Vrede van Versailles: Afrikaners veg teen Duitsers se vernedering’n Portret deur William Orpen van die ondertekening van die Vrede van Versailles in 1919. Foto: Historiek.net Dit is vandag – Vrydag 28 Junie 2019 – presies ’n eeu gelede dat die Vrede van Versailles, wat ’n finale einde aan die Eerste Wêreldoorlog gemaak het, geteken is. Dit was ’n verdrag wat die seëvierende Geallieerdes aan die Duitsers gedikteer en wat laasgenoemdes tot in die grond verneder het. Die verhaal van die Versailles-verdrag, die bydrae wat dié vernedering tot die magsoorname van Adolf Hitler iets meer as 13 jaar later en die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog ná 20 jaar gelewer het, is goed gedokumenteer. Wat minder bekend is, is die vergeefse stryd wat die Unie van Suid-Afrika se afvaardiging in Parys, genls. Louis Botha as premier en Jan Smuts as visepremier, gevoer het om die ergste Duitse vernedering te probeer versag. Louis Botha was teen dié tyd siek en moedeloos en het nie meer lank gehad om te leef nie. Smuts het ’n titaniese geveg gevoer, maar die passie wat die oorlog gegenereer het, was ’n tsunami wat ook hóm uit die pad gespoel het. Smuts was iemand met ’n diepe insig in die wêreldgeskiedenis, kultuur en beskawing. Hy was ’n internasionale reus vir wie Suid-Afrika eintlik te klein was en wat al in 1914 ingesien het dat die oorlog op ’n ramp sonder weerga moes uitloop. In ’n brief het hy voorspel dat dit Europa 50 jaar of selfs meer sou terugplaas. Smuts het sy posisie in die imperiale oorlogskabinet sedert 1917 gebruik om te waarsku dat ’n verslane Duitsland nie te kwaai verneder word nie. Hy het ingesien dat Duitsland ’n sleutelrol in die Europese kultuur en beskawing speel, en dat die vernietiging daarvan die poorte vir die Russiese kommuniste kan open. As Duitsland vernietig word, het hy in ’n toespraak gewaarsku, kan dit juis die beskawing wat die Geallieerdes wil red, in die afgrond stort: “It may be that in the end you have the universal bankruptcy of government, and you lose the forces of revolution, which may engulf what we have so far built up in Europe.” Die beskawing “can be broken down, and you resort to barbarism just as after the Roman Empire the world reverted to barbarism.” Teen dié agtergrond het hy ná die wapenstilstand van November 1918 invloed probeer uitoefen op die drie sentrale figure in die drama – pres. Woodrow Wilson van Amerika, premier Georges Clemenceau van Frankryk en premier David Lloyd George van Brittanje. Die begin was nie sleg nie; hy kon Wilson se steun kry vir die stigting van die Volkebond. Maar dit was sy enigste sukses. Wilson was ’n naïewe, idealistiese professor in die regte wat nie die brute werklikheid van die Europese magspolitiek begryp het nie. Clemenceau, wat Parys as jong man in 1871 in vlamme weens ’n Duitse bombardement gesien het, het ’n rooiwarm haat teenoor die Duitsers gekoester en wou voorkom dat hulle ooit weer ’n Europese faktor van betekenis – laat staan ’n bedreiging – word. Lloyd George het in beginsel in Wilson se rigting geneig, maar hy was ’n tipiese siniese opportunis wat gekyk het hoe die wind waai – en die wind het eerder saam met Clemenceau as met Wilson gewaai. Trouens, in vergaderings het Clemenceau, nie sonder rede nie bekend as le Tigre (“die tier”), soos ’n stoomroller oor Wilson gewals. En dus is ook Smuts, op stuk van sake die verteenwoordiger van ’n klein landjie, platgeloop. Clemenceau was trouens vernietigend-minagtend oor Smuts, en het hom le saboteur du Traité Versailles (“die saboteur van die Verdrag van Versailles”) genoem. Aan genl. Henri Pétain het Clemenceau blykbaar gesê: “Sê aan die maarskalk [Smuts] daar is net een ding wat hy kan doen om sy verraad ongedaan te maak. Dit is om baie gou te sterf.” Geen wonder dat Smuts nooit ’n vriend van die Franse – “a bad neighbour” – was nie. Namate dit duidelik geword het dat die Geallieerdes afstuur op ’n diktaat wat die Duitsers tot in die grond sou verneder, het Smuts verskeie wanhopige pogings aangewend om Wilson en Lloyd George van gedagte te laat verander. In ’n brief aan die Britse premier het hy na sy eie Suid-Afrikaanse agtergrond verwys: “My experience in South Africa has made me a firm believer in political magnanimity…” Hy het afgesluit met ’n dringende waarskuwing: “[O]ur present panic policy towards Germany will bring failure on the Conference, and spell ruin for Europe.” Aan ’n vriendin het hy hom oor die vredesbepalings ontboesem: “Sometimes they appear to have been conceived more in a spirit of making war than of making peace.” Half wanhopig het hy profeties aan Lloyd George en Wilson geskryf: “Under this Treaty Europe will know no peace… I am grieved beyond words that such should be the result of our statesmanship.” Dit was inderdaad die kern van die saak. Sy woorde aan sy eie vrou was nog meer op die man af: Die verdrag was “een vreselijk document”. “Onder dit tractaat gaat de toestand in Europa ondragelijk worden en moet er òf revolutie komen òf weer een oorlogs uitbarsting mettertijd.” Smuts se voorspelling is tragies bewaarheid. Net 20 jaar en twee maande later is Europa opnuut in ’n bloedbad, nog veel erger as die een van 1914-’18, gedompel. Smuts was só beswaard dat hy dit ernstig oorweeg het om te weier om die verdrag te onderteken. Dit het swaar druk van Louis Botha en Lloyd George geverg om hom te beweeg om, sy dit met ’n swaar hart, toe te gee. Die finale seremonie, toe die Duitse afgevaardigdes hul handtekenings onder hul eie nasionale vernedering moes aanbring, het hom siek laat voel. Die seremonie was volgens hom “uninspired, unimpressive, mechanical, soulless”. ’n Enigsins verbitterde Smuts het op 18 Julie 1919, toe hy terug na Suid-Afrika vertrek het, ’n afskeidsalvo in ’n verklaring aan die Britse pers afgevuur: “The brutal fact is that Great Britain is a very small island on the fringe of the Continent” – iets wat die Britte moes seergemaak het – “and that on the Continent the seventy odd million Germans represent the most important and formidable national factor. You cannot have a stable Europe without a stable settled Germany, and you cannot have a stable, settled and prosperous Great Britain while Europe is weltering in confusion and unsettlement next door. In our policy of European settlement, the appeasement of Germany therefore becomes one of cardinal importance … The great issue will probably be decided in Germany for good and all.” Dis woorde wat ’n spesiale weerklank het in die era van Brexit. Smuts het nooit van dié siening afgewyk nie. Maar twee dekades later was die boosheid van ’n Adolf Hitler só erg dat hy Suid-Afrika opnuut teen Duitsland moes laat oorlog maak.