Tendencies in five new poetry collections/Tendense in vyf nuwe digbundels. - Free Online Library
Tendencies in five new poetry collections/Tendense in vyf nuwe digbundels.
MLA style: "Tendencies in five new poetry collections/Tendense in vyf nuwe digbundels.." The Free Library. 2010 Tydskrif vir Letterkunde 24 Jul. 2021 https://www.thefreelibrary.com/Tendencies+in+five+new+poetry+collections%2fTendense+in+vyf+nuwe...-a0219588355
Chicago style: The Free Library. S.v. Tendencies in five new poetry collections/Tendense in vyf nuwe digbundels.." Retrieved Jul 24 2021 from https://www.thefreelibrary.com/Tendencies+in+five+new+poetry+collections%2fTendense+in+vyf+nuwe...-a0219588355
APA style: Tendencies in five new poetry collections/Tendense in vyf nuwe digbundels.. (n.d.) >The Free Library. (2014). Retrieved Jul 24 2021 from https://www.thefreelibrary.com/Tendencies+in+five+new+poetry+collections%2fTendense+in+vyf+nuwe...-a0219588355
Johann de Lange is die digter wat die sterkste aansluit by 'n gevestigde tradisie in die Afrikaanse digkuns, wat name insluit soos die van Ernst van Heerden, Lucas Malan, Ina Rousseau, George Weideman, Stockenstrom en Sheila Cussons.
Dit is opvallend dat daar by al die digters wat hier bespreek word minder aansluiting is by N. P van Wyk Louw, D. J.Opperman en Elisabeth Eybers, trouens daar is by sommige van die betrokke digters minder of meer duidelike tekens van 'n kritiese houding teenoor die digterskap van Louw, Opperman en Eybers, al verwys party wel positief na hierdie drie Dertigers se werk. Dit is die amptelike lesers van die literatuur wat die kanon opstel, nie die skrywers self nie, wat hulle weinig steur aan die kanon of hulle selfs daarteen verset. Daar word in elk geval in die Afrikaanse digkuns nie meer groots opgesette gedigte soos Louw se "Die swart luiperd", "Die hond van God", "Groot Ode" of Opperman se "Brandaansiklus" en "Kroniek van Kristien" geskryf nie. Die enigste uitsondering is Antjie Krog se Lady Anne, maar nou anders gedoen as in die werk van Louw en Opperman: dit word toegepas op die plaaslike historiese en aktuele omstandighede.
Daar is ook nie meer 'n voorliefde vir die geykte vorm soos die sonnet, soos 'n mens dit in die werk van Eybers kry, of vir ander prosodiese skemas nie. Die gedig hoef vir sekere nuwere digters eintlik nie meer konvensionele vers te wees nie, nie meer die "vierkantige" vers nie, om 'n woord van Danie Marais te gebruik, daar is eerder 'n voorkeur vir die "vryhandgedig" soos Loftus Marais dit noem ("Aan die fontein in ons flatblock se quad"). Daar is by sekere jongeres nie meer die formeel streng gedissiplineerde gedig soos Van Wyk Louw se "Duif en perd" dit vereis nie. Die opvatting van afgeronde vers en afgeronde gedig het in 'n groot mate verdwyn, nie net in Afrikaans nie maar ook in die Europese, Engelse of Amerikaanse poesie. In Krog se gedigte word die versreel soms nie voltooi nie ("depressie"), iets wat ook Gert Vlok Nel in sy debuut baie knap gehanteer het:
Wat veral met die tendens van die gedig-oor-die-gedig saamgaan is die relativering, parodiering of ontluistering van die gedig en van allerlei poetiese konvensies, veral wat die gedigvorm betref. So 'n relativering kom voor in Loftus Marais se "Sewe reaksies op 'n seemeeugeraamte," waar sewe moontlikhede getoets word van wat jy sal doen as jy skielik op die strand afkom op 'n seemeeugeraamte, met as slot:
Die gedig as sy eie onderwerp, tema of motief dui op die veranderlikheid van die digkuns, die onophoudelike neiging tot vernuwing daarvan, die veranderlike houding teenoor ouer digters of ouer opvattings van die gedig, reaksies op mededigters, reaksies op opvattings van die literatuur, spesifiek die gedig, byvoorbeeld in Danie Marais se "Die gedwee 'Winternag'":
hoe ons strofes hardhandig moes uitle
Die digter by wie ons die refleksie oor die gedig die veelvuldigste sien, is Joan Hambidge. Iets soos 'n reisgedig het, as reisgedig, 'n poetiese titel, "Poesie o poesie," niks van 'n reistitel nie. Omgekeerd, waar die titel 'n reisgedig in die vooruitsig stel, "In die skadu van Machu Picchu," word die reiservaring gesien as "'n argeologie van woorde," en "Macchu Picchu" word as reisgedig "nog 'n mislukte sonnet." Hambidge sien talle verskynsels as aspekte van die gedig. Alles is metafoor, woord, taal, vers, en die kontenu skrywende digter is altyd op reis, altyd in die durende proses van 'n ontstanende gedig, waarin gepraat word met 'n afwesige, gefingeerde hoorder:
'n Opvallende verskynsel by 'n hele paar van hierdie digters is dat hulle oor die wordende gedig of digterskap skryf. "digter wordende" is die titel van een van Krog se gedigte. In "eerste teken van lewe" (van die ongebore kind), waarin die gedig en die menslike liggaam met mekaar geidentifiseer word, soos dikwels by Krog, is die proses eintlik nog nie eers aan die gang nie: "'n vers wat vanoggend eindelik begin roer om geskryf te word," "my nog ongeskrewe, maar allergrootste vers." Hambidge se "7 Murder she wrote" is "'n durende uitkenningsparade." Terwyl sy skryf, skryf sy (soos 'n mens dit o.a. ook by Krog en Danie Marais teenkom) van "hierdie gedig" ("Cries and Whispers"). In "9 Dood is 'n harde ding" is sy besig "om hierdie proses te beskryf." In "10 Droom:moord" duur "hierdie proses" voort. Die opteken van die gedig as proses staan by Hambidge al in die titel van "Die skryfproses as gebreekte sonnet I/II." "Oggend in Jaipoer" eindig met "toe 'n vers hieruit ontspruit plots," en "Daardie man wat stap in Jodhpoer" eindig met "so, ja so, is die skryf van hierdie gedig." In "Slangetjies en leertjies" is daar selfs sprake van "hoor ek myself skryf."
De Lange se gedigte oor die gedig het 'n spontane verwantskap met Hambidge, in sy soektog na die gedig, wat geidentifiseer word met 'n persoon, 'n soektog in "falende lig / na die slot van my gedig." Daardie verwantskap met Hambidge blyk ook uit verse soos "wat hier staan, is geen gedig / veel eerder 'n kopreis" ("LSD, Seepunt") of: "Nou sluit ek jou toe in my gedig / met woorde wat voeg & 'n klinkende slot" ("Besit"). De Lange plaas 'n afdeling "Ars poetica" onder die motto "Words are all I have left of my eyes," van David Dabydeen. By Hambidge lui dit: "Ek is niks / sonder my woorde." In die eerste gedig van De Lange in die betrokke afdeling ("My woorde is klippe") beskryf hy al die baie moontlikhede van sy taal, soos Van Wyk Louw in sy beiteltjiegedig dit gedoen het. Die gedig hou talle moontlikhede in, die digter dra sy taal "soos 'n tweede vel," hy is 'n seekat wat kan verkleur of hom kan versteek. Daar is besinnende taalgedigte in hierdie afdeling ("Taal"). Die gedig het iets bedwelmends ("In hierdie nanag"), soos vir Baudelaire.
Van die begin af was Antjie Krog skerp bewus van haar digterskap, en dwarsdeur haar oeuvre is daar hierdie selfbewustheid. Sy skryf oor die gedig "terwyl ek skryf", soos sy dit noem in "ode vir 'n ander lewe" (ook weer soos by Hambidge en Danie Marais). Krog se bundel wat hier ter sprake is, is 'n keur uit haar werk, en van die eerste gedig af, wat kom uit haar debuutbundel, "Ek wil," karakteriseer sy haar eie vroeere gedig in sagte vergelykings. In haar bewuste digterskap skryf sy vir (geliefde) mense, wat Hambidge ook doen: sy is in die skryfproses besig om op die gedig te reflekteer: "ek wil vir jou verse skryf;" sy skryf van die ode terwyl sy besig is "om vir jou hierdie ode te skryf" ("ode to a perfect match"); "my poetiese pluiings/ verfokfaai my"("ons dorp"), "maar die gedig is vir jou my liefde, /... (die gedig is byna wat jy gedag het") ("1,al die mans wat jy was").
Die woord het vir Krog liggaamlikheid ("onvertaalde teleks VI"), en daarom gaan die gedig maklik oor in die erotiek, soos 'n mens dit ook kry by Hambidge, al sou hierdie twee digters klaarblyklik onafhanklik van mekaar dieselfde tendens openbaar--die identifikasie van teks en erotiek is trouens 'n oerliterere verskynsel ("5.al die mans wat jy was"):
Ook nog in Krog se debuutbundel staan die baie bekende gedig "Ma", wat Krog karakteriseer as "n kaalvoet gedig," met herinneringe aan Ingrid Jonker se "Mamma": "mamma is nie meer 'n mens nie / net 'n 'n," wat op haar beurt weer herinner aan e e cummings se "a salesman is an it." Dit mag alles vreemde toeval wees, maar so geheimsinnig vervleg is digters en gedigte met mekaar in verskillende lande, tale, tye en liggame! By Hambidge kry ons later "'n gedig sonder fieterjasie" ("2 Tussen-in").
Die vroeere "kaalvoet gedig" verskil drasties van Krog se latere verse oor die vers, anders as by Hambidge wat onvergenoegd dieselfde idioom probeer deurgrond. In Otters in bronslaai staan daar iets heeltemal anders as 'n kaalvoetgedig: "en ek skryf omdat ek woedend is" ("3.visioen van 'n lessenaar."). In "parool" word die gedig opstand, revolusie en wapen: "poesie moet nuttig wees," "poesie kan rewolusie puur". In hierdie trant is ook no. 2 uit "Gedig oor skuld,", "digter wordende," en "skryfode," waarin die woede weer voorkom:
By Loftus Marais kom ons reeds in die heel eerste gedigte van sy bundel af op die gedig oor die gedig, trouens van die heel eerste versreel af gaan dit om die gedig oor die gedig, dit wat Simon Vestdijk die funksionele gedig genoem het. Marais se gedigte oor die gedig is in verskeie gevalle poeties relativerend, soos ook by Danie Marais. In die tweede gedig, "Papiertjie," waar die halfklaargedig so gevou word dat dit die tafel stabiliseer, word die erns van die gedig gerelativeer. Soos ook by Danie Marais is daar by Loftus Marais verwysings na die spontane gedig, in "Op soek," waar die leser betrek word en direk aangespreek word, wat 'n fokusverskuiwing is en waar daar wegbeweeg word van die "ek" wat tradisioneel die fokuspunt van die gedig is: "leser, ek's op soek na 'n gedig." Daar is ook so 'n soekgedig van P W. Buys, en dit mag alles weer vreemde toeval wees. Lees ook "Selfportrette op vlekkelose byderwetse oppervlakke," waar al die baie selfportrette van die ek uitloop op 'n "onliriese grys," wat daarop neerkom dat met die fokusverskuiwing van die ek af weg ook nie meer geskryf word in wat Ezra Pound melopoeia genoem het nie ("wherein words are charged, over and above their plain meaning, with some music property"), nie meer die "soetsappige soort stront" nie ("Op 'n stoep in Oranjezicht") en "al daai ou cliches van waarheid / skoonheid" ("Lightning safety tips..."). Marais gebruik meermaals woorde soos "doodnormaal," "doodgewoon," "alledaags," "spontaan," en die beste voorbeelde van die doodnormale of doodgewone, alledaagse gedig is "Halfagt": "daar word gestort, gebad, toilette word getrek..." ens., en "Oggendlig":
Dit is ook nie toevallig nie dat baie verse in Loftus Marais se bundel in en om die huis gevind word. "Die klem moet val op 'n meer intieme sfeer," se Danie Marais in "Saterdagmiddag--'n epiese fragment." In een van die gedigte van Loftus Marais, wat al in sy titel na die gedig self verwys, "'n Gedig vir M," lui die slotreel, wat met 'n komma eindig: "enigiets kan in die volgende versreel gebeur," wat daarop neerkom dat dit nie (meer) gaan om die sogenaamde konvensionele afgeronde gedig nie maar om die gedig met 'n willekeurige oop einde. "die nuwe gedig sal nooit slot he nie" se Krog in "'n Gedig oor skuld."
Nie verniet nie verwys Marais na Seamus Heaney ("Gedig vir Seamus Heaney..."), wat self graag gedigte oor die gedig geskryf het, maar in 'n heeltemal ander idioom as Marais. Ook hier die relativering van die gedig: "meneer Heaney, voel: / selfs die papier was eens 'n boom." Miskien is daar in 'n gedig soos hierdie en "Papiertjie" 'n bedekte, dalk onbewustelike korrektiewe toespeling op Opperman se Kalahari's wit papier ("Oud-Digter," ook 'n gedig oor die gedig). Nog groter is die waarskynlikheid dat daar in "'n Pleidooi vir vinniger kuns" verwys word na Opperman se "Digter" (weer 'n gedig oor die gedig, "die uiteindelike/ reis met die klein skip/ geslote agter glas"), weer met relativering van die gedig:
Onverhole is die relativering van die gedig, tewens die parodieering van Van Wyk Louw se "Die beiteltjie" in Loftus Marais se "Die digter as rockstar": "ek is die digter in 'n studded leather broek /... ek het nie 'n beiteltjie nie / ek het 'n fokken lugdrukboor."
Loftus Marais se gedigte oor die gedig reageer in verskeie gevalle op ander tekste. "Wandeling" is dalk die beste samevatting van sy siening van die digterskap. Die eerste vers, "slaan jou oe af na die teer," kan 'n reaksie wees op Ps. 121 ("Ek slaan my oe op na die berge") maar ook op Afrikaanse digters en poesie van die metafisiese. Die gedig van die konkretisme, ondervoetse kom tot die slotsom:
le jou bestemming, jou onderdak
Die gedig moet eintlik 'n video wees--
Dit herinner 'n mens aan die fotometafoor by Hambidge , "kiekies, memento's" ("Vergeet-my-nietjie"), asook die raam-metafoor wat by haar voorkom: ". ons raam die oomblik," "Ek raam my herinneringe" ("6 'Gereedskapgesels lei tot omhels'"). Verrassend genoeg kom hierdie raammetafoor ook verskeie kere voor by Loftus Marais in verskeie gedigte ("Die inhoud van hulle huis"):
om die wereld klein te kry, mak in miniatuur ...
raam vir hulle die wereld daar buite
In "Selfportrette op vlekkelose byderwetse oppervlakke" lui dit: ek's geraam in die patryspoorte van wasmasjiene
en nog die beste voorbeeld staan in "Die vroegsomerson as skilder": die lewe raam homself, hy is een groot galery
In die raam, video- of fotogedig ("kameragedig") is selfs die triviaalste gegewe nie vir Danie Marais onpoeties nie:
asof alles--elke skelm soen en sigaret--belangrik is
Sonder dat die gedig deeglik beplan hoef te word. 'n Goeie voorbeeld is ook "Oor nag":
Dit is orals dieselfde --
Ek se ek het dit laas nag,
Danie Marais plaas sy gedigte in doodgewone omstandighede en met sy vergelykings ontluister hy bewustelik die poetiese as 'n aparte fenomeen ("Oukersaand in die Medi-Clinic"):
is sweerlik nie meer sinvol
Die skerpste afwysing van die konvensionele opvatting van die gedig staan in "Die gedwee 'Winternag'" wat hierbo aangehaal is.
Die subtekste in die gevalle van intertekstualiteit is nie altyd ander gedigte nie maar ook die ander kunste, films, skilderye, kreatiewe figure wat buite-literer kreatief is, soos byvoorbeeld Ingmar Bergman, Liv Ullmann (Hambidge). Meestal is dit weer eens die korter gedig wat berus op 'n subteks, en meestal word die subteks in die gedig genoem, nie soos in die geval van "Die swart luiperd", wat 'n betreklik lang gedig is wat op 'n besonder lang ander teks (Goethe se Faust) berus en wat op so 'n subtiele manier gedoen is dat dit die Afrikaanse kritiek tot dusver ontgaan het.
Wat die poetiese woordeskat betref, het die jongere Afrikaanse poesie baie meer pront geword as voorheen. Opperman en Boerneef het, van agterna gesien, skugter daarmee begin. Wat ons miskien die beste kan beskryf as liggaamstaal of lyfskryf, kom volop voor, dan ook onverbloemde erotiese taal, en koprotaal. Nie meer die "suiwer woorde" waarvoor Van Wyk Louw gevra het in sy "Opdrag" in Die halwe kring met sy "hoer, kouer paaie" nie, nie meer die presieuse taal van 'n W. E. G. Louw nie maar 'n pront taalgebruik, wat ons nie alleen in die onderhawige bundels kry nie (met name by Krog en Hambidge, ook by Loftus Marais) maar ook by Ronelda Kamfer in haar debuut, wat reeds in Tydskrif vir Letterkunde 46 (1) bespreek is.
Die ontluistering van die poetikale raak nie net die taal nie maar ook die onderwerp van die gedig, soos 'n mens dit vind in die lesbiese figuur by Hambidge, die gay-figuur by De Lange, die erotiek (Hambidge, Krog, De Lange) of selfs dwelms, soos in De Lange se "Van Gogh met naald," waar die soek na ontsnapping uitloop op 'n Van Goghgesig (vgl. Afdeling II, "Bedrieglike Paradyse").
Krog het dit samevattend gestel ("wintergedigte 2, dinge
By sommige van hierdie digters word die digterlike daarbenewens tog ook gesoek in die onderwerp wat vanself vatbaar vir die poetiese is, byvoorbeeld medelye met die lydendes.
Dit kom ook daarop neer dat daar meer gekyk word na die nabye. Vergelyk Loftus Marais se "Wandeling" wat hierbo aangehaal is. Dit gaan in baie van hierdie gedigte nie meer om die "hoer, kouer paaie" nie. In De Lange se "Ostranenie" lui dit:
(Trans-) Borders, tongues, book and blood reflections/(Trans-) grense, talighede, boeken bloedrefleksies.