Sukkel jy met onderhoud?Ouers sukkel dikwels om agterstallige onderhoud vir hulle kinders in te samel. Foto: Compliancehub.co.za Jackie* is nege jaar gelede van haar man geskei. Simone,* hul dogtertjie, was drie jaar oud ten tye van die egskeiding. Sedertdien sukkel Jackie om onderhoud en agterstallige onderhoud te vorder en om wysigings van die onderhoudsbevel te verkry wanneer die omstandighede van tyd tot tyd verander. Sy het reeds ure in die onderhoudshof deurgebring en beskryf die onderhoudshof in haar omgewing as “’n hartelose plek. Daar is min plek vir emosie en niemand is haastig nie. As ek nie vasbeslote, ingelig en selfversekerd was nie, sou ek binne die eerste paar weke moed opgegee het.” Sy het uiteindelik sewe maande gelede ’n besoldigingsbeslagbevel verkry. Dit beteken dat die respondent (die persoon wat vir onderhoud gedagvaar word) se werkgewer die onderhoudsbedrag elke maand aan haar betaal. Jackie het deurgedruk, maar ander applikante (die persoon wat aansoek doen vir onderhoud) gee moed op. Indien die respondent onderhoud weerhou om die versorgende ouer te “straf”, kry die kinders die swaarste. ’n Gesoute onderhoudslanddros van Mpumalanga, landdros Jacob,* vertel van ’n geval waar die versorgende ma die hof genader het om terugtrekking van die onderhoudsbevel. Sy was moedeloos baklei teen ’n pa wat nie sy kinders wíl onderhou nie. Die hof het die aansoek geweier aangesien die reg op onderhoud dié van die kind en nie die van die versorgende ouer is nie. Hierdie versoek vertel ’n wanhopige storie waarmee menige versorger kan identifiseer. Regter Yvonne Mokgoro, voorheen van die konstitusionele hof, het in die Bannatyne–saak (2003) bevind: “Die onderhoudshowe en -reëls is belangrike meganismes om aan kinderregte uitvoering te gee. As daar nie toegesien word dat die onderhoudstelsel doeltreffend werk nie, beteken dit dat kinders nie behoorlik beskerm word nie.” Ons grondwet én die Kinderwet is beslis: Die beste belang van die kind is die deurslaggewende faktor in alle aangeleenthede wat die kind raak. Ook in die onderhoudsproses. Pres. Jacob Zuma het onlangs die nuwe Wysigingswet op Onderhoud onderteken. Die doel van die wysigings is om die onderhoudsproses te verbeter. So, byvoorbeeld, sal wanbetalers se name nou by kredietburo’s op die swartlys geplaas kan word. Om maar een van die wysigings te noem. Teoreties is die wysigings ’n stap in die regte rigting. Maar net die tyd sal leer of dit prakties uitvoerbaar is in die huidige onderhoudstelsel. Volgens landdros Jacob bied die huidige onderhoudstelsel verskeie uitdagings. Die grootste is gebrekkige opleiding van en ’n tekort aan onderhoudsbeamptes en -ondersoekers. Daar is by menige besige onderhoudshof net ’n enkele onderhoudsbeampte wat alle onderhoudsake moet ondersoek. Die meeste kleiner howe het ook nie ondersoekers nie. Jackie vertel: “Die plaaslike onderhoudshof is deel van ’n groot, besige landdroskantoor. Alle amptenare is onder geweldige druk en oorwerk en moet klaarkom sonder die nodige mannekrag en hulpbronne. Daar is, byvoorbeeld, net een rekenaar per kantoor wat deur twee beamptes gedeel word. Ek het al dikwels ure lank in rye gestaan. Dit is tydrowend en frustrerend.” Sy vertel verder dat die plaaslike balju ook oorwerk en maande agter is met betekenings. Sy moes dus self die hofstukke na die polisiestasie neem om betekening te bespoedig. Volgens ’n bekende Pretoriase advokaat* is dit belangrik dat die applikant ingelig moet wees. Dit sal help dat hy of sy die proses beter verstaan en weet watter remedies om voor te vra in verskillende situasies. Besoek die departement van justisie se webwerf vir meer inligting oor onderhoud in die algemeen. Dit is ook belangrik om te weet wat in die Onderhoudswet en –regulasies staan. Die bepalings maak dalk nie altyd sin nie, maar indien ’n sekere woord onthou word, kan ’n regsverteenwoordiger of onderhoudsbeampte dit verder verduidelik. Hier onder volg ’n lys van nuttige inligting. Dit is onmoontlik om alle reëls en remedies te noem – elke geval moet steeds op meriete beoordeel word. Die onderhoudsplig ten opsigte van ’n kind lê by albei ouers. Elke ouer dra ooreenkomstig sy of haar finansiële vermoëns daartoe by. Indien die ouers nie kan bydra nie, kan grootouers en ander familielede gedagvaar word vir onderhoud. Indien die respondent weer trou, is die stiefouer nie onderhoudspligtig teenoor die respondent se kinders uit vorige verhoudings nie. Die enigste manier hoe die stiefouer “bydra” tot die kind se onderhoud, is die mate waarin sy of haar salaris en huishoudelike uitgawes in aanmerking geneem word by die bepaling van die onderhoudsbedrag. Tot dusver was die proses in die onderhoudshowe dikwels langdradig. Die nuwe wet bring welkome veranderinge wat dit betref en bepaal dat alle onderhoudsondersoeke so vinnig moontlik moet geskied en dat uitstel beperk moet word. Die onderhoudshowe sal verder tussentydse bevele kan toestaan indien daar prima facie bewyse bestaan dat die respondent onderhoudspligtig is en dat die kind sal swaarkry indien die aansoek uitgestel word. Dit is belangrik dat die applikant by die toestaan van die eerste onderhoudshofbevel die onderhoudsbeampte versoek om toe te sien dat ’n foto van die respondent deel van die rekord gemaak word. Dit kan moontlik die persoon wat toekomstige pleitstukke beteken, bystaan. Let ook op die bepalings van regulasie 26. In die toekoms sal dit in sekere gevalle makliker wees. Die Wysigingswet maak dit moontlik vir onderhoudshowe om selfoonverskaffers te verplig om details van die respondent te verskaf indien hy of sy nie opgespoor kan word nie. Dit gebeur dat die versorgende ouer die ander ouer toegang tot die kind weier of dit bemoeilik. Dit kan selfs gebeur dat ’n kind weier om die respondent te besoek. Respondente voel dan ingedoen en traag om onderhoud te betaal. Onderhoud en toegangsregte is egter twee verskillende regsaspekte wat dikwels deur verskillende howe bepaal en afgedwing word. Dit is nuttig om te onthou dat die reg op onderhoud die reg van die kind is terwyl die reg op toegang ’n wederkerige reg is. Dit beteken dat dit die reg van die ouer én die kind is. Die respondent moet dus steeds onderhoud betaal al sien hy of sy nie die kind nie. Dit is moontlik dat die respondent werklik nie werk het nie. In so ’n geval sal die landdros die saak uitstel om die respondent kans te gee om vir werk aansoek te doen. Hy of sy sal in so ’n geval die hof moet voorsien van bewyse van pogings om werk te vind. Indien die respondent nie werk kry nie, kan die versorgende ouer by die staat aansoek doen om ’n kindersorgtoelaag. Dit gebeur ook dat ’n respondent uit sy of haar werk bedank om die betaling van onderhoud te ontduik. Indien die staat kan bewys dat die versuim om onderhoud te betaal te wyte is aan die beskuldigde se onwilligheid om te werk, of aan sy of haar wangedrag, is hy of sy skuldig aan ’n misdryf. Die respondent sal dan gevonnis kan word vir die versuim om onderhoud te betaal. Applikante is dikwels bang dat tronkstraf by die ontduiking van onderhoud die sogenaamde kraan finaal sal laat opdroog. Dit is egter insiggewend om te onthou dat periodieke gevangenisstraf (byvoorbeeld oor ’n naweek) of gemeenskapsdiens ook strafopsies is. Die hof kan vir die betaling van agterstallige onderhoud en, in sekere gevalle, toekomstige onderhoud, beslag lê op enkelbedraguitbetalings. Kliek hier vir meer inligting. Landdros Jacob beklemtoon dat dit belangrik is om vroegtydig die hof te nader om die uitbetaling te vries. Indien so ’n bevel te laat verkry word, is dit verder moontlik om die bankrekening waarin die bedrag betaal is, te vries. Tans neem die proses in die onderhoudshof te lank. In die toekoms kan die toestaan van tussentydse bevele dit dalk vergemaklik. ’n Aansoek om dringende finansiële hulp kan tans ingevolge die Wet op Gesinsgeweld gebring word. Indien die respondent onredelik finansiële bystand weier, kom dit neer op ekonomiese geweld. Die hof verleen dan ’n tussentydse bevel of interdik wat die respondent verplig om finansiële bystand te verleen. Dit bly die party se keuse. Jackie sê: “Die onderhoudsbeamptes is oorwerk. My regsverteenwoordiger het my met kennis bemagtig, al was hy nie altyd saam hof toe nie.” Sy vertel egter dat sy sonder moeite die besoldigingsbeslagbevel sonder enige regsverteenwoordiging verkry het. Die onderhoudshof se dienste is en bly gratis en die departement van justisie onderneem om alle partye gelyk en met menswaardigheid te behandel. Dit is dus moontlik om ’n bevel te verkry of ’n aansoek teen te staan sonder regsverteenwoordiging. Die ouer se onderhoudsplig word nié deur sy of haar dood beëindig nie. Die kind sal ’n onderhoudseis teen die boedel van die oorledene hê. Die onderhoudseis geniet voorkeur bo die eise van erfgename en legatarisse, maar nie bo dié van skuldeisers nie. As die kind ook ’n erfgenaam is en die erfporsie is voldoende om in sy of haar onderhousbehoeftes te voorsien, kan hy of sy nie onderhoud ook nog eis nie. “Al neem ’n aansoek om onderhoud maande om af te handel, is en bly die Onderhoudswet aan die kind se kant,” sê Jackie. “Die wet sál toegepas word. Die applikant moet net vasbyt en geduldig wees.” * Skuilname is gebruik om die identiteit van die partye te beskerm en vir professionele doeleinde. Voetnotas: