Op soek na 'n stem - B L O O T S
Die onderwerp waaroor ek veronderstel is om te skryf, is naamlik die eietydse stem in die Afrikaanse poësie. Ek vermoed dus dat ek behoort te besin oor 'n vraag soos: Hoe klink die eietydse Afrikaanse digkuns, oftewel, wat is die onderskeidende eienskappe daarvan (dit is nou te sê indien daar wél 'n onderskeibare eietydse digkuns is)? Hiernaas behoort ek ook seker te vra: Wie is tans die belangrike stemme in die Afrikaanse digkuns? En waarom word hulle as belangrik beskou? (En wie is dit wat so dink, sou ek wou byvoeg.)
'n Enkele artikel wat al hierdie vrae wil beantwoord en só die kenmerke van die eietydse poëtiese landskap probeer saamvat, is waarskynlik hopeloos te ambisieus. Daarnaas sal dit waarskynlik op 'n paar oppervlakkige stellings neerkom, sonder dat enige van die vrae indringend beskou word.
Ek het dit dus goed gedink om eerder in 'n paar artikels oor die genoemde vrae na te dink, sonder om te wil belowe dat ek klinkklare antwoorde kan verskaf. Want die huis van die digkuns was nog altyd een van verskeidenheid, en die eietydse toneel is dalk nóg meer divers as op enige tydstip in die verlede. Om die eietydse situasie egter te verstaan en te probeer skets, is dit egter nodig om die groter prentjie te probeer sien, overgesetsynde, om ook die historiese ontwikkeling van ons digkuns te bekyk.
Ek wil dit wel waag om die stelling te maak dat die Afrikaanse poësie op die oomblik veel sterker binne die sisteem van die letterkunde staan as wat 'n hele paar dekades lank die geval was. Nie net is daar 'n besliste oplewing in die algemene publiek se belangstelling in die digkuns nie (let maar op die ywerige ondersteuning van literêre feeste), maar ook het 'n hele aantal sterk bundels – debute en werk deur gevestigde digters – oor die laaste klompie jare verskyn. Dan is daar natuurlik die internetaktiwiteite: die onlangse sterk groei van die Facebookdigters, naas die hoofstroom- virtuele literêre ruimtes soos LitNet en Versindaba. Oor die redes vir hierdie oplewing kan daar heelwat gespekuleer word.
Ek wil in vandag se artikel kortliks kyk na die sogenaamde sisteemteorie en aan die lesers demonstreer hoedat hierdie teorie ingespan kan word om historiese en dan natuurlik ook eietydse ontwikkelinge te karteer. Dis sisteemteorie wat die letterkunde van 'n bepaalde taal sien as 'n sisteem in interaksie met ander sisteme (waaronder die politieke, sosiale en ekonomiese) stel byvoorbeeld die hipotese dat druk of spanning op 'n sisteem dikwels nuwe groei in die betrokke sisteem stimuleer. 'n Mens sou hierdie hipotese kon toets aan verskeie geskiedkundige scenario’s, oftewel bloeitye in die Afrikaanse digkuns, om te bepaal of daar dalk wel bepaalde redes was vir die oplewing op die betrokke tydstip. Die uitvloeisel daarvan sal wees om te gaan kyk na die eietydse faktore wat moontlik verantwoordelik is vir die oplewing wat ons tans beleef.
'n Eerste bloeitydperk was natuurlik die fase van die sogenaamde digters van die Eerste Beweging –die bekende geestige en volkse gedigte van Reitz, Hoogenhout en S.J. du Toit. Sistemies beskou, kan hierdie oplewing geskakel word aan die ontwaking van Afrikanernasionalisme in die tyd na die Eerste Vryheidsoorlog.
'n Tweede fase van groei breek aan in die tydperk na die verwoesting van die Anglo-Boereoorlog. Die nuwe digters van die sogenaamde Tweede Beweging – Jan F.E. Celliers, Totius en Leipoldt spandeer heelwat poëtiese energie aan die verwerking van die pyn van die oorlog en van die klassieke gedigte in die Afrikaanse kanon word hieruit gebore. Oor Eugène Marais se grootse “Winternag” skryf Johann Lodewyk Marais dat Marais se biograaf, Leon Rousseau, tydens die Woordfees in 2005 beweer het dat die gedig reeds in 1902, dus kort na die oorlog, geskryf is. Indien dit waar is, sal dit moontlik wees om ook hierdie ikoniese gedig aan die droewige nalatenskap van die oorlog te skakel.
'n Volgende periode van intense groei en oplewing was natuurlik die tydperk van die Dertigerjare. Waar die vroeë jare Dertig gekenmerk is deur die ekonomiese depressie en die armblankevraagstuk, beleef Suid-Afrika gedurende die jare van die Hertzog-Smuts-koalisie groot ekonomiese voorspoed, tesame met 'n hernude Afrikanernasionalisme wat 'n hoogtepunt bereik tydens die simboliese Ossewatrek in 1938. Die geestelike dampkring van die tyd behels 'n intense begeerte om armoede en agtergeblewenheid agter te laat, en om Afrikaans en die Afrikaner op alle vlakke te laat aansluit by die beste in die Westerse wêreld. Dit is dus nie verrassend dat die digkuns van Dertig gekenmerk word deur 'n sterk strewe na aansluiting by die Europese kunstradisie nie, weliswaar met 'n onderbeklemtoning van die bewustheid van Afrika (wat eers in die Veertigerjare deur 'n digter soos Opperman “verstel” is). Nietemin, die skakel tussen die ekonomiese, kulturele en literêre sisteem blyk sterk uit die oplewing van Dertig.
Wat my al dikwels laat nadink het, is die feit dat die oplewing van Dertig die laaste historiese oplewing was wat die gewone lesers met hom saamgeneem het. 'n Bundel soos W.E.G. Louw se bekroonde Die ryke dwaas (1934) is redelik wyd gelees en gewaardeer; so ook Eybers se debuut (Belydenis in die skemering, 1936) en dié van N.P. van Wyk Louw (Alleenspraak, 1937). Teenoor die positiewe ontvangs van hierdie bundels deur die algemene publiek, staan die ontvangs van byvoorbeeld Breyten Breytenbach se debuut in 1964. Laasgenoemde se werk is dikwels as volksvreemd bestempel, en dit is byna asof die gewildheid van eietydse poësie onder die publiek hierná op 'n afwaartse glybaan is, ten spyte van die groot getal bundels van gehalte wat in die bykans vyf daaropvolgende dekades verskyn.
Ek wend my dus weer na die sisteemteorie om na die oorsake van hierdie ongelukkige vervreemding in die kulturele, politieke en sosiale sisteme te gaan soek. Die digkuns van Sestig spruit heel waarskynlik uit die sterk reaksie op ouer opvattings en sisteme, waaronder die politieke. Omdat 'n aansienlike gedeelte van die Afrikaans-lesende publiek heel moontlik nie kom assosieer met die ideologiese sisteme onderliggend aan Sestig se poëtiese produkte nie, het hulle die werk van die Sestigers moontlik ook as vreemd en selfs as ondermynend ervaar.
In die jare ná Sestig het ook ander opwindende verwikkelinge gevolg, waaronder die groot oplewing in werk deur vrouedigters in veral die sewentigerjare. Alhoewel die meeste deursnee-lesers waarskynlik kennis geneem het van die werk van digters soos Antjie Krog en Sheila Cussons, sou die vraag gestel kon word of beide hierdie digters nie ook as gevolg van buite-literêre redes bekend geraak het nie – Krog deur haar politieke standpunte (wat sy reeds as skoolmeisie verwoord het) en Cussons deur haar tragiese ongeluk asook haar verhouding met Van Wyk Louw. Nietemin, die jare Sewentig en later het tot besondere literêre produksie deur vrouedigters gelei: Naas die genoemde digters, natuurlik ook digters soos Wilma Stockenström, Ina Rousseau, Marlise Joubert, Lina Spies en Joan Hambidge, om maar enkeles te noem. Weer eens sou 'n sistemiese blik lig op hierdie besondere produktiwiteit kon werp: Soos feminisme op sosiaal-politiese vlak werksaam was om vroue van die patriargale juk te bevry, het Afrikaanse vroue toenemend die selfvertroue gevind om hulle plek in die digterlike tradisie in te neem.
Die vraag wat egter nou betekenisvol sou wees, sal die een wees na wat die volgende groot oplewing in die Afrikaanse digkuns. My instinkte sê vir my dat die eerste note van hierdie simfonie al geklink het, en dat ons oor 'n dekade of wat in retrospek die patroon sal herken. Natuurlik wil 'n mens nou vra: Wat en waar is hierdie eerste note, en wie is hulle spelers?
Kannemeyer, J.C. 1978. Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur. Band I. Kaapstad & Pretoria: Academica.
Marais, J.L. 2005. Eugène Marais se groot gedig 100 jaar oud. Beskikbaar:
http://www.beeld.com/In-Diepte/Nuus/Eugene-Marais-se-groot-gedig-100-jaar-oud-20100617 [2012, 20 Augustus].
 Die jong Krog se skryfwerk met spesifieke politieke standpunte in ’n skooljaarboek ontlok byvoorbeeld heelwat publisiteit.