Xikongomelo xa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ku phakela leswi nga ri ki hansi ka mphakelo wa xiyimo xa le henhla. Eka malembe lawa, endlelo ra mapulanelo ri sunguriwile ku va ra nkoka eka ku ringeta hi matimba ka Ndzawulo ku antswisa mphakelo eka tikhasimende hinkwato etikweni hinkwaro. Ku tekeriwa enhlokweni leswaku munhu unwana na unwana eAfrika Dzonga muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi, i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xo sungula xa endlelo, lexi lawulaka mapulanelo na xiendlo xa ndzawulo. Ndzawulo ya tinyiketela eka minongonoko yo hambana leyi nga ta vumba xivumbeko na endlelo ra mabindzu laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho?
Xikongomelo xa Ndzawulo i ku tlakusa no sirhelela xiyimo xa tiko hi vutshembheki. Xikongomelo: Ku tiva Minkoka yo Humelela ka Mphakelo. Eka ndzavisiso wo fikelela xikongomelo, Ndzawulo yi kume swivangelo leswi landzelaka tanihi swa nkoka ku vona leswaku ku na ntirhisano na vanghenisa xandla, tikhasimende na leswi languteriwaka hi swirho swa vatirhi.
Ku tsoniwa Vuaka-tiko ku kuma Vuaka-tiko bya tiko rin?
Masungulo ya Vumbiwa ya veka xiboho eka mfumo ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no tshunxa vuswikoti bya munhu unwana na unwana?
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika matsalwa lawa ya nyikaka vanhu matimba yo fikelela tindlu, dyondzo, nhlayiso wa rihanyo, timali ta mpfuneto, mudende, mintirho, mintirho ya timali no endla mfanelo wa nkoka ku hlawula mfumo lowu va wu tsakelaka. Ku engetela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ya nkoka eku sirheleleni nkoka wa tiko ra hina hi ku teka xiboho eka vanhu lava faneleke hi ku endzela Afrika Dzonga, na lava nga tsakaka na hina hi ku saseka no vuyeriwa hi vuntshwa bya xidemokrasi na vuntshwa bya ikhonomi leyi kulaka?
Loko demokrasi na ikhonomi ya manguva lawa swi ta tirha kahle, ku tiveka na xiyimo xa vanhu lava tshamaka no tirha laha tikweni swi fanele ku rhekhodiwa kahle naswona swi fanele ku fikeleleka. Ntirho lowukulu wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya: ku rhekhoda vutitivi na xiyimo xa vaak-tiko, avtshami, na vaendzi i swa nkoka eka mafambiselo na ku lawula vumunhu, ikhonomi na migingiriko ya tipolotiki. Swi vumba masungulo ya xidemokrasi na nhluvukiso?
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya i ndlela leyi ha yona vanhu na vaendzi va hina va vonaka mfumo na tiko ra hina. Ma-Afrika Dzonga hinkwavo xikanwe na vaendzi va matiko mambe va lava ku pfuniwa ku suka eka Ndzawulo. Tanihi xivangelo, miehleketo ya vona eka mphakelo wa mintirho hi mfumo hi ku angarhela yi sukela eka mintokoto leyi. Ku engetela eku fambiseni tirhekhodo leti, Ndzawulo yi na ntirho wo lawula vanhu lava nghenaka no huma laha Afrika Dzonga?
Nawu wuntshwa wa Marhurhelo lowu Antswisiweke (Nawu wa 19 wa 2004) lowu pasisiweke hi ti 18 Nhlangula 2004 wu cinca mafambiselo ya marhurhelo etikweni ra hina hi ku hetiseka. Ntirho wo tala wu endliwa hi nkarhi lowu ku letela vaofisiri va xiyenge xa ku rhurha va Ndzawulo hi ku landza swilaveko swa nawu lowuntshwa no lulamisa Swinawana leswi fambisanaka na Nawu ku suka eka Nawu. Ndzawulo yi tlhela yi tirha no tirhisa Nawu wa Vahlapfa, (Nawu wa 130 wa 1998), lowu katsaka ku tirha ka switirhisiwa swa matiko mayelana na vuhlapfa.
Hi ku angarhela, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi nyika mintirho yimbhirhi ya nkoka: ku nga, mintirho ya vaaki na mintirho ya marhurhelo.
Mintirho ya marhurhelo yi fambelana na ku tirhisa vulawuri ehehla ka ku nghena, ku tshama no famba ka vahlapfa laha Afrika Dzonga leswi lawuriweke hi Milawu ya Marhurhelo na Vahlapfa. Hambi ku ri eka matiko ya misava, ntirho wa marhurhelo yi hundzuka ya nkoka eka ku tiyimisela ka swilaveko swa tiko. Eka Afrika Dzonga, ntirho wa marhurhelo wu tlhela wu hingakanya eka migingiriko leyi endliwaka eka mavandla yo hambana ya mfumo na tindzawulo.
Ntirho lowu wu tlhela wu katsa ku tumbuluxiwa ka swileriso, ku valanga mintirho ya Marhurhelo eSwifundzheni na Tihosi ta Matiko mambe, ku engeteleka ka nhlayo ya mimpfumelelo leyi fambisaka hi Ndzawulo, ku ya mahlweni ka ku nghena ka vahlapfa eAfrika Dzonga. Hambi swi ri tano, hi xikongomelo xa xibukwana lexi, mahungu yo tala ya fambelana na mintirho leyi kongomisiweke eka vaaka-tiko va Afrika Dzonga. Xibukwana xinwana xa le tlhelo eka mintirho ya marhurhelo xi ta kandziyisiwa. Xi ta hangalasiwa hinkwako xikanwe-kanwe loko milawu ya marhurhelo yi hetisisiwile, kumbe-xana ku kotlana na ku simekiwa ka mafambiselo ya marhurhelo ya tiko eAfrika Dzonga?
Swa nkarhinyana, a swi nga ri erivaleni eka vanhu vo tala eka leswi languteriweke eka munhu ku va a pfuneka eka mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Xibukwana lexi, Timhaka ta Xikaya ku Pfuna Wena (Home Affairs at Your Service), xi lava ku hlamusela hi ndlela yo olova no twisiseka, nkoka wo endla xikombelo xa matsalwa ku suka eka Timhaka ta Xikaya, swilaveko swo endla xikombelo eka ntirho wunwana na wunwana, timali ta kona, nkarhi lowu swi tekaka wona na mahungu ya nkoka laya fambelanaka na mintirho ya Timhaka ta Xikaya. Hikuva munhu unwana na unwana eAfrika Dzonga: muaka-tiko, mutshami, muhlapfa kumbe muendzi i khasimende ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, mphakelo wa ntirho wa nkoka wa xiyimo xa le henhla i xikongomelo xa endlelo ra masungulo lexi lawulaka mapulanelo na swiendlo. Ndzawulo ya tiboha eka minongonoko yo hambana leyi nga ta sungula ku yi vumba hi vuntshwa no antswisa maendlelo laya nyikaka masungulo yo phakela mintirho ya nkoka?
Xibukwana lexi, xi ta tlhela xi hlamula xivutiso xo tika: i mani muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe i mani a lulameleke hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga Hi ku twisisa, ku anakanya ka hi ndlela leyi swi ta khunguvanyisa vanhu hi ku langutisa matimu ya tiko ra hina, laha hi humaka kona, laha hi yaka kona, naswona no va hi nga fani na vanwana na ku hambana, na hi laha hi nga swi kotaka ha kona, hi hlanganile kumbe hi unwe unwe hi nyika nhlamuselo wa minkoka leyi hlayisiweke eka Vumbiwa bya hina. Hi ku ya hi leswi, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi leteriwa naswona yi ta ya mahlweni yi leteriwa hi ku landzelela swileriso swa vumbiwa leswi vulaka leswaku SA i ya vanhu hinkwavo lava tshamaka eka yona, hi ri vanwe eku hambaneni ka hina?
Xibukwana lexi xi tlhela xi kumeka hi Xivenda, Xitsonga, Xizulu, Xisuthu na Xibunu. Hi moya wa Batho Pele, hi tshembha leswaku xibukwana lexi xi ta letela ma-Afrika Dzonga hinkwavo tikhasimende ta hina ta nkoka, hi mahungu laya faneleke hi ndzawulo hi ku landza moya wa Batho Pele hi vanwe, hi na mhaka naswona ha tirhela?
Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi tiyisisa mfanelo wa vuaka-tiko no hlamusela leswaku a ku na muaka-tiko loyi a nga aleriwa mfanelo lowu. Hi ku landza nawu wa Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga (Nawu wa 88 wa 1995 na Nawu wa 17 wa 2004 tanihi leswi wu cinciweke), Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga byi nga kumiwa hi ku velekiwa, hi vuxaka, ntumbuluko, ku sungula hi vuntshwa kumbe ntsariso.
Nawu lowu boxiweke eku sunguleni wu sungule ku tirha hi ti 6 Nhlangula 1995. wu vula leswaku muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa i munhu wihi kumbe wihi la velekiweke eAfrika Dzonga, a ri na mutswari unwe la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe a ri na vutshamo bya nkarhi hinkwawo hi nkarhi lowu munhu yoloye a nga velekiwa. Milawu yo hambana a yi ri kona eka malembe ya khale ku nga si va na nawu lowu. Unwana na unwana la khumbhiwaka hi leswi naswona a lava ku tiyisisa vuaka-tiko bya yena u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya kumbe vayimeri va Afrika Dzonga loko a ri matikweni mambe?
Nwana loyi a velekiwaka eAfrika Dzonga loyi a nga ri ki muaka-tiko wa Afrika Dzonga u faneriwa ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku velekiwa loko a wundliwa hi muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi ku landza Nawu wa Nhlayiso wa Vana wa 1983 (Nawu wa 74 wa 1983). Tiva leswaku ku velekiwa ka nwana ku fanele ku va ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992?
Muaka-tiko wa Afrika Dzonga hi vuxaka i munhu unwana na unwana la velekiweke ehandle ka Afrika Dzonga hi mu(va)aka-tiko va Afrika Dzonga. Ku velekiwa ka yena ku fanele ku tsarisiwile hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992?
Unwana na unwana loyi a nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga u faneriwa hi ku endla xikombelo xa vutshamo hi ku tirhisa timhaka ta ntumbuluko endzhaku ka ntlhanu wa malembe a ri mutshami wa nkarhi hinkwawo. Munhu wihi kumbe wihi loyi a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa fikelela ku kuma vutshama ku ya hi ntumbuluko, malembe mambirhi endzhaku ko kuma mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo lebyi nyikiweke hi nkarhi lowu a tekaneke na muaka-tiko wa Afrika Dzonga. Nwana la nga hansi ka 21 wa malembe la nga na mpfumelelo wa vutshamo bya nkarhi hinkwawo wa fikelela ku kuma vutshamo ku ya hi ntumbuluko xikanwe endzhaku ko kuma mpfumelelo?
Leswi swi tirha ntsena eka vaaka-tiko va Britain lava ngheneke eAfrika Dzonga ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949, naswona lava nga tshama kwalomu ka malembe mambirhi ku nga si fika ti 2 Ndzhati 1949?
Hi ku landza ku wundla, kumbe nawu wo wundla wa laveka.
Tifomo ta BI-24 na BI-529 leti tatiweke hi muendli wa xikombelo.
Fomo ya BI-529 leyi tatiweke hi mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe xa muendli wa xikombelo.
Loko muendli wa xikombelo a velekiwe ehandle ka vukati kutani vatswari hi vambirhi va fanele ku sayina fomo yo velekiwa ya Bl-24.
Vumbhoni bya loko mutswari wo huma eAfrika Dzonga a kumile vuaka-tiko bya matiko-mambe.
Vumbhoni byo velekiwa bya mutswari wo huma eAfrika Dzonga.
Swikombelo swi nga endliwa eka tihofisi ta Vayimeri, Varhumiwa kumbe hofisi ya Timhaka ta Xikaya.
Tifomo ta BI-63 na BI-757 ti fanele ku tatiwa hi muendli wa xikombelo.
Vumbhoni bya vutshamo bya nkarhi hinkwawo.
SAP leyi heleleke hi nkandziyiso wa tintiho- ku kuma xiviko xa maphorisa.
Vatswari lava nga na vutihlamuleri kumbe muhlayisi la nga le nawini u fanele ku sayina tifomo ta xikombelo loko munhu loyi a lavaka vuaka-tiko ku ya hi ntumbuluko a ri hansi ka 16 wa malembe.
Fomo leyi tatiweke ya BI-9 leyi nga na nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana swa ID swa (45mm hi ku leha x 35 mm hi ku anama) swi fanele ku yisiwa leswi nga swa vana lava nga henhla ka 15 wa malembe. Swi endleriwa ku kuma pasi endzhaku ka loko vuaka-tiko byi pasisiwile.
a kuma vuaka-tiko bya tiko rin?
a tirhela vuthu ra tiko rinwana, laha a tlhelaka a va muaka-tiko, loko va ri enyimpini na Afrika Dzonga?
Hambi swi ri tano leswi a swi tirhi loko munhu a endle xikombelo eka Holobye xo va a ha ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rinwana naswona/kumbe a tirhela mavuthu ematikweni mambe?
Ku kumisisa leswaku munhu u lahlekeriwe hi vuaka-tiko bya Afrika Dzonga, fomo ya BI-529 yi fanele ku tatiwa no yisiwa eka tihofisi tinwana na tinwana ta Ndzawulo laha tikweni kumbe ehandle ka tiko?
Xitifikheti xa vuaka-tiko bya ntumbuluko xi kumiwile hi vukungundzwana kumbe munhu yoloye a nyika mahungu ya vunwa hi vuyena.
Loko a ri na vuaka-tiko bya tiko rinwana, naswona u ke a nga gweviwa 12 wa tinhweti ku tshama ekhotsweni eka tiko rihi kumbe rihi hi nandzu lowu a ku ta va nandzu na le Afrika Dzonga?
Eka timhaka hi timbirhi a ku na xikombelo lexi khumbhekaka. Munhu la khumbhekaka u kuma papila (papila ra audi alteram). Endzeni ka papila rero ku na xiyenge laha a nga nyikaka swivangelo a hlamusela leswaku hikwalaho ka yini a nga faneli ku tsoniwa vuaka-tiko. Leswi swi ta langutisiwa ku nga si tekiwa xiboho xo hetelela.
Ku kuma vuaka-tiko bya tiko rin?
Munhu wihi kumbe wihi loyi a tsakelaka ku kuma vuaka-tiko bya tiko rinwana u fanele ku endla xikombelo eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya ku tshama a ri na vuaka-tiko bya Afrika Dzonga a nga si kuma vuaka-tiko bya tiko rinwana?
Tifomo ta BI-1664 na BI-529 leti tatiweke, na mali leyi bohiweke ya R110.00 ya hakeriwa.
Swikombelo swi nga yisiwa etihofisini ta Ndzawulo laha tikweni na le matikweni ya le handle.
Loko Nawu wa Vuaka-tiko wa Afrika Dzonga (Nawu wa 17 wa 2004) wu nga si tirha, muaka-tiko wa Afrika Dzonga loyi a tirhisa phasipoto ya tiko rinwana a nga va a tsoniwe vuaka-tiko bya yena hi Holobye wa Timhaka ta Xkaya. Swilaveko swo pfumelela kumbe mapapila yo nyika mpfumelelo kusuka eka Holobye leswaku munhu a ta kuma phasipoto ya matiko-mambe a swa ha tirhi?
Hi ku landza Nawu wa Macincelo ya Vuaka-tiko bya Afrika Dzonga wa 2004, lowu sunguleke ku tirha hi ti 15 Ndzhati 2004, i nandzu sweswi eka muaka-tiko wa Afrika Dzonga la nga na malembe yo tlula 21 ku nghena no huma laha tikweni loko a ri karhi a tirhisa phasipoto ya tiko rinwana. Ku tlula kwalaho, i nandzu eka muaka-tiko yoloye loko a ha ri eAfrika Dzonga ku tirhisa vuaka-tiko bya matiko-mambe ku kuma tintswalo kumbe ku papalata vutihlamuleri?
a nga endla xikombelo xo vuyiseriwa vuaka-tiko bya Afrika Dzonga.
ku tiyisisa loku tsariweke hi muendli wa xikombelo leswaku sweswi u tshama eAfrika Dzonga hi laha ku nga heriki khopi ya pasi khopi ya xitifikheti xa vukati ntsengo lowu bohiweke wa R115.
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu 51 wa 1992), wu vula leswaku ku velekiwa ka nwana swi fanele ku tivisiwa ku nga si hundza 30 wa masiku a velekiwile. Leswi swi ta pfuna Timhaka ta Xikaya hi ku pfuxeta tirhekhodo no hi pfuna ku tumbuluxa Rhijisitara ra Ntalo wa vanhu hi ndlela leyi kongomeke laha tikweni. Swi ta tlhela swi pfuna Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku hatlisisa mimphakelo yinwana loko nwana a kurile (xik. xitifikheti xo velekiwa, pasi, xitifikheti xa rifu na swinwana). Ku tsarisa ku velekiwa, u fanele ku tata fomo ya BI-24 (Xitiviso xo Velekiwa) u tlhela u yisa ehofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya. Loko muendli wa xikombelo a ri entsungeni wa matiko, u fanele ku yisa xikombelo eka Vayimeri va Afrika Dzonga va le kusuhi?
Loko nwana a velekiwa ehandle ka Afrika Dzonga naswona unwe wa vatswari i muaka-tiko wa Afrika Dzonga, ku velekiwa ku nga tivisiwa etihofisini ta Muyimeri wa Afrika Dzonga kumbe hofisi ya muganga ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya eAfrika Dzonga?
khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa xa matiko-mambe lexi nga na vuxokoxoko lebyi heleleke bya vatswari va vana.
Laha nwana a nga 15 wa malembe no tlula, fomo ya xikombelo xa BI-9 xa pasi xi fanele ku tatiwa?
I swa nkoka leswaku ku velekiwa ka nwana ku tivisiwa hi unwe wa vatswari kumbe muhlayisi la vekiweke hi nawu. Loko unwe wa vanhu lava a hluleka ku endla xitiviso, munhu la komberiweke hi vatswari kumbe hi muhlayisi a nga endla xitiviso hi ku va yimela. Munhu loyi u fanele a va na mpfumelelo wa vona lowu tsariweke?
Nwana la velekiwaka endzeni ka vukati a nga tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana kumbe manana kumbe hi xivongo xa vatswari hi vambirhi loko va pfumela?
Nwana la velekiwaka ehandle ka vukati u tsarisiwa hi xivongo xa manana. Nwana a nga tlhela a tsarisiwa ehansi ka xivongo xa tatana loko a pfumela leswaku hi yena tatana wa nwana. Tatana na manana va fanele ku pfumela eku tsariseni ka nwana ehansi ka xivongo xa tatana emahlweni ka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya?
Hambi leswi Nawu wa ku Velekiwa na Mafu (Nawu wa 51 wa 1992) wu lavaka leswaku nwana u fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku endzhaku ko velekiwa, swivangelo swinwana swo hlawuleka swi nga endla leswaku leswi swi nga humeleli. Switiviso swo velekiwa endzhaku ka 30 wa masiku swi vuriwa ntsariso lowu hlweleke. Fomo leyi lavekaka eka mhaka yo fana na leyi i fomo ya Xitiviso xo Velekiwa ya (BI-24) leyi sayiniweke hi unwe wa vatswari kumbe muhlayisi?
ku velekiwa loku tivisiwaka endzhaku ka 15 wa malembe.
Eka mhaka leyi, vatswari kumbe muhlayisi va fanele ku tata fomo ya BI- 24. vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini ku velekiwa ku nga tsarisiwangi ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu.
Loko vatsari va nga tekanangi naswona va tsakela ku tsarisa nwana hi xivongo xa tatana , tatana u fanele ku pfumela ku va mutswari hi ku tata eka xivandla lexi nga le ka fomo ya BI-24. Kutani tatana u fanele ku va kona loko ku tsarisiwa ku velekiwa?
Loko vatswari va tekanile, nwana u ta tsarisiwa hi xivongo xa tatana?
Vatswari kumbe muhlayisi u fanele ku tata fomo ya BI-24/1. Va fanele ku tlhela va nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini nwana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu. Matsalwa yo engetela laya boxiweke eka ndzimana ya 3.3 ya fanele ku tisiwa xikanwe?
Loko u tsarisa ku velekiwa loku, fomo ya BI-24/15 ya tirhisiwa. Leswi swi famba na fomo ya BI-9 (xikombelo xa pasi) na matsalwa laya faneleke laya hlamuseriwaka eka ndzimana ya 3.3. Vatswari na muhlayisi va tlhela va boheka ku nyika swivangelo swa leswaku hikokwalaho ka yini nwana a nga tsarisiwanga ku nga si hela 30 wa masiku tanihi leswi lavekaka ku ya hi nawu?
Matsalwa laya landzelaka ya laveka loko u tsarisa ku velekiwa ka n?
Khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya manana loko vatswari va nga tekanangi na loko tatana a nga amukeri leswaku hi yena mutswari. Kumbe loko tatana a pfumela leswaku hi yena mutswari, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke ta laveka. Loko a tekanile na manana wa nwana, tikhopi hi timbirhi ta vatswari ta tipasi leti tiyisisiweke xikan?
Xitifikheti xo huma exibedlhela kumbe ndhawu laha nwana a velekiweke kona?
Ku tiyisisa ka vuxokoxoko bya nwana lebyi kumekaka eka rhijisitara ra xikolo kumbe xitifikheti xa xikolo laha nwana a sunguleke kona lexi sayiniweke hi Nhloko ya xikolo?
Loko vatswari va nga ri kona, tsalwa ro tiyisisa (affidavit) hi xaka leri tlulaka nwana hi 10 wa malembe, loyi a tivaka vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?
Eka loko n?
Khadi ra kliniki kumbe xiviko xa xikolo kumbe tsalwa rihi kumbe rihi leri faneleke leri nga pfunaka eku nyikeni vuxokoxoko bya ku velekiwa ka n?
Xitatimende ku suka eka munhu la nga na vuitivi bya muendli wa xikombelo xi nga va mbhoni eka xikombelo lexi. Munhu u ta fanele ku tlhela a heleketa muendli wa xikombelo ehofisini ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo na munhu yoloye va nga ta vutisiwa swivutiso hi ku hambana.
Xitiviso xa n?
Loko ku tsarisiwa nwana loyi vatswari va yena va nga kumekiki, fomo yo vika ku velekiwa ya (BI-24) ya tatiwa. Xiviko xo suka eka mutirhi wa swa vaaki (social worker) xa laveka tanihi leswi vuxokoxoko bya vatswari byi nga ri ki kona. Loko ku tsarisiwile ku velekiwa, leswi tekaka siku rinwe loko swi endliwa ku nga si hela 30 wa masiku laya vekiweke, xitifikheti xa nkarhinyana xi ta nyikiwa mahala?
Tiva leswaku ntsariso lowu salelaka endzhaku wu nga teka nkarhi ku ya hi ndzavisiso lowu lavekaka ku tumbuluxa ku tiva na xiyimo xa nwana. Ku papalata ku hlwela, ku velekiwa ka nwana ku fanele ku tsarisiwa ku nga si hela 30 wa masiku?
Swikombelo swa xitifikheti lexi heleleke xi nga endliwa ehofisini ya muganga ya Ndzawulo hi mali yo ringana R43.00 xinwe. Leswi swi teka 8-12 wa mavhiki?
Tanihi xiphemu xo tinyiketela ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi simeke Pfhumba ro Tsarisa Vana hi ku tirhisa Inthanete. Leswi swi endla leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi kota ku tsarisa no nyika switifikheti leswi heleleke eka swibedlhele leswi hoxaka xandla hi xihatla endzhaku ko va nwana a velekiwile. Ntirho lowu wu ta endliwa eka swibedlhele swo tala hilaha swi nga kotekaka ha kona?
Hikokwalaho ka yini swi ri swa nkoka ku endla xikombelo xa pasi?
Pasi i xibukwana lexi tiyisisaka ku tiva munhu. Hi marito manwana, xi kombisa leswaku hi wena loyi u vulaka leswaku hi wena. Ku na tindhawu to tala laha u nga ta fanela ku tirhisa pasi ya wena. U ta yi lava ku kuma yindlo, dyondzo, na mintirho ya nhlayiseko wa rihanyo, ku endla xikombelo xa layisense yo chayela, ku kuma ntirho, ku tsarisela swikambelo, ku nghenelela mintwanano ya mabindzu kumbe ntirhisano kumbe hambi ku ri ku tsarisela nkwama wa ndzindzakhombo wa lava nga tirheki. Tipasi ti tlhela ti tirhisiwa eku hlawuleni etikweni, eswifundzheni na le ka minhlawulo ya miganga?
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa pasi?
Tipasi ti nyikiwa hi ku landza Xiyenge xa 25 xa Nawu wa Vutitivisi wa 1997. nawu lowu wu vula leswaku loko u ri muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe mukhomi wa mpfumelelo wa vutshami bya nkarhi hinkwawo naswona u na ku tlula 16 wa malembe, u ringanela ku endla xikombelo xa Pasi.
Unwana na unwana la tirhelaka mfumo kumbe nhlangano wa mfumo ehandle ka Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a tirhelaka mfumo wa tiko rinwana na yena wa ringanela ku kuma pasi. Leswi swi katsa na nuna/nsati wa munhu yoloye na vana?
Khopi leyi tiyisisiweke ya xitifikheti xo velekiwa kumbe nomboro ya buku yo tiyisisa (reference), kumbe khopi ya pasi kumbe xibukwana xa tendzo xa khale xa le TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei), swinhlokwana swimbirhi leswi wa ha ku swi tekaka, na minkandziyiso ya tintiho swi ta tekiwa ku rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu eka fomo yo endla xikombelo ya Bl-9. leswi swi nga endliwa ntsena hi muofisiri wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ehofisini ya muganga kumbe ya xifundzha kumbe eka Muyimeri wa Matiko mambe wa Afrika Dzonga entsungeni wa matiko.
Loko wansati a endla xikombelo xa pasi naswona a sungula ku tirhisia xivongo lexi a tiviwa hi xona, vumbhoni lebyi tsariweke xik. xitifikheti xo velekiwa kumbe xitifikheti xa mucato xi fanele ku yisiwa ku kombisa leswaku u na mfanelo wo tirhisa xivongo lexi.
Loko u herise vukati, xitifikheti xa laveka.
Loko u feriwile, xitifikheti xa murhandziwa wa wena la nga lova xa laveka.
Eka mhaka ya muaka-tiko wa ntumbuluko kumbe vutshamo bya nkarhi hinkwawo, xitifikheti xa ntumbuluko kumbe xitifikheti xa vutshamo bya nkarhi hinkwawo kumbe xitifikheti xo ka xi nga bohi xi fanele ku namarhetiwa.
Eka mhaka yo tsarisa ku velekiwa nkarhi wu hundzile, langutisa ndzimana ya 3.2.4 laha henhla.
Xikombelo xo sungula i mahala. Hambi swi ri tano vaendli va swikombelo va komberiwa ku tisa swinhlokwana swimbirhi. Ntsengo wo ringana wa R13 wa hakeriwa loko ku endliwa xikombelo xa pasi yinwana?
Hi kwihi laha u nga endlaka xikombelo xa pasi?
Tihlanganisi na Hofisi ya le kusuhi ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya. Vuxokoxoko bya Tihofisi ta Xifundzha byi katsiwile endzhaku ka pheji ya xibukwana lexi. Vaendli va swikombelo va matiko-mambe na vona va nga endla swikombelo swa tipasi eka vayimeri va le kusuhi va Afrika Dzonga kumbe Khomixini Nkulu wa le ntsungeni wa matiko.
Endzhaku ka loko pasi yi nyikiwile, yi rhumeriwa eka hofisi ya Timhaka ta Xikaya laha muendli wa xikombelo a yiseke kona xikombelo xa yena. Pasi yi ta rhumeriwa ntsena eka kherefu ya muendli wa xikombelo loko a swi komberile naswona a tiyisisa leswaku kherefu hi yona.
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi humelerisa exikarhi ka miliyoni na mamiliyoni manharhu ya swikombelo swa tipasi hi lembe. Nhlayo leyi yo tala yi hlangane na tifomo ta swikombelo leti nga tatiwangiki kahle, swi endla leswaku ku va na swihoxo eka tipasi. Hambi swi ri tano, swihoxo swo fana na leswi etipasini swi lulamisiwa mahala. Tifomo ta Bl-9 na Bl-309, vumbhoni bya mahungu laya lulamisiweke na swinhlokwana swimbirhi swi nga yisiwa eka Hofisi yinwana na yinwana ya Timhaka ta Xikaya?
Xana Phasipoto i yini?
Phasipoto i xibukwana lexi lavekaka ku endlela ku endzela tiko rinwana. Vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava navelaka ku endzela matiko ya le handle ka Afrika Dzonga va fanele ku endla xikombelo xa phasipoto ka ha ri na nkarhi?
Phasipoto ya ntolovelo yi na 32 wa mapheji naswona Phasipoto ya Nkarhi wo leha yi na 64.
Swikombelo hinkwaswo swa tinxaka to hambana ta tiphasipoto swi fanele ku tatiwa eka fomo ya xikombelo ya Bl-73 naswona swi fanele ku yisiwa hi xiviri eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, loko xikombelo xi ri entsungeni wa matiko. Muendli wa xikombelo u fanele ku enerisa muofisiri wa swa tiphasipoto hi vutitivi. Swifaniso swi ta langutisiwa ku vona leswaku hi swona swa muendli wa xikombelo. Vaendli va swikombelo lava nga na ku tlula ka 16 wa malembe va ta tekiwa minkandziyiso ya tintiho ta vona leswaku swi ta tiyisisiwa na Rhijisitara ra Nhlayo wa vanhu.
I mani a lulameleke ku endla xikombelo xa Phasipoto?
I vaaka-tiko va Afrika Dzonga ntsena lava ringaleke ku kuma phasipoto ya Afrika Dzonga. Eka mhaka ya vakhomi va tipasi ta wasi leti nyikiweke ku nga si fika ti 01 Mawuwana 1986, vaendli va swikombelo va fanele va sungula hi ku endla xikombelo xa pasi yo va na khodi ya ntila. Vaendli za xikombelo xo sungula va nga lava pasi na phasipoto hi nkarhi wunwe. Swikombelo hi swimbirhi swi nga endliwa hi nkarhi wunwe, loko munhu a nga lavi ku yimela loko pasi ri vuyile?
Leyi i phasipoto leyi nyikiwaka vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga na ku tlula 16 wa malembe. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya lavakulu, u ta languteriwa ku tata fomo ya Bl-73 kutani u yi yisa na swinhlokwana swimbirhi. Loko nkandziyiso wa tintiho wu nga si endliwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu, nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke wu ta endliwa eka Fomo ya Bl-9 hi muofisiri la nga na mpfumelelo wa Timhaka ta Xikaya. U ta tlhela u languteriwa ku yisa khopi leyi tiyisisiweke ya pasi ya Afrika Dzonga kumbe ya xitifikheti xo velekiwa.
Vaendli va swikombelo va nga hlawula ku tilandzela tiphasipoto ehofisini laha va endleke xikombelo kumbe va tikuma hi poso leyi rhijisitariweke. Loko va hlawula leswaku va rhumeriwa yona va ta hakela R21.
Phasipoto leyi yi tirha 10 wa malembe.
Phasipoto ya vana phasipoto ya vana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava nga le hansi ka 16 wa malembe. Loko ku endliwa xikombelo ku tatiwa fomo ya Bl-73. xikombelo xa fanele ku famba na xitifikheti xo velekiwa, mpfumelelo wa vatswari loko va tekanile na swinhlokwana swimbirhi. Loko nwana a velekiwe ehandle ka vukati, i mpfumelelo wa manana ntsena lowu lavekaka loko ku fanele ku nyikiwa phasipoto?
Yi nga landziwa laha u endleke xikombelo kumbe u rhumeriwa yona hi poso leyi rhijisitariweke.
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhi wo leha i tsalwa leri nga na 64 wa mapheji. Yi simekiwe hi ti 02 Nwendzamhala 2002 ku nyika vaendzi va nkarhi hinkwawo tsalwa ro endza leri nga na mapheji yo tlula phasipoto ya vaendzi ya 32 wa mapheji. Phasipoto leyi ya fana na phasipoto ya vaendzi handle ka leswaku yi na mapheji yo tala ku pfumelela tivhisa. Mali leyi hakeriwaka yi hi ka mbirhi eka ya phasipoto ya vaendzi ya ntolovelo?
Phasipoto leyi yi irha 10 wa malembe.
Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa vaaka-tiko va Afrika Dzonga lava lavaka ku endza swa xihatla laha ku nga na xivangelo xo twala naswona a va nge yimeli phasipoto ya ntolovelo leswaku yi humelerisiwa. Phasipoto ya nkarhinyana yi nyikiwa ntsena loko xikombelo xa phasipoto ya nkarhi hinkwawo xi endliwile. Ku endla xikombelo xa phasipoto ya nkarhinyana, vaendli va xikombelo va fanele ku tata fomo ya BI-73.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rin?
Tihakelo: R70. R12 yo engetela ya hakeriwa ya ku fekisa minkandziyiso ya tintiho loko ku tiyisisa ka xihatla ku laveka.
Ku endla xikombelo xa phasipoto ya xihatla, u tata fomo ya Bl-73. Ku engetela, papila ro hlamusela xivangelo xa phasipoto ya xihatla ra laveka ku yisiwa xikanwe na pasi ya Afrika Dzonga kumbe xitifikheti xo velekiwa. Loko phasipoto yo sungula yi yiviwile kumbe ku lahleka, xiviko xa maphorisa xa laveka leswaku xikombelo xi ta humelerisiwa?
Phasipoto leyi yi tirha 9 wa tinhweti: ntsena eka rendzo rin?
Phasipoto ya ximfumo yi nyikiwa vaofisiri lava kumekaka eka mavandla ya mfumo lava faneleke ku va eka tendzo ta mabindzu. Swikombelo hinkwaswo swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-73 naswona yi fanele ku yisiwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya kumbe Muyimeri wa Afrika Dzonga, entsungeni wa matiko. Xikombelo xi fanele ku famba na papila ro huma eka vandla laha muendli wa xikombelo a tirhaka kona na swivangelo swa xilaveko xa phasipoto ya ximfumo.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rinwe ku ya eka mambirhi ku ya hi xihatla xa rendzo?
Phasipoto leyi yi tirha 5 wa malembe.
Loko phasipoto ya wena ya Afrika Dzonga yi lahleka kumbe yi yiviwa, mali yo yi siva yi hi ka mbirhi eka leyi u yi hakeleke eku sunguleni. Xikombelo xa fanele ku yisiwa na swinhlokwana swimbirhi.
Nkarhi wo humelerisa: Vhiki rinwe ku ya eka tsevu wa mavhiki ku ya hi xihatla xa rendzo?
Eka phasipoto ya xihatla, phasipoto ya xihatla/nkarhinyana yi fanele ku endliwa ku fikela loko phasipoto leyinwana yi ri kona?
Phasipoto leyi hundzeriweke hi nkarhi hi leyi mpfumelelo wa yona wu nga hela. Loko leswi swi humelela, u nge yi tihrhisi hambi loko phasipoto yi nga si tala. U boheka ku endla xikombelo xintshwa. Loko phasipoto ya wena yi tala yi nga si fika emakumu ka mpfumelelo, u fanele ku endla xikombelo xa leyintshwa.
Leswi swi ya hi muxaka wa phasipoto leyi u endlaka xikombelo.
Phasipoto ya lavakulu R145.
Tsalwa ra Tendzo R 70.
Phasipoto ya Xihatla R 50.
Phasipoto ya Nkarhinyana R290.
Phasipoto ya Nkarhi wo leha R290.
Phasipoto yo Nkarhi wo leha lahlekile R290.
Phasipoto ya lavakulu lahlekile R290.
Ndzawulo ya swi tiva leswaku ku na swivangelo swo twala swa hilaha munhu a lavaka ku cinca vuxokoxoko bya yena. Ku na tinxaka to hambana ta macincelo lawa vaaka-tiko va Afrika Dzonga va nga ya endlaka. Tinxaka to hambana ta macincelo leti humelelaka eka rhijisitara ra ku velekiwa ka vanhu ti longoloxiwile laha hansi.
NB: Muaka-tiko wa Afrika Dzonga wa 18 wa malembe na ku tlula, u langutiwa a ri wa nkoka eka ku cinca hinkwako hi ku landza Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wa 1992.
Macincelo yo tsarisa ku velekiwa ka n?
Xiyenge xa 11 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu xi pfumelela ku tsarisiwa ka ku velekiwa ka nwana loyi a velekiweke ehandle ka vukati ku cinciwa. Ntsena loko vatswari va nwana va tekana endzhaku ko tsarisa ku velekiwa ka nwana, onge a va tekanile loko nwana a velekiwa?
Tihakelo: Mphakelo lowu i mahala.
Ntsariso wa ku Velekiwa wu tlhela wu pfumelela ku tsarisiwa hi vuntshwa loko vatswari va lovolanile endzhaku ko va ku velekiwa ka nwana ku tsarisiwile. Matsalwa laya lavekaka eka ku cinca loku i: xitiviso xintshwa xo velekiwa, tsala ro tiyisisa (affidavit) hi vatswari na xitifikheti xa vukati?
Loko mutswari kumbe vatswari va lovile, xirho xa ndyangu wa mufi xi fanele ku yisa xitifikheti xa rifu xikanwe na tsalwa ro tiyisisa?
Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu wu pfumelela ku pfumela ku va mutswari hi tatana (loyi a nga tekanangiki na manana wa nwana) loyi a nga velekiwa ehandle ka vukati naswona loyi e ku velekiwa ka yena ku nga tsarisiwa ku nga ri na vuxokoxoko bya tatana?
Loko manana a nyika mpfumelelo eka ku pfumela loku, yena na tatana va fanele ku tata fomo yintshwa ya (Bl-1682). Laha xivongo xa nwana xi faneleke ku cinciwa xi fana na xa tatana, fomo yinwana ya (Bl 193) yi fanele ku tatiwa. Loko manana a ala na mpfumelelo, tatana u fanele ku ya eka Khoto Nkulu ku kuma xileriso xo herisa mpfumelelo wa manana. Xileriso lexi xi fanele ku namarhetiwa eka fomo leyi tatiweke ya (Bl 1682)?
Tihakelo: Mali leyi bohiweke i R48.
Loko mavito ya munhu ya nga tsarisiwangi hinkwawo eka xitifikheti xo velekiwa, munhu yoloye a nga kombela leswaku vito kumbe xivongo xa yena swi katsiwa eka xitifikheti. Leswi swi vuriwa ku engetela eka ntsariso wo velekiwa. Nawu wu pfumelela leswi loko munhu a tsarisiwe Nawu wu nga si sungula ku tirha. Xikombiso, Xiyenge xa 23 xa Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992 ngopfu-ngopfu eka varhurhi va le India, ku nga si fika 1966, a va nga bohiwi hi nawu ku tsarisa hi vito na xivongo. Hi xivangelo lexi ku velekiwa ko tala loku ku tsarisiweke ku angarhela vito ntsena.
khopi ya xitifikheti xa vukati loko xi ri kona.
Tihakelo: Mphakelo lowu wu nyikiwa mahala.
Nawu wu pfumelela unwana ku cinca vito leri a tsarisiweke hi rona?
i fomo ya xikombelo ya BI-85 kumbe xikombelo lexi tsariweke, na ii vumbhoni byo hakela na mali leyi laviwaka.
R75 eka muendli wa xikombelo wa le henhla ka 18 wa malembe.
Ku cinca ka xivongo xa n?
i a velekiwe ehandle ka vukati naswona manana a tshama na unwana loi a nga ri ki tatana wa nwana?
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka ii manana wa nwana u sungula ku tirhisa xivongo lexi a xi tirhisa eku sunguleni hikokwalaho ko va tatana wa nwana a hundze emisaveni, kumbe loko a tekiwile nakambe endzhaku ko thalana?
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iii nwana a velekiwe ehandle ka vukati naswona a tsarisiwe hi xivongo xa tatana wa yena. Xivongo xa nwana xi nga cinciwa ku ya eka xa manana?
Vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka iv nwana a hlayisiwa hi muhlayisi, a nga cinca xivongo xa yena xi ya eka xa muhlayisi?
Ku cincela eka xivongo xin?
Nawu wu pfumelela munhu ku tirhisa xivongo lexi hambanaka na lexi komnisiweke eka rhijisitara ra nhlayo ya vanhu kumbe lexi a xi kumeke loko a kuma vutshamo bya nkarhi hinkwawo eAfrika Dzonga. Mali leyi vekiweke i R238.
fomo ya xikombelo ya (BI-196), nhlamuselo ya swivangelo leswi heleleke swo lava ku cinca xivongo, fomo ya mpfumelelo wa nsati ya BI-196 loko yi ri kona, xitifikheti xa vukati loko xi ri kona, khopi ya xitifikheti xo velekiwa, lexi nga na nomboro ya ntsariso loko xi tsarisiwile, kumbe nomboro ya pasi.
vumbhoni byo hakela bya R238 leyi lavekaka.
Loko vana lava nga le hansi ka 18 wa malembe va ta katsiwa eka xikombelo, tikhopi ta switifikheti swa vona swo velekiwa kumbe tinomboro ta ntsariso ta laveka xikanwe na mpfumelelo wa manana lowu tsariweke?
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni bya siku ro velekiwa xik. papila ra le xibedlhele, xitifikheti xa vutswatsi (maternity), khadi ra kliniki, papila ra xikolo xo sungula, xitifikheti xa vukhuvuri loko a xi kume a nga si fika eka ntlhanu wa malembe. Loko ku nga ri na vumbhoni lebyi tsariweke, ndzinganyeto wu fanele ku endliwa hi dokodela kumbe muyimeri wa muganga kumbe xifundzha loyi a nga ta tsala xiringanyeto lexi nga ta famba na xikombelo vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke, vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
fomo ya xikombelo ya (BI-526) kumbe xikombelo lexi tsariweke vumbhoni lebyi tsariweke byo hlamusela ndhawu yo velekiwa kona vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka.
Unwana na unwana loyi a nga endla vuhandzuri byo cinca rimbewu kumbe vutshunguri lebyi cincaka rimbewu a nga endla xikombelo eka Mulawu-Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya ku va nhlamuselo ya rimbewu ra yena ri cinciwa?
fomo ya xikombelo ya (BI-526), xiviko hi dokodela loyi a ku tshunguleke kumbe dokodela loyi a nga ntokoto eka vutshunguri lebyi xiviko hi dokodela unwana loyi a nga kambela muendli wa xikombelo ku kumisisa swihlawulekisi swa rimbewu na vumbhoni byo hakela R48 leyi lavekaka?
Loko ku cinciwa rimbewu ra muendli wa xikombelo, nomboro ya pasi ya cinca. Xikombelo xa pasi rintshwa xi fanele ku endliwa hi xihatla loko ku cinca ku pfumeleriwile.
Loko munhu loyi a khumbhekaka a ta cinca na vito, R75 yo engetela yi fanele ku hakeriwa.
Loko ku velekiwa ka nwana ku tsarisiwe na vatswari lava ku nga ri ki vatswari va xiviri, mapapila yo tiyisisa (affidavits) ku suka eka vatswari va xiviri na lava vunwa ya fanele ku yisiwa xikanwe na xivangelo xo ntsariso wa vunwa. Loko na xinwe xa switatimende leswi xi nga ri kona, kutani xileriso xa khoto xa laveka. Ntsengo lowu bohiweke i R48?
Loko nwana a wundliwa, vatswari lava nwi wundlaka va nga tivisa Mulawu-Jenerali (DG) wa Timhaka ta Xikaya hi leswi?
xikombelo lexi tsariweke hi vatswari vo wundla.
khopi ya xitifikheti xa nawu wo wundla.
Swikombelo swo katekisa vukati swi fanele ku yisiwa eHofisini ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga na le ka Vayimeri va le kusuhi loko u endla xikombelo u ri handle ka Afrika Dzonga. Fomo leyi lavekaka i BI-130. Ntsengo lowu lavekaka i R43,00 eka xitifikheti xo leha na R8,00 eka lexa khomphyuta.
Ku katekisa no tsarisa vukati swi lawuriwa hi Nawu wa Vukati (Nawu wa 25 wa 1961).
I mani a nga rhijisitaraka vukati bya wena?
Nawu wu hlamusela leswaku vukati byi nga katekisiwa ntsena hi i muofisiri wa vukati ku suka eka ntlawa wa vukhongeri kumbe nhlangano, kumbe ii muofisiri wa vukati ku suka eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Hi kwihi laha vukati byi nga fambiseriwaka kona?
Vukati byi nga fambisiwa ntsena ekerekeni, muako lowu tirhiseriwaka timhaka ta vukhongeri ntsena, hofisiya vaaki, yindlo yo ka yi nga ri ya mfumo. Loko munhu a lava ku nghena eka vukati naswona a vabya, ku tekana loku ku nga endleriwa exibedlhele.
I mani a faneleke ku va kona hi nkarhi wo tekana?
Tipasi leti nyikiweke hi ku landza Nawu wa Mapasi, 1998 kumbe loko va nga ri na tipasi, tsalwa ro tiyisisa leri tatiweke eka fomo ya BI-31. Vahlapfa lava tekanaka na ma-Afrika Dzonga va languteriwa ku yisa tiphasipoto ta vona xikan?
Eka vana, mpfumelelo lowu tsariweke hi vatswari kumbe muhlayisi wa le nawini wu fanele ku tisiwa na fomo leyi faneleke ya BI-32. Loko mutswari loyi mpfumelelo wa yena wu lavekaka a nga kumeki kumbe a nga le ka xiyimo xo nyika mpfumelelo, nwana u fanele ku endla xikombelo eka Khomixinara wa Nhlayiso wa Vana ku kuma mpfumelelo lowu faneleke. Loko vatswari kumbe Khomixinara va ala ku nyika mpfumelelo, nwana a nga ednla xikombelo eka Muahluri wa Khoto-Nkulu eka ndhawu leyi a tshamaka eka yona. Vafana va le hansi ka 18 wa malembe na vanhwana va le hansi ka 15 wa malembe va boheka ku kuma mpfumelelo wo engetela eka lowu va wu kumeke eka vatswari kumbe vahlayisi ku suka eka Holobye wa Timhaka ta Xikaya?
Tanihi leswi Nawu wa Vukati wu nga xiswona, nwana i munhu loyi a nga le hansi ka 21wa malembe loyi a nga si ku tekaka/tekiwaka naswona vukati bya yena byi herisiwile hi rifu kumbe ku thalana?
Loko ku ri ku thalana, xivumbeko xa kona xi fanele ku tsariwa. Loko ku ri na xivangelo xo twala xo va munhu yoloye a nga hmesi xivangelo xo thala kumbe u thariwe eka tiko ra le handle naswona a nge kumi xivangelo xo thariwa, xitiyiso ku suka eka munhu yoloye xa laveka. Xi fanele ku hlamusela leswaku munhu yoloye u tharile ku ya hi nawu no katsa vito ra khoto leyi nyikeke mpfumelelo na siku leri mpfumelelo wu nga nyikiwa hi rona.
Loko u loveriwile, xitifikheti xa la loveke xa laveka. Loko xi nga ri kona, munhu la khumbhekaka u fanele ku yisa xitiyisiso lexi tiyisisaka rifu ra la loveke, xi hlamusela vito, siku ra rifu swa loyi a loveke.
Endzhaku ko va vukati byi katekisiwile, vanhu lava tekanaka, timbhoni timbirhi na muofisiri wa vukati va fanele ku sayina rhijisitara ra vukati. Xitifikheti lexi tsariweke hi voko xi nga nyikiwa mahala xikanwe-kanwe loko vukati byi ta ku katekisiswa. Muofisiri wa vukati u ta yisa rhijisitara ra vukati leswaku ri rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Nhlayo ya Vanhu eka hofisi ya xifundzha ya Ndzawulo laha a tshamaka kona?
Nkarhi wo humelerisa: Xitifikheti xa vukati xo koma lexi tsariweke hi voko xi nyikiwa hi siku ra vukati mahala. Xitifikheti xa khomphyuta xi teka 21 wa masiku yo tirha ku xi humelerisa.
Tihakelo: ku humelerisa hinkwako na swivutiso leswi faneleke mayelana na switifikheti swa vukati swi fanele ku tatiwa eka fomo ya BI-130.
Xana a wu swi tiva?
Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi komberile Khomixini ya Nawu ya Afrika Dzonga hi 1996 ku endla vulavisisi byo enta eka mafambiselo ya vuhambani bya vukati eAfrika Dzonga. Hi xivangelo xa ku nghenelela loku, Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu (Nawu wa 120 wa 1998) wu pasisiwe no sungula ku tirha hi ti 15 Hukuri 2000.
Xana a wu swi tiva leswaku vukati bya Xintu byi tiphina hi xiyimo lexi fanaka na xa vukati bya xilungu hi ku landza Nawu Nawu wo Amukela Vukati bya Xintu Vukati bya xintu byi tsarisiwa hi munhu loyi a nga na matimba yo endla tano. Ku nga va hosi ya muganga kumbe muofisiri wa ntsariso. Munhu loyi u fanele ku va na xitiyisiso lexi tsariweke lexi kombisaka leswaku u na mpfumelelo wo tsarisa ku tekana. Vanhu lava a va tekanile ku ya hi xintu naswona a va nga tsarisiwangi kutani va lava ku tsarisa va nga endla xikombelo eka tihofisi ta le kusuhi ta Timhaka ta Xikaya. Vatekani va fanele ku heleketiwa hi vayimeri vambirhi ku suka eka matlhelo hi mambirhi. Vanhu hinkwavo lava tekanaka ku ya hi xintu va hlohloteriwa ku tsarisa vukati bya vona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya?
Loko munhu a lova, (Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992) wu lavaka leswaku rifu ra munhu ri vikiwa eka munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela switiviso sweswo.
Vafambisi va mafu (undertakers) lava thoriweke no tiviwa ku ya hi nawu.
Loko muaka-tiko wa Afrika Dzonga kumbe munhu loyi a nga kuma vutshami bya nkarhi hinkwawo a fa ehandle ka Afrika Dzonga, rifu ra munhu yoloye ri fanele ku tivisiwa eka Muyimeri wa le kusuhi wa Afrika Dzonga. Khopi ya xitifikheti xa rifu yo tiyisisiwa yi nyikiwa hi tiko rimbe, mpfumelelo wu fanele ku tisiwa.
Loko mufi a ta lahliwa eAfrika Dzonga, Muyimeri u ta pfuna hi malunghiselelo yo rhwala ntsumbu wu ya eAfrika Dzonga.
Xitiviso xa rifu xi endliwa eka fomo ya BI-1663. fomo leyi yi na swiyenge swo hambana leswi faneleke ku tatiwa hi vanhu vo hambana lava khumbhekaka eka ku tivisa. Vanhu lava khumbhekaka i: munhu loyi a tivisaka rifu, dokodela loyi a tiyisisaka rifu na munhu loyi a nga na mpfumelelo wo amukela xitiviso xa rifu tanihi leswi hlamuseriweke eku sunguleni.
Loko ku nga ri na dokodela xik. eka muganga wolowo, kutani mutshunguri wa xintu u ta tata fomo ya Xivik xa Rifu (fomo ya Bl-1680). Fomo ya Xiviko xa Rifu yi nga tatiwa ntsena hi munhu loyi Ndzawulo yi nga nyika mpfumelelo wo endla tano. Munhu yoloye u ta yisa fomo ya BI-1680 eka muofisiri wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na matimba yo amukela xitiviso. Muofisiri u ta tata fomo ya BI-1663.
Goza ra 1: Dokodela loyi a kambeleke ntsumbu wa mufi u fanele ku tata fomo ya Xitiviso xa Mafu/Lava nga si ku Velekiwaka ya (BI-1663). Ku na xiyenge eka fomo leyi laha dokodela a tataka kutani a pfala vhilopho. Fomo leyinwana yi namarhetiwa eka vhilopho kutani yi nyikiwa maxaka ya mufi kumbe mufambisi wa mafu loyi a nga na vutihlamuleri byo lunghisa timhaka ta ku lahla. Vhilopho leyi pfariweke yi nga pfuriwa ntsena hi mutirhi wa Timhaka ta Xikaya loyi a nga na mpfumelelo?
Goza ra 2: Xaka ri fanele ku teka matsalwa ri ya yisa eka mufambisi wa mafu loyi va nwi hlawuleke ku fambisa timhaka ta ku lahla. loko mufambisi wa timhaka ta ku lahla a ri na mpfumelelo wo amukela switiviso swa mafu, u fanele ku tata swiyenge leswi faneleke na xileriso xa malahlelo (Bl-14). Mufambisi wa timhaka ta mafu u ta yisa fomo leyi tatiweke eka hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya ku tsarisa rifu. Timhaka ta Xikaya u ta nyika xitifikheti xa rifu eka maxaka?
Swikombelo swa switifikheti swa mafu swi fanele ku endliwa eHofisini ya Timhaka ta Xikaya loko swi endliwa laha Afrika Dzonga, loko ku ri entsungeni wa matiko, swikombelo swi endliwa eka Vayimeri va le kusihi va Afrika Dzonga.
Xitifikheti xa khomphyuta xi nyikiwa mahala loko ku tsarisiwa rifu hi siku rero. Timhaka tinwana leti lavekaka ti tatiwa eka fomo ya xikombelo ya BlI-132 na hakelo ta R8-00. xitifikheti xo helela na xona xa kumeka hi R43-00?
I swa nkoka ku tiva leswaku hi ku ya hi Nawu wa Ntsariso wa ku Velekiwa na Mafu, 1992, a ku nge lahliwi handle ka loko swi pfumeleriwile. Mpfumelelo wu ta hi xivumbeko xa xileriso xa malahlelo. Vaofisiri va Ttimhaka ta Xikaya, swirho swa SAPS na vafambisi va timhaka ta ku lahla lava pfumeleriweke va na mpfumelelo wa tata rhijisitara ya mafu no nyika swileriso swa malahlelo.
Munhu loyi a tsarisiweke tanihi loyi a loveke eka Rhijisitara ra Nhlayo ya vanhu u fanele ku tivisa leswi eka Timhaka ta Xikaya ta le kusuhi ku endlela vulavisisi hi xihatla no lulamisa xiyimo. Ntlawa wa nkandziyiso wa tintiho lowu heleleke na swinhlokwana eka fomo ya bl-9 swa laveka.
Hi hlurile eku ringeteni ku simeka ntsako eswifuveni swa mamiliyoni ya vanhu va hina. Hi nghena eka xitshembhiso lexi leswaku hi ta aka tiko leri ma-Afrika Dzonga hinkwavo, vantima na valungu, va nga ta kota ku famba va tlakuse makatla, va nga ri na ku chava etimbilwini ta vona, va tshembhisiwa mfanelo wo nhloniphiwa tiko ra mihlovo leri rhuleke eka rona na misava?
Matimu ya Pasi ya Afrika Dzonga ya khomanile na ya tiko hinkwaro. Yi hlamusela mukhomi wa yona. Eka munhu unwana a ku ri xitirhisiwa xo tshikilela, eka unwana a ku ri mpfumelelo wo fikelela mikateko ya misava?
Ku nga si fika 1972, mfumo wu humese pasi ya rihlaza. Pasi leyi yi siviwe hi xibukwana xa wasi hi Nyenyenyana wa lembe rero. Pheji ro sungula a ri ri na vuxokoxoko bya nwinyi wa rona. Mahungu yo engetela xik. layisense yo chayela, switifikheti swa vukati, na swinwana a swi namarhetiwile eka xibukwana lexi hi ku tirhisa swo namarheta?
Ku sukela hi Dzivamisoko 1980, pasi leyitsongo yi sungule ku tirha. Leswi a swi endliwe hi khomphyuta naswona yi na swilo swo tala swa nsirhelelo ku sivela vukungundzwana.
Nawu wa Vutitivisi lowu sunguleke ku tirha hi 1986 wu tumbuluxe pasi ya rihlaza tanihi leswi hi yi tivisaka xiswona sweswi. Loko yi nga si va kona, loko munhu a ri evukatini, xitifikheti xa vukati a xi katsiwa epasini. Leswi swi yimile loko ku tumbuluxiwa Nawu wuntshwa. Eka malembe laya landzelaka, ku vile na ku cinca eka Pasi kambe a ku ri mayelana na nsirhelelo xik: ku sivela vukungundzwana.
Loko matiko-xikaya ya TBVC (Transkei, Bophutatswana, Venda na Ciskei) ya tumbuluxiwa, ya humese tipasi ta wona. Leti a ti fana na leti a ti nyikiwa hi mfumo wa Afrika Dzonga. Hambi swi ri tano tinomboro to landzelelana (serial) ti kondleteriwe hi ku hambana. Ku hela ka xihlawu-hlawu swi endle leswaku matiko-xikaya lawa ya va xiphemu xa Riphabliki ra Afrika Dzonga. Munhu wihi kumbe wihi loyi a nga na pasi yo huma eka matiko-xikaya ya TBVC u nyikiwa pasi ra Afrika Dzonga.
Hi huma kule kusuka loko hi kume xidemokrasi hi 1994. pasi leyi a yi tirhisiwa khale ku hi hambanisa , sweswi ya hi hlanganisa tanihi ma-Afrika Dzonga. Swi kombisa ku hambana ka rixaka ra hina, swi hi tsundzuxa leswaku mu-Afrika Dzonga unwana na unwana u hambanile naswona swi kondletela vutitivi byo fana bya rixaka?
Munhu wo Tihlanganisa: N.G.
Xifundzhankulu xa Kapa N?
Xifundzhankulu xa N?