Nuwe politieke skeidslyn: ‘Oop’ teenoor ‘geslote’Foto: static.guim.co.uk Waardeur laat die kieserspubliek hom lei wanneer daar, soos vandeesweek, gestem moet word? In die ou Suid-Afrika was die begrippe links en regs bepalend. Links (dieselfde as “liberaal”) was ’n vloekwoord; regs (of “konserwatief”) ’n towerwoord. Die begrippe het saamgehang met hoe jy teenoor die rassevraagstuk gestaan het. Linkses was in mindere of meerdere mate vir rasse-integrasie en gelyke regte; regses was vir apartheid. In Europa was die rassekwessie en identiteitspolitiek ondergeskikte sake. Die skeidslyn tussen links en regs is op ekonomiese terrein getrek. Linkses het meer in die rigting van die sosialisme of selfs die kommunisme geneig; regses in die rigting van die vrye mark en die kapitalisme. In Amerika het die begrippe links en regs as sodanig selfs byna geen rol gespeel nie. Dáár was die onderskeid tussen “liberal” en “conservative”. Eersgenoemde was ten gunste van ’n sterk owerheid en gelyke regte vir alle kleure en geure; laasgenoemde vir ’n kleiner owerheid en soms ook waardes wat volgens die betrokkenes Bybels was, soos teenkanting teen homoseksualiteit, vrye seks en aborsie. Die inhoud wat tradisioneel aan die begrippe links en regs geheg is, het mettertyd vervaag. In Europa is die harde kern van die sosialiste ná die verkrummeling van die kommunisme byna onherstelbaar geknou, ofskoon hulle met die koms van die ekonomiese krisis in 2008 nuwe lewe gekry het. In Amerika weet niemand behoorlik waar Donald Trump, die Republikeinse presidentskandidaat, staan nie, behalwe dat hy ’n muur aan die grens met Mexiko wil bou, teen Moslems en vir die vrye besit van vuurwapens is. Maar waar staan hy ekonomies? Soms verkondig hy drie verskillende benaderings in drie agtereenvolgende sinne. Die punt is dat “links” en “regs” wêreldwyd as nuttige kategorieë aan die vervaag is. In sy jongste uitgawe doen die gerespekteerde Britse nuustydskrif The Economist ’n ander skeidslyn aan die hand: “oop” teenoor “geslote”. Die “opes” is volgens die tydskrif diegene wat die globalisering van die wêreld aanvaar en hulle oopstel vir mense en idees van elders; die “geslotenes” dié wat mure wil bou en mense en idees van elders naarstig wil weer. Ek het self al voorgestel dat “gematig” en “ekstreem” ’n goeie skeidslyn sou kon wees. Dit sny naamlik deur die links en regs van weleer. In Europa is daar byvoorbeeld in sekere opsigte nie veel verskil tussen byvoorbeeld die Partij voor de Vrijheid (PVV) in Nederland of Syriza in Griekeland en Podemos in Spanje nie, al word eersgenoemde normaalweg as régs en die ander twee as línks beskryf. Hulle is almal teen die oop grense van die Europese Unie en die gepaardgaande vrye beweging van mense en goedere, hulle is vir die herstel van die sosiaal-demokratiese ekonomiese stelsel van ’n dekade of twee gelede, ensovoorts. Dalk belangriker nog: Hulle is almal populisties. Nou ja, populisme is een van daardie begrippe wat maklik is om te gebruik, maar misleidend kan wees; in sekere sin is álle politici in mindere of meerdere mate populiste. Maar laat ons populisme by gebrek aan beter definieer as komende van politici wat egte of gewaande griewe in die samelewing oordryf, voorgee dat die oplossing van ingewikkelde vraagstukke belaglik eenvoudig en maklik is, en dat net húlle dit kan doen. Al ooit van Julius Malema gehoor? Nou ja, sy ekwivalente in Europa is mense soos Geert Wilders van die PVV (na bewering regs) of Pablo Iglesias van Podemos (glo links). In Amerika is daar betreffende inhoud en veral styl meer wat Trump en die Demokratiese rebel Bernie Sanders verbind as wat hulle skei. Dit beteken nie dat hulle identies is nie. Tussen Adolf Hitler en Josef Stalin was daar wat betref die inhoud van hul ideologieë duidelike verskille. Hul ooreenkoms was veral in hoe hul diktature hulself in die praktyk gemanifesteer het. Net so is daar tussen Trump en Sanders sekere ideologiese verskille. Maar albei is téén vryhandelsooreenkomste, albei maak onuitvoerbare beloftes aan die kiesers, albei is vir die bou van mure (by Trump selfs ’n fisieke muur; by Sanders gaan dit om tariefmure), en so meer. Tradisioneel word die politieke verskil gesien as ’n reguit lyn vanaf ekstreem links (die kommunisme) aan die een kant tot ekstreem regs (die fascisme of die nasionaal-sosialisme) aan die ander kant. Tussenin is daar dan ’n klomp skakerings. Dié paradigma kon dalk voorheen gedeug het, maar selfs toe was dit van beperkte waarde. Teenswoordig is die waarde selfs nóg minder. Pleks van ’n reguit lyn, moet ’n mens eerder aan ’n amperse sirkel dink waar die twee ekstreme bymekaar uitkom. Met ander woorde, die grootste afstand is nie tussen links en regs nie, maar tussen ekstreem aan die een kant van die sirkel en gematig aan die ander kant. Dit alles beteken nie dat die ekstremiste géén deel van die waarheid het en die gematigdes álles nie. Alle rigtings het bepaalde waarheidsmomente, selfs al is dit ook hoe klein – selfs die fascisme, die kommunisme, apartheid, Malema, Wilders – almal. Die probleem is dat talle mense (en dit geld by uitstek vir professionele politici) nie in staat is om hulle in ánder se situasie in te dink nie. Hulle het dikwels ’n belangrike deel van die waarheid, maar net hul eie waarheid. Ek het die waarheid by geleentheid met Tafelberg vergelyk. Die berg stáán, onveranderlik. Maar na gelang van waar jy na hom kyk – van Wynberg, die Tygerberg of Blouberg – verander hy steeds van vorm. Dus: Die waarheid is absoluut. Maar dis ook relatief. En daar is meer as een waarheid. Help dié gedagtes jou by die stembus en daarna? Nee? Vir my ook nie. Maar só is die lewe – nie swart/wit nie, maar met skakerings van grys.