Saartjie Baartman se graf, die goed-bewaarde liggaam van die Boesmanman, die selakant, die steengroef – dit is die punte waarvolgens ek my aanvanklik ten opsigte van Grahamstad oriënteer.
Ek het Johan Binneman indertyd in Stellenbosch leer ken. Hy was toe verbonde aan die Departement Argeologie daar. Nou is hy werksaam by die natuurhistoriese afdeling van die Albany museum. Hy is die persoon wat die opgrawing gemaak het. Hy ontvang my hartlik. Hy onthou my. Ek sou hom oral herken, maar ek voel asof ek in die meer as dertig jaar sedert ons mekaar laas gesien het onherkenbaar verander het. Hy neem my na die Argeologie werkwinkel. Die reuk van beendere is hier oorweldigend. Om bepaalde groepe nie aanstoot te gee nie is ‘n soortgelyk bewaarde liggaam wat ‘n tyd lank in die museum uitgestal is, reeds verwyder.
Agter ‘n tydelike plastiekgordyn, onder ‘n swart plastieksak, lê die liggaam. Die man lê op sy sy, sy bene hoog opgetrek, sy arms tussen sy bene. Stof is jy, dink ek. Hy is inderdaad klein. Moeilik om te glo dat dit die liggaam van ‘n volwassene is. Die mooi, ronde kopvorm en breë wangbene is kenmerkend van die San-mense. Klein oortjie, goed bewaar gebly, wys Johan. Haarklossies plek-plek sigbaar, asook kraletjies om die nek. Die mees delikate voete en tone – soos kindervoete, kindertone. Die liggaam is toegepak met die blare van die gifbolplant (Boophana disticha). Dit is die gif van hierdie plant wat allerlei insekte en larwes verhinder het om hulle eiers in die liggaam te lê. Plek-plek is die blare nog sigbaar – so dun, so soortgelyk in kleur as die vel dat dit moeilik is om tussen die twee te onderskei. As gevolg van hierdie plant en weens die droë hitte van die omgewing waarin die man begrawe is, het sy liggaam meer as twee duisend jaar lank behoue kon bly.
Ek slaan my hande saam. Vyf biljoen jaar van die aarde se geskiedenis, alle historiese epogge, alle beskawings, alle tale, alles wat ons lewe hier op aarde kenmerk – alles saamgepers in ‘n klein kapsule en die groot, onbekende Niks ingeskiet. In die hoop dat daar iewers ‘n ontvanger sal wees wat dit kan dekodeer. Dit was ons, en so het ons lewens hier gelyk. Aangrypend, vind ek dit.
Waarom hierdie ruimte my so aanspreek, weet ek nie. Ek het in 2007 tydens die Grahamstadse Fees met Brink daarna kom kyk. Die drama is opgevoer teen skemer. Die toeskouers moes in stilte hierheen stap, begelei deur ‘n kreupel dwerg wat hulle deurentyd ongeduldig gemaan het om vinniger te stap. Teen laatskemer was die wande van die steengroef skakerings van bleek oker en sandwit, duidelik afgeteken teen die verdonkerende lug. Voëls en bosduiwe het begin terugvlieg na hulle neste in die wand, en die fladderende skaduwees van vlermuise het sigbaar geword. Die maan het opgekom. Die groepie toeskouers, die gehoor, het die spelers te voet na verskillende plekke gevolg, waar verskillende taferele opgestel is. Ons het in doodste stilte beweeg, net die geluid van die gruisklippies onder ons voete hoorbaar, met die iesegrimmige, kortgebakerde dwerg as begeleier. ’n Vreemde draadkonstruksie het die hek na die Onderwêreld gevorm. Oral onderweg het brandende motorbande die pad verlig. In ’n poel water tussen rotse het ’n man halflyf in sy onderbroek gestaan. In ’n draadomheinde kamp ’n entjie daarvandaan het swart kinders woordeloos fabrieksarbeid verrig – hardloopskoene wat op skoendose uitgestal is. ’n Man is aan ’n outydse draadkatel vasgebind, so belig dat sy skaduwee enorm vergroot teen die een wand van die steengroef gegooi is. O, dit was pragtig! Euridike was een van ’n groep vroue wie se gesigte wit met klei geverf is en uitdrukkingloos soos maskers was. In die mite draai Orfeus om en sê ‘n enkele woord, en is Euridike daardeur vir ewig kwyt. Brink het heelwat voorbehoude gehad oor die stuk, maar ek het dit aangrypend gevind. Ek was bekoor deur die plek, deur die stemming, die geleidelike verdonkering, die skadu's teen die hoë wande.
Na ‘n ruk stap ek en Anton terug. Ons praat steeds sonder ophou. Ons praat oor Brink se geboorte, oor haar huidige situasie. Ons praat oor die man en vrou by wie Anton ‘n kamer huur, oor wat dit vir hom beteken om saam met dié soort mense te woon, oor hoe sy interaksie met die man vir hom lig werp op die beperkings van sy verhouding met sy eie vader. Hulle albei se idee van emosionele nabyheid, sê Anton, is om jou in hulle innerlike monoloog toe te laat. Ongeag van waar j´y jou bevind.
In die dorp kan ek die armes nie miskyk nie. Elkeen maak ‘n aanspraak op my. Gee vir een iets en die duisend ander bly in gebrek. Die dorpsbewoners, merk ek, het geleer om hulle blik afgewend te hou, om nie aanspreeklik te voel vir die lot van bedelende kinders op straat nie. Terwyl ek stap, kyk ek fyn na almal se gesigte, ek soek na die afstammelinge van Mamma Sarah se mense – die Inkwa, die Gonakwa en die Damakwa – die eerste mense. Ek soek na die mooi kinderlik geronde hoofde, breed oor die wangbene, wat dui op San-voorgeslagte. Ek sien die sagter skakerings van bruin van die plaaslike Xhosa-mense, die donkerder skakerings van mense uit ander dele van Afrika. Ek sien fyngeteelde Engelse gesigte, robuuste Afrikanergesigte, pioniersgesigte.