Doodstraf: Wonderkuur vir misdaad in SA?Foto: Pixabay.com Dit klink in gesprekke rondom die braaivleisvuur en kommentaarforums onderaan berigte oor gruweldade op: “Bring die doodstraf terug,” eis Suid-Afrikaners. Dit bring ŉ mens by die vraag: Was dit ŉ fout om die doodstraf in Suid-Afrika af te skaf? Kan ŉ argument gemaak word vir die herinstelling van die doodstraf? Die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (SAIRV) het verlede week ŉ verslag uitgereik wat juis hierdie vraag ondersoek. Volgens Frans Cronjé, uitvoerende hoof van die SAIRV, kan die besluit van die konstitusionele hof om die doodstraf af te skaf in vyf kategorieë verdeel word. “Ons kan vier van hierdie kategorieë wegredeneer ten gunste van die herinstelling van die doodstraf, maar die vyfde punt sal die besluit om die doodstraf weer in te stel pootjie. Ons kan nie verby die punt kom dat die regstelsel in Suid-Afrika ŉ moontlike fout kan maak en die verkeerde persoon vir die verkeerde redes ter dood veroordeel word nie.” Toe daar in 1995 teen die doodstraf beslis is, was daar soveel as 400 mense wat reeds ter dood veroordeel was en gewag het om tereggestel te word. Vierduisend mense is ter dood veroordeel en tereggestel van 1910 tot 1989 in Suid-Afrika. Die doodstraf is onder meer opgelê vir moord, verkragting, huisbrake en -roof, so wel as poging tot roof met verswarende omstandighede. Die doodstraf kon ook opgelê word vir sabotasie, ontvoering, terrorisme en hoogverraad. Persone wat opleiding ontvang het in die buiteland met die doelwit om Kommunisme te bevorder kon ook ter dood veroordeel word. Barend van Niekerk, Suid-Afrika se bekendste voorstander van die afskaffing van die doodstraf, het aangevoer dat 47% van die wêreld se teregstellings in Suid-Afrika plaasgevind het. Van Niekerk se stelling is bevraagteken, maar nooit bevestig of weerlê nie. Die konstitusionele hof het die doodstraf afgeskaf in die saak van die staat vs. Makwanyane en Mchunu wat in Februarie 1995 aangehoor is. Dié hof het aangevoer dat die doodstraf ŉ wrede en ongewone vorm van straf is. Die idee van wat “wreed en ongewoon” is verskil van persoon tot persoon en so ook van regter tot regter. Die beskouing kan ook mettertyd verander – wat een gemeenskap as ŉ aanvaarbare straf beskou, is dalk te toegeeflik vir ŉ ander gemeenskap. Verder het die hof aangevoer dat die doodstraf nie noodwendig ŉ afskrikmiddel is nie, maar volgens die SAIRV se verslag is die blote feit dat mense bekommerd is en oor die doodstraf debatteer, ŉ bewys dat dit wel ŉ afskrikmiddel kan wees. “Die gemeenskap se behoefte vir vergelding teen misdade kan enige vrae rondom ŉ afskrikmiddel oorskry. Sommige gemeenskappe mag vergelding belangriker beskou as die moontlikheid daarvan om ŉ misdadiger af te skrik of te rehabiliteer.” ŉ Mens moet onthou dat arm gemeenskappe, wat gebuk gaan onder misdaad in Suid-Afrika, dikwels self ŉ boendoehof hou waar misdadigers ter dood veroordeel word. Navorsers by die SAIRV meen ŉ herinstelling van die doodstraf kan hierdie soort teregstellings verminder. “Verder kan ŉ voorafbeplande misdaad as só wreed beskou word dat die enigste vorm van regmatige straf die doodstraf is.” Nog ŉ punt wat aanvanklik aangevoer is vir die afskaffing van die doodstraf was dat die soort straf na willekeur deur regters toegepas word en dus indring teen die beginsel van gelykheid voor die reg. “Regters erken die strafregstelsel is gebrekkig – van die inhegtenisneming tot die uitvoering van die vonnis. Tog kan geregtigheid nie seëvier indien ŉ regter nie ŉ straf oplê wat by die misdaad pas nie. En terwyl foute gemaak kan word, is dit juis waarom regters en landdroste opgelei word en ŉ streng appèlproses gevolg moet word in die gevalle waar die doodstraf opgelê is.” Foute kan egter steeds gemaak word. Die aantal onskuldige mense wat tereggestel is sal nooit finaal vasgestel kan word nie, maar dit is volgens Cronjé moontlik heelwat hoër as die geraamde 4% tot 10% wat in die SAIRV se verslag genoem word. Die faktore wat kan lei tot hierdie soort foute is almal teenwoordig in die Suid-Afrikaanse regstelsel. “Vooruitgang in tegnologie, soos DNS-toetse, kan help om die risiko te verminder. So ook verbeterde polisiëring- en vervolgingsprosedures terwyl ŉ streng, tydrowende en duur outomatiese appèlproses kan verseker dat aanklaers die doodstraf in uiterste gevalle sal versoek.” Selfs al geld al hierdie maatreëls kan die risiko van ŉ onskuldige wat ter dood veroordeel word verminder word, maar nie heeltemal verhoed word nie, meen die SAIRV. “Dit is hierdie punt wat die moeilikste is om te oorkom in die argument of die doodstraf weer ingestel moet word en dit is juis oor hierdie kwessie waaroor die doodstrafdebat moet handel,” het Cronjé gesê. Mense kan verskil oor die ongewone wreedheid van die doodstraf. Hulle kan meen die klem moet geplaas word op vergelding, en nie rehabilitasie van misdadigers nie en hulle kan selfs verskil oor die probleem van die willekeurige toepassing van die doodstraf as straf vir ŉ sekere soort misdaad. Die oorheersende beswaar teen die doodstraf gaan egter veel verder as politieke sienings en filosofiese oortuigings oor misdaad. In die woorde van Gerald Gardiner, die Britse kanselier van 1964 tot 1970: “Human beings who are not infallible ought not to choose a form of punishment which is irreparable.”