Basohli miniatuur, circa 1730. Nasionale Museum, Nieu-Delhi.
Ganesja (Sanskrit: गणेश; luister (hulp·inligting)), wat ook as Ganapati en Winajaka bekend staan, is een van die bekendste en geliefdste Hindoegode. Sy gelykenis word oral in Indië aangetref en Hindoesektes aanbid hom ongeag van ander affiliasies. Aanbidding van Ganesja is nie slegs tot Hindoes en Indië beperk nie, maar kom wydverspreid voor, ook onder Djains en Boeddhiste.
Ganesja word maklik geïdentifiseer as die god met 'n olifantkop. Hy word oor die algemeen vereer vir die wegneem van hindernisse en as die Heer van Beginpunte en Heer van Hindernisse (Wignesja, Wignesjvara), beskermheilige van die kunste en wetenskappe en die dêwa (god) van intellek en wysheid. Hy word vereer aan die begin van rituele en seremonies en word opgeroep as die Beskermer van Letters tydens skryfsessies. Verskeie tekste dokumenteer mitologiese anekdotes geassosieer met sy geboorte en dade en verduidelik sy eiesoortige ikonografie.
Ganesja het as 'n afsonderlike goddelikheid ontwikkel in duidelik-herkenbare vorm in die 4de en 5de eeue, tydens die Ghoepta-tydperk en het eienskappe van Wediese en voor-Wediese voorgangers geërf. Hy het vinnig gewild geword en is in die 9de eeu plegtig ingesluit in die vyf hoofgode van Smartisme ('n Hindoe-denominasie). Aanhangers van die Ganapatja-sekte, wat Ganesja as die allerhoogste goddelikheid geïdentifiseer het, het tydens dié tydperk ontstaan. Die hoofgeskrifte toegewy aan Ganesja is die Ganesja-poerana, die Moedgala-poerana en die Ganapati Atharvasjirsa.
6.3 Wediese en epiese letterkunde
Ganesja het baie ander titels en byname, insluitend Ganapati en Wignesjvara. Die Hindoe eretitel Sjrie (ook gespel Sri) word dikwels voor sy naam geplaas. Een van die gewilde maniere waarop Ganesja aanbid word is deur 'n Ganesja-sahasranama, 'n litanie van "'n duisend name van Ganesja", te dreun-sing. Elke naam in die sahasranama dra 'n ander betekenis en simboliseer 'n ander aspek van Ganesja. Ten minste twee verskillende weergawes van die Ganesja-sahasranama bestaan: een weergawe kom van die Ganesja-poerana, 'n Hindoe geskrif wat Ganesja vereer.
Die naam Ganesja is 'n Sanskrit-samestelling van die woorde gana (Sanskrit: गण; gaṇa), wat "groep", "menigte" of "kategoriestelsel" beteken, en isja (Sanskrit: ईश; īśa), wat "heer" of "meester" beteken. Die woord gaņa word dikwels gesien asof dit na die gaņas, 'n groep halfgoddelike wesens wat deel vorm van die gevolg van Sjiwa, verwys wanneer dit met Ganesja geassosieer word. Die term beteken meer algemeen 'n kategorie, klas, gemeenskap, verenigings, of koöperasie. Sommige kommentaarskrywers interpreteer die naam "Heer van die Gaņas" as "Heer van Gashere" of "heer van geskepte kategorieë", soos die elemente. Ganapati (Sanskrit: गणपति; gaṇapati), 'n sinoniem vir Ganesja, is 'n samestelling wat bestaan uit gaṇa, wat "groep" beteken, en pati, wat "heerser" of "heer" beteken. Die Amarakośa, 'n vroeë Sanskrit-leksikon, lys agt sinonieme vir Ganesja : Winajaka, Wighnaraja} (ewkivalent aan Wignesja), Dwaimatura ("een wat twee moeders het"), Ganadhipa (ekwivalent aan Ganapati en Ganesja), Ekadanta ("een wat 'n olifanttand het"), Heramba, Lambodara ("een wat 'n boepmaag het", of, letterlik, "een wat 'n hangmaag het"), en Gajanana ("een wat die gesig van 'n olifant het").
Winajaka (Sanskrit: विनायक; vināyaka) is 'n algemene naam vir Ganesja wat in die poeranas en in Boeddhistiese Tantras voorkom. Die naam word weerspieël in die benaming van die agt beroemde Ganesja-tempels in Maharashtra wat bekend staan as die astawinajaka. Die name Wignesja en Wignesjvara ("Heer van Hindernisse") verwys na sy primêre funksie in Hindoe-mitologie as die skepper en verwyderaar van hindernisse (vighna).
'n Prominente naam vir Ganesja in die Tamil-taal is Pille of Pillaiyar ("klein kind"). A. K. Narain onderskei die terme deur aan te dui dat pille 'n "kind" beteken, terwyl pillaiyar 'n "adellike kind" beteken. Hy voeg by dat die woorde pallu, pella, en pell in die Dravidiese taalfamilie op "tand", of "olifanttand" dui, maar meer dikwels op "olifant". Anita Raina Thapan merk op dat die stamwoord pille in die naam Pillaiyar oorspronklik "die kleintjies van die olifant" kon beteken het, omdat die Pali-woord pillaka "'n jong olifant" beteken.
Die standbeeld van Ganesja is in die Mysore Distrik van Karnataka geskep in die 13de eeu.
Ganesja is 'n gewilde figuur in Indiese kuns. Anders as dié van ander gode, vertoon afbeeldings van Ganesja groot verskeidenheid en onderskeibare patrone wat gaandeweg verander. Hy kan staande of dansende uitgebeeld word; heldhaftig besig om demone te beveg, spelend met sy familie as seun, sittende, of besig met aksies in verskeie eietydse situasies.
Ganesja-beelde was teen die 6de eeu algemeen in baie dele van Indië. Die figuur wat na regs vertoon word is tipies van Ganesja-standbeelde van 900–1 200, nadat Ganesja goed gevestig is as 'n onafhanklike god met sy eie sekte. Hierdie voorbeeld vertoon sommige van Ganesja se algemene ikonografiese elemente. 'n Byna identiese standbeeld is deur Paul Martin-Dubost as vanuit 973–1200 gedateer, en 'n ander soortgelyke beeld is deur Pratapaditya Pal as vanuit ca. 12de eeu gedateer. In hierdie beelde het Ganesja die kop van 'n olifant, 'n groot maag en met vier arms, iets wat algemeen is in uitbeeldings van Ganesja. Hy hou sy eie gebroke tand in sy onderste regterhand en hou 'n lekkerny (wat hy met sy slurp proe) in sy onderste linkerhand. Hierdie motief waarin Ganesja sy slurp skerp na sy linkerkant draai om 'n lekker in sy onderste linkerhand te proe is 'n besonder argaïese eienskap. 'n Meer primitiewe standbeeld in een van die Ellora-grotte met hierdie algemene vorm word terugdateer tot die 7de eeu. Die ander hande se besonderhede kom nie duidelik na vore in die beeld wat vertoon word nie. In die standaard konfigurasie hou Ganesja tipies 'n byl of 'n ankus (olifantstaf) in een boonste arm vas en 'n vangriem in die ander boonste arm.
'n Tipiese vierarm-vorm. Miniatuur van die Noerpoerskool (circa 1810).
Ganesja is sedert die vroeë stadiums van sy verskyning in Indiese kuns uitgebeeld met die hoof van 'n olifant. Poeraniese mites verskaf talle verduidelikings vir hoe hy die olifanthoof bekom het. Een van sy gewilde vorms, Heramba-Ganapati, het vyf olifantkoppe. Ander minder bekende variasies met verskillende aantal hoofde kom ook voor. Terwyl sommige tekste aandui dat Ganesja met 'n olifanthoof gebore is, bekom hy die olifanthoof in meeste verhale eers later. Die motief wat die meeste voorkom in hierdie verhale is dat Ganesja met 'n mens se kop en liggaam gebore is en dat Sjiwa sy kop afgekap het toe Ganesja tussen hom en Parwati gekom het. Sjiwa het daarna Ganesja se oorspronklike hoof vervang met dié van 'n olifant. Details van die geveg en waar die nuwe hoof vandaan gekom het wissel volgens verskillende bronne. In 'n ander verhaal het sy moeder, Parwati, met Ganesja se geboorte haar nuwe baba aan ander die gode gewys. Die ongeluk het toegeslaan toe die god Sjani (Saturnus), van wie gesê word dat hy 'n bose oog gehad het, na hom gekyk het; wat veroorsaak het dat die baba se kop tot as verbrand het. Die god Wisjnoe het die situasie beredder en die ontbrekende hoof vervang met dié van 'n olifant. 'n Ander verhaal vertel dat Ganesja direk deur Sjiwa se lag geskep is. Omdat Sjiwa Ganesja as té aanloklik beskou het, het hy hom 'n olifanthoof en 'n groot maag gegee.
Ganesja se vroegste naam was Ekadanta ("Eentand"), wat verwys het na sy een heel tand (die ander een is afgebreek). Sommige van die vroegste beelde van Ganesja vertoon hom waar hy sy gebreekte tand vashou. Die belangrikheid van hierdie onderskeidende eienskap word weerspieël in die Moedgala-poerana, wat stel dat die naam van Ganesja se tweede inkarnasie "Ekadanta" is. Ganesja se boepmaag verskyn as 'n onmiskenbare eienskap in vroeë standbeelde van hom wat dateer uit die Ghoepta-tydperk (vierde tot sesde eeue). Hierdie eienskap is só belangrik dat, volgens die Moedgala-poerana, twee verskillende inkarnasies van Ganesja name gebruik wat daarop gebaseer is: Lambodara ("Boepmaag", of, letterlik, "hangende maag") en Mahodara ("Groot Maag"). Beide name is Sanskrit-samestellings wat sy maag beskryf (Sanskrit: udara). Die Brahmanda-poerana sê dat Ganesja die naam Lambodara het omdat al die heelalle (d.w.s. kosmiese eiers) van die verlede, hede en toekoms in hom teenwoordig word. Die aantal arms wat Ganesja het wissel; sy bekendste vorms het tussen twee en sestien arms. Baie uitbeeldings van Ganesja vertoon vier arms. Die vierarm-vorm word in Poeraniese bronne genoem en is in sommige ikonografiese tekste as 'n standaard vorm gekodifiseer. Sy vroegste beelde het twee arms. Vorms met 14 en 20 arms het gedurende die 9de en 10de eeue in sentraal Indië verskyn. Die slang is 'n algemene vorm in Ganesja-ikonografie en verskyn in baie vorms. Volgens die Ganesja-poerana, het Ganesja die slang Wasuki om sy nek gedraai. Ander uitbeeldings van slange sluit in die gebruik van 'n heilige draad om die maag gedraai as 'n gordel, in 'n hand vasgehou, om die enkels gedraai, of as 'n troon. Op Ganesja se voorkop kan daar 'n derde oog voorkom, of die Sjiwaïse sektariese merk (Sanskrit: tilaka) wat uit drie horisontale lyne bestaan. Die Ganesja-poerana beskryf 'n tilaka-merk sowel as 'n sekelmaan op die voorkop. 'n Bepaalde vorm van Ganesja genaamd Bhalachandra ("Maan op die Voorkop") sluit hierdie ikonografiese element in.
Die kleure wat die meeste met Ganesja geassosieer word is rooi en geel, maar spesifieke ander kleure word met sekere vorms geassosieer. Baie voorbeelde van kleurassosiasies met spesifieke meditasievorms word in die Sritattvanidhi, 'n verhandeling oor Hindoe ikonografie, voorgeskryf. Wit word byvoorbeeld met sy voorstelling as Heramba-Ganapati en Rina-Mochana-Ganapati ("Ganapati wat van gebondenheid bevry is") geassosieer. Ekadanta-Ganapati word as blou gevisualiseer tydens meditasie op dié vorm.
Ganesja wat op sy muis ry. 'n Beeld by die Vaidyeshwara tempel in Talakkadu, Karnataka, Indië. Let op die rooi blomme wat deur die aanbidders geoffer word.
Die vroegste Ganesja-beelde ontbreek 'n wahana: 'n dier, mitiese entiteit of droombeeld wat dikwels as rydier gebruik word en 'n noue verbintenis met 'n Hindoeïstiese goddelikheid het. Van die agt inkarnasies van Ganesja wat in die Moedgala-poerana beskryf word, het Ganesja in vyf daarvan 'n muis. In sy inkarnasie as Vakratunda gebruik hy 'n leeu , in sy inkarnasie as Vikata 'n pou en in sy inkarnasie as Wighnaraja Shesha, die goddelike slang. Van die vier inkarnasies van Ganesja wat in die Ganesja-poerana gelys word, het Mohotkata 'n leeu, Majuresvara 'n pou, Dhumraketu 'n perd, en Gajanana 'n rot. Djainistiese uitbeeldings van Ganesja vertoon sy wahana as 'n muis, olifant, skilpad, ram of 'n pou.
Ganesja word dikwels uitgebeeld waar hy op 'n muis of rot ry of waar die diere na hom omsien. Martin-Dubost sê dat die rot gedurende die 7de eeu in sentraal en westelike Indië as die hoofrydier in beelde van Ganesja begin verskyn het en altyd naby sy voete geplaas is. Die muis as 'n wahana het vir die eerste keer in geskrewe bronne verskyn in die Matsja-poerana en later in die Brahmananda-poerana en Ganesja-poerana, waar Ganesja dit slegs in sy laaste inkarnasie as sy rydier gebruik. Die Ganapati Atharvashirsa sluit 'n meditasievers oor Ganesja in, wat beskryf hoe die muis op sy vlag verskyn. Die name Mūṣakavāhana ("muis-wahana") en Ākhuketana ("rot-banier") verskyn in die Ganesja Sahasranama.
Die muis word op verskeie manier geïnterpreteer. Volgens Grimes interpreteer "baie, indien nie almal nie ... dit op negatiewe wyse; dit simboliseer tamoguna ['donkerheid'] sowel as begeerte". Op soortgelyke wyse sê Michael Wilcockson dat dit diegene simboliseer wat begeertes wil oorkom en minder selfsugtig wil wees. Krishan merk op dat die rot verwoestend en 'n plaag vir gewasse is. Die Sanskrit-woord mūṣaka ("muis") is afgelei van die stam mūṣ ("steel", "roof"). Dit was noodsaaklik om die rot as 'n vernietigende pes te onderdruk, 'n soort belemmering wat oorkom moes word. Volgens die teorie, wat Ganesja wys as meester van die rot, demonstreer dit sy funksie as Wignesjvara ("Heer van Hindernisse") en verskaf dit getuienis van sy moontlike rol as 'n volks-grāmata-devatā (dorpgoddelikheid) wat later meer vernaam geword het. Martin-Dubost merk op dat daar 'n oogpunt is waarvolgens die rot 'n simbool is wat voorstel dat Ganesja, soos die rot, selfs die mees geheime plekke binnedring.
'n Uitvoerige idool van Ganesja by die Kudroli Bhagavathi tempel in Mangalore, Indië. Ganesja word algemeen oral in Indië aanbid as die verwyderaar van hindernisse.
Ganesja is Wignesjvara of Wighnaraja, die "Heer van Hindernisse", beide van 'n materiële en geestelike orde. Hy word algemeen as die verwyderaar van hindernisse aanbid. Hy plaas egter ook tradisioneel hindernisse op die pad van dié wat getoets moet word. Paul Courtright sê dat dit "sy taak in die goddelike skema, sy 'dharma' is om hindernisse te plaas en te verwyder ... dit is sy besondere gebied, die rede vir sy skepping".
Krishan merk op dat sommige van Ganesja se name skakerings van veelvuldige rolle reflekteer wat met die loop van tyd ontwikkel het. Dhavalikar skryf die snelle opkoms van Ganesja in die Hindoe-panteon én die verskyning van die Ganapatjas toe aan die klemverskuiwing van vighnakartā ("hindernisskepper") na vighnahartā ("hindernisvermyer"). Beide funksies is egter steeds wesenlik tot sy karakter, soos Robert Brown verduidelik: "selfs ná die Poerāṇiese Gaṇeśa goed gedefinieer is het Gaṇeśa in kuns hoofsaaklik belangrik gebly vir sy tweeledige rol as skepper en verwyderaar van hindernisse en het hy dus beide 'n negatiewe en 'n positiewe aspek".
Ganesja word ook beskou as die Heer van Intelligensie. In Sanskrit is die woord boeddhi die vroulike selfstandige naamwoord wat as intelligensie, wysheid, of intellek vertaal word. Die konsep van boeddhi word nou geassosieer met die persoonlikheid van Ganesja, veral in die Poeraniese tydperk, toe baie stories klem geplaas het op sy slimheid en liefde vir intelligensie. Een van Ganesja se name in die Ganesja-poerana en die Ganesja-sahasranama is Boeddhiprija. Hierdie naam kom ook voor in 'n lys van 21 name aan die einde van die Ganesja-sahasranama. Die woord prija kan beteken "lief vir" en in 'n huwelikkonteks kan dit "minnaar" of "eggenoot" beteken, die naam kan dus "Lief vir Intelligensie" of "Boeddhi se Man" beteken.
Aum[wysig | wysig bron]
Ganesja (Devanagari) Aum juweel
Ganesja word met die Hindoe-mantra Aum (ॐ, ook Om) geassosieer. Die term oṃkārasvarūpa ("Aum is sy vorm"), wanneer dit met Ganesja geassosieer word, verwys na die gedagte dat hy die oerklank verpersoonlik. Die Ganapati Atharvashirsa getuig van dié assosiasie. Chinmayananda vertaal die relevante gedeelte as volg:
(O Heer Ganapati!) U is (die Drie-enigheid) Brahma, Wisjnoe en Mahesa. U is Indra. U is vuur [Agni] en lug [Vāyu]. U is die son [Sūrya] en die maan [Candrama]. U is Brahman. U is (die drie wêrelde) Bhuloka [aarde], Antariksha-loka [ruimte], en Swargaloka [hemel]. U is Om. (Dit wil sê, U is al hierdie dinge).
Sommige aanhangers sien ooreenkomste tussen die vorm van Ganesja se liggaam in ikonografie en die vorm van Aum in die Devanāgarī Tamil-skrifte.
Volgens Kundalini-joga is Ganesja gesetel in die die eerste chakra, genaamd mūlādhāra. Mula beteken "oorspronklik, hoof"; a