le tlholego ya mešomo go thuša batho go laola le go šireletša karolo ya naga (bašireletši ba diphoofolo tša lešoka, bahlahli, bj.bj).
Tše dingwe ditšhaba di gatetše pele ka kgato e tee, ka go itlhomela mašokana a dilo tša tlhago le mafelo a pabalelo go laetša baeti mo nageng ya setšhaba.
Diprotšeke tša Kagodithokgwa - Kgathotema ya Taolo ya Dikgwa (PFM) ke tsela ya go šireletša dithokgwa yeo e fago batho ba tikologo taolo ya ka moo sethokgwa se ka dirišwago. Batho ba tikologo ba ka dira dikgopelo tša ditumelelo tša go diriša ye mengwe ya methopo (dihlare, digwere, matswamati, dikota bj.bj) go tšwa dithokgweng.
Diprotšeke tša Temo - Dihlopha tša batho di ka bopa dikoporasi (co-ops). Mo dikoporaseng., maloko a šoma mmogo go bjala le go rekiša ditšweletšwa tša temo goba tša diphoofolo mo dinageng tša praebete goba tša setšhaba. Thekgo ya mmušo e a hwetšagala-go fa mohlala, tlhahlo e ka fiwa mo go merero yeo e swanago le thibelo ya kgogolego ya mobu, kaonafatšo ya phulo le tlhabollo ya leruo.
Ditšhaba tšeo di thopolotšego naga tša tšona go ya ka tsela ya dikleime tša naga, gantši di tsoma thušo go diriša naga ka tshwanelo le gona ka kholego. CBNRM e ka ba legato la mathomo le mohola ka go aba tlhahlo mabapi le mekgwa ye mekaone ya temo le tsela ya go diriša naga le methopo ka tsela ya maleba. E ka thuša gape batho go hwetša bokgoni bja go ikhweletša mebaraka go bapatša ditšweletšwa le ditirelo tša bona.
Diprotšeke tša Boeti- Ditšhaba tša Tikologo di ka tsenela maitekelo a mohlakanelwa goba mehuta ye mengwe ya ditirišano le basepediši ba tša boeti. Ditšhaba di ka rekiša karolo ya naga go dikhampani tša praebete. Maikarabelo a khamphani mo lebakeng le ke go lebelela lehlakore la kgwebo mola ditšhaba di swanetše go hlokomela methopo ya tlhago le taolo ya lehlakore la naga.
Diprotšeke tša meetse- Ditšhaba di ka thoma go ba karolo ya Mekgatlo ya Taolo ya Boelelo tša hlama Makgotla a Badiriši ba Meetse goba ba hlola Diforamo tša Taolo ya Boelelo. Se se nyaka thušo ya Dikgoro tša mmušo tše bjalo ka Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa (DWAF) le bommasepala ba dilete.
Go hlabolla Dikgwebo tše Nnyane.- CBNRM e ka thuša go hloma dikgwebo tše nnyane le mekgwa ye mefsa ya ditseno ye e theilwego mo go methopo ya tlhago.
Kago ya Mekgahlo ya Tikologo- Ditšhaba di ka hwetša tsebo le bokgoni bja go hlama le go sepetša mekgatlo ya tšona le go rulaganya le go laola diprotšeke. Ka yona mekgahlo ye di ka kgona go kgonthiša gore di na le taolo ya tlhabollo ya setšhaba sa bona.
Kaonafatšo ya Maphelo - katlego ya Mananeo a CBNRM a a atlegilego a ka kgatha tema ye bohlokwa kaonafatšong ya maphelo a setšhaba ka kakaretšo. Mekgwa ye mebotse ya temo le taolo ya diphedi tša lešoka le maruahlapi e ka tšweletša dijo tše ntši tša phepo. Dikgwebo tše nnyane tšeo di sepetšwago gabotse di ka oketša ditseno tša malapa le go ba thuša go lebana le ditshenyegelo tše boima, malwetši a bjalo ka HIV/AIDS. Taolo ye botse ya dithokgwa e ka thuša tlhagišong ya mehlare ya dihlare go lwantšha malwetši, dikgong tša go gotša mollo malebana le mahu ao a oketšegago a AIDS. Mekgatlo yeo e hlamilwego go laola Mananeo a CBNRM le yona e ka thuša go hwetša thekgo ya tša maphelo yeo e ka bago gona go tšwa go mmušo le badirišani ba bangwe. CBNRM e ka se kgone go alafa balwetši eupša e ka kaonafatša maemo a bophelo bja setšhaba le go thuša go lebana le ditlamorago tša go se itekanele botse mmeleng.
Tlhagišo ya Dibaka tša Thuto le Tlhahlo - Batho ba bagolo bao ba amegago ka go Mananeo a CBNRM gantši ba nyaka tlhahlo go kaonafatša bokgoni bja go bala, go ngwala, le bokgoni bja dipalo. Kua dikolong, CBNRM e ka akaretšwa ka go thutamabokgoni a bophelo, mmetse, payolotši le dithuto tša saense. Baithuti ba sekolo ba ka kgatha tema ye bohlokwa ka go Mananeo a CBNRM ka go kgoboketša tshedimošo le go thuša go hlapetša diprotšeke go bona ge eba dinepo di a fihlelelwa.. Dikolo tša magaeng le barutiši ba bopa badirišani ba bakaone ka go CBNRM-ba ka aba diphapoši tša go swarela dikopano, le diwekšopo, megala le difekese, gomme tša aba mabokgoni a tšona go tša go bala, go ngwala le go bala..
Go fa Basadi le Badiidi Lentšu - Gantši mantšu a basadi, bafsa, badiidi ba mafelelo, batho bao ba phelago ka mapheko a bophelo ga nke ba kwewa mo ditšhabeng. CBNRM e fa dibaka tša gore maloko akhwi a "homotšego" a setšhaba a dire gore mantšu a bona a kwewe.
Se ke ka lebaka la gore CBNRM e dira boipiletšo go dikarolo ka moka tša ditšhaba go kgatha tema.
Go hlabolla tikologo yeo gore e kgone go fana ka dibaka tše di swarelelago lebaka le letelele tša ekonomi le bophelo bjo bokaone.
Go šireletša methopo ya tlhago.
Tše ke dinepo tšeo di swanago le tšeo CBNRM e nago natšo. Ka go šoma sekgauswi le Dikhansele tša Tikologo le Selete, Mananeo a CBNRM e ba karolo ya IDP gomme e holwa ke thekgo yeo mebušo ya selegae, profense le setšhaba e ka e fago.
CBNRM ga e diragale fela ka mono Afrika-Borwa. Le ge go na le Diprotšeke tša CBNRM tšeo di atlegilego mono Afrika-Borwa, bjalo ka kwano ya setšhaba sa Maluleke le ba Lešoka la Setšhaba la Kruger, mo go dinaga mabapi le ka dikarolong tše dingwe tša lefase, ditšhaba di a kopana go laola methopo ya tšona ya tlhago ka bohlale, go hola yo mongwe le yo mongwe. Pegokakaretšo mo gohle ga se fela go lwantšha bodiidi-le ge se se le bohlokwa. Diprotšeke lefaseng ka moka di lebeletše dikelo tša botho tša semoya le setšo le pabalelo, le tlhabollo ya maemo a bophelo. Batho ba itemogela gore CBNRM e ka šoma le gona e ka tšweletša dikholego tša mmakgonthe.
Mmušo o swanetše kwano ya ditšhabatšhaba ye bohlokwa mabapi le pabalelo ya methopo ya tlhago le phokotšo ya bodiidi. O ka hwetša dikwano tšekhwi tša Ditšhabatšhaba , gammogo le Melao le Merero ya Afrika-Borwa mabapi le tšhireletšo ya methopo ya tlhago le phokotšo ya bodiidi godimo ga lehlakore la CD ya ditšhupatsela tšekhwi goba o ka ikhweletša tšona go tšwa go Kgoro ya Merero ya Tikologo le Boeti.
Karolong ye, re lebelela dikokwanetheo tše šupago tšeo di lego bohlokwa mo katlegong ya Lenaneo la CBNRM.
Kokwane ya 1 Mehuta ya ditsela tša go fapana tša go iphediša di a lotwa, go fokotša dikotsi ge go ka ba le masetlapelo a tlhago le a ekonomi.
Kokwane ya 2 Motheo wa methopo ya tlhago o a lotwa le go kaonafatšwa gore methopo ya tlhago e tšwele pele ka go phediša batho bjale le ka moso.
Kokwane ya 3 Mekgatlo ya tikologo, go akaretšwa le mmušo wa selegae mekgatlo ya setšhaba, e šoma mmogo ka kgontšho go laola methopo ya tikologo go hola batho ba selegae le tikologo.
Kokwane ya 4 Batho ba amogela dikholo tša nnete- tša ekonomi, leago, setšo le semoya-go tšwa taolong ye botse ya methopo ya tlhago.
Kokwane ya 5 Go na le merero le melao ye e kgontšhago, gomme e tsenywago tirišong ge go kgonega, ke mekgatlo ya semmušo le ya dikemedi ya batho ba tikologo..
Kokwane ya 7 Go na le kwešišo ye botse ya boetapele bja tikologo gomme boetapele bja tikologo bo thekga diprotšeke tša CBNRM ka botlalo.
Tlogela sekgoba sa ditsela tše di fapanego tša go iphediša. Malapa a mantši kua magaeng a diriša ditsela tša go feta e tee go iphediša. Se se a šireletša kgahlanong le kotsi ya-ge ba ka lahlegelwa ke wo mongwe wa methopo ya ditseno, ba ka kgona go ithekga ka wo mongwe. Batho ga ba swanela go ithekga ka mohuta o tee wa diprotšeke tša mohuta wa CBNRM go iphediša.
Gopola gore ga se mang le mang yo a ratago ka tsela ye e swanago. Go ba bangwe batho methopo ya tlhago e šupa tšhelete le ditseno. Mola batho ba bangwe ba ratela methopo ya tlhago ka mabaka a setšo le histori. Ga se motho yo mongwe le yo mongwe yo a ka thekgago malebiša a babaledi ba tlhago go methopo ya tlhago. Batho ba go fapana ba na le ditlapele tša go fapana.
Kgothaletša batho ba nago le mabokgoni a go fa dikabelo. Diriša mehuta ye e fapanego ya tsebo le mabokgoni ka mo go kgonagalago. Mekgatlo ya tikologo yeo e amegago mo go CBNRM e swanetše go emela dihlopha ka moka tša setšhaba.
Batho ba tšwela pele ka go kgona go iphediša ka ditsela tša mehuta ya go fapana.
Batho ga ba ikanye mohuta o tee wa diprotšeke tša CBNRM go iphediša.
methopo ya tlhago, gomme ba na le tsebo ye ntši le mabokgoni tše ba ka di abago. Kgonthiša gore go na le sekgoba sa dikabelo le tsebo tša bona.
Tsebo ya setšo le ditšo tša go fapana di bohlokwa. Ditšhaba tša rena di na le batho ba go tšwa go ditšo tša go fapana, le ditsela tša go fapana tša go dira dilo. Setšo se sengwe le se sengwe se na le tsebo le bokgoni bjo bohlokwa tšeo se ka di abago. Diphapano ke maatla, ga se bofokodi- di ka oketša katlego ya protšeke.
O se ke wa...
O se ke wa kgatha tema mo go diprotšeke tšeo di fokotšago palo ya ditsela tšeo di lego gona go batho tša go iphediša.
O se ke wa hlokomologa diphapano tša setšo mo setšhabeng. O ka nagana gore se se ka nolofatša taolo, eupša se ka no tliša mathata a mangwe gape.
Motheo wa methopo ya tlhago e a lotwa ya be ya kaonafatšwa gore methopo ya tlhago e tšwele pele go phediša batho bjale le mo mabakeng ao ka moso.
Kgonthiša gore methopo ya tlhago e ka dirišetšwa go hwetša tšhelete le mehola ye mengwe. Kgonthiša gore batho ba kwešiša kelo ya tšhelete ya methopo ya tlhago le gore ke dikholo dife tše dingwe tšeo tšhomišo ye botse ya methopo e ka di tlišago.
Go hlokomela le go šireletša methopo ya tlhago. Ge fela e fedile go ka se be le CBNRM. Hlama melawana ya go laola gore ke mang yo a nago le maswanedi a go buna methopo ye , kae le gona neng, moo ba kago go dira sekhwi le gore ke karolo ye kaakang ya methopo ye ba ka e tšeago. (dikhouta) . E ba le dikotlo go bao ba tshelago melao le dikhouto tša maitshwaro tšeo di ka thekgwago ke mang le mang.
Hlabolla leano le le kwalago la taolo ya methopo. Hlabolla leano le le phethagetšego la tšhireletšo le tšhomišo ya methopo E swanetše e be leano leo le ka šomago, e sego leano la ditoro. Diriša kwešišo le tsebo ya batho ba tikologo gammogo le tsebo le maitemogelo a badirišani, bjalo ka di-NGO le bahlankedi ba mmušo.
Taolo ye botse e ra gore go tla ba le methopo ye mentši ya boleng bja godimo. Go na le dimosele tše ntši tšeo di melago maswikeng, lefelo le legolwane la bjang bja boleng bja godimo, , dipeu le mahlogedi a dimela tše bohlokwa tšeo di melago ka masoding le dikgweng, le gore go ba le diphoofolo tše ntši tša naga.
Hlokomela gore methopo ga e senywe/ šomišwe ka bošaedi. Mabakeng ka moka lebelela le go hlokomela gore methopo ya tlhago e dula e le mo maemong a mabotse le gore ga e senywe. Se se bitšwa tlhapetšo. Batho bao ba šomišago methopo, gape le ba bangwe mo setšhabeng ba swanetše go amega mabapi le ka moo tlhapetšo e swanetšego go phethagatšwa ka gona le ka go tlhapetšo ka noši. O se ke wa nagana gore batho ba tlile go obamela melao ge ba se ba amega go tlhamo ya yona! Peakanyo ya lenaneo la gago e swanetše go akaretša mokgwa wa go hlapetša methopo ya tlhago go kgonthiša gore e šireletšegile ka tshwanelo.
Latela malebiša a kamantšho a taolo. Hlama dinepo, hlapetša boemo bja methopo gomme o tšee sephetho mabapi le magato ao a ka tšewago ge go na le dika tše di šupago tšwelelo ya mathata.
Boloka karolo yeo e bonagalago ya ditseno dife le dife go tšwa go diprotšeke, ka go taolo ya methopo ya tlhago le tlhokomelo ya metheo ya methopo.
Hlahla batho mabapi le taolo ya methopo ya tlhago. Hlahla le go hlapetša batho ba maleba, go ba kgontšha go tšea maikarabelo mabapi le taolo le tšhomišo ye botse ya methopo ya tlhago.
O se ke wa...
O se ke wa hutša gore dikholo go tšwa go methopo ya tlhago di tla dira gore batho ba tikologo ba tšee taolo le tšhomišo ye botse ya methopo ya bona-o swanetše go šomana le sekhwi. Se ke sona seo lenaneo la CBNRM e lego sona!
O se ke wa dumela gore CBNRM e ra gore go se obamelwe phethagatšo ya molao. Melao e swanetše go hlangwa le go latelwa. Go swanetše go ba le dikotlo tša bao ba tshelago melao.
O se ke wa ema go fihlelela tšohle di phethega pele o ka thoma go dira se sengwe-sebaka sa mohuta wo se ka se tsoge se bile gona! Ka mehla go na le dikotsi mo protšekeng ye nngwe le ye nngwe-leka go fokotša dikotsi tše ka peakanyo ye botse le taolo.
Mekgahlo ya tikologo, go akaretšwa le mmušo wa selegae mekgahlo ya setšhaba, e šoma mmogo ka kgontšho go laola methopo ya tikologo go hola batho ba gae le tikologo.
Hloma mekgatlo ya tikologo. Lenaneo le swanetše go laolwa ke seboka goba mokgatlo wa tikologo wo o ikarabelago mo tshepedišong le tšeong ya diphetho. Wo e ka ba mokgatlo wo o lego gona goba o ka no nyaka go hlama mokgatlo wo mofsa ge e le gore ga go na le mokgatlo wo maleba, wa kgontšho.
Kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o tseba seo a swanetšego go se dira ka mo mokgatlong, le gore maikarabelo a bona ke afe. Swarang dikopano tša ka mehla go kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o tseba ka fao a swanetšego go ba le kabelo ka gona mo lenaneong, gomme o dira seo go kwanwego ka sona. Thala molaotheo, woo o šupago gabotse mediro le maikarabelo a maloko a mokgatlo.
Baemedi ba swanetše go emela dihlopha ka setšhabeng ka nnete. Baemedi ba swanetše go rerišana le go fa pegelo go dihlopha tšeo ba di emetšego.
Mokgatlo wa taolo wa tikologo o šoma gabotse le go tšea maikarabelo a wona ka kholofelo.
le tliša dikholo go batho gomme le šireletša methopo ya tlhago.
Nako ya go ikgokaganya le go fa dipegelo e swanetše go beelwa thoko. Go emela sehlopha go ra gore o fao ka lebaka la sehlopha, e sego fao go ikemela.
Kgonthiša gore go na le moetapele le sehlophatšhomo seo se šomago go modiro wo mongwe le wo mongwe wo mogolo goba go lehlakore la maikarabelo. Baetapele e swanetše go ba bafenyi-batho ba mafolofolo, ba maikemišetšo, ba go ba le nako le bokgoni go tšwetša pele mananeo. Hlaola le go thekga bafenyi ba bafsa le go lebelela bao ba lego gona.
Nepiša go badiidi mo setšhabeng. Leka go fihlelela dinyakwa le tšhireletšo ya lebaka le letelele ya badiidi. Hlama melao yeo e hlakilego go kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o kgona go kgatha tema. Kgonthiša gore mantšu a badiidi bao le bao ba se nago molomo, kudu basadi le bafsa a a kwewa.
Maikemišetšo a e be go fa maatla le taolo ka bontši ka moo go kgonegago batho bao ba šomišago methopo. Mafelelong, ge ba se na go hwetša tlhahlo le mabokgoni a maleba, bašomiši ba methopo ya tlhago ba swanetše go ba bona bao ba sepetšago lenaneo, ka moo go kgonegago.
Bea mabaka ao a hlakilego mabapi le ditokelo tša tirišo ya naga le methopo. Mo go leano le molaotheo tša gago, tšweletša gabotse seo batho ba swanetšego go se dira pele ba ka hwetša tumelelo ya go diriša naga le methopo.
Efa batho tšhireletšo ya lebaka le letelele le ditokelo go methopo le naga. O tla nyaka batho ba ipha nako le go šoma ka thata mo taolong ya methopo ya tlhago. Ba ka se dire se ge fela ba ka tseba moputso wa sebaka se setelele go bona le malapa a bona.
Dira bonnete bja gore batho ba tseba seo mmušo o se dirago ka go CBNRM. Mmušo- wa selegae, selete, profense le setšhaba- ka moka e na le merero le mananeo ao a nago le khuetšo go CBNRM. Batho ba nyaka go tseba mabapi le mananeo ka bophara le ka fao a amago mananeo a gago a selegae. Ba swanetše go kwešiša ka fao kabelo ya bona e tsenago ka go mokgatlo wa CBNRM ka bophara mo nageng, ka Afrika, le lefaseng ka moka..
Tšea sephetho mabapi le tema yeo baetapele ba setšo ba tlogo go e kgatha. Setšhaba se swanetše go tšea sephetho mabapi le gore a na bolaodi bja setšo bo swanetše go emelwa ka gare ga mokgatlo wa CBNRM goba aowa.
E ba le ditokelo le maikarabelo a a kwalago a tikologo. Tšea sephetho se se amogelegago ka tsela ya temokrasi le semolao, mabapi le bao ba swanetšego ke go šomiša methopo le mafelo, le gore ditokelo le maikarabelo ao ke dife.
Diriša tsebo ya tikologo, fao go kgonagalago. Leka go kwešiša phapano ya ditumelo le tsebo ya batho bao ba amegago. Diriša tsebo ya tikologo, ya tumelo ya setšo moo e tlogo thuša go fihlelela dinepo tša lenaneo. Oketša sekhwi ka tsebo le maitemogelo a mekgatlothekgo bjalo ka di-NGO, le badirišani ba bangwe ba nago le mabokgoni le botsebi bja maleba.
Elelwa gore go aga mokgatlo ke tshepetšo yeo e nanyago. Kago ya mokgatlo wo o atlegilego e ka tšea megwagangwaga. Ka nako ye mokgatlo o nyaka thekgo ye e sa kgaotšego. CBNRM ka nako e tsenya diphetogo tše kgolo tša sepolitiki le tša setšo-se se tšea nako.
Khansele ya Tikologo e swanetše go ba ketapele go ditiro tša CBNRM gomme e hlame sehlophatšhomo sa CBNRM go šoma le mokgatlo wa Tikologo ka go mananeo a CBNRM. Mmušo wa selegae o na le kabelo ye bohlokwa yeo e swanetšego go fana ka yona mo go peakanyo le go hlongwa ga diprotšeke tša CBNRM. Mahlakore a go fapana go tšwa setšhabeng a swanetše go emelwa mo go sehlophatšhomo se-go fa mohlala, balefedi ba ditirelo goba diyunione, mekgatlo ya basadi , bafsa, dihlopha tša ditumelo, dikgwebo tše dinnyane, dimaušu, batho ba tiroatla, batho ba go se šome.
Thoma sehlophathekgo sa setšhaba sa CBNRM. Sehlopha se se swanetše go ikarabela go kemedi ya CBNRMD mo magatong a setšhaba ao a swaraganego le melao le merero ya tikologo gape le go thekga ka sethekniki bašomi ba profense le bao ba šomelago ka ntle.
Akaretša dithuto tša tlhahlo tša CBNRM, ka go mananeo a tlhahlo a dikgoro tša mmušo le bolaodi bja tikologo.
O se ke wa...
O se ke wa phagamiša bokgoni bja taolo bja mekgatlo ya tikologo.
O se ke wa nyatša nyakego ye kgolo ya thekgo ye e tšwelelago go mekgatlo yeo e hlabologago. O ka mokhwi sebaka se setelele.
Batho ba amogela dikholo tša nnete- tša ekonomi, leago, setšo le semoya-go tšwa go taolo ye botse ya methopo ya tlhago.
Hlama dinepo tšeo di hlakilego. Kgopela bakgathatema ka moka go ba le kabelo le maikarabelo. Kgonthiša gore mongwe le yo mongwe o tseba seo se letetšwego go lenaneo. Go holofeša batho dilo tše kgolo tšeo o ka se di phethagatšego ke go ipakela mathata ka morago. O tsebe gore kabelo ya batho ba ka ntle fela e ka se tiišetše katlego ya diprotšeke tša CBNRM ga ešita le tshwarelelo ya dikatlego tša diprotšeke tšekhwi. Kgopela maloko a setšhaba go šoma ka maatla le go ba le kabelo, le ge e ka ba yeo e sa bonalego.
Dikholego go tšwa go lenaneo a e be tšeo di ka kgonagalago. Ge e ba o tlile go thoma kgwebo ye nnyane yeo e ithekgilego ka methopo ya tlhago, kgonthiša gore kgwebo yeo e tla ba le sebaka se sebotse sa katlego.
Beakanyetša mehuta ye e fapanego ya dikholego. Batho ba tla letela dikholego tša bonakwana go tšwa go protšeke, ka fao o swanela go leka go kgonthiša gore go ile go ba le dikatlego tša lebaka le lekopana.
Batho ba putselwa maitapišo ao ba a tšeago a go hlokomela methopo ya bona ya tlhago.
Ba šetša dikhoutha tša puno, ba hwetša ditheko tše botse go di tšweletšwa tša bona, le go oketša tšhelete ya bona ka go katološetša mešomo ya bona go ya go dikarolo tše dingwe.
Bahlapetši ba setšhaba ba thibela batho ba go tšwa ka ntle go tšea dimela goba diphoofolo ka tsela yeo e sego ya semolao.
Rerišana le baabi ka ga "ditshenyegelo tša go thoma" mo magatong a mathomo a protšeke. Eupša, yo mongwe le yo mongwe o swanetše go tseba gore ba ka no se bone dikholego di sa tloga. Tše dingwe tša dikholego tša go swarelela sebaka se setelele di tla latela ka morago ga go šoma ka maatla ga motho yo mongwe le yo mongwe yo a kgathago tema.
Kgonthiša gore dikholego ke tša mannete go batho. Go tla bitša batho ba tikologo se sengwe gore ba šireletše le go laola methopo ya bona ya tlhago-tirišo ya naga, nako le maatla a bona le diphetogo go mekgwa yeo ba e dirišago go dira dilo.
Go swanetše go ba le mmaraka wa go rekiša ditšweletšwa tša bona. Batho ba swanetše ba kgone go rekiša dihlagišwa tša bona tšeo ba di hlagišitšego go tšwa go protšeke ya CBNRM. Ge go se fao ba ka di rekišago gona protšeke e tla phuhlama. Papatšo ke karolo ye bohlokwa go peakanyo ya kgwebo.
Aga mabokgoni a tša kgwebo. Mabokgoni a tša kgwebo (tshepedišo ditšhelete, le taolo) a tla ba bohlokwa mo katlegong ya lenaneo. Kgonthiša gore go na le batho bao ba nago le mabokgoni a a nyakegago mo mathomong a lenaneo la gago. (diriša thušo ya ka ntle ge go hlokega) le go beakanyetša go aba tlhahlo ka ga mabokgoni a tša kgwebo go batho ba tikologo bjalo ka karolo ya lenaneo la gago. Se e tla ba peeletšo ye botse ya ka moso.
Dikholego go tšwa go CBNRM di ka se rarolle mathata ka moka ao a lego gona setšhabeng. CBNRM e ka se re ka bjako ya bea dijo godimo ga tafola, goba ya fa motho yo mongwe le yo mongwe mošomo. Eupša ke karolo ye bohlokwa kagong ya setšhaba se se tiilego sa go ba le bokamoso bja go phadima, bjoo bo ithekgilego mo go tlhokomelo ya methopo ya tlhago le go e diriša ka bohlale. Ka thokong ye nngwe go na le setšhaba seo se feditšego methopo ya sona ya tlhago, gomme ga se na le seo se ka se fago moloko wa ka moso.
Batho bao ba ntšhago kabelo ye kgolo, goba ba ithaupa go feta tekano, ba tlo letela go hwetša go feta ba bangwe. Le ge go le bjalo dikholego tša lenaneo le di swanetše go abelwa batho ba bantši ka moo go kgonegago, kudu go badiidi ba mafelelo. Ba ka no ba ba sa kgone go thuša ka tšhelete ye ntši eupša dinyakwa tša bona di bohlokwa..
Kgonthiša gore ga go dikholo tša tšhelete fela . Batho ba tla hlohloletšega ge ba bona mehuta ye mengwe ya dikholego e etla go setšhaba. Tše di akaretša tšhireletšo ya semolao kgahlanong le ditšhošetšo go naga le methopo ya bona ya tlhago. Thekgo ya sethekniki ya ditšhelete le ya sepolitiki, go hloma mekgahlo ya tikologo, thuto le tlhahlo ka ga mabokgoni a go laola naga le methopo,. ditirelo tša nolofatšo, phihlelo ya dikadimo le dikapetlele tše dingwe. Dikholego tša setšo le semoya di tloga di le bohlokwa, Moya wa katlego ka go šoma mmogo, moya wa bowena ka sebele bjoo bo tšwago go boikgafelo le maitapišo.
O se ke wa...
O se ke wa holofetša dikholego tšeo o ka se di fihlelelego.
Dira gore ditšhaba di ithekge ka ditšhelete tša baabi goba mmušo. Diprotšeke di swanetše go itefela ka botšona, ka morago ga nako ye kopana.
Se nagane go thoma lenaneo la CBNRM ntle le fela ge dikgoro tša mmušo di tla be di go thekga ka botlalo ka dikokwane tša CBNRM.
O se ke wa gopola gore batho ka moka ba tla ba le malebiša a go swana go methopo ya tlhago ao bašireletšatlhago ba nago le ona.
O se ke wa thoma protšeke go fihlelela ge o šomane le dinepo tša lebaka le letelele tša protšeke.
Go na le merero le melao ye e kgontšhago gomme yona e diriša, ge fela go kgonega, ke mekgatlokemedi ya batho semolao..
Akaretša setšhaba ge go tšewa sephetho sa merero.
Merero e bohlokwa go mokgatlo wo mongwe le wo Melao le melawana mongwe le lenaneo . Tšona di bolela thwii ka tšeo e a latelwa le go.
mokgatlo o swanetšego go di dira le gore o tla dira dirišwa . Batho ba kwana le dilo tše bjang.. Baagi ba swanetše go akaretša mo ditokelo le maikarabelo a magatong a mathomo a go hlabolla merero ya bona. Baagi ba tšea mokgatlo le lenaneo diphetho tša ka moo ba ka..
Fetošang merero ge go hlokega. Ge mokgatlo o dirišago methopo ya bona gatela pele gomme o thoma go tsenya tirišong diprotšeke, o ka hwetša gore merero ye.
mengwe ga e sa šoma. O tla swanela go fetoša morero gore o dire seo o nyakago gore se o Dikhoutha tša puno dire.
Ditokumente tša merero di swanetše go kwešišega gabonolo. Dira gore merero e be bonolo ka moo go kgonagalago gore e tle e kwešišwe ke bohle. E fetolele go maleme a mangwe ge go hlokega. Kgonthiša gore maloko a setšhaba a kgona go fihlelela merero yekhwi ge ba nyaka.
Thekga merero ya tikologo godimo ga merero ye e nabilego ya setšhaba le ya profense. Go na le melao le merero ya setšhaba le ya profense yeo e amago CBNRM. O ka diriša merero yekhwi go hlabolla merero le melawana ya gago ya tikologo, le ge go le bjalo o tla dira diphetogo tša go lebana le dinyakwa tša gago tša selegae. Ge lenaneo la lena le gola, o ka hlohleletša mmušo go dira melao le merero ye mefsa, goba go dira diphetogo go melao yeo e lego gona o lebeletše maitemogelo ao o bilego le ona ka go šoma ka CBNRM.
Kgokanya merero ya selegae le di-IDP tša selegae. Dilete le mebasepala ya selegae ka moka di na le tshepetšo ya thulaganyo. Di-IDP di na le maikemišetšo a go swana mo go mananeo a CBNRM. Ka lebaka le, o swanetše go šoma le mebasepala ya selegae le dilete. Kgonthiša gore merero le melao di sepedišana le merero le dipeakanyo tša khansele. Ka go šoma mmogo le ka go fihlelela dilo tše ntši.
Mmušo wa selegae ke kokwane. Ka lebaka la gore mmušo wa selegae o na le tema ye bohlokwa yeo o e kgathago mo kgodišong ya CBNRM mmušo o na le maikarabelo a go kgonthiša gore mmušo wa legae o tlabaketšwe ka tshwanelo go thekga mekgatlo ya tikologo ka mananeo a CBNRM. Bahlankedi ba legatong la selegae ba swanetše go hlahlwa go aba thušo mo peakanyong ya ditšhišinyo tša protšeke ke mekgatlo ya setšhaba.
Dikgoro tša mmušo di swanetše go kgonthiša gore melao, merero le dikwano tša selegae di a latelwa. Mešomo ya bahlankedi ba dikgoro tša mmušo e swanetše go hlapetšwa go dira bonnete bja gore ba thekga mananeo a selegae ka tshwanelo.
Merero e swanetše go ba le meno. Difaene le dikotlo tše dingwe di swanetše go thatafišwa ge melao e tshetšwe. Dumelela bahlankedi bao ba šomago le batho go dira dikahlolo tša bona ge ba diriša molao. Seemo se sengwe le se sengwe se a fapana.
Fetišetša bolaodi go mokgatlo wa setšhaba ge nako e fihlile. Maatla a go laola le go beakanya methopo ya tlhago a swanetše go fiwa mokgatlo wa tikologo ge o šetše o hlamegile gabotse.
kgethilwego bja taolo, mokgatlo wa tikologo o hlomilwe semmušo bjalo ka trasete, Mokgatlo wa Dithoto wa Setšhaba goba khamphani ya Karolo ya 21, khamphani mokgatlo o na le bokgoni bja taolo bjo bo nyakegago. Setšhaba se ka no nyaka thekgo ya sethekniki go hloma mokgatlo wo o kgontšhago..
Beela thoko ditšhelete tša CBNRM go merero ya tlhahlo, ka mehla godiša bokgoni bja batho ba tikologo gore o tle o kgone go laola methopo. Badirišani ba bangwe, go akaretšwa ba taolo ya mmasepela, bao ba nyakago bokgoni bjo bo tla ba kgontšhago go kgatha tema ya bona mo go mananeo a CBNRM. Nyakišiša ka mekgwa ka moka yeo e lego gona ya go thekga ka mašeleng bj.
Kgonthiša gore dikgoro tša mmušo ka go fapana di šoma mmogo. Kgoro ye nngwe le ye nngwe e swanetše go hlatha karolo ya yona go CBNRM mme e kgathe tema ya yona. Di swanetše go hloma dikgoba tšeo di ikgethago tša CBNRM mo magatong a setšhaba, profense, dilete le tikologo, le go abelana ka tlhahlo ya maleba le ditšhelete tša tšona . Dihlophatšhomo di swanetše go hlomiwa go putlaganya dikgoro tša mmušo mo maemong a setšhaba le profense go kaonafatša tšhomišano le kgokagano magareng a dikgoro.
Uwauwetša thekgo go CBNRM maemong a taolo ya godimo le maemong a dipolitiki ka go mmušo le ka makaleng a praebete. Ba bangwe ba bahlankedi ba ka no se thekge pono le morero wa CBNRM. Fao go nago le kganano mabapi le CBNRM bolaodi bja ka godimo bo swanetše go tsena se ka bogare. Thekgo go tšwa ka godimo e bohlokwa gore go be le katlego.
Hwetša tšhedimošo ye maleba pele o ka saenela dikwano tša semolao. Pele ga ge maatla a ka fiwa mokgatlo wa setšhaba mo taolong ya naga le methopo ya tlhago, go swanetše gore go be nyanyeng gore lenaneo la mokgatlo ke le le lokilego.
Se se ra gore mokgatlo o swanetše gore e be wo o tiilego kudu gore o kgone go phethagatša merero ya wona, lenaneo e swanetše go ba leo le fago tlhaologanyo mo go tša ekonomi, le gona methopo ya tlhago e tla šireletšega le go šomišwa gabotse.
Merero e swanetše go kgonthiša gore ditšhaba di tla hwetša dikholo tša maksimamo go tšwa go lenaneo la tšona. Mmušo o swanetše go kgonthiša gore lenaneo leo mokgatlo wa setšhaba o le šišinyago ke le lebotse leo le ka hlagišago lehumo go tšwa go tirišo ya methopo ya tlhago.
E fa diintasteri ditšhupatsela tša tšhomišo ya ditšweletšwa tša methopo ya tlhago. Ye nngwe ya ditsela tšeo ditšhaba di kago kgoboketša ditseno ke go adimišana ka ditokelo tša go diriša methopo ya bona ya tlhago le tsebo go dikgwebo tša praebete.
O se ke wa...
O se ke wa letela gore mekgatlo ya setšhaba e tla latela magato ka moka a mehleng a peakanyetšo ya leano kgwebo. O ka mpe wa, kgonthiša gore kago ya motheo wa go laola protšeke di madulong gomme di fa tumelelo ya tlhabollo ye e golago ya go fetošega ya mokgatlo.
O se ke wa letela gore mananeo ka moka a tla šoma go swana - ditšhupatsela di swanetše go hwetša tekatekanelo gare ga go aba sekgoba sa go fetoga le mabaka le go kgonthiša gore go na le maemo a swanago, melao, le mareo a a akaretšago.
O se ke wa bona diprotšeke ka botee ka botee bjalo ka tše di phethegilego. Empa, o di bone bjalo ka karolo ya protšeke ye e tšwelelago ya lenaneo la CBNRM mo boemong bja selete, profense le setšhaba.
Ka ntle le thušo yeo e abiwago go sepediša diprotšeke tša Tikologo, tsebo le maitemogelo tšeo batho ba tikologo ba nago le tšona di a hlomphiwa.
Go kgonthiša nolofatšo ye e tšwelelago ya boleng bja godimo. Bontši bja mananeo a CBNRM bo nyaka monolofatši wa mabokgoni go šoma le setšhaba, mo gohle go tloga mathomong a lenaneo ga ešita le mo lebakeng le letelele. Se se ka abiwa ke 'modirišani' bjalo ka NGO, moreriši goba kgoro ya. mmušo. Banolofatši ba swanetše go šetša ditšo le go laetša tlhompho go tsebo le maitemogelo.
Hlabollang pono ya tikologo ya ka moso. Monolofatši o šoma le mekgatlo ya setšhaba go hlabolla pono ye e akaretšago ya seo setšhaba se nyakago go se fihlelela.. Ba dumelelana le mokgwa wo ba ka fihlelelago ponokakaretšo yekhwi-le tshepetšo yeo e swanetšego go latelwa..
Kgonthiša gore go na le nako ya go hlabolla potano gare ga bao ba amegilego ka mphela.
Batho bao ba sa kgonego go ngwala le go bala ba swanetše go kgona go kgatha tema.
Banolofatši ba abelana tsebo le mabokgoni. Ba hlohletša setšhaba go abelana ka boitsebelo le kwešišo.
Bjalo ka bokgathatema mo go ithuteng le Tiro, le bokgathatema bja Tshekatsheko ya Mafelo a Magaeng.
šomiša dithuši tša go bogelwa ka moo go kgonagalago. Mebepe, dibedio, dinepe le maeto go ya mafelong a bohlokwa go motho yo mongwe le yo mongwe, e sego fela go bao ba sego ba rutega.
Tšea nako ye ntši o lebeletše diphapano tša maleme le ditšo. Motho yo mongwe le yo mongwe o swanetše go ikwa a lokologile go ka itlhaloša ka polelo ya gagwe, mo mabakeng a mangwe se se tla dira gore go nyakiwe toloki.
Ga se gwa swanela go ba le motho goba sehlopha seo se swanelago go ikwa se se bohlokwa.
Monolofatši wa bokgoni o tla tseba nako yeo a ka dirago gore yo mongwe le yo mongwe a ikwe a amogelegile ebile a le bohlokwa go swana le ba bangwe..
Basepediši ba swanetše go thiba dikgoba magareng a dihlopha le batho ba go fapana.. Banolofatši ba ka godingwana ga bahlahli. Ba ka kgona go thuša dihlopha le batho ba go fapana gore ba kgone go kwešišana le go šomišana gabotse.
Efa batho ba tikologo sebaka sa go ba banolofatši.
Tema yeo e kgathwago ke banolofatši' e bohlokwa gomme ba swanetše go šoma protšekeng lebaka le leteletšana ka mo go nyakgegago. Le ge go le bjalo, go swanetše go ba le nako yeo bona bjalo ka banolofatši ba tla swanelago go ikgogela morago gobane ditšhaba di kgona go laola merero ya tšona ntle le batho ba ka ntle-seo ke phihlelelo ya mafelelo.
Go fa mohlala, batho ba tikologo ba swanetše ba kgone go rulaganya le go ba badulasetulo ka nako tša dikopano tša dikomiti tše nnyane le dihlophatšhomo.
Abelana maitemogelo le banolofatši ba bangwe bao ba šomago mo dikarolong tše dingwe. Banolofatši ba swanetše go abelana maitemogelo a bona go mananeo a CBNRM mo dikarolong tše dingwe-bontši bja mathata ao ba itemogetšego a a swana mananeong ka moka.
Ikemišetše go amega sebaka se setelele-eupša o tsebe ge nako ya go tlogela e fihlile. Monolofatši o swanetše go dula mo lenaneong nako ye telele ka fao go tla bego go nyakegago. Go bohlokwa go ba le banolofatši ba go tseba ge meputso e thoma go tlo abelanwa-ke gona fao mathata a tlego a thome gona. Mohuta wa bonolofatši o tlile go fetoga le nako, ge batho ba tikologo ba hwetša tsebo , boitshepo le maitemogelo a go laola mananeo ka bobona. Bea mabaka ao a hlakilego ao a tlogo kgaosetša tshepedišo-nepo ke go fetišetša maatla go ditšhaba, e sego go go sepediša merero go fihlela nako e fela!!
O se ke wa...
O se ke wa holofetša batho di se kgonagale. Ge batho ba ikwa gore go na le dikgonagalo tše ntši, ka nako ba gopola gore se se ra tlholego ya mešomo Dira bonnete bja gore batho ba kwešiša seo ba ka se fihlelelago go tšwa go mananeo a CBNRM.
O se ke wa gopola gore ditšhaba ka moka di nagana le go dira ka mokgwa wa go swana. Ditšhaba di a fapana, di na di ditumelo, dikholofelo le dinyakwa tša go fapana.. Ditšhaba di fetoga ka di nako ka moka..
O se ke wa šutiša bokgoni bja go nolofatša ge lenaneo le thoma go tšweletša dipoelo. Swarelela go monolofatši wa bokgoni mo mošomong lebaka le letelele ge go tsomega, eupša e sego lebaka le leteleletelele.
O se ke wa bolaya boetapele bja tikologo ka go ba monolofatši wa maatla ka moka,.
Go na le kwešišo ye botse ya boetapele bja Tikologo gomme boetapele bja selegae le bjona bo thekga diprotšeke tša CBNRM ka botlalo.
Ge maatla le bolaodi di fiwa sehlopha se sefsa sa batho-bjalo ka makhanselara a tikologo goba bahlankedi ka go di-CBC ka go Lenaneo la CBNRM-go fela go eba le kotsi ya gore boetapele bjo bofsa bja dirutegi bo ka tšwelela. Ba ka dirišetša maatla akhwi a mafsa go ikhola ka noši. Mabokgoni le maikemišetšo a boetapele bja setšo le bjona bo swanetše go kwešišwa gabotse pele go ka thomišwa ka go šoma le bjona.
Diriša melaotheo go efoga go lwela maatla. Kgonthiša gore ditokelo le mehola di hlalošitšwe gabotse ka go melaotheo ya makgotla a go fapana a taolo.
Hlaola baetapele ka go fapana mo go mediro ya go fapana. Se se phatlalatša ditema tša boetapele le go lekanetša maatla.
Kgonthiša gore dikemedi tša setšhaba di molaong mme ga se tša ipea.
Batho bao ba nago le khuetšo ye kgolo ka go ditšhaba, boetapele bja setšo, batho ba bagolo setšhabeng, go fa mohlala, ba na le maikarabelo a go dira bonnete bja gore yo mongwe le yo mongwe o holega go swana ka mo go kgonagalago.
tšeo ba di emelago.
Dira bonnete bja gore mekgahlo ka moka e na le kemedi. Mekgahlo ya Selegae e swanetše šo emela dihlopha ka go fapana tša batho ba tikologo.
Fediša thulano ya dikgahlego.
Kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o lemoga dinyakwa le dihlokwa tše di fapanego mo setšhabeng. Dinepo tša sehlopha se tee ga se tša swanela go ba bohlokwa go feta tša sehlopha se sengwe.
Baetapele ba tikologo ba swanetše go tšea maitekelo a go kgonthiša gore batho ba maatla mo sešhabeng ga ba fekeetše tshepetšo.
Go swanetše go ba le kwešišano yeo e hlakilego ya gore ke bomang ba nago le maatla le bao ba nago le khuetšo.
Efa batho ba tikologo ditokelo tše tiilego tša semolao go tirišo ya methopo, gore ba tle ba kgone go diriša molao go šireletša methopo ya bona kgahlanong le batho ba ka ntle.
Kgonthiša gore ditshepedišo tša maleba tša kgwebo di a latelwa.
Bagwebi bao ba sa tshephagalego ke tšhošetšo ye kgolo go taolo ya methopo ya tlhago ya setšhaba. Batho ka nako ba fela ba eba le maatla, mme gantši ba itebatša melawana le ditaolo tša tikologo, gomme se se ka senya mananeo a setšhaba. Ditshepedišo tša nnete tša kgwebo , bjalo ka mekgwa ya dithentara, e swanetše go dirišwa dinako ka moka go dira bonnete bja gore ka moka bao ba amegago ba swarwa gabotse ka tsela ya semolao.
Kwešiša boetapele bja tikologo le go bo diriša ka mokgwa wa maleba. Gore o kgone go kwešiša gore ke bomang bao ba nago le maatla mo setšhabeng, le dipolotiki tša setšhaba, ithute histori ya setšhaba seo. Ka tsela yeo o tla kgona go kaonafatša tirišo ya baetapele ba tikologo.
O se ke wa...
O se ke wa nagana gore ditšhaba tša magaeng ga di inaganele ka botšona goba di swarane go feta setšhaba sefe le sefe.
O se ke wa tšea lehlakore phatlalatša mo go pakišanong ya maatla. Dipolotiki tša tikologo di ka fetoga ka ponyo ya leihlo gomme bagwera ba gago ba lehono e ka ba manaba a gago a ka moso.
O se ke wa tšewa maikutlo ke mafolofolo le botee bja mathomong bja setšhaba-se se ka fetoga ge nako e dutše e eya. Tšea kakanyo ya lebaka le letelele ya lenaneo.
Ka mehla diprotšeke tša CBNRM di amana le ditlhohlo.
Ka gore o šetše o kile wa šoma protšekeng ya CBNRM peleng , seo ga se re gore o ka dira dilo tšeo o bego o di dira mo nakong ye. Ikemišetše go ithuta go tšwa go maitemogelo le go dira diphetogo ge di nyakega.
Ditšhupatsela mo pukung ye ke maele fela.
Ka gobane protšeke ye nngwe le ye nngwe e itshwanela ka noši o tla tlamega go itokišetša go amagantšha ditšhupatsela gore di swanelane le protšeke ya gago. O swanetše go ikemišetša go itekela le go dira diphetogo fao go nyakegago. Eupša kgonthiša gore o hlaloša mokgwa woo o dirago seo o se dirago ka gona. Efoga go gakantšha batho.
Letela diphapano gore di tla ba gona.
Tshepetšo ya kgathotema le CBNRM ka nako di nyakile go swana le ge go dirwa diphetogo, ka fao o se ke wa makala ge diphapano di hlaga. Fela leka go akanya mathata a a kgonagalago ka go hlapetša gomme o leke go a thibela. O se ke wa tshwenyega ge go tšwelela dithulano. Se ke selo seo se tlwaelegilego. Go makala le kgakanego ke karolo ya papadi ye.
Hlokomela dikamano tša maatla tša tikologo . CBNRM e ka ga go swara batho ka moka bjalo ka balekani. Le ge batho ba bangwe ba maatla ba ka se kwane le se. Se ka hlola thulano. Mabakeng a mangwe sekhwi se ka se kgone go efogega.
Mohlomongwe go tla ba le ditšharelo le mathata. Ge go na le seo se sa sepelego botse ka ye nngwe ya dikarolo tša protšeke. Ka ye nako tlhohlo ke go dira gore yo mongwe le yo mongwe a se ke a nolega moko gomme a šome go fenya mathata.
Hlokomela 'maatla a go gogela thoko'. Ge se sengwe se senyega mo karolong ye nngwe ya protšeke, maatla le maitapišo ka moka di ka lebantšhwa le bothata bjoo. Se se ka tliša taba ya gore dikarolo tše di atlegilego tša protšeke di a hlokomologwa Leka go dira gore dielemente tšeo di atlegilego di tšwele pele mola o leka go rarolla bothata.
Batho ka tlhago ga ba rate diphetogo', gape ka nako ga ba rate dikgopolo tše difsa goba ditsela tše difsa tša go dira dilo. O se ke wa makala ge go tšea nako gore dikgopolo tše difsa di amogelege, goba le ge di ka se tsoge di amogetšwe. Dira boipeakanyetšo bja sekhwi - e ba le maano a go šoma le batho bao ba sa ratego diphetogo.
Ikemišetše go amogela tsholo, gape le yeo e sego ya lebana.
Batho ka go diprotšeke tša CBNRM ba fela ba hwetša ditshwayatshwayo le ditsholo tšeo e sego tša maswanedi go tšwa go batho ba ka ntle ga protšeke. Ditsholo tše bjalo di ka kweša bohloko. O ka senya nako le maatla o leka go rarolla ditsholo tša mohuta wo. Amogela gore ke nnete se se tla no fela se diragala, gape o se ke wa dumelela ditsholo go senya mošomo wo mobotse wo wena le bengkawena le o dirago. Ke nnete gore ka nako ditsholo e ka ba tša go agiša! Mo lebakeng le le bjalo gona, theeletša gore o ithute go tšwa go ditsholo tšeo, o be o ikemišetše go amogela fao o ka bago o dirile diphošo.
Ditšhupatsela tšekhwi tše 10 tša go šoma di tlo ba le mohola go batho ka moka bao ba amegago ka go protšeke ya CBNRM -maloko a setšhaba, bahlankedi ba mmušo wa selegae, banolofatši ba di-NGO, bahlami ba merero ba mmušo.
Ikemišetše go abelana taolo le maikarabelo. CBNRM e theilwe godimo ga kakaretšo ya batho ka bontši go tšwa setšhabeng ka nepo ya go kgona go hlokomela methopo ya tlhago. Gopola gore CBNRM ke ya setšhaba, e sego ya motho o tee goba komiti. Se se ra gore go akaretšwe baagi ge go tšewa diphetho. Se gape se šupa go neela batho bao ba šomago ka go lenaneo bolaodi le maikarabelo. Go fa batho mehola le maikarabelo go ka ra gore dilo gantši ga di šome go ya ka leano. -kudu ge ba se na mabokgoni. Ka fao tlhahlo e bohlokwa gomme tlhohloletšo e bohlokwa.
Go laola protšeke ya setšhaba, moo batho ba bantši ba amegilego mabakeng a mangwe ke taba yeo e ka tlišago tšharelo go batho bao ba tlwaetšego go laola tšohle. Itokišetše go ithuta mekgwa ye mefsa ya go laola batho . Gopola, le ge go se gwa lekana, gore kamego ke boithaopo-ga go yo a swanetšego go gapeletšwa go kgatha tema a sa nyake.
Lebedišiša le go lekola ka dinako ka moka O tlamegile go tseba dinakong ka moka ge eba protšeke ya gago ya CBNRM e šoma ka tshwanelo. Go kgona go dira se protšeke ya gago e swanetše go ba le dinepo tša go hlaka.-leano leo le hlalošago ka tshwanelo tšeo o ratago go di fihlelela le tsela yeo o ratago go di fihlelela ka yona. E swanetše gape go ba le peakanyo ya go lebelela dinako ka moka ge eba o tseleng ya maleba. Ge eba go na le mathata ka protšeke, o tlamegile go a tseba ka pelapela ka mo go kgonegago gore o kgone go tšea magato a maleba go rarolla mathata ao. Tlhapetšo le tekolo ke ditlabelo tša go lebelela tšwelopele ya protšeke le go hlaola mathata. Akhwi ke mabokgoni ao batho ba lego ka protšekeng ba swanetšego go a tseba. Mohlomongwe go tla ba mohola go kgopela modirišani wa gago wa NGO go thuša mo go seemo sekhwi.
Dira gore batho ba dule ba sedimošitšwe, o be o theeletše seo ba se bolelago. Ka dinako ka moka o tlamegile go tsebiša batho ka ga protšeke, le go kwa dikgopolo tša bona. Go mekgwa ye mentši ya go diragatša se-mo dikopanong tša ka mehla, dipegelong, diwekšopong, maphepheng a ditaba, le dipapetla le mo dipoledišanong tša segwera le ge le hlakana ka mabenkeleng. Se bohlokwa ke go dira gore yo mongwe le yo mongwe a dule a tseba le go dumelela batho go ntšha dikabelo tša bona.
Itokišetše go ithuta mekgwa ye mefsa ya go dira dilo.
Go laola protšeke ya setšhaba sa magaeng go ka se swane le go laola khamphani ye kgolo toropong ye kgolo, goba kgoro ye kgolo ya mmušo. Dilo di ka šoma go fapana mokhwi! Setšhaba ke beng ba protšeke le gona se tšea bontši bja diphetho. Ikemišetše go ditiragalo le dimakatšo tšeo di bego di se tša letelwa mo go tšona o tlo bago le taolo ye nnyane.
E ba motho wa profešenale le go amega dinako ka moka.
Diprotšeke tša setšhaba di swanetše go kgona go dira dilo ka ditsela tše difsa goba ka tsela tša go fapana. Eupša go dula go na le nyakego ya maitshwaro le boikgafo. Seo se akaretša magato a go swana le go bea melao le go e obamela, go kwanela dikhoutu tša go laetša ka fao batho ba swanetšego go itshwara ka gona dikopanong, le ka fao ba swanetšego go phethagatša mediro ya bona le seo se tlogo hlaga ge ba šitwa go phethagatša mediro ya bona. Batho ba swanetše gore ka mehla ba dire seo ba rego ba tla se phethagatša. Se se ra gape go sepediša dikopano gabotse, go boloka direkhoto le go hlagiša dipego tšeo ge di nyakega.
O se ke wa dumelela batho go diriša protšeke go phethagatša mabaka a bona a boikholo. Go tliša batho ba go fapana felo gotee gore ba šome mmogo go fihlelela nepo yeo e kwanetšwego ga go bonolo! Batho ba ka gogela thoko kudu ge tšhelete e le ye nngwe ya dikholego. (kgathotema ka go diwekšopo, maeto bj.bj). Leka go kgonthiša gore batho goba dihlopha ga ba dirišetše protšeke go fihlelela ditlhologelo tša bona-protšeke yekhwi ke ya go hola setšhaba.
Se fele pelo eupša o nyake boikgafo le maitapišo.
Go hlakanya setšhaba gore se šome mmogo e ka ba tshepetšo ye e nanyago. Baabi le makala a mmušo ba swanetše go kwešiša gore go hlama mokgatlo wa setšhaba le gore diprotšeke di thome go šoma ke mošomo wo boima wa go nanya. Go ka no tšea mengwaga ye mentši.
Yo mongwe le yo mongwe o swanetše go dula a ikgafile le go fa thekgo ge go nyakega. O se ke wa ntšha ka hlogo ge mošomo o aparelwa ke mathata. Le ge go le bjalo, o se ke wa dumelela maitshwaro a go se loke ao a ka ntšhago protšeke tseleng goba a hlola tiego yeo e sa nyakegego. O ka gapeletša batho go itshwara ka moo go amogelegago le go ikgafa ge o ka ba mohlala go seo.
Hlompha ditumelo le ditlwaedi tša tikologo. Hlompha histori, bodumedi, le ditlwaelo ka go fapana tša batho. Batho ba tikologo ba na le ditsela tšeo ba dirago dilo ka tšona tšeo le tšona di lego mohola ka tsela ya tšona. Dira maitekelo a go kwešiša ditsela tšeo batho ba tikologo ba šomago ka tšona. Laetša tlhompho go boetapele bja tikologo. Ge o nyaka go dira diphetogo, kgonthiša gore o šoma le batho-o se ke wa leka go ba katela setsiba ka ganong.
Aga tshepano magareng a batho gomme o šome ka maatla go e lota.
Aga baetapele ba tikologo le dinkgwete tša CBNRM. Abaganya maikarabelo gomme o tlogele sebaka sa baetapele bao ba sa golago ba tikologo gore ba itšhupe.
Baagi ke dihlopha tša batho bao ba phelago felo gotee ebile ba šomiša naga le methopo go iphediša. Bakhwi ke batho bao ba tlogo hloma mokgatlo wa CBNRM gomme ba hlabolla protšeke ya CBNRM go šireletša methopo le go kaonafatša maphelo a batho. Ditšhupatsela tšekhwi ke tša gago.
Go hlokomela methopo ya tlhago. Ge go ka hlokega mobu, meetse, mehlare, dimela le diphoofolo, go ka se be le CBNRM. Gore go tle go šireletšwe methopo yekhwi o nyaka leano leo yo mongwe le yo mongwe a le thekgago. Leano le swanetše go laetša ka fao methopo e tlogo dirišwa ka gona. Gape leano le swanetše go akaretša ditsela tša go kaonafatša maphelo a batho.
Šoma le batho ba bantši ka mo go kgonagalago. Dihlopha ka moka tše di nago le kgahlego ka setšhabeng di swanetše go amega ka go protšeke ya CBNRM-kudu batho bao gantši ba tshedišwago mahlo bjalo ka basadi, bafsa le badiidi. Hlokomela gore go se be le sehlopha se maatla goba batho bao ba ka itšeelago protšeke gore ba ikhole ka noši.
Diriša mokgatlo wo maatla wa boemedi bja mmakgonthe go emela batho ba tikologo. Setšhaba se swanetše go hloma mokgatlo go tla go laola protšeke ya CBNRM. Ge e ka ba go šetše go na le mokgatlo wo maatla wa tikologo wo o ka dirago se-bjalo ka Trasete ya Tlhabologo -o ka o diriša. Fela ge o se gona, o tlamegile go hloma mokgatlo wo mofsa wa CBNRM. Mokgatlo o swanetše go ba le batho ba go tšwa go dihlopha tša setšhaba ka go fapana. Batho ka go mokgatlo ba swanetše go botega, go tshepagala le go šoma ka maatla. Ba swanetše go eta pele protšeke gore e hole setšhaba. Nako le nako ge go kgonagala, akaretša dikhanselara tša mmušo tša tikologo le bahlankedi ka go protšeke-modiro wa bona ke wo bohlokwa kudu.
Tsebišiša seo protšeke e tlogo se direla setšhaba. Kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o kwana le seo protšeke e tlogo se dira. Hlama dinepo tšeo yo mongwe le yo mongwe a tlogo di kwešiša le go di adibetša. Kgonthiša gore dinepo ke tšeo e lego tša nnete-o se ke wa leka go dira dilo tšeo di sa kgonagalego.
Tsebišiša mehuta ya dikholego ka go fapana Tše dingwe tša dikholego di tla ka potlako. Tše dingwe di tla tšea mengwaga gore di fihlelelwe. Bontši bja batho bo tla ba le kgahlego go dikholego tša ka bjako tša lebaka le lekopana-kudu dikholego tša mašeleng. Go bohlokwa gore o hlalošetše yo mongwe le yo mongwe dikholego tša ka morago ga lebaka le letelele.
lefelo le lekaone la bodulo-mobu, meetse, dimela le diphoofolo di tla šireletšega go wena le meloko ya ka moso.
thuto le tlhahlo ya mabokgoni go maloko a setšhaba tšhomišano ye kaone mo setšhabeng, le go badirišani ba ka ntle ditsela tše kaone tša go diriša naga ditsela tše ntši tša go iphediša.
Go hwetša dikholego tše ka moka go ka se fihlelelwe bonolo-go tla ra gore mekgahlo le ditšhaba di šome ka maatla.
CBNRM e ka tliša dikholego tše ntši go setšhaba eupša e ka se rarolle mathata ka moka. Go fa mohlala e ka se fe yo mongwe le yo mongwe mešomo. Motho yo mongwe le yo mongwe o swanetše go kwešiša se gabotse-go sego bjalo ba tla nyama. CBNRM ke tsela ye nngwe ya go thuša go rarolla mathata. Batho ba swanetše go dira mešomo ya bona bjalo ka mehleng. Maoba, diprotšeke tša CBNRM di tla aba dikgonagalo tše difsa.
Batho ba bangwe ba tla ba le kabelo go feta ba bangwe-ba swanetše go lebogwa ka mokgwa wa maleba. Maloko a mangwe a setšhaba a tla šoma kudu mo go protšeke go feta a mangwe, bjalo ba swanetše go lebogwa ka tsela ya maleba. Gape ka lebaka la gore CBNRM e tla tliša diphetogo go tsela yeo batho ba tlwaetšego go dira dilo, batho ba bangwe ba tla lahlegelwa ke ditseno tše itšego. Go fa mohlala, batho ba ka no se kgone go rea dihlapi tše ntši go tšwa lewatleng goba go rwalela dikgong tše dintši sethokgweng. Batho ba ba swanetše go hwetša moputso- mohlomongwe ka go hwetša mošomo ka go protšeke. Kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o kwešiša tokelo ye go tloga mathomong-go sego bjalo go tla ba le dikgogakgogano ka morago.
Letela thulano. Ka go sehlopha sefe le sefe sa batho, kudu moo tšhelete e amegago goba go amegago dikholego, goba go na le melao ka ga bokaakang bjoo batho ba ka bo dirišago bja methopo. go tla ba le thulano gare ga batho. Ikemišetše tše, le go leka go šomana le tšona pele ga ge di ka tsenelela. Tsebiša batho ka di nako ka moka le go theeletša dingongorego le mathata a bona. Šoma le batho ka potego.
Kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o tseba mediro le maikarabelo a gagwe. Swara dikopano tša ka mehla go kgonthiša gore yo mongwe le yo mongwe o tseba seo a swanetšego go ba a se dira.
Dula o sedimošitše yo mongwe le yo mongwe . Go swanetše go be le mokgwa wo mobotse wa kgokagano ka dinako ka moka magareng a batho ka moka bao ba amegago, bobedi ka gare ga setšhaba le gare ga badirišani ba ka ntle. Se se ka hlaga fela mo dikopanong tša ka mehla, dipegelong, diwekšopo, ka go maphephe a ditaba le ditsebišo tša setšhaba.-le gape ka go dipoledišano tša tšatši ka tšatši le batho. Botša batho ka tšeo di diragalago le go theeletša dikakanyo le dikgopolo tša bona.
Dira gore batho ba tsebe gore ke karolo ya setšhaba sa lefase. Mananeo a CBNRM a hlagišwa lefaseng ka moka, e sego mo motsaneng wa geno fela.. Botša batho ka se -badirišani ba gago ba NGO ba tla kgona go go fa tshedimošo ye ntši. Batho ba swanetše go tseba gape ka ga melao le merero ya Afrika-Borwa yeo e amago CBNRM, le gore dikwano tšeo mmušo wa Afrika- Borwa o di saennego le baagi ba ditšhabatšhaba. Dikwano tše di bolela gore Maafrika-Borwa a tla šoma go šireletša methopo ya tlhago le go kaonafatša maphelo a batho bao ba dirišago methopo yekhwi.
Badiriši ke batho bao ba šomago ka diprotšeke tša CBNRM letšatši ka letšatši mme ba nago le mabokgoni a go thuša go hlama diprotšeke tša CBNRM. Se se akaretša batho bao ba šomago ka go di-NGO, makala a baabi, banyakišiši le bahlankedi ka go dikgoro tša mmušo tšeo di lebanego le tshepetšo ya diprotšeke tša CBNRM. Modiro wa bona ke go thuša ditšhaba go hloma le go sepediša diprotšeke tša CBNRM - go nolofatša. Ditšhupatsela tšekhwi di lebantšwe wena thwii.
Mekgwa ye mentši ya go iphediša. Ditšhaba di na le ditsela tša go fapana tša go iphediša go tšwa go mobu le methopo ya bona. Se se bohlokwa kudu -se se ra gore mo dinakong tše boima ga ba swanela go itshephela go ditsela tše mmalwa tša go iphediša. O swanetše go kgonthiša gore batho ba tšwela pele ka go ba le ditsela tše di fapanego tša go iphediša. Protšeke ya CBNRM e swanetše go okeletša batho dibaka tše dingwe tše difsa.
Laola le go hlapetša methopo ya tlhago ka tlhokomelo. Motheo wa methopo ya tlhago -'naga, meetse, dimela le diphoofolo - ke kgwekgwe ya protšeke ya CBNRM. Ge motheo wo o ka senywa, go ka se sa ba le CBNRM. Pele ga ge protšeke ya CBNRM e ka thoma, o nyaka go hwetša tshedimošo ye e tshepegago ya go nepagala mabapi le motheo wa methopo le ka fao methopo e šomišwago ka gona (ke eng seo se dirišwago, gape se dirišetšwa eng, ke eng tšeo di dirišetšwago sona le gore di dirišetšwa eng le gona bjang). Gape o bile o swanetše go tseba dikgonagalo tša tšweletšo ya peakanyo ya ekholotši - ke palo ye kaakang ya methopo yeo e ka dirišwago pele go ka ba le tshenyo go peakanyo.
Hlabolla leano la taolo gomme o elelwe gore batho ba tikologo ke metheo ya leano gomme ba swanetše go amega go tloga mathomong Thoma ka dilo tša motheo, ka leano leo le hlamilwego mo tikologong ya selegae, sete ya melao le molaotheo, mme o age godimo ga tšona. Hwetša keletšo ya setsebi eupša o kgonthiše gore leano leo le kgotsofatša dinyakwa tša tikologo. Beakanyetša go bušetša ye nngwe ya ditseno go tšwa go diprotšeke tša CBNRM ka go toto ya kgonagalo ya methopo ya tlhago. Maitemogelo a laetša gore ditseno tša 10% go ya go 20% ya methopo ya ditseno go ya go methopo le go tloga go protšeke go ya go ye nngwe protšeke.
Lemoga gore Protšeke ye nngwe le ye nngwe ya CBNRM e fapana le tše dingwe. Ga se ka mehla fao o ka tšeago bokgoni bjo o bo kgobokantšego go protšeke ye nngwe wa bo diriša mo go ye nngwe. Kwešiša maemo a tikologo le mabaka , gomme o amantšhe malebiša a gago go nolofatšo ka mo go swanetšego. Batho ba tikologo ba na le ditsela tša bona tša go dira dilo-hlompha sekhwi gomme o ithute go šoma le sona. Hlama melao ya tikologo le dikhouto tša maitshwaro tšeo batho ba di kwanetšego. Go le bjalo, lemoga merero ya setšhaba, profense le tikologo le distrathetši gomme o di diriše go go thuša. Ga go mohlala wa CBNRM. Diriša dithuto tšeo o ithutilego go tšwa maitemogelong a go feta, mme o hlapetše ka mehla.
Aga mokgatlo wa tikologo. Setšhaba ke mong wa lenaneo la CBNRM. Mokgatlo wa CBNRM was setšhaba o swanetše go phetha tshepedišo le go tšea diphetho. Ge go kgonagala diriša mokgatlo wo o lego gona. Eupša ge go se na le mokgatlo wa maleba, goba mokgatlo wa go tia wa tikologo gona mokgatlo wo mofsa wa CBNRM wo maatla o swanetše go hlangwa. Wo mongwe wa mešomo ya gago ye megolo ke go aga bokgoni - go thuša mokgatlo wa tikologo ka thekgo ya maleba le tlhahlo go phethagatša mehola ya wona.
Kgonthiša gore CBNRM e tliša dikholo tša nnete go batho ba tikologo mo lebakeng lekhwi le la ka moso. Dikholego tšeo di tlišwago ke CBNRM bonnyane di swanetše go lekana le ditshenyegelo tšeo di amegilego go sepediša lenaneo la CBNRM. Batho ba tikologo ba phela maphelo a lebelo, gomme mabu a hlokega. Ba ka se ikemišetše go fa naga ya bona le nako ya bona go CBNRM ge e se fela ge go na le dikholego tša pepeneng tša maleba go bona. Kgonthiša gore diprotšeke dife le dife tša CBNRM di na le peakanyo ye maleba ya tshepedišo le mabaka a bonalago a katlego. Sekhwi se akaretša kgonthišo ya gore go na le mmaraka wa dithoto tše di tšweleditšwego goba ditirelo tšeo di fiwago ke diprotšeke tša CBNRM, Leano le gape le swanetše go akaretša taolo ya boleng-dithoto tšeo di sa dirwago gabotse di ka se rekege.
Diriša banolofatši ba mabokgoni le bathekgi le baeletši ba bangwe bao o kago ba tshepa ntle le pelaelo. Maikemišetšo ke gore batho ba tikologo ba sepediše protšeke tša CBNRM ka ntle le nolofatšo le thekgo tša ka ntle, le ge se se tlile go tšea lebaka le letelele. Mo mabakeng a mangwe, ditirelo tše di ikgethago (bjalo ka papatšo) di ka abiwa ka mehla ke badirišani ba ka ntle. Se se diragala mo mabakeng a mantši a kgwebo. Fao go kgonagalago akaretša batho ba tikologo ba go ba le mabokgoni eupša fao ba sego gona, beakanyetša go fetišetša bokgoni bja maleba go batho ba tikologo ka pela ka fao o ka kgonago.
Kgonthiša gore batho ba maleba ba amegile ka go CBNRM. Akaretša batho bao ba nago le bokgoni, mafolofolo le go kgona go šoma botse le batho ba bangwe. Go swanetše go ba le 'nkgwete' goba moetapele mo go modiromogolo wo mongwe le wo mongwe ka go protšeke. Se se swanetše go ba bjalo le ka go mokgatlo wa setšhaba le badirišani ba ka ntle bjalo ka dikgoro tša mmušo le di-NGO. Fao go kgonagalago, aga baetapele ba tikologo -- efa bao ba se nago maitemogelo maikarabelo le tlhahlo le thekgo yeo ba e tsomago.
Letela thulano le pakišano ya maatla, le go beakanyetša tše bjalo go tloga mathomong. Setšhaba se sengwe le se sengwe se na le pakišano ya maatla. O swanetše go kwešiša dipolitiki tikologong ya geno gore o kgone go šomana le dithulano dife le dife ge di tšwelela. O ka letela dithulano legatong lefe le lefe la lenaneo la CBNRM eupša kudu ge le thoma go enywa dikenywa. Mo peakanyong ya gago akanyetša mafelo a a kgonegago a thulano gomme o agelele taolo ya thulano le ditsela tša tharollo tšeo mang le mang a kwanago natšo.
Aga kgwerano le badirišani ba ka ntle gomme o šome ka maatla go e šireletša. Šoma le mekgahlo ye mengwe ka mmušong le ka karolong ya praebete, o be o e hlolele sekgoba. Kgonthiša gore le bona ba a holega ka go šoma le wena, fela lemoga gore sekhwi se ka hlola mathata. a mafsa. Ge badirišani ba ka ntle ba amegile mahlakoreng a bohlokwa a protšeke, bjalo ka go buna methopo, šomela sekgauswi le bona go laola le go hlapetša ditiro tša bona le go bontšha ditšhaba ka moo go ka šongwago le badirišani bakhwi.
Lekanyetša ka mo go kgodišago. Diprotšeke tša CBNRM di akaretša taolo ya mohlakanelwa. Sekhwi ke ka lebaka la gore nako ye e okeditšwego le tšhelete di a nyakega go dira gore kgathotema le tšhomišano di šome. Eupša sekhwi se kgontšha le go feta lebakeng le letelele, kudu ka go diprotšeke tša setšhaba. O tlamegile go kgonthiša gore o lekanyeditšwe ditsheyegelo tšekhwi tša koketšo.
Se fihle selo o be o tshepagale. Šomiša nako ye ntši ditherišanong le ge go se na le kwano, leka go hwetša ditharollo tša go kgotsofatša tšeo di ka šomelago bohle. Fela o se ke wa ba boleta go dihlopha tšeo di lwelago dikgahlego tša tšona. Hlaloša protšeke gabotse go batho ka moka go tloga mathomong. Kgothaletša moya wa go se ute selo, go botšiša le go ngangišana dinakong ka moka. Kgonthiša gore dikabelo tša mang le mang di a amogelwa mo peakanyetšong ya ka moso.
Bahlamamorero ke batho ba go šomela mmušo bao ba hlamago melao le merero tšeo di amago CBNRM. Ditšhupatsela tše ke tša gago.
Akaretša setšhaba gape o amogele malebiša a mafsa. Akaretša setšhaba go tloga magatong a mathomo a ge morero o hlamiwa. Ka moka ga bona ke badiriši le bašireletši ba methopo ya tlhago. Fao go kgonagalago, akaretša tsebo le bokgoni bja tikologo le bja setšo ka go merero. Ikemišetše go fetola merero ge o itemogela mathata mo fase fao o šomago le batho, ao a laetšago gore diphetogo di a nyakega.
Matlakala a merero a swanetše go kwešišega, le go hwetšagala gabonolo. Kgonthiša gore merero e ngwadilwe ka polelo ya mehleng. Dikhopi tša ditokumente tša morero di swanetše go hwetšagala go mang le mang yo a amegilego ka go protšeke ya CBNRM, Fao go kgonagalago, fetolela ditokumente go maleme a tikologo.
Merero ya setšhaba le ya profense e swanetše go fa motheo wa melao ya tikologo. Go bohlokwa gore merero ya CBNRM e amantšhwe le di-IDP tša selete le tša tikologo gobane IDP e tliša maitekelo a tlhabollo ka moka a tikologo felo gotee. IDP gape e šetša melao, merero le mananeo a setšhaba le a profense. Ka lebaka leo, mmasepala wa tikologo o swanetše go šoma sekgauswi le mananeo a tikologo a CBNRM. Gabotsebotse khansele ya tikologo e swanetše go hlama komiti ya CBNRM goba sehlophatšhomo go šoma le mokgatlo wa CBNRM wa tikologo. Ka morago ga se, tlogela sekgoba sa batho ba tikologo go dira melawana ya bona, ba diriša tsebo le ditlwaelo tša tikologo.
ikemišetše gore mafelelong o tlilo neela bolaodi go bašomiši ba methopo ka noši. Ge mananeo a tikologo a CBNRM a ikemetše ka bowona ebile a kgatlampana, gomme a na le mabokgoni a a nyakegago le tlhahlo, maatla mabapi le go laola methopo a swanetše go fetišetšwa go lenaneo. Efa batho tšhireletšo ya lebaka le letelele le ditokelo go tšhomišo ya methopo le naga. Batho ba nyaka go tseba gore ditokelo tša bona tša naga le methopo di bolokegile pele ga ge ba tlo fa nako le tšhelete taolong ya methopo.
Akaretša yo mongwe le yo mongwe yo a tlogo angwa ke CBNRM. Yo mongwe le yo mongwe yo a angwago ke taolo ya methopo ya tikologo o swanetše go amega ka go protšeke ya CBNRM. Se se akaretša boetapele bja setšo mo mafelong ao bo nago le khuetšo.
Kgoro ye nngwe le ye nngwe e swanetše go kgonthiša gore melao, merero, le dikwano tša tikologo di a obamelwa. Dikgoro tša mmušo di swanetše go hlapetša mananeo a CBNRM go kgonthiša gore melao le merero di a latelwa. Ba swanetše le go hlapetša mošomo wa bahlankedi ba kgoro go kgonthiša gore ba phethagatša mešomo ya bona ka tshwanelo.
Merero e swanetše go ba le meno. Difaene le dikotlo tša maleba di swanetše di fiwe ge melao e tshetšwe. Dikotlo di swanetše go ba tše boima go bao ba boeletšago bosenyi. Bahlankedi bao ba šomago mo fase le batho ba swanetše ba dumelelwe go fa dikahlolo tše kaone ge ba diriša molao. Lemoga gore seemo se sengwe le se sengwe ke se šele.
Bea mabaka ao a kwalago mabapi le go neela bolaodi.
Setšhaba se swanetše go tseba seo se swanetšego go se dira gore se fiwe maatla a go kgona go laola methopo ya tlhago. Mabaka akhwi a akaretša: go ba le bolaodi bjo bo kgethilwego bja taolo, go hlongwa ga setlamo sa semolao bjalo ka Trasete, Mokgatlo wa Thoto ya Setšhaba goba khamphani ya Karolo ya 21; ba laetša gore ba na le mabokgoni a a nyakegago a taolo le bokgoni; le gona ba na le peakanyo ya tlhapetšo madulong.. Thušo ya sethekniki go tšwa ka ntle e swanetše go abiwa gore ditšhaba di kgone go kgotsofatša mabaka akhwi.
Aga bokgoni. Hlaola le go šomiša ka botlalo ditsela tšeo di lego gona go hwetša thekgo ya ditšhelete tša tlhahlo gore tlhahlo mabapi le mabokgoni ao a nyakegago e ka fiwa badiriši ba tikologo go laola methopo ya bona. Mo peakanyong ya gago kgonthiša gore ditšhelete di abelwa tlhahlo ye maleba.
Kgoro ye nngwe le ye nngwe goba setlamo se swanetše go tseba gore tema ya sona ke eng ka go CBNRM. Gore o kgone go kgokagantšha ditiro tša gare ga dikgoro tša CBNRM, diforamo tša bengdikabelo ba bantši di swanetše go hlomiwa ka baemedi go tšwa go bengdikabelo ba bagolo. Tšona e ka ba diforamo tša lebakana goba dikomiti - di beele diprotšeke tše di ikgethago goba mananeo gomme di phatlalatšwe ge di se no fihlelela dinepo tše di ikgethago tša tšona.
Hwetša tšhedimošo ye maleba pele o ka saenela kwano ya semolao. Pele go ka saenelwa dikwano le diprotšeke tša CBNRM, dikgoro tša mmušo di swanetše go kgonthiša gore diprotšeke di maemong a mabotse a ekonomi le gore go tla ba le dikholo tša mmannete tša pabalelo ya methopo ya tlhago. O swanetše go kgonthiša gore protšeke ka nnete ke ya mohuta wa CBNRM.
Dira gore go be bonolo go ditšhaba go hwetša dikholo tša ditšhelete go tšwa go CBNRM. Mmušo o ka tšea magato go dira gore go be bonolo go ditšhaba go hwetša tšhelete go tšwa go mananeo a CBNRM. Go fa mohlala, dithoto tšeo di ka rekišegago di ka šutišetšwa go baagi; gomme baagi ba ka fiwa tumelelo ya go fa diphemite goba ba fa dihlopha tša ka ntle dilisi (tše bjalo ka dikgwebo tša praebete) go diriša methopo ka tlase ga mabaka a itšego. Lebedišiša bomolao le tshwarelelo ya dikwano tše bjalo magareng a ditšhaba le lekala la praebete.
Tiišetša dikholego tšeo e sego tša ditšhelete. Dikholego tšeo e sego tša ditšhelete le tšona di bohlokwa go mananeo a CBNRM.
Tšhireletšo ya semolao ya naga kgahlanong le ditšhošetšo tša ka ntle.
Thekgo ya sethekniki ya ditiro tša taolo tša batho ba tikologo.
Phihlelelo go dikadimo le dikapetlele tše dingwe matlafatšo ya dikelo tša setšo le semoya.
Di-NGO le di-CBO di kgathile tema ka go diwekšopo tša ditherišano gomme tša fa dikabelo go ditšhupatsela. Tše dingwe tša tšona di naneofaditšwe ka mo fase. Go ka ikgokaganywa le IUCN go hwetša ditaba ka botlalo ka ga bakgathatema ba bangwe.