By Balmoral-konsentrasiekamp is 400 mense binne 'n jaar dood – Afrikanergeskiedenis
Die ingang na die Balmoral-kampkerkhof met die gedenknaald Foto: Werner Kruger
In die ysige Junie-koue brand daar elke jaar kerse op die grafte in die Balmoral-konsentrasiekampkerkhof buite Bronkhorstspruit. Dié vlammetjies flikker ter herinnering aan die lewensverlies wat gevolg het op die afkondiging van Britse konsentrasiekampwetgewing op 16 Junie 1900.
Dié wetgewing, bekend as proklamasie vyf van 1900, is deur Lord Roberts in die Anglo-Boereoorlog afgekondig. Daarvolgens moes die Britte, as deel van die verskroeideaardebeleid, enige Boere wat weerstand bied se huise afbrand en hulle vroue en kinders as krygsgevangenes na kampe wegvoer. Op dié manier kon hulle die Boere weghou van die kos- en ander voorrade wat noodsaaklik was om met die stryd voort te gaan.
Die kampe was glo nie as uitwissingskampe bedoel nie, maar die vroue en kinders van aktiewe Boerekrygers het kleiner voedselporsies as die res ontvang. Die gebrek aan higiëne, swak dieet, verhongering en blootstelling aan swak weersomstandighede het die weg gebaan vir aansteeklike siektes soos disenterie, ingewandskoors en masels. Met die tekort aan mediese versorging het dié toestande gelei tot die dood van 'n kwart van die mense in die konsentrasiekampe.
Net 'n paar name van dié kinders lui as volg: die twee-maande-oue Anthony JL Barnard, die ses-maande-oue Helena Bekker, een-jaar-oue Maria Combrink, twee-maande-oue Cornelius Duvenhage, vyf-maande-oue Johannes Jacobs en twee-maande-oue Elizabeth Van Rensburg. Baie van die babas is begrawe sonder dat hulle nog name gehad het en in hakies agter sekere name staan daar 'ongedoop', soos by die agt-dae-oue Hester Ferreira se naam.
Dié foto van Lizzie van Zyl, besoek deur Emily Hobhouse in die Bloemfontein-konsentrasiekamp, is een van die bekendste foto's van verhongering in die konsentrasiekampe
Balmoral-kamp het relatief laat ontstaan, op 25 Julie 1901, en is 'n week later in gebruik geneem. Die kamp is geskep om die oorvloed mense vanaf die Middelburg- en Belfast-kampe te huisves. Later het uitgehongerde mans wat in die Bronkhorstspruit-distrik in die veld oorleef het, ook by die kamp aangekom. Teen November 1901 het mans begin inkom van die Lydenburg- en Barberton-distrikte en selfs so laat as 27 April 1902 het 125 mans en vrouens by dié kamp aangekom.
'n Balmoral-gedenksteen ter ere aan die onbekende Boerekind
Toe daar in April 1902 na die nuwe hospitaalterrein getrek is, was toestande steeds primitief met miershoop-vloere. Die tente was nie warm genoeg nie en 'n baksteen en sinkplaat-saal met 12 beddens is later opgerig vir mense met borsprobleme.
'n Kwarantynkamp is geskep om die maselepidemie onder beheer te bring en teen die einde van Augustus 1902 was 11 gesinne daar geïsoleer. Geen besoekers is toegelaat nie. Met die koms van die somer het ingewandskoors uitgebreek.
'n Tipiese Anglo-Boereoorlog-konsentrasiekamp
Op 31 Mei 1902 is die Vrede van Vereeniging geteken, maar dit het nie beteken dat vrouens en kinders die konsentrasiekampe kon verlaat nie. Hulle kon nie huis toe gestuur word voor hulle nie met hul mans herenig is nie. Van dié mans was in oorsese krygsgevangekampe. Baie weduwees moes op die ou einde alleen teruggaan na verwoeste plase en afgebrande huise.
Brandende kerse op die Balmoral-grafte Foto: Ankoren
Die Balmoral-kampkerkhof word vandag in stand gehou as 'n erfenisterrein. Die gedenknaald in dié kerkhof is egter deur Günter Jurgens Kotzé, wat homself 'n "Boere-Viking" noem, beskadig. Hy het gesê dat hy die gedenknaald se boonste deel vernietig het omdat dit 'n falliese simbool is.