Skape en wol
'n Lofrede vir die bedaarde, blêrende vleis- en woldier wat die mens reeds duisende jare lank voed en klee
As jy vanaand snoesig onder jou wolkombers lê voordat jy tot in droomland wegdommel, dink 'n slag aan die sagmoedige skaap wat dit sonder murmurering vir jou moontlik gemaak het. En as jy boonop steeds lekker versadig voel van die skaaptjops wat jy vroeër in die aand langs die vleisbraaivuur geëet het, blêr dit sommer kliphard uit dat jy nooit weer 'n skaap as 'n swaap sal beskou nie!
Foto BO: Naby-foto van skaap is deur Mieliestronk.com gesuperimponeer op Kammieskroonse weiveldtoneel van SA Toerisme. Kopiereg: SOUTH AFRICAN TOURISM/SUID-AFRIKAANSE TOERISME
Mieliestronk se artikel oor skaapwol,
Waar skape vandaan kom
EEDS 10 000 jaar gelede, in Sentraal-Asië, het mense die waarde van ons vandag so bekende mak skaap besef. Hulle het agtergekom dat hulle sy wol kon gebruik om hulle te klee en dat sy vleis baie smaaklik en vullend is. Dié wollerige, viervoetige herkouer wat in die menslike omgewing opgeneem en uiteindelik in krale en weides afgekamp is, stam waarskynlik af van die wilde moeflon, of bergskaap, van Suidsentraal- en Suidwes-Asië.
Die vroegste skaapboere het egter niks van woltruie en sulke luukses geweet nie. Aanvanklik is 'n geslagte skaap se vag—al die wol aan die vel—saam met die vel as 'n soort bekleding gebruik. Dit was maar eers teen omstreeks 3500 vC dat mense ontdek het hoe om wol te spin. En flenters gebreide materiaal is in Egiptiese grafkelders gevind wat van die vyfde eeu vC dateer.
In die Middeleeue (omstreeks die vyfde tot in die vyftiende eeu nC) het Europese boere ontdek dat skape die produktiefste van alle soorte vee is. Benewens die benutting van hul vleis, wol en velle, wat vir die maak perkament gebruik is, is skape ook gemelk. Nie net was die melk self nuttig nie, maar allerhande suiwelprodukte soos botter en kaas is boonop daarvan gemaak.
REGS: Die moeflon, Ovis musimon, 'n klein soort wilde skaap van Korsika, Sardinië en Ciprus, wat vroeër beskou is as die wilde skaap waarvan alle mak rasse afstam. Kenners dink egter vandag anders en reken hy is bloot 'n oorblyfsel van vroeë pogings om van die wilde diere te tem.
Illustrasie: Webster's New International Dictionary of the English Language, 1911, G & C Miriam Co. Springfield, MA. Kopiereg het vanweë verjaring verval.
Vandag is melkskape van minder belang, maar hulle word tog nog in Europa aangehou. Só het die ooie van die groot Oos-Friese melkskaap belangrik geword omdat hulle 'n aansienlike hoeveelheid melk lewer wat onder meer vir 'n besondere soort kaas gebruik word.
Afrika het ook eeue gelede reeds met die skaap kennis gemaak. Trouens, toe Jan van Riebeeck in 1652 aan die Kaap aan wal stap, was hier reeds skape van die vetstert-tipe, soos dié wat later bekend sou staan as die Ronderib-Afrikaner, Steekhaar-Afrikaner, Namakwa en ander. Maar Suid-Afrika se eintlike skaap- en wolbedryf is eers min of meer in 1789 gevestig toe vier egte Spaanse Merino-ooie en twee -ramme deur die Nederlandse regering aan 'n sekere kol. R.J. Gordon geskenk is. Van die eerste wolboere was die broers Van Reenen, J.F Reitz en M. van Breda.
Hoewel die einste Merino by uitstek 'n wolskaap is, lewer dit vandag 'n groot deel van die land se skaapvleis, soseer dat die meeste skape wat in Suid-Afrika geslag word, Merino's of Merinokruisings is. Die Suid-Afrikaanse Vleismerino en Ile de France-skaap is bekende slagvee. As wolproduserende land is Suid-Afrika vandag so min of meer tiende op die wêreldranglys—nie in dieselfde liga as megaprodusente soos Australië en China nie, maar tog 'n leweransier van kwaliteit-wol wat hoeka sy stem kan dik maak op die markte.
Maar presies wat is die skaap dan, hierdie waardevolle dier met die roemryke vag wat, glo dit, ook nogal familie van die bees is?
Klassifikasie, aard, anatomie en kulturele betekenis van die skaap
Ryk: Animalia (Diere)
Stam: Chordata (Chordadiere)
Klas: Mammalia (Soogdiere)
Orde: Artiodactyla (Ewehoewige diere)
Familie: Bovidae (Holhoringdiere)
DIT is nie so wyd bekend dat ons mak skaap (Ovis aries) slegs een van minstens sewe verskillende skaapspesies is nie. Só is daar byvoorbeeld die eienaardige bloudwergskaap, wat vandag nog slegs in 'n smal gebied aan die boloop van die Yangtzerivier in China voorkom en as een van die skaarsste diere op aarde beskou word.
REGS: Die bloudwergskaap is uiters, uiters skaars.
Die getemde skaap is egter verreweg die volopste skaapsoort. Daar is vandag honderde miljoene van hulle op aarde en meer as tweehonderd verskillende rasse, wat in die reël as óf wolrasse óf vleisrasse óf dubbeldoelrasse geklassifiseer word.
Skape is kuddediere, dit wil sê hulle lewe saam in troppe. Hulle wei gewoonlik op kort gras of bossies en kan selfs in dorsland-toestande floreer. Dit is dus nie verbasend dat ons Karoo so 'n goeie skaapwêreld is nie.
LINKS BO en REGS BO: DIe Noord-Amerikaanse groothoringskaap ("bighorn"). Die groothoring is die grootste en bekendste soort wilde skaap op die Noord-Amerikaanse vasteland. Sy wetenskaplike naam is Ovis canadensis.
Foto links bo: US National Park Service Foto regs bo: Pdphoto.org
'n Skaap het ses snytande om die gras mee af te byt, twee hoektande en 24 kiestande om die gras mee te kou. Soos alle herkouers loop die dier op die punte van sy tone. Die gedeelte wat op die grond rus, is nie die voet soos baie mense dink nie, maar in der waarheid die punte van die skaap se tone.
Skape het reukkliere aan die gesig en agterpote. Ons weet nog nie presies hoe hulle met die reukkliere kommunikeer nie, maar kenners sê dis belangrik vir die stuur van seksuele boodskappe. Die ramme kan ruik watter ooie vrugbaar is en reg is om te paar.
En as herkouers het skape vier maagafdelings. Die gras en bossies wat hulle vreet, word afgedruk met die tong en die snytande aan die onderkaak en beland feitlik ongekou in die eerste en tweede maagafdelings, die pens en die graspensie. Die geweekte kos word later na die bek teruggestoot, word herkou en vervolgens met die slukderm afgevoer na die derde afdeling, die blaarpens. Van hier af gaan dit na die lebmaag waarin die maagkliere voorkom en waar die kos verteer word. Nog herkouende diere is beeste, bokke, herte en kamele.
Met sy rustige aard wat 'n landelike vredigheid versinnebeeld, beklee die skaap 'n besondere plek in verskillende gelowe, tradisies en kulture. Dit is merkwaardig dat God in Sy ondeurgrondelike wysheid Sy Seun Jesus met 'n lam, dus die kleintjie van 'n skaap, vergelyk. In die Judaïsme is daar baie verwysings na skape, waaronder die Paaslam, terwyl Abraham, Jakob, Moses en koning Dawid almal as skaapwagters (herders) gewerk het. Skape is ook besonder belangrik in die Arabiese kultuur.
BO: Die Here is my herder... Die bekende Dawid van die Bybel loof sy Skepper terwyl hy as skaapwagter na die skape in die veld omsien.
Illustrasie in openbare domein vanweë kopiereg-verjaring; beskikbaar
gestel deur The Bible Revival
En as jy nog altyd die skaap as die aartsvoorbeeld van dom-onnoselheid beskou het, luister 'n bietjie wat sê 'n kenner van hierdie blêrende wollighede op pote: "Skape is heel intelligente kreature en het meer breinkrag as wat mense bereid is om hulle krediet voor te gee." Om een voorbeeld te noem: skape in Yorkshire, England, het 'n manier gevind om oor die roosters by veehekke te kom deur op hul rûe daaroor te rol.
Skaaprasse in Suid-Afrika
VERSKILLENDE skaaprasse is met die jare hierheen ingevoer, soos die Merino waarna reeds verwys is, maar ook ander soos die Southdown, Dorset Horn, Suffolkdown, Romney Marsh en Corriedale, wat vir kruisings en suiwer teelt gebruik is. Die Swartkop-Persie, 'n vetkruisskaap, het die land in 1870 binnegekom toe ene T.T. Heatlie drie ooie en 'n ram van 'n beskadigde skip afgehaal het in ruil vir ander slagskape. Die eerste tien ooie en 'n ram van die Duitse Vleismerino is in 1932 uit Duitsland ingevoer. Hul nasate staan vandag bekend as die Suid-Afrikaanse Vleismerino.
Uit 'n kruising tussen die Dorset Horn en Swartkop-Persie het ons eie Dorper ontstaan en uit 'n kruising tussen die Dorset Horn en Duitse Vleismerino ons eie Dormer. Hulle is twee van 'n paar skaaprasse wat vir verskillende doeleindes of klimaatstoestande in ons land ontwikkel is.
Telersgenootskappe vir die Merino, Dorper, Ile de France, Afrino, Damara, Dormer, Suid-Afrikaanse Vleismerino, Dohne- merino, Merino-landskaap en Van Rooy-skaap getuig van die ryke verskeidenheid in 'n lewendige plaaslike bedryf.
BO: Sekere skaaprasse. Fotoversameling met dank uit albums van verskillende skaaptelersgenootskappe.
DIE vag op 'n skaap se kop en lyf bestaan uit miljoene fyn wolvesels met eienskappe wat, ondanks medediging van sintetiese vesels, dit steeds besonder geskik as kleedvesel maak. Dit is lig, kleur maklik, absorbeer vog geredelik, vat nie maklik vlam nie en is betreklik waterwerend. Op die koop toe is dit besonder rekbaar en sodat dit nie gou kreukel nie. 'n Wolvesel van 80 mm kan tot 100 mm uitgerek word sonder dat dit breek. Wolvesel krimp egter baie stadig nadat dit gerek was en bly daarna nog gekartel.
REGS: Wol, die wondervesel.
Foto in die openbare domein, komende van die VSA regering. Dit geld wêreldwyd.
Wol kan van hare onderskei word aan die aard van die talle piepklein skubbetjies aan die buitekant van elke vesel. Hierdie skubbetjies sluit onder druk ineen, en die aantal wissel na gelang van die fynheid en krullerigheid van die vesel. Die veseldeursnee van wol wissel van 15 mikrometer (superfyn Merinowol) tot 30 of meer mikrometer vir die growwer wolsoorte. Fyner wol is in die reël waardevoller. Suid-Afrika produseer fyn- tot mediumgraad.
Die wêreld se vernaamste wolproduserende lande, op grond van elkeen se persentasie van die globale wolskeersel vir 2004/2005, is: Australië 25%, China 18%, Nieu-Seeland 11%, Argentinië 3%, Turkye 2%, Iran 2%, Brittanje 2%, Indië 2%, Soedan 2%, Suid-Afrika 1%.
Wol word deur die mens van skape gewin deur die diere te skeer. Die beste tyd van die jaar om dit te doen, is in die lente wanneer die skape nie meer hul dik, beskermende winterjasse nodig het nie. Die skeerdery word vandag baiemaal meganies gedoen, maar vanmelewe se skaapskêre word ook nog plek-plek gebruik. Skeerders wat hulle goed van hul taak kwyt, kan sommer tientalle skape op 'n dag skeer.
'n Goeie skeerder skeer die vag in een stuk met lang, gladde hale af en sonder om die skaap te beseer. Hierdie aaneenblywende vag word soos 'n kombers op 'n sogenaamde afrandtafel oopgegooi en goed bekyk. Die woord afrand word gebruik om die proses te beskryf waarin die wol wat te kort, vuil of minderwaardig is, van die res verwyder word. Opgeleide kenners klassifiseer vervolgens die vagte in verskillende grade na gelang van die wol se lengte en fynheid.
Elke graad word dan in 'n afsonderlike sogenaamde wolbak geplaas en sodra dié genoeg wol bevat om 'n wolsak of baal te vul, word dit met 'n wolpers styf in die baal ingepers en met seilgaring toegewerk. Die bale word dan weggery en uiteindelik per veiling verkoop.
REGS: 'n Skaapskeerder aan die werk.
Die wol moet egter nog deur heelparty prosesse gaan voordat dit byvoorbeeld as klere of tapyte sal eindig. Ruwe skaapwol bevat baie vet, wat waardevolle lanolien bevat, 'n stof wat in gesigsrome, sepe, politoere, inke en salwe gebruik word. Hierdie lanolien word met 'n spesiale proses uit die wol gewin en gesuiwer, terwyl sand en stukkies plante ook in lang vate met warm water en suiweringsmiddels uit die wol gewas word. Lang metaalharke stuur die wol deur die verskillende vate, maar aan die einde van die wassery is dit gekoek en staan die vesels in alle rigtings.
Dit is dus nou nodig om die wol te kaard, dit wil sê om dit deur rollers met dun draadtande te stuur wat dit sal uitkam sodat die vesels ewewydig op mekaar sal lê. Hierna word die wol in lang, smal repe gerol—reg om gespin te word.
Met die spinnery word die repe in masjiene dunner gerek en tot wolgaring gevleg. Die mate waarin die wol gerek en gevleg is, bepaal die gewig en dunheid van die wolgaring. Natuurlike wol se kleur wissel van wit tot 'n donker ivoorkleur, en enige kleuring kan voor of ná die spinproses geskied. Dan word die wol gewoonlik in warm oplossings van die kleurstof in groot vate geweek, waar stoomdruk die kleurstof diep in die vesels sal indwing.
Wolgaring is 'n uiters veelsydige artikel en talle verskillende materiale kan daarvan gemaak word, hetsy deur middel van brei of weef. Wolgaring word gebrei deur die aaneenlopende vorming van lusse in die garing, iets wat met breinaalde of met masjiene gedoen kan word.
Waar wolgaring geweef word, word twee stelle garing deur groot masjiene haaks gevleg. Die lengtedrade van die materiaal word die skering genoem en die dwarsdrade die inslag. Dit is 'n eeue-oue beginsel wat vandag egter meestal in fabrieke toegepas word en vir allerhande soorte eindprodukte sorg.
En daarmee kom ons aan die einde van ons lofrede oor die kosbare skaap en sy produkte. Wat kan ons dan ten slotte oor hom sê?
Wel, as jy vanaand snoesig onder jou wolkombers lê voordat jy tot in droomland wegdommel, dink 'n slag aan die sagmoedige dier wat dit sonder murmurering vir jou moontlik gemaak het. En as jy boonop steeds lekker versadig voel van die skaapvleis wat jy vroeër in die aand langs die vleisbraaivuur geëet het, blêr dit sommer kliphard uit dat jy nooit weer 'n skaap as 'n swaap sal beskou nie!