Terugvat-houding oor grond tel stoom opDie langverwagte groenskrif wat ŉ nuwe koers en implementeringstrategie vir grondhervorming moet aandui, is eindelaas in die openbare domein. Die Kabinet het dit vir bespreking goedgekeur. Dit is broodnodig, want die verloop van grondhervorming oor die afgelope dekade was rampspoedig. Ten spyte van meer as R43 miljard wat daaraan spandeer is, en wat reeds meer as 30% van alle landbougrond moes kon koop, is skaars 7% oorgedra, en die suksessyfer vir die vestiging van swart kommersiële boere daarop neig na nul. Die grootste rede vir die mislukkings is swak staatsadministrasie, gebrek aan beplanning en koördinasie, korrupsie, nepotisme en sommer net rou onvermoë. Vir 10 jaar het onervare, oud-aktiviste in die grondsakedepartement (wat, vanweë hulle weergawe van regstellende aksie, geen landboukundiges, landbou-ekonome of eiendomswaardeerders in hulle geledere wou aanstel nie) geweier om raad of hulp van gevestigde boere te aanvaar. Alles waarteen hulle gewaarsku is, het gerealiseer, dikwels in die oortreffende trap. In die groenskrif word daar vir die eerste keer sedert 1994 daaraan erkenning gegee, in paragraaf 8 onder die opskrif “Challenges and constrains”: “(c) the main constraint is the poor capacity of organs of state to implement.” Ander struktuurgebreke waaraan georganiseerde landbou al vir ŉ dekade torring, en wat ook nou in paragraaf 4 van die groenskrif erken en aangespreek word, is: Die grootste enkele fiasko in die grondhervormingsproses is grondeise. Dit is gewoonlik gemeenskappe wat daaruit voordeel trek, met onbestuurbare verwagtinge en min toerusting om dit uit te voer. Dan is daar nog die interne konflikte wat elkeen van daardie eisergroepe teister. Dit is moeilik genoeg vir ŉ pa en seun om saam te boer, wat nog te sê vir ŉ hele gemeenskap! Minder as ŉ vyfde van plase wat sedert 2001 onder grondeise in die staatskoerant gelys is, is tot dusver oorgedra, en die res lê en vergaan in die vrieskas van onsekerheid en verlammende beperkinge op verdere ontwikkeling. Gugile Nkwinti, minister van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming Tydens ŉ tiental streekvergaderings wat minister Gugile Nkwinti voor die afhandeling van die groenskrif met hoofsaaklik begunstigdes van grondhervorming en aspirant-boere gehou het, het hy sterk onder druk gekom om die grondeiseproses weer oop te gooi. Dit is trouens in sy vergadering met verteenwoordigers van georganiseerde landbou op 29 Junie so aangekondig, waarop beide Agri SA en die TLU hewig beswaar gemaak, en ŉ lang lys negatiewe gevolge uitgewys het. Niks daarvan kom in die groenskrif voor nie, inteendeel, daar word na die grondeisemodel as “problematies” verwys. Wys jou net – dit help soms om eers te praat voordat daar na ŉ bakleirat oorgeskakel word. Daar is egter ook heelwat goggas in die groenskrif, wat óf daar uitgepraat, óf uitbaklei moet word. Die grootste is waarskynlik die voorgestelde plafonne vir private grondbesit, wat naas die uitverhuring van staatsgrond, beperkinge en voorwaardes aan buitelandse grondbesit, en gebruiksregsekerheid by kommunale gronde, as die weg vorentoe voorgestel word. Dit behels dat elke individu hetsy in sy persoonlike hoedanigheid, of as ŉ lid van ŉ BK, aandeelhouer in ŉ maatskappy, of as begunstigde of trustee in ŉ trust, net by ŉ sekere maksimum aantal hektare ŉ belang mag hê. By elke geleentheid oor die afgelope jaar of meer, het beide Agri SA en die TLU die probleme en waarskynlike onbedoelde gevolge van grondplafonne uitgewys. Sowat 70 superboere (meestal korporatiewe boerderye) soos ZZ2, Westfalia, Du Toits, Wilde Klawer en Charl Senekal, produseer verreweg die grootste deel van Suid Afrika se kos. Dit is hulle wat die ergste deur grondplafonne geraak sal word, en hulle het nog geen geleentheid gehad om met die minister daaroor in gesprek te tree nie. Van ons land se grootste grondeienaars is daarbenewens swart, want in grondeise soos dié in Magoebaskloof, Hoedspruit, Levubu en verskeie in KwaZulu-Natal, het begunstigdes reuse stukke grond van die staat ontvang. Gaan hulle nou gedwing word om dit weer terug te gee? Dit is in elk geval ŉ onwerkbare model. As ŉ boer in Tzaneen, waar die grondplafon dalk 1 000ha is, 600ha het, en in Griekwastad, waar die plafon dalk 10 000ha is, ook 6 000ha het, het hy te veel grond? Hoe sal dit bepaal word? Of as hy 1 100ha in ŉ distrik het waar die plafon 1 000ha is, sal hy mos sy swakste 100ha opoffer, en so sal begunstigdes oral net die heel swakste dele van plase kry. Hulle sal uit die staanspoor aan mislukking uitgelewer wees! Dit gaan in elk geval nie oor hoe groot ŉ plaas is nie, maar wat daarop gedoen kan word. In Kakamas is ŉ 100ha skaapplaas bitterklein, maar 100ha onder wingerd is baie groot. Onder twee naasliggende plase wat presies ewe groot is, kan die een tien maal meer werd wees as die ander vanweë topografie, grondtipe, water, ontwikkeling en vele ander oorwegings. Die gebrek aan begrip in die regering vir hierdie beginsel, is presies ook die rede waarom grondhervorming op alle vlakke tot dusver misluk; daar is geen praktiese ervaring of kundigheid wat beleidsbesluite onderlê nie. Aan die basis van die groenskrif lê ŉ onuitgesproke politieke motief; hulle wil nie markwaarde in grondhervorming betaal nie. Die ANC glo dat die grond in Suid-Afrika onregmatig van inheemse Afrikane ontneem is, en hulle wil dit terugvat. Om markwaarde daarvoor te betaal, ondermyn daardie terugvat-gevoel. Vandaar die voorgestelde waardeerder-generaal, wat oor waardes en kompensasie moet besluit. Ek wil voorspel dat toekomstige spanning tussen kommersiële boere die staat oor grondhervorming minder te doen sal hê met hoeveel en watter plase vir grondherverdeling geteiken sal word, en meer met dit wat die staat daarvoor sal betaal. Die hef aan lê voor – die spanningslyn in die storie oor grond begin nou eers!