Dit is geensins 'n verrassing dat 'n nuwe boek oor die Namibiese geskiedenis uit die pen van professor Ernst Stals verskyn nie. Hy het hom alreeds oor etlike dekades heen as sowat die voorste Suid-Afrikaanse kenner van die koloniale geskiedenis van Namibië bewys. Hy is veral bekend vir sy groots-opgesette studies oor Die Aanraking tussen Blankes en Ovambo's in Suidwes-Afrika, 1850-1915 (1968); Kurt Streitwolf: Sy Werk in Suidwes-Afrika, 1899-1914 (1978); en Duits-Suidwes-Afrika na die Groot Opstande (1983), terwyl hy ook 'n groot diens aan die historiese gemeenskap bewys het met sy deeglike uitgawe van die belangrike Palgrave-dokumente vir die Van Riebeeck-vereniging (1991). Verder is verskeie nuttige nagraadse verhandelinge en proefskrifte oor verskillende aspekte van die Namibiese geskiedenis ook onder sy bekwame studieleiding voltooi. Wat egter wel verras, is die fokus van hierdie boek, naamlik die suidelike deel van Namibië (die sogenaamde Karasstreek: basies tussen die Oranjerivier aan die suide en Mier, Keetmanshoop, Bethanie en Lüderitz in die noorde) vanaf die laat agttiende tot die vroeë twintigste eeu.1
Hierdie lywige boek bestaan uit 29 (meestal korterige) hoofstukke gevolg deur twee bylaes. Een van die verblydendste aspekte van die werk is dat Stals deeglik gebruik maak van visuele evidensie en die teks is dan ook ryklik van foto's voorsien. Dié wissel van tydgenootlike foto's van mense, geboue en gebeure wat Stals in die argief opgespoor het, tot eietydse foto's van landskappe en historiese oorblyfsels (bv. kerkgeboue, plaasopstalle, grafte ens.) wat deur die skrywer self geneem is. Helaas bevat die boek nie 'n lys van al die foto's wat in die teks opgeneem is nie, wat hierdie baie nuttige bron van historiese inligting (wat mens byvoorbeeld in onderrig sou kan gebruik) dus ietwat minder bruikbaar maak. Die teks word verder ook ondersteun deur 'n aantal handige tabelle wat inligting bondig saamvat, asook baie interessante uittreksels uit primêre bronne wat in teksblokke geplaas is en wat, saam met die foto's, veel bydra om die leser 'n wyer en meer direkte belewenis van die verlede te verskaf. Die boek bevat ook 'n deeglike naamregister en 'n uitgebreide bronnelys. Protea Boekhuis moet weer eens gelukgewens word met 'n goed-versorgde en stewige publikasie.
Ten spyte van my bewondering vir die skrywer se toewyding, ywer en kundigheid, is ek tog ietwat teleurgesteld met die boek. Daar is 'n mate van onduidelikheid van fokus en die groot hoeveelheid materiaal kon beter georganiseerd gewees het (so byvoorbeeld word die rol van Theophilus Hahn in hoofstukke 7 en 20 bespreek, en die verhaal van die Basters by Mier in hoofstukke 9 en 17). Dit is waarskynlik die gevolg van 'n onsekerheid oor wie die eintlike gehoor van die boek behoort te wees. Stals is wel deeglik bewus van die groter kwessies oor kolonisasie wat Namibiese historici van hierdie era debatteer, maar hy beweer dat sy studie "nie ambisieus en pretensieus genoeg" is om daarmee om te gaan nie (pp 137-138). Gegewe die gemoedelike verteltrant, en die groot fokus op genealogiese en biografiese besonderhede van die individue wat aan bod kom, sou mens 'n populêre leserspubliek vermoed. Maar die aanbieding van veral die vroeëre hoofstukke skep die aanname dat die leser bekend is met die konteks; en die aanbieding van die komplekse vroeë geskiedenis van die Nama, Oorlams en sendelinge kon beslis duideliker gewees het. Laasgenoemde aspek sluit aan by 'n verdere teleurstelling: ek vind die werk taamlik blank- of Eurosentries, wat juis vir hierdie streek 'n vertrekkende beeld skep. Die fokus van die boek val meestal op die blanke handelaars, boere en amptenare wat in die tweede helfte van die eeu opgedaag het. Die plaaslike bevolking tree net te voorskyn wanneer hulle in kontak kom met hierdie mense. Daarby is dit opvallend hoe relatief min aandag Stals skenk aan die Nama en Oorlams en die rol van die sendelinge - iets soos hoofstuk 3 sou baie gebaat het by 'n nouer omgang met die werk van historici soos Brigitte Lau, Tilman Dedering en Nigel Penn.2 Dit is ewe opvallend dat die skrywer - by al sy ywerigheid met regeringsdokumente - nie juis gebruik maak van die sendingargiewe nie; iets wat baie sou kon help om die Karasstreek in al sy ryke verskeidenheid te verken.
Die voorafgaande kritiek is gebore uit 'n, waarskynlik onredelike, teleurstelling dat 'n baie goeie en deeglike stuk werk nie nóg beter is nie. Daar bestaan alreeds goeie studies vir negentiende-eeuse suidelike Nambië oor die veroweringe van die Oorlams, die rol van die sendelinge, verskillende aspekte van die ekonomie en handel, en nou Stals se omvattende bydrae oor die blanke inwoners van die gebied. Maar niemand het nog gepoog om hierdie deelstudies te sintetiseer in 'n omvattende geskiedenis van suidelike Namibië wat die volle rykdom en kompleksiteit van hierdie streek waarde doen nie.3 Mens voel dat iemand van Stals se statuur, met sy intieme kennis van beide die gebied én die groot argief wat daaroor bestaan, tesame met sy jarelange toewyding aan en kundigheid van die Namibiese geskiedenis, die regte persoon sou wees om so 'n grootse projek te realiseer. En miskien gebeur dit binnekort? Hoe ook al, met hierdie boek het die skrywer 'n deeglike bydrae gelewer tot die geskiedenis van 'n streek wat helaas meestal geïgnoreer word deur Suider-Afrikaanse historici. Dit verteenwoordig 'n waardige bydrae tot die belangwekkende Namibiese oeuvre wat Ernst Stals oor baie jare geskep het.