Kieme: die stryd teen die bose mikrobes
Die stryd teen die bose mikrobes—en die belangrike bydraes van Jenner, Pasteur, Koch en Lister
Hoe om ’n kiem in die kiem te smoor...
Dokters was te bang om te opereer, want die operasiewonde het keer op keer ontsteek en dan was die arme pasiënte nog slegter daaraan toe. Baie mense sou selfs sterf nadat hulle onder die operasiemes deurgeloop het. Niemand het besef dis onsigbare kieme wat die verwoestingswerk doen of selfs dat dit nodig is dat dokters hul hande moet was nie. Toe kom ’n klompie vernuftige geleerdes en hulle hervorm die hele mediese wêreld met ’n aantal verstommende ontdekkings...
Y kan jou feitlik geen plek op aarde voorstel waar jy nie kieme sal vind nie. Hulle is oral om, op en in ons. Van altwee die poolstreke af regdeur tot op ons velle en in ons monde woel en krioel hulle onsigbaar in hul totaal ontelbare hordes. Trouens, ons loop, eet, slaap en haal gedurig asem in ’n atmosfeer van kieme. Hoekom is ek en jy dan nie die hele tyd so siek soos, wel, daardie spreekwoordelike hond nie?
Hiervoor moet ons baie, baie dankie sê vir die natuurlike weerstand van ons liggame. ’n Gesonde liggaam is dus die beste teenmiddel teen kieme. Die bose mikrobes kan slegs kwaad doen as hulle die liggaamsweefsels ongehinderd kan binnedring. Die gesonde liggaam laat dit eenvoudig nie toe nie.
Die oomblik wanneer kieme êrens in die weefsels van die liggaam beland, sê maar deur ’n oop wondjie, word die "soldate" van die liggaam summier ontbied.
Hierdie gedugte bewakers is ons wit bloedliggaampies of wit bloedselle. Hulle storm op die indringende kieme af, verlam hulle met ’n rare gif, omsingel hulle en vreet hulle heelhuids op, dood of lewend. Dit gebeur in elke wondjie wat ons het, sonder dat ons eens daarvan weet of miskien ooit daaraan dink.
Die rooi kleur wat ’n mens om ’n wond sien, kan grafies beskryf word as die brande wat woed op die slagveld waar die kieme en die wit bloedselle mekaar verbete aanvat. Dit word inflammasie genoem.
Hoe die geveg gaan verloop en wat die uiteinde sal wees, hang enersyds af van die spesifieke stoffasie van die invalsmag, maar ook van hul getalsterkte en natuurlik van die weefsels se vermoë om weerstand te bied. Hierdie weerstandsvermoë hang weer heeltemal af van hoe gesond die liggaam is.
Indien daar verwoed gebaklei word (as die inflammasie hewig is), dan is die wond baie rooi en geswel. Sou die wit selle wen, vorm daar ’n sweer, en die etter van die sweer is dan doodeenvoudig die lyke van die verslane vyand.
As die kieme die oorhand het, sien ons sulke lang, rooi strepe waar hulle die weefsels binnemarsjeer. Dit word bloedvergiftiging genoem en is baie gevaarlik vir die liggaam.
Gelukkig vir ons beskik ons liggaam darem nog oor ’n paar forte wat die invalsmag kan keer. Dit is die kliere, wat die gif opvang en voorkeer en in die proses opswel en pynlik word. As die vyand egter hierdie laaste skans kan oorsteek, of indien die kieme sommer direk in die bloedstroom beland, word akute bloedvergifting ondervind, wat uiters gevaarlik is.
AS só ’n vergifting nou by elke wond kan plaasvind, sal die dokters natuurlik altyd te bang wees om te opereer. En dis presies wat tot so onlangs as in die negentiende eeu nog gebeur het—voordat die mens agtergekom het dat daar iets soos kieme is en hoe om hierdie piepklein booswigte kort te vat.
Die Europa van vroeër was allermins ’n sindelike wêrelddeel. Honderde jare lank het dorpenaars hul vullis in die strate gegooi en hul kamerpotte se inhoud by die vensters uitgesmyt.
Die strate het van die kante af binnetoe ingeduik om ’n sloot in die middel te vorm sodat die reën die vullis en riool kon wegspoel. Die straatvore het dikwels verstop geraak en ’n teelaarde vir peste geword.
Party huise het groot kelders of sogenaamde vuilputte onder hul vloere gehad, waarin mense hul afval gegooi het. In ander was die vloer eenvoudig die toilet.
Vee en troeteldiere het die strate nog verder bevuil. Rotte het hul pad tot in die houthuise ingeknaag. Allerhande goggas het in die mense se beddens, klere en selfs in hul pruike gewoon.
Dit was ’n geil teelaarde vir die boosaardigste mikrobes, maar die mense het geen benul gehad dat so iets soos kieme eens bestaan nie. Selfs die verband tussen sindelikheid en gesondheid is eenvoudig nie begryp nie.
DIE geleerde wat die eerste keer die kiemewêreld vir ons blootgelê en ontdek het dat inflammasies en siektes deur sulke kwaadaardige mikro-organismes veroorsaak word, was die Fransman Louis Pasteur (1822-1895).
REGS: Louis Pasteur.
Pasteur het nie net die gevaarlike kieme ontdek wat hondsdolheid en miltvuur veroorsaak nie, maar terselfdertyd ’n middel daarteen uitgevind. En dis miskien meer vir die ontdekking van die teenmiddels as vir die ontdekking van die kiem dat ons Pasteur vandag moet bedank. (Hy het boonop ook die proses van pasteurasie uitgevind.)
Edward Jenner (1749-1823), ’n dokter van Engeland, het reeds die weg vir Pasteur gebaan deur die tegniek van inenting teen die gevreesde pokke uit te vind. Voor Jenner se tyd het sestien mense uit elke 2.000 van die bevolking aan pokke beswyk. Ná inenting het slegs sestien per miljoen weens dié siekte gesterf.
Jenner het naamlik by ’n melkmeisie gehoor dat sy nie bang was dat sy pokke sou opdoen nie, omdat sy reeds koeipokkies gehad het. Dit het hom aan die dink gesit. Ná 25 jaar se navorsing en proewe het hy uiteindelik in 1796 etter geneem uit die hand van ’n melkmeisie wat met koeipokkies besmet geraak het en dit op die arm van ’n agtjarige seun geënt.
Twee maande later het Jenner die seun met regte pokke besmet. Die seun het glad nie siek geword nie. Jenner se naam is verewig as die man wat die wêreld verlos het van een van die aakligste siektes wat ooit bestaan het. Hy word ook beskou as die man wat die fondament gelê het vir die immunologie (die wetenskap van die onvatbaarbaarheid vir aansteeklike siektes).
LINKS BO: ’n Elektronmikrograaf van vaccinia-virions. (’n Virion is ’n enkele volledige en aansteeklike virusdeeltjie.) Die vaccinia-virus is normaalweg tot beeste beperk, maar word deur inenting aan mense oorgedra om hulle immuun te maak vir die variola-virus wat die gevreesde pokke veroorsaak.
REGS BO: Pokke-virusse. Dit lyk of intensiewe inentingveldtogte daarin geslaag het om pokke op die aarde uit te wis. Vandag is daar slegs ’n paar laboratoriums wat nog voorrade van die virus aanhou, onder meer vir navorsing.
Foto’s: CDC / PHIL
REGS: Edward Jenner.
MAAR Frankryk se Pasteur het nog ’n stap verder gegaan as Engeland se Jenner. Hy het bewys dat, deur mense met verswakte kieme in te ent, hulle teen siektes beskerm kan word. Die groei van die ent is die reaksie teen die verswakte kiem. Daarmee bou die liggaam ’n teëgif op, wat die persoon red as hy later werklik deur die gevreesde siekte aangetas word.
Pasteur het met uitgebreide toetse bewys dat die gevaarlike werking van ’n kiem verminder kan word deur die kiem byvoorbeeld te verwaarloos, dit wil sê honger te laat ly. Word hierdie verswakte kieme in die mens gespuit, kan die teëgif wat in die liggaam gevorm word maklik die verswakte kiem oorwin. Hierdie teëgif bly soms lank in die liggaam en kan dit jare lank beskerm teen moontlike aanvalle deur dieselfde soort kiem. Só iemand is dan onvatbaar of immuun vir daardie soort siekte.
Pasteur was egter lank nie die enigste geleerde wat hom om die gebied van kiembestryding sou onderskei nie. In sy tyd was daar ook ’n ander, jonger dokter wat deur ’n mikroskoop na die kieme van die onsigbare wêreld sit en tuur het: die onbekende en baie bedeesde Duitser Robert Koch (1843-1910).
Onbekend en bedees ofte nie, Koch sou later die Nobelprys verower en is vandag steeds ’n wêreldnaam, want dit is hy wat die kiem van die gevreesde tuberkulose (tering) ontdek het, asook dié van die nog gevaarliker cholera.
REGS: Robert Koch.
Koch het in 1876 die kommavormige cholera-verwekker Vibrio cholerae onder sy mikroskoop ontdek. Oor die siekte cholera word op ’n ander webbladsy meer vertel (klik hier vir artikel).
Die eerste deurbraak in die stryd teen tering het sowat ses jaar later, in 1882, gekom. Ná 270 mislukte pogings het Koch eindelik daarin geslaag het om die basil wat tuberkulose veroorsaak onder die mikroskoop uit te ken. Die Mycobacterium tuberculosis is staafvormig en net drie duisendstes van ’n millimeter lank. Dit sou voortaan moontlik wees om vas te stel wie die siekte ronddra deur speeksel te ontleed. Deur sulke mense te isoleer, kan tering in ’n sekere mate bekamp word.
Die immunisering van babas teen tering is vandag verpligtend in die meeste ontwikkelde lande asook in Suid-Afrika.
MAAR om terug te keer tot die negentiende eeu en die ontwikkeling van reinheid in die geneeskunde. Louis Pasteur se werk in verband met kiemverspreiding het ook die aandag van die groot Engelse snydokter Joseph Lister (1827-1912) getrek.
REGS: Joseph Lister.
Lister het goed geweet watter kwaad kieme in operasiewonde kan doen. As ’n mens net die kieme uit die wonde kan hou, het hy geredeneer, sal inflammasie uitgeskakel wees. Karbolvloeistof was destyds die beste ontsmettingsmiddel, en Lister het besluit om sy operasiekamer gedurig met karbol te bespuit.
In hierdie karbol-misreën het hy probeer opereer. Partykeer het hy en sy assistente half verstik, en dan moes hulle maar na ’n kamer langsaan vlug om weer asem te skep. Dokter sowel as pasiënt het soms karbolvergiftiging gekry, sodat Lister se plan gestaak moes word.
Tog is sy werk van die grootste belang. Hy het meer mense met operasies gered as wat ooit voorheen moontlik was. Lister word beskou as die vader van die moderne reinheid in die operasiesaal.
Vandag word ’n ander metode gevolg, wat asepsis (kiemvryheid) genoem word. Dit behels dat alles wat met die operasiewond in aanraking kom—hande, instrumente, verbande—kiemvry gemaak moet word. Sodoende sal daar geen kieme wees om te beveg nie en is geen karbolgasse meer nodig nie.
Hoofbron vir teks: Afrikaanse Kinderensiklopedie
BO: Reinheid in die geneeskunde en veilige chirurgie...
dit het ’n lang tyd gekos om dit verwesenlik.
Foto: US National Library of Medicine / PD