Bybel biblioteek Angus Buchan - Lina Spies
Die Bybel ‘n grootse boek – ‘n “biblioteek”
Verstaan Angus Buchan dit ook só?
Deur Prof. Lina Spies op 1 Junie 2010
In my Amsterdamse studiejare het ek en my beste vriendin, Catharina de Haas, soms ons verse vir mekaar gegee om te lees. Die wonder van die internet het ons weer bymekaar uitgebring. Een van haar verse wat ek tot vandag as 'n kleinood bewaar, dra die titel "Bibliotheek "en lui:
omdat hij die bijbel liet schrijven...
Met die herhaling van die woord "voorlopig" gee Catharina te kenne dat die geloof 'n reis is waarop jy nuwe insigte kan kry in die misterie wat God is. Op my eie reis het ek verander en paradigama-skuiwe gemaak, maar die één ding wat nie verander het nie is my liefde vir die Bybel. Om van iemand "te hou" beteken in Nederlands om haar/hom lief te hê. Binne die konteks van Catharina se gedig kan ek ook sê dat ek God lief het, omdat Hy die Bybel laat skryf het, al kan ek binne ander kontekste my belewenis van God ook anders verwoord.
Hoe nou verbonde die twee begrippe "Bybel" en "biblioteek" met mekaar is, het Catharina reeds intuïtief aangevoel toe sy haar mooi gedig geskryf het. Die Nederlandse teoloog C.J. den Heyer verbind die twee begrippe eksplisiet met mekaar. Hy verklaar dat ons van die Bybel as 'n "boek" praat, maar dat ons dit eerder 'n "klein biblioteek" kan noem. Die Bybel word immers, sê hy tereg, gekenmerk deur 'n verskeidenheid van geskrifte.
Daar is die poëtiese boeke van die Ou Testament, die jubelende liefdesgedig Hooglied en die Psalms, en die wysheidsboeke Prediker en Spreuke met hulle kernagtige kommentaar op die alledaagse lewe en raadgewings van hoe 'n mens dit moet leef. Die psalmdigter gee uitdrukking aan die volle skaal van menslike emosies: jubelend betree hy die hoogtes soos in Ps. 47 ("Al julle volke, klap julle hande, juig tot eer van God!") of hy roep vanuit die wanhoop wat hom wil oorweldig tot God in Ps. 88 ("U het my onder in die put laat beland, in diepe duisternis ... U laat u golwe oor my breek.")
En daar is die vier evangeliste wat die Jesus-verhaal met verskillende beklemtonings vir verskillende gemeentes geskryf het. Die Bybel as die geïnspireerde Woord van God is nogtans deur mense geskryf. Die Bybelskrywers was – soos Den Heyer dit so treffend stel – nie net die "teksverwerkers van die Gees" nie. Die Bybel dra die kenmerke en die stempel van die tyd en kultuur waarin dit geskryf is.
Ons naïewe siening en dikwels oppervlakkige lees van die Bybel het verskillende oorsake. Een daarvan is dat ons grootgeword het met 'n teksversgodsdiens. As kind moes ons elke Sondag 'n teks wat ons uit die kop geleer het vir die Sondagskool-juffrou of -meneer opsê. Fundamentaliste wat die histories-kritiese ondersoek van die Bybel verwerp en so te sê elke Bybelse woord as gesaghebbend lees en dit direk van toepassing maak op die hedendaagse samelewing, beweer dat hulle "kinderlik" glo op grond van die uitspraak van Jesus in Markus 10:15. Dit was toe sy dissipels kindertjies van Hom wou weghou dat Jesus gesê het dat hulle wat die "koninkryk van God" nie soos 'n kindjie "ontvang" nie, dit nie sal binnegaan nie. Die New English Bible gebruik die presiese ekwivalent vir "ontvang", nl. "accept". Die nuwe Nederlandse Bybelvertaling sê dit nog die treffendste: jy moet soos 'n kind "oopstaan" vir die koninkryk om dit te kan binnegaan. Ek glo dat Jesus ook presies dít bedoel het toe hy God gedank het dat wat Hy vir "wyse en verstandige mense" (Ou Vertaling) – "slim en geleerde mense" (Nuwe Vertaling) – verborge gehou het, Hy aan kindertjies openbaar het. Verskille in vertalings waarsku mens om nie tekste eensydig te verstaan en aan te haal nie. Om oop te staan vir die evangeliese boodskap beteken darem seker nie dat jy jou rasionalitiet en denkvermoë moet opskort nie.
Ek wil my verstout om te sê dat om voortdurend te vertel hoe 'n eenvoudige boodskap jy bring, maar hoe waar dit is, omdat die Bybel so sê, nie van nederigheid getuig nie, maar uiters aanmatigend is. Jy is by uitnemendheid daartoe in staat om "kinderlik" te glo en daarom het jy die boodskap vir die hedendaagse Suid-Afrika direk van God ontvang.
Dit is presies wat Angus Buchan doen. Ek ervaar die hele verskynsel van die ontwortelde Skotse Zimbabwiese boer wat sy cowboy-voorkoms – spykerbroek en wawielhoed – kennelik kultiveer, as intens ontstellend. In sy radio-onderhoud met Freek Robinson het hy geen enkele vraag reguit beantwoord nie en van die inbellers het mens geen vrae gehoor nie, maar slegs lofuitings, maar wat mens tot vervelens toe gehoor het, was: "The Bible says." Toe ek met 'n sug van verligting die radio afgeskakel het, het ek nie geweet wat die Bybel volgens Angus Buchan sê nie.
Om sonder konkrete voorbeelde te verklaar dat jy net maar sê wat die Bybel sê, is doodgewoon 'n ontkenning dat die Bybel 'n grootse boek en eintlik 'n "biblioteek" is. Die Bybel sê baie dinge op verskillende maniere; die Bybel sit vol teenstrydighede; die Bybel vra om nie vereng te word deur die verabsolutering van enkele verse buite konteks aan te haal nie.
Om te lees, beteken om begrypend te lees en wie verstaan 'n boek waarvan hy net enkele bladsye of paragrawe gelees het? Het diegene wat na Buchan se saamtrekke stroom en binne die reformatoriese tradisie opgevoed is, werklik so min van die Bybel in hulle kerke geleer dat hulle behoefte het om by "oom Angus" te gaan leer wat die Bybel sê?
Wat my die diepste ontstel van Buchan se boodskappe is dat hulle so deur en deur man-georiënteerd en seksisties is en dít binne 'n nuwe demokrasie wat juis daarna strewe om mure tussen mense af te breek. Wat hy predik is uitsluitend terwyl Jesus se boodskap insluitend is. Die man moet weer sy regmatige plek as hoof van die huishouding inneem. Die vrou moet terug na haar rol as huisvrou en haar liefhebbende man onderdanig wees. Mans moet hulle kinders "dissiplineer wanneer hulle stout is ... as jy hom 'n pak slae moet gee, gee hom 'n pak slae."
Ek neem aan die heer Buchan het net seuns; hy het anders as die kontroversiële biskop Spong kennelik nie "drie ge-emansipeerde dogters" nie. Ek is begenadig deurdat ek self uit presies so 'n geïnspireerde vroulike gesin kom. "Oom Angus" ken die aanspreekvorm "Boet" – darem een van sy vyf Afrikaanse woorde – en ek vra my af of daar darem 'n "Sus" in sy swymelende skare is, wat dalk iets anders wil word as 'n gedweë, onderworpe huisvroutjie? Geweld baar geweld. Ek is prinsipieel teen alle lyfstraf, maar ek sal graag vir "oom Angus" wil vra of pa's ook hul dogters moet slaan?
Is daar nie genoeg geweld teen en misbruik van vrouens in hierdie land nie? Ek voel as ongetroude, professionele vrou in my menswaardigheid gekrenk deur Buchan se sanksie aan vroulike "onderdanigheid". Ek verfoei die woord "onderdanig" in al sy betekenisse: "gedwee, nederig, onderworpe" (HAT).
"Geen politieke party, geen kultuurgroep, geen dialoog kan Suid-Afrika red nie. Die redding is in Jesus." So rapporteer Die Burger (13/9) Buchan. Wie het in die fundamentalistiese suide van Amerika die slawe vrygestel? Abraham Lincoln. Wie het die Geallieerdes in die Tweede Wêreldoorlog geïnspireer tot die oorwinning oor die tirannie van 'n waansinnige Hitler en so Europa bevry? Winston Churchill. Wie het Suid-Afrika bevry uit die woestyn van apartheid? F.W. de Klerk toe hy Nelson Mandela bevry het om Suid-Afrika deel te kon maak van ons globale wêreld. Jesus het geglo in verandering, maar die pad van verandering na versoening is 'n lang en moeilike proses.
Dit kom nie deur woorde en deur op saamtrekke in 'n godsdienstige beswyming te raak soos duidelik sigbaar is op die foto's van mense in Buchan se gehore nie. Die gebod van die liefde vra om konkrete dade teenoor die "ander"; die vreemdeling, die verstotene, die arme en die lydende. Dit gaan nie om 'n liefdesemosie wat jy aan jouself en ander opdring nie; die emosie kan slegs 'n toegif wees.
Angus Buchan begin by emosies wat hy hemelhoog opjaag. Volgens hom het die herlewing alreeds plaasgevind. Dan moet dit tog na sy saamtrekke nou reeds sigbaar wees in 'n minder gewelddadige, medemensliker, liefdevoller Suid-Afrika. Waar sien mens dit? Jesus het gekom dat ons lewe kan hê en dit in oorvloed (Joh.10:10) maar sy weg is nie sonder meer maklik nie en dit kan nie in 'n emosionele beswyming gevolg word nie.
Den Heyer, C.J. 2000. Ruim geloven. Zoetermeer: Uitgeverij Meinema.
Wiersinga, Herman. 2000. Op ooghoogte: Portret van een postmodern geloof. Zoetermeer: Uitgeverij Meinema.