Lui uitspraak die doodsklok vir Afrikaanse openbare skole?Theuns Eloff is voorsitter van die Adviesraad van die FW de Klerk Stigting en ook die Trust vir Afrikaanse Onderwys. Foto: Theuns Eloff/Facebook. Die stof het al bietjie gaan lê oor die konstitusionele hof (KH) se uitspraak in die Gelyke Kanse-saak oor die Universiteit Stellenbosch (US) se taalbeleid (lees die volledige analise van die saak hier). Die implikasies van hierdie uitspraak geld vir die US en die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit (NWU) en, miskien die belangrikste, vir Afrikaans as onderrigtaal in openbare skole. Wat die US betref, moet onthou word dat die bestuur en raad baie jare gelede self Engels as onderrigtaal ingebring en dat hulle onlangs self besluit het om Afrikaans “af te skaal”. Hulle het die US dus aanvanklik tweetalig gemaak en nou – prakties gesproke – eentalig. Daarom kan verwag word dat die uitspraak die toepassing van die 2016-taalbeleid sal vergemaklik en dat dit Afrikaans nog meer (en dalk vinniger) sal “afskaal”. In par. 5 van die KH-uitspraak stel regter Edwin Cameron dat ŉ belangrike oorweging in die uitspraak is dat “Afrikaanse klasse op voorgraadse vlak op groot skaal aangebied word” en veral dat “alle eerstejaarsklasse steeds in Afrikaans aangebied word”. Soos wat GK egter deur beëdigde verklarings bewys het, is dit lank nie meer die geval nie. Maar hierdie verklarings is nie toegelaat nie, omdat die saak oor die beginsel van die taalbeleid en nie die toepassing daarvan nie, gegaan het. Die US sal dus voortgaan en Afrikaans (waarskynlik binne 2-3 jaar) heeltemal uitskakel. Die resultaat sal wees presies wat selfs die KH nie voorsien het nie, naamlik dat Afrikaans akademies “uitgewis” sal word (par. 38). En die Potchefstroom-kampus van die NWU? Hoofgebou by die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit Foto: Maryke Laas, NWU Tot op hede het die raad van die universiteit by ŉ taalbeleid gehou wat Afrikaans steeds as volle onderrigtaal op kampus erken. Twee faktore plaas hierdie situasie onder druk. Eerstens kan die inname op die Potch-kampus van al hoe meer nie-Afrikaanssprekende studente (met ŉ 50%-teiken op die horison) wat nie Afrikaans wil of kan praat nie, die sogenaamde taalkantelpunt bokant 30% vinniger laat nader kom. Tweedens word in die naam van (rasse-) transformasie, al meer dosente en administratiewe personeel aangestel wat nie Afrikaans kan of wil praat nie. Of die NWU-bestuur onder hierdie omstandighede die politieke wil gaan behou om by ’n werklik meertalige beleid te hou, is hoogs twyfelagtig. En soos die US bewys het: as die bestuur onder die leiding van die rektor eers die skuif na Engels alleen gemaak het, val die raad doodgewoon daarby in – met net hier en daar ŉ teenstem roepende in die Afrikaanse taalwoestyn. Die Grondwet gaan Afrikaans nie by die Potch-kampus van die NWU red nie, maar miskien sal ekonomiese oorwegings van Afrikaanse studente wat hul studie- en koshuisgelde betyds betaal, meer effektief wees. Openbare Afrikaanse skole Daar is uit 24 000 openbare skole in die land, nog 1 200 enkeltalige Afrikaanse skole oor. Die meerderheid van hierdie skole is in die Wes-Kaap, gevolg deur die Oos-Kaap en dan Gauteng. Enkele van hierdie skole is reeds onder druk van buite en selfs van ouers om na parallelmedium oor te skakel en ander het reeds so besluit. Volgens die Skolewet het beheerliggame die bevoegdheid om die taalbeleid van hul skole te bepaal. Hierdie bevoegdheid is egter nou onder politieke druk, onder andere van Panyaza Lesufi. Daar is ook druk van verskeie provinsiale departemente van onderwys op enkeltalige Afrikaanse skole om ’n Engelse stroom te begin. Die meeste is nie hiertoe geneë nie, omdat die praktyk van die afgelope jare gewys het dat parallelmediumskool ŉ glybaan na Engelse eentaligheid is. Regter Edwin Cameron is as die nuwe kanselier van die Universiteit Stellenbosch aangewys. (Foto: US) Regter Cameron se woorde in par. 38 van die uitspraak beloof niks goeds vir voortgesette Afrikaanse onderrig in veral parallelmedium skole nie: “A different way to pose the dilemma Gelyke Kanse brings before us is this. Is it permissible under section 29(2), where tuition is being offered in an official language of choice at a public educational institution, to diminish that offering (while not extinguishing it) in order to enhance equitable access for those not conversant in that language, when the institution judges the cost of non-diminution too high? In my view the answer is Yes.” Die US sal bewys dat die woorde “while not extinguishing it” net ŉ kwessie van tyd is – die Universiteit van die Vrystaat (UV) en die Universiteit van Pretoria (UP) het dit reeds bewys. Die US het ook reeds bewys dat die instelling se opinie oor die hoë koste van “nie-afskaling” hoogs diskresionêr is en nie tot praktiese sake beperk is nie, maar ook die subjektiewe gevoelens en vooroordele van studente insluit. Die ironie is dat waar skole (en universiteite) se meestal Afrikaanse leierskap met edele motiewe (maar groter naïwiteit) besluit het om na parallelmediumonderrig te beweeg, daardie besluit uiteindelik die einde van Afrikaans as onderrigtaal by daardie instansies beteken het. Die uitspraak in die GK-saak het finaal bevestig dat in ŉ parallelmedium-onderwysomgewing (volgens art. 29 van die Grondwet) grootliks deur die howe en spesifiek die KH ontkrag is. Die gewig (en regskrag) wat aan die gevoelens, subjektiewe belewenisse en vooroordele van nie-Afrikaanssprekende studente gegee word, troef eenvoudig die taalregte, die gevoelens en die subjektiewe belewenisse van Afrikaanssprekende studente. Daar is geen moontlikheid van ŉ kompromis van gelyke taalregte nie. Die skaduwee van rassetransformasie en politieke korrektheid hang soos ŉ wolk oor hierdie situasie. Wat dan van enkeltalige Afrikaanse skole? Argieffoto Par. 38 van die uitspraak sluit hulle nie uit nie, maar dit sal moeiliker wees vir ŉ groep ouers wie se kinders reeds in enkeltalige Afrikaanse skole is, om nou die argumente wat by die US (en die UV) die taalregte getroef het, te opper. Dit is veral so omdat hulle ingestem het tot Afrikaanse onderrig van hulle kinders – en in sommige gevalle dit selfs gekies het, veral oor die gehalte wat met Afrikaanse onderrig gepaardgaan. Maar dit is nie onmoontlik nie dat ŉ groep nie-Afrikaanssprekende ouers wat hulle kinders vir graad 8 by, byvoorbeeld, Hoërskool Waterkloof wil inskryf, ŉ hof mag nader vir ŉ bevel dat ŉ Engelse stroom daar begin móét word nie. Dit sou die beheerliggaam se mandaat om taalbeleid te bepaal, onder druk plaas (en selfs vernietig) en waarskynlik verdere regsgedinge veroorsaak. Regter Cameron se woorde plaas dus selfs enkeltalige Afrikaanse skole onder druk en in die spervuur. Die KH se tweeledige konsepte van “redelikerwys doenlik” en “gepaste regverdiging” laat klaarblyklik enige reg van Afrikaanssprekendes om in hul moedertaal onderrig te word, (uiteindelik) op die rotse loop. En ŉ ANC-regering wat nie hul eie beloftes oor die bou van genoeg skole vir ŉ groeiende en verstedelikende bevolking nakom nie, sal hierdie presedent graag gebruik om hul eie tekortkominge weg te steek. Dit sal klaarblyklik ook nie help om die argument met getalle te probeer wen nie. Selfs met 13% van die bevolking wat Afrikaans as moedertaal het, is daar nou slegs twee kampusse (uit 36, slegs 5,5%) waar sulke studente ŉ volledige graad in Afrikaans kan ontvang: by die Potchefstroom-kampus van die NWU en die Wellington-kampus van die Kaapse Skiereiland-Universiteit vir Tegnologie (KSUT)… en Afrikaans is by beide onder druk. Soos reeds gesê, is daar nog 1 200 enkeltalige Afrikaanse skole in die land, naamlik 5% van die totale aantal openbare skole – weer vér minder as die 13% van die bevolking met Afrikaans as eerste taal. Hierdie getalle maak blykbaar nie saak nie, veral as dit oor die subjektiewe belewenisse van nie-Afrikaanssprekende studente gaan, al het hulle volle toegang tot die ander 34 kampusse en 22 800 skole waar Engelse onderrig beskikbaar is. Maar die KH het nie na die groter prentjie gekyk nie, omdat dit nie die “vraag is wat voor hulle gedien het nie”. Hierdie situasie skree ten hemele. Gelykheidsbeginsel in die Grondwet Die Konstitusionele Hof. (Foto: Reint Dykema) In sy afsonderlike uitspraak gaan regter Johan Froneman sover as om te sê dat bindende regspresedent (van die Kovsie-saak) ondersteun word deur “die substantiewe erkenning dat ons Suid-Afrikaanse geskiedenis en huidige ongelykheid beteken dat wit Afrikaanssprekendes nie dieselfde behandeling as voorheen benadeelde taalminderheidsgroepe kan verwag nie. Die wesenlike voordele wat Afrikaanssprekendes geniet het in teenstelling met ander taalminderhede maak dit onvermydelik… Daar is ŉ onverbiddelike prys wat betaal moet word vir enige vorm van taalonderrig in Afrikaans.”. Met respek, waar bring dit ons ten opsigte van die gelykheidsbeginsel in die Grondwet? En waar laat dit die meer as 50% bruin Afrikaanssprekendes en hul taalregte? Ook hierdie uitspraak gee dus min hoop op die oorlewing van Afrikaans as onderrigtaal in openbare skole (selfs as dit net 5% is). Regter Froneman (in par. 75) erken dit self en lewer dan (uit radeloosheid?) bietjie kritiek op die KH, voordat hy die verlies betreur (par. 88): “Mens benodig nie internasionale studies nie, waarvan daar vele is, om te besef dat hierdie stand van sake Engels as dominante taal bevestig, nie net op tersiêre vlak nie, maar, soos ons sal sien, ook vanaf laerskool na hoërskool tot by universiteit. Menings mag wissel oor die wysheid hiervan, maar dit is seer eienaardig dat hierdie hof, die uiteindelike bewaker van minderheidstaalregte ingevolge die Grondwet, sy goedkeuring daaraan gee…. “Sonder ŉ eie taal is deel van ons kultuur verlore, ons gewaarwording van onsself vernietig. En as dit gebeur, word diversiteit verloor. Ons verloor dan die geloof verwoord in die aanhef tot die Grondwet dat Suid-Afrika aan almal wat hier leef, behoort, verenig in ons diversiteit.” Ek kan dit nie beter verwoord nie. En regter Froneman moet krediet gegee word vir sy vlymskerp analise van die onreg wat arm (en ook bruin) Suid-Afrikaners deur die gebrek aan moedertaalonderrig en algemene gehalte aangedoen word – en dat sprekers van die oorspronklike koloniale taal skotvry daarvan afkom. Sy eie mening (en dié van hoofregter Mogoeng) is dat die privaat sektor en die gemeenskappe self moet ingryp om die staat se gebrek aan finansies om inheemse tale te ondersteun, goed te maak. Hy noem goedkeurend die voorbeeld van die MOS-inisiatief (Moedertaal in Onafhanklike Skole) wat onlangs van stapel gestuur is en wat Afrikaanse privaat skole gaan koop, bou en bestuur. Alhoewel mens wonder of die staat (en belastingbetalers) so maklik van hul verantwoordelikheid ontslae kan raak, is dit goeie nuus dat onafhanklike Afrikaanse onderwysinstellings (soos die MOS, Sol-Tech en Akademia) volgens ons hoogste hof grondwetlike bestaansreg het ingevolge art. 29(3). Mag daardie reg net nie ook soos art. 29(2) gerysmier word nie. Ten slotte (en deels tong-in-die-kies): in ŉ vorige artikel is gesê dat ŉ hof en die KH nie na die groter prentjie kyk nie, maar slegs na die saak wat voor hulle dien. As hulle hieroor konsekwent bly, is daar hoop vir enkeltalige Afrikaanse skole. Want dit sal baie moeilik wees om 1 200 afsonderlike sake met betrekking tot die 1 200 Afrikaanse skole elk op sy eie voor die howe te kry. Of gryp ek na strooihalms?