Ku hlawula swakudya leswinene I swa nkoka eka munhu un'wana ni un'wana, ngopfu-ngopfu loko u ri ni vuvabyi bya nkarhi lowo leha byo fana ni TB, Khensa kumbe AIDS. Swakudya leswi fuweke swi ta ku pfuna ku antswisa fambiselo ra wena ra nsawutiso wa vuvabyi leswaku ri ta kota ku lwisana ni mintlulelo ya mavabyi, ku nyika miri wa wena matimba ni ku wu endla leswaku wu tshama wu hanyile nkarhi lowo leha.
Swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza eka vanhu lava nga ni vuvabyi bya nkarhi wo leha byo fana ni khensa, TB na AIDS I mhaka leyi karhataka swinene. Mintlulelo ya mavabyi ni mirhi leyi tirhisiwaka ku tshungula vuvabyi swi vanga swikombiso leswi yisaka eka swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza. Swiletelo leswi landzelaka swi ta pfuna munhu la hanyaka ni vuvabyi bya nkarhi wo leha leswaku a langutana ku antswa ni swikombiso swa mavabyi ni k u sivela swakudya leswi nga nyawuriki ni ku ondza.
Ringeta ku sivela ku ondza loku nga lavekiki!
Masi ni swakudya leswi nga ni khirimi (masi ya phawudara, masi, yogati) swi nga katsiwa eka swakudya ku engetela matimba na pirotheyini.
Chela oyili ni mafurha yo fana ni majarini, botere na mayonayisi eka swakudya leswaku u ngetelela matimba ni ku antswisa nantswo wa swakudya. Loko u chuluka kumbe u nga titwi kahle loko u heta ku dya mafurha yo tala, ringeta ku dya mafurha ni oyili yitsongo.
Tisoso ni muthotho swi nga engetela matimba ni ku endla leswaku swakudya swi miteka hi ku olova.
Chukele kumbe vulombe swi antswisa nantswo ni ku engetelela matimba eswakudyeni. U nga ha dya ni phudingi ni ayisi khirimi ku engetela matimba.
Dyana swakudya exikarhi ka minkarhi yo dya hi yona ku endlela ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana.
A hi languteni ndlela yo hlangavetana ni swikombiso swa mavabyi lama ondzisaka ni lama endlaka leswaku u nga naveli ku dya swakudya.
Xana ndzi nga endla yini loko ndzi twa ndzi nga naveli swakudya?
Vuvabyi, ku tsana emoyeni ni xivundza swi nga ku endla leswaku u nga naveli swakudya. Ringeta leswi landzelaka ku tiyiseka leswaku u dya ku ringana leswaku u ta tiyela.
Swakudya swo fana ni chukele, masi ya phawudara na mafurha swi nyika matimba hambi u nga swi dyi swi tele ngopfu. Swi kahle ku va u swi chela ni le ka swakudya swin'wana loko swi koteka.
Ringeta ku ka u nga dyi u ri wexe - swa tsakisa ku dya mi hlayile.
Dyela swakudya swa wena endhawini leyi sasekeke leswaku swakudya swi tsakisa (laha ku nga ni vuyimbeleri, ehansi ka murhi kumbe ephakeni).
U nga dyi hi minkarhi leyi vekiweke ntsena - dyana loko u twa u navele swakudya.
Vutiolori byo olova byo fana ni ku famba hi milenge byi antswisa ku navela ka swakudya.
Nwana swonwa leswi engetelaka matimba siku hinkwaro, swo fana ni ntswamba wa rivombo, tijuzi leti nyanganyisiweke ta mihandzu na supu yo endliwa ekaya.
Dyana swakudya leswi u swi rhandzaka ngopfu - hi ndlela leyi u ta kota ku dya swakudya swo tala.
Papalata swakudya leswi nuhelaka ngopfu swo fana na khavichi na kofi loko swi ku vangela ku ka u nga naveli swakudya.
Loko mirhi yo tshungula leyi u yi nwaka yi ku endla leswaku u nga naveli swakudya, vutisa muongori loko u nga yi nwa endzhaku ka ku dya swakudya.
Xana u karhatiwa hi xangulele ni ku nyuhela ke?
Dyana swakudya leswintsongo, swa nkarhi na nkarhi ku sivela ku ka u nga titwi kahle.
Ringeta ku papalata swakudya swo fana ni tinyawa, nyala, khavichi, brokholi, kholifilawa, na swon'wa leswi nga na soda swa xinkarhana hikuva swi ni gasi.
Swakudya leswi nga na xipayisi swo fana na kheri, biriviri ni swichela-chelana swan'wana, ni leswi nga ni mafurha ni leswi katingiweke, swi nyanyisa xangulele ni ku nyuhela.
Swa pfuna ku dya hi ku nonoka ni ku ncakunha swakudya nkarhi wo leha.
Yima ku hela kwalomu ka tiawara timbirhi endzhaku ka ku dya u nga si pavalala.
Xihoko, kofi, phephaminti na chokoleti swi nga nyanyisa xangulele naswona swi fanele ku tshikiwa.
U nga dzhahi fole. Ri nga nyanyisa xangulele naswona a ri kahle eka rihanyo ra wena.
Ringeta ku nwa swonwa swo tala swo fana na mati na tiya. Ringeta ku swi n'wa exikarhi ka minkarhi yo dya naswona hayi loko u ri eku dyeni kumbe loko u lava ku dya, hikuva leswi swi nga endla leswaku khwiri ri tala ku tlula mpimo.
Ku hlangavetana ni ku hlamba timbilu ni ku hlanta...
Mirhi yo tshungula ko tala yi vangela ku hlamba timbilu ni ku hlanta.
Dyana swakudya hi swintsongo-tsongo hi minkarhi yo hlaya - ku hlamba timbilu swa nyanya loko munhu a ri na ndlala.
Yimela ku rhanga u titwa u antswa u nga si dya, kambe u nga tluli nkarhi wo dya u nga dyanga nchumu.
U nga dyi swakudya leswi nga ni xipayisi ni mafurha.
Dyana swakudya leswi nga ni munyu wuntsongo ni leswi omisiweke swo fana ni xinkwa lexi omisiweke, xinkwa xa thositi, mabisikitsi yo oma na mavele-ndzoho (cereals) u nga si pfuka nampundzu, ni le xikarhi ka siku.
Nwana swo nwa exikarhi ka minkarhi yo dya, naswona u swi n'wa hi ku nonoka kumbe u tirhisa xitswontswa-swonwa.
Ringeta ku dya swakudya loko se swi horile leswaku ku nun'whela ka swona ku nga ku hlambisi timbilu. Miri wu rhandza ngopfu swakudya leswi holeke.
Moyahata swinene laha u tshamaka kona.
Tshama kahle loko u heta ku dya - yima ku hela 20 wa timinete u nga si pavalala, leswaku u nga hlanti.
Dari yona ke?
Loko u ri na dari u fanele ku n'wa swonwa swinene leswaku u ta siva swihalaki leswi humaka loko u juluka.
Nwana swonwa swo tala - u nga nweli ku tima torha ntsena. Loko u twa u nga naveli swakudya, u nga endla mthotho hi tinyawa, mazambhana, tikherotsi kumbe matsavu man'wana lawa u nga na wona. Leswi swi ta nyika miri wa wena matimba ni swakudya.
Mpfimbelo hi loko mahuma ya wena ya tiyile kutani ya nga swi koti ku huma hi ku olova.
Papalata ku tirhisa swo chulukisa kumbe swilo swo hlantswa endzeni swo fana na xipedi.
Dya swakudya swo tala lweswi nga ni rhafeji swo fana ni otsi, mugayo wo ka wu nga sefiwanga, xinkwa xa majoro, matsavu yo ka ya nga swekiwanga ni mihandzu ni matluka ya yona.
Gingirika swinene! Ku famba-famba ka nkarhi na nkarhi ku ta ku pfuna ku sivela mpfimbelo.
Xana u lwa ni ku yimisa nchuluko ke?
Nchuluko hi loko u huma mahuma ya mati kanharhu kumbe ku tlula hi siku.
Nchuluko wu vanga ku lahlekeriwa hi swakudya, hikuva swakudya swi huma hi ku hatlisa swi nga si tirhisiwa emirini. Munhu la chulukaka a nga dyi ngopfu hikwalaho ka ku twa a nga naveli swakudya. Loko munhu a chuluka, miri wa oma hikuva wu lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini. Ku lahlekeriwa hi swihalaki swo tala emirini swi ni khomboi naswona munhu a nga lova hikwalaho ka swona.
Xana ndzi fanele ku endla yini loko ndzi chuluka?
Nwana swonwa swo tala ku siva leswi humeke emirini. Ku endla murhi wa le kaya wa nchuluko, teka litara ya mati lama virisiweke ya tlhela ya horisiwa. Chela 8 wa swilepulana swa chukele na hafu ya xilepulana xa munyu. Tshama u ri karhi u nwa mpfangano lowu hi swintsongo-ntsongo, ko tala hilaha u nga kotaka ha kona.
Lakthosi I chukele leri kumekaka emasini hi ntumbuluko. Nkarhi wun'wana loko munhu a vabya, miri a wu koti ku tirhisa lakthosi hi mfanelo. Leswi swi nga vanga ku chuluka, naswona swi nga antswa ku dya minchumu ya deri kumbe masi swintsongo swinene. Swakudya swa le deri ni leswo dzunga kumbe leswi virisiweke swo fana ni yogati ni masi yo dzunga swi nga tirhisiwa loko munhu a nga chuluki ngopfu. U nga tirhisa ni swonwa leswi nga riki ni "lakthosi" swo fana ni masi ya soya kumbe soya leyi endleriweke tincence.
Swakudya leswi nga ni mafurha yo tala, oyili, botere, swo fana ni leswi katingiweke, soseji na magwinya swi nga nyanyisa ku chuluka.
Kofi na swakudya swin'wana leswi nga ni khafeyini swo fana na swon'wa swa khola na tichokoleti naswona swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swakudya leswi vangaka moya swo fana na khavichi, tinyawa to omisiwa na tierekisi, kholifilawa na brokholi xikan'we ni swakudya leswi nga na xipayisi na swiwitsi swo tala swi nga nyanyisa ku chuluka.
Swa antswa ku dya ngopfu...
swakudya swo fana na maapula lama tsemeleriweke ma tlhela ma vandliwa kumbe mapyere, otsi, mazambhana; swakudya leswi swi na fayiba leyi pfunaka ku khoma mati emarhumbyini.
Juzi yo endliwa hi apula, pyere, perekisi na madiriva na yona yi kahle.
Swakudya swo fana na mazambhana na mabanana swi ni photesiyamu ya timinerali leyi lahlekaka loko munhu a chuluka.
Swakudya hilaha u nga kotaka ha kona ku siva swakudya leswi lahlekeke hi ku chuluka.
Futa ri nga vanga nchuluko.
Hlamba mavoko hi xisibi na mati u nga si khoma, phama kumbe ku veka swakudya.
Hlamba mavoko hi mati na xisibi loko u huma exiyindlwanini kumbe loko u heta ku cinca n'wana lerhi.
Loko ku chuluka ku nga heli, famba u ya kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhi ni le ka n'wina.
Ku cinca ka nantswo swi vangiwa hi mavabyi lama taka hikwalaho ka mirhi yo karhi ya vutshunguri, ku ka munhu a nga dyi kahle ni mintlulelo ya mavabyi.
Swakudya swo titimela kumbe swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini swi nandziha ku tlula leswo hisa.
Chela munyu, tisoso kumbe juzi ya swiri ku antswisa nantswo wa swakudya swa wena.
Dyana swakudya swa wena u ri karhi u nwa swonwa hi swintsongo-ntsongo.
Swi nga pfuna ku tirhisa mati ya munyu ku hlantswa nomo minkarhi yo tala. Ku nwa nkolo wun'we wa mati lama nga ni juzi ya swiri u nga si dya naswona swi nga pfuna ku antswisa nantswo wa swakudya.
U fanele ku tolovela ku hlantswa nomo hilaha swi faneleke hakona.
Swilondza swa le non'weni ni le nkolweni swi tala ku huma hikwalaho ka mavabyi yo hambana hambana. Swilondza leswi swa vava swinene, kambe a swi dlayi. Khombo ra kona hileswaku swilondza leswi swi nga endla leswaku munhu a nga koti ku dya kumbe ku mita kutani a ondza hikwalaho ko ka a nga dyi.
swakudya swo dzunga: malamula, maswiri, xihenge na matamatisi.
Swakudya swo tshaphuka leswi tikaka ku swi mita, swo fana na botere ya timanga.
Swakudya swo oma swo tiyela swo fana ni mbvacha, machipisi na matsavu lawa yo tiya yo ka ya nga vupfangi.
Swakudya swa xipayisi ni leswi nga ni munyu wo tala swi nga fehlisa nomu ni nkolo.
Dyana swakudya leswi nga eka mahiselo ya le ndlwini. Swakudya leswi hisaka ngopfu kumbe swakunwa leswi titimelaka ngopfu swi nga va ni xiphiqo. Dyana swakudya leswi nga vavisiki nomuo kumbe minkolo.
Hlawula swakudya swo olova, kumbe swo tsakama swo fana ni mazambhani yo gayiwa, nyama yo gayiwa, matsavu lama cheriweke khirimi; mukapu, supu, ayisi khirimi, khasitadi na phudini.
Swa olova ku dya loko u tsakamisa swakudya swa wena hi mthotho na tisoso.
Nwana swonwa swintsanana nkarhi hinkwawo u nga si dya swo dya, kumbe u thotha swakudya leswo oma swo fana na thositi, mabisikitsi eka tiya, supu ku swi olovisa u nga si swi dya.
Ncakunha chungama kumbe u munyungela xiwitsi ku tatisa marha enon'weni - leswi swi olovisa ku mita swakudya.
Ringeta ku tswontswa juzi ya ayisi kumbe ayisi ku endlela leswaku nomu wa wena wu oma u nga si dya.
Ku hlantswa nomu I swa nkoka swinene!
Sivela ntlulelo wa mavabyi enon'weni hi ku tshama maxinini ni meno swi basile nkarhi hinkwawo.
Loko maxinini ya wena ya vava kutani u nga koti ku ma hlamba hi buraxi, swi ta pfuna ku ngulunguja nomu hi mati lama hlanganisiweke na "bikhaboneti ya soda".
Loko u tikeriwa hi ku mita swakudya, ringeta ku tiyisa swonwa hi masi ya phawudara, mukapu wa n'wana, mugayo, kumbe mazambana yo gayiwa leswaku swi olova ku swi mita.
Swakudya leswi katsiweke ni leswi nga tiyela ku fana na swona swa olova ku swi mita. Gayelela swakudya loko swi koteka.
Papalata swakudya swo tshapuka swo fana na botere ya timanga, kumbe swo rheta ku fana ni jeli hikuva a swi olovi ku swi mita.
Mbvacha wu nga ku vavisa nomu ni ku vindza.
Tshama kahle u nga tigovi enkarhini wa swakudya kutani u yisa nkolo ehansinyana ku endlela leswaku u ta mita hi ku olova.
Loko swikombiso swa vuvabyi bya wena swi nga antswi, kombela ku pfuniwa ekliniki ya le kusuhi ni le ka n'wina.
A swi olovi ku dya kahle loko u nga hanyanga kahle emirini, kambe swa pfuna swinene! Ku dya hi mfanelo swi ta ku pfuna ku lwa ni ntlulelo wa mavabyi, naswona swi ta ku pfuna ku ku nyika matimba leswaku u tshama u tiyile nkarhi lowo leha.