Die debat oor wat nou eintlik die “regte geskiedenis” van Suid-Afrika is, heers al vir jare. Kyk ŉ mens na titels van gesaghebbende werke wat al oor die Suid-Afrikaanse geskiedenis geskryf is, bestaan daar ŉ wye verskeidenheid. In 2018 is die oproepe tot die noodsaaklikheid van ŉ “gebalanseerde” geskiedenis van Suid-Afrika egter steeds hoorbaar. ŉ Geskiedenis wat kinders op skool moet leer sodat hulle die Suid-Afrika van vandag beter kan verstaan. Dit ten spyte van pogings wat al deur historici aangewend is om gehoor aan bogenoemde versugting te gee. Die geykte vraag wat dan maar weer ter sprake kom, is natuurlik: “Uit watter perspektief?” Want die stemme kom uit alle kante van die spektrum.
Die woord “gebalanseerde” is met die wegspring al problematies. Beteken dit dat die geskiedenis so geskryf moet word dat dit almal tevrede stel? Sou dit beteken dat sekere feite verswyg moet word en ander weer meer beklemtoon moet word sodat die leser moet hou waarvan hy/sy hoor? Dit bring my by die vraag oor die objektiwiteit van geskiedenis as vakdissipline. Beskik iemand inderdaad oor die vermoë om objektief om te gaan met feite wat hom/haar gemaklik of ongemaklik laat? Die deurwinterde historikus sal dadelik sê dat nie moontlik is nie, maar dat daar op ’n wetenskaplike wyse daarna gestrewe kan word. Amper soos die gelowige wat na volmaaktheid strewe hoewel hy weet dat hy dit nie in hierdie ondermaanse sal kan bereik nie. Hoewel akademici en mense wat in die wetenskaplike metode van geskiedskrywing opgelei is, sekerlik die mense is wat “vertrou” behoort te word met die waarheid oor die verlede, is daar vandag ook ’n groot aantal “kundiges” wat hul weergawe van die geskiedenis aan die publiek opdis. En hulle word geglo! Onder hulle is uiteraard sommige politici wat dit al vir jare misbruik vir politieke gewin. Die jongste gronddebat is ’n klassieke voorbeeld van hoe dit gedoen word. Selfs Jan van Riebeeck word aan die hare bygesleep!
As multikulturele land, saamgestel uit die geskiedenisse van ’n groot aantal gemeenskappe, was die uitdaging vir historici nog altyd om in die Suid-Afrikaanse konteks elke gemeenskap se unieke “eie” geskiedenis, asook die geskiedenis wat elke gemeenskap met ander gemeenskappe gedeel het, te boekstaaf en dan ’n “objektiewe” weergawe van ’n oorkoepelende Suid-Afrikaanse geskiedenis te probeer saamstel. Die vraag is egter aan wie die interpretasie van hierdie geskiedenis toevertrou moet word ten einde die geloofwaardigheid daarvan te verseker. Na my mening lê hierdie verantwoordelikheid grootliks by historici wat objektiwiteit nastreef as deel van hul taak as wetenskaplikes. Die verskillende benaderings tot geskiedenis as vakdissipline kompliseer natuurlik sake, maar die historikus wat sy sout werd is, sal hierdie uitdaging tot objektiwiteit met die nodige erns opneem. Dit is wetenskaplikes soos historici wat hopelik kan verseker dat die mense van Suid-Afrika bewaar word van ’n “nuwe geskiedenis” wat sy seile elke nou en dan na die politieke winde van die dag moet span.
En Suid-Afrika? Beskik mense oor die kennis, die ware feite, of steun ons net op interpretasies van die geskiedenis soos dit dikwels deur sommige politici en ander sogenaamde “meningsvormers” aan die publiek gebied – ŉ mens wil amper sê “opgedis” – word? ’n Mens kry dikwels die indruk dat baie mense weens “akademiese luiheid” dit aan ander oorlaat om aan hulle te vertel wat hul geskiedenis nou eintlik is en wie hulle dus as gevolg daarvan is. Ons behoort mekaar daagliks op te roep tot ’n groter kritiese ingesteldheid teenoor wat oor Suid-Afrika se geskiedenis kwytgeraak word. Soos die historikus wat objektiwiteit nastreef, behoort ons moeite te doen om die feite te weet. Slegs dan kan daar verantwoordelik geïnterpreteer word.
“Soek in die verlede al die goeie en skone wat daarin te ontdek is, vorm daarna u ideaal en trag om vir die toekoms daardie ideaal te verwesenlik”
Jy het dit heeltemal reg, Erdvark. Geskiedenis begin by die punt waar jy uitvind wie jy is en waar jy vandaan kom. Wat is en was jou ouers en voorouers se geskiedenis, waar het hulle gebly, wat het hulle gedoen en hoe het die samelewing gelyk waarin hulle gebly het? Eers as jy dit weet mag jy begin om te vra hoekom het hulle gedoen wat hulle gedoen het. Wanneer jy self jou herkoms navors, besef jy eers waar jou eie plek in ‘n lang geskiedkundige tydslyn is en besef jy hoe kosbaar die kennis van die verlede is.
As jy versuim om jou eie herkoms te begryp en te verstaan, kan jy ook nie jouself in die huidige definieer nie. En sonder kennis van waarom jy is wie jy is en waar jy heen sal gaan, sal jy noodgedwonge ronddobber soos dryfhout op ‘n reuse getygolf wat die geskiedenis genoem word. (En nee, dit is nie my eie beeldspraak nie, dit is ook een van die hooftemas van Tolstoy se boek, “War and Peace” – die geskiedenis is ‘n gety wat ons almal meesleur.)
Dit is dalk juis die verskil tussen die adellike klas en die burgery van die verlede, dat die adellikes geweet het wat hulle herkoms was en gevolglik ‘n visie vir die toekoms kon definieer terwyl die burgery sonder ‘n verlede of ‘n visie vir ‘n toekoms bloot van oomblik tot oomblik gelewe het.
Ek stem saam. Geskiedenis word selde onjektief geskryf. In die ou SA het ons net Afrkaner geskiedenis geleer, want dit was vir ons belangrik en daar was sekerklik niks daarmee verkeerd nie. Maar ek het daardie jare al besef dat om van die Groot Trek en die Anglo Boere oorlog te leer, kon nie baie interessant vir ander bevolkingsgroepe gewees het nie.
In die Suid-Afrikaanse geskiedskrywing het die leerplanne van die sestigs en sewentigs ongelukkig ‘n selektiewe oorbeklemtoning van nasionalisme behels en ‘n ongelukkige verswyging van die hele groter storie. Gevolglik is daar baie onduidelikhede oor die groter SA verlede.
‘n Goeie vertrekpunt is moontlik die herlees van Van Riebeeck se Dagjoernaal wat in druk beskikbaar is. Veral die gesprek tussen hom en Harry op die dag toe die plase langs die Liesbeeckrivier uitgegee is oor die grondkwessie, die oorsake van die eerste Khoi-Hollandse oorlog ens, soos in die Joernaal aangeteken, is insiggewend en kan moontlik nuwe perspektief gee.
Dit is sekerlik ongewens om die verlede te interpreteer teen die heersende stel waardes van die tyd waarin die toeskouer leef, of is dit? En dit is vir my ook die verduideliking hoekom die huidige geslag wat na 1990 gebore is, die verlede geheel anders interpreteer as diegene wat die tydperk voor 1990 self beleef het. Dit voel soms asof daar ‘n onoorbrugbare kloof bestaan tussen my weergawe van die geskiedenis en die interpretasie van daardie selfde geskiedenis deur die nuwe geslag waar die huidige waardestelsel en sosiale norme die lens is waardeur hulle kyk. Dit kom dikwels voor asof die huidige geslag ‘n oordeel gevel het en dat die geskiedenis, soos dit gebeur het, hul opinie (na my mening, misplaaste opinie) nie in die minste sal wysig nie.
Dit laat my met die vraag, hoe word die heersende zeitgeist by gebrek aan ‘n beter beskrywing van die tydsgees en motivering vir hoekom, van enige tydperk, vasgelê sodat die aspek van hoekom bewaar kan word deur diegene wat self daardie geskiedenis beleef het.
Hoe bring mens nou die kloutjie by die oor waar andere nie hulle geskiedenis opgeskryf het nie of nie belangstel om dit op te skryf nie?