Suid-Afrika is die tuiste van oor die elf miljoen mense wat seSotho en verwante tale praat. Nog sowat drie en ’n half miljoen Sotho’s en verwante volkere woon in Suid-Afrikaanse buurlande. Die uiteenlopende Sotho-bevolking sluit die Noord-Sotho (Pedi), die Suid-Sotho en die Tswana (BaTswana) in, wat elk ’n heterogene groepering is.
Die meeste Sotho’s het, ook soos die Nguni, in klein kapteinskappe gewoon, waarin ’n mens se status deels deur jou verwantskap met die hoofman bepaal is. Anders as wat aanvanklik by die Nguni die geval was, was die Sotho-huishoudings in statte saamgegroepeer, waar die ekonomiese verantwoordelikhede in die reël deur die stat se bewoners gedeel is. Statte is in wyke of woonbuurte verdeel, wat dikwels deur lede van meer as een patrilinieêre familiegroep (familie volgens die manlike linie) bewoon is.
Die hoofman van die stat—wat sy posisie geërf het—het gewoonlik wykleiers aangewys, wie se hutte rondom die hoofman se hut saamgetros het. Sotho-statjies het soms tot groot dorpe van etlike duisende mense aangegroei. Die landerye was gewoonlik buite die stad en nie teenaan die hutte nie. Hierdie statsorganisasie kon die Sotho’s dalk in staat gestel het om hulle doeltreffender te verdedig as wat die geval met verspreide huishoudings sou gewees het, terwyl dit waarskynlik ook die hoofman se beheer oor die wykleiers vergemaklik het.
Teen die vroeë twintigste eeu het baie Sotho-statte reeds hul aansprake op grond verloor in mededinging met blankes wat ook in daardie gebiede gewoon het. Veeboerdery het moeiliker geraak en, namate die Westerse ekonomiese druk verhewig het, het ál meer Sotho’s van Lesotho en Suid-Afrika hulle tot die myne gewend om werk te kry. Nie baie lank gelede nie is geraam dat daar sowat 100 000 Sotho-werkers in Suid-Afrikaanse myne is, terwyl baie ander regdeur die land in stede werk.
DIE "reënkoningin" van die Lobedu word die Modjadji genoem, ’n erflike titel wat—vreemd aan die swart volkere van Suid-Afrika—in die moederlike linie voortgedra word.
Die reënkoningin van die Lobedu sou in staat wees om die wolke te beheer en reën te maak. Haar grondgebied in die newels van die Letaba-vallei, naby Tzaneen in Limpopo, bevat die wêreld se grootste versameling broodbome.
Die mistieke wêreld van die Modjadji, wat haar lewe in betreklike afsondering slyt, het tot ’n groot toeriste-attraksie ontwikkel. Haar posisie verg egter ook yslike opofferinge van die monarg. Sy mag byvoorbeeld nie trou nie, hoewel sy toegelaat word om diskreet met mans te verkeer en natuurlik kinders te kry ten einde haar dinastie voort te sit. Boonop het sy ’n aantal "vroue", wat na haar politieke belange omsien.
Maar waar het die dinastie van die reënkoningin eintlik begin? Volgens oorlewering is ’n hoofman met die naam Mugodo omstreeks 1800 deur die voorvaderlike geeste gewaarsku dat sy seuns met ’n sameswering besig was om sy heerskappy omver te werp. Hy het hulle almal doodgemaak en aan sy dogter gesê dat die geeste wou hê dat sy hom ná sy dood moes opvolg. Die voorvaderlike geeste sou verorden het dat ’n dinastie van vroue gevestig moes word.
Toe sy die lewe aan ’n seun skenk, is hy verwurg. Haar tweede kind was ’n dogtertjie en só het die vroulike vorstelike linie begin.
Die Modjadji—en opeenvolgende Mopdjadji’s—het in volslae afsondering diep in die bos bly woon en reënmaak-rituele uitgevoer wat die Modjadji regoor Suid-Afrika bekend gemaak het. Gesante het van heinde en ver gekom om die reënkoningin te raadpleeg—almal natuurlik met ’n heilige ontsag omdat hulle gevrees het dat sy hulle dalk met droogtes kon straf as hulle haar kwaad maak. Selfs in die jongste tyd sou provinsiale premiers die Modjadji op hul knieë nader nadat hulle eers hul skoene uitgetrek het.
En oud-pres. Nelson Mandela, wat in 1994 ’n oudiënsie by die toenmalige Modjadji aangevra het, het net met haar gepraat wanneer sy hom aangespreek het en dan ook slegs deur ’n tussenganger. Eers ná ’n paar besoeke kon hy regstreeks met haar praat.
Wyle Modjadji VI laat ’n babadogter en ’n seun van agt agter. Daar word gegis of die dogtertjie haar ma sal opvolg, wat kan beteken dat ’n regent aangestel sal moet word om te regeer totdat sy volwasse is. Maar die ringkoppe van die Lobedu laat hulle nie aanjaag nie en hul besluit oor ’n opvolger was nog nie geneem toe hierdie artikel geskryf is nie.
teenswoordige Limpopo-provinsie gekry, toe ’n konfederasie van klein kapteinskappe die een of ander tyd voor die sewentiende eeu gevorm is. ’n Reeks sterk Pedi-hoofmanne het die beheer oor kleiner kapteinskappe oorgeneem en kon verskeie geslagte lank die belangrike handelsroetes tussen die binnelandse plato en die Indiese Oseaan domineer.
Die kleiner Lobedu-bevolkingsgroep vorm nog ’n subgroep van die Noord-Sotho. Die Lobedu is naby verwant aan die Shona, die grootste etniese groep in Zimbabwe, maar die Lobedu word veral vanweë taalooreenkomste by die Sotho ingedeel. Die Lobedu is intensief bestudeer deur die vroeg-twintigste-eeuse antropoloog J.D. Krige, wat die unieke magiese kragte beskryf het wat aan die heerseres van die Lobedu toegedig word. Sy word deur buitestaanders die reënkoningin genoem—vanweë haar veronderstelde vermoë om reën te bewerk (lees afsonderlike artikeltjie hieronder).
Die Noord-Sotho se tuisland Lebowa is in 1972 tot ’n "selfregerende" gebied (nie ’n onafhanklike staat nie) verklaar. Ekonomiese probleme het egter die arm tuisland geteister en die bevolking kon nie deur ’n sterk etniese saamhorigheid verenig word nie. Met die afskaffing van die tuislande in die nuwe Suid-Afrika het Lebowa ook as ’n staatkundige entiteit verdwyn.
DIE Suid-Sotho is ’n uiteenlopende groep van sowat 3,5 miljoen Suid-Afrikaners, van wie baie in die omstreke van Lesotho woon, asook die geraamde 1,8 miljoen inwoners van die bergkoninkryk Lesotho.
Die Suid-Sotho is in die 1830’s tydens die heerskappy van koning Moshoeshoe I (Mosjesj) verenig. Moshoeshoe het die beheer verkry oor verskeie groepies Sotho-sprekers wat deur die mfecane verstrooi is. Die mfecane (in Sotho bekend as die difaqane) was ’n tydperk van oorlogvoering en gedwonge verhuisings van Suid-Afrikaanse volkere wat deur die miltante Zoeloekoning Shaka begin is. Dit het van 1818 tot 1840 geduur.
BO: Koning Moshoeshoe I (omstreeks 1786–1870). Sy naam word Mo-sjwe-sjwe uitgespreek, wat verklaar hoekom dit dikwels in ou geskiedenisboeke as Mosjesj aangedui word (soos dit trouens vervorm is deur die Trekkers wat nie sy taal geken het nie). Daar word vertel dat hy in sy jeug 'n beesstrooptog uitgevoer het en daarna—soos die tradisie was—sy eie lof in besing het in 'n gedig wat hy gemaak het. Daarin het hy gespog dat hy soos 'n skeermes was al sy slagoffer, ene Ramonaheng, se baard afskeer het. In sy taal was ’n skeermes shoeshoe (uitgespreek sjwe-sjwe), na die klank wat dit maak wanneer 'n mens daarmee skeer. Daarna is hy goedig Moshoeshoe (Die Skeerder) genoem.
Die Suid-Sotho van Suid-Afrika is in die apartheidsjare tot die klein tuislandjie QwaQwa gerelegeer, wat aan Lesotho grens. QwaQwa is in 1974 tot "selfregerende" gebied verklaar, maar hoofminister Kenneth Mopeli het onafhanklikheid verwerp op grond daarvan dat die tuisland nie ’n lewensvatbare ekonomie het nie. In die 1980’s het net sowat 200.000 Sotho’s in QwaQwa gewoon.
Botshabelo, ’n gemeenskap van meer as 300.000 mense, is in 1987 by QwaQwa ingelyf. Amptenare van die tuisland se hoofstad, Phuthaditjhaba, en baie inwoners van die tuisland het beswaar gemaak teen die stap, en Botshabelo is kort daarna ingevolge ’n hofbeslissing aan die Vrystaat teruggegee. Die tuisland het ’n oorbevolkte enklave van brandarm mense gebly totdat die tuislande in 1994 ontbind is.
BO: Die magtige Drakensberg... in hierdie bergagtige wêrelddeel, in die voetheuwels aan die westekant, het Moshoeshoe I in die jare dertig van die negentiende eeu talle Sotho-sprekende verstrooides van die mfecane tot ’n volk verenig.
Hul taal, seTswana, is naby verwant aan seSotho, en in die meeste gebiede kan die mense mekaar oor en weer verstaan. Volgens die sensus van 2001 was 8,2 persent (of sowat 3,7 miljoen) van Suid-Afrika se 44 819 778 mense seTswana-sprekend. Daar is ook ’n geraamde sowat 1,5 miljoen Tswanas in Botswana.
In Suid-Afrika woon baie BaTswana in die talle segmente van die gewese tuisland Bophuthatswana, asook in die naburige gebiede van Noordwes en die Noord-Kaap. Noemenswaardige aantalle Tswanas word ook in die meeste stedelike gebiede regoor Suid-Afrika aangetref.
Die Tswana-kultuur kom in baie opsigte ooreen met dié van die verwante Sotho-volkere. Die kultuur word onder meer gekenmerk deur ’n ingewikkelde regstelstel, met ’n hiërargie van howe en bemiddelaars, en kwaai strawwe vir oortreders.
In 1988 was daar ’n opstand toe lede van Botswana se weermag geprobeer het om van die tuisland se president, Lucas Mangope, ontslae te raak. Bophuthatswana het in die jare negentig weer ’n deel van Suid-Afrika geword en die tuisland is amptelik tot niet gemaak ná die Suid-Afrikaanse verkiesing van April 1994.