Die outentieke weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838) - PDF Free Download
Die outentieke weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838)
Download "Die outentieke weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838)"
1 Die outentieke weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838) deur P.R. Swanepoel en P.C. Groenenstein (26 Augustus 2011) Voorgelê ter vervulling van die versugting om vas te stel watter weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838) as mees outentiek beskou moet word. 1
2 Hul storm! hul storm! die swarte drom, En skreeu en bokspring soos hul kom. Maar in die Treklaer is dit stil, Want elke Boer weet wat hy wil: Sy oog hou wag; sy hart herhaal Die vroom gelofte elke maal, En naas hom staan sy sanna klaar, Die kruit en koeëls lê bymekaar. 1 Theo Wassenaar 1 Nienaber, P.J., Afrikaanse Verhalende Verse (Elfde Druk), pp
3 Inhoud Inhoud... 3 Afkortings... 7 Voorwoord... 8 I. Inleiding Probleemstelling Metodiek Woordomskrywings Gelofte Geloftevolk Gemeentes JHWH Mutatis mutandis Outentiek Verbatim kopie Volksgeloftes II. Die verskillende weergawes van die Bloedrivier Gelofte: W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes III. Vraag 1: Wanneer is die dokument te voorskyn gebring? W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede Jr S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Gevolgtrekking
4 IV. Vraag 2: Waar is die dokument te voorskyn gebring? W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Gevolgtrekking V. Vraag 3: Deur wie is dit te voorskyn gebring? W.E.G. Louw ( ) G.B.A. Gerdener ( ) H.J. Hofstede ( ) S. A. Cilliers ( ) A.W.J. Pretorius ( ) J.G. Bantjes ( ) Gevolgtrekking VI. Vraag 4: Uit watter vooraf bestaande materiaal is dit te voorskyn gebring? W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Gevolgtrekking VII. Vraag 5: In watter oorspronklike vorm is dit te voorskyn gebring? W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Gevolgtrekking
5 VIII. Vraag 6: Watter bewyswaarde het die inhoud? W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Gevolgtrekking IX. Samevattend Samevatting van die vrae Vraag 1. Wanneer is die dokument te voorskyn gebring? Vraag 2. Waar is die dokument te voorskyn gebring? Vraag 3. Deur wie is dit te voorskyn gebring? Vraag 4. Uit watter vooraf bestaande materiaal is dit te voorskyn gebring? Vraag 5. In watter oorspronklike vorm is dit te voorskyn gebring? Vraag 6. Watter bewyswaarde het die inhoud? Samevattende gevolgtrekking m.b.t. die vrae: Invloed van die outeurs W.E.G. Louw G.B.A. Gerdener H.J. Hofstede S. A. Cilliers A.W.J. Pretorius J.G. Bantjes Samevatting en gevolgtrekking m.b.t. die invloed van die outeurs: X. Gevolgtrekking en verdere aanbevelings Finale Gevolgtrekking Aanbeveling m.b.t. Outentiekheid Aanbeveling m.b.t. regstelling Die Gelofte van Bloedrivier, 9-16 Desember Aanbevelings m.b.t. implementering XI. Aanhangsels
6 Aanhangsel 1: Aanvaarde Nederlandse vorm van die Gelofte XII. Bronne
7 Afkortings CVO e.a. FAK INEG m.b.t. o.a. UOVS UNISA UP Christelike Volkseie Onderrig en andere Federasie van Afrikaans Kultuurvereniginge Instituut vir Eietydse Geskiedenis met betrekking tot onder andere Universiteit van die Oranje Vrystaat Universiteit van Suid-Afrika Universiteit van Pretoria 7
8 Voorwoord Hierdie werk handel oor die Gelofte van 9 tot 16 Desember 1838 wat in aanbod tot kontrak aan die HERE [JHWH] voorgelê is, deur Hom aanvaar is, bekragtig is en met die bloed van drie gewonde voortrekkers beseël is, waaronder die bevelvoerder en inisieerder van die Gelofte. Die grootste erkenning m.b.t. hierdie werk gaan aan ons hemelse Vader wat Homself aan Abraham, Isak, Jakob en Moses bekend gestel het as JHWH [JaHWeH], en deur die vertalers van die Bybels in Afrikaans onderskeidelik met die HERE en die Here vertaal is. Verder word hierdie werk opgedra aan die mans, vroue en kinders wat oor die eeue die herdenking van hierdie dag getrou in stand gehou het. Hiermee verleen ons ook erkenning aan Schalk W Jacobsz wat die joernaal van die Uitgewekene Boere, soos gepubliseer in De Zuid-Afrikaan 14 Juny [sic] 1839, vertaal het, en in sy boek: Die Verbond by Bloedrivier, opgeneem het. Hierdie werk het ons tot die besef gebring dat die huidige toedrag van sake m.b.t. die jaarlikse herdenking en aflegging van die Gelofte nie in ooreenstemming is met die oorsprong daarvan nie. Dit is ons hartsbegeerte dat die Geloftevolk hul hemelse Vader sal liefhê met hul hele hart, siel en verstand, dat hul hierdie werk ernstig sal opneem en alles in die stryd sal werp om hierdie Gelofte te betaal soos dit voorgeskryf is in die Skrifte [Bybel]. Vrede 8
9 I. Inleiding Weens die verskeidenheid van beweerde outentieke weergawes van die Bloedrivier Gelofte (1838) bestaan daar al vir baie jare meningsverskille binne die volk oor welke weergawe van die Gelofte die mees outentieke is. Hierdie verslag het ten doel om vas te stel welke weergawe as die mees outentieke beskou moet word. 1. Probleemstelling Die bestudering van geskiedenis behels dat die student daarvan hom/haar vergewis van al die beskikbare bronne rondom die onderwerp wat hy of sy ondersoek. Omdat nuwe bronne of feite van tyd tot tyd te voorskyn kom, moet die student hom of haar nie laat mislei deur die populêre of tradisionele weergawes daarvan nie, maar slegs deur die feite van die saak. Prof. P.S. de Jongh meld in sy biografie oor Sarel Cilliers: Sarel Cilliers (Perskor, 1987), dat tradisionele opvattings en menings nie altyd die toets van wetenskaplike navorsing deurstaan nie 2. Dikwels sal die student dan gekonfronteer word met nuwe feite, wat nie strook met die algemeen aanvaarde opvatting nie. Waar historici en lekeskrywers in die verlede durf waag het om nuwe feite aan die lig te bring, het dit in meer as een geval daartoe gelei dat hulle hul die gramskap van vele op die hals gehaal het. Prof. C.J. Uys maak melding dat hy as t ware sy kop in 'n bynes gesteek het, toe hy durf waag het om die aanvaarde opvatting te bevraagteken 3. Die berugte "teer en veer" voorval van prof. Floors van Jaarsveld op 28 Maart 1979 in die senaatsaal van die UNISA kampus, kort voordat hy 'n lesing oor die afdwingbaarheid van die Sondagklousule in die Gelofte sou lewer, kan ook in die verband gestel word 4. Die teendeel is darem seker ook waar, waar nuwe feite dikwels met ope arms aanvaar word. 2 De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, Voorwoord. 3 Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p Hoofstad, Aanranding op Prof: Polisie tree op, p.1; The Natal Witness (Redaksioneel), Tar and Feathers, p.12. 9
10 2. Metodiek Ten einde hierdie probleem die hoof te bied gaan die verskillende bronne van die weergawes aan die hand van die 'histories kritiese metode' gemeet word. Die vrae waaraan elke dokument onderwerp sal word sal dan soos volg wees: Wanneer is dit te voorskyn gebring? Waar is dit te voorskyn gebring? Deur wie is dit te voorskyn gebring? Uit watter vooraf bestaande materiaal is dit te voorskyn gebring? In watter oorspronklike vorm is dit te voorskyn gebring? Watter bewyswaarde het die inhoud? Aan die einde van elk van die ses vrae sal die antwoorde beoordeel word om te bepaal watter weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838) die beste voldoen aan die reëls van outentiekheid. Al die vrae se gevolgtrekkings sal dan ook samevattend beoordeel word ten einde vas te stel welke weergawe as die mees outentieke beskou moet word. Die outeurs se invloed op die Gelofte sal ook bespreek word. Die volgorde waarvolgens die outeurs en hul bronne in die analise behandel word is gegrond op die datum waarop die werk ontstaan het, naamlik van die jongste tot die oudste. Binne die konteks van die analise waaraan hoofsaaklik die verskillende weergawes van die Bloedrivier Gelofte onderwerp is, kon die res van die aangehaalde bronne nie buite rekening gelaat word nie. Let egter op dat daar voortdurend op die verskillende weergawes van die Gelofte gefokus is. 10
11 3. Woordomskrywings 3.1. Gelofte Binne die raamwerk van hierdie verslag verwys Gelofte na die gelofte wat op die 9de Desember 1838 by die Blyrivier [latere Wasbankrivier] vir die eerste keer afgelê is. Die gedagte rondom die aflegging van geloftes het sy oorsprong binne die Bybel, wat die belangrikste geskrif was vir die Voortrekkers. Daarnaas was werke van verskeie oude schrijvers tot beskikking van die Voortrekkers, waarvan W.A. Brakel seker die bekendste was Geloftevolk Die verwysing na Geloftevolk het betrekking op daardie Volk wat teen Desember 1838 deur die Gelofte van Van Riebeeck van 1654, asook deur die Gelofte van Bloedrivier aan die HERE [JHWH] verbonde was. Teen 1880 het die Gelofte van Paardekraal die geloftekarakter van hierdie Volk bevestig en na die Slag van Majuba is die band van die verbond tussen die Almagtige God en hierdie geringe Volkie internasionaal geïllustreer. Die Geloftes is die mees uitstaande kenmerk van hierdie volk, wat alhoewel in Afrika gebore, en as Boer die binneland getem, bewerk en benut; al vir 172 jaar die Gelofte eerbiedig en bo die sterk Afrikaner- en Boere identiteit, die naaste aan sy God kom in die benaming Geloftevolk. Die bewoording van die 1838 Gelofte bevat n inherente Vryheidsmanifes wat met die bestudering daarvan voorsiening maak vir die soewereiniteit van hierdie Volk, en verdien om in diepte ondersoek te word Gemeentes Die gemeentes waarna hier verwys word is die drie gemeentes wat tydens die Strafekspedisie tot stand gekom het en die Geestelike been van die opmars teen die vyand gevorm het. Hul was onder leiding van Cilliers, Landman en Joubert. 5 Raath, A.W.G., Erlank, E., Die teologiese agtergronde van die Voortrekkergelofte (1838), HTS 57(3&4) 2001, p
12 3.4. JHWH Volgens die Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal [(HAT], Perskor, Tweede hersiene uitgawe, eerste druk 1979; beteken JHWH die volgende: Jah-we(h) (uitspr. ja-w è). (Hebr.) Naam van die God van Israel, gewoonlik aangedui deur 'n woord met vier letters JHWH, waarvan die uitspraak onseker is omdat die Jode uit ontsag die heilige naam nie wou uitspreek nie Mutatis mutandis Volgens die Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal [(HAT], Perskor, Tweede hersiene uitgawe, eerste druk 1979; beteken Mutatis mutandis die volgende: Met die nodige veranderinge Outentiek Volgens die Verklarende Afrikaanse Woordeboek [VAWB], J.L. VAN SCHAIK PRETORIA, 1972; beteken outentiek die volgende: eg, oorspronklik, betroubaar, geloofwaardig Verbatim kopie Woordelikse afskrif. Om 'n afskrif te maak van 'n dokument wat woord vir woord ooreenstem met die oorspronklike Volksgeloftes Die Geloftevolk is deur drie geloftes aan die HERE [JHWH] verbonde, naamlik die Van Riebeeck Gelofte van 1654, die Bloedrivier Gelofte van 1838 en die Paardekraal Gelofte van
13 II. Die verskillende weergawes van die Bloedrivier Gelofte: Daar is op die volgende weergawes besluit aangesien ander minder bekende weergawes nie in wese hiervan afwyk nie, en omdat dit die verskillende weergawes is waaraan historici en lekeskrywers die meeste outentiekheid verleen. W.E.G. Louw se weergawe, wat 'n verwerkte vertaling van die "aanvaarde Nederlandse weergawe" 6 is, is bygebring omdat dit die weergawe is wat tans algemeen in gebruik is. Dit pryk ook in goue letters op 'n muurpaneel in die Voortrekker-Gedenkkerk in Pietermaritzburg, omring deur honderde knopkieries en assegaaie in wit sementteëls W.E.G. Louw "My broeders en mede- landgenote, hier staan ons voor die heilige God van hemel en aarde om n gelofte aan Hom te doen, dat, as Hy ons sal beskerm en ons vyand in ons hand sal gee, ons die dag en datum elke jaar as n dankdag, soos n sabbat sal deurbring; en dat ons n huis tot Sy eer sal oprig waar dit Hom behaag; en dat ons ook aan ons kinders sal sê dat hul met ons daarin moet deel tot nagedagtenis ook vir die opkomende geslagte; want die eer van Sy Naam sal verheerlik word deur die roem en die eer van die oorwinning aan Hom te gee. " 8 2. G.B.A. Gerdener "Mijne broeders en medelandgenoten, hier staan wij tans op een ogenblik voor een heilige God van hemel en aarde om een belofte aan Hem te beloven, als Hij met Zijn bescherming met ons zal wezen, en onze vijand in onze handen zal geven dat wij hem overwinnen, dat wij die dag en datum elke jaar als een verjaarsdag en een dankdag zoals een Sabbat in Zijn eer zal doorbrengen, en dat wij een tempel tot Zijn eer stichten zal, waar het Hem zou behagen, en dat wij ook aan onzen kinderen zal zeggen, dat zij met ons erin moeten delen, tot gedachtenis ook voor onze opkomende geslachten. Want de ere van Zijn Naam daardoor zal verheerlikt worden, dat de roem en eer van overwinning aan Hem zal worden gegeven." 9 6 INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.9 (Verwys die Aanvaarde Nederlandse vorm); Aanhangsel 1. 7 Le Roux, P.R. (argitek), Simboliek van die Voortrekker-Gedenkkerk, Die Kerkbode, , p INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.9 (Verwys die Afrikaanse verwerking). 9 Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), pp
14 3. H.J. Hofstede Dat allen biddende in geest en in waarheid van God zoude vragen om eene volkome overwinning op hunne vijand, en dat, als de overwinning op hun gebed geschonken werd, zij dien dag jaarlijks als een feestdag ter eere van God doorbrengen en een tempel ter zijne eer stichten zoude, waar het Hem zoude behagen, opdat het nageslacht nooit zoude vergeten, hoe de Heer hun Vaderen uit zoo grooten nood geholpen had" S. A. Cilliers "Mijne Broeders en mede-landgenoten, hier staan wij thans, op eene Ogenblik voor een Heilige God, van Hemel en aarde, om een belofte aan hem te beloven, als hij met zijne bescherming, met ons zal wezen, en onze vijand in onze handen, zal geven dat wij hem overwinnen, dat wij die dag, en de datum, elk jaar als een verjaarsdag, en een dankdag, zoo als een Sabbath, en zijne eere, dienen zal, doorbrengen en dat wij het ook aan onzen kinderen zal zeggen, dat zij met ons er in moeten deelen, tot gedachtenis, ook voor ons opkomende geslagten, en als iemand is die er onder bezwaard bevind, dat die dan van deze plaats, weg moeten gaan, Want de eere van zijn naam, daardoor zal verheerlijk worden, dat de roem en eer van overwinning, aan hem zal worden gegeven, Ik zeide ook verder, dat wij in de gebed zamen moeten deelen, die tot den troon van Zijne Genade zal worden opgezonden, en zoo voor, en ik bereyde mijne handen, na de Hemel uit, in naam van ons allen" A.W.J. Pretorius Verder wens ik UE. Ook ter kennis te brengen, dat wy alhier onder elkander besloten hebben, om den dag onzer overwinning, zynde Zondag den 16 dezer maand December, onder ons gansche geslacht te doen bekend worden, en dat wy het aan den Heer willen toewyden, en vieren met Dankzeggingen, zoo als wy, voor dat wy tegen den vyand streden, in het openbare gebed beloofd hebben, zoo ook, dat zoo wy de overwinning verkrygen mogen, wy den Heere tot zyns naams gedachtenis, een huis stichten zullen, alwaar Hy ons zulks aanwyzen zal; welke geloften wy nu ook hopen te betalen, met de hulp des Heeren, nu hy [sic] ons gezeggend, en onze gebeden verhoord heeft Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, p.58; Lion Cachet, F., De Worstelstrijd der Transvalers (2de druk), p.196; Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), pp De Zuid-Afrikaan, 15 Februari [sic]
15 6. J.G. Bantjes dat hy aan den Almagtigen eene gelofte doen wilde (indien allen wel wilden), om zoo de Heere ons de overwinning geven mogt, een Huis tot zynes Grooten Naams gedachtenis te stichten, alwaar het Hem zal behagen en dat zy ook moesten afsmeken, de hulp en bystand van God, om deze gelofte zeker te kunnen volbrengen, en dat wy den dag der overwinning, in een boek zullen aantekenen, om dezelve bekend te maken, zelfs aan onze laatste nageslachten, op dat het ter Eere van God gevierd mag worden De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 (Byvoegsel Bantjes Joernaal). 15
16 III. Vraag 1: Wanneer is die dokument te voorskyn gebring? 1. W.E.G. Louw In het W.E.G. Louw 'n Afrikaanse weergawe van die Gelofte aan die FAK voorgelê. Hy het van die "aanvaarde Nederlandse" weergawe gebruik gemaak as bron vir die vertaling. Sy verwerking verskyn 124 jaar na die Slag van Bloedrivier. 2. G.B.A. Gerdener In verskyn Gerdener se biografie oor Sarel Cilliers, "Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag", waarin Gerdener sy rekonstruksie van die Gelofte opneem. Hierdie werk verskyn 81 jaar na die Slag van Bloedrivier. 3. H.J. Hofstede Jr In publiseer Hofstede sy boek getiteld: 'Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat'. In sy Voorrede meld Hofstede dat hy in September 1872 met die werk aanvang geneem het 17. In hierdie werk verskyn Hofstede se weergawe van die voorgestelde Gelofte aan die gemeentes. Hierdie publikasie verskyn 38 jaar na die Slag van Bloedrivier. 4. S. A. Cilliers In ongeveer 1870/ is Cilliers se herinneringe kort voor sy dood opgeteken, wat as sy sogenaamde joernaal bekend staan. Hierdie werk bevat sy weergawe van die Gelofte, ruim 32/33 jaar na die slag van Bloedrivier. 14 INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, Inleidende titel blad. 17 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, Voorrede, p. VII. 18 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, pp Bird het in sy Annals of Natal (1888, pp ) ook ŉ Engelse weergawe daarvan opgeneem. 16
17 5. A.W.J. Pretorius Pretorius doen verslag aan die Volksraad op 22 Desember Hierdie verslag, met Pretorius se weergawe van die Gelofte daarin, verskyn in 'De Zuid-Afrikaan - 15 Februari [sic] 1839' 20. Naas Bantjes se weergawe is dit die oudste weergawe van die Gelofte 21. Sy weergawe word 6 dae na die slag op skrif gestel, en verskyn byna 7 weke daarna in die koerant. 6. J.G. Bantjes Bantjes teken in sy dagboek 22 die daaglikse gebeure ten tye van die ekspedisie, aan. Hierdie joernaal is gepubliseer in 'De Zuid-Afrikaan - 14 Juny [sic] 1839' 23 en bevat sy weergawe van die Gelofte wat hy op 9 Desember 1838 aangeteken het - 7 dae voor die slag van Bloedrivier. Dit is voorwaar die eerste aantekening van die Gelofte waarvan ons bewus is Gevolgtrekking Volgens die definisie van outentiekheid 25 dra Bantjes se weergawe die meeste gewig. Daarna volg Pretorius se weergawe wat minder as 2 weke na Bantjes s'n aangeteken is. Die ander weergawes kan nie naastenby dieselfde gewig dra nie aangesien hulle dekades daarna ontstaan het. Bantjes en Pretorius se weergawes is die enigste tydgenootlike van al die weergawes van die Gelofte tot ons beskikking. Hiervolgens kwalifiseer Bantjes se weergawe as die mees outentieke weergawe van die Gelofte van Bloedrivier waarna Pretorius s n volg. 19 Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit?, Historia 3(2), Junie p99. Uys meld in die artikel dat daar verwarring oor die datum van Pretorius se verslag bestaan (22 Desember 1838 teenoor 23 Desember 1838), en wys daarop dat dit waarskynlik te danke is aan ŉ fout van die setter van De Zuid-Afrikaan. 20 Die oorspronklike verslag het egter verlore geraak, maar dit is in die De Zuid-Afrikaan, 15 Februari [sic] 1839 opgeneem, en is die vroegste bron daarvan waaroor ons vandag beskik. 21 Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Bantjes se joernaal is, net soos Pretorius se verslag, vandag egter soek. ŉ Gedeeltelike afskrif daarvan het in De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 verskyn. 23 De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 (Byvoegsel Bantjes Joernaal). 24 Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit?, Historia 3(2), Junie p99.; Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot Trek na die Stede en ander opstelle, p.300.; Jansen, E.G., Die Voortrekkers in Natal, Opstelle deur E.G. Jansen., Is die Gelofte op Danskraal afgelê? (Pretoria, 1938). Bailey, A., Die Gelofte van 16 Desember 1838: Die Herdenking en Betekenis Daarvan, 1838 TOT 1910, U.P., Oktober 2002, p Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p.300. Die reël bepaal dat hoe nader ŉ bron aan die gebeurtenis waaroor dit handel is, hoe meer kan daarop vertrou word as ŉ akkurate beskrywing van die gebeure. Verder bepaal die reël ook dat ŉ primêre bron meer betroubaar is as ŉ sekondêre bron, wat meer betroubaar is as ŉ tersiêre bron (Olden-Jørgensen (1998) and Thurén (1997)). 17
18 IV. Vraag 2: Waar is die dokument te voorskyn gebring? 1. W.E.G. Louw Op Woensdag 1 Februarie 1962 het Louw sy verwerkte vertaling aan die Uitvoerende Raad van die F.A.K. op 'n vergadering in Klub Here Sewentien in Kaapstad verskaf 26. Louw was gedurende hierdie tyd werksaam as kunsredakteur van 'Die Burger' in Kaapstad 27. Hierdie vertaling is ook opgeneem op 'n muurpaneel van die Voortrekker-Gedenkkerk in Pietermaritzburg wat op 6 April 1962 ingewy is 28. Die FAK het hierdie verwerking in 1966 as 'n muurkaart uitgegee en reg deur die land versprei G.B.A. Gerdener In 1919 publiseer Gerdener sy biografie oor Sarel Cilliers: 'Sarel Cilliers Die Vader van Dingaansdag'. In hierdie werk verskyn Gerdener se gerekonstruktueerde weergawe van die Gelofte. Die boek word uitgegee deur Van Schaik Uitgewers in Pretoria, Transvaal. Ten tye van sy publikasie was hy werksaam as voorsitter van die Christen-Studentevereniging (CSV) gesetel in Stellenbosch, Kaap Provinsie H.J. Hofstede In 1876 publiseer Hofstede, 'n Vrystaatse vrederegter, sy boek getiteld: 'Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat', gedruk in 'S Gravenhage Nederland. Tydens die skryf van die boek se voorrede in Mei bevind hy hom in Bloemfontein. Hy meld ook dat hy wyd gereis het met sy navorsing en dat hy o.a. Natal en Zululand besoek het 32. In sy boek verskyn 'n verbatim kopie van Cilliers se weergawe, sowel as Hofstede se weergawe van die voorgestelde Gelofte aan die gemeentes. Hy dra hierdie boek op aan sy Volksraad INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.1 en p Die Burger, (Redaksioneel), p.16; Die Burger, W.E.G. Louw as koerantman, p Ferreira, O.J.O., Die Geskiedenis van die Sentrale Volksmonumentekomitee, U.P., Desember 1970, p Bailey, A., Die Gelofte van 16 Desember 1838: Die Herdenking en Betekenis Daarvan, 1838 TOT 1910, U.P., Oktober 2002, p.26; INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/6: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.6, par Van der Watt, G., G B A Gerdener - Koers-aanwyser in die Nederduitse Gereformeerde Kerk se Sending en Ekumene, UOVS, Julie 1990, p.6.; Greyling, P., Overkruin Maandblad van die NG Gemeente Overkruin, "Welkom dierbaar woord van God", Augustus 2008; Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, p.viii. 32 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, Voorrede, p. VII. 33 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, Inleidende titelblad. 18
19 4. S. A. Cilliers In ongeveer 1870/1871 word Sarel Cilliers se herinneringe aan die einde van sy dae op sy plaas Doornkloof in die Kroonstad distrik, aangeteken 34. 'n Verbatim kopie van hierdie aantekeninge, wat as sy sogenaamde joernaal beskou word, is deur H.J. Hofstede in sy boek 'Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat' gedurende 1876 gepubliseer A.W.J. Pretorius Pretorius was die gelote 36 kommandant van die ekspedisie, en in daardie hoedanigheid doen hy verslag aan die Volksraad op 22 Desember Hierdie verslag, met Pretorius se weergawe van die Gelofte daarin, verskyn in 'De Zuid-Afrikaan - 15 Februari [sic] 1839'. 6. J.G. Bantjes Bantjes was die klerk van die Volksraad en amptelike sekretaris van die ekspedisie onder aanvoering van Pretorius gedurende November/Desember Hy hou daagliks boek van die gebeure, wat tans as sy joernaal bekend staan. Hierdie joernaal is gepubliseer in 'De Zuid-Afrikaan - 14 June [sic] 1839' 38 en bevat sy weergawe van die Gelofte wat hy op 9 Desember 1838 aangeteken het. 7. Gevolgtrekking Beide Bantjes en Pretorius se weergawes is ten tye van die strafekspedisie teen Dingaan in Natal aangeteken. Hulle dokument ontstaan dus geografies na aan die slagveld waar die Gelofte gesluit is. 34 De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p.278.; Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p.68, voetnota. 35 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, pp De Zuid-Afrikaan 14 Juny 1839: De aanstelling van gem. Heer Pretorius, tot Hoofd-Officier of Kommandant, over de op handen zynde kommando werd toen aan den Raad des volks opgedragen, dewelke zulks blymoedig instemde. Doch er werd eerst en vooraf geloot, onder de andere Kommandanten, toen het lot juist op hem viel. Hy werd dan, met de gelukwensching van een ieder die tegenwoordig was, onder wettige instructie, door vemelde Raad geformeerd, aangesteld; -toen hy, de Heer Pretorius, nu Hoofd-Kommandant, met gepastheid, synen dank betuigde, sprak: dat, hoe ongaarns ook, echter daar het lot op hem gevallen was, Die oorspronklike verslag het egter verlore geraak, maar dit is in die De Zuid-Afrikaan, 15 Februari [sic] 1839 opgeneem, en is die vroegste bron daarvan waaroor ons vandag beskik. 38 Bantjes se joernaal is, net soos Pretorius se verslag, vandag egter soek. ŉ Gedeeltelike afskrif daarvan het in De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 verskyn. ŉ Engelse weergawe daarvan is ook in Bird se Annals of Natal opgeneem wat in 1888 gepubliseer is. 19
20 Cilliers se dokument ontstaan kort voor sy dood op sy plaas Doornkloof in die Republiek van die Oranje Vrystaat. Hofstede dra sy boek, wat in Nederland gedruk is, op aan die Volksraad van die Oranje Vrystaat, hy het egter die geografiese gebiede waar die gebeure in afgespeel het, persoonlik besoek. Toe Gerdener se boek gepubliseer is, was hy werksaam in Stellenbosch. Op sy beurt was Louw werksaam in Kaapstad. Slegs Bantjes en Pretorius se dokumente ontstaan verseker in die direkte geografiese omgewing waaroor die ondersoek handel. Hofstede het wel die gebied besoek, maar sy besoek geskied eers meer as 34 jaar na die slag. Alhoewel Cilliers se dokumentering in die Oranje Vrystaat plaasvind, was hy die enigste van die oorblywende outeurs wat ook in die geografiese gebied teenwoordig was tydens die afloop van die gebeure. Geografies gesproke ontstaan slegs Bantjes en Pretorius se dokumente binne die gebied waar die gebeure hul afspeel, wat aan hul dokumente die meeste outentiekheid in die verband verleen. Wat die inhoud van die Gelofte betref is die geografiese faset egter nie n beslissende nie. 20
21 V. Vraag 3: Deur wie is dit te voorskyn gebring? 1. W.E.G. Louw ( ) William Ewart Gladstone Louw skryf in 1931 in vir sy BA-graad aan die Universiteit van Kaapstad. In 1935 behaal hy sy MA-graad aan dieselfde instansie, waarna hy na Nederland vertrek en in 1939 sy doktorale eksamens in die Nederlandse taal en letterkunde voltooi aan die Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. In 1942 verskyn Louw se tesis "Die invloed van Gorter op Leopold: 'n bydrae tot die studie van die sensitivisme". Daarmee verwerf hy sy doktersgraad aan die Universiteit van Kaapstad. Vanaf September 1942 het hy vir die Reddingsdaadbond in Johannesburg gewerk. In 1944 word hy benoem tot hoogleraar in die Afrikaanse taal- en letterkunde aan die Rhodes Universiteitskollege in Grahamstad. In 1957 aanvaar hy die pos as kunsredakteur by 'Die Burger'. 'n Pos wat hy met groot lof beklee het tot en met sy aanvaarding van die professoraat in die Afrikaanse-Nederlandse letterkunde, en meer spesifiek die Nederlandse letterkunde, aan die Universiteit van Stellenbosch in In 1978 tree hy af en sterf op 24 April 1980 onverwags aan 'n hartaanval op sy hoewe 'Sondraai' net buite Stellenbosch. 39 Sy deurgrondige kennis van beide Afrikaans en Nederlands maak hom by uitstek geskik vir die vertaling van die Gelofte. Tydens die verwerking van die Gelofte beklee hy die pos van kunsredakteur by 'Die Burger' dagblad G.B.A. Gerdener ( ) Gustav Bernhard August Gerdener ontvang aan die Kweekskool op Stellenbosch sy teologiese opleiding. In 1904 ontvang hy 'n MA-graad in Filosofie aan die University of Cape of Good Hope en in 1905 word hy as proponent gelegitimeer. Van 1906 tot 1912 tree hy o.a. op as die redakteur van 'Die Christen Student. Vanaf sy vyftiende verjaardag, met die stigtingsvergadering van die Christen- Studente Vereniging (CSV) te Stellenbosch, is hy nou betrokke by die CSV, eers as reisende en algemene sekretaris en die laaste jare as voorsitter daarvan. In 1919 verlaat hy die beweging waarna hy na Duitsland vertrek vir verdere studies. In 1923 aanvaar hy die beroep na die gemeente te Wakkerstroom, Transvaal, waarna hy in 1933 dosent word aan die Sendinginstituut van die NG Kerk op Wellington. Vanaf 1937 tot 1955 beklee hy die pos van hoogleraar in Nuwe Testament, Sendingswetenskap, en sedert 1946 ook in Praktiese Teologie, aan die Kweekskool op Stellenbosch. In 1955 emeriteer hy na 19 jaar by die Kweekskool. Op 15 Augustus 1967 sterf hy op die ouderdom van ses-en-tagtig-jaar op Stellenbosch. Gerdener was 'n vaardige skrywer en het talryke publikasies waaronder boeke en artikels in tydskrifte, die lig laat sien in sy lewe. Hy was die outeur van Katkisasieboek in Gerdener sal egter die meeste onthou word vir sy betrokkenheid by die sendingaksies. Reeds in Terblanche, E., W.E.G. Louw ( ), Litnet, 40 Burger, (Redaksioneel), p.16; Die Burger, W.E.G Louw as koerantman, p
22 verteenwoordig hy die N.G. Kerk op die Internasionale Sendingskonferensie in Edenburg, Skotland. Sedert 1938 dien hy op die Algemene Sinodale Sendingkommissie, meestal as voorsitter. Hy dien o.a. op die 'Naturelle-sakekommissie van die Federale Raad van Kerke', 'Die Suid-Afrikaanse Buro vir Rasse -aangeleenthede (SABRA)'. In 1948 verteenwoordig hy die Kaapse en Transvaalse Kerke op die stigtingsvergadering van die 'Wêreldraad van Kerke' in Amsterdam. Hy reis wyd en woon talle ander sendingverwante vergaderings regoor die wêreld by. 41 Gedurende 1919 toe hy werksaam was by die CSV het hy sy biografie oor Sarel Cilliers die lig laat sien. Hy verklaar in die inleiding van sy boek dat hy die werk onderneem het sodat die nageslagte die dag op 'n waardige en vrugbare wyse kan vier, soos deur die manne van Bloedrivier bedoel is H.J. Hofstede ( ) Helperus Johannes Hofstede was 'n vrederegter in die Oranje-Vrijstaat, en het geroepe gevoel om die geskiedenis daarvan aan te teken. In 1876 publiseer Hofstede sy boek getiteld: 'Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat'. Die doel van die werk was om aan die Oranje Vrystaatse Volksraad, en ander "medeburgers" 'n oorsig te gee van die geskiedenis wat gelei het tot die totstandkoming van die Oranje Vrystaat S. A. Cilliers ( ) Sarel Arnoldus Cilliers 44 het in 1836 die Grootrivier met sy gesin oorgesteek, en was van die eerste Trekkers. P.S. De Jongh meld in sy biografie oor Cilliers dat veldkornet Gideon Joubert op 25 Februarie 1836 in 'n skrywe aan siviele kommissaris W.C. van Ryneveld berig dat Sarel Cilliers, Christiaan Liebenberg en Stephanus Liebenberg reeds oorkant die Oranjerivier was met die gedagte om nie weer na die Kolonie terug te keer nie 45. Benewens sy rol in Natal, onderskei hy hom ook as dapper vegter by Vegkop, asook tydens die strafekspedisie teen Silkaats. Dit is welbekend dat hy gereeld, waar hy betrokke was, voorgegaan het met godsdiensoefeninge. Van sy medereisgenote het getuig dat hy die nie-amptelike leraar van die Potgieter-trek was 46. Op Pretorius se versoek gaan 41 Van der Watt, G., G B A Gerdener - Koersaanwyser in die Nederduitse Gereformeerde Kerk se Sending en Ekumene, UOVS, Julie 1990, pp Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, pp.vii-.viii. 44 De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p Bailey, A., Die Gelofte van 16 Desember 1838: Die Herdenking en Betekenis Daarvan, 1838 TOT 1910, U.P., Oktober 2002, p.26; De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, pp.79, 87 en
23 hy voor tydens die aflegging van die Gelofte 47, wat hulle dan ook daagliks herhaal tot en met die 16 Desember Na die slag van Bloedrivier vestig hy hom op sy plaas Welgevonden, Pietermaritzburg 49. In Februarie 1847, ongeveer vier jaar na die Britse anneksasie, verlaat Cilliers vir goed Natal 50 en vestig hom op die plaas Doornkloof in die distrik Kroonstad 51. Op 4 Oktober 1871 is Cilliers op sy plaas Doornkloof oorlede A.W.J. Pretorius ( ) Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius het hom reeds voor die Groot Trek onderskei as 'n besondere leiersfiguur tydens die Sesde Grensoorlog van waartydens hy 800 burgers uit Graaff- Reinet aangevoer het 53. Na die wrede moorde van Dingaan op die Trekkers haas hy hom vanuit die Kolonie om aan te sluit by die strafkommando wat ten doel sou hê om uit te trek teen die Zoeloes in Natal 54. Kort na sy aankoms in Natal word hy d.m.v. die lot as leier aangewys 55, en aangestel as die Hoofkommandant van die strafekspedisie teen Dingaan 56. Weens sy uitsonderlike leierskap word die strafekspedisie in 'n hegte eenheid saamgesnoer en op 16 Desember 1838 voer Andries Pretorius die gesag by die Slag van Bloedrivier. In sy hoedanigheid as Hoofkommandant doen hy verslag aan die Volksraad op 22 Desember Hierdie verslag, met Pretorius se weergawe van die Gelofte, verskyn in 'De Zuid-Afrikaan - 15 Februari [sic] 1839' 57. Na die stormagtige dae van Bloedrivier vestig hy hom in Natal waar hy homself besig gehou het met sy boerdery en met regeringsake van die Republiek van Natal, waarin hy 'n belangrike rol gespeel het 58. Met die Britse anneksasie probeer hy eers hom verset daarteen, maar moes later noodgedwonge dit laat vaar 59. In 1848 verlaat hy Natal en vestig hom op 'n plaas aan die 47 Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag(3de Uitgaaf), p De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p De Zuid-Afrikaan 14 Juny 1839: De aanstelling van gem. Heer Pretorius, tot Hoofd-Officier of Kommandant, over de op handen zynde kommando werd toen aan den Raad des volks opgedragen, dewelke zulks blymoedig instemde. Doch er werd eerst en vooraf geloot, onder de andere Kommandanten, toen het lot juist op hem viel. Hy werd dan, met de gelukwensching van een ieder die tegenwoordig was, onder wettige instructie, door vemelde Raad geformeerd, aangesteld; -toen hy, de Heer Pretorius, nu Hoofd-Kommandant, met gepastheid, synen dank betuigde, sprak: dat, hoe ongaarns ook, echter daar het lot op hem gevallen was, De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 (Byvoegsel Bantjes Joernaal); Jacobsz, S.W., Verbond by Bloedrivier (Afrikaanse vertaling van Bantjes se Joernaal), p.70; Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p Die oorspronklike verslag het egter verlore geraak, maar dit is in die De Zuid-Afrikaan, 15 Februari [sic] 1839 opgeneem, en is die vroegste bron daarvan waaroor ons vandag beskik. 58 Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p
24 Magaliesberge, Transvaal 60. Hy speel 'n belangrike rol met die totstandkoming van die Sandrivier Konvensie op 17 Januarie 1852, waardeur Brittanje vir die eerste maal amptelik die onafhanklikheid van Transvaal erken het 61. Hy sterf op 23 Julie 1853 op Grootplaats wes van Pretoria J.G. Bantjes ( ) Jan Gerritze Bantjes was die klerk van die Volksraad en die amptelike sekretaris van die ekspedisie onder aanvoering van Pretorius gedurende November/Desember Dit was sy taak om 'n joernaal van die strafekspedisie by te hou 64. Hy is dus die outeur van die joernaal wat in 'De Zuid- Afrikaan 14 Juny [sic] 1839' verskyn het. In opdrag van Pretorius is die oorspronklike joernaal, of ten minste een van die vroegste afskrifte daarvan, aan kaptein Botha, die gesagvoerder van die Eleonora, oorhandig om aan die redakteur van De Zuid-Afrikaan te gee. Die Eleonora verlaat Port Natal op 22 Mei 1839 en kom in Kaapstad aan op 3 Junie Kaptein Botha verskaf toe die dokument aan C.J. Brand, die redakteur van De Zuid-Afrikaan, wat dit op sy beurt op 14 Junie 1839 in De Zuid-Afrikaan publiseer 65. Bantjes vestig hom enkele jare later weer in die Kolonie, te Humansdorp, waar hy o.a. as onderwyser optree. In 1865 vertrek hy na Transvaal en vestig hom op Potchefstroom, waar hy onderwys gee tot kort voor sy dood op 10 Maart Gevolgtrekking Bantjes en Pretorius was die enigste van die outeurs wat in hulle amptelike hoedanighede hul aantekeninge gemaak het. Cilliers het sy aantekeninge moontlik op die versoek van 'n mede volksgenoot gemaak. Hofstede het ten doel gehad om die geskiedenis van die Oranje Vrystaat op te teken, en het die gedeelte oor die geskiedenis van Natal as agtergrond gestel. Vir Gerdener, wat 'n predikant en sendeling was en nie 'n geskiedkundige nie, het dit daaroor gegaan dat Geloftedag eerbiedig sou word. Louw het 'n grammatikale belang by die opstel van sy weergawe gehad. In die uitvoer van hul amptelike pligte, was Bantjes verantwoordbaar aan Pretorius, en Pretorius aan die Volksraad. Hul amptelike status verleen die grootste mate van outentiekheid aan hul aantekeninge. 60 Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p.296.; Muller, C.F., 500 Jaar Suid-Afrikaanse Geskiedenis,p Muller, C.F., 500 Jaar Suid-Afrikaanse Geskiedenis,p.181 en p Duvenhage, G.D.J., Die Groot Trek - Die Eerste Drie Jaar - Deel 3: 1838 Die Gelofte, p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p Thom, H.B., Die Geloftekerk en Ander Studies oor die Groot Trek, p Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, pp Uys, C.J., Die Penvoerder van die Groot trek, Die Kerkbode, , p
25 VI. Vraag 4: Uit watter vooraf bestaande materiaal is dit te voorskyn gebring? 1. W.E.G. Louw In 'n notule van die FAK gedateer 7 Februarie 1962 verskyn Louw se verwerking 67. In die notule verskyn ook die "aanvaarde Nederlandse weergawe" 68 wat as bron vir sy verwerking gedien het. Met die "aanvaarde Nederlandse weergawe" van 1962 word bedoel die weergawe wat volgens tradisie algemeen in gebruik was. Dit wil voorkom asof die "aanvaarde Nederlandse weergawe" waarskynlik uit Gerdener se rekonstruksie ontstaan het. Gerdener se rekonstruksie is egter nie gunstig deur geskiedkundiges ontvang nie, en hy is in werklikheid deur verskeie persone daarvoor verkwalik 69. Dit wil egter voorkom asof hy ook toegang tot Bantjes en of Pretorius se weergawes gehad het. Die rede waarom ons dit sê is omdat hy Gerdener se "tempel" met die begrip "huis" vervang. 2. G.B.A. Gerdener In Gerdener se boek: Sarel Cilliers Die Vader van Dingaansdag, verklaar hy dat hy op ds. W.S. Van Rijneveld se verbatim kopie van Cilliers se sogenaamde joernaal steun, asook ander ongespesifiseerde bronne. Hierdie sogenaamde joernaal verkry hy vanuit Hofstede se boek: 'Die Geschiedenis van den Oranje Vrijstaat' 70. In die boek verskyn ook Hofstede se mutatis mutandis 71 weergawe van Bantjes se joernaal. Hy verklaar sy werkswyse in die volgende voetnota in sy boek 72 : "Die teks van hierdie gelofte kan niemand vandag presies weergee nie. Die woorde wat Cilliers self op sy sterfbed neergeskrywe het, vind die leser in sy Joernaal (Aanhangsel I). Hierbowe het ons daardie woorde nagenoeg oorgeneem, met 'n paar wysigings wat ons nodig beskou het, veral met toevoeging van die sin omtrent die oprigting van 'n Tempel, wat later op Maritzburg geskied is. Dit was ongetwyfeld deel van die Gelofte, maar is deur Cilliers in sy sterfbedverklaring uitgelaat. Bowestaande teks is, sover ons kan oordeel, so na aan die oorspronklike as molik." Dit kom daarop neer dat sy weergawe 'n rekonstruksie is INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.9 (Verwys die Afrikaanse verwerking). 68 INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/5: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.9 (Verwys die Aanvaarde Nederlandse vorm); Aanhangsel Bailey, A., Die Gelofte van 16 Desember 1838: Die Herdenking en Betekenis Daarvan, 1838 TOT 1910, U.P., Oktober 2002, p.25.; De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, pp Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p. 68, voetnota. 25
26 3. H.J. Hofstede Alhoewel hy Cilliers se weergawe tot sy beskikking gehad het, maak hy dit duidelik dat hy nie veel waarde daaraan heg nie 74. Hy meld dat hy van Bantjes se joernaal gebruik gemaak het, asook van ander beswore ooggetuies 75. Hy publiseer wel Cilliers se weergawe in sy boek, maar by sy eie verwoording van die Gelofte volg hy skynbaar eerder Bantjes en die ander beswore ooggetuies S. A. Cilliers Cilliers se weergawe is gegrond op sy herinneringe soos hy vermeld in sy joernaal: "...dat ik mij herinneren kan onder deze bewoording: 'Mijne Broeders en medelandgenoten..." 77. Alhoewel hy ook teenwoordig was by die slag, moet ons nie uit die oog uit verloor dat sy weergawe eers meer as 30 jaar later opgeteken was, en dus nie 'n tydgenootlike weergawe is nie. Weens die verloop van tyd kan die invloed van eksterne faktore op sy geheue nie uitgesluit word nie, nieteenstaande die feit dat hy 'n ooggetuie was nie A.W.J. Pretorius Na aanleiding van die gebeure tussen 9 en 16 Desember 1838 het Pretorius sy verslag aan die Volksraad saamgestel. Alhoewel Bantjes se joernaal tot sy beskikking moes gewees het, was dit nie noodwendig nodig vir Pretorius om die joernaal te raadpleeg nie. Hy was immers die inisieerder daarvan 79, en weens die kort verloop van tyd was alles nog vars in sy geheue. Sy weergawe is dus eerstehands en tydgenootlik, daarom kan ons sy weergawe ook as 'n geloofwaardige bron beskou J.G. Bantjes Bantjes het die Gelofte eerstehands neergeskryf soos wat dit geformuleer was in die tent van die Hoofkommandant, waarna dit aan die gemeentes voorgehou is 81. Omdat Bantjes teenwoordig was 73 Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p.100 en p Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p Gerdener, G.B.A., Sarel Cilliers. Die Vader van Dingaansdag (3de Uitgaaf), p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p Liebenberg, B.J., Andries Pretorius in Natal, p.27.; De Jongh, P.S., Sarel Cilliers, Perskor, 1987, p Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p
27 ten tye van die gebeure, en weens sy amp as sekretaris, moet sy weergawe daarvan as die oorspronklike verwoording daarvan beskou word, en dus die bron van die bewoording van die Gelofte 82. Uys meld dat as dit nie vir Bantjes was nie, ons miskien nie vandag sou geweet het hoe, waar en wanneer ons grootste volksfeesdag ingestel was nie, en wie eintlik as die "vader" van Dingaansdag bekend moet staan Gevolgtrekking Bantjes, Cilliers en Pretorius was die enigste van die outeurs wat deelnemers, en daarom ooggetuies was van die gebeure. Dit maak hulle dokumentasie eerstehands, terwyl die ander outeurs moes staatmaak op oorvertellings, beswore verklarings en ander beskikbare dokumentasie. Van die ooggetuies se verslae moet Bantjes en Pretorius se tydgenootlike aantekeninge voorrang geniet. Hul weergawes is in alle opsigte eerstehands en daarom outentiek. 82 Jansen, E.G., Die Voortrekkers in Natal, Opstelle deur E.G. Jansen., Is die Gelofte op Danskraal afgelê? (Pretoria, 1938).; Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p.99 en p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit? Historia 3(2), Junie 1958, p
28 VII. Vraag 5: In watter oorspronklike vorm is dit te voorskyn gebring? 1. W.E.G. Louw In 'n notule van die FAK gedateer 7 Februarie 1962 verskyn Louw se verwerking. Hierdie verwerking is ook opgeneem op 'n muurpaneel van die Voortrekker-Gedenkkerk in Pietermaritzburg wat op 6 April 1962 ingewy is 84. Die FAK het hierdie verwerking in 1966 as 'n muurkaart uitgegee en reg deur die land versprei G.B.A. Gerdener In 1919 publiseer Gerdener sy boek: Sarel Cilliers Die Vader van Dingaansdag. Die boek word wyd verprei, en meer as een druk verskyn daarvan. Sy weergawe van die Gelofte verskyn in hierdie publikasie van hom, waardeur dit deurslaggewend geword het vir die viering van die Gelofte in die 20ste eeu H.J. Hofstede In 1876 verskyn Hofstede se boek: Die Geschiedenis van den Oranje Vrijstaat. Gedurende die laaste deel van die negentiende eeu word hierdie werk wyd versprei. Sy weergawe van die Gelofte verskyn in hierdie publikasie van hom. Uys vertel die interessante verhaal van hoe een van die "oude vaders' wat aan die slag deelgeneem het, by name Lucas van der Merwe, op die "Jubel Feest" te Bloedrivier in 1888 ieder en elk vermaak het met sy mededelinge oor die slag. Uys gaan voort en vertel hoe oom Lucas sy geheue effens moes verfris het uit 'n sekere boek. Hierdie boek blyk toe al die tyd Hofstede se boek te gewees het. Interessant is die feit dat daar ook 6 ander "oude vaders" daardie dag teenwoordig was. Uys kom dan tot die slotsom dat dit kan verduidelik hoekom die ou Natallers (waarvan sommiges van hulle eers in laaste jare hul herinneringe laat opteken het) min of meer dieselfde storie oor die slag te vertel het Le Roux, P.R. (argitek), Simboliek van die Voortrekker-Gedenkkerk, Die Kerkbode, , p.1605.; Ferreira, O.J.O., Die Geskiedenis van die Sentrale Volksmonumentekomitee, U.P., Desember 1970, p Bailey, A., Die Gelofte van 16 Desember 1838: Die Herdenking en Betekenis Daarvan, 1838 TOT 1910, U.P., Oktober 2002, p.26; INEG, Bloemfontein: PV 202 lêer 1/2/3/2/6: Notule van ŉ vergadering van die Uitvoerende Komitee van die FAK, , p.6, par Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit?, Historia 3(2), Junie 1958, pp
29 4. S. A. Cilliers Cilliers se oorspronklike 'joernaal' het skynbaar verlore geraak, maar in Hofstede se boek vind ons 'n verbatim kopie daarvan deur ds. W.S. Van Rijneveld 88. Aangesien ons nie oor Cilliers se oorspronklike aantekeninge beskik nie, moet ons op Van Rijneveld se verklaring vertrou dat dit 'n egte kopie is. Sy weergawe van die Gelofte verskyn in hierdie aantekeninge van hom. In 1891 is Cilliers se weergawe, soos opgeneem in Hofstede se boek, op die program van die staat se Paardekraalfees afgedruk, waardeur dit deurslaggewend geword het vir die skepping van die tradisie om Dingaansdag as 'n Sondag of in die gees of karakter van 'n Sondag te vier. Cilliers se foutiewelike herinnering van die Gelofte was die basis vir Gerdener se rekonstruksie van die Gelofte A.W.J. Pretorius Pretorius se weergawe van die Gelofte het aanvanklik in sy Verslag aan die Volksraad verskyn [gedateer 22 Desember 1838], waarna dit tydgenootlik in 'De Zuid-Afrikaan, 15 Februari [sic] 1839' gepubliseer is 90. Die oorspronklike brief het egter verlore gegaan, daarom maak die verslag van die koerantberig gebruik, wat tans op mikrofilm in verskeie Staatsbiblioteke gehou word. 6. J.G. Bantjes Die oorspronklike weergawe van Bantjes se joernaal, waarin sy weergawe van die Gelofte voorkom, is skynbaar verlore, maar is tydgenootlik gepubliseer in 'De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839' 91. 'n Mikrofilm beeld van hierdie koerant word tans in verskeie Staatsbiblioteke gehou. 7. Gevolgtrekking Omdat die gebeure huidiglik meer as 170 jaar gelede plaasgevind het, kan mens kwalik verwag dat die brondokumente vandag nog moet bestaan. Bantjes en Pretorius se dokumente was weens die amptelike aard daarvan nuuswaardig, en het derhalwe ook in 'n nasionale koerant van hul tyd verskyn. Aangesien ons nie oor Cilliers se oorspronklike aantekeninge beskik nie moet ons op Van 88 Hofstede, H.J., Geschiedenis van den Oranje-Vrijstaat, p Van Jaarsveld, F.A., Die Afrikaners se Groot trek na die Stede en ander opstelle, p Uys, C.J., Danskraal of Waschbankspruit?, Historia 3(2), Junie 1958, p99. Uys meld in die artikel dat daar verwarring oor die datum van Pretorius se verslag bestaan (22 Desember 1838 teenoor 23 Desember 1838), en wys daarop dat dit waarskynlik te wyte is aan ŉ fout van die setter van De Zuid-Afrikaan. 91 De Zuid-Afrikaan, 14 Juny [sic] 1839 (Byvoegsel Bantjes Joernaal). 29
Die outentieke weergawe van die Bloedrivier Gelofte (1838) Verslag van die Teokratiese Komitee aan die Geloftevolk Koördineringskomitee deur P.R. Swanepoel en P.C. Groenenstein (in opdrag van die Teokratiese
Tensy uit die samehang anders blyk, beteken in hierdie reglement: 'n Lid van die Fakulteitsraad met spreek- maar geen stemreg nie.
B. FAKULTEITSRADE WOORDBEPALING Tensy uit die samehang anders blyk, beteken in hierdie reglement: Assessorlid: 'n Lid van die Fakulteitsraad met spreek- maar geen stemreg nie. Fakulteitsraad: Die Raad
HOOFSTUK 8 Die Nasionale Raad
40 HOOFSTUK 8 Die Nasionale Raad Artikel 68 - Instelling Daar sal n Nasionale Raad wees wat die bevoegdhede en werksaamhede het soos in hierdie Grondwet uiteengesit is. Artikel 69 - Samestelling (1) Die
ARBEIDSWETGEWING NUUSBRIEWE ARBEIDSVERHOUDINGE (I) WET OP ARBEIDSVERHOUDINGE No. 66 van 1995 (soos gewysig) - Vakbonde 22/27 Hierdie nuusbrief handel oor vakbonde en is in n Vraag en Antwoord formaat.
Uit ou Reisbeskrywinge.
Uit ou Reisbeskrywinge. Uit ou Rei sbes krywinge, DACVERHALE EN ANDER LETIER KUNDICE BRONNE OOR DIE KAAP. BESORG DEUR Dr. W. BLOMMAERT en Dr. S. F. N. GIE (P,oleNore in die Cel~iedeni, aan die UnilPer,ÏfeÏl.an
 Die beskuldigde is aanvanklik op 29/08/2005 deur die. landdros, Botshabelo skuldig bevind aan huisbraak met die
IN DIE HOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (ORANJE VRYSTAAT PROVINSIAL AFDELING) In die saak tussen: DIE STAAT en Hersiening Nr: 98/2006 PAKISHO JOHN MOTAUNG CORAM: C.J. MUSI, J et MATHEBULA, AJ UITSPRAAK: C.J.
Efesiërs 2: Agtergrond. Oor die stad Efese:
Efesiërs 2:11-22 Agtergrond Oor die stad Efese: Efese was n groot en belangrike stad in wat ons vandag ken as Turkye. Historici bereken dat daar ongeveer 250 000 mense gewoon het aan die begin van ons
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA. APPèLAFDELING
SAMSON RADEBE MATTHEWS MOLOLEKO EERSTE APPELLANT TWEEDE APPELLANT en DIE STAAT RESPONDENT IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA APPèLAFDELING In die saak tussen SAMSON RADEBE MATTHEWS MOLOLEKO EERSTE APPELLANT
5. NOTULE VAN DIE VERGADERING GEHOU OP 7 NOVEMBER Bylae A
2 5. NOTULE VAN DIE VERGADERING GEHOU OP 7 NOVEMBER 2017 Bylae A PROTEïENNAVORSINGSTIGTING NOTULE VAN DIE ALGEMENE JAARVERGADERING GEHOU OM 13:00 OP 7 NOVEMBER 2017 PNS-KANTOORGEBOU, WOODMEAD 1. OPENING
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 7320 10 SEPTEMBER 2015 OM 09:00 IN DIE RAADSAAL, MUNISIPALE KANTORE, KERKSTRAAT, TEENWOORDIG RAADSLEDE Rdh J Raats [DA] Speaker
HOËRSKOOL OOS-MOOT OOS-MOOT RAAD GEDRAGSKODE
HOËRSKOOL OOS-MOOT OOS-MOOT RAAD GEDRAGSKODE INHOUDSOPGAWE 1. INLEIDING 2. OORTREDING VAN DIE GEDRAGSKODE DEUR OMR-LEDE 2.1 Ernstige oortredings 2.2 Tugstappe 2.3 Minder ernstige oortredings 2.4 OMR-Tugkomitee
VORM 3(4) STANDAARD VRAELYS: PERSOONLIKE OPVATTINGS EN STANDPUNTE VAN VOLKSRAAD-KANDIDATE PERSOONLIKE OPVATTINGS EN STANDPUNTE.
VORM 3(4) STANDAARD VRAELYS: PERSOONLIKE OPVATTINGS EN STANDPUNTE VAN VOLKSRAAD-KANDIDATE PERSOONLIKE OPVATTINGS EN STANDPUNTE van Petrus Francois ( Frans ) Pieterse (volle voorname en familienaam van
KONSTITUSIE. Van die. Hoedspruit Plaaswag. ( die Plaaswag )
KONSTITUSIE Van die Hoedspruit Plaaswag ( die Plaaswag ) Aangesien die aanvanklike lede ondervermeld die plaaswag as n Vrywillige Assosiasie wil stig op voorwaardes hiervan: en Aangesien die Aanvanklike
KONSTITUSIE VAN PRETORIA PAPEGAAI KLUB
KONSTITUSIE VAN PRETORIA PAPEGAAI KLUB 1. NAAM Die naam van die klub sal bekend wees as: Pretoria Papegaai Klub 2. Definisie Papegaai verwys na Psittaciformes dit is Alle spesies wat families van Cacatuidae
MALHERBE RP et VAN COPPENHAGEN R VAN COPPENHAGEN R.  Die appellant n 46 jarige man het in die Landdroshof
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (ORANJE VRYSTAATSE PROVINSIALE AFDELING) Appèl Nr.: A198/2003 PHILLIP MAKASE KHOASE Appellant en DIE STAAT Respondent AANGEHOOR OP: 11 APRIL 2005 CORAM: MALHERBE RP
In God se plan, was dit die tyd vir Saulus om die evangelie te verkondig en nuwe kerke in en om die Romeinse Ryk te bou.
Les 7 vir 18 Augustus 2018 4. Ikónium. Handelinge 14:1-7 Werk vir Israel 5. Listre en Derbe. Handelinge 14:8-20 Werk onder die heidene 1. Antiochië. Handelinge 13:1-3 Voorbereiding vir die reis 3. Antiochië
GRONDWET. Centurion Kunsvereniging (hierna genoem die Kunsvereniging) Die naam van die Kunsvereniging sal wees CENTURION KUNSVERENIGING.
GRONDWET Centurion Kunsvereniging (hierna genoem die Kunsvereniging) 1. NAAM Die naam van die Kunsvereniging sal wees CENTURION KUNSVERENIGING. 2. JURISDIKSIE Die area van jurisdiksie van hierdie Kunsvereniging
TYGERBERG SKOOLFONDS 2015
HOERSKOOL TYGERBERG In belang van die kind Geagte Oue(s) 5 Novembet 2014 SKOOLFONDS 2015 Die skoolfonds vir 2015 is tydens die onlangse begrotingsvergadering gehou op 30 Oktober 2014 deur die meerderheid
INTERNASIONALE AFRIKAANS-EKSPO. vir skoolleerders en studente. jou erfenis!
INTERNASIONALE AFRIKAANS-EKSPO vir skoolleerders en studente INTERNASIONALE AFRIKAANS-EKSPO 2018 DAGBOEKINSKRYWINGS 1. VOORSKRIFTE 1.1 Algemene voorskri e: 'n Leerder/student mag in een of meer kategorieë
AANSOEK OM TOELATING TOT HEBRON CHRISTENSKOOL
HEBRON CHRISTENSKOOL MEER AS OORWINNAARS... Hebronstraat, Oakglen, Bellville, Posbus 640, Brackenfell, 7561 Tel (021) 919 6356; Faks 086 6717 472 E-Pos: admin@hebronchristenskool.co.za Webtuiste: www.hebronchristenskool.co.za