Krisis by universiteite: Belofte maak (studie-)skuldStudente en lede van die EFF betoog in Johannesburg vir gratis hoër onderwys. (Foto: Emmanuel Croset/AFP) Universiteite byt nou die spit af vir die belofte van gratis hoër onderwys wat oudpres. Jacob Zuma met groot fanfare in 2017 gemaak het. Zuma het skynbaar nie ŉ krimpende staatskas, groeiende studentegetalle en onbevoegdheid van die nasionale finansiële hulpskema vir studente (NSFAS) in ag geneem toe hy dié belofte gemaak het nie. Studente het die afgelope week weer amok gemaak op universiteitskampusse en daarop aangedring dat studieskuld afgeskryf word. Kenners waarsku egter universiteite kan nie bekostig om skuld af te skryf nie, aangesien staatsubsidies jaarliks krimp. NSFAS het boonop ŉ tekort van miljarde rande en teen die koers wat studente druip, is daar geen hoop dat die skema ooit die geld wat studente hom skuld, sal kan invorder nie. “Gratis hoër onderwys bestaan nie,” sê dr. Theuns Eloff, ŉ oudrektor en onafhanklike onderwyskenner. “Iemand betaal altyd en daardie persoon is in hierdie geval die belastingbetaler.” Agterstallige studieskuld aan universiteite beloop in hierdie stadium meer as R13 miljard en talle universiteite wou nie studente vir die nuwe akademiese jaar laat registreer voor hul skuld nie betaal is nie. Eloff sê sommige studente bestee die geld wat hulle van NSFAS kry, aan ander uitgawes soos om ŉ voertuig af te betaal of hul gesinne te ondersteun, eerder as om studieskuld te delg. Dié studente eis nou dat hul skuld afgeskryf word. “Dit is geld wat hulle nie toekom nie,” sê hy. “Universiteite kan nie bekostig om die skuld af te skryf nie, want dan is hulle bankrot. As universiteite dan sluit, is dit ŉ geval van studente wat hulself in die voet skiet.” Die minister van hoër onderwys, Blade Nzimande, benadruk dié posisie en het die afgelope week gesê die departement het bloot nie die geld om skuld af te skryf nie. Hy sê die departement se begroting is nes dié van ander departemente besnoei en het die huidige tekort aan geld grootliks voor die deur van Covid-19 gelê. NSFAS se benarde posisie Teen 2019 het studente universiteite naastenby R10 miljard geskuld. (Foto: Emmanuel Croset/AFP) Ook NSFAS se begroting is ontoereikend. Die skema se begroting vir vanjaar het aanvanklik op sowat R37 miljard gestaan en bykomende geld moes inderhaas op ander plekke bymekaargeskraap word om die tekort te vul. Sowat 790 000 studente het aansoek gedoen vir NSFAS-finansiering in 2021, naastenby 185 000 meer as ŉ jaar tevore. Van die meer as ŉ miljoen studente wat tans hoër onderwys ontvang, word tussen 60% en 65% dus reeds deur NSFAS gefinansier. Chantel King, die DA se woordvoerder oor hoër onderwys, sê tot 47% van eerstejaarstudente skop op. Sommige studente neem tussen ses en sewe jaar om ŉ graad te voltooi en tussen 40% en 50% van NSFAS-begunstigdes sit tans tuis. “Daar is dus nie ŉ opbrengs op die belegging vir die volgende geslag nie,” sê sy. Teen 2019 het studente universiteite naastenby R10 miljard geskuld nadat die departement van hoër onderwys boonop amper ŉ R1 miljard se skuld namens naastenby 50 000 studente betaal het. Luidens ŉ NSFAS-navorsingsverslag gaan die getal universiteitstudente na verwagting van 839 000 in 2019 tot 850 000 in 2025 toeneem. Nog meer geld sal dus nodig wees om studente wat kwalifiseer om aan ŉ universiteit te studeer, te finansier. Universiteite in die moeilikheid Studente het die afgelope week weer amok gemaak op universiteitskampusse en onder meer daarop aangedring dat studieskuld afgeskryf word. (Foto: Michele Spatari/AFP) Eloff waarsku dat universiteite op medium- en lang termyn beslis in die moeilikheid is. Sedert Zuma se gratis onderwys-aankondiging, is geld van die hoër onderwysfunksies, soos navorsing en die behoud van uitstekende dosente, reeds gekanaliseer om studiegeld te finansier. Daar is onder meer geld van die nasionale navorsingstigting weggeneem om aan universiteite toe te ken. Eloff sê iets ingrypend sal moet gebeur om die situasie om te keer. Een moontlikheid is dat universiteite begin spesialiseer en almal nie dieselfde kursusse aanbied nie. Een universiteit fokus in so ŉ geval op byvoorbeeld op voorgraadse studie, terwyl ŉ ander meer konsentreer op navorsing. Eloff sê nog ŉ kwessie wat toenemend ŉ probleem kan word, is die behoud van dosente wat weens die sukkelende hoëronderwysstelsel en die alewige gebrek aan geld hul heil in die private sektor of in die buiteland kan gaan soek. “Die Grondwet bepaal nie dat hoër onderwys ŉ reg is nie; dit bepaal dat basiese onderwys ŉ basiese reg is. Wat hoër onderwys betref, bepaal dit dat bekostigbare hoër onderwys toenemend moet realiseer. Ek dink ook dit gebeur wel as jy kyk na die 650 000 studente uit bykans ŉ miljoen wat reeds NSFAS-beurse kry wat bykans alle uitgawes dek,” sê hy. Eloff sê die ANC-regering het die bevolking van hom afhanklik gemaak met alles van maatskaplike toelae, tot gratis onderwys, gratis gesondheidsorg en onder sekere omstandighede ook gratis water en elektrisiteit. “Daar is ook ŉ kultuur van toe-eiening wat ons al hoe meer in die land kry.” Prof. Carolina Koornhof, ŉ uitvoerende direkteur by die Universiteit van Pretoria (UP), sê universiteite het drie hoofbronne van inkomste: Die regering se subsidie, onderriggeld, en die inkomste wat uit bronne soos skenkings, navorsing, konsultasiedienste en onderrigkursusse verdien word. Sy sê sedert 2010 het die hoëronderwysstelsel beduidend gegroei, maar subsidies het nie met die stygende studentegetalle bygehou nie en die subsidie per studente – selfs sonder dat inflasie in berekening gebring word – het deurlopend gedaal. Volgens Statistieke Suid-Afrika (StatsSA) het universiteite in 2019 net meer as R88 miljard in inkomste ontvang. Hiervan was R42 miljard afkomstig van die staat en nog R46 miljard van ander finansieringsbronne. StatsSA sê ŉ alternatiewe manier om daarna te kyk is soos volg: Vir elke R100 se inkomste wat ŉ universiteit in 2014 verdien het, was R44 van ŉ staatstoelaag en R56 uit ander bronne (R34 uit studiegeld, R7 van skenkings, R4 van rente en dividende en R11 uit ander inkomstebronne). Teen 2019 het die regering se bydrae tot R48 toegeneem. Studiegeld het in 2015 net meer as R21 miljard beloop (35% van die totaal) en het teen 2019 toegeneem tot net meer as R29 miljard (33%). Betreklik nuwe universiteite – soos die Universiteit van Mpumalanga en die Sol Plaatjie-universiteit wat 2014 op die been gebring is – het in 2019 die meeste op staatstoelae staatgemaak. Universiteite soos Kaapstad, Stellenbosch en Wits ontvang nagenoeg ŉ derde van hul inkomste van staatstoelae Alternatiewe finansieringsmodel ‘n Student word in hegtenis geneem tydens een van die betogings. (Foto: Michele Spatari/AFP) Die DA stel ŉ studenteleningstelsel voor, waar kommersiële banke deur NSFAS volle of gedeeltelike lenings – wat deur die regering gewaarborg word – ingevolge huishoudelike inkomste beskikbaar stel. Die lening word terugbetaalbaar wanneer die gegradueerde ŉ salaris bo ŉ sekere drempel begin verdien. ŉ Beperking word op die terugbetalingsbedrag geplaas en die stelsel word deur die Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAID) geadministreer. Die DA sê volgens die stelsel het elke kwalifiserende student toegang tot hoër onderwys, ongeag hul vermoë om te betaal. Hoër onderwys is gratis vir arm studente, maar nie vir gegradueerdes wat ŉ inkomste verdien nie. “Wanneer dit ŉ bedryf word in ŉ liberaal-demokratiese bestel met ŉ maatskaplike markekonomie en veilige private eiendomsregte, verbeter die kans dat gegradueerdes behoorlike werk sal kry en hul lenings kan terugbetaal,” sê DA-leier John Steenhuisen. Hy sê ekonomiese groei volg altyd op die hakke van ŉ oop ekonomie. Steenhuisen sê die benadering gee finansiering vir hoër onderwys ŉ verdere hupstoot: Lenings word beter terugbetaal en die jaarlikse begroting vir NSFAS- en universiteitstoelae is hoër omdat die belastinginkomste hoër is. “Dit skep ŉ volhoubare stelsel wat nie net toegang tot hoër onderwys beskerm nie, maar ook die gehalte en kwantiteit van hoër onderwys in Suid-Afrika. Dit is gegrond in die werklikheid dat gratis (fee-free) hoër onderwys terugkerend is en begrotingsbesnoeiings aan maatskaplike prioriteite soos basiese onderwys en maatskaplike toelae noodsaak.” Universities South Africa (USAf) stem saam dat indien hoër onderwys openbare waarde (ŉ waarde aan die breër gemeenskap) en private waarde (ŉ waarde vir die individu wat as gegradueerde meer geld verdien) voeg, moet dit gedeeltelik deur die staatskas en gedeeltelik deur private belegging (bv. studiegeld) betaal word.