Die vies kakkerlak
hier onder my dak ...
Kokkedoor van die krot,
wat als vreet waar dit vrot,
om verag te word soos ’n rot
bly vir altyd jou lot ...
Illustrasie: U.S. National Institutes of Health
BO: Drie soorte huiskakkerlakke: die Amerikaanse kakkerlak, Periplaneta americana, die Oosterse kakkerlak, Blatta orientalis, en die Duitse kakkerlak, Blattella germanica.
REGS: Die Asiatiese kakkerlak, Blattella asahinai.
Foto bo: U.S. Centers of Disease Control and Prevention. Foto van Asiatiese kakkerlak: Barry Fitzgerald / ARS / U.S. Department of Agriculture
AKKERLAKKE is so te sê onuitwisbaar. Daar word hoeka beweer dat hulle die enigste lewende wesens sou wees wat ’n massiewe kernbomramp op die aarde sal kan oorlewe. Of dit wel die geval is, is ’n ope vraag. Maar sommige kan wel talle kere die dosis kernbestraling verduur wat die brose mens sonder meer die ewigheid sal instuur.
Daarby kan kakkerlakke springlewendig ontdooi nadat hulle kliphard bevrore was en boonop kan hulle tot ’n maand of drie sonder kos bly. Of hulle kan lewe van die karigste middele, soos van die gom aan die agterkant van posseëls.
Wat meer sê, party van hulle kan glo ’n driekwart uur sonder lug klaarkom om dan ewe vreetlustig die lewe te hervat, of, nog erger, tot nege dae bly rondhardloop nadat hul koppe afgesny is.
Kanniedoods, almal. Of miskien nie, want enige ratse insektejagter sal jou vertel dis darem nie totaal onmoontlik om hulle bokveld toe te stuur nie. Soos een dit stel: “Ek moet nog die kakkerlak sien wat uit die dood sal verrys nadat hy met ’n goed gemikte trapslag onder ’n swaar stewel verbrysel is!”
Trouens, dit lyk of daardie oerdrang om kakkerlakke onder die skoene te wil vermorsel, ingebore is by die mens. Met goeie rede. Hierdie insek is so ’n jiggie-ding dat hy omtrent alles sal vreet wat voorkom, insluitende ontlasting, ou verbande van sere en wonde, hare, leer, seep, muurpapier, ontbindende dierlike reste, noem maar op. Hy kan kieme wat voedselvergiftiging, tering, polio en ander gevaarlike siektes veroorsaak op sy gogga-lyf saamdra en kosse besmet wanneer hy daarmee in aanraking kom. Boonop kan hy ’n walglike reuk afgee. Praat van ’n vrot kokkerot!
Maar in die vrye natuur het kakkerlakke darem ook hul nut. Hulle breek verrottende plante- en dieremateriaal af en help dus só om van al die gemors ontslae te raak.
Soorte, hul bou en lewenswyse
KAKKERLAKKE is insekte van die orde Blattodea. Hierdie naam kom van blatta, die Latynse woord vir ’n kakkerlak. Die kakkerlakke van Suid-Afrika word in drie families ingedeel, maar hierdie klassifikasie is dekades gelede gedoen. Nagenoeg 250 soorte is in ons land getel. Wêreldwyd is daar ongeveer 4000 spesies, waarvan omtrent dertig hulle tussen mense tuis maak en sowat vyf soorte bekende plaaginsekte is.
Die “goue eeu” van die kakkerlakke, vertel die geleerdes, is egter baie lank reeds verby. Lank, lank gelede in die laat Paleosoïese Era, een vroeë stadium in die bestaan van die aarde, reken hulle, was verreweg die meeste van alle insekte kakkerlakagtig. Vermoedelik omdat daar soveel suurstof in die atmosfeer was—volgens sekere wetenskaplikes 35 persent suurstof teenoor vandag se 21 persent—was dit ook ’n tyd van gróót goggas, soos ’n reuse-naaldekoker met ’n vlerkspan van sowat 70 cm. Eendagsvlieë het toentertyd so groot soos kanaries geword.
Die grondslag van hierdie reusegroei of sogenaamde gigantisme lê vermoedelik in die insek se asemhalingstelsel. In teenstelling met ons gewerwelde wesens, waar bloed suurstof van die long na die sel vervoer, dra insekte suurstof regstreeks oor deur ’n netwerk van doodlopende trageale buise. Namate insekte groter raak, raak hierdie soort suurstofoordrag baie minder doeltreffend. Maar as ’n mens die suurstofvlakke in die atmosfeer sou verhoog (soos in die laat Paleosoïese Era bes moontlik vanweë vermeerderde plantegroei gebeur het) kan langer trageale buise werk. Dan kan insekte groter raak, selfs yslik groot.
Dog vandag wissel die lengte van ons verskillende kakkerlakke maar net van minder as een sentimeter tot so ses tot agt sentimeter by bepaalde “reuse-soorte”.
Benewens die “mak” soorte in ons huise en geboue wat so graag in ons koskaste invaar, woon ander onder klippe of boombas, in grotte en selfs in die neste van perdebye, miere en termiete. Daar lewe hulle van dooie diere- of plantemateriaal.
LINKS: Alle kakkerlakke is nie soos dié in ons huise nie. Die groen piesangkakkerlak of Kubaanse kakkerlak (Panchlora nivea) van die Karibiese Seegebied word selde binnenshuis gesien (behalwe waar mense hulle nogal as troeteldiertjies aanhou). Hulle word ook nie as ’n plaag beskou nie.
BO: ’n Yslike vergroting van die “kop en skouers” van die twee sentimeter lange groen piesangkakkerlak.
Foto van verskillende groen piesangkakkerlakke: “Ltshears”, wat dit by die Wikimedia Commons-projek op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Vergroting van ’n groen piesangkakkerlak: David D. Yager, Ph.D., University of Maryland, Department of Psychology / via U.S. NSF
BO: Een van die bielies onder die kakkerlakke. Hierdie rare kalant van Madagaskar wat tussen die blaarreste op die woudbodem lewe en tot meer as sewe sentimeter lank kan word, is ’n sissende kakkerlak. Die Madagaskarse sisser (Gromphadorhina portentosa) maak inderdaad ’n sissende geluid, wat tot omtrent vier meter ver gehoor kan word. Dit word gedoen wanneer hy teen ander van sy soort baklei, wanneer hy paar en wanneer hy gesteur word. Die geluid word voortgebring deur lug vinnig deur asemhalingsgaatjies (spirakels) aan die agterlyf te forseer. Hy is egter nie die enigste kakkerlak wat ’n geluid maak nie. Sekere soorte kan glo tjirp!
Foto: Adrian Pingstone,
wat dit by Wikimedia Commons-projek op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Hoewel veral die huislike kakkerlaksoorte as smerige uitvaagsels beskou word, het kakkerlakke baie gemeen met ander insekte. Hul liggame het drie hoofdele, te wete die kop, toraks (borsstuk) en agterlyf. Hulle het drie pare gelede pote, een paar voelers en ’n onbuigsame uitwendige skelet. Verskeie kere in hul lewe word die uitwendige skelet afgewerp (die kakkerlakke “vervel”) en dan is die meeste van hulle wit en kan maklik beseer raak. Dit is totdat die uitwendige skelet die kans kry om te verdonker en te verhard.
Partykeer kan ’n kakkerlak met sy vervelling ’n verlore ledemaat vervang of selfs die vervelling uitstel om die nuwe ledemaat die kans te bied om te groei.
Opmerklik by hierdie plat insekte is die breë, plat, skildvormige pronotum (rugplaat van eerste borssegment), waaronder die kop versteek is. Die stinkkliere wat by die meeste soorte voorkom, gaan onder of op die agterlyf oop om ’n aangename reuk af te skei wat die vyande kan afskrik. Sekere soorte soorte het vlerke en kan vlieg. Ongevleuelde soorte is egter ook taamlik algemeen.
Die meeste soorte kakkerlakke is sku vir lig en slegs snags bedrywig. Klierselle in die kop sorg as ’t ware vir ’n ingeboue “wekker” deurdat hulle ’n hormoon afskei wat die insek aktief maak wanneer dit nag word. Die “wekker” sal selfs werk indien hy heeltyd in óf ’n stikdonker kas óf ’n verligte houer aangehou word. Ta sal net op en wakker raak in daardie tye wanneer dit buite donker is.
KAKKERLAKKE ontwikkel deur onvolledige metamorfose. Hulle maak hul verskyning uit eiers en ondergaan dan veranderings in verskillende stadiums totdat hulle volwasse is.
Vir insekte sorg hulle opvallend goed vir hul eiers. Tien tot veertig eiers word in ’n leeragtige pakkie gelê. Die wyfie sal só ’n pakkie met haar saamdra in ’n broedsakkie wat in die punt van haar agterlyf geleë is. Party soorte kakkerlak-wyfies laat val die pakkie kort voordat die eiers uitbroei, terwyl die eiers by ander soorte binne-in die wyfies uitbroei en dit dan lyk asof die ma’s die kleintjies “lewend in die wêreld bring”. Die kleintjies staan bekend as nimfe.
Sekere soorte kakkerlak-ma’s voer die “moederliefde” nog ’n trappie verder. Die wyfie abba naamlik die uitgebroeide nimfe op haar rug en onder haar vlerke totdat hulle groot genoeg is om hul eie potjie te krap. Die nimfe lewe in dieselfde omgewing en vreet dieselfde kos as die volwassenes.
Die nimfe vervel van ses tot twaalf keer. Binne vier maande tot ’n jaar is hulle volgroeid, waarna hulle dan tot vier jaar kan lewe.
’n Nie-geslagtelike vorm van reproduksie wat partenogenese genoem word, kom by baie kakkerlakke voor. Dit beteken die wyfies kan eiers lê wat uitbroei sonder dat hulle deur ’n mannetjie bevrug is.
Voorkoming en bestryding
SOOS ’n menigte mense al ervaar het, word kakkerlakke nie maklik bestry nadat hulle ’n mens se huis binnegevaar het nie. Hulle kruip in barste en splete weg waar geen mens hulle kan bykom nie en tot oormaat van ramp raak hulle ook bestand teen gifstowwe wat baie teen hulle gebruik word.
Om kakkerlakke van kant te maak, is dit dus beter om kenners te ontbied wat in die bestryding van sulke plaaginsekte spesialiseer.
Voordat ’n mens egter so drasties teen hulle optree, kan dit miskien nodig wees om ’n kenner te vra om die insekte vir jou uit te ken, want ander insekte kan dalk net vir kakkerlakke aangesien word. Indien jy tevrede is dat dit kakkerlakke en nie onskadelike groot kewers is wat jou op hol jaag nie, sal jy bes moontlik die omvang van die besmetting wil bepaal. Nagtelike ondersoeke en die plasing van klewerige lokvalle kan jou byvoorbeeld help om vas te stel hoe erg die plaag in jou huis of sakeonderneming is.
Maak alle barste in mure, vloere of plafonne toe waar hulle sou kon inkruip en trek die meubels ’n ent van die mure af weg sodat alle onbereikbare wegkruipplekke uitgeskakel word. Jou perseel moet onberispelik skoon gehou word. Alle kosse moet so dig toegehou word dat geen kakkerlak daarby kan uitkom nie en afvalkos mag nêrens rondlê nie.
Geen hoeveelheid insektegif sal immers kakkerlakke blywend verdryf as daar genoeg kos is waarby hulle maklik kan uitkom nie. Dié wat jy vandag van die gras af maak, kan eenvoudig môre deur nuwe intrekkers van buite vervang word.
BO: Kakkerlak se tier! Jy sou dit miskien nie dink dat enige ander lewende wese die vieslike kakkerlak sou wil vreet nie, maar hierdie vinnige gelede gogga wat as die honderdpoot of oorkruiper bekend staan, verorber graag die nimfe (kleintjies) van kakkerlakke. En hieronder is tot ’n resep van mense wat reken kakkerlakvleis smaak glad nie so sleg nie. Sien jy kans?
Foto: Openbare besit (“public domain image”)
Resep vir kakkerlak-broodsmeer
KOOK kakkerlakke effentjies in pruttende verhitte asyn. Kook dan saam met botter, styselmeel, peper en sout om ’n pasta te maak. Smeer saam met botter op brood.
La Cucaracha (Die Kakkerlak), waarvan die musiek op die agtergrond gespeel word indien jou rekenaar die fasiliteit het om dit te doen, is ’n ou tradisionele Spaans-Mexikaanse volksliedjie. Hier is een weergawe van die woorde:
Una pata para andar
Die kakkerlak, Die kakkerlak
Kan nie meer loop nie
Want hy het nie, want dit ontbreek hom aan
’n been om mee te loop
In moontlik die bekendste weergawe van die liedjie word gesing dat die kakkerlak nie kan loop nie omdat hy nie dagga het om te rook nie, maar in die huidige tydsgewrig klink dit stellig nie meer grappig vir mense wat die tragiese gevolge van daggamisbruik ken nie.