My gedig is my persoonlike weergawe van hierdie ervaring van sy skilderye, niemand anders s’n, en die opnoem van kleurmengsels, die herhalings en kontraste, was ‘n poging om dit uit te druk. Daaruit laastens, die versugting om maar só te kon skryf soos hy skilder. Die bedoeling was nooit om my te vergelyk met die skilder nie. Uit hierdie besef van: Hier staan ek nou by die aanskoue van groot kuns, en die gewaarwording dat ek in die teenwoordigheid van iets groter as die kunswerk en die kunstenaar self is, daaruit het die gedig moontlik sy ontstaan gevind.
Elke digter het seker al die ervaring gehad dat sommige gedigte maklik kom, gegee is. Dat so ‘n gedig gou op homself afsmelt om skoon en suiwer sonder sy gietvorm of was, daar te staan op papier. Dan is daar die ander gedigte wat dalk heelwat inspirasie het, maar nog baie “hamer en stut” of gietwerk verg, en met dié gedigte kan mens sukkel verby die herskryf en oorskryf tot by doodskryf toe. Na te veel van die soort dissekterende aksie hoeveel van “das Ding an sich” (Rilke) bly nog oor? Soms loop die vers suiwer en ongestoord tot sy eie afsmelting, miskien nog nie in finale vorm nie, maar tot waar jy weet: Dis nou sover soos my stel taaluitinge (wat ook maar soos ‘n stang in die mond werk) my wil vat.
Een hoofgedagte of versreël kom gewoonlik maklik in die begin, maar dit maak nog lank nie die hele gedig nie. Soms is dit wel die hele gedig. Maar daardie “alfa-kuiken” (J.L. Marais) wil oorleef, en sal bly vassteek soos ‘n neet en hopelik die kern van die gedig bly.
Daar is altyd woorde wat ek heroorweeg, toets aan die klanke, ander opsoek en probeer kies vir die algemene gevoel en stemtoon van die gedig, dus nie net vir sy betekenis of logiese korrektheid nie, maar ook nie net vir sy klankeffek nie. Oral moet die woord met sy klankbeeld, sy enkelvoudige of meerduidige betekenis, bly saambeef op die hele web of stramien van die gedig.
Met die verdere afwerking van die gedig het ek ook plekname ingewerk om as bakens te dien vir die plasing van die “reis” deur die skilderye, die agtergrondtonele, die landskap waar dit afspeel.
Die konkrete gegewe, die “feite” wat aanleiding gegee het tot die gedig, was my persoonlike kennismaking met die werke van Adolph Jentsch en wat ek oor hom en sy kuns gelees het. Hoe ek dit ingeklee het as ‘n soort belewenis waarin ek meegevoer is, miskien beginnende as ‘n gesprek met die kunstenaar, maar tog as alleenspraak, dit was die fiktiewe deel. Aanvanklik is die versugting die van die voorwerp om tot kunswerk omskep te word , daardie “iets” wat as voorwerp of objek dien vir die skilder of kunstenaar in die algemeen. Later is dit die digter se versugting om sy pogings tot kuns te kan omskep: om skoon te skryf.
Dit gebeur soms dat ek ‘n gedig in Afrikaans begin skryf of in Engels, net om oor te slaan na die ander taal waarin dit vir my makliker vloei. Dit het waarskynlik daarmee te doen dat met die skryf van die gedig ek taamlik op die klank en ritme ingestel is in ‘n spesifieke taal: soos die idees en beelde kom, soek dit sy taal- en spesifieke taaluiting. As dit nie met die regte, fyner verstegniese aspekte soos woordritme, vol-, half- en binnerym, woordklanke wat ook betekenisassosiatief werk, geskryf kan word nie, is ek dalk nie in die regte taal besig nie. Daarom is vertaling van verse ook nie maklik vir my nie.
Alhoewel ek al deelgeneem het aan versamelbundels oor spesifieke temas of wat opgedra word aan ‘n spesifieke persoon, kom die gedig op sy eie. Dit is vir my nie ‘n uitgesoekte groep lesers wat ek wil bereik nie, behalwe as ons redeneer: goed ons skryf in Afrikaans, en vir wie skryf ons dan, net die paar belangstellende akademici, of vir die gewone mens ook? Hoeveel mense kan my lees in my moedertaal? Maar ek glo, die oomblik dat die skrywer soos die skilder pen of kwas op papier sit, wil jy tog iets deel met iemand, en dat die potensiële leser/luisteraar/kyker altyd in die agterkop of in die gedagte is, sou ek nie wou ontken nie. Hoekom anders dit hoegenaamd met pen of kwas probeer vasvang ?
Nee, behalwe die taal waarin dit geskryf is. Die milieu van die gedig wil egter ook nie net iets van die Suidwes-Afrikaanse landskapstonele oproep nie, alhoewel dit deur die beskrywing van die kunswerke van Adolph Jentsch, wat eg Namibiaans is, miskien daardeur aan die bod kom.
Haar debuutbundel, Watermerke, verskyn in 2009 by Protea Boekhuis. ‘n Groot deel van die gedigte het haar Bosveldplaas in die Waterberge as agtergrond, alhoewel die studies wat sy oor plekname in Suid-Afrika en Namibië onderneem het, die inspirasie tot ‘n aantal ander verse was.
Jy kan verder wys op die feit dat daar vyf verskillende afdelings is, nie almal (ewe sterk) in die teken van die “watermerk” nie. In ander kunste is dit ook nie ongewoon dat ’n titel (bv. van ’n skildery) ontleen word aan ’n klein detail daarvan nie, en in die poësie kan ’n gedig of gedeelte soms aan ’n bundel sy naam gee. So is NP van Wyk Louw se bundeltitel Tristia bv. volgens die inhoudsopgawe ook die titel van die middelste afdeling, tussen “Verse” en “Odes”. In Möller se geval is dit eerder uitstalling as enkelwerk, te meer nie reduseerbaar tot die een “motief” nie, hoe opwindend dit al is.
Die gedig “Verskuiwings” (p 62) begin by die bobbejaan wat die botterklapper om rol op soek na bytplek, en die klapper word kontinentaal, tektonies: soos in “Die beiteltjie” raak die vrug as aarde oop, maar hier herstel dit tot een gesamentlike suidelike vasteland.
Daar is ’n gedig oor die dood van die digter se ouers, maar dit eindig met ’n bede om weg te kom van die verbintenis met die grond. Een van die skoonste verse in hierdie klankmakende bundel is “Doodsvoël” (p 79). Dis nuutsoortige, belangrike gedigte in Afrikaans: enige vergelyking is vermetel.
Lucie het letterkundiges aangemoedig om van die literêre onomastiek kennis te neem deur daaroor te gesels, artikels oor die onderwerp aan te dra en self oor onder meer die plekname in die verhale van Herman Charles Bosman te skryf. Sedert die 1980’s het letterkundiges soos Johan Jacobs, Charles Malan, Bertie Neethling en Louise Viljoen boeiende artikels oor naamgewing in die Suid-Afrikaanse letterkunde gepubliseer en van die naamkunde ‘n interdissiplinêre dissipline help maak.
Intussen het baie water in damme en in die see geloop. Die enkele gedigte wat Lucie tydens my RGN-dae in haar laai gehad het, het mettertyd aangegroei en ‘n jaar of so gelede het ek tot my groot verbasing en vreugde gehoor van die digbundel wat aan die kom is. Ek was bly dat Lucie volhard het en bereid was om (saam met die redakteur, Martjie Bosman) hard te werk om die bundel tot sy huidige vorm af te rond.
Byna al sy waarnemings oor die gedrag van diere en talle ander natuurkundige verskynsels het Marais in die Waterberg gemaak. Talle van sy publikasies, wat sedert die 1920’s verskyn, vestig vir die eerste keer die aandag op hierdie besondere streek en sodoende stel hy die Waterberg aan ‘n wye publiek bekend. In sy artikels en bellettristiese prosa figureer hierdie streek as ‘n opvallende ruimte en maak die leser met talle figure kennis wat hy daar leer ken het of pertinent in dié ruimte geplaas het (soos dié wat ek reeds genoem het).
Soos reeds gesuggereer, is Lucie ‘n fyn waarnemer en gaan sy sorgsaam met haar Waterbergse ervarings om. Sy is nie in wese ‘n ‘groen’ digter nie, maar sy is op dieselfde manier as die ekodigter bewus van die rol wat plek en spesieverskeidenheid in ons aardse bestaan speel.
Hierdie is een van ‘n hand vol gedigte oor diere. In dié gedig word enkele kenmerke van die bosvark gegee. Dit is egter nie ‘n beskrywing wat ‘genoeg’ wetenskaplike kenmerke van hierdie spesie aan die leser voorhou nie. Die digter probeer iets anders doen. Die mense luister aandagtig na die geluide wat die vretende bosvarke in die donker maak. Hierdie waarnemenings word opgeteken en sinvol georden. Maar die bosvarke verdwyn weer in die nag in en uit die gedig. Die slotsom waartoe die digter kom, is dat die mens hom met “die geheime / van dié omnivoor” misgis. Die digter erken die eiesoortigheid van hierdie diere en dus ook hulle reg om naas en saam met die mens in hierdie landskap te bestaan.
Lucie, jy is nie ŉ jong debutant nie. Die afgeronde aard van hierdie verse laat egter die vermoede ontstaan dat jy ŉ ervare digter is. Waarom het jy dan eers op ŉ relatief gevorderde ouderdom hierdie besonderse digbundel die lig laat sien?
Dankie Marlise, vir die vriendelike woorde. Dit was vir my nog altyd moeilik om te skryf, maar ek het die geluk gehad om wonderlike mense te leer ken in my lewe. So het ons ŉ knap onderwyser vir Afrikaans gehad op hoërskool, mnr. Frank Wright, wat ons aangemoedig het om wyd te lees, soos die destyds pas verskene bundels van Breyten Breytenbach, Ingrid Jonker en al die ander “nuwe” Sestigers, en om dan self gedigte te skryf. So is vier van my gedigte (in Afrikaans) in ons skool se jaarblad gepubliseer toe ek sewentien was. Hierdie pogings het uiteraard sterk onder die invloed van die sestigerstyl gestaan, soos die titels al wys: “want ek wil nie sien in die verborge nie”, “ons vlug om die son”, “dood, is ŉ deur wat agter my sluit”, ens.
Die versreëls uit die gedig Skeurkloof: Die kloof lê dieper/ as ŉ luiperdklou/ se krapmerk in bas/ en sy water tregter/ en sak in lope/ tot in die onderaardse af /, asook elders die reël “watermerk van herinnering“, sluit onder andere vir my aan by die titel van die digbundel. So ook die teenpole van water waar jy die elemente van vuur, lug of grond beskryf. Maar wat beteken die meerduidige titel van Watermerke alles vir jou?
Daar is vyf afdelings in hierdie stewige debuut. Kan jy hulle vir ons opnoem en vertel watter temas en motiewe jy hierin ontgin?
ŉ “Kenner” is ek beslis nie, maar ek is lief vir die natuur in al sy vorme. Dis iets wat my ouers op ŉ mooi manier aan ons oorgedra het: om alles wat plante, diere en goggas is te respekteer en te probeer bewaar dat dit kan voortbestaan in sy natuurlike habitat, of dit daar buite in die wildernis of in jou eie tuin is. Daar is dan altyd die opwinding: hier het vannag ŉ luiperd of rooikat, hiëna en ystervark binne ŉ paar tree van die huis af verbygeloop. Ons kan sy spoor, sy waarmerk, uitken. Of hier is die bewyse dat die koedoe weer oor die werf geloop het, besig om ons aalwyne te vreet, of was dit die bobbejane? Hulle het verseker oral op die dak en stoep gesit en die vallei ingetuur. Ons is helaas, net die besoekers hier.
Ek het gedink dat ek die enigste vrouedigter uit die Waterberge is… Dus was dit vir my aangenaam verrassend dat nuwe digters ook oor hierdie streek dig, soos Carina Stander en Ilse van Staden. So ook jy met ŉ paar verse. Noem jy die woord botterklapper of moepel of wildepeerblom, stroom herinneringe aan my eie jeugjare terug. Het jy grootgeword in die Waterberge? Wat is die agtergrond?
Maar ja, die ritmiese aanslag in gedigte, en wat jy noem “resonerende klanke”, is moontlik die gevolg van ŉ soms onbewuste, soms doelbewuste instelling van die oor vir dit wat gesê wil word. Daar is mos deesdae studies oor die neurologiese prosesse van dig en skryf – dit wat so op sy eie ritme aangeslibben kom … miskien bly dit net ŉ deuntjie in jou kop, miskien word dit iets magies. Dalk wil sommige gedigte liefs gehoor word oor die musikale elemente daarin en die moontlikheid van variasie in ritmiese vertolkings daarvan, net soos elke opvoering ŉ ander vertolking word van dieselfde gekomponeerde musiekstuk. Dit kan elke gedig sy “volmaakte” vorm en gang laat vind, met versnellings en pouses, soos water oor klippe. Ek glo nie alle gedigte wil noodwendig net “stil” gelees word as slim en vernuftige woordspel op papier nie. Dit vra ŉ stem en ‘n oor, en ŉ stemtoon wat dit vertolk. Die gedig begin, myns insiens, eers lewe as die woordbetekenisse deur die ritme en klanke “opgeroep” word. Want is dit dan nie die ritme wat die “asemhaling van die betekenis” is nie? (Is dit nie N.P. van Wyk Louw se woorde wat ons so bly inspireer nie?). Dit is tog wat steeds bepleit word, dat digters hulle eie gedigte hardop voorlees, om dit telkens weer op die oor te toets. (Ek verwys hier na talle voorlesings hieroor by die hAp-huis en die onderhoud met Antjie Krog onlangs op Versindaba se webblad, as ek reg onthou). Kyk net hoeveel digters het al CD’s en DVD’s ingesluit in hulle bundeluitgawes soos Breyten Breytenbach, en ‘n hele klomp van die jonger garde digters op hulle eie, en op die onlangse CD-bundel Klikspringer. Dat al hoe meer gedigte, ook van ons ouer digters weer getoonset en voorgedra word, is ‘n mooi ontwikkeling in ons tyd, danksy die tegnologie en toewyding van ons musikante, soos Chris Chameleon met sy Ingrid Jonker vertolkings. Gelukkig is daar ook heelwat digters in Afrikaans wie se gedigte genoeg musikale elemente bevat om wel getoonset te word. Wat ŉ fees vir Afrikaans!