Ndi a zwi ḓivha uri vhugevhenga vhu vhanga tshinyadzo khulwane kha muvhili wa mupondwa, masheleni na muyani wawe. U itela u khwinisa tshumelo kha vhapondwa vhoṱhe vha vhugevhenga, ndo ḓiimisela u vhona uri Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga I dzhiela nṱha hodea dza vhapondwa khathihi na u linganyisa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa. Izwi zwi o swikelelwa nga u shumisa tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa?
Iyi Tshatha ya Pfanelo dza vhapondwa (Tshatha) I tshimbilelana na Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe na Mulevho wa dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ha vhapondwa vha vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya Maanḓa, wa 1985 (GA /RES/40/34.
Iyi tshatha I vhea mutheo wa u linganyisa pfanelo dza vhoṱhe vhapondwa na vhapomokwa, khathihi na u khwaṱhisedza uri vha wana thuso ya u ṱavhanyedza malugana na vhuṱungu he vha vhu pfa nga u kona u swikelela sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga.
Hu o bveledzwa pholisi ine ya o vhona uri vhaṋetshedzi vha tshumelo vha tevhedzela tshumiso ya iyi Tshatha, ine ya o vha khoudu kana milayo ya tshumiso ine ya o vhofha vhoṱhe vhaṋetshedzi vha tshumelo. Hu o bveledzwa nḓila ya u langa u tevhedzelwa ha tshatha u itela u khwaṱhisedza uri hu vha na vhuḓifhinduleli arali hu tshi nga khakhea zwithu?
Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe I kati na u bveledza mulayo malugana na u thomiwa ha Ofisi ya Vhapondwa ya Mulayo ine ya o lavhelesa tshumiso ya iyi Tshatha na maṅwe maga ane a o thusa kana u ḓea maanḓa vhapondwa?
Ndi khou eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri a ite mushumo wawe nga vhukoni u khwaṱhisedza uri tshumiso ya iyi tshatha I a bvelela khathihi na u swikelela ndivho yayo.
Mufumakadzi Vho Bridget Mabandla?
Minisia wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa?
Vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u shumisa maga o livhiswaho kha u bvela phanḓa na u shandukisa sisiteme ya vhulamukanyi u itela u tsireledza na u alusa kana u phuromotha pfanelo dza vhapondwa, hu tshi khou tevhedzelwa mbofho dzine dza vha nga fhasi ha zwishumiswa zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshaka u fana na Mulevho wa UN wa Milayo ya Ndeme ya Vhulamukanyi ha Vhapondwa vha Vhugevhenga na Tshumiso Mmbi ya maanḓa (1995) na ṱhumetshedzo ya Tsireledzo na Pheliso ya Dzinndwa kha Vhafumakadzi na Vhana u swika kha Mulevho wa SADC wa 1997 nga ha Mbeu na Mveledziso.
Uri tsireledzo I linganaho ya vhapondwa na vhapomokwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhugevhenga ndi tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha muvhuso u itela u phuromotha u iphina ha vhoṱhe nga u lingana ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo zwe zwa fulufhedziswa kha Mulayotewa?
Vhulamukanyi ha vhukuma vhu nga swikelelwa arali pfanelo dza vhapondwa na dza vhapomokwa dzi tshi dzhielwa nṱha, dza tsireledzwa na u linganyiswa.
Zwine vhugevhenga ha ita zwone kha vhapondwa na vhukoni hao ha u fhungudza u iphina ha mupondwa nga mitshelo ya demokirasi na nga vhunzhi ha mbofholowo dzo tsireledzwaho kha Mulayotewa?
Mvelaphanḓa ye ya vha hone tshi bva tshee ha vha na demokirasi, kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho, malugana na u shandukiswa ha sisiteme ya vhulamukanyi u khwaṱhisedza uri hu vha na u swikelelwa ha vhulamukanyi na maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhoṱhe hu sa khou sedzwa lushaka, mbeu, mvelele, khethekanyo na huṅwe u fhambana kana zwikhukhulisi.
Maga o fhambanaho o shumiswaho kha tshandukiso ya sisiteme ya vhulamukanyi, ho sedzeswa nga maanḓa vhapondwa, hu tshi khou linganyiswa pfanelo dzavho na dza vhapomokwa khathihi na u fhungudza tshutshedzo ya vhuvhili kha maga o fhambanaho a maitele a vhulamukanyi.
Nga ha zwikhala zwine zwa vha hone malugana na u linganyisa kana u ḓea vhapondwa na vhapomokwa pfanelo dzi linganaho na uri zwikhala zwenezwo zwi katela u bvela phanḓa na tshutshedzo ya vhuvhili.
ṱalutshedza maimo a tshumelo ane a nga lavhelelwa ane a?
Musi vha tshi kwama sisiteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga, hu?
Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi nahone nga ṱhonifho u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho.
Vha na pfanelo ya u thusiwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yavhuḓi, u ṱhonifhiwa u itela tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho nga miraḓo yoṱhe ya muṋetshedzi wa tshumelo o buliwaho.
Pholisa, nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso; vhatshutshisi na vhaofisi vha khothe musi hu tshi khou itwa ndugiselo nga tshifhinga tsha tsengo, khathihi na vhaṋetshedzi vha tshumelo, vha tea u dzhia maga u itela u fhungudza thaidzo ifhio kana ifhio ye vha ṱangana nayo sa mupondwa, ho katelwa na u tshimbidza dziinthaviwu na vhone nga luambo lwavho nahone tshiphirini hune zwa vha zwo tea.
Aya maga a o thivhela mupondwa u dovha u shushedziwa hafhu?
Pholisa, mutshutshisi na muofisi wa tshumelo ya vhululamisi vha o dzhia maga u itela u vhona uri thuso iṅwe na iṅwe ine vha oa u I ṋetshedza kha ṱhoḓisiso, u tshutshisa na kha khothe ya parole I a thetsheleswa na u dzhielwa nṱha musi hu tshi khou dzhiiwa tsheo ya uri naa hu a bvelwa phanḓa na ṱhoḓisiso, kana u tshutshisa kana khothe ya Bodo ya Parole?
Iyi pfanelo I amba uri vha nga shela mulenzhe (hune zwa vha zwo tea na hune zwa konadzea) kha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, nga u ya tsengoni ya beili, tsengo, maitele a u gwevha na kana tsengo ya Bodo ya Parole.
Zwi amba uri vha o vha na tshifhinga tsha u ḓea tshiṅwe tshitatamennde kha mapholisa arali vha tshi vhona u nga tshitatamennde tshavho tsha u thoma a tsho ngo fhelela; vha nga dovha hafhu vha ita tshitatamennde kha khothe u itela u limusa khothe nga vhuhulwane ha vhugevhenga?
Vha nga dovha hafhu vha ita khumbelo nga u tou ṅwala kha Mudzulatshidulo wa Bodo ya Parole ya u dzhenela tsengo ya parole na u rumela mihumbulo yo tou ṅwaliwaho.
Vha na pfanelo ya u wana mafhungo na u ḓivhadzwa nga ha pfanelo dzavho na nga ha tshumelo dzoṱhe dzo teaho dzine dza vha hone nga muṋetshedzi wa tshumelo.
Vha tea u ḓivhadzwa nga ha zwine vha tea u zwi ita kha mulandu na uri nga u anganyela mulandu wonoyo u nga fhedza tshifhinga tshingafhani. Vha nga ita khumbelo ya mafhungo malugana na maḓuvha a khothe, mbadelo dza ṱhanzi na mbekanyamushumo dza tsireledzo ya ṱhanzi,
Vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ḓivhadzwe nga ha tshiimo tsha mulandu, na uri naa muthu onoyo o fariwa naa kana hai, o vhonwa mulandu naa, o ṋewa beili naa, o pomokwa naa, arali zwo tea, o gwevhiwa naa.
Sa tshipiḓa tsha pfanelo ya u wana mafhungo, vha nga dovha hafhu vha humbela uri vha ṱalutshedzwe tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha si tshi pfesese nga luambo lwavho.
Vha nga kha i oa ṱhalutshedzo malugana na tsheo yo dzhiwaho malugana na mulandu wavho, u tshutshisa kana u sa tshutshisa?
Vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u wana maṅwalo ane mulayo wa vha tendela u vha nawo kana u a swikelela.
Vha nga ita khumbelo ya u newa nḓivhadzo malugana na tsengo dzine vha tea u dzi dzhenela. Vha nga dovha hafhu vha humbela mutshutshisi uri a ḓivhadze mutholi wavho nga ha tsengo ine ya o ita uri vha fhidze mushumoni?
Vha na pfanelo ya u sa shushedzwa, u ofha, u sa khakhiswa, tshanḓanguvhoni, vhuaḓa na thambudzo.
Arali vhe ṱhanzi vha tea u vhiga tshutshedzo dzenedzo kha mapholisa kana kha mutshutshusi muhulwane wa muvhuso.
Arali vha tshi fusha ṱhoḓea dzo tiwaho, pholisa i o ita khumbelo ya uri vha dzheniswe kha mbekanyamushumo ya u tsireledzwa ha Dziṱhanzi;
Musi vha henefho vha o tsireledzwa, nga hune zwi nga konadzea, kha ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzine dzi nga vha dzi songo tea, tsumbo, vha o tsireledzwa kha u tambudzwa kana u shushedzwa?
Izwi zwi o khwaṱhisedza uri vha vhe vho tsireledzea sa ṱhanzi u itela uri vhuṱanzi havho vhu songo ṱuṱuwedzwa kana u ita uri vhone vha litshe u ḓea vhuṱanzi zwi tshi khou itiswa nga ṱhuṱhuwedzo I songo teaho?
Iyi pfanelo I amba zwa uri kha dziṅwe nyimele khothe I nga iledza u anḓadzwa ha mafhungo afhio kana afhio (hu tshi katelwa na vhune kana dzina a muthu) kana I nga ḓea ndaela ya uri tsengo I itiwe tshiphirini (I itiwe nga khamera). Vha nga humbela Tshumelo ya zwa Vhululamisi uri vha vha ḓivhadze arali tshigevhenga tsho shavha kana tsho iswa huṅwe.
Vha na pfanelo ya u humbela thuso, na u kona u swikelela (arali zwo tea) tshumelo dza matshilisano, mutakalo na ngeletshedzo khathihi na thuso ya mulayo malugana na ṱhoḓea dzavho.
Pholisa i o vha thusa nga u vha ṱalutshedza nga ha kuitele kana kutshimbidzele kwa zwa tshipholisa; na u vha ḓivhadza pfanelo dzavho na u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho?
Mulangi wa ofisi kana ṱhoho ya ofisi khothe u o ita uri vha wane tshumelo dza vhuḓologi.
Vhatshutshisi vha o vhona uri hu dzhiiwa maga a tshipentshela malugana na vhugevhenga vhune ha kwama zwa vhudzekani, khakhathi dza muḽani na u unwa/u sapotwa ha vhana na uri milandu yeneyo i iswa kha khothe dza tshipentshela, arali dzi hone?
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe u ya nga mishumo yavho vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia maga a pfeseseaho u itela u katela vhapondwa vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshipentshela na u vha fara nga nḓila yo teaho.
Vha na pfanelo ya u wana ndiliso kha zwe vha lozwa kana u xedza kana u tshinyadzwa ha thundu yavho nge ha vha na vhugevhenga ho itwaho kha vhone.
Nga Ḓuvha a u gwevhiwa ha muthu ane a khou pomokwa kana o hwelelwaho vha nga humbela mutshutshisi uri a ite khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso u ya nga Khethekanyo 297 na 300 dza Mulayo wa Kutshimbidzele kwa Vhugevhenga wa vhu 51 wa 1997. Ndiliso?
Mutshutshisi u o vha ḓivhadza nga ha ndaela ya ndiliso, fhedzi mabalane wa khothe u o vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ndaela ya ndiliso I tshimbidzwa zwavhuḓi, na uri vha nga dzhiela mupomokwa kana muhwelelwa vhukando ha lwa mulayo arali khothe ya vhugevhenga I sa khou ṋetshedza ndaela ya ndiliso na hune zwa konḓa u anganyela uri tshinyadzo I nga vha vhugai u fana na tshinyadzo dza muhumbulo kana vhuṱungu na thambulo?
Vha na pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwavho murahu malugana na thundu ye vha dzhielwa yone zwi si ho mulayoni. u wana zwine zwa vha zwavho murahu zwi amba uri hune khothe, nga murahu ha u vhonwa mulandu , ya laela tshigevhenga u vhuisela thundu murahu dze a waniwa mulandu wa u dzi dzhia kha vhone zwi si ho mulayoni uri vha i wane vha kha vhuimo he vha vha vhe khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na vhugevhenga honoho?
Mutshutshisi u o vha ḓivhadza uri u wana murahu zwe zwa vha zwi zwavho zwi katela mini nahone mabalane u o vha thusa kha u vhona uri iyi pfanelo I a tevhedzelwa?
Vha khou humbela uri vha sedze kha ḽiṅwalo a Minimum Standards on Services for Victims of Crime ḽine i nga waniwa kha Mihasho ya Muvhuso, arali vha tshi o?
Vha tshi khou dzhiela nzhele uri vha na pfanelo ya u vhilaela, vha nga kwama muhasho wa muvhuso kana muṋetshedzi wa tshumelo wa zwenezwo arali vha na mbilaelo malugana na tshumelo ine vha khou I ṋetshedzwa kana arali pfanelo dzavho dzi sa khou tevhedzelwa.
Axennḓe e vha tou ḓiṱoḓela ḽine vha?
Arali vha tshi oa mafhungo nga vhuḓalo nga ha kutshimbidzele kwa mbilaelo, vha humbelwa uri vha vhale Minimum Standards on Services for Victims of crime. Iḽi ḽiṅwalo i wanala kha ofisi iṅwe na iṅwe ya muvhuso?
Arali vha tshi o?
(*) Vha dzhiele nzhele uri hu kha i o dzhiiwa tsheo malugana na tshumiso ya nomboro ya luṱingo lwa mahala?
Tshatha ya Pfanelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe yo bveledzwa nga Khethekanyo ya zwa Mbeu kha Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa, u tshi khou shumisana na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano, Tshumelo dza zwa Vhululamisi, Pfunzo, na Mutakalo, khathihi na Ndaulo ya Vhutshutshisi ya Lushaka, Tshumelo ya zwa tshipholisa ya Afrika Tshipembe, Khomishini ya tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe, Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Khethekanyo ya Mbilaelo yo ḓiimisaho, miraḓo ya Khomishini dza Madzhisiṱaraṱa na Tshumelo dza Khothe ya Mulayo na Miraḓo ya Tswane Metro police.
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u livhuwa nga maanḓa thuso ye ya ṋetshedzwa nga madzangano a si a muvhuso o fhambanaho na zwiimiswa zwa pfunzo malugana na iḽi ḽiṅwalo,