RELEVANTE ONDERWYS MET INAGNEMING VAN DIE RAAKVLAKKE TUSSEN FORMELE EN NIE-FORMELE ONDERWYS
RELEVANTE ONDERWYS MET INAGNEMING VAN DIE RAAKVLAKKE
TUSSEN FORMELE EN NIE-FORMELE ONDERWYS
(Om te dien as basis vir bespreking)
Relevansie-as-sodanig bestaan nie. Iets of 'n gebeure is rele­vant in terme van iets anders. Onderwys-as-sodanig is nie 'n relevante saak nie, maar wel in terme van dit wat met die onder­wys beoog word. Relevante onderwys (hetsy in informele, formele of nie-formele vorm) is onderwys waarmee 'n relevante doel (doelstelling, doelwit) bereik kan word.
Dit beteken dat die navorser (denker) sal moet begin met doelbe­paling met die oog daarop om doelkriteria aan die lig te bring. Doelwitte kan dan aangewend word om te beoordeel (evalueer) hoe daar gevorder word in die rigting van die verwerkliking van daardie doelwitte.
Dit word hedendaags algemeen aanvaar dat "behoorlike volwassen­heid" 'n besondere doelstelling van opvoedende onderwys in al sy vorme (informeel, formeel en nie-formeel) is. Leerders se vordering op die weg na behoorlike volwassenheid kan dan beoordeel word in terme van dit wat kenmerkend is van "be­hoorlike volwassenheid." Relevante onderwys beteken dan relevant (of betekenisvol) vir vordering op die weg na behoorlike volwas­senheid. Nie-relevante onderwys is onderwys wat geen of 'n geringe bydrae maak tot die leerder se vordering in die rigting van behoorlike volwassenheid.
In die informele, formele en nie-formele onderwys gaan dit grootliks om die inhoude wat ontsluit word en die wyse van ontsluiting. Die volgende vrae ontstaan: welke inhoude het die meeste (sterkste) betekenis vir die volwas­sewording van 'n besondere groep leerders? Seleksie van inhoud is hoofsaaklik 'n kurrikuleringsaangeleentheid en die vraag na relevansie kan dan lui: watter inhoude moet geselekteer word met die oog op die beste moontlike vordering na behoorlike volwassenheid en formele en nie-formele opset?
Behoorlike informele volwassenheid-as-sodanig bestaan nie. Daar is altyd sprake van volwassenheid binne 'n besondere konteks (maatskaplike bestel, kultuurgemeenskap). Dit beteken dat die volwassenheids­beeld maatskaplik en kultureel bepaal word, byvoorbeeld: die volwassenheidsbeeld van 'n bosbewoner sal verskil van dié van 'n hoogs geskoolde vakman. Die volwassenheidsbeeld van Wester­linge, Oosterlinge en Afrikane sal eweneens van mekaar verskil, alhoewel saamleef in dieselfde maatskaplike sisteem 'n gelykma­kende effek sal kan hê.
Die navorser sal moet begin by die bepaling van universele (essensiële) kenmerke van volwassenheid om te dien as wetenskap­lik-aanvaarde kriteria vir beoordeling van 'n groep mense (leerders) se vordering op weg van volwassenheid. Wanneer hierdie vordering geïnterpreteer word, sal gekyk moet word na die kultuurwêreld (betekeniswêreld) van 'n besondere groep leerders. In 'n multi-kulturele samelewing sal daar skerp gekyk moet word na die vordering wat daar gemaak kan word wanneer slegs die universele in berekening gebring word. Daarna sal bepaal moet word welke kultureel-bepaalde aanvulling nodig is.
(i) Bepaling van universele kriteria vir die evaluering van die stand (kwaliteit) van volwassenheid.
(ii) Seleksie van inhoude wat relevant is vir vordering op weg
na daardie volwassenheidsbeeld wat eie is aan 'n spesifieke gemeenskap. In die Republiek van Suid-Afrika word met 'n spesifieke gemeenskap bedoel die reeds geïndustrialiseerde (tegnologiese) gemeenskap wat saamgestel is uit mense op verskillende niveaus ten aansien van deelname aan die tegnologiese gemeenskap.
(iii) Seleksie van daardie wyses van leer en onderrig wat
volwassenheid bevorderend is en wat deur 'n besondere kultuur­gemeenskap aanvaar sal word en wat in informele, formele en nie-formele opset geoperasionaliseer kan word.
Die navorser oor relevante, formele en nie-formele onderwys kan begin deur te kyk na die wesenskenmerke (algemeen geldende kenmerke of essensies) van volwassenheid. Hier te lande het die Fundamentele Pedagogiek die essensies van volwassenheid openbaar.
1. Hoe word die spesifieke essensies benoem en gedefinieer?
2. Hoe kan dié definisies in kriteria-vorm herskryf en geopera­sionaliseer word in terme van
(i) passende (paslike) inhoude, d.w.s. inhoude wat relevant is in die hedendaagse tegnologiese bestel;
(ii) leer- en onderrigwyses wat 'n bydrae kan maak tot
Die Fundamentele Pedagogiek het aan die lig gebring dat behoorli­ke volwassenheid is:
* Om 'n sinvolle bestaan te voer.
* Om op 'n selfstandige wyse self die eie wyse van lewe te begryp en te beoordeel.
* Om op selfstandige wyse te besluit en te handel.
* Om op selfstandige wyse verbind te wees om in die lig van besondere norme te lewe.
* Om lewensopvatlik weerbaar te wees.
Fundamenteel-pedagogies verwoord, word die ideale volwassenheids­beeld gekenmerk deur:
(i) Sinvolheid van die eie bestaanswyse;
(ii) Selfbeoordeling en selfbegryping van die eie lewenswyse;
(iii) 'n Menswaardige lewenswyse;
(iv) Sedelik-selfstandige besluitvormende en verantwoordelik-han­ delende lewenswyse;
(v) Normsidentifiserende lewenswyse;
KENMERKE VAN BEHOORLIKE VOLWASSENHEID GEOPERASIONALISEER
Die opskrif beteken dat 'n spesifieke kenmerk (essensie) van volwassenheid beskryf sal moet word in terme van byvoorbeeld werklewe in 'n tegnologiese bestel. Die opvoedkundige weet dat daar 'n besonde­re weg afgelê moet word totdat 'n stadium bereik sal word wat bekend kan staan as 'n toereikende werklewe in 'n tegnologiese bestel, d.w.s. 'n werklewe wat die uitkoms is van die sinchroni­sering van
(i) die persoonshoedanighede van die werker;
(iii) die besondere werkvereistes.
Om die kenmerke van behoorlike volwassenheid te operasionaliseer kan beteken dat dit in terme van hierdie drie sake herskryf moet word. Dit sal vervolgens gedoen word. (Aan die hand van Landman, W.A.: Fundamentele Pedagogiek en Onderwyspraktyk. Butterworth. Durban, 1977, pp. 73-75).
Eerste norm vir volwassenheid:
Sinvolheid van lewenswyse (om 'n sinvolle bestaan te voer)
'n Suiwer besef dat dit hoogs waardevol is dat die lewe behoorlikheidseise aan 'n mens stel.
Ten einde 'n sinvolle werklewe te voer, moet die werker weet dat die besondere werk (ambag, beroep, professie) eise stel waaraan hy moet voldoen. Iemand wat besef dat hierdie werkvereistes (werkeise) besondere behoorlikheidseise is, toon 'n besondere kenmerk van volwassenheid. Die volwasse werker moet weet dat dit onbehoorlik van hom sal wees om hom nie ten volle te vereenselwig met besondere werkvereistes nie.
Die werker moet egter, veral as leerder, 'n weg aflê om by selfstandige bewuswees van werkvereistes uit te kom. Dit beteken dat werkvereistes deel moet uitmaak van die inhoude wat vir en met hom langs die volwassewordingsweg ontsluit gaan word. Dit beteken dat (ten aansien van opleidingsin­rigtings) daar vir hierdie inhoude gekurrikuleer moet word. Kurrikula moet werkvereistes (eise van die werklewe) bevat.
Daar kan nie van die leerder (toekomstige werker) verwag word om 'n weg af te lê wat nie by hom pas nie. Dit beteken dat in die beplanning van die wordingsweg daar rekening gehou sal moet word met persoonshoedanighede (persoonlikheidstrekke of eienskappe van die betrokke leerders).
'n Duidelike begrip van die feit dat 'n mens in die eerste plek verpligtinge het en eens daarna voorregte.
Die leerder is opweg daarna om werker te wees, d.w.s. iemand wat op 'n aanvaarbare wyse sal kan voldoen aan werksverplig­tinge. Die wyse waarop hy aan hierdie verpligtinge voldoen is medebepalend vir die voorregte wat hy as werker sal mag geniet.
Die leerder (as toekomstige werker) het egter ook 'n ver­pligting teenoor homself. Dit is 'n verpligting om die eie persoonshoedanighede te ontdek en dan deur leergebeure ontwikkel te kry. Die stelling dui op die belangrikheid van die opleidingsinrigtings se voorligtingsprogramme wat die hoogste mate van selfkennis by leerders moet wek en wat daarop wys hoe dit sinchroniseer met werkvereistes.
(c) Voer van 'n verantwoordbare lewe
'n Heldere wete dat uit 'n mens se wyse van lewe moet blyk dat hy dit wat hoogs waardevol is, beoefen.
Opleidingsinrigtings kwalifiseer as besondere oefenplekke. Dit beteken dat opleidingsplekke ingestel moet wees op die oefening van dit wat as hoogs waardevol geag word, sodat dit essensieel selfstandig beoefen kan word. Werkvereiste (werkeise) kan gesien word as sake wat deur leerders geoefen moet word. Dit beteken dat die eise in kurrikula moet verskyn. Tydens dié oefening sal 'n onderwyser (opleier) individuele verskille in prestasie, belangstelling ens. kan opmerk en leerders wat goed presteer en sterk belangstel, aanmoedig. So word hulle selfkennis versterk. (Landman, W.A. (Red.) Kind en Skool, 'n Fundamenteel-peda­gogiese beskouing. N.G. Kerkboekhandel. Transvaal. Pretoria).
'n Skerp bewussyn van die feit dat 'n mens rekenskap moet kan gee van sy aandeel aan die verwerkliking van die hoogs waardevolle.
In opleidingsinrigtings gaan dit hier om die evaluering van die leerders, gevolg deur 'n aanwending van die uitkomste van die evaluering om
(ii) die werkbetekenis (beroepsbeoefeningbetekenis) van leerders se "sterk" punte uit te wys.
Tweede norm vir volwassenheid:
Selfbeoordeling en selfbegryping van lewenswyse (om op 'n self­standige wyse self die eie wyse van lewe te begryp en te beoor­deel).
(a) Uitspraak van 'n sedelike oordeel
'n Volwassene huiwer nie om sy keuses vir en sy handeling ten opsigte van die hoogs waardevolle in terme van goed of sleg, reg of verkeerd met erns te bekyk nie.
Leerders moet geleentheid kry om die kwaliteit van hulle insette te beoordeel. Die voldoening aan werksvereistes wat as kurrikula verskyn moet sedelik beoordeel word. Dit beteken dat die uitkomste van evaluering nie net per se beoordeel moet word nie, maar veral in terme van behoorlik ("ek het my bes gedoen") en onbehoorlik ("ek het lyf wegge­steek"). Leerders sal ook gehelp moet word om hulle presta­sies te beoordeel in terme van hulle persoonshoedanighede. Byvoorbeeld: "ek dink ek het genoeg verstand om beter te presteer" ens.
(b) Beoordeling van afkeurenswaardigheid
'n Volwassene beoordeel die kies en doen van die nie-waarde­volle as die mensonwaardige, as verwerplik.
Leerders moet gehelp word om swak en ontoereikende handelinge, gedagtes, wyses van insette ensovoorts tydens die oefening van werkeise te identifiseer en dan as afkeurenswaardig af te wys.
Verder moet 'n nie-gewilligheid om die positiewe persoons­moontlikhede maksimaal in te span, as afkeurenswaardig beleef word.
(c) Veroordeling van afkeurenswaardigheid
Dit wat as afkeurenswaardig beoordeel is, moet veroordeel word sodat werklike afwysing kan geskied.
Die volwassene kritiseer homself ferm en opreg wanneer hy nie op 'n toereikende wyse die hoogs waardevolle bevorder nie.
Die onderwyser (opleier) se ondersteuning aan die leerder met sy beoordeling en veroordeling moet geleidelik oorgaan tot selfstandige beoordeling en veroordeling wat gevolg moet word deur selfkritiek en selfstandige optrede om dit wat onbehoorlik (verkeerd) is reg te stel, byvoorbeeld, kwali­teit van deelname aan werkeise wat kurrikulêr verskyn.
Derde norm vir volwassenheid:
Menswaardige lewenswyse (om op 'n selfstandige wyse menswaardig te lewe).
(a) Bewuswees van menswaardigheid
Die volwassene besef dat die mens geen ding of dier is nie en daarom moet hy die hoogs waardevolle ken en beleef.
Kan beteken hier kennismaak met en dit geskied wanneer werkseise (veral gesien en aanvaar as besondere behoorlik­heidseise) sinvol en werklikheidsgetrou in kurrikula ver­skyn. Lewe dui op oefening daarvan met die oog op even­tuele selfstandige beoefening. Lewe dui verder op die sinvolle sinchronisering van persoonsmoontlikhede en werkvereistes tydens die beoefening van laasgenoemde.
'n Volwassene lê hom daarop toe om alles wat eie is aan die mens (d.w.s. waardeverwerkliking) te bevorder.
Die arbeid is 'n besondere menslike waarde wat verwerklik moet word indien hy sy menslikheid en menswaardigheid wil behou. Werkvereistes (werkeise) is op hulle beurt weer besondere arbeidswaardes. Werkeise wat in kurrikula opge­neem is verteenwoordig arbeidswaardes wat deur leerders geoefen moet word met die oog op latere beoefening. Oefe­ning van werkeise dra dan sinvol by tot bevordering van menslikheid en menswaardigheid.
(c) Wete van waardeverwerkliking
'n Volwassene weet dat om mens te wees beteken om met waardes gemoeid te wees en om waardes as norme (maatstawwe) aan te wend.
Werkeise is besondere waardes wat verwerklik moet word om 'n bydrae te maak tot 'n sinvolle wyse van lewe. Kurrikulêr opgeneemde werkeise kan in vakverband (studierigtingverband) geoefen word en vorm deel van die onderwyser (opleier) se ontsluiting van vakinhoude (vakonderrig). Leerders moet gehelp word om hulle persoonsmoontlikhede te identifiseer en dan te aanvaar as hoogs waardevolle toerusting wat aangewend en ontwikkel moet word.
(d) Agting vir ander se menswaardigheid
Dit dui op respek vir ander mense se gelykwaardigheid d.w.s. vir mense wat net so met waardes gemoeid is as 'n mens self.
Hier is veral waardevol, die werkeise wat onder die opskrif sosiaal geklassifiseer kan word. Sosiale eise wat die werklewe stel word kurrikulêr geïdentifiseer en opgeneem met die oog op die sinvolle beoefening daarvan totdat dit besonde­re lewensvaardighede geword het.
Vierde norm vir volwassenheid
Sedelik-selfstandige besluitvormende en verantwoordelik handelen­de lewenswyse (om op selfstandige wyse te besluit en te handel).
Standvastig, toegewyd en met 'n diepe pligsbesef word die hoogs waardevolle waarop besluit is, in handelinge omskep.
Werketiek (arbeidsetiek) tree hier op die voorgrond. Werk­eise as sodanig is 'n besondere vorm van behoorlikheidseise maar daar is ook werkeise met 'n besliste etiese konnotasie, soos byvoorbeeld toegewydheid en pligsbesef.
Die behoorlikheid van die keuses wat gedoen word, word voortdurend in ag geneem.
(c) Handelinge in die lig van behoorlikheidseise
Handelinge wat volg na behoorlike keuses, word onophoudelik beoordeel in die lig van
(i) selfstandigheid van keuse en handeling;
Die verantwoordelikheid vir die neem van keuses wat die verwerkliking van die hoogs waardevolle moet bevorder en vir die handelinge wat daaruit moet voortvloei, word deur die volwassene self opgeneem en word dus nie ontduik of op ander afgeskuif nie.
Dit gaan hier om die keuse vir iets en teen iets anders. Ten aansien van werkeise moet daar gekies word vir die aanvaarding daarvan en teen die afwysing daarvan. Werkeise wat kurrikulêr opgeneem is in die vakonderrig gee aan die onderwyser (opleier) geleentheid om 'n aanvarende houding daarteenoor te bevorder.
(Hier kan net daarop gewys word dat indien didaktiese riglyne as 'n aspek van kurrikulering beskou word, die riglyne deel van kurrikula (met die leerplanne daarvan) kan vorm. Die didaktiese riglyne word dan deur die leerder saam met geselekteerde inhoude geoefen. So word 'n leerder dan geleidelik en in toenemende mate probleemstellingvaardig, vaardig in aktualisering, eksposisie van inhoud, funksiona­lisering, evaluering, ensovoorts d.w.s. vaardig in die hante­ring van besondere werkeise). Didaktiese riglyne dien in die onderrigsituasie as leergeleenthede (resp. leerwyses) (Kruger, R.A. Beginsels en kriteria vir kurrikulumontwerp Pretoria. HAUM. 1980, bls 80).
Die didaktikus sal die werkeise wat na vore kom in werkana­lises, in terme van leergeleenthede moet interpreteer. Hier word onder andere gedink aan die items wat genoem word in die Dictionary of Occupational Titles en die menslike eienskappe wat McCormick en Groff (kyk paragraaf 5.3) noem.
Indien daar (om professionele en ander redes) beswaar gemaak word teen die opname van didaktiese riglyne (voorgestelde leergeleenthede) in kurrikula, lyk Möller se voorstel dat dit opgeneem word in 'n handleiding by die kurrikulum, na 'n sinvolle moontlikheid (Möller, A.K. Kurrikulumstudie : Didakties-pedagogiese perspektief. Pretoria. Universiteit van Pretoria, 1985, p.4).
Die moontlikheid dat werkeise leerwyses (leergeleenthede, didaktiese riglyne) kan wees is nie eens wat hedendaags in die onderwysersopleiding op die voorgrond is nie. Daarom vereis dit herskrywing en uitleg en kan geen onderwyser sodanige uitleg beskou as 'n wantroue in die opleiding wat hy gehad het of in sy eie professionele bekwaamheid en integriteit nie.
Vyfde norm vir volwassenheid
Normidentifiserende lewenswyse (om op selfstandige wyse verbind te wees om in die lig van besondere norme te lewe).
(a) Behoorlikheidsbeoefening uit eie keuse
Sonder dwang van buite maar met innerlike oortuiging word daar gekies vir die hoogs waardevolle.
(b) Vereenselwing met besondere norme
Die norme word nie oorgeërf nie, maar word geleer omdat dit onderrig word. Deur opvoedende onderwys ontstaan 'n outen­tieke normkennis.
Daar is reeds 'n aantal keer gestel dat werkeise 'n besonde­re vorm van behoorlikheidseise is. Wanneer behoorlikheids­eise aangewend word om te beoordeel of te evalueer, word dit norme (maatstawwe). Die onderwyser (opleier) wat in sy beoordeling en evaluering nie net let op die kwantifiseer­bare nie, maar ook op die kwalitatiewe sal in sy evaluering werkeise as norme aanwend, en daardeur werklik opvoedend evalueer.
Sesde norm vir volwassenheid
'n Volwassene as iemand wat op selfstandige wyse die hoogs waardevolle op geordende wyse huldig en lewe, werk voortdurend aan 'n besondere rangorde van waardevoorkeur (lewensopvatting).
Hier het 'n mens te make met die sogenaamde verborge kurrikulum. Die onderwyser (opleier) kleur sy opvoedende handelinge lewensop­vatlik. Hy oefen lewensopvatlike invloed uit.
3. DIE BOODSKAP
Op hierdie stadium moet daar gepoog word om die boodskap wat spreek uit die voorgaande bladsye weer te gee.
Om relevante onderwys te verseker, moet daar gekurrikuleer word in terme van werkeise. Werkeise moet dien as kriteria vir die seleksie van leerinhoude, onderrigwyses en leerwyses.
Op die wyse word aan leerders toerusting gegee wat hulle gereed maak vir opleiding. Dit gaan hier om algemeen vormende onderwys en nie loopbaanonderwys as sodanig nie.
Leerders oefen gekurrikuleerde werkeise wat hulle geskik sal maak om vir 'n verskeidenheid beroepe opgelei te word. In dié oefe­ning word die werkeise lewensvaardighede en leerders sal hulle onderwys as relevant beleef.
Dit gaan hier om 'n klemverskuiwing van blote parate kennis na lewensvaardighede. Op dié wyse word ook 'n beperking van vak­keuses moontlik, wat 'n bydrae kan maak tot bekostigbaarheid van die onderwys. Vakke (studierigtings) wat hulle leen tot die verwerkliking van werkeise tot lewensvaardighede, sal voorkeur moet geniet. Op hierdie stadium kan moontlik gesuggereer word dat die drie R'e (Reading, Writing, Arithmetic) basiese vakke kan wees vir die skoolfases.
Waar kom die werkvereistes (werkeise) wat in kurrikula (met hulle leerplanne) moet verskyn, vandaan?
Antwoord: Werkeise word aangetref in werkontledings.
5. WERKONTLEDINGS AS VORM VAN SITUASIEANALISE VIR KURRIKULERING VIR VOLWASSE ONDERWYS
Kurrikulumkundiges dui aan dat enige program vir kurrikulumher­siening en kurrikulumontwikkeling behoort te begin met 'n situa­sie-analise. Dit beteken dat 'n huidige situasie krities beoor­deel moet word ten einde leemtes aan te dui. Kritiese beoorde­ling (evaluering) beteken dat kriteria aangewend moet word. In hierdie hoofstuk word daar gesuggereer dat werkvereistes relevan­te kriteria is. Werkvereistes (werkeise) d.w.s. kennis, vaardighede en houdinge, verskyn in werkontledings.
Kurrikula (met die veronderstelde sillabusse) is 'n weergawe van die geselekteerde inhoud ten aansien van 'n bepaalde vak en is dikwels ook 'n aanduiding van welke leerervarings leerders by betrokke moet raak. Werkontledings is 'n weergawe van die inhoud van 'n bepaalde werk asook van die leerervarings van diegene wat in staat is tot doeltreffende werkverrigting.
Ten aansien van die toetrede tot die arbeidsmark kan die volgende gesê word:
Tussen sillabusinhoud en werkinhoud en sillabus-leerervarings en werkdoeltreffendheid (as gestolde leerervaring) kan daar 'n beduidende gaping wees (en is daar meesal 'n aanvaarbare gaping). Dit is hierdie gaping ten aansien van die werktoetreder wat 'n aanduiding kan gee dat die betrokke leerervarings as irrelevant beskou kan word.
Verder: die ideaal kan wees dat die leergaping deur sinvolle kurrikulering (wat die uitkoms is van kurrikulumnavorsing) so klein as moontlik gemaak (en gehou) moet word.
Hierdie leergaping kan geoperasionaliseer word op die volgende wyse: vergelyking van sillabusinhoud en leerervarings van die werktoetreder met werkinhoud en verwagte geleerde ervaring wat die werklewe vereis. Uit hierdie vergelyking vloei dan voort:
* identifisering van die gaping en bepaling of die gaping die betrokke kurrikulum (sillabus) irrelevant maak.
* kurrikulumhersiening (kurrikulumontwikkeling) wat nodig is om die relevansie-gaping te verklein.
Die kurrikulumdeskundige sal nou die geïdentifiseerde gaping tussen skoolse leeruitkomste (formele onderwys-geskooldheid van die werktoetreder) en verwagte werkdoeltreffendheid as vertrek­punt vir kurrikulumnavorsing moet onderneem. Eers moet daar egter vasgestel word of werkontledings hulle hoegenaamd leen vir dit wat in die pas afgelope betoog gestel is.
Frykland (1941) word dikwels beskou as die vader van die werkana­lises, omdat hy die analise-konsep bevorder het om te dien as basis vir kurrikulumontwerp in skole. Frykland se sisteem bestaan uit die redusering van tegniese inligting en vaardighede tot die elemente daarvan. Die elemente kan geleer word en ook gekombineer word om groter eenhede te vorm wat "jobs" (betrek­kings) genoem kan word. Frykland se tegniek het die standaardwyse geword vir die redusering van werksinhoud (werkeise) vir die doel van kurrikulumontwerp (Duenk, L.G. 1988, 66-76).
5.3 Werkontledings en relevante onderwys
5.3.1 1982: Siegel, L en Lane, I.M.
Werkontledings is opsommings van inligting oor take wat uitgevoer moet word om 'n besondere werk te verrig en ook die werkkonteks (fisiese en sosiale werkomgewing). Werkanalises kan 'n besondere bydrae maak tot die ontwerp van kurrikula vir beroepsgeoriën­teerde opleidingsprogramme.
Hierdie stelling van Siegel en Lane dui daarop dat werkontledings betekenisvolle komponente kan wees van 'n kurrikulum-navorsings­program. Werkontledings kan navorsingmetodologies aangewend word in die daarstelling van effektiewe opleidings- en onderwyspro­gramme, d.w.s. om die relevansie daarvan te verhoog.
Siegel en Lane stel dit dat die items van 'n werkontleding kan dien as afhanklike veranderlikes vir verdere navorsing. Hieruit kan moontlik die afleiding gemaak word dat die mate en aard van die geskooldheid (as uitkoms van formele en nie-formele onderwys) kan dien as onafhanklike veranderlikes. Geskooldheid is 'n veranderlike wat gevarieer kan word en daarom sal die verskil daarvan met werkver­eistes telkens anders wees. Dit is hierdie verskil wat 'n gaping reflekteer en dit is hierdie gaping wat ten aansien van die werktoetreder relevansie aandui: hoe kleiner die gaping, hoe groter die relevansie.
Dit is nie die taak van navorsers in die onderwyssektor om werkontledings te doen nie, maar om kennis te neem van bestaande werkontledings en om dan die kurrikulum-implikasies daarvan aan die lig te bring. Siegel en Lane wys daarop dat sekere aktiwi­teite en funksies wat gebruik word in die bekende Dictionary of Occupational Titles deel uitmaak van funksionele werkontledings. Die vraag wat ontstaan is: moet hierdie aktiwiteite en funksies (werkvereistes) nie kurrikulêr weerspieël word nie, sodat die gaping tussen geskooldheid (formele en nie-formele onderwys) en werkvereistes vernou kan word nie? Die kurrikulumnavorser sal met die hulp van die navorsingsprosedures wat tot sy beskikking is aandag moet gee aan:
¨ die mate waarin werkvereistes weerspieël word in alle formele onderwys-kurrikula en hoe dit versterk kan word. Op dié wyse kan die relevansie van alle skoolvakke (formele onderwys) verhoog word;
¨ die kurrikulêre oorbrugging wat noodsaaklik is om, wat hierdie aktiwiteite betref, die gaping tussen formele onderwys en werkvereistes te vernou (met nie-formele onderwys as vernouingsmoontlikheid).
Die aktiwiteite en funksies (werkvereistes) waarvan daar in die voorgaande sprake is, word soos volg aangedui in die Dictionary of Occupational Titles (1977).
│1. Coordinating 1. Negotiating 1. Precision work │
│2. Analyzing 2. Instructing 2. Operating, controlling│
│3. Compiling 3. Supervising 3. Driving, operating │
│4. Computing 4. Diverting 4. Manipulating │
│5. Copying 5. Persuading 5. Tending │
│6. Comparing 6. Speaking, 6. Feeding, offbearing │
│ 7. Serving 7. Handling │
5.3.2 1983: Muchinsky, P.M.
'n Werkontleding is 'n prosedure wat nuttig is vir die identifi­sering van die kriteria of werkverrigting-dimensies van 'n bepaalde werk. 'n Werkontleding vertoon kriteria vir effektiewe werkverritging, d.w.s. werkvereistes.
In die lig van hierdie definisie van Muchinsky sal relevansie bepaal kan word in terme van die gaping (leemte) wat daar bestaan tussen kriteria vir effektiewe werkverrigting en leerreste (uitkoms van wat die leerder in formele en nie-formele onderwys geleer het). Leemte-identifikasie is 'n besondere kurrikulêre aktiwiteit.
5.3.3 1980: McCormick, E.J., & Ilgen, D.R.
Werkontledings bevat die versameling en analise van enige werk­georiënteerde inligting. Dit is die proses waardeur inligting oor werk bekom kan word. McCormick en Ilgen wys verder daarop dat daar geen plaasvervanger is vir beskikbare relevante inlig­ting nie. Relevante inligting aangaande werk en die betrokke individue dra betekenisvol by tot die doen van korrekte beslis­sings. Een besondere beslissing wat deur dié skrywers aangedui word, is beslissings aangaande die beplanning van kurrikula. 'n Vergelyking tussen werkvereistes en leerreste kan 'n gaping aandui en die grootte en aard van die gaping is 'n aanduiding van relevansie.
5.3.4 1979: Orpen, C: "Job Analysis" (Hoofstuk 1)
Werkessensies en leerplanitems kan met mekaar vergelyk word. Die aard en oorbrugbaarheid van die gaping daartussen, gee 'n aandui­ding van die relevansie van die betrokke (skool) leerplan.
Die navorser wat ingestel is op kurrikulumontwikkeling sal in 'n werkbeskrywing soek na kriteria wat hy kan gebruik vir die evaluering van kurrikula. Skerp kriteria vir kurrikulumevalue­ring is die inhoud van die werkbeskrywing en is veral waardevol vir gaping - of leemte-identifisering waar 'n gaping of leemte raakgesien word as die verskil tussen leerreste (geskooldheid) van formele onderwys- en werkvereistes. Kurrikulumontwikkeling sal vervolgens gerig wees op navorsing ten aansien van gaping of leemte-uitskakeling deur formele en nie-formele onderwys.
5.3.5 1983: McCormick, E.J: "Job and Task Analysis" (Hoofstuk 15)
Werk-verwante inligting dien as basis vir beroepsoriëntering in opleidingsprogramme.
'n Bruikbare onderskeiding wat McCormick maak, is dié tussen taakbeskrywing en taakontleding. Taakbeskrywing bestaan uit stellinge aangaande vereistes wat nagekom moet word, terwyl taakontleding verwoord word in terme van gedraginge ten aansien van taakvereistes, met die klem op menslike prestasievereistes, vaardighede en kennis wat ontwikkel moet word. Taakbeskrywings spesifiseer verder die terminale (einde-van-kursus) prestasie van persone en dus die inhoud van opleidingsprogramme. Taakontleding daarenteen hou verband met gedraginge wat verband hou met leer, dus leervoorwaardes en aan leervoorwaardes moet voldoen word in relevante formele en nie-formele onderwys- en opleidingsprogramme.
These thirty-seven abilities are: (1) Verbal comprehension; (2) Verbal expression; (3) Ideational fluency; (4) Originality; (5) Memorization; (6) Problem sensitivity; (7) Mathematical reasoning; (8) Number facility; (9) Deductive reasoning; (10) Inductive reasoning; (11) Information ordering; (12) Category flexibility; (13) Spatial orientation; (14) Visualization; (15) Speed of closure; (16) Flexibility of closure; (17) Selective attention; (18) Time sharing; (19) Perceptual speed; (20) Static strength; (21) Explosive strength; (22) Dynamic strength; (23) Stamina; (24) Extent flexibility; (25) Dynamic flexibility; (26) Gross body equilibrium; (27) Choice reaction time; (28) Reaction time; (29) Speed of limb movement; (30) limb coordination; (33) Finger dexterity; (34) Manual dexte­rity; (35) Arm-hand steadiness; (36) Rate control; (37) Control precision.
Die navorser wat gemoeid is met kurrikulumnavorsing met die oog op kurrikulumontwikkeling en die ontwerp van relevante onderwys- en opleidingsprogramme, sal hierdie beskrywinge aanwend as kriteria vir kurrikulumevaluering veral vir die identifisering van tekortkominge (gapings, leemtes) in formele en nie-formele onderwys-kurriku­la en van leerbehoeftes.
5.3.6 1984: Nasionale opleidingsraad: Kompendium van opleiding
Die Departement Mannekrag (RSA) het in Oktober 1984 'n verslag saamgestel en versprei met die titel Kompendium van opleiding. Een aangeleentheid wat tereg besondere aandag geniet het, is werkontledinge. Wat vir hierdie paragraaf van belang is, is die beskrywing van posvereistes op bladsye 22 tot 24. Op grond hiervan word oorgegaan tot die bepaling van opleidingsbehoeftes waarby die saak van persoonsontleding (bladsye 30-31) van beson­dere belang is vir die navorser wat die bespreekte beroepsvereis­tes en persoonlikheidseienskappe wil aanwend as kriteria vir die bepaling van die relevansie van kurrikula van formele en nie-formele onderrig.
Wanneer daar gepraat word van die relevansie van kurrikula (dus van die onderwys) om sosiale (maatskaplike) probleme op te los (soos byvoorbeeld te veel mense sonder spesifieke beroepsvaardig­hede), moet die beperktheid van die onderwys in gedagte gehou word. Versigtigheid en beperkte verwagtings is meer realisties as optimisme en onbeperkte verwagtings. Om kurrikula te beplan in die lig van groot onsekerheid wat bestaan ten aansien van die verband tussen skoling en die vaardighede wat nuwe tegnologieë vereis, is 'n riskante onderneming. Die kwaliteit van die sinchronisering van werker en werk is belangriker as skoling en opleiding (Spenner, K.I. 1988, pp 125-154).
5.3.7 1985: Cantor, J.A:
Cantor is 'n sterk voorstander daarvan dat bestaande kurrikula (vir opleiding) resente resultate van markanalises moet reflek­teer. Bestaande kurrikula moet vergelyk word met nuwe werkana­lise-data, maar dan op 'n sistematiese wyse. Cantor beskryf 'n vergelykingsmodel vir die vergelyking van tegniese opleidingspro­gramme met die eise wat INPO (Institute for Nuclear Power Opera­tives) stel.
Belangrik hier, is nie in die eerste plek die model nie, maar dat leerplanwerkvereiste vergelyking as 'n sinvolle aangeleentheid beskou word.
5.3.8 1987: Ricchio, La Verne:
Ricchio wys daarop dat werkanalise-leerplanvergelyking besonder waardevol kan wees wanneer daar besluit moet word oor:
* Weglating van vakke en van spesifieke inhoude.
* Byvoeging van vakke en van spesifieke inhoude.
* Sterker beklemtoning van sekere aangeleenthede en swakker beklemtoning van ander.
Werkanalise-studie deur kurrikuleerders kan bydra tot groter relevansie van kurrikula (en sillabusse). Dit kan ook daartoe bydra dat die oorbelading-probleem opgelos word.
5.3.9 1988. Dippo, Don: "Occupational analyis and work
Gedurende die tagtigerjare het (in Kanada), politici, besigheids­leiers en die publiek hulle kommer uitgespreek oor die aard en kwaliteit van work education (loopbaangerigte opleiding). Daar word te min klem gelê om leerlinge toe te rus met basiese vaar­dighede, persoonlike eienskappe (attributes) en tegniese opleiding. Opleiding vir die werklewe en loopbaanvoorbereiding moet (volgens die publiek) die hoogste prioriteit wees.
'n Besonder probleem ten aansien van opleiding vir (onderwys met die oog op) die werklewe is die dramatiese en blywende verande­ringe wat in die werklewe plaasvind. Tegnologiese en organisa­toriese veranderinge met die oog op groter produktiwiteit en mededingendheid het 'n diepgaande uitwerking op die sosiale verhoudinge en die materiële omstandighede in die werkplek. Hierdie ontwikkeling het betekenisvolle implikasies vir die onderwys in die algemeen en vir loopbaangerigte opleiding in die besonder.
Die vraag is nou of ontwikkelings ten aansien van werkanalise aangewend kan word om die doelstellings en doelwitte van loop­baangerigte onderwys te herdefinieer sodat leerders gehelp kan word om sinvol deel te neem aan sosiale en ekonomiese veranderin­ge wat kenmerkend is van die hedendaagse werkwêreld.
Hedendaags (1988) val die klem egter nie op direkte loopbaanop­leiding nie, maar op basiese (basic), lewens- (life) en bruikbare (employability) vaardighede. Die nuwe (1988) beklemtoning (in Kanada) op basiese vaardighede en houdinge stem ooreen met hedendaagse werklewe-eise. Toenemende vertegnisering van produk­sie en polarisering van vereiste vaardighede neig om die sekon­dêre skool se rol in die voorsiening van 'n bedrewe arbeidsmag (skilled work force) te verduister. Opleiding in tegniese vaardighede het plek gemaak vir die ontwikkeling van basiese vaardighede en houdinge omdat werknemers dit duidelik stel dat hulle waarde heg aan
* aanvaarding van verantwoordelikheid;
* vermoë om met ander saam te werk.
Om leerders hiermee te help is om te voldoen aan die eise van werkgewers en om doeltreffend deel te neem aan tegnologiese en organisatoriese veranderinge.
Opvoeders moet egter realistiese antwoorde vind vir die volgende vrae: presies watter kennis, vaardighede en vermoëns is nodig. Kan tradisionele werkanalises die antwoord verstrek? Die kennis wat werkanalises verskaf is waardevol, maar daarby moet gevoeg word
* kennis en begrip van die organisasie en ontwerp van werkpro­sesse;
* ontwikkeling van die leervermoë van individue.
Linda Valli (soos aangehaal deur Dippo, bls. 194) beklemtoon verder die volgende:
* Bespreking van en kritiese refleksie van die werkervaring.
Dippo sluit af (p.194): Leerders moet gehelp word met die ontwikkeling van
So kan hulle gehelp word om 'n mate van kontrole uit te oefen oor hulle lewens wanneer hulle deelneem aan die sosiale verhoudings en die hedendaagse ekonomiese orde. Dit beteken (volgens Valli) dat pedagogiese kriteria moet bepaal watter soort kennis, vaar­dighede en vermoëns leerders daartoe in staat stel om 'n begrip te kry van wat moontlik, wenslik en eg (legitiem) is.
Dit beteken dat daar 'n gevaar in skuil wanneer kurrikuleerders hulle slegs verlaat op suiwer tegniese kennis wat voorsien word deur werkanalises. Groter klem moet gelê word op programme vir die ontwikkeling van analitiese vaardighede, kritiese beoordeling en sosiale vaardighede.
Belangrik hier, is die seleksie van daardie items uit werkanali­ses wat sal kan kwalifiseer as lewensvaardighede (veral soos vervat in die Dictionary of Occupational Titles waarvan reeds in paragraaf 5.3.1 verwys is en die 37 menslike kenmerke wat ter sprake kom by taakverrigting, soos uitgelig deur McCormick en Ilgen (par 5.3.5).
In dié verband is ook die volgende leerderkenmerke soos gestel deur Groff, betekenisvol.
5.3.10 1983: Groff, W.H.
In die VSA is daar 'n omwenteling aan die gang waarin die werk­wêreld (arbeidsveld) nouer verbind word met die wêreld van onderwys. Die vraag is na self-directed learners; d.w.s. na leerders wat selfstandig 'n sinvolle rigting kan inslaan. Kenmerkend van sodanige leerders is:
(1) openness to learning opportunities
(2) self-concept as a problem-solver and effective learning
(3) a dedication to initiative and independence in learning
(8) ability to use problem-solving and basic study skills.
Vir die ontwikkeling van hierdie kenmerke moet daar gekurrikuleer word. Kurrikula moet dit moontlik maak vir onderwysers om outentieke leerders op te voed wat gekenmerk word deur hulle openheid, positiewe realistiese selfbeeld, inisiatief, selfstan­digheid, liefde vir leer, verantwoordelikheid, toekomsperspek­tief, kreatiwiteit, en probleemoplossingsvermoë en dit beteken dat kurrikula behalwe vakinhoud ook sal moet verwys na leerwyses en die onderrigwyses wat die leerwyses bevorder.
Relevante onderwys sal dan onderwys wees wat aan die hand van relevante vakinhoude outentieke leerders vorm.
6. WERKEISE AS LEWENSVAARDIGHEDE
In die voorgaande paragrawe het dit dikwels geblyk dat werkeise (wat verskyn in werkanalises) besondere pedagogiese waarde kan hê, as dit raakgesien word as besondere lewensvaardighede of te wel wyses van lewe wat selfstandig en verantwoordelik (met die nodige pedagogiese steungewing) beoefen kan word.
Dit is dan pedagogies logies om te sê dat relevante wyses van lewe kurrikulêr (d.w.s. in sillabusse en leerplanne) moet figu­reer ten einde opgeneem te word in die opvoedingsgebeure sodat dit eventueel deel kan word van die leerder se volwassenheids­beeld.
Die opvoedingsgebeure word voltrek vanaf die eerste lewensdag, gedy in die ouerhuis en word voortgesit na die formele onderwys. Dit beteken dat wyses van lewe ook 'n fundamentele deel van alle onderwys moet wees: informeel, formeel en nie-formeel.
7. LEWENSVAARDIGHEDE UIT DIE LEEFWêRELD
7.1 Inleidende oorsig (Landman, W.A.; 1977, 1979, 1981,1984.)
In voorgaande paragrawe is aangedui dat werkeise kwalifiseer as lewensvaardighede. Die mens is egter nie slegs arbeidende wese in soverre hy voldoen aan werkeise (eise van die werklewe) nie. Hy voer 'n bestaanswyse in sy leefwêreld waarvan die werkwêreld 'n deel is. In die breëre leefwêreld kan daar raakgesien word dat die leerder in besondere verhouding tot die leefwêreld staan, wat werklikheidsverhoudinge genoem kan word. Die leerder wat leer is besig om wyses van leer (leerwyses) aan te wend en die uitkoms van hierdie aanwending is 'n verskerping van die werklik­heidsverhoudinge. Daar is sprake van niveau-verheffing van die werklikheidsverhoudinge (deur leer) en met 'n verheffing in die rigting van behoorlike volwassenheid. Dit beteken dat beide leerwyses en werklikheidsverhoudinge opgeneem kan (moet) word in die volwassenheidsbeeld. Ten einde komponente van die beeld van behoorlike volwassenheid te kan word, moet leerwyses en werklik­heidsverhoudinge geoefen word en dit impliseer kurrikulêre hantering daarvan.
In hierdie paragraaf sal aandag gegee word aan die volgende leerwyses: gewaarword, waarneem, dink, aandaggee, memoriseer.
Verder. In die skool raak die kind betrokke by lesse. Die onderwyser is besig met lesgee en die kind neem deel. Die doel van die lesgee is om kurrikulêr geselekteerde werklikheid vir en saam met die kind te ontsluit. Hiervoor implementeer die onder­wyser sekere stappe wat stappe (essensies) van die lesverloop genoem kan word. Nader besien is hierdie stappe eintlik verskil­lende ontsluitingswyses d.w.s. middele wat die onderwyser gebruik om werklikheid mee te ontsluit. Hierdie ontsluitingswyses het intrinsieke waarde, d.w.s. dit is pedagogies waardevol afgesien van die werklikheid (inhoude) wat met die hulp daarvan ontsluit word. Gedurende lesgee kry die deelnemende kind (leerder) geleentheid om hierdie ontsluitingswyses te oefen. Die doel van hierdie oefening is dat die ontsluitingswyses wat, dieper gesien, besondere wyses van lewe is, geleidelik en in steeds toenemende mate deel word van die leerder se volwassenheidsbeeld (in die vorm van lewensvaardighede).
Saamgevat: Die sin van lesgee en die leerder se deelname daar­aan, is geleë in die oefening wat dit bied aan besondere lewens­wyses wat bekend staan as:
wat geleidelik en in steeds toenemende mate deel word van die volwassenheidsbeeld.
Indien die sin van lesgee so gesien word, word onderrig veel meer as inpomp van parate kennis vir eksamendoeleindes. Lesgee is dan in werklikheid die oefening van besondere lewenswyses sodat dit relevante lewensvaardighede kan word wat eventueel op 'n behoor­like volwasse wyse beoefen moet word. Leerders wat met hierdie lewensvaardighede as besondere toerusting die arbeidswêreld en maatskaplike bestel kan betree, sal kan beleef en ervaar dat die skool vir hulle relevant was. Werkgewers sal dan ook ervaar dat die skool relevant opgevoed (resp. opgelei) het.
Hiermee is die prentjie nog nie volledig nie. Daar moet vervol­gens nader aandag gegee word aan die werklikheid waarna reeds telkens verwys is en waarmee leerders verhoudinge moet stig. In die skool word die werklikheid op 'n bepaalde wyse verteenwoor­dig, naamlik in die vorm van skoolvakke (vakinhoude). Ontslui­tingswyses, leerwyses en werklikheidsverhoudinge word nie inhoud­loos geoefen nie en kan dus nie leeg gelaat word nie. Dit gaan in die skool om ontmoeting met vakinhoude (wat kurrikulêr geselekteer en georden is). Indien die leerders die geselekteer­de vakinhoude as irrelevant beleef, sal die oefening van die betrokke lewenswyses (lewensvaardighede) ook vir hulle irrelevant wees.
Die ontsluitingswyses wat in hierdie paragraaf bespreek gaan word, is: aktualisering van voorkennis, probleemstelling, eksposisie van nuwe inhoud, aktualisering van lesinhoud, funksio­nalisering en evaluering.
Iemand wat reken dat die prentjie nou volledig is, sien nie raak dat die skool 'n besondere opvoedingsinstelling is nie. Die oefening van lewenswyses (lewensvaardighede) geskied in die skool in noue samehang met opvoedende bedrywighede.
7.2 Opvoedende bedrywighede
Die volgende opvoedende bedrywighede gaan in hierdie paragraaf kortliks onder die soeklig geplaas word: Betekening met toene­mende verantwoordelikheid, geleidelike wegbreek van inspanning­loosheid, genormeerdheid, opvoedende waag, hoop op die toekoms, ontwerpende lewenswyse, toenemende agting vir menswaardigheid en selfbegryping.
(i) Betekening met toenemende verantwoordelikheid
Die kind se wêreld is alles wat vir hom begrypbaar is, dus wat vir hom betekenis het. OEFENING met toenemende verant­woordelikheid aan relevante betekenisse en uitbreiding daarvan deur vakonderrig is om die kind te help met die toe-eiening van en prestasie ten opsigte van
(ii) Geleidelike wegbreek van inspanningloosheid
Die kind moet gehelp word om al sy kragte te gebruik en om sy uiterste bes te doen in alles wat hy aanpak. Die opvoe­dingsdoelwit is dan om tydens die vakonderrig die kind te help om hom in te span en te presteer in sy OEFENING van
Om in ooreenstemming met besondere behoorlikheidseise (norme) te wil lewe (kies en handel) vereis dat die kind in navolging van die volwassenes dit wat as hoogs waardevol aanvaar word, toe-eien en ten opsigte daarvan presteer. Die opvoedingsdoelwit is dan om tydens die vakonderrig die kind te begelei in sy stellingname vir 'n eie deelname aan lewensopvatlik goedgekeurde en verlewendigde
(iv) Opvoedende waag
Die kind moet gehelp word om 'n behoorlike wyse van lewe (d.w.s. passende by die tagtigerjare en die daarmee gepaard­gaande behoorlikheidseise) aan te durf. Die opvoedingsdoel­wit is dan om te begelei sodat hy met dapperheid en selfs onverskrokkenheid kan kies vir die behoorlike en presterende deelname aan
(v) Hoop op die toekoms
Die kind verwag dat hy ondersteun sal word in die verkryging van 'n duidelike beeld van die toekoms wat vir hom in aantog is. Die opvoedingsdoelwit is dan om die kind te help met 'n uitleg van die toekomsbetekenis van sy verlede en die besluite wat hy in verband met sy toekoms moet neem. Daarvoor is nodig toekomsopenende en prestasie-opvoedende
(vi) Ontwerpende lewenswyse
Die kind moet gehelp word om sy positiewe moontlikhede (begaafdhede) met die oog op die toekoms te vorm. Die opvoedingsdoelwit is dan om by hom 'n begeerte te wek om nie tevrede te wees met dit wat tot vandat toe bereik is nie, maar om steeds te verbeter en te verskerp. Dit beteken onder andere dat prestasie-bewussyn gewek moet word deur verantwoordelike deelname aan
(vii) Toenemende agting vir menswaardigheid
Alle mense is gelykwaardig omdat almal met waardes gemoeid is en dus nooit as 'n middel tot 'n doel gebruik mag word nie. Mense is egter nie gelyk nie omdat elkeen op 'n anderse wyse en met 'n verskil in verantwoordelikheid waardes ( o.a. in die vorm van die eie kultuur) verwerklik. Die opvoedingsdoelwit is dan
(a) om die waardigheid van alle mense te erken; en
verpligtinge na te kom en ten opsigte daarvan te presteer, is om menswaardig te lewe.
Die volgende moet dan as besondere verpligtingsaangeleent­hede aanvaar en verwerklik word:
Volwassenheid word gekenmerk deur 'n hoë mate van selfbe­grip. Die opvoedingsdoelwit is dan om selfbegryping te bevorder deur oefening te bied in kritiese selfbeoordeling tydens die begeleide deelname aan
7.3 Die Boodskap
'n Besondere kenmerk van die hedendaagse kind, is dat hy kennend in die wêreld wil wees. Hy wil veral kennend wees met die oog op 'n toekoms (studietoekoms, loopbaantoekoms) waarin daar geken (geweet) sal word. Dit beteken onder andere dat veral 'n hoërskoolkind met onderwyser-begeleiding daartoe in staat moet wees om relevante werklikheid te ontmoet en in te dring daarin om dan die essensiële daarvan met die oog op toekomstige aanwending raak te sien. Om relevante werklikheid (bv. in die vorm van paslike skoolvakke) te ontmoet met die oog op essensie-openba­ring, is om dit te ontsluit. Daarvoor is ontsluitingsmiddele nodig. Die essensiële wat ontsluit is, moet egter verwerf word dit wil sê deur arbeid en moeite verkry word sodat dit ingebou kan word in die kind se wyse van lewe. Om in te bou beteken om te leer en om te leer is om leerwyses aan te wend. Die aanwen­ding van leerwyses om werklikheid toe te eien, moet 'n besondere effek hê: die verhoudinge tot daardie werklikheid moet daardeur verskerp en verhef word. 'n Besondere onderwysdoelstelling is dan om ontsluitingswyses en leerwyses op so 'n wyse te verwerklik dat noodsaaklike werklikheidsverhoudinge daarby baat.
Die begeleide kind (veral die hoërskoolkind) moet op toenemende wyse daartoe by magte word om die essensiële te skei van die nie-essensiële en om nuwe onderlinge verbande raak te sien, dit wil sê om betekenisse vir sy toekoms raak te sien. Hierdie ontdekte betekenisse wat toekomswaarde het, moet geoefen word. Sinvolle betekenisse met besondere toekomswaarde is die reeds genoemde ontsluitingswyses, leerwyses en werklikheidsverhoudinge. 'n Besondere onderwysdoelstelling is dan om geleenthede te skep om hierdie betekenisse te OEFEN. Dit is moontlik omdat die kind deur effektiewe begeleiding 'n toekomsgerigte wese word wat in staat is tot sinvolle herhaling. Dan kan dit wat vir hom bekend geword het aangewend word in nuwe situasies sodat egte begryping moontlik kan word en sy wyse van menswees uitgebrei word. OEFENING van ontsluitingswyses, leerwyses en werklikheidsverhou­dinge en die sinvolle herhaling daarvan is dan 'n besondere onderwysdoelstelling. So kan 'n toekoms ontwerp word waarin verworwe betekenisse toegepas word.
Doeltreffende toepassaing lei daartoe dat die sin (relevansie) van skoolgaan vir die kind duidelik word. So word die saamwees met hom binne die raamwerk van ontsluitingswyses, leerwyses en werklikheidsverhoudinge, 'n sinvolle gerigwees op sy bestemming as behoorlike volwassene, vry van remmende negatiewe spanninge. Dit beteken dat hy die lewensnabyheid van relevante onderwysbe­drywighede moet ervaar. Vir die kind word dit dan geleidelik duidelik dat daar deur die skool rekening gehou word met sy huidige en toekomstige leefwêreld. Sy waardering vir die skool as relevante en werklikheidsgetroue instelling kan daardeur net toeneem.
Dit is van fundamentele betekenis dat die onderwyser sal raaksien en aanvaar dat ontsluitingswyses, leerwyses, en werklikheidsver­houdinge gevul moet word met VAKINHOUDE. In die lewensnabye klaskamerlewe vorm ontsluitingswyses, leerwyses, en werklikheids­verhoudinge 'n hegte eenheid en word die volgende vereistes aan die seleksie van vakinhoude gestel:
(a) hedendaagsheid dit wil sê dit moet nie verouderd wees nie en moet toekomsbetekenis hê; en
(b) paslikheid dit wil sê dit moet in ooreenstemming wees met die vereistes wat die vakonderrig en die samelewing stel (byvoorbeeld dit moet pas by die wordingstand van die kind, ontsluitbaar wees vir en met kinders, met toepassingsmoont­likhede, met beroepsbeoefeningsmoontlikhede, ensovoorts;
(c) relevantheid, dit wil sê rekening hou met eise en vereistes wat die toekomstige werklewe en maatskaplike bestel mag stel.
7.4 Wyses van formele en nie-formele werklikheidsontsluiting wat geoefen moet word
Ontsluitingswyses en die skoolse verwerkliking daarvan
ONTSLUITINGSWYSES │ SKOOLSE OEFENING
(a) Aktualisering van voor- │ Bestaande betekenisvolle ervarin-
(b) Probleemstelling │ 'n Betekenisvolle vraagstelling
(c) Eksposisie van nuwe │ Ontsluiting van nuwe kennis.
(d) Aktualisering van les- │ Kontrole van die insigte van die
│ word, verwerwing van 'n eie styl
│ van leeraktiwiteite en deelname
│ aan leer (wyses) en liefde vir
(e) Funksionalisering │ Oordrag van verworwe kennis na
│ sinvolle kennis en insigte het
│ vir die eie wyse van lewe, lei
(f) Evaluering │ Beoordeling in hoeverre die leer-
│ ling, ervaring, ensovoorts, by
│ die selfstandige uitvoering van
Ontsluitingswyses opgeneem in die volwassenheidsbeeld
AKTUALISERING VAN VOOR- │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
(bestaande betekenisvolle │ neem wat betekenisvol is vir
ervaringe word betrek). │ 'n doeltreffende lewe,(d.w.s.
Bewusword van voorkennis │ relevante kennis).
(bewusword van beskikbare │ (b) Lewe deur selfstandige kennis-
betekenisse, d.w.s. van │ insameling op verantwoordelike
betekenisvolle ervaringe op │ wyse.
'n verantwoordelike wyse). │ (c) Lewe van insameling van waar-
(beoordeling van betekenisse │ (d) Om sonder dwang van buite self
met skeiding van die waarde- │ bestaande betekenisvolle ken-
as behoorlikheidseis). │ (e) 'n Volwasse (behoorlike) om-
(instemming met tersaaklike │ (f) 'n Volwasse (selfstandige) be-
vir die verwerkliking daar- │
PROBLEEMSTELLING │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
('n betekenisvolle vraag- │ sinvol is om 'n probleem helder
tot die kind se vraende be- │ (b) Lewe deur nie probleme te ont-
Leiding tot probleemformu- │ te pak.
lering │ (c) Lewe met 'n besef van die waar-
(die kind word gehelp om │ devolheid van probleme wat op
die onderwysdoel in vraag- │ die lewensweg verskyn.
vorm te stel. │ (d) Om sonder dwang van buite self
Belewing van lesprobleem │ te besluit om probleme behoor-
(die vraagstelling moet │ lik aan te pak.
deur die kind beleef word │ (e) Om die vaardigheid om probleem-
Belewing van ontoereikend- │ te oefen.
heid van kennis │
('n besef dat die bestaande │
kennis te min is om die │
probleem op te los, breek │
Opneem van verantwoordelik- │
heid vir probleemoplossing │
('n aktiewe aandeel van die │
verwerkliking van alles wat │
vervolgens moet geskied, │
word opgeneem). │
EKSPOSISIE VAN NUWE │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
(ontsluiting van nuwe ken- │ bykomende kennis nodig is ten
nis wat nodig is vir pro- │ einde in probleemsituasies
Reduksie tot essensies │ (b) Lewe deur voldoende bykomende
(openbaring van kernfeite │ kennis in te win om probleem-
(essensies) van die leer- │ situasies die hoof te bied.
inhoud wat waarde het vir │ (c) Lewe met behoorlike inspanning
Insien van verbande │ bare kennis en die benutting
kernfeite word opgespoor). │ (d) 'n Toewyding aan inisiatief en
Insig in begrippe │ selfstandige leer.
(voordoen en saamdoen met │
die oog op die vorming van │
begrippe wat nodig is vir │
AKTUALISERING VAN LES- │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
(kontrole van insigte van │ eie-self-iemand-wees en die
die kind ten opsigte van │ gemeenskap in ag te neem)
die gereduseerde essensies).│ verworwe kennis te verwerk en
(verwerkliking van die op- │ bleme.
roep om iets te doen, aan- │ (b) Lewe deur verantwoordelike ver-
bied van inhoude, saamdoen, │ werking en implementering van
selfdoen, selfleer). │ nuwe kennis.
Individualiseringsbeginsel │ (c) Om sonder dwang van buite self
(aansporing om te presteer │ te besluit op die uitbreiding
omdat hy self iemand moet │ en behoorlike aanwending van
eie leerstyl). │ (d) Om aktief betrokke te raak by
(verhoudingstigting, saam- │ hede.
doen, belewing van 'n sta- │
biele klasverband). │
(deelname aan die lesver- │
loop met 'n optimale eie │
FUNKSIONALISERING │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
(oordrag van verworwe │ sinvol is om vas te stel of eie
kennis na nuwe situasies │ insigte voldoende is vir pro-
waarin dit in-funksie ge- │ bleemoplossing.
bring word). │ (b) Lewe deur verantwoordelike vas-
Inoefening van insigte │ stelling of genoeg insigte ver-
(eie-gemaakte insigte word │ werf is vir probleemoplossing.
geoefen en beoefen op sin- │ (c) Lewe met die wete dat die eie
volle wyse). │ menswees bevorder word deur die
Integrasie met nuwe kennis │ benutting van leergeleenthede
(voorkennis en nuwe kennis │ en probleemoplossing.
word gesintetiseer ten │ (d) Selfstandige besluit op die
einde 'n bruikbare een- │ doeltreffendste aanwending van
heid te vorm). │ verworwe kennis.
Leefwêreldlike toepassing │ (e) Die selfstandige aanwending van
(vasstelling van die be- │ betekenisvolle kennis word
tekenis wat die nuwe ken- │ raakgesien as behoorlikheidseis
nis en insigte het vir die │ (norm).
eie wyse van lewe). │
EVALUERING │ (a) Aanvaarding daarvan dat dit
(beoordeling in hoeverre │ sinvol is om te beoordeel of
die kind tot insig en die │ die probleem op die doeltref-
toepassing daarvan gekom │ fendste wyse moontlik opgelos
Toetsing as oriëntering │ (b) Lewe deur voortdurende kritiese
(verkryging van helder- │ beoordeling van die wyse van
heid aangaande die hui- │ optrede in probleemsituasies.
dige stand van insigte │ (c) Lewe met voortdurende beoor-
met die oog op beplanning │ deling of daar met waardigheid
van wat vervolgens gedoen │ opgetree word in probleemsitua-
kan word). │ sies.
Differensiëring van opdrag │ (d) Selfstandige beoordeling van die
(bepaling van die aandeel │ gehalte van kennisverwerwing en
van individuele leerlinge │ kennisaanwending.
by die uitvoering van op- │ (e) 'n Kritiese beoordeling of daar
Uitvoer van opdrag │ gehandel word.
(aansporing om sinvolle │ (f) Selfstandige, kritiese beoorde-
opdragte op die doel- │ ling of leergeleenthede behoor-
treffendste wyse uit te │ lik benut is.
voer). │ (g) Bepaling of daar gebou is aan
Wyses van werklikheidontsluiting
1. Bepaling van bestaande kennis.
3. Aan die lig bring van nuwe kennis.
Nuwe kennis wat nodig is vir die beantwoording van die gestelde vrae word oopgedek en met die bestaande kennis in verband gebring.
4. Leefwêreldlike toepassing van kennis.
Vasstelling van die betekenis wat die nuut verworwe kennis en insigte het vir die eie wyse van lewe.
Verkryging van helderheid aangaande die huidige kwaliteit van insigte met die oog op beplanning van wat in die toekoms gedoen kan word.
7.5 Leerwyses wat formeel en nie-formeel geoefen moet word.
Leerwyses en die skoolse verwerkliking daarvan.
Leerwyses │ Skoolse oefening
(a) Gewaarword │ Wanneer onderwyser en leerder in
(b) Aandag-gee │
(i) Intensiewe gemoeid- │ Die leerder se ernstige voorneme
│ rigsituasie beleef die saamwees
│ van onderwyser, vakinhoud en 'ek'
(c) Waarneem │
(i) Beginnende ordening │ Deur die aanwending van taal in
│ skerp gewek word. Die vraende
│ in-die-wêreld-wees van die leer-
(d) Dink │
(i) Ontmoeting met die │ Waarneem as toetrede tot die pro-
(e) Memoriseer │
(i) Geweesdheid │ Dit uit die verlede wat steeds
│ van die werklik sinvolle in sy
│ hede, wat daaroor met erns kan na-
LEERWYSES wat GEoefen moet word (wyses waarop aangaande die werklikheid geleer word).
1. Beginnende soeke 1. Verskerpte soeke na 1. Intensiewe gemoeid-
- Kom in aanraking - daar word deurgebreek - 'n kragtige en lewen-
2. Beginnende orde- 2. Verskerpte ordening 2. Aktiewe luister-na en
- 'n aanvang word - Geopenbaarde essen- - essensiebewustheid
3. Toetrede tot die 3. Ontmoeting met die 3. Verskerpte betekening
tot stand. soonlike betekenis
Relevante onderwys is onderwys wat essensiebewustheid wek en dit laat gedy.
7.6 Werklikheidsverhoudinge wat formeel en nie-formeel geoefen moet word
'n Besondere eienskap van die toekomstige arbeidswêreld en maatskaplike bestel, is die snelle verandering daarvan. Dit beteken dat mense nie vir die toekoms voorberei kan word deur die primêre klem op kennis te lê nie. Dit is juis kennis wat snel verouder. Wat nodig is vir 'n sinvolle toekoms, is mense wat leerders is. Daarom sal in die relevante skool skerper aandag gegee word aan leer. Die klem moet nie meer val op eksamenvoor­bereiding nie, maar op die leergebeure. Leerders moet onderrig word hoe om te leer. Dit geskied deur die implementering van geskikte leerwyses tydens lesverlope. Deur leer word iets verwerf (deur arbeid en moeite verkry) naamlik kan (doen) en ken. Die mens leer om te kan en om te ken. Hy is ook daartoe in staat om dit wat hy geleer het om te kan doen en te ken, in te bou in sy wyse van lewe en hy wil dit ook doen. Die mens wil leer kan (doen, handel) en ken.
Om opvoedend te leer ken en kan, dus om al lerende te vorder op die weg na behoorlike volwassenheid, is onder andere om besondere inhoude toe te eien (soos byvoorbeeld kurrikulêr vir die skool geselekteer), om waardevolle gedraginge, belewinge, ervarings en wilshandeling te bemeester en om in sekere vaardighede bekwaam te word. LEER is dan:
(i) die verwerwing van betekenisvolle inhoude;
(ii) die verowering van beteknisvolle gedraginge, belewinge,
ervarings en wilshandelinge; en
(iii) die ontplooiing van beteknisvolle kan (doen) en vaardighede.
Sodra betekenisvolheid beklemtoon word, word daarmee te kenne gegee dat LEER se behaviouristiese definisie, naamlik dat dit 'n gedragsverandering is op grond van bepaalde prikkels, sinloos is. Daar is wel sprake van 'n positiewe wysiging van gedra, beleef, ervaar, wil en ken, maar dan as voorbereiding vir 'n verbetering van verhoudinge as 'n rasioneel-kommunikatiewe handeling met die werklikheid. Dit beteken dat in die denkende kommunikasie (verhouding) met die werklikheid, sekere inhoude aanspoor tot nadenke en deurdenke waardeur niveauverheffing geskied. Dit is belangrik om te beklemtoon dat daar geen kloof (gaping) tussen ken en handel mag wees nie. Leer moet lei tot ken en kan (dit wil sê handel) op grond van betekenisvolle inhoude, gedra deur betekenisvolle gedraginge, belewinge, ervaringe en wilshandelin­ge, (soms) in die vorm van betekenisvolle vaardighede.
Deur opvoedende leer sal die kind se verhouding tot die werklik­heid steeds wysig en wel in die rigting van 'n geleidelike en steeds toenemende volwasse verhouding tot die werklikheid. Dit beteken dat opvoeding gesien kan word as handelinge waardeur opvoedende LEER (as besondere verhouding tot die werklikheid) moontlik gemaak word.
Hierdie verhoudinge is onder andere gedrag, beleef-, ervaar-, ken- en wilsverhoudinge. Opvoedende leer kan nou gedefinieer word as 'n betekenisvolle wysiging van daardie verhoudinge tot die werklikheid wat bekend staan as gedra, beleef, ervaar, wil en ken.
Die volgende vraag ontstaan nou: op welke wyse word hierdie betekenisvolle wysinging voltrek? Een besondere stel wyses waardeur verhoudinge tot die werklikheid gewysig kan word, is daardie handelinge was as LEERWYSES bekend staan. Deur wyses van leer te verwerklik, word sekere verhoudinge tot die werklikheid algaande betekenisvol gewysig steeds in die rigting van toerei­kender volwassenheid.
Opvoeding is om leerders te ondersteun tot volwasse verhoudinge tot die werklikheid, dit wil sê tot 'n volwasse wyse van gedra, ervaar, beleef, wil, ken en dit geskied onder andere deur die verwerkliking van toenemende selfstandige leerwyses, dit wil sê deur 'n toenemende volwasse gewaar word, waarneem, aandag-gee, dink en memoriseer.
Die kind se verhoudinge teenoor die werklikheid wat deur opvoe­dende leer steeds nader aan toereikende volwassenheid verhef moet word, is die gedra-verhouding; beleef-verhouding; ervaar-verhou­ding; wil-verhouding en ken-verhouding.
Werklikheidsverhoudinge en die skoolse verwerklining daarvan
Werklikheidsverhoudinge Skoolse oefening
(a) Ervaar Deur -
¨ gerigwees op die werklikheid;
¨ beweging na die werklikheid toe;
¨ bereiking van die werklikheid
¨ persoonlike inspanning; veral
tydens die benutting van leerge-
¨ eksplorasie van die werklikheid;
¨ self iets te wil doen, word die
situasie vir oefening van sin-
vinding en toenemende selfstan-
(b) Wil Deur -
¨ kies vir;
¨ besluit op;
¨ inagneming van;
¨ strewe na; en toewyding aan
¨ doeltreffende werk aan onderrig
en leer, word oefening in 'n
(c) Belewe Deur -
¨ gerig wees op en oopstaan vir;
¨ raaksien van die sin van;
¨ waardering van die onderrig- en
leerruimte as sinvolle erns-
situasie vir die oefening van
selfstandigheid, word behoorlike
(d) Ken Deur -
¨ 'n ingestelwees op kenning;
¨ soeke na geordenheid in die on-
derrig- en leerruimte, word
ernstige oefening in sinvinding
(e) Gedra Deur -
¨ aanvaarding van verantwoordelik-
¨ gemotiveerdheid, word die onder-
rig- en leerruimte 'n ernssitua-
sie vir die selfstandige oefe-
Relevante onderwys bestaan uit die oefening van werklikheidsver­houdinge wat blywende lewensvaardighede moet word.
Wyses van werklikheidsverhoudinge om GEoefen te word.
1. Persoonlike Persoonlike Persoonlike Persoonlik Persoonlike
vir die t o v die me t o v wees op v die werklik-
werklikheid werklikheid die werklik- kenning van heid
2. Bereiking Bereiking Bereiking Bereiking Bereiking
van werk- van 'n van die sin van helder- van duidelike
likheid keuse t a v van werk- derheid t a motiewe teen-
3. Soeke na Soeke na in- Soeke na Soeke na Soeke na aan-
(Werklikheid in die vorm van vakinhoude)
In die lig van die uitleg wat in hierdie paragraaf (7.6) gedoen is kan die volgende ten aansien van relevante formele en nie-formele onderwys gesê word:
Relevante onderwys is onderwys wat die blywend waardevolle vir die kind se opwegwees na behoorlike volwassenheid raaksien en wat die oefening daarvan moontlik maak met die oog op eventuele selfstandige en verantwoordelike beoefening in die werkwêreld en die samelewing.
* Relevante werklikheidsverhoudinge
wat wyses van lewe is wat kwalifiseer as lewensvaardighede met toekomsbetekenis.
In die opvoedende onderwyssituasie gaan dit om die kind-in-opvoeding, wat nader gepresiseer beteken
Hierdie wyses van kindwees kristalliseer in die vakonderrig tydens lesverlope. 'n Besondere moontlikheidsvoorwaarde vir hierdie kristallisasie is aan seleksie, ordening en evaluering van tagtigerjare relevante vakinhoude. Wanneer relevansie d.w.s. betekenisvolle tersaaklikheid bepaal word, bestaan daar 'n besondere kriterium. Hierdie kriterium is die aard van die samelewing waarin daar sinvol gelewe sal moet word.
Vir formele en nie-formele onderwys om werklik relevant te wees, moet in die betrokke onderrig-leersituasies die klem primêr val op dit wat permanensie moet verkry in die beoefening van behoor­like volwassenheid, te wete ontsluitingswyses, leerwyses en werklikheidsverhouding. Die sekondêre klem val op die verander­like (die nie-permanente) te wete vakinhoude.