Toe sy 16 jaar oud was, het sy vir Jacobus Petrus Toerien, 'n verslaggewer van Di Patriot van die Paarl, ontmoet. (Hy was toe in Pretoria om 'n onderhoud met haar pa te voer). Hy het onder die skuilnaam Jepete in "Ons Kleintje" geskrywe in sy hoedanigheid as subredakteur van "Di Patriot". Hulle is getroud en het 16 kinders gehad, van wie net 8 grootgeword het.
Teen 1899 was Sarie Marais reeds 'n treffer in Pretoria. In die Anglo-Boereoorlog het dit nie net gewild by die Boeremag geword nie, maar ook by ander soldate. Dit het later wêreldbekend geword omdat duisende Suid-Afrikaanse soldate dit in die Eerste en Tweede Wêreldoorlog gesing het.
In die Tweede Wêreldoorlog het 'n buitestasie van soldate in Noord-Afrika die naam "Sarie Marais Calling" gehad.
Dit is ook die amptelike lied van die Girl Guides in Sri Lanka (Ceylon) wat dit aan die begin van die vorige eeu by die Boerekrygsgevangenes daar gehoor het.
In die jare dertig van die vorige eeu is dit verkeerdelik op die Olimpiese Spele in Amerika as Suid-Afrika se amptelike volkslied gespeel.
Hierdie deel van die webblad gaan oor ons geskiedenis, ons soos in die Boere Volk. Dit beslaan slegs 'n klein deel daarvan, maar ek hoop u vind dit van nut.
In oorsese lande, neem baie mense onmiddelik aan dat "Afrikaner" verwys na die swart mense van Afrika – omtrent soos "Mexikaan" verwyse na iemand wat in Mexico woon. Noem die woord in Suid-Afrika, en baie liberaal-denkendes sal die woord met "rassis" vereenselwig – of andersins dan, bloot met iemand wat die taal "Afrikaans" praat. Maar tog sal nie een van hierdie antwoorde korrek wees nie. Selfs Afrikaners stry oor presies wie en wat ‘n regte Afrikaner is. Om die antwoord op hierdie vraag te vind, mag dit dalk nuttig wees om vir ‘n oomblik terug te kyk na die geskiedenis van die mense wat vandag oor die algemeen as "Afrikaners" beskou word."
Daarteenoor egter -- het die Boere nou nog steeds 'n baie ryk geskiedkundige erfenis wat deur die Afrikaner-Broederbond van hulle afgeneem was tussen 1933 en 1994 -- verbasend genoeg begin hierdie ou Boeregeskiedenis weer orals nuwe vorme aan te neem, met herdenkings en met 'n heropvoeding van die jeug oor hul eie vergete agtergrond... Die huidige verandering van straatname vanaf Voortrekkerstraat na byvoorbeeld Chris Hani straat bewys vir my veral ook hoe bitter min die huidige ANC-leierskap eintlik vir die volledige geskiedenis van hul eie land omgee -- en dit weer, nes die Afrikaner Broederbond dit so doelbewus gedoen het vanaf 1936 tot 1994, doodeenvoudig wil begin doodswyg.
In daardie opsig bewys die ANC leierskap vir my veral dat hulle 'n inherent-fassistiese organisasie is, nes die AB, want hulle doen presies dieselfde... hulle ontneem mense van hul eie geskiedenis. Selfs die dramatiese Voortrekkergeskiedenis gee nou skynbaar ook al aanstoot vir die ANC leierskap -- anders sou hulle erkentenis wil gee aan die feit dat al die Voortrekkerstrate in Suid-Afrika vernoem is sodat die Voortrekkerroete nie vir die nageslag in die vergetelheid sal versink nie.
Doodeenvoudig het hulle ook na hul taal as die Taal verwys. Boereburgers het die Taal gepraat, en die Engelse joernaliste van daardie tyd, soos Winston Churchill, het na hulle ook assulks verwys. Dit was Boere waarmee die Engelse gestry het, nie Afrikaners nie. Daar is dus vanaf daardie tyd al aan mense 'n keuse gestel: as hulle hulself geïdentifiseer het met die Boerevolk in die Transvaal en Oranje Vrystaat, het hulle OF soontoe getrek, saam met hulle baklei, en hulself Boere begin noem. - OF agterGEBLY in die Kaap, EN het hulle meestal na hulself verwys as Afrikaners. Dis 'n baie duidelike kultuurverskil wat nog steeds ook in die stede na die Tweede Vryheidsoorlog bly bestaan het: die brandarm Boervrouens wat vanaf die verwoeste platteland na die stede soos Johannesburg getrek het, het daar begin werk as kleremaaksters in die nuwe mechaniese fabrieke wat deur die eerste Jodesmouse uit Pole opgerig was -- en juis hierdie brandarm, hardwerkende vrouens en kinders het altyd na hulself verwys as "Boere" - nooit iets anders nie. Hulle het hul eie toneelstukke opgevoer en geskryf toe Johanna en Hester Cornelius van Thabazimbi hul eie Klerewerkstersvakbond opgerig het -- en saam met die Boere-mynwerkers in die stede het hierdie hardwerkende, brandarm mense nog altyd na hulself in hul eie toneelstukke na hulself verwys as "Boere".
Die geskiedenis navorster Elsabe Brink het pragtig oor heirdie geskiedenis geskryf in die tagtigerjare. Toe die Afrikaner Broederbond opgerig is, is dit die eerste ding wat daar deur hulle besluit is om die Boerevolk se geskiedenis te verander: Hierdie welaf, deftige Afrikaners het hulself doodgeskaam vir die die brandarm Boervrouens wat "soos meide in die fabrieke moes werk" in die stede, en die brandarm Boer-mynwerkers -- hulle was immers die "nuwe armblanke probleem in die stede" soos daar na hulle verwys is in 'n Rooi Kruis verslag oor hul ellende in die twintiger en dertigerjare. Dit was egter Boervrouens en kinders, nie "arm-blankes" nie -- : lees 'n mens die Rooi Kruis onderhoude wat met hierdie mense gevoer is en ook deur die geliefde Emily Hobhouse -- in die verslag, is dit duidelik dat hulle altyd na hulself verwys het as Boere, wat vanaf die verwoeste platteland na die stede moes trek om te kan oorleef. Tydens die mynwerkersopstande van die twintiger- en dertigerjare het hierdie Klerewerksters en Mynwerkers almal aktief saamgestaak en saamgemarsjeer in die strate teen die groot ryk Engelse mynmagnate - en hoekom het hulle dit gedoen? Omdat hulle lede was van die verslane Boerevolk, nie juis omdat hulle "Kommuniste" was soos die Afrikaner Broederbond en die mynmagnate se koerante hulle almal genoem het nie... Daar was kommunistiese leiers onder hulle, en baie van die mynwerkers was inderdaad ook Engels, dit is hoekom hierdie groepe almal onder die versamelnaam van "blankes" die geskiedenis ingegaan het.
So is daar gevalle gemeld waarin 'n broer van Brits ontdek het dat hy sy eie susterskind doodgeskiet het in Cottesloe. Dit is wat dus kan gebeur as 'n volk sy eie geskiedenis en selfs sy stamnaam verloor het. Gaan kyk maar na die name op die Cottesloe koppie se monument, as dit nog daar is: dit is Boere wat daar gesneuwel het. Gaan kyk ook maar na die ou grafte in die mynwerkersdorpies rondom Johannesburg van daardie tydperk en lees die name van die mense wat tydens die onluste gearresteer is: dit is grotendeels Boerevanne.
As joernalis, het ek het self dikwels rondgedwaal tussen die grafte van daardie myndorpies en die name opgeskryf: en die grootste deel van die vanne van daardie tydperk op die dikwels powere grafstene was Boervanne. Dit is maar net 'n klein deel van die Boeregeskiedenis wat eintlik nooit werklik in die Broederbond se geskiedenisweergawe baie "duidelik gestel"is nie. Trouens is groot dele daarvan of weggelaat of selfs moedswillig verkeerd geskryf.
Ek het al die bekende toneelstukke wat destyds deur die Kleremaaksters self geskryf is, hier in my besit, asook baie van hul artikels in hul eie tydskriffies. Dit is 'n tragiese hoofstuk van die Boervrouens se geskiedenis wat eintlik ook langsaan die Boervrouemonument geplaas sou moes word -- om mense te laat weet dat baie van hierdie dapper Boervrouens die konsentrasiekampe oorleef het deur soos "fabrieksmeide" in Engelstalige stede te gaan werk. Hulle stryd het voortgeduur maar niemand het hulle gehelp nie, en hulle is selfs deur Afrikaners "terugbetaal" vir hul moed deur selfs hul stamidentiteit en hul eie geskiedenis van hul af te neem.
Die huidige mense wat hulself nog steeds "Afrikaners" wil noem -- moet besluit watter deel van die geskiedenis hulle die sterkste oor voel, en of hulle trots daarop kan wees om liewers na hulself as Boere te begin verwys i.p.v. wat die ANC nou vir hulle begin noem, naamlik die "wittes". Ek is 'n gebore Nederlander wat toevallig 'n taamlik ligte vel het, maar ek het nog nooit aan myself gedink as 'n "witte" nie en ek moet eerlik se dat hierdie rassistiese verwysing my altyd besonder onaangenaam in die ore klink! Ek identifiseer myself as lid van 'n Dietstalige volk -- nie as 'n "witte" nie. Wat van julle?
Die geskrewe geskiedenis van die area bekend as die Kaapkolonie (en later as die Kaapprovinsie) in Suid-Afrika het begin toe Bartolomeas Dias, 'n Portugese ontdekkingsreisiger, die Kaap die Goeie Hoop in 1488 ontdek het. Later het Vasco da Gama in 1497 langs die hele kus van Suid-Afrika gevaar tewyl hy onderweg na Indië was. Die Portugese, wie deur die rykdom van Asië aangetrek was, het geen permanente nedersetting in die Kaap gemaak nie. Die Nederlanders het wel besluit om 'n nedersetting te stig waar hul skepe weer water en ander voorrade kon aanvul.
Die Nederlandse nedersetting van die area begin in Maart 1647 met die stranding van die Nederlandse skip Nieuwe Haarlem. Die skeepswrak se oorlewenes bou 'n klein fort wat hulle die "Sand Fort van die Kaap die Goeie Hoop" noem. Hulle bly vir amper 'n jaar, todat hulle deur 'n vloot van 12 skepe onder leiding van W.G. de Jong gered word.
Ná hul terugkeer na Holland probeer van die oorlewendes die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie oortuig om 'n handelsentrum in die Kaap te open.
Die eerste koloniste was, vir die groter deel, vanuit die laer werkersklas en het min omgegee vir die ontwikkeling van die Kolonie, maar ná 'n Kommisaris in 1685 aangestel is om meer settelaars aan te trek, het 'n meer getroue groep immigrante begin aankom. Franse vlugtelinge begin ook in die Kaap aankom nadat hulle Frankryk verlaat het na die opsegging van die Edik van Nantes. Hierdie klein groep immigrante het 'n merkbare invloed op die karakter van die Nederlandse settelaars gehad. As gevolg van die instelling van 'n beleid deur die VOC wat eksklusiewe Nederlandstalige onderrig verplig het, asook streng wette van samekoms, het die Franse Hugenote teen die middel van die 18e eeu nie meer 'n aparte identiteit gehandhaaf nie, en die kennis van Frans het verdwyn.
Die Kaapse koloniste het uiteindelik al die land na die noorde en ooste vanaf hul basis by Kaapstad van die Khoikhoi in besit geneem. Groot hoeveelhede Khoikhoi is deur die koloniste vermoor; behalwe díé wat in oorloë gesterf het, is hele Khoikhoistamme uitgewis deur pokke-epidemies in 1713 en 1755. 'n Paar oorblywende stamme het hul onafhanklikheid behou, maar die oorgrotere meerderheid van die Khoikhoi het as tropbewaarders begin werk vir die koloniste. Die Nederlandse regering het in 1787 'n wet in plek gestel wat die nomadiese Khoikhoi aan sekere beperkings onderhewig gemaak het. Die direkte gevolg van hierdie wet was om die Khoikhoi nóg meer afhanklik van die koloniste te maak, of om hulle te dwing om noordwaarts, heeltemal verby die koloniale grens te migreer. Díé van hulle wat weggetrek het moes wees die vyandigheid van hul ou vyande, die San, in die gesig staar, wie op die vlaktes van die Nieuwveld- en Sneeuwberge tot by die Oranjerivier gewoon het.
Verdere probleme het op die oosgrens tussen die regering en die Xhosas ontstaan. Die regering in die Kaap se beleid oor die aangeleentheid is aanvanklik gekenmerk deur heelwat sloerdery. Op 11 Desember 1834, het 'n kommando 'n hoofman met 'n hoë rang doodgemaak wat die Xhosas ontstoke gemaak het: 'n leër van 10 000 manskappe gelei deur Macomo, 'n broer van die hoofman wat dood gemaak is, het oor die grens gestroom, plaashuise geplunder en aan die brand gesteeken die wat weerstand gebied het dood gemaak. Onder die slagoffers wat die ergste lyding ondergaan het was 'n kolonie bevryde Khoikhoi wat in 1829 deur die Britse owerheid in die Katriviervallei gevestig is. Hoewel daar nie baie soldate in die kolonie beskikbaar was nie het die goewerneur sir Benjamin D'Urban vinnig opgetree en alle beskikbare magte onder Kolonel Sir Harry Smith saamgesnoer. Die het Grahamstad op 6 Januarie 1835 bereik, ses dae na nuus van die opstand Kaapstad bereik het. Die Britte het vir nege maande lank teen die Xhosas geveg tot vyandighede op 17 September 1838 beëindig is met die ondertekening van 'n nuwe vredesverdrag in terme waarvan al die grond tot by die Keirivier as Brits erken is en die inwoners as Britse onderdane verklaar is. Die regeringsetel is gekies en King William's Town gedoop.
Die Britse regering het nie die aksies van d'Urban goedgekeur nie en die Britse Sekretaris vir die Kolonies, Lord Glenelg, het in 'n brief aan die Koning verklaar dat "the great evil of the Cape Colony consists in its magnitude" en daarop aangedring dat die grens teruggeskuif word na die Visrivier. Hy het d'Urban ook in 1837 uit sy posgeskop. Lord Glenelg se dispatch van 26 Desember het gemeen dat die Xhosas meer as genoeg gronde gehad het om oorlog te voer en dat alle wou wraak neem vir die 'n reeks in grondoortredings. Die houding teenoor die Xhosas was een van die baie redes wat die Trek Boere aangevoer het vir die verlating van die Kaapkolonie. Die Groot Trek het van 1836 tot 1840 geduur. Die trekkers, wat omtrent 7 000 getel het, het gemeenskappe met 'n republikeinse regeringsvorm anderkant die Oranje en Vaalriviere en in Natal gestig. Van toe af was die Kaapkolonie nie meer die enigste Europese gemeenskap in Suid-Afrika nie – dit het egter vir baie jare die vernaamste gebly
Staan 'n oomblik stil en dink aan dit wat ons voorouers deurgegaan het om aan hulle nageslag, ons, 'n beter toekoms te gee. Vra jouself die vraag af, sal ek dit vandag doen ?
In 'n geskiedkundige konteks kan die term "Boer" verwys na 'n inwoner van een van die Boere Republieke of na diegene wat kulturele Boere was.
Onder leiding van Gerrit Maritz en Piet Retief het 'n groep voortrekkers na Natal gekom waar hulle die hoofstad, Pietermaritzburg gevind het. Hulle het onderhandel met die leier van die zoeloes, die regerende stam in daardie gebied, om 'n stuk grond te verkry. Die leier van die Zoeloes, Dingaan, het hulle hulle toe om die bos gelei en het 'n groot groep voortrekkers asook Piet Retief, uitgemoor. Later is die oorblyfsels deur 'n oorweldegende zoeloemag aangeval te Bloed rivier (vandag Nacome rivier) en het hulle die Slag van Bloedrivier gewen en kon hulle die Republiek van Natalia stig. Dié is later deur die Britse Ryk oorgeneem.
Voor sy vertrek uit die Oos-Kaap stuur Piet Retief sy Manifes aan die Grahamstown Journal wat die geskrif op 2 Februarie 1837 publiseer. Terwyl die Trekkers verskeie redes aanvoer vir hulle besluit om die Kolonie te verlaat, verskaf die Manifes 'n goeie opsomming van die mense se gevoelens. Anna Steenkamp se gedenkskrif
Louis Tregardt stuur reeds in 1829 sy seun, Carolus, met 'n groot kudde vee na Xhosaland; in 1833 huur hulle grond by die Xhosaleier, Hintsa.2 In 1835 trek die Tregardts met 'n klompie ander gesinne noordwaarts oor die Grootrivier (Oranjerivier) en deur die huidige Vrystaat.
Tregardt se groep bereik die soutpan wes van die Soutpansberg teen die einde van Mei 1836 en word in Junie besoek deur Hendrik Potgieter wat op 'n verkenningstog is. Vanaf September 1836 tot Mei 1837 staan Tregardt se trek eers suid van die Soutpansberg, toe naby die latere dorp Schoemansdal, 'n rukkie later in die gebied van die huidige dorp Louis Trichardt en uiteindelik by die samevloeiing van die Dorpsrivier en die Brakspruit. Na 'n aantal sterftes onder mens en dier, bereik Tregardt se trek Delagoabaai (Lourenço Marques - huidiglik Maputo) in 1838. 'n Aantal van die geselskap doen malaria op en eers sterf sy vrou en ander lede van sy familie en daarna Tregardt self.
Teen die einde van 1835 verlaat Potgieter sy plaas op trek na die noorde. Families soos die Steyns, Krugers, Liebenbergs, Bothas en die familie Robberts sluit by hom aan sodat sy trek teen die tyd dat dit die Oranjerivier bereik, uit 'n aansienlike aantal waens bestaan. Met behulp van vlotte word hulle in Februarie 1836 by Winterhoekdrif, naby die huidige Bethulie, net onderkant die samevloeiing van die Caledon- en Oranjerivier, deur die rivier gebring. Sodra die trek buite die koloniale grense is, word 'n algemene vergadering gehou en word hy tot kommandant gekies om orde op die trekpad te handhaaf.
Enige dae later sit die kommissie die reis oor die Limpopo, oor die Nuanetsi, en deur die uiterste suidoostelike hoek van die teenswoordige Rhodesië voort. By 'n kraal van 'n Knopneuskaptein draai hulle om en keer teen die einde van Julie by die standplaas van Tregardt terug, waarvandaan in Augustus die terugreis aanvaar word. Waarskynlik is suidwaarts oor die terrein van die latere Pretoria gery.
Sommige trekkers Trekkers versprei oor die grasvlaktes tot aan die Vaalrivier - twee groepe trek selfs die rivier deur. Die Liebenbergs vestig hulle reg teenoor die huidige Parys waar hulle op 25 Augustus onverwags deur 'n Matebele-impie aangeval word en bykans uitgewis word. Die ander trekgroepe, vroegtydig gewaarsku deur Stephanus Erasmus wat met sy jaggeselskap nog verder noord staan, slaag daarin om die Matebele by die sogenaamde Vaalrivierslag terug te slaan. Die oorlewendes trek oor die Vaalrivier terug. 'n Gedeelte vat na Blesberg (Thaba Nchu) koers, maar die res, aangevul deur sommige Trekkers suid van die rivier, trek hulle in 'n laer by die latere Vegkop, ietwat ten suidooste van die teenswoordige Heilbron, saam. Hier sluit Potgieter en sy kommissie aan die begin van September by hulle aan.
Meningsverskil of daar reg ooswaarts oor die Drakensberge of noordwaarts 'om die punt van die berg' getrek moet word, ontstaan nou tussen Retief en Maritz. Na 'n openbare vergadering (13.9.1837), beweeg die trek van Retief ooswaarts, terwyl die trekke van Maritz en Potgieter noordwaarts koers vat. Die terrein van Vegkop word verbygetrek, oor die Vaalrivier en tot aan die Suikerbosrand waar hulle voorlopig tot stilstand kom.
Terug aan die Suikerbosrand begin Maritz die trek na Natal. Potgieter en sy mense volg sonder geesdrif, eers suidwaarts en toe op Maritz se spoor met die De Beerspas ooswaarts oor die Drakensberge tot hulle teen die helfte van Januarie 1838 aan die boonste lope van die Tugela tot stilstand kom, verder wes as die ander trekke wat intussen aan die Tugela gaan staan het. Hier op die agterhoede is Potgieter onbewus van die ontsettende moorde wat die Zoeloe-impies op 16 en 17 Februarie op die Voortrekkers onmiddellik ten ooste van hom aan die Bloukrans- en Boesmansrivier pleeg. Toe Maritz se oproep om hulp hom egter bereik, verskuif hy dadelik sy laer na Doornkop, naby die huidige Chieveley-stasie, om daar by die laers van die vermoorde Retiefen van Maritz en Uys aan te sluit. 'n Algemene vergadering gehou (28.3.1838) om 'n kommando teen die Zoeloes te organiseer. Daar word besluit dat Potgieter en Uys gesamentlik die bevel sal voer.
Die kommando van 347 man verlaat die laers (6.4.1838) in twee groepe en trek noordooswaarts oor die Tugela en die Buffelsrivier om Dingane se stat uit die weste aan te val. Op die vyfde dag word die kommando aan die suidekant van die Italaberg deur die Zoeloes in 'n hinderlaag gelok en in 'n lopende geveg oor die Italeninek sneuwel Piet Uys, sy jong seun, Dirkie, en nege ander terwyl die 'Vlug-kommando' na die laers terugtrek (11.4.1838). Potgieter word vir die ramp verantwoordelik gehou en selfs van lafhartigheid beskuldig. Hy trek, in weerwil van al Maritz se pleidooie om hulle nie in die steek te laat nie, oor die berge na die binneland. Hy staan op 16 Mei reeds met sowat 160 gesinne twee dagreise wes van die Drakensberge op pad na die Sandrivier. 'n Maand daarna ruil hy van die baTaunghoof, Makwana, die sogenaamde Vetriviergronde tussen die Vet- en die Vaalrivier vir 'n dertigtal beeste. Hy sluit vredesverdrae in Transoranje met Moroka en ander hoofde.
Potgieter se laer staan vir ses maande lank langs die Sandrivier. Hy verken die Oorvaalse gebied wat hy kragtens verowering op Mzilikazi as Voortrekkerland beskou. Baie van sy mense verbrei hulle noordwaarts en teen die einde van 1838 versit hy self noordweswaarts na die Mooirivier en vestig hom sowat sewe myl noord van waar Potchefstroom later aangelê sou word. Bygestaan deur 'n verkose krygsraad voer hy hiervandaan bevel oor wat aangedui kan word as die gebied Winburg-Potchefstroom wat van die Vetrivier noordwaarts tot aan die Magaliesberg strek.
Soos alle Voortrekkerleiers, is Potgieter daar deeglik bewus van dat 'n hawe vry van Britse beheer onontbeerlik is vir die staatkundige onafhanklikheid en die ekonomiese selfstandigheid van 'n Voortrekkerstaat. Daarom vertrek hy met 'n geselskap in Junie 1840 na Delagoabaai om met die Portugese in Lourenço Marques handelsbetrekkinge aan te knoop. Hy word deur die Portugese goewerneur aangeraai om met die oog op doeltreffender handelsverbindinge 'n nedersetting nader aan die kus te stig.
Intussen kry die Voortrekkerrepubliek van Natalia sy beslag met 'n grondwet wat die hoogste uitvoerende en wetgewende gesag aan 'n gekose volksraad toevertrou. Die Natalse volksraad stuur A.W.J. Pretorius na Potchefstroom om met Potgieter en sy raad te onderhandel om die Trekkergemeenskappe ten ooste en ten weste van die Drakensberge met die nuwe republiek te verenig. Op 16.10.1840 word alhier op 'n vergadering van tussen 300 en 400 man tot so 'n vereniging besluit. Terselfdertyd wys die vergadering Potgieter aan as 'commandant en bestierder van Potchefstroom'.
Met die oog op die besetting van Natal plaas sir George Napier reeds teen die einde van 1841 'n Britse troepemag naby die suidgrens van hierdie Boererepubliek. Die volksraad maak 'n opnamevan die weerbare manne en versoek Potgieter om dit in die Winburg-Potchefstroomgebied te doen. Hieraan gee hy gehoor. Terselfdertyd egter berei hy hom weer op 'n tog teen Mzilikazi voor, want daar was gerugte van nuwe bewegings van die Matebele. Aan die begin van April 1842, toe 'n Britse troepemag juis met sy opmars na Port Natal begin het, vra Potgieter van die Natalse volksraad verlof om met 'n kommando teen die Matebele op te trek. Die volksraad weier egter toestemming. Hy self word siek. In antwoord op Pretorius se noodkreet om hulp, gee hy dus alleen aan die landdroste van Potchefstroom en Winburg opdrag om soveel burgers as moontlik op te kommandeer en die Natallers te hulp te snel. Die reaksie was egter onbenullig en die Voortrekkers in Natal moes hulle aan die Britse gesag onderwerp.
Potgieter besoek Delagoabaai in die winter van 1844 met die oog op 'n weg na die see. Hier voer hy onderhandelinge met J. A. Smellekamp wat hom aanraai om met die oog op die handel met die Nederlande deur Delagoabaai hom nader aan die hawe en terselfdertyd noord van die 26° breedtelyn buite Britse jurisdiksie te kom vestig. Met dié doel gaan Potgieter 'n ooreenkoms met die Portugese goewerneur aan waardeur hy die reg verkry om hom wes van die Lebomboberge 'agter' die Portugese hawe te vestig.
Na sy terugkeer begin Potgieter met sy voorbereidings vir die trek noordooswaarts. Baie Trekkers uit Natal kom hulle na die Britse anneksasie in 1842 op die Hoëveld vestig en die opposisie teen Potgieter se persoonlike leierskap neem toe. Hy versoek dus sy volgelinge om hul vertroue in hom te herbevestig. Op 'n openbare vergadering op 6.5.1845 kies 'n honderd man hom dan ook weer tot hoofkommandant en 'bestierder'.
In Julie 1846 word die Ohrigstadgronde vergroot deur die aankoop van die gebied tussen die Elandsrivier, die Lebomboberge en die Krokodilrivier van Mswazi, opperhoof van die Swazi's.
Omdat die verbinding tussen Ohrigstad en Delagoabaai deur die aanwesigheid van die tsetsevlieg belemmer word, vertrek Potgieter in Junie 1847 met 'n kommando van sowat 240 man op 'n ekspedisie om 'n weg na die hawe Inhambane te ontdek en om die land in 'n noordelike rigting te verken. Noord van die Limpopo raak hy weer eens met die Matebele slaags en moet onverrigter sake terugkeer. In Ohrigstad verswak Potgieter se posisie; weens die koors, die ongunstige boerdery-omstandighede, die tsetsevliegbesmette verbinding met Delagoabaai en die onenigheid,verlaat baie van sy ondersteuners die gebied. Ook in die omstreke van Winburg en Potchefstroom neem sy invloed af weens die toestroming van nuwe intrekkers uit Natal. Kort na die terugkeer van sy jongste tog bring hy dus aan hierdie distrikte 'n besoek om sy gesag te konsolideer, en op 'n aantal groot vergaderings word verdere steun aan hom toegesê.
Ongeveer gelyktydig met hierdie verhuising verklaar sir Harry Smith Transgariep in Februarie 1848tot Britse gebied, as die Oranjerivier-Soewereiniteit, en vestig A.W.J. Pretorius en 'n aantal van die laaste Voortrekkers uit Natal hulle aan Magaliesberg en die omstreke van Potchefstroom. Openlike sprake van 'n gewapende verset onder leiding van Pretorius teen die Britse gesag in Transoranje verplig Potgieter om sy houding teenoor die buitewêreld te stel. Hy vrees dat 'n stryd met die Engelse in die Oranjerivier-Soewereiniteit die onafhanklikheid van die Oorvaalse Emigrante noodwendig in gevaar sou stel, daarom wil hy teenoor die Britse regering vriendskaplike betrekkinge handhaaf. Hierteenoor staan Pretorius 'n positiewe, feitlik aggressiewe beleid voor. Waar Potgieter tevrede is met 'n onafhanklikheid de facto van die Emigrante, daar streef Pretorius na die wettig deur Brittanje erkende onafhanklikheid van die Boere. In hierdie verskil van opvatting lê een van die belangrikste wrywingspunte tussen die twee vernaamste Voortrekkerleiers.
As gevolg van die vyandige houding van die omliggende Bantoestamme begin die publiek egter weldra op 'n leier aandring. Daardeur voel die volksraad sy gesag bedreig, en probeer 'n oplossing vind in 'n verdeelde leierskap. Vier kommandante-generaal word aangestel: A.H. Potgieter vir Soutpansberg, A.W.J. Pretorius vir Magaliesberg, W.F. Joubert vir Lydenburg en J.A. Enslin vir Marico. Aan al hierdie reëlings steur Potgieter hom weinig. Hy beskou homself nog altyd as hoofkommandant en handhaaf van Soutpansberg af sy aartsvaderlike bestuur.
In Augustus 1852 Potgieter nog 'n kommando teen die Pedihoof Sekwati, maar die lang reise te perd, die spanning van menige veldtog en die borswater het sy kragte uitgeput en sy gesondheid ondermyn, en drie dae voor sy sestigste verjaardag sterf hy. Sy seun, Pieter Johannes Potgieter, word in sy plek as kommandant-generaal van Soutpansberg gekies.
Die eerste Anglo-Boere oorlog staan ook bekend as die Eerste Transvaalse oorlog vir onafhanklikheid aangesien daar konflik ontstaan het tussen die Britte en die Boere van die Traansvaalse Republiek of Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR). Die Boere kon egter staatmaak op hulp van hulle bure in die Oranje Vrystaat.
Hy was bereid om met mag die konfederasie ‘n werklikheid te maak, ‘n feit wat bewys is met die Anglo-Zulu oorlog in 1879.
Die oorsaak van die oorlog is 'n baie kontroversiële saak. Aan die Britse kant was dit 'n saak van polemiek vanaf die oomblik waarop dit uitgebreek het. Anti-imperialiste, en daarna Marksiste, het die oorlog as 'n produk van 'n kapitalistiese sameswering gesien wat daarop gemik was om, deur middel van brute krag, die diamant- en goudvelde van die Vrystaat en Transvaal te bekom.
Meer moderne interpretasies sien Britse beleid as geskaak deur radikale imperialiste soos Cecil John Rhodes en Lord Alfred Milner wat gevrees het dat die nuut gevonde rykdom van die Boererepublieke, die droom van 'n Britse Suid-Afrika sou ontspoor. Rykdom het die Boererepublieke in staat gestel om hulself van die halter van Britse voogdyskap te bevry en om hul eie, onafhanklike buitelandse beleid na te volg, wat die deur kon oopmaak vir Duitse beheer oor die belangrike Kaapse roete na Indië.
In 1895, na die Jamesoninval, was Kruger seker dat Brittanje op oorlog ingestel was. Hy het 'n klein staande leër op die been gebring en sy administrasie versterk deur knap, jong Afrikaners soos Jan Smuts aan te stel. Daar is probeer om steun van pro-Boere in Engeland en Europa te werf, maar geen tasbare steun is verleen nie. Die twee klein republieke het alleen teen die magtigste ryk in die wêreld gestaan. Toe Kruger gevra is hoekom hy teen so ‘n oormag veg, was sy antwoord: "'n Man sal nie 'n leeu aanval met ‘n mes in sy hand nie, maar net 'n lafaard sal nie met alle mag veg as die leeu hom aanval nie.". Die Boerepublieke het egter wel daarin geslaag om hulself te voorsien van Duitse Mausergewere en Franse "Long Tom"-langafstandkanonne. Die Russiese tsaar het 'n paar veldambulanse voorsien en die Transvaal se artilleriekorps is deur Duitsers opgelei.
Die eerste skote in die oorlog het op 12 Oktober 1899 geklap nadat Brittanje die ultimatum van die Boererepublieke verwerp het. Die Boere het tot die aanval oorgegaan en 'n 160 km van die Kaap binnegeneem terwyl hulle in Natal tot teenaan die Tugelarivier gevorder het. Mafeking en Kimberley het Britse eilande in 'n Boergedomineerde veld geword, terwyl die Britse garnisioen in Natal by Ladysmith vasgekeer en beleër is. Die Britse leër het in verskeie veldslae tweede gekom. Op 11 Desember is 'n frontaanval deur Britse soldate wat deur artillerievuur ondersteun is, afgemaai deur Boere wat hulself in loopgrawe ingegrawe het by Magersfontein naby Kimberley. Op 15 Desember by Colenso, het 4 000 Boere, ingegrawe in die hoogtes op die Noordelike bank van die Tugela, 'n aanval van 16 000 Britte afgeweer wat wou deurbreek na Ladysmith. Hierdie 5 dae is deur die Britse magte as die Swart Week bestempel. Gedurende hierdie tydperk het hulle 7 000 manskappe verloor en geen positiewe strategiese resultate verkry nie.
Net na die val van Pretoria, het die Transvaalse militêre leiding onmiddelike oorgawe aanbeveel. President Steyn was woedend en het aan die Transvalers geskryf dat die ZAR die Vrystaatse burgers en Kaapse rebelle in 'n rampspoedige oorlog betrek het. "Wil die ZAR nou 'n skandelike en selfsugtige vrede sluit die oomblik dat die oorlog sy grense bereik? Wat die ZAR ook al doen, die Vrystaters sal tot die bitter einde veg." Die geveg is toe deur almal voortgesit.
Gedurende hierdie tydberk was daar die "joiners". Dit was Boere wat hoofsaaklik as spioene vir die Britte opgetree het gedurende die laaste 18 maande van die oorlog. Daar is geskat dat 5 000 Boere teen April 1902 die Britse oorlogspoging gesteun het. Baie Boere het die Britse saak gesteun omdat hulle geglo het dat daar vir hulle 'n beter bedeling onder die Britte wag en dat hulle na hulle plase kon terugkeer en groot skade en leed kon vermy deur oor te gee of te "hendsop".
Teen die begin van 1902 het die Boeremagte gekrimp tot 10 000 Transvalers, 6 000 Vrystaters en 3 000 Kaapse rebelle. In Suidoos-Transvaal het 'n Zoeloemag 'n Boerelaer aangegeval en 56 burgers doodgemaak. Die militere vooruitsigte vir die Boere het al hoe swakker geraak.
’n Oorplasingskamp vir Krygsgevangenes naby Kaapstad tydens die oorlog. Die gevangenes is dan oorgeplaas na interneringskampe in ander dele van die Britse Koninkryk.
Die Slag van die Twee Riviere (aan die Britte bekend as die Battle of Modder River) het op die 28ste November 1899 tydens die Tweede Vryheidsoorlog by die sameloop van die Modderrivier en die Rietrivier plaasgevind. Generaal de la Rey het na die veldslae te Graspan enBelmont waargeneem dat die ou Boerestrategie om koppe in te neem nie meer 'n volhoubare strategie was nie aangesien die koppies nie net binne bereik was van die Britse kanonne nie maar ook uitstekende teikens vir die artillerie was. Verder het die styl hellings van die koppe ook goeie dekking aan die aanvalsmag verleen as hulle eers die voet van die kop bereik het. Hy het besef dat gelyke grond veel beter skuiling kon bied en ook 'n meer doeltreffender skootveld aan die moderne gewere besorg het. Generaal de la Rey het ook anders as die gewone gebruik om 'n rivier as hindernis te gebruik, sy burgers aan die suidekant, sowat 50 tot 'n 100 meter van die rivierwal af laat ingrawe. Generaal de la Rey se Transvalers saam met sowat 'n 1200 burgers onder bevel van Generaal Piet Cronjé het die Boeremagte op ongeveer 3500 tot 4000 te staan gebring. Hulle het ses Krupp-kanonne en ten minste vier pom-pom masjiengewere by hul gehad. Die Britse magte het uit ongeveer 10 000 manskappe bestaan met drie artillerie-batterye asook vier swaar 12-pond skeepskanonne. Om 04h00 die oggend van die 28ste was die Britse mag aan't opmars na die Modderrivier-brug (die spoorbrug loop vandag nog op dieselfde plek oor die rivier en 'n replika van 'n blokhuis kan vandag nog daar gesien word). Lord Methuen wat die Boeremagte op die koppe verwag het, het reguit in die Boere se lokval ingestap. Die skietgeveg tussen die twee magte het 'n volle 10 uur lank geduur. Die Britte was aanvanklik vasgepen op die oop veld maar 'n aanval op die Boeremagte se regterflank was suksesvol en het die Boere genoop om te ontrek. Die Britse verliese was 70 sterfgevalle en 413 gewondes; Methuen self is in die regterheup gewond tydens die geveg. Aan die Boeremagte se kant is 16 gedood, 66 gewond en 13 manskappe is gevange geneem.
Die volgende oggend ontdek die Boere dat hulle die slag gewen het en dat Buller besig was om met sy leër terug te trek oor die Tugela.
Ingesluit in die naamlys wat op die monument verskyn is daar ook die van manne wat gesneuwel het gedurende die ses dae wat die slag van Spioenkop voorafgegaan het - 'n totale verlies dus, van 106 burgers.
'n Britse mag word ook noordwaarts gestuur om die Britse bewind oor die Oranjerivier-Soewereiniteit te herstel. Pretorius wat gehoop het hy kon bloedvergieting vermy val op 16 Augustus 1848 terug in die rigting van Bloemfontein wat die Britse magte later in staat stel om die rivier onverhinderd oor te steek. Smith het Kolonel George Buller beveel om 'n mag te mobiliseer en na die Oranjerivier op te trek. Hulle bereik Colesberg op 21 Augustus waar hulle by ander eenhede aansluit. Sir Harry daag ook kort daarna uit Kaapstad op om die bevel oor te neem.
Die Britte het die Oranjerivier onverhinderd oorgesteek en in die rigting van die plaas Boomplaats op pad na Bloemfontein begin beweeg. Op 29 Augustus het die Britte op die verlate plaas Touwfontein ontbyt geëet. Hier vind hulle uit dat Pretorius stelling ingeneem het in 'n reeks lae koppies omtrent twaalf myl weg regs van die pad na Boomplaats. Smith het die teiken vroeg in die namiddag bereik en onmiddelik tot aanval oorgegaan. Die Kaapse Berede Skutters aan die linker kant, die 45ste in die middel en die Skuttersbrigade aan die regterkant, met die 91ste wat as 'n reserwemag gereserveer is. Kaptein Murray het sy swaard getrek en die teken gegee om aan te val. Die 45ste het onder swaar vuur deurgeloop en kon slegs die Boere posisies handhaaf toe die 9lste ter ondersteuning opgekom het. Die Kaapse Berede Skutters het 'n Boere sy-aanval verslaan, wat gepoog het om die waens en agter die magte aan te val, en hulle doelwitte bereik. Die Skutters Brigade het ook in hulle doelwitte geslaag en Pretorius moes na drie ure op die vlug slaan en oor die Vaalrivier terug trek.
Ontoereikende voorbereiding en verkenning en 'n gebrek aan begeesterde leierskap het gelei tot hoë ongevalle en 'n vernederende neerlag deur die Britse magte
Kort voor die uitbreek van die oorlog is Generaal Sir Redvers Buller aangestel as opperbevelvoerder van al die Britse magte in Suid-Afrika. Met sy aankoms was verskeie Britse garnisoene reeds beleër met baie beperkte kommunisikasie tussen hulle. Nadat hy afdelings onder bevel vanLord Methuen en Gatacre na respektiewelik die westelike en sentrale front gestuur het, het hy self bevel van die grootste afdeling oorgeneem en onderneem om hulle te lei om die beleërde dorp, Ladysmith in die hedendaagse Kwazulu-Natal te ontset.
Buller was van plan om sy 5de Brigade, 'n Ierse eenheid onder bevel van Majoor-generaal Hart te stuur om 'n drif twee myl opstroom van die dorpie Colenso oor te steek.
'n Ander brigade onder bevel van Majoor-generaal Hildyard sou die dorp self oorneem (waar daar 'n pad en spoorbrug bestaan het). Aan hulle regterlinie sou 'n brigade van die colonial light horse en berede infanterie 'n klein heuwel bekend as Hlangwane kop probeer oorneem wat ten suide van die Tugela geleë was en deur Boeremagte beset ten einde die bedreiging tot hulle linkerflank af te weer. 'n Verder twee infanterie brigades sou as reserwe dien.
Generaal Louis Botha het die spoorbrug opgeblaas maar doelbewus die padbrug ongeskonde gelaat in die hoop dat hulle die Engelse in 'n lokval kon lei en dan die brug agter hulle met artillerievuur beskadig of vernietig om te verhoed dat hulle ontsnap.
Vroeg op die oggend van 15 Desember 1899 het Hart sy troepe vir 'n halfuur lank 'n paradegrond dril laat doen en hulle toe in geslote kolonne na die drif in die rivier gelei. Sy plaaslik gewerfde gids wat glad nie Engels kon praat nie het die brigade na die verkeerde drif aan die punt van 'n kronkel in die rivier gelei. Botha het sy manne beveel om nie te vuur voordat die Britte die rivier probeer oorsteek nie, maar Hart se brigade in wat in die kronkel vasgekeer was, was eenvoudig 'n te aanloklike teiken. Die Boere het begin vuur en Hart se brigade het meer as 500 ongevalle gelei voordat hulle kon onttrek.
In die loop van die volgende maand het Buller voortgegaan met sy oorspronklike aanvalsplan op die Boereflank. Dit het egter gelei tot 'n verdere neerlaag tydens die Slag van Spioenkop. Hy het uiteindelik na Colenso teruggekeer en met moeite sy pad oor die Tugela oopgeveg deur die boere se flank verby te steek en Hlangwane oor te neem. Dit het egter 'n verdere tien dae se gevegte geverg maar Botha se magte moes uiteindelik die aftog blaas. Ladysmith is daarna op die 28 ste Februarie 1900 ontset.
Die slag het gevolg net na Britse magte Kimberley ontset het na die Boeremagte se beleg van die dorp. Die terugtrekkende Boeremag onder bevel van Piet Cronje is vasgekeer by Paardeberg en tot oorgawe gedwing na 'n beleg wat gevolg het op 'n mislukte direkte aanslag teen die Boeremagte deur Generaal Kitchener.
Soos Buller, het Roberts hom voorgeneem om 'n direkte aanslag op die Boererepublieke se hoofstede Bloemfontein en Pretoria te maak deur gebruik te maak van die spoorlyn vanaf Kaapstad vir logistieke steun en kommunikasie. Soos in Buller se geval het hy met sy aankoms in Suid-Afrika ondevind dat die openbare mening in Brittanje en onder die Britse gemeenskap in Suid-Afrika 'n sterk optrede wou sien om die beleg van Ladysmith, Kimberley en Mafikeng te ontset en het daarom sy planne verander.
'n Vroeëre poging deur die Britte om Kimberley te ontset onder bevel van Lord Methuen is deur die Boere onder Generaal Cronje teengestaan. Cronje saam met Generaal De la Rey en sy Transvaalse burgers kon nie daarin slaag om die Britte se opmars tydens die Slag van die Twee Riviere by die sameloop van die modderrivier en die rietrivier reg langs die spoorlyn stuit nie. Die Britse opmars is egter tot 'n stilstand gedwing na die Slag van Magersfontein en is die Britte gevoelige verliese toegedien. Verder het baie van die Boerekrygers se familie by hulle aangesluit by die hooflaer te Jacobsdal. Die teenwoordigheid van nie-vegtendes en die stadige ossewaens sou uiteindelik bydrae tot Cronje se neerlaag.
Roberts het 'n baie versterkings lang die spoorlyn tussen die Oranjerivier en die Modderrivier gekry. Sy mikpunt was om die Boere se flank te omsingel en sy kavellerie daarom te laat beweeg ten einde Kimberley te ontset, terwyl sy infanterie die belangrike driwwe agter hulle sou beveilig. Roberts het twee infanteriedivisies elkeen met twee infanteriebrigades en 'n berede afdeling wat uit drie brigades bestaan het onder bevel van Generaal French gehad. 'n Ander infanterie-afdeling is tydens die veldtog tot stand gebring.
Terwyl die Highland Brigade onder bevel van Majoor-Generaal Hector MacDonald die Boere te Magersfontein se aandag afgelei het, het Roberts se groot mag in die geheim begin om in die ooste op te mars op die 11deFebruarie. Die aand van 12 Februarie het sy magte die driwwe oor die Rietrivier beset. Op die volgende dag het die Britse berede mag 'n 30 myl lange mars in versengende hitte uitgevoer om die driwwe by die Modderrivier te beset. Die opmars het die Boere onverwags betrap en hulle was nie daartoe in staat om die driwwe en omringende koppe te verdedig nie.
Op die 15de Februarie het Cronje se burgers, sowat 5 000 Transvalers en Vrystaters uiteindelik hulle laer te Jacobsdal verlaat. Hulle stellings was nou nutteloos en hulle was in gevaar om omsingel te word. Op die nag van die 15de het 'n groot konvooi tussen die agterhoede van French se afdeling en die buiteposte van Luitenant-Generaal Thomas Kelly-Kenny se afdeling by die driwwe van die Modderrivier deurgemasjeer. In die daaropvolgende dag het die Boere se agterhoede verhoed dat die Britse 6de afdeling hulle inhaal. Op die 17de het 'n groot konvooi Boerewaens Paardebergdrif op die Modderrivier bereik. Hulle was op die punt om die rivier oor te steek toe 'n Britse berede mag hulle uit die Noorde aangeval en afgesny het.
Cronje het toe besluit om 'n laer te trek en langs die oewer van die Modderrivier in te grawe. Die Britse magte het aangegroei en die Boeremagte in getalle by verre begin oortref met oorweldigende artillerie tot hulle beskikking. Die Britte sou dus die Boere maklik tot oorgawe kon dwing deur hulle te beleër en te bombardeer. Generaal Christiaan de Wet wat slegs sowat 30 myl verder weg was, het die besluit van Cronje skerp gekritiseer veral omdat daar na sy oordeel nie voldoende Britse kavellerie beskikbaar was om hulle te stuit nie en sou hulle by sy magte en die van Hoofkommandant I.S. Ferreira kon aansluit wat ook 'n sootgelyke afstand ten noorde van Cronje was as hulle aanhou beweeg het.
Die bombardement van Cronje se stellings het toenemend feller geword soos meer en meer Britse kanonne (insluitende 5 duim howitzers en ander 1-ponder "pom-pom" gewere) bygekom het. Bykans elke perd, donkie en os is doodgeskiet en die verrottende stank en vlieë het dit vir die Boere onhoudbaar gemaak. Op die vooraand van die laaste dag van die veldslag het die Royal Canadian Regiment, wat op daardie stadium reeds 70 ongevalle gely het, nader aan die Boerestellings gekruip en hulself skaars 65 tree van die Boerelinies af ingegrawe. Op 27 Februarie 1900 het Cronje se kommando onder hierdie hernieude druk oorgegee. Daarmee is die laaste kommando tussen die Britse magte en Bloemfontein, die hoofstad van die Vrystaat, verwyder. Cronje het met 'n mag van 4 019 man en 50 vrouens oorgegee. Dit was die eerste groot oorwinning deur die Britte oor die Boeremagte (vorige neerlae by Twee Riviere, Graspan en Belmont kan in sekere opsigte as strategiese onttrekkings beskou word). Hierdie oorgawe was egter 'n baie gevoelige slag aangesien die aantal manskappe wat gevange geneem is bykans 10% van die Boere se weerbare leër verteenwoordig het.
Generaal-majoor Sir George Pomeroy Colley was die opperbevelvoerder van die Britse magte in Suid-Afrika, asook die goewerneur van Natal en Hoë Kommissaris oor die Britse Kolonies in Suidelike Afrika, 'n briljante man met 'n uitstekende militêre rekord en voormalige professor aan dieSandhurst Militêre Akademie in Engeland. Hy het 'n opmars van Natal na Pretoria begin om die garnisoene te ontset. Hy het met 1200 troepe kamp opgeslaan op die plaas Mount Prospect, suid van Laingsnek.
'n Vredesooreenkoms is geteken, wat later tot die Pretoria Konvensie tussen die Britte en die jong Suid-Afrikaanse Republiek gelei het en die Eerste Vryheidsoorlog beëindig het.
Naas Bloedrivier, was die veldslag van Majuba vir die Boere die belangrikste in hulle geskiedenis, want dit het hulle eie volksbestaan bevestig en hulle die selfvertroue en nasietrots in hulle taal en kultuur gegee wat gelei het tot latere taalbewegings en weerstand teen Groot-Brittanje tydens die Tweede Vryheidsoorlog.
Die vuur-en-bewegingstaktiek wat Generaal Smit en die Boere gebruik het tydens die bestorming van die berg, was 'n nuutjie en is eers jare later deur ander leërs gebruik.
In omvang en getalle was die veldslag van Majuba eintlik klein. In vergelyking met groot verdslae in die wêreldgeskiedenis, was dit skaars ‘n skermutseling van enkele ure. Maar die betekenis van Majuba was vir Suid-Afrika onoortreflike: Die magtigste wêreldmoondheid, Groot Brittanje met sy baie kolonies as ‘n Verenigde Koninkryk onder die Union Jack, is tot in sy fondamente geskud. Lord Carnavon se Federasie-politiek vir die subkontinent van Afrika het ‘n nekslag gekry.
Die Boeremagte het die 9thLancers wat die Magersfonteinkoppe as verkenningspos gebruik het, gedwing om die posisie te ontruim, wat dit vir die Britse magte moeiliker gemaak het om die Boere se posisies te verken. Die Boere se verdediginglinie het gestrek vanaf die westekant van die spoorlyn by Langberg deur Magersfontein tot by Mossdrif aan die Suidoostekant van die Modderrivier. Van die verdedigingsposisies veral by Langberg was op hoë grond geleë met die grootste deel daarvan op grondvlak. Die verdediginsposisies het hoofsaaklik uit grondwalle, skanse (lae klipmure) en 'n enkelry loopgrawe naby die suidwestelike voet van Magersfonteinkop bestaan. 'n Gaping in die verdedigingslinie net oos van Magersfonteinkop het ontstaan omdat die Boeremagte genoop was om hulle magte te konsentreer op die mees waarskynlikste aanvalspunte (flankaanvalle). Die Britse bombardement van Magersfonteinkop op die negende en tiende Desember het dit egter duidelik laat blyk dat Magersfonteinkop die middelpunt van die aanval sou wees. Die bombardement het ook nie die gewenste demoraliserende impak op die boeremagte gehad nie omdat dit hoofsaaklik op die kop self gekonsentreer was en is slegs 3 burgers gewond ten spyte van die feit dat soveel as 31 kanonne op die tiende op die kop losgebrand het. Daar is toe begin om die gaping met sandsakke te versterk en hierdie werk was skynbaar nog onderweg toe die geveg begin het. Daar bestaan egter onsekerheid oor die omvang van die sandsak skanse tydens die geveg.
Drie groepe Highlanders het daarin geslaag om deur die "gaping" te breek en het die agterste helling en nek tussen die kop en die rif begin bestyg. Die eerste twee groepe onder 'n Kaptein Macfarlan en 'n Luitenant Cox moes egter terugval toe hulle onder vuur gekom het vanaf die burgers op die kruin van die kop. 'n Derde groep onder leiding van 'n Luitenant Wilson van die Seaforth Highlanders het goed gevorder maar in die swak lig hulself misgis en 'n groep vasgemaakte perde vir Boere aangesien en die meeste van hulle doodgeskiet (en sodoende hulle posisie verklap). Kommandant Diedericks het sy Ladybrand kommando wat sopas daar aangekom het, het 'n deel van sy groep gestuur om die "gaping" toe te maak en die Britte op die kop van agter begin aanval. Kommandant Diederichs is tydens hierdie beslissende aanval gedood asook Generaal Christiaan de Wet se oudste broer. Colville se Guards Brigade is hierna deur senior offisiere by "Headquarters Hill" gelas om "Scrub Hill" in te neem en dan vandaar die "gaping" in die Boerelinies aan te val. Die aanval is egter hier gestuit. Na verdere bombardemente het Methuen in 'n desperate poging om die loop van die geveg te verander, sy laaste beskikbare reserwes, die Gordon Highlanders onder 'n Luitenant-Kolonel Downman beveel om 'n front-aaval op die Boere loopgrawe te doen om die troepe wat op die vlakte voor die Magersfontein hoogtes vasgepen is te versterk. Hulle is egter elke keer as hulle opgestaan het om te storm gevoelige verliese toegedien deur akkurate vuur uit die loopgrawe en is uiteindelik ook op die vlakte neergepen.
Die moord op Piet Retief en sy geselskap, die slagting van die Trekkers by Blaauwkrantz, die mislukte Italeni-ekspedisie en die onveilige en onsekere situasie in Natal, laat Maritz en sy mense besin oor leierskap, en veral 'n militêre aanvoerder. Gert Maritz stuur Frans Hattingh, 'n neef van Pretorius, Sarel Celliers en nog 'n Trekker na Letskraal1 naby Graaff-Reinet met die dringende pleidooi om die Trekkers te kom help. Nadat Pretorius vir Hattingh deeglik ondervra het, stuur hy sekere opdragte saam met hom. Die trekkers moes, onder andere, veghekke maak vir die voorgenome laer wat as basis sou dien vir die kommando se aktiwiteite - om voorsiening te maak vir die afwesigheid van doringbosse.
Die Tugela is in volle vloed dus steek die kommando die rivier oor by sy bolope naby Spioenkop en die eerste laer word aan die oorkant van die Tugela getrek. Kommandant Pretorius beduie in besonderhede hoé die laer van nou af aan opgestel moet word. Elke aand word dus laer getrek, wagte uitgeplaas en inspeksies gehou. Patrollies en verkenners word daagliks uitgestuur, somtyds met Pretorius self as leier. Die waens beweeg in 'n formasie van vier rye sodat die string nie te lank is nie. Die voor- en agterhoede van die gelid word deeglik beskerm. Elke kommandolid se wapens word in volle gereedheid gehou, nagegaan en weer nagegaan. Afgesien van die patrollies word veldoefeninge gehou, met die manskappe in hulle veldkornetskappe ingedeel, om tug en ordelikheid by elkeen in te skerp. Twee voorlaaier-kanonne, die een genaamd "ou Grietjie" word uitgetoets en gereed gehou. Hier by die Tugela word eers krygsraad gehou gevolg deur 'n diens gelei deur Cilliers. 'n Patrollie onder Stephanus Erasmus word daarna uitgestuur om die krale van Joob, 'n Zoeloe-hoofman wat die afgelope tyd las gegee het, te verken.
'n Patrollie bemerk op 13 Desember 'n groot aantal Zoeloes naby die laer met 'n trop beeste. Hierdie lyk na die soort lokval waarin Piet Uys en sy makkers gedood is en op 14 Desember stel Pretorius ondersoek in met 120 perderuiters. Agt Zoeloes word hier in 'n skermutseling doodgeskiet.
Op Saterdag, 15 Desember, steek die kommando die Buffelsrivier oor en span uit tussen dié rivier en die Ncome,8 'n sytak van die Buffels. Twee verkenners, Jan Robbertse en Hans Hattingh, rapporteer dat 'n groot Zoeloemag ongeveer 'n halfuur te perd van die Trekkers af saamtrek. Na Pretorius die omgewing bekyk het, word besluit om oorkant die Ncome, aan die weste kant, laer te trek. Hier is 'n diep seekoeigat en 'n donga met 'n baie hoë wal wat 'n ideale ruimte vir 'n laer bied. Die kampkommandant, Piet Moolman, kry opdrag om 'n halfmaanvormige laer te trek met die donga agter die waens. 'n Geoefende groep van 150 man spring aan die werk terwyl 300 berede manskappe onder Pretorius 'n kanon in die rigting van die Zoeloes sleep.
Twee ure voor dagbreek is al die manskappe op hulle poste en gewapen. Die kanonne is in openinge opgestel om die geweervuur te ondersteun. Die mistigheid klaar op en 'n perfekte wolklose en windlose dag breek aan. Die laer is omsingel deur die Zoeloemag met hulle skilde - die voorste linie sit slegs omtrent veertig treë van die waens, met ry op ry krygers agter hulle oor 'n area van nagenoeg 1000 treë.
Die Zoeloes sit opgedeel in hulle regimente, elk met sy kaptein; alle oë op Ndlela en Dambuza, wagtende vir 'n teken om aan te val. Pretorius maan sy manne om nie die groot getalle te vrees nie: "Ons sal oorwin". Naaste aan die waens is Dambuza se mag opgestel terwyl Ndlela se krygers by die seekoeigat saamgetrek is en nog 'n groep hulle binne die donga tuisgemaak het.
Kommandant Pretorius besluit om die eerste aanval te loods; op sy teken word die stilte verbreek deur die gedreun van die olifantgewere en snaphane. Drie sarsies word afgevuur terwyl bulderende kanonne, beman deur Bart Pretorius en Joubert, paaie deur die Zoeloes se linies ploeg.
Die kruitrook lê soos 'n wolk oor die laer en op Pretorius se teken staak die kommando tydelik vuur. Toe die wit kruitdamp ooptrek merk die Trekkers dat die Zoeloes nou 500 treë agter hulle gewonde en gesneuwelde makkers teruggeval het en hoe vars regimente hulle by die impi aansluit.
'n Aantal Zoeloekrygers drom in die donga saam en klim op mekaar se skouers om die Trekkers onder skoot te kry. Sarel Cilliers en 'n groepie manskappe kry opdrag om hierdie bedreiging vanaf die wal van die donga die hoof te bied. Hulle dood ongeveer 400 krygers in dié skermutseling, maar Philip Fourie word gewond toe 'n assegaai hom in die dy tref.
Pretorius rig 'n kanon op Ndlela se regiment en toe die skoot tussen die krygers bars, vlug hulle uit die donga; sommige spring in die seekoeigat terwyl andere by Dambuza se regimente aansluit. Komdt. Jacobs betwyfel Pretorius se besluit om die donga aan te val. Hy voel dat die aanval op die waens só versterk word. Kommandant Pretorius weet egter presies wat hy doen: hoe digter die linie krygers, hoe meer word op 'n keer raakgeskiet. Pretorius wil nie toelaat dat die laer omsingel word nie en wil probeer om die geveg in die kommando se guns te beklink vóór die ammunisie opraak.
Die Trekkers se geweer- en kanonvuur dryf die Zoeloes weereens terug en die impi retireer tot 500 of 600 treë van die laer. Boodskappers skarrel tussen die aanvoerders terwyl die ou ringkoppe op hulle gemak sit en snuif. Die kommandant se broer, Bart Pretorius word uitgestuur, vergesel van 'n paar manskappe en 'n tolk. In 'n poging om die Zoeloes uit te tart, vra hy: "Wat doen julle nou, manne van Dingane? Ons het gekom om te veg - nie teen weerlose vroue en kinders nie, maar teen manne! Hoekom val julle nie aan nie?" Die krygers sis, maar verder gebeur daar niks. Bart hulle vuur 'n paar skote in die impi se rigting en keer terug laer toe.
agter hulle vorentoe dring en op die kommando afstorm. Die witskilde word eers agtertoe gedwing en Bart se kommando skiet honderde gedurende dié beweging dood. Uiteindelik storm die krygers, versterk deur die jonger regimente weer vorentoe. Pretorius en sy perderuiters word gedwing om terug te val laer toe. Die kommando loods 'n tweede stormloop en slaag daarin om die Zoeloes verder terug te dryf met knap skietwerk en bedrewe ruitery. Die manne val egter weer terug toe die linies vorentoe dryf. Die skuts in die laer trek andermaal los en slaan die aanval af met hulle gewere en kanonne. Die derde stormloop is meer suksesvol: die perdekommnado sny deur die Zoeloegeledere en val die linies in die oop veld van agter aan. Andries Pretorius laat die kanonne uit die laer sleep en bestook die aanstormende bendes van voor. Die impi breek op en Bart en sy ruiters jaag in die opening in, verdeel die krygers en met die hulp van die kanonne dryf hulle die vyand al verder uitmekaar. Andries Pretorius lei 'n verdere stormloop uit die laer; toe die Zoeloes in twee groepe vlug, verdeel Pretorius sy manne ook en so agtervolg hulle die vlugtendes vir omtrent drie ure.
Dambuza se regiment probeer die Ncome oorsteek - talle word daar naby die laer doodgeskiet terwyl baie gewondes ook in die rivier spring. Die water verkleur rooi van die Zoeloes se bloed - vandaar die naam, "Bloedrivier". Sarel Cilliers en sy ruiters jaag Ndlela se krygers en hulle slaan ook op die vlug terwyl hulle op strepe platgetrek word. Die hakkejag duur tot die middag voor die kommando's terugkeer laer toe. Toe Andries Pretorius 'n kryger probeer vang om hom met 'n boodskap na Dingane te stuur, steek die Zoeloe in sy rigting met sy assegaai. Pretorius skiet en mis die man, sy perd spring terug en noodsaak Pretorius om af te spring. Die Zoeloe steek weer 'n keer na Pretorius wat die assegaai met sy geweer afweer. Die derde keer klap Pretorius die assegaai met sy linkerhand weg maar die lem steek deur sy handpalm. Pretorius pen die kryger op die grond vas terwyl dié hom probeer verwurg. 'n Makker trek die assegaai uit Pretorius se hand en steek die swarte daarmee dood.
Terwyl Gerrit Raath en 'n mede-trekker na die agtervolging koers neem rivier toe, kom hulle op 'n gekweste Zoeloe af. Om ammunisie te spaar wil hulle die man met sy eie assegaai dood, maar dié spring op en steek Raath in die rug. Die Trekkers skiet die kryger mis en die Zoeloe beland bo-op Raath en 'n gestoei ontstaan. Hattingh sien die worsteling, gryp die assegaai uit die man se hande en steek hom daarmee dood. Raath herstel gelukkig later van sy wond.
Die Zoeloemag slaan op 'n totale vlug en die kommando's keer terug laer toe. Die Trekkers het nie 'n enkele man verloor nie en slegs drie het wonder opgedoen: Andries Pretorius, Philip Fourie en Gerrit Raath. Na skatting is omtrent 3000 Zoeloekrygers in die omgewing van die laer dood, maar 'n groot aantal het in die agtervolging gesneuwel. Die Trekkers doen 'n dankgebed en nuttig 'n welverdiende ete waarna hulle die gewere skoonmaak en lopers giet vir moontlike verdere skermutselings met Dingane se impi. Kommandant Landman en 'n kommando met vars perde rapporteer later dat daar geen teken van die Zoeloemag in die omgewing te bespeur is nie. Andries Pretorius roep die aand sy manne bymekaar vir 'n krygsraad waar besluit word om Dingane in sy hoofstat aan te pak. Die sogenaamde Wenkommando ervaar daardie aand 'n ongekende opwinding na 'n spannende en vermoeiende dag en kry 'n goeie nag se rus in.
Vroeg die oggend van 17 Desember 1838 word die laer by Bloedrivier uitmekaar gemaak en die Trekkers kies koers na Umgungundlovu, Dingane se hoofstat. By Italeni word Piet Uys en sy gestorwe makkers se oorblyfsels gesoek en begrawe. Teen 20 Desember 1838 is Pretorius se kommando naby die hoofstat en 'n patrollie word gestuur om verkenning te doen. Tot hulle verbasing aanskou hulle hoe die hele kraal in ligte laaie staan. Dingane, sy vrouens en sy onderdane is besig om noordwaarts te vlug met hulle vee en honde. Pretorius trek laer en hy en 200 man deursoek die terrein van die smeulende stat. Hulle vind ook Piet Retief se geselskap se oorblyfsels by kwaMatiwane waar hulle vermoor is. Die individue word uitgeken aan hulle klere, artikels in hulle sakke, knope, ens. Langs Retief lê sy waterbottel en leertas met korrespondensie en die traktaat wat Retief en Dingane geteken het. Op Kersdag begrawe Andries Pretorius en sy manne die Retief-geselskap se gebeendere in 'n gesamentlike graf aan die voet van die koppie.
Na Piet Retief se vertrek vir sy tweede besoek aan Dingane, versprei die Trekkers oor 'n wye gebied van die Natalse landskap, sommige verby Blaauwkrantz, terwyl nog Trekkers oor die Drakensberg kom. Teen die 15de Februarie 1838 stuur Gert Maritz 'n groepie verspieders om Retief se lot te probeer bepaal. Maritz doen by die kampe aan om die Trekkers te waarsku teen die Zoeloe en te vermaan om terug te keer laer toe. Sommige reageer wel terwyl andere hom ignoreer.
Intussen beweeg die Zoeloemag stadig vorentoe terwyl spioene die presiese posisies van die kampe vasstel. Gedurende die nag van 16 Februarie 1838 sluip 10 000 krygers in 'n uitgestrekte formasie en slaan toe op die Trekkers in die gebied tussen die Boesmansrivier en 'n sytak van die Blaauwkrantzrivier, genaamd Moordspruit. Teen ongeveer eenuur die oggend hoor Daniël Pieter Bezuidenhout sy honde blaf en hy stel ondersoek in. Skielik besef hy dat die Zoeloes reeds in aantog is na die kamp. Hy hardloop terug om sy geweer te kry terwyl hy die ander waarsku dat die swartes op hulle is en reeds besig is om die honde dood te maak. Dit was egter te laat en hy hoor hoe sy pa uitroep voor hy sterf. Sy swaer, Roelof Botha, vuur drie skote af voor hy sneuwel. Daniël se vrou gee hulle nuutgebore baba aan en dring by hom aan om te vlug; sy self was te swak om ver te beweeg. Bezuidenhout hardloop met die baba deur die harwar van vegtende Zoeloes en Trekkers. Toe die baba huil, word Bezuidenhout met 'n assegaai in die skouer en die ribbes gewond. Hy word weer raakgesteek maar slaag daarin om tussen die beeste te beland - om agter te kom dat die baba in sy arms reeds beswyk het.
Sommige Trekkers probeer nou weerstand bied. Die Bothmas, wat op 'n koppie vasgekeer word, veg dapper en dood 'n aantal Zoeloes, maar word deur die oormag, wat agter stormende osse skuil, oorrompel.
Die Van Rensburgs bied sterk weerstand en toe hulle koeëls opraak, storm Marthinus Oosthuizen te perd deur die Zoeloe-kordon na 'n wa om ammunisie te kry. Hy bereik die Trekkers ongedeerd en in die geveg wat volg val die krygers terug en laat 80 dooies agter.
Een van die redes vir die hoë sterftesyfer in baie van die konsentrasiekampe was die groot konsentrasie mense in 'n beperkte ruimte.
As gevolg van druk op die Britse militêre owerhede oor die geweldige aantal sterftes in die kampe gedurende die winter van 1901, is besluit om van die kampe in die Transvaal en Vrystaat te verklein en nuwe kampe in Natal te vestig.
Uiteraard was hulle opmerkings baie meer positief as uit dié van die Vrouekomitee. Volgens hulle was daar voldoende watertoevoer na die kamp en dit was naby aan die spoorlyn, wat bevoorrading vergemaklik het. Daar was nie malaria in die gebied nie en die kamp was hoog genoeg geleë, sodat winde die gebied kon skoonwaai. Daar was goeie dreinering, aangesien die kamp teen 'n skuinste was. Die emmerstelsel het vir goeie sanitasie gesorg. Hulle aanbeveling aan Milner was dat Merebank die beste plek in die omgewing vir 'n kamp was. Die stellings van die Vrouekomitee was volgens hulle "highly coloured".
"In die gesprek het sy my vertel dat daar 'n hospitaaltent verbrand is en ook 'n paar kinders en ek het haar vertel van die vrou wat geskiet is en ook twee kinders, maar ons had geen tyd meer."
Verder vertel sy van Merebankkamp "Aan die duskant van 'n lopie is 'n vlei. Daar was 'n klein vrouekampie. Aan die oorkant was ons tente opgeslaan . . . en sonder kos moes ons maar gaan slaap en die grond is nat."
Dit was so min dat hulle dit opgeëet het voordat hulle vleis gekry het. "Bok seile is oopgetrek en daarop lê die vleis so in die warm son. Dikwels was die vleis onsuiwer, maar dit was niks -- honger is 'n vreeslike ding!"
"Ons het partymaal baie pret met die 'kieriemeide', soos ons die hensoppers genoem het, gehad wat by die hekke op wag moes staan.
Twee of drie huisgesinne maak 'n afspraak om na die see te gaan, maar g'n enkele een wil 'n permit gaan vra nie. Ons kyk ons kans af om weg te loop en deur die draad te kruip, op verskillende plekke totdat die wag heeltemal radeloos was.
Eenmaal het ons maklik deur die hek gekom met 'n doktersresep wat ons langs die pad opgetel het! Nêrens langs daardie deel van die kus was die gesig mooier as van die heuwel by Merebank nie."
Gelukkig was daar twee predikante, ds Enslin en ds Van Belkum, wat Sondae die diens waargeneem het. Sondagmiddag het ons Sondagskool gehou. Daar was sowat 20 onderwyseresse en onderwysers. Ek het met my groep na 'n washuis gegaan en menige uurtjie saam met die jongetjies deurgebring.
Daar was 'n skool en die kinders moes Engels leer. Eenmaal het ons konsert in die skoollokaal gehou. Die mense het so verlang om musiek te hoor dat hulle mekaar amper by die deur vertrap het."
Toe kom die aankondiging van die vrede, Mei 1902. "Niemand wou 'n woord daarvan glo nie. Ons vise-president, Schalk Burger, moes eers kom. Hy het op die veranda van die kantoor gestaan en ons in duisendtalle voor hom en om hom.
"Dit het sy hart so seer gemaak dat die trane oor sy wange loop. 'n Paar het flougeval en moes weggedra word."
"Mej Pretorius, jy word aangesê om môremiddag, die 14de September, op die stasie te wees met al wat jy het. 'n Paar honderd van julle kwaaistes word Natal toe gestuur!"
Die kindertjies klou angstig aan die grootmense se rokke vas en struikel met bewende beentjies saam. Op die stasie word hulle plekke op yster-beestrokke aangewys. Dit begin nou weer reën. Daar is 'n vuil seil vol gate. Kort-kort bulder die wind met geweldige vaart. Hulle bid en smag die nag om.
Joubert is op 20 Januarie 1831 naby Prins Albert in die Kaapprovinsie gebore. In 1836 trek hy saam met sy gesin onder leiding van Piet Retief. In 1852 neem hy deel aan die slag teen Sechele en 13 jaar later in die Vrystaat aan 'n veldtog teen die Basoeto's.
Generaal Piet Joubert was Kommandant-generaal van die Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal) en die tweede lid van die Driemanskap. Tydens President T F Burgers se besoek aan Europa in 1876 neem hy as staatspresident waar. Saam met Paul Kruger is hy een van die onderhandelaars met die Britse regering oor hulle verbreking van die Sandrivier-Konvensie en om te protesteer teen die Britse anneksasie. As vredeliewende mens word hy teen sy sin as opperbevelvoerder van die Boeremagte gekies. Tog aanvaar hy die pos en verrig sy taak met besondere militêre vernuf. . Joubert is in 1880 gekies as lid van die Driemanskap en benoem tot kommandant-generaal van die Boeremagte, wat hy dan ook tot sy dood bly. In 1883 word hy vise-president van die Z.A.R. en in 1899 opperbevelvoerder van die Boeremagte wat die suidoosgrens moet verdedig. Hy sterf die volgende jaar op 27 Maart en word begrawe op sy plaas, Rustfontein, distrik Wakkerstroom.
Generaal Koos de la Rey (Jacobus Herculaas de la Rey) (22 Oktober 1847 - 15 September 1914) was 'n Boeregeneraal gedurende die Tweede Vryheidsoorlog en word geag as een van die grootste militêre leiers tydens daardie konflik. Hy is gebore naby Winburg, Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika, en was die sesde kind van Adrianus Johannes de la Rey en Adriana van Rooyen. Daar word geglo dat hy die kleinseun is van immigrante vanuit Nederland. Ná die Slag van Boomplaats in 1848 is hul familieplaas deur die Britte geannekseer en het die gesin na die Transvaal getrek en hulle naby Lichtenburg gevestig. As jong man het De la Rey gewerk as transportryer wat die diamantroetes bedien het by Kimberley. Hy het met Jacoba Elizabeth Greeff getrou (wat op die plaas Manana grootgeword het, die huis staan nog net oos van lichtenburg) en op die plaas Elandsfontein gebly . Die egpaar het tien kinders gehad. De la Rey was 'n diep gelowige mens en 'n Sakbybel was selde nie in sy hande nie. Hy het 'n formidabele voorkoms gehad - 'n lang, netjies gesnyde bruin baard met 'n hoë voorhoof met gesonke oë wat hom 'n patriargiese voorkoms gegee het.
De la Rey was beroemd vir sy rare gedrag teenoor sy vyande. 'n Voorbeeld hiervan is by Tweebosch op die 7de Maart waar hy Luitenant-generaal Methuen saam met 'n paar honderd van sy troepe gevange geneem het. Die troepe is teruggestuur na hulle onderskeie oorlogslyne omdat De la Rey nie die bronne gehad het om hulle te onderhou nie en Methuen is vrygelaat omdat hy erg gewond is en De la Rey gemeen het dat hy sou doodgaan sonder die mediese dienste wat slegs die Britte op daardie stadium kon verskaf.
Veldmaarskalk Jan Christian Smuts (24 Mei 1870 – 11 September 1950) was 'n prominente Suid-Afrikaanse en Statebond staatsman, militêre leier en filosoof. Behalwe dat hy verskeie kabinetposte beklee het, het hy ook gedien as die Eerste Minister van die Unie van Suid-Afrika van 1919 tot 1924 en van 1939 tot 1948. Hy het gedien in die Eerste Wêreldoorlog en as 'n Britse veldmaarskalk in die Tweede Wêreldoorlog.
1890 Skryf 'n opstel "South African Customs Union" waar hy reeds Suid-Afrika se toekoms sien binne die konteks van politieke eenheid met Brittanje. Die begin van Smuts se politieke bewussyn.
1891 verkry 'n graad in literatuur en wetenskap en kry 'n beurs om Regte in Cambridge te gaan studeer.
1895 Keer terug na Kaapstad en begin 'n regspraktyk as advokaat. In Oktober lewer hy sy eerste politieke toespraak.
1908 'n Ooreenkoms word bereik tussen Smuts en Gandhi, maar beide eis dat die ander een die ooreenkoms misverstaan het.
1915 Botha se strategie en leierskap lei tot 'n oorwinning oor die Duits besette Suidwes-Afrika. Smuts word genooi deur die Britse regering om beheer oor te neem van die Britse troepe in Oos-Afrika.
1920 Versterk die posisie van die Suid-Afrikaanse party deur 'n samesmelting van partye te onderhandel.
1921 Smuts word deur Brittanje gevra om die Ierse vraagstuk te bemiddel. Smuts sukkel binne Suid-Afrika om 'n ooreenkoms te beding met ontevrede mynwerkers.
1924 Smuts se Suid-Afrikaanse Party verloor die verkiesing teen die Nasionale Party en hy word leier van die opposisieparty.
1939 Nadat Duitsland Pole ingeval het, is daar 'n geskil tussen Hertzog en Smuts oor deelname in die oorlog. Smuts wen 'n parlementêre stemming ten gunste van die oorlog. Hertzog bedank en Smuts word weereens die Eerste Minister van Suid-Afrika.
1942 Smuts word deur Churchill genooi na samesprekings in Kaïro vir strategiese samesprekings oor die verloop van die oorlog in Afrika.
J.B.M. Hertzog is tydens die Tweede Boereoorlog (1899-1902) van kommandant tot generaal in rang bevorder. As generaal het hy saam met 'n groep Boeresoldate met sukses die Kaapkolonie binne. Hy het die onderbevelvoerder van die leër van die Oranje-Vrystaat geword. Hy was geliefd onder sy manskappe en 'n voorstander van guerrilla-aksies teen die Engelse. Hy was aanvanklik 'n voorstander van die voortgesette stryd tot die bitter einde, maar hy het later tot insig dat verdere bloedvergieting sinneloos was en op 31 Mei 1902 was hy één van die ondertekenaars van die Vrede van Vereeniging.
As minister van Onderwys van die Oranjerivierkolonie het hy hom vir tweetaligheid (Nederlands/Engels) in die onderwys beywer. Ook het hy vir gelygberegtiging tussen die 2 tale gestry, want na die Anglo-Boereoorlog was Engels die dominante onderwystaal in die Oranje Vrystaat. Met die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika het Hertzog gedien as minister van Justisie onder die eerste premier van die Unie, Louis Botha. Hertzog het baie moeite gehad om onder Botha te dien, want vir Hertzog was Botha te laaggskoold en te ongekultiveer om die pos van 'n eerste minister te beklee.
Hertzog was minister van justisie tot 1912, toe hy in konflik gekom het met Botha oor Botha se pro-Engelse beleid. Hertzog het 'n tweestroom-beleid voorgestaan waarvolgens die Afrikanerkultuur langs die Engelse kultuur sou bestaan. Botha het 'n konsolidasie-beleid voorgestaan, waar Boer en Brit één moes word in 'n nuwe kultuurgroep. Die taal van die nuwe kultuurgroep was vir Botha onbelangrik en was hy tevrede met Engels as taal vir die nuwe kultuurgroep.
In 1927 is die vlag van Suid-Afrika verander en saam met "God save the King" is "Die Stem van Suid-Afrika" as die amptelike volksliedere van die Unie van Suid-Afrika (1927) aanvaar. Hertzog het sedertdien laat weet dat hy nie meer na 'n republiek streef nie. Suid-Afrika in sy oë al voldoende onafhankelikheid geniet. Daniel François Malanen die lede van die Broederbond het gevind dat Hertzog te gereeld kompromieë nastreef. Hy moes volgens hulle die "God save the King" as volkslied afgeskaf het en moes hy sy republikeinse idee nie laat vaar het nie. Ook wat die taalbeleid en die standpunte oor die Kleurlinggemeenskap betref, het Hertzog en Malan lynreg teen mekaar gestaan. Hertzog was van mening dat Nederlands nog altyd ons kultuurtaal was en dat ons hierdie taal deel met die Vlaminge en Nederlanders soos ook die Amerikaners en Australiërs 'n gemeenskaplike taal deel met die Engelse. Malan was van mening dat Nederlands 'n buitelandse produk was. Hertzog wou die Kleurlinge op die kieserslyste hou, terwyl Malan die Kleurling van die kieserslyste wou skrap.
Hy het grootgeword op sy pa se plaas, Nuwejaarsfontein, naby Dewetsdorp. Hy het op negentienjarige ouderdom in die huwelik getree met Cornelia Margaretha Kruger en saam het hulle 'n kroos van 16 gehad.
De Wet was sewe-en-twintig jaar oud met die uitbreek van die Eerste Vryheidsoorlog in 1880. Hy het saam met die Heidelberg Kommando geveg en deelgeneem aan die Slag van Laingsnek, hy het sy dapperheid getoon by Ingogo en met die bestorming van Majuba vroeg in 1881. Na die oorlog en die herstel van Transvaal se onafhanklikheid is hy tot veldkornet verkies. In 1882 het die gesin weer verhuis na die plaas Suikerboskop in die Lydenburg distrik. In 1885 is hy tot die Transvaalse Volksraad verkies. Hy het egter slegs 'n enkele sitting bygewoon aangesien die gesin daarna weer teruggetrek het na die Oranje Vrystaat. In 1896 het hy vir die soveelste maal getrek na die plaas Rooipoort in die Heilbron distrik. In 1889 is hy tot die Vrystaatse Volksraad verkies waar hy die Bowe Modderrivier kiesafdeling verteenwoordig het in 1898.
In Maart en April van 1900 het De Wet 'n offensief van stapel gestuur wat 'n herlewing in die Boere se stryd ingelui het. Hy het 'n legende geword met sy guerilla-aanvalle in die suidooste van die land.
In die middel van Augustus 1914 het 'n aantal prominente Boereleiers (genl. de la Rey, luit.kol. 'Manie' Maritz, genl. Beyers, genl. Kemp en genl. De Wet) saamgesweer om 'n staatsgreep uit te oefen. Hulle was gekant teen die deelname van Suid-Afrika in die Eerste Wêreldoorlog en het ook 'n geleentheid gesien om weer onafhanklikheid te verkry. Na 'n insident te Langlaagte waar genl. de la Rey doodgeskiet is het die rebellie in volle swang gekom en het De Wet 'n aantal dorpe ingeval en eiendom in beslag geneem in die Noordoos-Vrystaat. De Wet se seun, Danie, is saam met verskeie ander rebelle tydens 'n skermutseling te Allemanskraal gedood. Genl. Louis Botha se regeringstroepe het die rebellie baie vinnig onderdruk, De Wet het egter ontsnap en met 'n handjievol volgelinge na die Kalahari uitgewyk in 'n poging om by Manie Maritz in Suidwes-Afrika aan te sluit. De Wet is op die 30ste November 1914 op die Waterbury plaas naby Vryburg in hegtenis geneem. De Wet is 'n vonnis van ses jaar en 'n boete van 2 000 pond opgelê wat 'n baie ligte vonnis was. Na ses maande in die tronk is hy begenadig en vrygelaat. Kort na sy vrylating het De Wet sy plaas, Allanvale, verkoop en naby Edenburg gaan woon. Daarna het hy vir die laaste maal na die plaas Klipfontein naby Dewetsdorp verhuis. De Wet is op 3 Februarie 1922 op sy plaas oorlede en langs President Steyn en Emily Hobhouse aan die voet van die Nasionale Vrouemonument begrawe. In dié jaar het die beeldhouer Mendes da Costa in opdrag van die Nederlandse familie, Kröller-Möller, 'n groot standbeeld ter nagedagtenis aan hom in Nederland opgerig, wat nou in die nasionale park 'De Hoge Veluwe' staan. Tydens die herdenking van sy 100ste verjaarsdag is, in Suid-Afrika, 'n brons standbeeld deur Coert Steynberg van De Wet op 'n perd by die Raadsaal in Bloemfontein onthul. Daar is ook talle strate wat na De Wet vernoem is in Suid-Afrika. In Nederland dra in totaal 35 strate sy naam, in Vlaandere 1 (in Antwerpen).
Genl. Louis Botha (27 September 1862 tot 27 Augustus 1919) het tydens die laaste twintig jaar van sy lewe 'n baie belangrike rol in die politiek vanSuid-Afrika gespeel, onder meer as die eerste eerste minister van die Unie van Suid-Afrika.
In sy hoedanigheid as kommandant-generaal van die Unieweermag het hy in Junie 1915, tydens die Eerste Wêreldoorlog, die oorgawe van die Duitse magte in Suidwes-Afrika bewerkstellig. Hy was ook die leier van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die vredeskonferensie in Parys, Frankryk in 1919, wat die Vrede van Versailles tot gevolg gehad het. Hy is kort daarna op 27 Augustus 1919 oorlede.
Hy was ook Krugersdorp se lid in die Volksraad en het Paul Kruger teengestaan oor sy siening aangaande die uitlandergeskil.
Vanaf Januarie tot Mei 1902 was hy 'n gevangene op Sint Helena waartydens hy sy biografie "My Reminiscences of the Anglo-Boer War" geskryf het. Anders as die ander boere generaals was hy nie 'n grondeienaar nie en het hy gesukkel met sy terugkeer na Suid-Afrika. Hy het ook geweier om Britse burgerskap te aanvaar wat dit vir hom onmoontlik gemaak het om 'n openbare loopbaan te hê.
Viljoen het in 1904 na die VSA vertrek, saam met genl. Piet Cronjé (van Paardeberg faam), om deel te neem aan die St Louis wêreldskou waar hulle die sogenaamde "Boere-sirkus" - 'n uitbeelding van gevegte tydens die Anglo-Boere-oorlog - aangebied het. Na afloop van die skou het hy hom in die VSA gevestig. Sy vrou Lenie (née Els) het egter geweier om Suid-Afrika te verlaat. Hulle is van mekaar geskei, maar hy het later weer getrou met 'n Amerikaanse dame, Myrtle Dickason. Hy is Amerikaanse burgerskap aangebied en het president Theodore Roosevelt in dieWit Huis ontmoet. Hy het probeer om 'n boerenedersetting in die noorde van Meksiko te stig, maar dit het misluk.
Daarna het hy teruggekeer na die VSA en hom gevestig naby La Mesa in die staat Nieu-Meksiko. Hy het Amerikaanse burgerskap aanvaar en in plaaslike politiek betrokke geraak. Hy was betrokke tydens die besprekings van 1912 waarna Nieu-Meksiko die 47ste staat van die VSA geword het. Tot en met sy aftrede in 1913 was hy vir 'n kort rukkie die Konsul in Duitsland asook die militêre adviseur vir die Meksikaanse rewolusionêr, Francisco Madero wat in 1913 in 'n teenrevolusie dood is. Hy is op 14 Januarie 1917 op sy plaas oorlede en in die Vrymesselaarsbegraafplaas in La Mesa begrawe.
Generaal Piet Arnoldus Cronje (1840 - 4 Februarie 1911) was 'n leier in die Zuid-Afrikaansche Republiek se militêre magte tydens die Eerste- en Tweede Vryheidsoorlog.
Cronje is in die Transvaal gebore en het in die Eerste Vryheidsoorlog 'n reputasie vir homself verwerf met die beleëring van die Britse garnisoen by Potchefstroom. Hy het 'n kenmerkende voorkoms gehad aangesien hy kort met 'n swart baard was en het 'n reputasie gehad van as iemand wat baie dapper was.
In 1904 het die sirkuspersoonlikheid, Frank Fillis, Cronje gewerf om na Amerika te reis as deel van die sogenaamde Boereoorlogsirkus (Engels: Boer War Circus). In 'n opvoering wat deur twee-miljoen mense by die World's Fair in Sint Louis gesien is het Cronjé opgetree in vertonings oor beroemde veldslae van die Boereoorlog insluitend sy oorgawe by Paardeberg. In wat 'n treurige einde aan sy loopbaan was, het Suid-Afrikaanse koerante hom die teen die einde van die World's Fair die sirkusgeneraal genoem en het hy na Coney Island gegaan waar hy in nog 'n skouspel tentoongestel is, eerder as om terug te kom na Suid-Afrika.
Daar is heelwat verhale oor Fritz Joubert Duquesne (uitgespreek Doe-Kyn) geskryf en verskeie van die stories kom nie altyd ooreen nie. Ons het ondersoek ingestel om hierdie ongelooflike karakter se lewensverhaal vir u, die leser, bekend te maak.
Duquesne, nog net ’n seun, het gedurende hierdie tydperk bekend gestaan as die beste swaardvegter in die hele Europe en het in drie van die opgetekende gevegte sy opponente gedood!
In 1899 keer hy terug na die Z.A.R., net betyds vir die uitbreek van Tweede Vryheidsoorlog. Hy word deel van sy oom genl. Piet Joubert se staf en was later naby Ladysmith gewond. Hy herstel egter vinnig en neem verder deel aan die oorlog.
By die slag van Colenso word hy deur die Britte gevang maar hy ontsnap op heroïese wyse nadat hy talle soldate uitoorlê het en ’n wag in die proses noodlottig gewond het. Hy was later weer gevang en weereens ontsnap hy voor die aanvang van die kryg verhoor.
In Portugal verlei hy die tronkbewaarder se dogter en sy help hom ontsnap. Hy vlug na Parys, Frankryk, en hier sluit hy aan by die Afrikanervereniging. Duquesne besluit toe om die Britse magte te infiltreer. Hy sluit in 1901 aan by die Britse weermag en word vinnig bevorder as offisier. Spoedig reel hy dat hy terug gestuur word na die Z.A.R. op die Britte se onkoste!
Op Transvaal s’ bodem tref hy reëlings dat hy na die Nylstroom-distrik gestuur word. Hier het sy haat vir Lord Horatio Kitchener ontstaan vanweë die geskroeide aardebeleid en die konsentrasiekampe. Hy vind sy familieplaas verbrand, sy suster verkrag en vermoor en sy moeder sterwend in ‘n konsentrasiekamp in Germiston. In latere jare erken hy dat hy vir Kitchener persoonlik verantwoordelik gehou het vir die ramp wat sy familie getref het asook die 27 000 Afrikanervroue en –kinders wat in die Britse helkampe gesterf het.
Dit is nie duidelik hoeveel inligting hy op hierdie stadium aan die Boeremagte gegee het nie. As Britse offisier het hy sonder twyfel toegang tot heelwat waardevolle inligting gehad. Sy bynaam onder Afrikaners was die “Swart Luiperd” omrede sy donker hare en die heldhaftige wyse waarop hy die Britse Intelligensiediens male sonder tal ontduik het deur vertroulike inligting suksesvol aan sy Boere-kamerade te gee. Die Britte het geweet dat daar ’n Boere-spioen in hul midde was maar hulle kon Duquesne nooit vastrek nie.
Steeds in Britse uniform, word hy na Kaapstad verplaas waar hy besluit het om die hawe en groot dele van die stad op te blaas. Hy was ‘n man wat mense maklik beïnvloed het en kry dit reg om ‘n groep Afrikaners bymekaar te maak vir sy beplande sabotasie van Britse militêre teikens in die Moederstad. Sy planne word egter ontbloot nadat ‘n vrou van een van sy manskappe die Britte daarop attent gemaak het dat hy ’n sabotasie komplot beplan. Die Britte maak toe ‘n aanbod aan hom: indien hy die Boere se geheime militêre kodes ontleed sal hulle sy lewe spaar. Hy ontleed dit maar gee valse inligting vir die vyand.
In Londen reël hy dat hy saam met Lord Kitchener aan boord die HMS Hampshire reis na Rusland. Op die hoë see gaan hy te werke om vir ‘n Duitse duikboot ’n aanvalsein te stuur. Hy verlaat die skip net betyds voor ’n torpedo-aanval die HMS Hampshire sink. Duquesne se lewensideaal word verwesenlik: Kitchener is dood!
Omrede meeste van sy familielede in die Z.A.R. deur die Britte vermoor was het hy nooit weer teruggekeer na sy vaderland toe nie. Hy was later in Amerika gevang maar het homself voorgegee as ’n verlamde en na twee jaar in ‘n tronk vir gestremdes het hy weer ontsnap.
In 1941, tydens die Tweede Wêreldoorlog, het die FBI hom weer vasgetrek nadat hy verantwoordelik was vir die grootste spioenasie komplot in die Amerikaanse geskiedenis: The Duquesne Spy Ring.
Hy was skuldig bevind van sabotasie op Britse militêre teikens. Hy het homself verdedig gedurende die verhoor en sy lewe was gespaar omrede die hof bevind het dat al sy teikens slegs teen Britse belange was en dat hy wraak gepleeg het teen die Britte se oorlogsmisdade teen die Afrikanervolk tydens die Tweede Vryheidsoorlog.
Nog 'n onbekende held uit ons verlede is Cornelis Boekstra. Gebore op 13 Augustus 1863 in Assen, Nederland. Hy gaan skool in Holland en immigreer na Suid-Afrika gedurende 1882 toe 19 jaar oud. In die Oranje Vrystaat werk hy as 'n klerk in die Bloemfonteinse kantoor van die staats prokureur. Hy leer regte en kwalifiseer in 1886. Hy verhuis na Dewetsdorp en begin sy eie prakryk. In 1891 trou hy met die sewentien jarige Francina Vionel. Hul eerste kind word in 1892 gebore.
In 1895 na die geboorte van hul tweede kond woon hulle in Pretoria, daarna verhuis hulle na Johannesburg. Teen hierdie tyd was hy Staats aanklaer. Broeksma was 'n Republikein en 'n groot Ghristen wat homself teen die gebruik van drank uitgespreek het.
Daar het 'n hele paar jaar terug 'n boek verskyn 'Die vyf swemmers' wat gebaseer is op 'n ware verhaal. Die gaan oor 'n groepie boere soldate wat in generaal de wet se kommando was maar deur die engelse gevang is. Hulle is toe op 'n skip geplaas oppad Ceylon(vandag Sri Lanka) toe. In die hawe by Ceylon het hulle 'n merkwaardige ontsnappingspoging van stapel gestuur. Hulle het van die skip af gespring en na 'n russiese skip toe geswem. Op die russiese skip is hulle soos helde ontvang. Met russiese en duitse hulp het hulle via europa weer teruggekeer Suid-Afrika toe en is deur suid-wes terug Noord-Kaap toe. Daar sluit hulle by generaal Maritz aan en veg weer teen die engelse!
Een van hulle is noodlottig gewond in die oorlog, maar die ander vier oorleef almal en die hoofkarakter, Willie Styen is meer as veertig jaar later oorlede nadat hy nog groot bydraes in Suid-Afrika gemaak het. Merkwaardige storie!
Toe die Voortrekkers in Natal aankom, was die Nederlandse rooi, wit en blou heel moontlik by hulle. Maar hulle het gevoel dat dit eintlik die vlag van die stamland was en dat hulle 'n eiesoortige vlag moes hê. Hulle wou steeds 'n eie identiteit hê. Die gevolg was 'n baie mooi en unieke ontwerp: 'n rooi, wit en blou gepunte of swaelstert vlag wat eiesoortig in ontwerp in die wêreld is. Wie hierdie pragtige vlag ontwerp het, weet ons tot vandag toe nie. Op 3 Desember 1838 annekseer Maj. Charters egter die Natalse gebied namens Brittanje. Slegs 21 dae daarna besluit die Britte om hulle te onttrek. Toe die eerste Britse troepe die hawe van Port Natal op die skip die "Vectia" op 24 Desember 1839 verlaat, was daar 'n Franse handelsreisiger aan boord met die naam Delagorgue. Hy beskryf die vlag so: "The pole that carries the flag on the fort now bears a new unknown flag, a combination of French and Dutch colours, similar to the Dutch, but placed transversely." Toe die Vectia die hawe uitvaar het die Boere 'n saluut van vyftig kanonskote gevuur om hul heerskappy te bewys. Op 14 Februarie 1840 word die Republiek Natalia amptelik gestig en word die vlag van Natalia in gebruik geneem. Byna twee jaar later op 2 Desember 1841, annekseer Brittanje, Natalia weer. Hierna trek die meeste Boere weg na die gebiede van die Oranje Vrystaat en die Transvaal. Hulle moes egter hierdie vlag met hulle saamgeneem het, want later is dit as amptelike vlag van die Voortrekker jeugbeweging ingestel.
Waarskynlik die beroemdste persoon wat in die Anglo-boereoorlog diens gedoen het was nie ‘n generaal van die Britse mag nie, en ook nie ‘n oorlogsheld van die Boere magte nie. Hy het gedurende die beleg van Ladysmith as ‘n nie vegtende diens vir die keiserlike magte gedoen.