Vyftiende Sondag in Koninkrykstyd, Barmhartigheidsondag - Missio
Vyftiende Sondag in Koninkrykstyd, Barmhartigheidsondag
Die oproep tot die Christelike waarde van gasvryheid vorm die kern van die tekste vir Barmhartigheidsondag. Gasvryheid impliseer dat ons die liefde en deernis wat gewoonlik vir vriende en dierbares gereserveer is, ook bewys aan die vreemdeling. Die manier waarop God oor skeiding heen uitreik na die mens, word sigbaar op die manier as die geloofsgemeenskap ook grense oorsteek en die vreemdeling en randfiguur verwelkom.
6Moet jou nie vernaam aanstel
by die koning
en op die plek vir hoë mense
gaan staan nie.
7Dit is beter dat hy vir jou sê:
"Kom op hiernatoe!"
as dat hy jou laat plek maak
vir die vername mense.
op die proef gestel. Sela
Jesus genees 'n man wat aan water gely het
14 Op 'n sabbatdag toe Jesus na die huis van 'n vooraanstaande Fariseër toe gegaan het om daar te eet, het hulle Hom fyn dopgehou.
2Reg voor Hom was daar 'n man wat aan water gely het. 3Jesus praat toe met die wetgeleerdes en Fariseërs en vra: "Mag 'n mens iemand op die sabbatdag gesond maak of nie?"
4Maar hulle het stilgebly. Toe trek Jesus die sieke nader, maak hom gesond en laat hom gaan. 5Daarna sê Hy vir hulle: "Sê nou 'n seun of 'n bees van een van julle val in 'n put, sal hy hom nie dadelik uithaal nie, al is dit op 'n sabbatdag?"
7Toe Jesus merk hoe hulle die voorste plekke aan tafel uitsoek, vertel Hy aan die genooides die volgende gelykenis: 8"As iemand jou na 'n bruilof toe uitnooi, moet jy nie sommer op die voorste plek gaan sit nie. Dit kan net wees dat die gasheer iemand uitgenooi het wat belangriker is as jy. 9Dan sal hy wat julle albei uitgenooi het, na jou toe kom en sê: 'Gee bietjie die plek af vir hierdie man.' Jy sal dan tot jou skande die agterste plek moet gaan inneem. 10Maar as jy uitgenooi is, gaan sit liewer op die agterste plek. Wanneer die gasheer kom, sal hy vir jou kan sê: 'Vriend, kom sit hier voor'. Dan sal jy in die agting van al die gaste styg. 11Elkeen wat hoogmoedig is, sal verneder word, en elkeen wat nederig is, sal verhoog word."
12Hy het ook vir die gasheer gesê: "As jy in die middag of in die aand 'n maaltyd gee, moet dan nie jou vriende of broers of familie of ryk bure uitnooi sodat hulle jou waarskynlik ook weer uitnooi en jou op dié manier vergoed nie. 13Nee, as jy 'n feesmaal gee, nooi dan armes, kreupeles, verlamdes en blindes. 14Jy kan jou gelukkig ag dat hulle niks het om jou mee te vergoed nie, want God sal jou vergoed by die opstanding van dié wat reg gedoen het.
Seëngroet: Hebreërs 13:25
Wet: (Uit Hebreërs 13)
Skuldbelydenis: Lied 240 "Heiland as in ootmoed stil 1"
Vryspraak: Uit Psalm 81 en 112
Aanvaarding van vryspraak: Lied 240 "Heiland as in ootmoed stil 2"
Geloofsbelydenis: (Deur Maretha Maartens)
Skriflesing: Lukas 14:1-14
Seëngroet Hebreërs 13:25
5Hou julle lewe vry van geldgierigheid; wees tevrede met wat julle het. God self het gesê: "Ek sal jou nooit verlaat nie, jou nooit in die steek laat nie."
15Laat ons dan onophoudelik deur Jesus aan God 'n offer van lof bring, dié lof wat aan Hom gebring word deur die lippe wat sy Naam bely.
16Moenie nalaat om goed te doen en mededeelsaam te wees nie, want dít is die offers wat vir God aanneemlik is.
(Uit die bydrae van 29 Augustus 2010 by seisoenvanluister.co.za)
'n Sekere metropolisiebeampte het 'n toekenning vir uitstaande diens oor 'n periode van 15 jaar ontvang. Tydens die oorhandiging van sy toekenning sê die burgemeester: "Hierdie man het altyd waardig opgetree, nooit selfs 'n dronk man neerhalend of gewelddadig behandel nie, of onnodige geweld teenoor enigiemand gebruik nie."
In 'n mediaonderhoud na die toekenning vra 'n joernalis die polisieman hoe hy dit reggekry het.
"Twee waardes was nog altyd vir my belangrik", sê die beampte. "Eerstens: gestel ek word gevra om 'n geveg in 'n kroeg te gaan opbreek, sê ek altyd vir myself ek het met mense te doen. Hier is iemand se eggenoot, iemand se seun, iemand se buurman, wat dronk geword het. Ek probeer aan die dronk persoon as 'n mens te dink, nie as 'n nommer of 'n probleem nie."
"Tweedens, probeer ek altyd onthou die Bybel sê 'n sagte antwoord keer grimmigheid af. So, elke keer wanneer ek na die venster van 'n motor stap, probeer ek om bietjie sagter te praat as die persoon met wie ek praat."
Sulke respekvolle optrede is merkwaardig. Veral as mens in gedagte hou polisiemanne werk dikwels met mense wat nie hul beste voetjie voorsit nie. Hulle sien die slegte kante van die lewe op 'n daaglikse basis.
In ons teks gaan dit ook oor mense, en hulle waarde. Wat aan die orde kom, is hoe ons ander mense nie, siekes, mense wat ons as minder werd beskou as ons, en mense met wie ons liewer nie wil assosieer nie.
Dit is Jesus wat ons met hierdie vrae konfronteer. Hy is die sigbare beeld van die onsigbare God, sê Paulus in Kolossense 1. Jesus help ons in ons teks verstaan wie God is, en hoe God mense hanteer.
By 'n vooraanstaande Fariseër
Lukas 14 vorm deel van die lang reisverhaal van Jesus op pad na Jerusalem om gekruisig te word. Die reisverhaal begin reeds by Lukas 9:51 "Toe die tyd nader kom dat Jesus in die hemel opgeneem sou word, het Hy vasbeslote die reis na Jerusalem begin . . ."
In Lukas 14 word Jesus se lang reis na Jerusalem onderbreek met 'n ete wat Jesus op 'n Sabbatdag in die huis van 'n prominente Fariseër met wetgeleerdes en Fariseërs deel. Die verskillende temas wat in vers 1 vermeld word, is belangrike elemente waardeur ons in die Lukasevangelie vir Jesus leer ken:
'n Ete vind plaas by 'n hooggeplaaste
Dit gebeur op die Sabbatdag
Fariseërs hou Jesus fyn dop.
Terwyl die Fariseërs Jesus fyn dophou, blyk dit gou dat Jesus hulle ook fyn dophou. Hy sien hoe die mense die beste plekke aan tafel vir hulself uitsoek. Hy sien ook hoe die vooraanstaande Fariseër net mense nooi wat sy eie sosiale posisie sal bevestig en versterk. Teen hierdie agtergrond vertel Jesus twee gelykenisse:
Oor beskeidenheid, en
Om te kan verstaan wat in ons teks gebeur, en wat Jesus se optrede beteken, moet ons dieper delf in die sosiale gebruike en opvattings van die mense van Jesus se tyd. Ons gaan kyk na:
Gangbare gebruike by maaltye;
Jesus se sosiaal-onaanvaarbare optrede rondom maaltye;
Hoe jou sosiale status bepaal is;
Die sosiale proses van wederkerigheid;
Wat dit alles vir ons vandag beteken.
Gangbare gebruike aan tafel
In Jesus se tyd was etes ongetwyfeld die belangrikste alledaagse sosiale gebruik. Dit is daarom nie vreemd dat daar telkens in die evangelies na Jesus se eetgewoontes verwys word nie (vgl Luk 5:30). Etes is op uitnodiging deur mans van dieselfde sosiale status gevier. Vrouens se plek was letterlik in die kombuis. Daar kan dus aanvaar word dat Jesus in ons teks saam met die geestelike elite van die Jode by die leier van die Fariseërs aan tafel was. By hulle aankoms by 'n ete is gaste se voete gewas en welriekende salf oor hulle hare en voete gegooi.
Posisies aan tafel is ten opsigte van die gasheer se plek aan die tafel bepaal. Persone van ongelyke status het soms selfs in ander vertrekke geëet. Hulle kos en wyn was ook minderwaardig teenoor die kos van die belangriker gaste.
In die Lukasevangelie word Jesus telkens uitgebeeld as een wat die heersende sosiale gebruike uitdaag, soos onder andere die gebruike rondom etes. Daar is talle voorbeelde in Lukas van Jesus se vreemde tafelmaniere:
Hy eet saam met die verkeerde mense en Hy vas nie (5:30-33);
Jesus oes (werk) en eet op die Sabbat (6:1-5);
Hy laat 'n vroulike prostituut toe waar Hy eet én Hy wys sy gasheer tereg nadat sy aan Hom gevat het (7:33-50);
Jesus eet waar 'n vrou in die geselskap is (mans het gewoonlik apart geëet as daar 'n formele ete was) (10:38-42);
Hy eet in die openbaar saam met vrouens en kinders en Hy deel gelyke porsies uit (9:10-17);
Jesus ignoreer die reinheidswette deur nie sy hande te was nie, en Hy spreek sy gasheer aan (11:37-42);
Jesus genees 'n onrein man voor 'n ete (14:1-6);
Jesus hervorm die Paasmaal (14:7-23).
Hoe sosiale status bepaal is
Agter Jesus se optrede sit 'n ander verstaan oor die waarde en waardigheid van mense, waaronder diegene wat deur ander geminag en uitgeskuif is. Hoe is mense se waarde in Jesus se tyd gesien? Die twee sleutelwaardes waarvolgens persone se sosiale rangorde en posisie bepaal is, was dié van eer en skaamte/skande:
"Eer" verwys na die waarde, reputasie en prestige waarop 'n individu aanspraak kan maak en wat deur ander in sy gemeenskap erken word. Dit dui op 'n (manlike) persoon se regmatige plek in sy samelewing ten opsigte van mag, seksuele status en godsdiens.
"Skande", die teenpool van eer, kan positief omskryf word as die sensitiwiteit vir hoe ander jou eer beskou. Negatief gesien, kan dit ook dui op die verlies van eer in die oë van die samelewing, of 'n onverskilligheid by persone vir hoe ander hulle eer beskou.
Eer, individueel en kollektief (van natuurlike en vrywillige groeperings), kon toegeskryf word op grond van wie 'n persoon was op grond van sy geboorte en politieke verbintenisse (die eer wat aan 'n persoon toegereken is), of deur eie meriete verwerf word (die eer wat deur optrede of gedrag verdien is).
Etes onderstreep grense
Etes het in die antieke wêreld die sosiale funksie vervul om die grense van groepe (bv. die van die Jode) teenoor ander te handhaaf. Uit Jesus se optrede tydens etes, soos hierbo saamgevat, blyk duidelik dat Hy 'n ander siening oor die eer en waardigheid van mense gehad het. Daaroor benader Hy etes anders, en sit Hy met mense aan wat dikwels vir ander nie aanvaarbaar was nie.
Lukas beklemtoon dat Jesus geen onderskeid gemaak het nie. Almal was welkom aan sy tafel. Só sluit Jesus se vreemde gastelys in Lukas die volgende mense in: Levi die tollenaar en ander sondaars (5:27-32; 7:34); Simon die Fariseër (7:36-50); 'n groot skare (9:10-17); Marta en Maria (10:38-42); verskeie Fariseërs (11:37-54; 14:1-14); Saggeüs die hooftollenaar van Jerigo (19:1-10); die dissipels (22:14-38).
Jesus se kommentaar: beste plekke
Jesus merk tydens die ete by die vooraanstaande Fariseër op hoedat die ander gaste vir hulleself die beste plekke uitkies. Waar hulle Hom genooi het sodat hulle op sy gedrag kon let (1), verhang Hy nou die bordjies deur op hulle gedrag te let.
In reaksie op die gaste se eersoekende gedrag, vertel Jesus 'n gelykenis, die eerste van twee gelykenisse.
Die eerste gelykenis (7-11) het die gaste aangespreek deur hulle te waarsku dat hulle nie by 'n troue die beste plekke vir hulleself moes uitsoek nie. Dié plekke is immers gereserveer vir gaste met groter eer as hulle. Hulle sou gevolglik oneer ondergaan deurdat hulle gasheer hulle sou moes vra om ander, minder prominente plekke in te neem. Die aanbeveling is dat hulle eerder die nederigste plekke moes opsoek, met die moontlikheid dat hulle later gevra word om meer eervolle plekke in te neem (dws plekke nader aan die gasheer self).
Dié wat in opregte nederigheid handel, staan daarom 'n goeie kans om vereer te word as die ereplekke aan hulle toegeken sou word. Dit geld ook die koninkryk van God (9:46; 22:24). Jesus sluit die gelykenis af met 'n spreuk dat dié wat hulleself verhoog verneder sal word, maar diegene wat hulleself verneder, verhoog sal word (11). Anders gestel: eer moet gegee word en nie opgeëis word nie.
Jesus se kommentaar: wie genooi word
Die tweede gelykenis in Lukas 14:7-14, is gerig op Jesus se gasheer (12-14). Jesus kritiseer in die gelykenis sy gasheer omdat hy net dié met die vermoë om hom terug te nooi, vir ete genooi het. Hy het bloot volgens die sosiale reëls van sy tyd die ete gebruik om sy invloed onder die elite van sy tyd te verhoog. As sodanig het hy volgens die heersende sosiale norm van wederkerigheid gehandel.
Jesus wys dan uit wie die gasheer eerder moet nooi, en verbind dit met God se beloftes. Ons kom hierop terug.
Die mense van Jesus se tyd het alle sosiale verhoudings op die beginsel van wederkerigheid gebaseer. Wederkerigheid beteken dat mens altyd op so 'n manier opgetree het dat jou gedrag ander onder die verpligting geplaas het om in reaksie iets goed aan jou terug te doen. Die goed wat jy aan ander gedoen het, het hulle forseer om jou ook weer goed te behandel. Jy het ander geëer sodat hulle weer eer aan jou moes betoon. So is skande en beskaming vermy, en jou eer deur gunste en eerbewyse verhoog. Totdat 'n gepaste teenprestasie gelewer is, was die ontvanger in die skuld by die weldoener.
Dit kom neer op 'n implisiete sosiale kontrak wat tussen persone van gelyke sosiale stand, asook dié van ongelyke sosiale stand, gefunksioneer het. Die gee van 'n geskenk, of die nooi vir ete, het geïmpliseer dat daar verwag is dat mense op soortgelyke basis op enige sosiale gebaar moes reageer. Om die rede is daar gewoonlik net gaste genooi wat aan die sosio-politieke spel van gee en neem kon deelneem. Volgens Jesus moes juis diegene wat nie in staat is om hulle gasheer te vergoed nie, eerder genooi word. Jesus se uitspraak het in wese die beginsel van wederkerigheid as grondreël vir sosiale interaksie in die antieke wêreld bevraagteken.
Hoe God oor mense reken
Jesus openbaar God se manier van somme oor mense maak. Die twee gelykenisse protesteer teen die gangbare praktyk om eer bo ander te probeer verwerf, en om ander te gebruik om jou eie sosiale posisie te verbeter.
Eerstens sê Jesus ons moet anders dink oor wie in en wie uit is. Moenie net fokus om jou familie of ryk bure nie. In die koninkryk van God werk dit anders. Almal – en spesifiek die sosiale uitgeworpenes – is welkom en behoort genooi te word. Jesus se gastelys in Lukas was naamlik sowel 'n inklusiewe as 'n subversiewe dokument. Nie alleen sou Jesus saam met almal eet nie, maar sou Maria se lied (1:51-53), wat verklaar het dat die magtiges (soos die leier van die Fariseërs) neergegooi en die nederiges opgehef sou word, in die kritiek van Jesus in vers 7-11 tot uitvoering kom.
God self hou 'n ogie oor ons sosiale praktyke. Jesus verklaar in vers 14 God self diegene sal beloon by die opstanding van diegene wat reg doen. Menslike eer en wederkerige eerbewys het nie die laaste woord te sê nie. Wanneer mense jou nie kan vergoed nie, kan jy verwag om deur God beloon te word. Daar is 'n Goddelike belofte vir gedrag wat teen die heersende sosiale orde was.
Dit is vandag Sondag vir Barmhartigheid.
Ons teks vra aan ons watter motiewe ons verhoudinge met ander bepaal. Streef ons na meer eer? Probeer ons die sosiale leer klim deur die mense teenoor wie ons goed doen? Ons leef ons vanuit barmhartigheid as die diepste motief in ons lewe.
Jesus se optrede word nie deur eer beheers nie. Jesus werk vanuit barmhartigheid, deernis en menswaardigheid. Dit moet daarom ook waar wees van sy dissipels. Dade van barmhartigheid, sorg, deernis en liefde pas by ons. Onselfsugtige diens, ook en veral aan diegene wat ons nooit sal kan vergoed nie, moet ons dryfveer wees.
Jesus het nie verniet ingepas by die heersende siening van hoe etes en tafelmaniere werk nie. Jesus wou die selfsugtige en eersugtige waardes van sy tyd ontmasker. Ons optrede moet dieselfde doen. Deur die mense met wie ons assosieer en die manier waarop ons dien moet ons toon dat ons Jesus se motiewe om met randfigure te eet en buitestanders in te nooi, van harte verstaan en toepas.
Vandag steeds maak sosiale skeiding en diskriminasie steeds te veel saak in Christengemeenskappe. Wat in die antieke wêreld heel uitgesproke was, mag dalk in ons tyd meer bedek en genuanseerd uitgedruk word, maar dit is steeds daar. In Lukas 14:1, 7-14 is die sosiale leer van Jesus se tyd onder die soeklig. Ons eie tyd verskil nie veel hiervan nie. Jesus laat die soeklig val, en leer ons – ook vandag – hoe om wys en volgens die wil van God op te tree.
Die belang van die etenstafel
'n Groot deel van Jesus se bediening het bestaan uit gemeenskap met ander mense rondom die etenstafel. Dit moet ons ook nuut oor etes laat dink:
Baie families herontdek die belang van die etenstafel. Hier word die selfone en die TV afgesit, en ervarings met mekaar gedeel. By hierdie familiemaal – ontdek ons vinnig – is God self die gasheer.
Emerson Powery skryf oor sy familie se gebruik rondom aandetes: "My family sits down together at dinnertime most evenings. It's a time to catch up with the activities of the day, as well as just a respite from the busyness of life. No texting is allowed at the table. It's important for us to touch base with one another in this way to ensure that all is well with, in our case, our four sons. When our oldest son is home from college, the noise level is loud and the six of us are usually talking at the same time. There's a lot of laughter and if one of us has a good story or joke to share, then all of us tune in. On the more serious side, it's a time to make decisions as a family and, on occasion, to put family pressure on one of our sons who may be about to make a serious ethical decision. Character building and value shaping are central, even if not plotted, to the time we share together around the evening meal."
Ons het ook oper etes nodig waar ander teenwoordig is. Kom ons laat Jesus ons leer om ook mense buite ons gebruiklike sosiale kring te nooi. Dit moet ook mense van ander kulture insluit. Ons sal vinnig verras word hoe God ons daardeur seën. Bybel-Media het onlangs 'n boekie gepubliseer, Loop Saam, wat gelowiges begelei om ook etes te gebruik om grense oor te steek.
'n Oop tafel bring dadelik ook die nagmaaltafel ter sprake. Ons moet ook anders na die nagmaaltafel kyk. Die vraag is wie God saam met ons om die tafel wil versamel? Die vraag is ook hoe ons die seëning wat ons aan die tafel beleef uitdra na ander mense. Die bevestigingsformulier vir diakens sê juis dat die gemeente se barmhartigheid by die nagmaaltafel begin, waar ons God se barmhartigheid teenoor ons beleef.
Naas ons gesinslewe is ons werksplekke die ruimtes waar ons barmhartigheid kan uitdruk. Dink maar net hoe goed ons metropolisiebeampte dit reggekry het – op 'n eenvoudige en praktiese manier. Hoe kan ek en jy dit in ons werksplekke doen?
Ten slotte moet ons weer onderstreep dat Jesus in hierdie gedeelte oor ons diepste motiewe praat. Wat dryf ons in ons verhoudinge met ander? Ons het nodig om self uit die fokus van ons bestaan te skuif. Ons moet God, en God se hart, toenemend raaksien. Jesus het alle eer by die Vader prysgegee om mens te word, ter wille van ons. Hy het sy lewensdoel met God se bedoeling en met die nood van die medemens gesinkroniseer.