Oos-Kaapse gesondheidsramp in parlement ontblootNooddiens-motorfietse in die Oos-Kaap (Foto: Zweli Mkhize/Twitter) Die ware omvang van die koronavirus-ramp wat op die punt staan om in die Oos-Kaap te ontvou, is gister vir die eerste keer amptelik ontbloot en deur die regering erken tydens ‘n sitting van die parlementêre portefeuljekomitee oor gesondheid. En dis baie erger as wat enigeen gedink het. Basies het die Oos-Kaapse regering geen voorbereiding vir die koronavirus getref nie. Nou moet die nasionale regering en die aangrensende provinsies (Wes-Kaap, Noord-Kaap, Vrystaat en KwaZulu-Natal) alweer inspring om te help te midde van ‘n moeras van wanbestuur, onbetroubare of nie bestaande data, korrupsie, sterftes, lyding en ‘n weiering van die provinsie se ANC-regering om enige verantwoordelikheid te aanvaar, enige boetedoening te oorweeg of enige dringendheid te toon. Opposisielede was uitgesproke in hul verstomming oor die omvang van die Oos-Kaapse regering se patetiese onbeholpenheid, met ANC-LP’s wat om dieselfde rede met stomheid oorval is. In’t kort het die Oos-Kaap glad nie die afgelope drie maande produktief gebruik om enige noemenswaardige voorsorg vir die pandemie te tref nie. Selfs die tragikomiese en teen hierdie tyd berugte “bromponie-ambulanse” waarop die provinsie R10 miljoen uitgegee het, is nog nie gebruik nie, as dit ooit gebruik gaan word. Die omvang van die gebrekkige huidige inligting sowel as die komende ramp is onthul in ‘n voorlegging deur dr. Sibongile Zungu, voorsitter van die nasionale taakspan wat deur die regering ingestuur is om te red wat daar te redde is in die Oos-Kaapse gesondheidsdepartement. Die amptelike syfer vir koronavirus-gevalle in die Oos-Kaap het teen Dinsdagaand op 66 759 gestaan, wat 17% van die nasionale totaal verteenwoordig – maar Zungu het bevestig wat al lankal in Wes-Kaapse kringe geglo word en wat die Oos-Kaap nog heeltyd ontken, naamlik dat die syfer onbetroubaar en waarskynlik baie hoër is, want syfers vir die afgeleë landelike gebiede in byvoorbeeld die Alfred Nzo-distrik (die noordelike Transkei) is gewoon nie beskikbaar nie, terwyl die sterftesyfer in Nelson Mandelabaai (Port Elizabeth, Uitenhage en Despatch) geensins amptelik toegeneem het die afgelope twee weke nie. Vir die hele pandemie het die Oos-Kaap 5 418 algemene hospitaalbeddens en 1 746 kritiekesorg-hospitaalbeddens beskikbaar. Dit het aan die lig gekom dat die noordelike Transkei nie eens genoeg hospitaalbeddens het nie. Gemeet aan Wes-Kaapse patrone kan die kruin van die pandemie in Port Elizabeth spoedig bereik word (maar dan moet die syfers korrek en die regeringsoptrede vergelykbaar met die Wes-Kaap s’n wees – en dis ‘n groot maar), en die kruin in die noorde van die Transkei kan so laat as Oktober eers bereik word. Zungu het bevestig dat die Oos-Kaap inderdaad nie ‘n enkele veldhospitaal opgerig kon kry nie. Die enigste veldhospitaal in die hele provinsie is buite Uitenhage deur Volkswagen opgerig en is nou deur die provinsie oorgeneem. Dis dadelik herdoop na die Eerwaarde Dokter Chabula-hospitaal, maar nou het die provinsie nie genoeg dokters en verpleegsters om dit te beman nie. Zungu het dus gesê wat die Oos-Kaap nog heeltyd ontken, naamlik dat die buurprovinsies sal moet help. In sommige Wes-Kaapse kringe word beweer hospitale in die ooste van die provinsie (min of meer tot by George) word reeds oorval met pasiënte wat nie in die Oos-Kaap gehelp word nie. Volgens Zungu is geen kritiekesorg- of hoësorgbeddens hoegenaamd tans beskikbaar buite die provinsie se twee metropole, Nelson Mandelabaai en Buffalo City (Oos-Londen) nie. Hoewel die getal beddens in Oos-Londen tans genoegsaam is, word omtrent die hele Transkei se kritieke gevalle ook tans soontoe verwys, wat soms ŉ ambulansrit van vier en ‘n half uur oor gaar teerpaaie beteken, soos sy reguit uitgewys het. So benard is die situasie trouens dat die nasionale regering tekorte in bestuursvaardighede, higiëne en skoonmaakpersoneel, mediese personeel, toerusting en medisyne geïdentifiseer het. Daar is byvoorbeeld te min verpleegsters wat bereid is om te werk (vrywilligers word dus gebruik vir mindere take soos om pasiënte se tande te borsel en hul beddens uit te pof, met die relatief min verpleegsters wat sowel bereid as opgelei en in staat is om te werk, wat vir ingewikkelder take gebruik word. Vakbonde se rol is in hierdie verband vir die nasionale regering ŉ probleem, en onderhandelings met hulle is een van die min aspekte wat oorgelaat word aan die provinsiale LUR vir gesondheid, Sindiswa Gomba. Gomba se inset in die debat was terloops ‘n meesterklas in ontduiking, blamering van ander en bedenklike eerlikheidsvlakke. Oor die provinsie se versuim om suurstoftenks te bekom het sy beweer dis ‘n wêreldwye probleem, met dieselfde antwoord op ‘n vraag oor die provinsie se versuim om beskermende mediese kleredrag te bekom. Die patetiese toestand van die provinsie se hospitale en klinieke is deur haar op die departement van openbare werke (van dieselfde provinsiale regering waarin sy dien!) geblameer, en die miljoene rand wat die OR Tambo-distriksmunisipaliteit in die suidelike Transkei (wat deur haar ANC-kollegas beheer word) wat op die munisipaliteit geblameer is, met Gomba wat geen antwoorde kon verskaf nie omdat sy skynbaar niemand daaroor uitgevra of tot verantwoording geroep het nie. Sy kon weliswaar nie ontsnap aan die verantwoordelikheid vir die bromponie-ambulanse (met ‘n matrassie in die syspan) nie, want dit was onteenseglik haar idee. Gomba het volstoom volgehou dis ‘n uitstekende idee wat in die onbepaalde toekoms groot vrug gaan dra. Hieroor is sy openlik deur LP’s van die DA en EFF uitgetrap en belaglik gemaak, maar sy wou nie bes gee nie. Gomba het ook (tot groot kommer van die DA, EFF en VF Plus) aangedui die Oos-Kaapse regering het nie nou tyd vir tydrowende tenderregulasies nie. Hulle sal die lonende kontrakte sommer uitdeel aan ondernemings op hul databasis. Terugkerend na die meer realistiese inset van die nasionale regering se dr. Zungu, was die feite verontrustend. Op die oomblik fokus die nasionale regering net op Port Elizabeth en Oos-Londen, want mens moet iewers begin. Die Dora Ngiza-hospitaal in Port Elizabeth is reeds vol en die Livingstone-hospitaal het groot probleme. As personeel gevind kan word vir die voormalige Volkswagen-veldhospitaal en daardie veldhospitaal word tot sy volle kapasiteit van sowat 4 000 beddens ontplooi, meen die nasionale regering se taakspan, wat ‘n klomp kundiges uit die akademiese en private sektor insluit, dat dit genoegsaam vir Port Elizabeth en die gebiede weswaarts tot by die Wes-Kaapse grens sal wees. Zungu het as onmiddellike hoofprioriteite vir die nasionale regering se taakspan uitgestippel die bekom van suurstoftenks, die vergroting van die voormalige Volkswagen-veldhospitaal, logistieke steun sodat behoorlike data minstens ingesamel kan word en die aanskaf van voorrade versnel kan word, die oplos van vakbondkwessies en die regstel van vaardigheidsgebreke onder die personeel. In vraetyd was die ANC opvallend stil. Lindy Wilson, DA-LP, het gevra wat die Oos-Kaapse gesondheidsdepartement vier maande lank gedoen het as hulle nie eens die mees basiese toerusting vir die koronavirus, naamlik suurstoftenks, kon bestel nie. Wilson het uitgewys dat die provinsie nie genoeg ambulanse het om die planne teen die koronavirus uit te voer nie, en dat tekortkominge van die Oos-Kaapse gesondheidsdepartement elke jaar deur die ouditeur-generaal uitgewys en deur die ANC geïgnoreer word. Nou sterf mense in groot getalle en die ANC maak asof niemand kon raai wat is gaande nie. Wilson se DA-kollega, Siviwe Gwarube, het uitgewys dat geen spertye vir die uitvoering van enige van die planne gestel is nie, so dis net lugkastele met niemand wat behoorlik verantwoordbaar gehou kan word vir vordering nie. Phillip van Staden, VF Plus-LP, het uitgewys dat die Oos-Kaap op die rand van ‘n ramp staan omdat die provinsie so lank hul plig versuim het, en daar nou nie meer tyd oor is om die situasie te red nie. Naledi Chirwa van die EFF het gesê al wat mens van die nasionale en Oos-Kaapse regering hoor is planne vir die toekoms, maar niks is al gereed nie en niks is tot dusver gedoen nie. Sy het uitgewys dat geen spertye gestel en geen mens as verantwoordbaar vir foute uitgewys is nie. Die portefeuljekomitee het besluit dat die Oos-Kaap gereeld verslag sal moet doen oor vordering, en dat kommer oor die situasie geregverdig is.