Die het geweldig baie vir die moraal van die troepe beteken. Alhoewel hulle die aftog moes blaas, was dit 'n "vlug vol moed", aldus Jan Smuts. Dit is hierdie durf wat die Boere moed gegee het om vir 'nog bykans twee jaar die oorlog voort te sit; hierdie slag in die vorm van guerilla-oorlogaanvoering.
Tussen 11-12 Junie vanjaar (2019) sal net net mooi 119 jaar gelede wees dat die Slag by Donkerhoek, of Diamond Hill, soos die Engelse dit noem, plaasgevind het. Hierdie Slag neem om verskeie redes 'n belangrike plek in die annale van die Tweede Vryheidsoorlog in. Miskien die belangrikste bydrae wat dit gelewer het, was om die wankelende moreel van die Boerekrygers te herstel, hulle vasberade gemaak het om die stryd voort te sit en gevolglik die oorlog met nog byna drie jaar verleng het.
Die stryders het dit as 'n nuwe ligbaken van hoop gesien. Tereg het genl. Smuts dan ook opgemerk dat, alhowel die Boere gedwing is om na die Slag terug te trek, dit 'n besielende uitwerking op die krygers gehad het wat kwalik deur 'n werklike oorwinning in krag oortref sou kon gewees het. Hierdie slag was in die Transvaal, naas die Slag by Dalmanutha, een van die laaste konvensionele slae van die oorlog, wat daarna deur die Boeremagte volgens guerilla-beginsels gevoer sou word.
Om 14h00 op 5 Junie het veldm. Lord Roberts, die Britse opperbevelhebber in Suid-Afrika, Pretoria met 'n mag van meer as 25,000 man triomfantlik binnegetrek. Vir hom was dit die hoogtepunt van sy loopbaan en hy het geglo dat die verowering van die hoofstad van die Zuid-Afrikaane Republiek die bereiking van sy strategiese doelwit meegebring het en dat die einde van die oorlog nou in sig was.
Roberts se lang gekoesterde sege het egter aan groot gevolge of taktiese onderskeiding mank gegaan, hoewel hy dit nie in daardie stadium besef het nie. Hy het nie daarin geslaag om die vyandelike krysgmiddele ten volle te vernietig of hulle georganiseerde weerstand te onderdruk nie. Pres. Kruger het gelukkig betyds die nodige maatreels getref om te verseker dat die Regering vir geval van so 'n gebeurlikheid nie in die vyand se hande beland nie.
Op 29 Mei, toe inligting oor die Britse vordering noordwaarts daarop gedui het dat die Britse leer Pretoria nog die nag sou bereik, het die President die Uitvoerende Raad byeengeroep. Daar is toe 'n besluit geneem dat die President, saam met die Staatsekretaris, dr. W.J. Leyds, en ander sleutelamptenare dieselfde nag nog ooswaarts na Machadodorp sou verhuis, wat vanaf 5 Junie as die nuwe regeringsetel geproklameer is.
Die val van Pretoria het die moreel van die Boeremagte in die Noorde 'n ernstige knou toegedien. Tereg het genl. Smuts die opmerking gemaak dat aan Boerekant hierdie stad as die heilige der heiliges van die Republiek beskou is en is groot waarde aan die behoud daarvan geheg. In die harte van die burgers het die verwagting gelewe dat Pretoria die groot Armageddon sou wees, waar die gekonsentreerde Boeremagte die beslissende slag sou lewer, wat die Britse leer sou terugwerp na die kus toe, waarvandaan hulle gekom het.
Anders as wat die Engelse verwag het, het die verowering van die Transvaalse hoofstad nie die Boereweerstand beeindig nie; inteendeel, nadat Louis Botha vir Roberts laat weet het dat hy die Stad nie meer sou verdedig nie in die vroee more ure van 5 Junie in die saal gespring en na 'n kort, kragtige: "Kom kerels! Ons sal hulle tot die dood toe beveg!" sy Kommando uit Pretoria uitgelei. Van Pretoria af het Botha sy burgers ooswaarts na Pienaarspoort, waar die Delagoabaaispoorlyn deur die Magaliesberge gaan, gelei.
By Eerstefabrieke, wat hy as versamelpunt van die kommando aangewys het, het hy 'n Krygsraad byeengeroep in die kantoor van die whiskeydistileerdery van Lewis en Marks, op die plaas HatherIey, wes van Pienaarspoort. Op geen stadium sedert die uitbreek van die oorlog was die Transvaalse krygsleiers deur so 'n gees van pessimisme en moedeloosheid oorval soos toe die geval was nie. Om llhOO het Louis Botha die kantoor, waar die ander offisiere reeds gewag het, binnegekom. 'n Donker skaduwee het oor sy gesig gehang en in die plek van die kenmerkende helder blik in sy groot blou oe, was 'n uitdrukking van diepe neerslagtigheid.
Hy het 'n kort oorsig van die situasie gegee. Die toestand, het hy hulle voorgehou, was ernstig, maar nie hopeloos nie. Daarna het genls De la Rey en Lemmer die woord gevoer. Hulle het 'n somber prentjie vir die Krygsraad geskets. Die burgers se moreel was verpletter; hulle het geweier om verder te veg en het in groot getalle huiswaarts gekeer; hulle klere was in vodde en die perde in 'n jammerlike toestand, want die veld was droog en die weiding swak, die offisiere het nie meer kontantgeld vir die aankoop van voer en proviand gehad nie en niemand was meer bereid om voer teen kommandeerbriewe aan die kommando's te lewer nie.
Terwyl jy ons blad besoek rondom Geloftedag, stem sommer gou vir jou gunsteling Afrikaanse Liedjie van alle tye!