Bronstigheid verwys na die tydperk waarin 'n dier se drang tot voortplanting sterk is en geslagtelike aktiwiteite plaasvind. Hoewel dit daarop neerkom dat 'n wyfie 'n belangstellende mannetjie lok, is dit in werklikheid 'n baie ingewikkelde proses, wat by die verskillende diersoorte volgens uiteenlopende gedragspatrone verloop. Paring, gewoonlik voorafgegaan deur 'n lang voorspel, vind bykans altyd plaas. Bronstigheid kom volgens 'n vaste reëlmaat voor en is deel van 'n sikliese proses wat deur hormone beïnvloed word.
Bronstyd[wysig | wysig bron]
By katte raak sowel die mannetjie as die wyfie hitsig. In die lente skreeu die mannetjies en baklei met ander mannetjies in hul omgewing. Die wyfie rol op haar rug, skuur teen alle moontlike voorwerpe en kan selfs die boodskap deur haar urine oordra. Sy skreeu ook aanhoudend om 'n mannetjie aan te lok. Die mannetjie is nie net in die lente nie, maar ook op ander tye in staat om te dek, in teenstelling met die manlike fret ('n Europese knaagdier), waarvan die testikels in die herfs en winter krimp tot 'n tiende van die gewig daarvan tydens paartyd.
Die geslagsiklus[wysig | wysig bron]
Die duur van die geslagsiklus verskil van dier tot dier. By die hond duur dit byvoorbeeld 'n halwe jaar. Ná 'n rusperiode van sowat drie maande begin die teef se hittesiklus met die sogenaamde voorbrons, wat nege tot tien dae duur en waarin sy 'n bloederige vloeistof afskei. Hierdie bronsbloeding word veroorsaak deur die swelling van die inwendige geslagsorgane en soms bars 'n aartjie. Ook die uitwendige organe swel sigbaar.
Tydens die bronstyd bly die swelling, maar die bloeding stop. In hierdie tydperk, wat ook tien dae duur, is die teef weens haar reuk besonder aantreklik vir 'n reun. Sy daag hom ook met haar gedrag uit. Enkele dae ná die bloeding opgehou het, word die eierselle uit die eierstok vrygestel. Dit staan bekend as ovulasie. As 'n teef in hierdie tydperk gedek word, word sy feitlik altyd dragtig. Wanneer 'n teef nie dragtig raak nie, volg 'n verdere fase van sowat twee maande waarin sy soms onrustig is en nesmaak-gedrag vertoon. Hierdie fase gaan geleidelik oor in die rusperiode.
Die geslagsiklus kan egter ook baie korter wees. By die rot duur dit maar vier en 'n halwe dag en die mannetjies word net vir 12 tot 15 uur in dié tydperk toegelaat om te dek. Tydens die bees se 21 dae lange siklus is die koei 17 uur lank bereid om gedek te word. Ook perde se siklus duur 21 dae, maar die merries laat hingste sewe dae lank by hulle toe.
Invloed van hormone[wysig | wysig bron]
Die geslagsiklus word deur hormone gereël. In die eierstok word die eierselle in blasies, genaamd follikels, ryp. In 'n ryp follikel word die hormoon estrogeen gevorm, wat verantwoordelik is vir die bronsgedrag. Ná ovulasie vorm die follikel, wat nou leeg is omdat die ryp eierselle uitgestort is, die hormoon progesteroon, wat die bronsgedrag laat ophou. Hierdie proses word deur ander hormone, wat deur hipofise in die brein afgeskei word, beïnvloed. Hipofise is gevoelig vir uitwendige faktore soos temperatuur, daglengte en die beskikbaarheid van kos. Dit is dus begryplik dat seisoene die reëlmaat van die siklus bepaal.
Paring[wysig | wysig bron]
Die eintlike bevrugting kan inwendig, dus in die wyfie se liggaam, of uitwendig, byvoorbeeld in water, geskied. Hoe dit plaasvind, hang daarvan af of 'n diersoort met 'n spesiale koppelingsorgaan toegerus is. Hierdie wyse van bevrugting word veral by waterdiere aangetref.
Uitwendige bevrugting[wysig | wysig bron]
Inwendige bevrugting[wysig | wysig bron]
Evolusionêr gesien, is dit eintlik vreemd dat voëls nie met 'n penis toegerus is nie, omdat voëls, volgens die teorie, van amfibieë afstam, wat wel dié orgaan het. By voël-embrio's word wel 'n penisagtige uitgroeisel aangetref, maar dit verdwyn gewoonlik voordat die voëltjies uitbroei. Net by sommige hoendersoorte en by swane, ganse, eende en volstruise groei dit uit tot 'n egte penis.