Oor die algemeen omvat wetenskapsfiksie as kategorie 'n reeks werke waarin die een of ander nuwe of vreemde "wetenskaplike" feit of ontdekking 'n belangrike deel van die PLOT vorm. Sogenaamde "harde wetenskapfiksie" bestaan uit vertellings waarin besonderhede van ingenieurs- of wetenskaplike beginsels so realisties as moontlik voorgestel word, die sg. "science fiction with rivets". 'n Voorbeeld van so 'n vertelling is Jules Verne se Twenty Thousand Leagues under the Sea. Die tegnologie waarom die plot draai, is die duikboot, wat nog in die toekoms gelê het toe die verhaal geskryf is. Dit is nog 'n kenmerk van wetenskapsfiksie. Wetenskapsfiksie steun tipies op tegnologie vir spesiale effekte waar fantasie toorkuns gebruik (bv. die ruimteskip, eerder as mentale projeksie of betowerde ryperde), en stel ander wêrelde voor wat êrens buite in die ruimte bestaan eerder as in 'n alternatiewe geskiedenis van die Middeleeue. In essensie verskil wetenskapsfiksie daarin van fantasie dat dit 'n poging aanwend om 'n realistiese voorstelling te gee van ontdekkings wat nie die wette van die moderne wetenskap uittart sover die nie-spesialis hulle ken nie.
Konsepsies van 'n genre word voortdurend geherdefinieer deur nuwe werke in daardie genre: 'n mens dink bv. aan die effek wat die werk van digters soos Pound en Eliot gehad het op ons begrip poësie. Net so het ons opvatting van wetenskapsfiksie verander met die nuwe talent en veranderende sosiale toestande aan die begin van die 21ste eeu. Die naïwiteit van baie vroeëre wetenskapsfiksie met sy eenvoudige genot in die wonders van die tegnologie en sy geloof in eindelose meganiese vooruitgang, het geleidelik plek gemaak vir meer komplekse verhale en dieper bevraagtekening van die uitwerking van die moderne tegnologie op ons en ons planeet. Van die skrywers van die sg. "Goue Eeu" van wetenskapsfiksie (die dertiger- en veertigerjare; die term waarborg nie literêre kwaliteit nie) het Gene Wolfe gesê: "We have had their future". Sy werk, soos dié van ander eietydse skrywers, demonstreer die mislukking van die tegnologie en die skadelike effekte daarvan, sosiaal, geestelik en psigologies. Bowendien het hy en ander moderne beoefenaars van die genre die kategorie wetenskapsfiksie vergroot sodat dit sekere aspekte van fantasie insluit, óf in 'n taamlik kru vorm in die sg. Swaard-en-planeet-romanses, óf op meer subtiele wyse in die geval van C.J. Cherryh of Ursula Le Guin wie se werk groter gewig toeken aan die mitiese en mistieke dimensies van die menslike lewe en minder aan tegnologiese wonders bloot ter wille van hulleself (The Left Hand of Darkness, The Dispossessed). As daar ooit 'n duidelike skeidslyn was tussen wetenskapsfiksie en fantasie, bestaan dit vandag nie meer nie. Wetenskaplike en towenaar het verskillende metafore geword vir dieselfde werklikheid, die mag van die gees oor die materiële wêreld.
Die tendens by skrywers van wetenskapsfiksie om te put uit die psigologiese simbolisme van fantasie, spruit skynbaar uit die behoefte om kommentaar te lewer op ons eie tyd en sy institusies d.m.v. die metafoor en deur te fokus op betekenispatrone in individuele lewens, eerder as om 'n naïewe plesier te put uit die tegnologie, die krag wat die mens uitoefen oor sy wêreld – 'n teken van ons moeiliker tye. "Science fiction is not predictive; it is descriptive," skryf Ursula Le Guin in die 1976-voorwoord tot haar roman The Left Hand of Darkness (1969). (Dit is herdruk in Le Guin (1979: 156).) Of soos 'n kritikus dit tien jaar later uitgedruk het: