“Vir my is sy oorlede, nie dood nie,” sê Gert Malan, ’n korrektiewe beampte van Uitsig, Bloemfontein.
’n Roerende doodsberig in Woensdag se Volksblad spreek van ’n groot liefde vir dié bostonterriër, wat skielik epileptiese aanvalle begin kry het.
“Op Saterdag 30 Junie 2018 het jy jou laaste aanval gehad. En dit was ons voorreg om jou laaste ure saam met jou deur te maak en ons weet dat jy bewus was van ons teenwoordigheid. Rus sag, ons Blommelyf,” lui ’n gedeelte van die berig, wat veel langer was as die res van die berigte oor mense wat heengegaan het.
“Sy (Bella) was die sagte enetjie. Sy het altyd haar kop hier by my nek ingedruk. Sy was bitter spesiaal.”
“Saterdag was dit te laat,” sê ’n droewige Malan, wat nou nie meer sy kopkussing met Bella kan deel nie.
Dalk is jy ook ’n toegewyde vriendin en altyd bereid om in moeilike tye by jou vriendin te staan (sy is tog daar as jý haar nodig het). Maar al wil jy hoe graag, weet jy nie altyd hoe nie.
Met die regte inligting sal jy ook beter verstaan wat sy beleef – dis nodig, want só ’n vriendskap kan uitputtend wees, veral as jy self positief en energiek is. ’n Depressielyer is soms so moeg dat sy letterlik nie haar hare kan kam nie. Die kleinste dingetjie kan ’n krisis word. Veral ’n ma is nooit van diens af nie, en die druk om voort te gaan word oorweldigend. Sy kan dink sy is lui, nie goed genoeg nie en sy voel só skuldig.
Gee haar ruimte. As sy ’n uur lank net in stilte by jou wil sit, is dit goed so. As sy praat, luister. Sy het jou onvoorwaardelike aanvaarding nodig. Vra wat jy vir haar kan doen. Help haar op so ’n manier dat sy steeds in beheer voel – jy bied aan, en sy besluit of sy die aanbod aanvaar. Ondersteun haar sonder om haar nog meer afhanklik te laat voel. As jy al haar take oorneem, loop jy die gevaar om haar te ontmagtig. Sy moet verantwoordelikheid aanvaar vir haar siekte. Sy kan kies of sy agteruit gaan en of sy gaan opstaan en verantwoordelikheid aanvaar om die siekte te bestuur.
Selfmoordpogings kan deel wees van dié siekte, daarom moet jy fyn luister as sy praat oor die dood of as daar waarskuwingstekens is soos dat sy haar sake in orde begin kry. As jy onrustig voel, moenie die onderwerp vermy nie. Noem dit op sy naam: “Oorweeg jy selfmoord?” Moenie sê dis sonde of vra wat gaan word van haar gesin nie, want vir ’n depressielyer maak selfmoord sin. As jy vermoed sy oorweeg dit ernstig, lig haar in dat jy vir haar man (of geliefdes) gaan sê, omdat jy vir haar omgee, sê Elmarié.
“Moenie wegbly omdat jy bang is jy maak inbreuk op hul privaatheid of omdat jy nie weet wat om te sê nie. Daardie nabyheid van vriende is baie kosbaar. Om ’n kind te verloor is soos om ’n totaal onbekende wêreld te betree – ’n warboel van emosies en skok. As jou vriendin aanhoudend dieselfde storie oor haar kind vertel, laat haar begaan en luister net. Dis alles deel van die manier waarop sy die trauma verwerk.
“Vermy uitdrukkings soos: ‘Dis God se plan. Hy/sy is na ’n beter plek. Tyd genees. Jou ander kinders het jou nodig …’ Al weet sy dit, en al bedoel jy dit as troos, wil sy dit nie nou hoor nie. Niks wat enigiemand vir haar sê, maak nou werklik sin nie. Die beste is om te simpatiseer, haar vas te hou, en net te luister. Selfs algehele stilte kan helend wees.”
En klein gebare beteken baie, sê Cynthia. “Soos as jy byvoorbeeld op die kind se verjaardag of die herdenking van sy dood haar bel of ’n blommetjie gee, net om te sê jy dink aan haar. Selfs jare later. Want ’n kind is altyd deel van jou lewe.”
Moenie hom veroordeel nie, veral as jy dalk self sterk menings het oor misdadige gedrag. Onthou, sy en haar man het ’n emosionele verbintenis. Dalk glo sy hy is onskuldig, dalk leef sy in algehele ontkenning, al bewys die feite die teendeel. Dan moet jy eerder probeer begryp dat dit vir haar en hul verhouding belangrik is – al stem jy nie saam nie.
Karin Büter, kliniese sielkundige van die Paarl, voeg by: “Moenie raad gee nie, en moenie jou mening op haar afdwing nie, want dan meng jy in. As sy in ’n emosionele oomblik sê sy gaan hom los, luister net. Moenie haar in ’n hoek druk nie. Môre voel sy dalk anders, en dan moet sy weet jy ondersteun haar steeds en begryp haar wisselende emosies. Sy moet weet jy is daar vir haar.” In jul vriendekring sal mense waarskynlik oor gerugte gis. Tree in vir haar as iemand haar wil bysleep, maar moenie enige vertroulike inligting verskaf nie. Sy moet weet sy kan jou vertrou, sê Elmarié.
Kankerlyers voel dikwels moeg, maar dit moet jou nie keer om jou vriendin te besoek nie. Moenie wag dat sy jou vra nie – sy sal waarskynlik nie en dan net verwerp en geïsoleer voel. Vra haar wanneer jy kan kom (só gee jy haar steeds ruimte). Jy kan selfs voorstel dat jy die “skakelpersoon” is – sy kan deur jou laat weet wanneer sy hulp benodig, en wanneer sy alleen wil wees, sê Colette Aubert, berader by Kansa.
• Moedig haar aan om oor haar gevoelens te praat. Laat dit dan daar, want later sal jy die kans kry om dit verder te verken, soos as sy dalk op ’n dag hartseer lyk. Dan kan jy sê: “Jy lyk nie vandag baie gelukkig nie, hoe voel jy?”
• As jy voel jou vriendin het berading nodig, vra of jy dit kan reël. Kansa kry baie oproepe van vriende wat goed bedoel, maar kan nie ’n pasiënt kontak vir berading sonder haar toestemming nie.
• Laat sy oor haar geloof en spiritualiteit praat. As sy iets vra waaroor jy onseker is, sê jy sal meer daaroor te wete kom en doen dit dan. Soek die hulp van ’n spirituele leier en vra jou vriendin of sy ’n aanbiddingsplek wil besoek. Gaan saam met haar as sy jou vra, selfs al het jy ’n ander geloof.
Laat jou lei deur jou verhouding met haar man. “As julle huisvriende is, sou ek vir hom sê wat ek gesien het en dat ek vir haar gaan sê. As net ek en sy bevriend is, sal ek vir haar sê wat ek gehoor en gesien het wat my ongemaklik gemaak het, en dit duidelik maak dat ek dit doen omdat ek omgee en haar wil beskerm.”
Wees voorbereid daarop dat sy heftig kan reageer en vir jou kwaad kan wees, sê Elmarié. “Probeer dit begryp, want dit tas haar eiewaarde en vrouwees aan.” Met ’n affair is daar dikwels geruime tyd spanning in die huwelik, en sy het dalk vroeër gerugte gehoor, maar verkies om in ontkenning te leef. As sy dit steeds ontken, staan terug. Moenie haar probeer oortuig nie. Sê net dat jy daar vir haar is as sy wil praat.
“Ek sal versigtig wees om ’n mening te waag oor haar besluit om in die verhouding te bly of nie. Maak seker sy weet jy aanvaar haar onvoorwaardelik, selfs al sou sy besluit om hom terug te neem. Die besluit bly hare.” Karin sê klinkklare riglyne is moeilik, want elke geval verskil. “As die affair dalk ’n paar jaar gelede gebeur het en hulle is nou dolgelukkig, moet jy dalk die geheim met jou saamdra. Hoe intiem jul vriendskap is, speel ook ’n rol. Gebruik jouself as maatstaf: Sou jy wou hê dat sy jou moes vertel?”
Maak dit vir haar maklik. Wees eerlik, sê: “Ek sal nie ontken dat ek weet dit gaan op die oomblik finansieel moeilik nie. Ek is hier, ek help graag. Volgende keer help jy my.” Jy kan byvoorbeeld etenstyd opdaag met groente wat jy teen ’n spesiale prys gekoop het. Of laat haar toe om iets in ruil te doen, soos ’n gesigbehandeling, wat nie geld kos nie.
Moenie haar in ’n moeilike situasie plaas nie, soos as julle as ’n groep vriendinne in haar aanwesigheid beplan om ’n (duur) opvoering by te woon, behalwe as sy die soort mens is wat nie sal omgee as julle vir haar betaal nie. As jy en sy gereeld saam gaan eet en om die beurt betaal, sê: “Ek weet dit kan nie nou nie, ek doen dit graag vir jou.” Maar begryp ook haar ongemak. As sy voel jy gee te veel, kan sy begin terugtrek. Moenie haar menswaardigheid aantas nie. Kuier op ’n ander manier wat nie geld kos nie.
As sy enige probleme ontken, laat dit net daar met die uitnodiging dat jy daar is as sy wil praat. Moenie aanbied om vir haar geld te leen nie, behalwe as jy seker is jul vriendskap is sterk genoeg. Dis moeilik om geld terug te vra, en dis moontlik dat jou aanbod die probleem kan vererger.
Baie mense besef die een of ander tyd hul bejaarde ouers kan nie meer op hul eie regkom nie. Dit raak vir hulle nodig om af te skaal en moontlik na ’n aftreeoord te trek.
Soms neem die ouer generasie self die besluit om te trek, maar in ander gevalle moet hul kinders hulle aan­moedig om dit te doen of self ingryp. Maar die proses om ’n mens se bejaarde ouers na ’n aftreeoord te laat verhuis hoef nie trauma te veroorsaak nie.
Jy is lief vir jou ouers en wil net die beste vir hulle hê, maar hoe pak jy dié sensitiewe gesprekke en besluite aan as jou ouers huiwerig is om die skuif te maak of vasskop? Ons het by kenners gaan kers opsteek.
“Wees voorbereid daarop, maar gee die ondersteuning op so ’n manier dat hulle dit nie sal agterkom nie,” is sy raad.
Die bespreking van jou ouers se toekoms moet soos ’n lang vervolgverhaal hanteer word. Dis nie iets wat julle vinnig oor ’n koppie tee kan uitklaar nie, verduidelik Christo.
“Ouers moet nooit die gevoel kry hulle word in ’n rigting gedruk nie. Gebruik jou tyd en gesels kort-kort met hulle oor hoe hulle hul toekomsplanne sien. Tydens dié gesprekke kan jy dan ook jou mening gee.”
Dit is dalk ’n ongemaklike onderwerp, maar as almal oor ’n tydperk stelselmatig hieroor gesels, sal dit later ál natuurliker wees, verduidelik hy.
Corrie Kruger, bestuurder van die Huis Herfsblaar-aftreeoord in Pretoria, stem saam en sê ouers moet deel gemaak word van die idee om na ’n aftreeoord te gaan.
“Kommunikasie is belangrik. Julle moet oor aanvanklike onsekerhede of onduidelikhede praat. Bespreek die finansiële implikasies wat die besluit teweeg gaan bring, maar wys ook op die voordele van veiligheid en langtermynversorging in ’n aftreeoord.”
Lê klem op die positiewe nuwe omstandighede en belange van die ouers, asook die gemoedsrus wat dit die kinders sal gee, is sy raad.
Flip Loots is as besturende direkteur van Triple M Produksies baie betrokke by senior burgers en hul leefwêreld. Hy is onder meer die vervaardiger van die kykNET-reeks Met ’n Huppel in die Stap, waar die fokus op die behoeftes van senior burgers is.
“Van die algemeenste redes wat ek teëkom, is ’n vrees vir die onbekende. Bejaarde ouers is ingewortel in hul huidige en bekende omgewing. Baie wonder hoe hulle op hul gevorderde ouderdom in ’n ander omgewing kan aanpas.
Ouers moet aan die volgende waarheid herinner word: Wanneer ’n mens vry­willig laat los, kies jy eintlik om in beheer te bly.
“Met die regte leiding kom seniors gewoonlik self tot die besef dat dit nou tyd is om te trek,” vertel hy. “Maar as dit nie gebeur nie, moet die kinders iewers standpunt inneem. Maar doen dit op ’n liefdevolle manier.”
“Wanneer dit tyd is om op te pak, moet die kinders verkieslik nie oorneem nie. Ouers het tyd nodig om self te besluit wat hulle wil saamneem en waarvan ontslae geraak moet word. Hulle moet tyd gegun word om afskeid te neem.”
Al is dit dalk makliker om ’n trekmaatskappy te kry vir die verhuising, moet kinders onthou die personeel is vreemdelinge en onpersoonlik.
“Wanneer julle wel van ’n maatskappy gebruik maak, moet die familie probeer om op die dag van die trek self teenwoordig te wees.”
“Dit hang af van die ouers se gesondheid. Onthou ook dit is raadsamer om na ’n aftreeoord te gaan waar al die dienste reeds beskikbaar is wat die ouers moontlik in die toekoms sal benodig.
“Dit is traumaties vir iemand om later van een oord na ’n ander te skuif vir byvoorbeeld mediese dienste. Dit is net so traumaties om direk na ’n versorgings­eenheid te gaan in ’n oord wat die bejaarde glad nie ken nie.”
Flip stem hiermee saam en sê die eerste prys is natuurlik om woonplek in ’n oord met ’n versorgingseenheid te kry. Wanneer een van die egpaar later sieklik of swak raak, kan hy of sy opgeneem word terwyl die ander een nog byderhand is.
“Aangesien die eenheid die eiendom bly van die trust wat die oord bestuur, is die inwoner nie vir enige instandhoudingswerk verantwoordelik nie.
Volwasse kinders het dikwels skuld­gevoelens wanneer hulle nie self hul bejaarde ouers kan versorg nie, sê Corrie. Tog is dit belangrik om te onthou dit gaan nie oor die kinders nie, maar oor wat die beste vir die ouers is, wys hy uit.
Begryp en aanvaar dat jy nie jou ouers verwerp nie, maar steeds daar vir hulle sal wees, en ook dat ’n aftreeoord in hierdie stadium van hul lewe die praktiesste keuse is.