Voorsien vir jou kinders se toekomsFoto ter illustrasie. (Foto: Oleksandr Pidvalnyi/Pexels) Ek sou reken die meeste ouers probeer hulle kinders in ŉ beter posisie plaas as wat hulself was. Daar is natuurlik uitsonderings, soos altyd. Ek meen, sommige ouers laat kinders toe om vir die Bulle te skree of om nie vleis te eet nie. En ons kan seker debatteer oor wat “beter” beteken. Is ŉ nuwe gholflandgoed regtig beter as die oop stuk grond wat voorheen daar was? Wat jy gaan sien, hang af van waar jy staan. Wat wel waar is, is dit: ons is in die middel van ŉ wesenlike tegnologiese omverwerping. Terme soos KI (kunsmatige intelligensie, nie inseminasie nie), ChatGPT, die vierde industriële revolusie en so meer word rondgegooi. Almal wonder of hulle nog werk gaan hê oor tien jaar, en hoe hulle gaan eet, en wie dan al die belasting gaan betaal as ons nie doen nie vir die ANC om te steel. En die wat sê hulle is nie bekommerd nie, lieg waarskynlik. Wat ook waar is: dit help nie jy maak of dit nie gebeur nie. Jy moet jou maar upskill, as ek daai aaklige maatskappy-jargon kan gebruik. As jy nie aanhou leer nie, stagneer jy. Hierdie geld soveel te meer vir die volgende generasies. Hou aan leer en verbeter. Hiermee meen ek nie jy moet nou universiteit toe gaan om iets te beteken nie – daar is baie mense wat nie gaan swot nie en heeltemal oukei is. En waarskynlik is loodgieters en sparkies heelwat beter verskans teen rekenaars as kantoorwerkers of middelbestuur. Maar kom ons gestel jy wil nou vir jou kinders laat leer na-skool – dis nie vyf pannekoeke by die kerkbasaar se prys nie. Hier gaan beplan moet word. So hoe maak jy? Lees gerus verder. Net, soos altyd: Onthou, jou goed is eie aan jou. Gaan sien ŉ goeie finansiële adviseur wat jou kan bystaan. Jy hoef nie te doen wat hulle sê nie, maar ŉ buite-opinie gaan waarskynlik nie skade doen nie. My studieleier in my meestersgraad, Lizette Rabe, is lief om te sê soos ek hier bo genoem het: “wat jy sien hang af van waar jy staan”. Vir ons doeleindes: as jy in die woud staan, sien jy die bome, maar as jy van die anderkant van die dorp kyk, sien jy die bos teen die berg. Dit bepaal baie dinge, ook jou optrede. En verder dan vir ons doeleindes: waar jy wil uitkom, bepaal hoe jy dit gaan doen. Wil jy vir jou drie kinders al hulle studies by Harvard betaal? Of gaan jy pa staan vir die skuld terwyl hulle studeer, die rente diens, en dan moet hulle op die ou end die skuld betaal? Gaan hulle kollege toe vir in-diensopleiding by ŉ werktuigkundige en ŉ salaris verdien, of gaan hulle Londen toe om sekuriteitswerk (en Jägermeister-shots) te doen na skool, terwyl hulle uitvind wat hulle regtig wil doen? Dalk is hulle oë op medies en spesialisering as neuroloog, wat hulle studies veel langer maak as byvoorbeeld iemand wat hulself in kodering wil bekwaam. Hoe oud is jou kinders? Hoeveel van hulle is daar? Om gou vinnig vir ŉ 16-jarige ŉ studiefonds op te bou is heelwat moeiliker as om dit vir ŉ baba van ses maande te doen. Of dalk is jou kind se visier eendag op sy eie sakeonderneming – hy wil haarjel aan die tannies in Pretoria-Oos verkoop. Dalk wil jy spaar vir kapitaal om hom mee te help. Gaan dink mooi oor wat jou doel is en hoe lank jy het om daar uit te kom, want dis waar die gesprek begin. Noudat jy weet waar jy wil uitkom, kan ŉ mens kyk hoe jy dit prakties gaan doen. In eenvoudige terme: as jy 18 jaar het om te spaar, pas na klein Brigitte-Marie se geboorte, hoef jy nie so baie weg te sit per maand nie. Jy kan ook meer risiko neem met die belegging. Wat ek daarmee meen is dat die groei in ŉ belegging oor tyd eintlik maar kom in die risiko wat jy neem. Wat risiko is, is ŉ lang debat, maar ék meen daarmee die kanse dat jy jou kapitaal kan verloor op die langtermyn. In die korttermyn is daar maar op- en afswaaie in waardes, amper soos die fases van beurtkrag. As jy ŉ lang tyd het, maak hierdie op- en afswaaie minder saak, en is die kanse redelik skraal (as jy sinvol belê) dat jy kapitaal gaan verloor, en is dit meer waarskynlik dat die gelde mooitjies sal groei. Bates, soos aandele, is meer riskant op die korter termyn, en gewoonlik meer lonend oor die langer termyn. As jy dus tyd aan jou kant het, kan jy sulke goed, of via meer aggressiewe effektetrusts, oorweeg. Ook ŉ opsie is om dit in jou huisverband te gaan stort, mits jy toegang daartoe kry. Nie net bring dit jou rente af nie, maar dan het jy kapitaal voor hande wanneer jy dit nodig het. Daar is ander opsies ook: uitkeerpolisse (wat gewoonlik onderliggend baie duur is), byvoorbeeld, of vaste beleggings by finansiële instansies. Niks fout daarmee nie, maar onthou jy betaal ŉ koste vir daai sekerheid. Dan is daar iets soos ŉ belastingvryespaarrekening (jy het dalk al die afkorting TFSA – tax-free savings account gehoor). Dis baie handig as jy ŉ lang tydperk het om voor te spaar. Ek vermy meestal die tegniese in hierdie rubriek, maar as jy nie lank (en redelik na aan die maksimum wat jy mag nie) gaan wegsit nie, gaan jy nie juis die waarde hiervan sien nie. Dit het ook die meeste waarde as jy lank belê en juis meer in goed wat nie kontant by die bank is nie, anders gaan jy nie regtig die waarde sien van die belasting wat jy spaar nie, en sal ander spaarvoertuie ook deug. Daar is egter ander voordele hieraan, en ek sal in ŉ toekomstige rubriek spesifiek hierop fokus. Dit maak baie saak wat jy kan bekostig. Nou, ek het al baie hier genoem jy kan nie spaar wat oor is nie, want dan gaan jy vind daar is nooit iets oor nie. Maar wees ook realisties met jouself. Dalk moet jy R5 000 per maand spaar, maar jy kan net R500 bekostig. R500 is steeds meer as R0 en gaan ŉ verskil maak wanneer jy dit nodig het. En hoeveel jy kan wegsit, gaan ook baie keer bepaal waar jy dit kan spaar, omdat baie plekke minimum premies het, byvoorbeeld. Wanneer jy weet wat jy kan bekostig, kan jy ook beplan vir waar jy hopelik gaan uitkom. Dan weet jy, ek kan nou nie vir klein Gertjie se volle studies (insluitend die jaar wat hy weggedrink het in Bohemia) betaal nie, maar ek kan sy boeke en die rente op sy lening dek, en dalk sy koshuisgelde. Gertjie sal maar in Bohemia moet gaan kelner speel vir sy sakgeld, dan leer hy sommer ook vaardighede. Leon-Ben Lamprecht (Foto verskaf) ŉ Residensiële studieloopbaan is duur, maar dit gee ook ander blootstelling aan jou kind: hulle skuur skouers met mense en dinge wat hulle dalk nie anders sou nie. En dis ook hier waar jy ŉ netwerk mense ontmoet, wat jy waarskynlik later gaan nader as jy byvoorbeeld jou eie onderneming begin, of iemand wil aanstel, of so. Dit is egter nie vir almal beskore of nodig nie. Dit verg heelwat meer selfdissipline om deur die pos te studeer en te werk, maar dit leer jou weer ander dinge en verklap iets van jou karakter aan voornemende werkgewers. Onthou ook baie tersiêre instellings het beurse – en nie net die wat deur die regering uitgeloof word nie. Daar is baie privaat mense wat ook gelde los. Vra die instelling om vir jou inligting hieroor te stuur. Dis ook nie nodig om te studeer nie. Vir redes genoem, is daar beslis waarde in. Die anderkant van die munt is dit: hoeveel kinders weet na skool werklik wat hulle wil doen? Dalk is daai jaar van sekuriteitswerk in Londen nie so ŉ slegte idee nie. ŉ Mens moet jou ook dit afvra: in wie se naam spaar jy, joune of jou kind s’n? Beide benaderings het hulle voor- en nadele. Onthou wel dat as die geld in jou kind se naam is, hy of sy dit kan onttrek as hulle meerderjarig is, sonder jou toestemming. As dit in jou naam is, is dit dalk weer makliker om dit vir ander goed aan te wend waarvoor dit nie bedoel is nie. Ek wil baie sterk voorstel dat jy en jou kind ernstige gesprekke voer oor waarin hulle belangstel, en wat hulle opsies is, en dit lank voor matriek. Jy, as volwassene, beweeg in die buitewêreld. Kinders op skool het waarskynlik nie ŉ idee van hoeveel opsies daar werklik is nie. Help hulle dus om hulle pad te vind deur ŉ redelik gewigtige besluit. Jy hoef nie te doen wat almal anders doen nie. Jy gaan nie sommer spyt wees jy het iets na skool studeer nie, maar dis nie almal se pad nie. Onthou ook dat jy nie vir die res van jou lewe hoef te doen waarvoor jy vir drie jaar studeer het nie. What good is a mind (or career) if you can’t change it?