Dawie Roodt: Armoede wêreldwyd die grootste rede vir sterftesDawie Roodt, hoofekonoom van die Efficient Group. Foto: Reint Dykema. Daar bestaan geen twyfel nie; armoede is die grootste oorsaak van sterftes as alle ander gruwels en ellende saam. Die huidige staat van afsondering sal dus, sonder twyfel, tot groter armoede en meer sterftes lei. Dit bring ons by die vraag of die huidige inperking die lewe van meer mense gaan spaar as die massas wat van armoede gaan sterf? Finansiële voorspoed is goed, armoede ellendig. Dit is ’n feit dat alles wat die meeste mense as goed ervaar, met rykdom geassosieer word: goeie opvoeding, goeie gesondheidstelsels, lae misdaad, ’n lang lewensverwagting, ensovoorts. Ooreenstemmend word alles wat sleg en negatief ervaar word, aan armoede toegeskryf – van werkloosheid en ’n lae lewensverwagting tot korrupsie – die lys is eindeloos. Teen hierdie agtergrond wil ek ’n redelike opbouende stuk data voorhou: Europeërs is ongeveer drie keer so welaf as Suid-Afrikaners en hul lewensverwagting is gemiddeld tot die ryp ouderdom van 80 jaar. Aan die ander kant is ons lewensverwagting ’n skrale 60 jaar, wat beteken dat ons lewe met gemiddeld 20 jaar kortgeknip word en dit deur niks anders nie as armoede. Aangesien ons nou vir byna drie weke (met nog twee wat voorlê) in ’n staat van afsondering is, is dit logies dat armoede die hoogte sal inskiet. Onder volg ’n paar van ons (voortdurend veranderende) skattings: Die lys gaan voort… Al hierdie statistieke wys na een sekerheid, naamlik dat die inkomste van die gemiddelde Suid-Afrikaner sal verminder – waarskynlik met soveel as 10%. Sommige sal hul hele inkomste verloor, ander slegs ’n gedeelte – met ’n paar gelukkiges wat sal voortgaan om steeds te baat. Stel jou ’n begroting wat reeds onder druk is voor. Verbeel jou jou inkomste verminder drasties. Of erger, verdwyn heeltemal… Ten spyte van hierdie werklike en nypende moontlikhede sal sommige steeds redeneer dat hartelose ekonome “geld” bo die lewe van mense kies. Dit is onwaar. ’n Gesonde ekonomie huisves gesonde burgers. Die gesondheid van ’n land is gelykstaande aan die welvaart van ’n nasionale ekonomie. Wat die afsonderingstydperk tans bereik, is om doelbewus die ekonomie te ondermyn, klaarblyklik in die geloof dat dit die aantal sterftes weens Covid-19 sal verlaag in teenstelling met die lewensverlies as gevolg van toenemende armoede. Maar is dit waar? Presiese modellering is ongelukkig nie moontlik nie, veral gegewe die huidige graad van onsekerheid. Hoe dit ook al sy, gebaseer op ’n redelike skatting, is dit seker dat armoede tesame met ’n inkrimping van die BBP sal toeneem. Indien meer mense aan Covid-19 sal omkom, as weens ’n toename in armoede, sal die afsonderingstydperk sy doel dien. Nietemin, ons moet in gedagte hou dat die siekte ná die opheffing van die inperkingstydperk steeds sal versprei en ons ’n toename in sterftes weens armoede sál ervaar. Indien “te veel” mense sterf as gevolg van die ekonomiese impak wat die inperking op alle terreine sal hê, is die oplossing so helder soos daglig: hef die inperking op! Ek erken ek is geen gesondheidskundige of viroloog nie, maar soos ek dit verstaan, kan die nuwe koronavirus, in uitsonderlike gevalle, tot soveel as 10% van diegene wat daarmee besmet is, se dood veroorsaak. Sonder om by hierdie debat betrek te word, blyk dit waarskynliker te wees dat die sterftesyfer onder dié wat besmet word , meer as 1% is. Laat ons, argumentshalwe, ’n 1%-sterftesyfer aanvaar en aanneem dat alle Suid-Afrikaners hierdie jaar met die virus besmet sal word. Hierdie skattings is egter onrealisties hoog en ’n waarskynliker nagmerrie-scenario is dat minder as 1% mense sal sterf terwyl die infeksiekoers onwaarskynlik 100% sal bereik. Hospitale en ander mediese fasiliteite sal ook nie die massa mense wat mediese sorg nodig het, kan hanteer nie – wat die volle implikasies van so ’n gebeurtenis sal wees, weet ek nie. Hoe dit ook al sy, ’n eenvoudige berekening toon dat ’n 1%-sterftesyfer uit, sê byvoorbeeld, 60 miljoen mense (indien elkeen in Suid-Afrika Covid-19 opdoen) tot die dood van 600 000 mense sal lei. Trouens, ’n meer realistiese nagmerrie-scenario kom op ongeveer 300 000, of minder, sterftes neer. Dus, wat ook al ons doen ten opsigte van die inperking van die ekonomie, moet die prys met betrekking tot sterftes weens ’n toename in armoede, minder as 600 000 wees om die inperking te regverdig – of 300 000 en selfs baie minder (om meer realisties te wees). Natuurlik moet daar buite die boks gedink word om te bepaal hoeveel mense sal sterf weens ’n toename in armoede en dit is wat ek gedoen het: Ek het besluit om ’n land te vind wat ’n geweldige ineenstorting van ekonomiese aktiwiteit ondervind het ten einde te bepaal hoe die gepaardgaande styging in armoede die dodetal beïnvloed het en hierdie dan op plaaslike data toe te pas. Om hierdie oefening effektief te maak, was dit belangrik om ’n land te kies waar die data so geloofwaardig as moontlik is. By wyse van illustrasie: dit maak geen sin om die ekonomiese ineenstorting(s) van, byvoorbeeld, Argentinië, te gebruik nie aangesien baie mense ook deur hul eie weermag gedood is. So ook maak dit nie sin om na lande te kyk wat in ’n oorlog gewikkel was of ander rampe ondervind het nie – nog ’n rede hoekom ek nie data van Suid-Afrika gebruik het nie, omrede ons ’n geweldige styging in sterftes ondervind het sedert die begin van die millennium terwyl die ekonomie gegroei en armoede gedaal het, grotendeels te danke aan die idiotiese Vigs-beleide van ons destydse regering. Ná die deurwerk van vele inligting op soek na ’n land wat ekonomiese swaarkry, maar nie oorlog of ander rampe nie, beleef het, het ek uiteindelik op Griekeland as ideale voorbeeld besluit. Nadat Griekeland by die Europese Unie (EU) aangesluit het, het die land ongekende ekonomiese groei beleef met ’n relatief stabiele sterftesyfer per 1 000 van tussen 9,6 in 1999 en 9,7 in 2008. Dus ’n gemiddeld van 9,6 per jaar vir die tien jaar tot 2008. Ons almal onthou hoe veral Griekeland baie swaar getref is deur die wêreldwye finansiële krisis in 2008 en, soos die meeste ander lande, het die Griekse ekonomie ’n yslike knou gekry en geweldige inkrimping ondervind met die gepaardgaande toename in armoede. In 1999 was die Griekse per capita-BBP (volgens konstante 2010-dollar) $22 489 wat gestyg het tot ’n maksimum van $30 055 in 2007. Sedert 2009 het hierdie syfer egter gedaal tot ’n laagtepunt van $22 251 in 2013, waarna dit geleidelik weer gestyg het. Teen 2018 was Griekeland se BBP egter steeds laer as in 2008. Gedurende die tien jaar vanaf 2009 tot 2018 was die gemiddelde Griekse BBP $23 947 – ’n daling van meer as 20% sedert die hoogtepunt in 2007. Ons sien ’n soortgelyke, maar teenoorgestelde patroon wanneer ons kyk na die sterftes per 1 000. Die tydperk tussen 1999 en 2008 toon ’n stabiele gemiddelde van 9,6 sterftes per 1 000. Hierdie syfer het egter toegeneem tot 11,6 in 2017 met ’n gemiddeld van 10,6 vir die tydperk tussen 2009 tot 2018 – ’n toename van 1 per 1 000 vergeleke met die vorige tien jaar. In 2017 ondervind die land twee meer sterftes per 1 000 vergeleke met die gemiddelde sterftesyfer van 1999 tot 2008. Verwerking van die relevante syfers van hierdie tydperke dui aan dat die gemiddelde BBP per capita gedaal het met 20,3% vergeleke met die vorige tien jaar ná die krisis van 2008, terwyl die dodetal per 1 000 met een toegeneem het gedurende dieselfde tydperk. Dus, vir elke 20%-daling in inkomste het die sterftes per 1 000 met ongeveer een toegeneem. Sou hierdie verhouding dieselfde bly, sal ’n 10%-daling in inkomste ’n toename in sterftes van 0,5 persone per 1 000 tot gevolg hê. Kom ons veronderstel dat hierdie verhouding op Suid-Afrika van toepassing is, hoeveel mense sal weens armoede sterf? (Hier moet ons in ag neem dat talle ander faktore ook ’n rol sal speel, soos die feit dat ons steeds besig is om terug te keer tot ons pre-Vigs-dae ten opsigte van sterftes per 1 000.) Boonop, en met geen dank aan ons destruktiewe regering nie, het ons per capita armer geword sedert 2014. Ook tersaaklik is die feit dat die Griekse bevolking gemiddeld ouer was as die huidige Suid-Afrikaanse bevolking. Daarbenewens ly ons bevolking aan meer onderliggende siektetoestande, soos tuberkulose (TB) en Vigs wat ons spesifiek meer vatbaar kan maak vir die virus. Alles in ag genome was daar bestaande en goed gevestigde onderliggende tendense, onder meer die feit dat ons sterftesyfer per 1 000 die afgelope jare afgeneem het, wat grootliks te danke is aan die wyse waarop Vigs tans behandel word. Maar laat ons vir ’n oomblik hierdie tendense ignoreer en aanneem dat die effek van armoede en sterftes – as gevolg van dalende inkomste – dieselfde sal wees as in Griekeland. Dus, weer die vraag: Hoeveel Suid-Afrikaners sal sterf as gevolg van die toename in armoede wat deur die afsonderingstydperk veroorsaak is? Indien die gemiddelde inkomste in 2020 met 10% daal, is ’n baie waarskynlike scenario dat die sterftes per 1 000 met 0,5 mense sal toeneem. Ons huidige sterftes per 1 000 (2018) is 9,4 wat na alle waarskynlikheid sal styg tot tien per 1 000 – ’n styging van sowat 30 000 per jaar. Dit is seker veilig om te aanvaar dat dit ten minste tien jaar sal neem om ons BBP te herstel tot op die vlak voor die huidige krisis – vermoedelik langer gegewe die kwaliteit van ons bestaande politieke leierskap. Teen hierdie agtergrond kan ons aanneem dat meer as 300 000 mense oor die volgende tien jaar sal sterf as gevolg van ’n styging in armoede. Die opsies lyk nie goed nie: om die ekonomie in te perk met 300 000 sterftes weens die styging in armoede; of om nie in te perk nie met ’n maksimum van 600 000 mense wat moontlik kan sterf indien alle Suid-Afrikaners binne ’n kort tydsbestek met die Covid-19-virus besmet word (met ’n sterftekoers van 1% so vroeër genoem) – nie ’n mooi berekening nie. Ongelukkig is hierdie nie ’n glashelder keuse nie; mense sál van die Covid-19-virus sterf, of ons nou ingeperk word of nie. Trouens, daar is ontleders wat glo dat almal uiteindelik die virus sal opdoen en sommiges sal sterf. Die somtotaal van hierdie vooruitskattings is nie bemoedigend nie. Die totale aantal Suid-Afrikaners wat oor die volgende tien jaar van armoede kan sterf, kan meer as 300 000 wees, plus die getal wat as gevolg van die virus gesterf het, ten spyte van al die pogings om die verspreiding van die virus te beperk of te stuit. Dat baie mense van die virus sal omkom, is ’n gegewe. Om die ekonomie in te perk, sal eenvoudig beteken dat armoede-verwante sterftes sal toeneem. Om by hierdie punt uit te kom, was nogal ’n tameletjie, en ek is seker dat die patrone wat die volgende paar jaar te voorskyn sal kom, sal verskil van die skattings wat ek hier gemaak het. Ek is ewe seker dat ander ontleders met ander gevolgtrekkings vorendag sal kom. Om die waarheid te sê, sien ek daarna uit om die wye verskeidenheid van benaderings onder oog te kry. Ter afsluiting is ek veral daarvan oortuig dat die armoede wat deur die inperking veroorsaak word, ook tot sterftes sal lei. Waarvan ek nie seker is nie, is hoeveel mense sal sterf. Moet ons nie maar ’n alternatiewe benadering oorweeg nie?