Zimbabwe: Huurgeld kan nie grondvergoedingsfonds befonds nieZimbabwiese vlag Foto: Neelix, Wikimedia Commons. Deur Ben Freeth in Zimbabwe Die bankrot Zimbabwiese regering is onder toenemende druk om onteiende wit kommersiële boere te vergoed. Aangesien internasionale befondsing en lenings daarvoor nodig is, het die regering in Maart vanjaar aangekondig hy is besig om ŉ “grondversoeningsfonds” op te rig. Volgens die Mugabe-regering is die doel van die fonds om “hulpbronne te verskaf vir die betaling van vergoeding aan die voormalige plaaseienaars, wie se plase deur die staat verkry is kragtens die Grondhervormingsprogram en om produktiwiteit op toegekende grond te verbeter”. Die minister van finansies, Patrick Chinamasa, sê die plan behels die invordering van jaarlikse huur van die 300 000 gesinne wat volgens die regering hervestig is op die grond waarop beslag gelê is. Die huurgeld sal bepaal word deur die grootte van die plaas of erf wat beset word. Deur die proses te begin om fondse in te samel om die titelakte-eienaars te vergoed, beteken in wese die regering sal kan beweer hy besit nou die plase wat hy van kommersiële boere weggeneem het, dikwels op ŉ wrede manier en selfs onder dwang met vuurwapens. ŉ Verdere funksie van die plan sal die befondsing van verskeie aktiwiteite van die ministerie van grond wees, iets wat potensieël enorme hoeveelhede geld kan opslurp en baie moontlikhede inhou vir nog meer korrupsie. Hierdie aktiwiteite behels onder meer die uitvoer van plaasinspeksies (nog meer massiewe besteding aan voertuie) en waardasies, asook verskeie ander administratiewe en bedryfskoste. Die derde en meer bisarre funksie van die fonds is om “produktiwiteit te verbeter” op die plase deur geld terug te gee aan die einste mense van wie daar verwag word om tot die fonds by te dra. Die regering het uiteindelik erken daar is minimale produktiwiteit op die meeste van die plase. Die betaling van huur en heffings aan die fonds sal potensieël gekanselleer word deur die toekenning van finansiële hulp aan die nuwe boere vir verhoogde produktiwiteit. Gegewe dat landbouproduksie nou ŉ fraksie is van wat dit was voor die vlaag plaasbesettings in 2000, sit nuwe boere met die ewige probleem dat hulle selfs nie saad kan koop of water- en elektrisiteitsrekeninge betaal nie. Gevolglik het hulle die regering gewaarsku hulle kan nie bydra om die voormalige kommersiële boere te vergoed nie. Daar is spekulasie dat die regering ook beoog om geld van die grondvergoedingsfonds te gebruik vir sy “beheer landbou”-projek van 500 miljoen VSA dollar, wat in Julie aangekondig is. Die regering het nog nie verduidelik hoe die “beheer landbou”-projek befonds sal word nie. Hoewel die meeste wit kommersiële boere van die grond afgedwing is, is daar nog ŉ paar laeprofiel wit boere wat daarin slaag om hul boerderye voort te sit deur die grond te huur van die mense wat dit oorgeneem het. Sulke ondernemings is egter belaai met probleme. Daar is byvoorbeeld ŉ hofsaak aan die gang oor die goewerneur van die Mashonaland Sentraal-provinsie, wat reeds tienduisende dollars eis van die paar wit boere in sy provinsie in ruil vir die vergunning om met hul boerderye voort te gaan. Dit is reeds vir jare die geval en die boere is uiters kwesbaar, soos wat enigiemand is wat “beskermingsgeld” aan ŉ mafia betaal. Afpersing is altyd aan die orde van die dag in wettelose state. Dit is slegs in Zimbabwe moontlik dat ŉ dief, in hierdie geval die regering, die grond wat hy gesteel het, kan verhuur aan die einste mense van wie hy dit gesteel het en dan nog geld uit hulle kan pers daarvoor! Dit is soos die storie van die mafiadief wat ŉ motor gesteel het, dit stukkend gery het en toe dieselfde motor aan sy ware eienaar verhuur het om dit te gebruik as ŉ taxi, terwyl hy sê: “Jy moet ons mafiastelsel ondersteun, anders sal ons die motor weer van jou wegneem, saam met die herstelwerk wat jy gedoen het en tenk vol brandstof ook.” Só ŉ scenario lei net tot stukkende motors. En stukkende motors genereer al hoe minder en minder geld by die taxi-staanplek, soos wat hulle al hoe meer vervalle raak. In Zimbabwe word plase op dieselfde manier afgevat. Hulle word gestroop en verwoes en diegene wat die bates van die eiendom gestroop het, word dan gevra om geld te genereer wat in ŉ fonds inbetaal moet word, terwyl die geld aan hulle teruggegee word om “produktiwiteit te verbeter”. Maar daar is ook ŉ vangplek! Soos baie mense al agtergekom het wat deur Zanu-PF ingeloop is (of deur ŉ groter “hoof” wat ŉ ogie het op die betrokke erf of grond), kan die permanente sekretaris die “aanbodbrief” of huurkontrak enige tyd kanselleer en die begunstigde moet dan die eiendom verlaat. Ongelukkig is die voormalige kommersiële plase nou in ŉ skokkende toestand van verval. Die damme is nie in stand gehou nie, baie van die pypleidings is opgegrawe, die transformators is gesteel, huise en skure is afgebreek en die dakke, deure, vensterrame en bakstene is verkoop. Heinings het verdwyn, brande het onbeheersd op die grond gewoed en doringbome groei nou hoog in die eens produktiewe lande. Baie ouer wit kommersiële boere, wat uitstekende, toegewyde boere was, kan nou selfs nie brood op die tafel sit vir hulself nie. Hulle leef op watter hulp hulle ook al kan kry van familie en vriende. As hierdie toegewyde en bekwame boere steeds op die plase was, sou hulle jaarliks duisende ton produkte gelewer het. Vandag is hul plase, hul lewenswerk, verlate ruïnes, hul werkers is werkloos, hul vaardighede word vermors en daar is niemand aan wie hulle daardie vaardighede kan oordra nie. Dit is ŉ skande dat hulle sukkel om te oorleef en dat die land afhanklik is van internasionale voedselhulp, wat die geval is sedert 2001. Vanjaar het ŉ derde van Zimbabwe se bevolking, 4 miljoen mense, voedselhulp van die Weste nodig. Hoe kan nou van hierdie selfde honger mense, wat so klaaglik misluk het op die plase en hulself nie kan voed nie, verwag word om geld te betaal aan die regering vir ŉ vergoedingsfonds? Almal weet daar sal eenvoudig niks van kom nie! Die vergoedingsfonds sal meer kos om te administreer, met sy eindelose string nuwe motors en baantjies-vir-boeties-poste wat geskep sal word vir amptenare, as die paar dollar wat ingesamel sal word. Ek onthou nog, toe ons nog daar op die grond was, hoe die landelike rade van die kommersiële boerderygebiede saamgesmelt het met die distriksrade van die kommunale gebiede in die 1990’s. Die landelike rade se koers van belastinginvordering onder die kommersiële boere was meer as 90 persent. Hierdie geld het skole, klinieke, paaie en ander dienste befonds. Die mobiele kliniek het weekliks na elke plaas toe gekom en siek mense gehelp. Vir die afgelope paar dekades is daardie diens nog nie weer vir ŉ enkele week aangebied nie. Ek onthou die koers van belastinginvordering in die kommunale gebiede was ŉ skamele 6 persent in die 1990’s. Hoekom? Omdat die kommunale gebiede nie titelaktes gehad het om die grond te ontwikkel en die geld te genereer nie. Gevolglik moes die paaie, klinieke en ander infrastruktuur bedryf word met geld uit die aangrensende kommersiële boerderygebiede, wat wel titelaktes gehad het. Deesdae, met die grond op die aangrensende kommersiële plase wat genasionaliseer is deur die regering, is die voormalige kommersiële plaaswerkers, wat bygedra het tot die voeding van die streek, ook honger en desperaat. Die begunstigdes van die genasionaliseerde plase het omtrent soveel kans om enige noemenswaardige bedrae geld in ŉ vergoedingsfonds te betaal as wat ŉ klein Shetland-ponie het om die jaarlikse Grand National op Aintree in Engeland te wen. Net soos ŉ Shetland-ponie nooit oor die 30 groot hindernisheinings kan spring nie, omdat sy bene nie daarvoor bedoel is nie, so sal kleinskaalse boerdery sonder titelaktes vir die grond nooit die nasie kan voed nie. Titelaktes is die “bene” wat die perd nodig het om die spronge oor die hindernisse te maak en die ruiter moet ook bekwaam wees. Die “wenperd” in landbou is die plaas met titelaktes. Die oplossing vir Zimbabwe is eenvoudig: Die realiteit is egter dat die Zanu-PF-regering nie sy burgers wil bemagtig deur hulle in staat te stel om hul eie plase te besit nie. Sedert onafhanklikwording was Zanu-PF se strategie nog altyd om beheer uit te oefen oor die landelike bevolking, wat sowat 70 persent van die stemme uitmaak, deur hulle magteloos te hou en deur hulle met vrees te dwing om vir die party te stem. So lank as dit die geval is, sal die plase onproduktief bly, die titelakte-eienaars van dié plase sal sonder vergoeding bly, die mense sal honger bly en die bankrot ekonomie sal voortgaan om van die een krisis tot die volgende te strompel.