Hofsake oor skoolonderwysArgieffoto. Langenhoven het gesê ‘n hond wat gewys het hy kan byt, hoef volgende keer net te knor. Hofsake oor onderwys is maar altyd groot nuus, veral as daar ŉ stukkie emosie of omstredenheid betrokke is. Dit is helaas merendeels net die opspraakwekkende sake wat die nuus haal, veral dié wat uiteindelik in die Grondwethof beland. Dus is dit maar die puntjie van die spreekwoordelike ysberg waarvan Jan Alleman kennis neem, hoe opspraakwekkend dit ook al mag wees. Ek was al in verskillende hoedanighede, aanvanklik as prokureur en later as uitvoerende hoof van FEDSAS, betrokke in ŉ geskatte driehonderd hofsake oor onderwys. Ek het nooit daaraan gedink om rekord te hou van die aantal sake nie, vandaar die skatting. Boonop het ek nie behoefte daaraan om akkurate rekord te hou nie, buiten natuurlik vir daardie sake wat kragtens ons presedentestelsel uitsprake oplewer wat wel presedente skep. Hoekom hofsake? Hoekom probeer jy nie eerder op vriendskaplike wyse die probleme beredder nie? Hoekom praat jy nie liewer nie, eerder as om dadelik die spreekwoordelike kanon nader te trek nie? Dit is die vrae wat baie aan my gevra word. Die antwoord is eenvoudig: in verreweg die meeste van hierdie dispute is gepraat, gesmeek en selfs gedreig alvorens tot regsaksie oorgegaan is. Dit is bitter selde dat ek, FEDSAS of een van ons lidskole hof toe is sonder dat daar vooraf gesprekvoering of debat was. Eintlik is dit net die werklike dringende sake waar gesprekvoering of onderhandeling fatale gevolge vir dringendheid sou hê, waar regsaksie uit die staanspoor onafwendbaar is. En dit gebeur inderdaad selde. Hier is egter ŉ belangrike beginsel ter sprake. Ons is in ŉ grondwetlike regstaat en om die regstaat in stand te hou en behoorlik te laat funksioneer, is dit nodig dat die regsmeganismes – die howe – wat daargestel is om mense en instellings se regte te bevorder en te beskerm, benut moet word. Behoed ons daarvan dat ons oorgelewer moet word aan die nukke of grille van die burokrasie of die owerheid om beginsellose skikkings te bereik om ons sin te kry. Waaroor gaan hierdie hofsake? Dit gaan in wese oor die bevordering van regte aan die een kant en beskerming van regte aan die ander kant. Beide die Grondwet en die Skolewet skep vir skole en hul beheerliggame ruimte om die howe te nader om regte te bevorder of te beskerm. Verreweg die meeste van die hofsake waarby ek direk, as prokureur, of indirek, as FEDSAS-werknemer, betrokke was, het tot dusver gehandel oor die aanstelling, oorplasing of bevordering van onderwysers. Die wetgewing oor die aanstelling van onderwysers en hul bevordering by skole maak voorsiening daarvoor dat geen aanstelling of bevordering sonder die aanbeveling van die beheerliggaam van die skool kan geskied nie. Amptenare ignoreer dikwels net eenvoudig hierdie regsvoorskrif, maar in baie gevalle word die voorskrif ook bloot geïgnoreer om ŉ duistere of onregmatige motief van die amptenaar of betrokke provinsiale onderwysdepartement te bevorder. Op een uitsondering na het ons al hierdie sake gewen. Dikwels is dit ook in die skool se guns geskik sonder dat ŉ uitspraak van ŉ hof daaroor nodig was. Dit ironies dat daar pogings aan die gang is om die wetgewing te wysig om beheerliggame se bevoegdheid om aanbevelings vir aanstellings, oorplasings en bevorderings in te kort, terwyl die suksesvolle hofsake juis die beste bewys is van die feit is dat dit amptenary se vooroordeel of onbekwaamheid is wat tot onreëlmatighede aanleiding gee. Die Oos-Kaap is berug vir sy onderwysprobleme en daardie onderwysdepartement se onvermoë om sake reg te ruk en te voldoen aan regsvoorskrifte, veral betreffende personeelverskaffing aan skole. Hier is dit nie net individuele skole wie se regte en belange op die spel is nie, maar alle skole in die provinsie. Verskeie hofsake hieroor moes gevoer word en nuwe sake dreig steeds. Die ongeërgdheid oor die gesag van die howe in daardie provinsie is een van die ernstigste bedreigings vir ŉ grondwetlike regstaat. As staatdepartemente en amptenary net eenvoudig kan kies watter hofbevele hulle sal nakom en watter nie, is ons baie naby aan anargie. Taal en taalbeleid is van die meer opspraakwekkende sake wat howe toe is. Die bekendste voorbeeld daarvan is natuurlik die saak van Hoërskool Ermelo wat uiteindelik in die Grondwethof besleg moes word. Dit het egter daar oor meer as net taal gehandel. Die primêre geskil was die misbruik van mag aan die onderwyshoof se kant om die magte van die beheerliggaam terug te trek om sy eie doel – verandering van die skool se taalbeleid – te bereik. Daardie deel van die geskil is in die guns van die beheerliggaam beslis, maar die hof het tog gelas dat die beheerliggaam die taalbeleid van die skool moet hersien. In vele ander soortgelyke sake het onderwysdepartemente egter eenvoudig probeer om Engelse leerders in Afrikaansmedium skole in te dwing. Daardie stryd duur van tyd tot tyd voort, want amptenare neem nie kennis van die howe se uitsprake nie, ignoreer dit bloot, of haal net selektief uit die uitsprake aan. Die toelating van leerders tot voorkeurskole is natuurlik ook ŉ drukgang wat konflik veroorsaak en wat dikwels met die howe se tussenkoms besleg moet word. Die probleem is dat ons ŉ onderwysstelsel het waarin ongeveer 80% van die openbare skole disfunksioneel is. Natuurlik sal alle ouers, wat die beste vir hul kinders nastreef, net die beste skool vir hul kinders wil hê. Dis tog by uitstek verstaanbaar. Maar die individuele skole is magteloos om die stelsel te verander en gevolglik word hulle gedwing om hulself te beskerm teen oorstroming en uiteindelike ineenstorting vanweë oorvol klasse in beperkte ruimtes en fasiliteite. Die probleem is besonder akuut in Gauteng. Daar is eenvoudig te min skole en die gemiddelde grootte van skole in die provinsie is reeds meer as dubbeld dié van die res van die land. Dit is broeiplek vir konflik. My hele eerste hofsaak in onderwys (1995) het gehandel oor die onregmatige skorsing van ŉ skoolhoof en presies 20 jaar later herhaal die proses hom weer. Die keer is twee skoolhoofde geskors vanweë beweerde rassisme – maar die onderrok van rassisme het sterk by die skorsers self uitgehang. Een van die heel vroegste sake waarby ek betrokke was, was die onsmaaklikhede by die Hoërskool Vryburg, wat ook ondermeer met skorsing te doen gehad het. Dié keer was dit egter die skorsing van ŉ leerder na aanleiding van die berugte skêr-steekvoorval. Beheerliggame sukkel om dissipline te handhaaf en daarin kry hulle gans te dikwels nie die ondersteuning van onderwysowerhede nie. Dit is net die onderwyshoof van ŉ provinsie wat, op aanbeveling van ŉ beheerliggaam, ŉ leerder uit ŉ skool kan skors. Die besluit van die onderwyshoof moet binne 14 dae na ontvangs van die aanbeveling geneem word, maar dikwels is daar geen reaksie nie, selfs nadat herhaalde keer navraag gedoen is. Dan is dit maar hof toe om ŉ bevel te kry om die onderwyshoof te dwing om sy werk te doen. Hierdie is maar net enkele voorbeelde van hofsake oor onderwys. Daar is nog vele ander wat meer of minder opspraakwekkend is. Eintlik is hierdie hofsake nie noodwendig slegte nuus vir ons land nie. Daar is ook ŉ stukkie goeie nuus en daardie nuus is dat ons Grondwet sterk en lewenskragtig is om mense en instellings se regte en regmatige belange te bevorder en beskerm. Dis ŉ teken dat ons Grondwet werk.