Christologie vorm die sentrum van die Johanneïese teologiese nadenke. Jesus is nie alleen die protagonis in die narratief nie, maar word veelkleurig met verskillende titels en beskrywings benoem, onder andere die Seun (van God en die mens), die geïnkarneerde Logos, die Messias, die koning van Israel (die Jode), die profeet, die opstanding en die lewe, die goeie herder, die waarheid, die lig, die ware wingerdstok, en so meer, almal beskrywings wat die rykdom van die Christologie belig. ’n Beskrywing wat egter relatief minder aandag in besprekings ontvang, maar tog ’n sentrale rol in die Christologiese beskrywing speel, is die konsep van ‘leermeester’ of ‘onderwyser’ (ὁ διδάσκαλος). Die aktiwiteit van onderrig word as konsep met verskillende (P)persone in die Evangelie verbind en dra op verskillende wyses tot die geheelboodskap by. Die Johanneïese teologiese struktuur word tot so mate deur die konsep van opvoeding bepaal dat as die aspek (hipoteties) uit die struktuur gehaal sou word, verloor die teologiese struktuur sy sinvolle samehang.
In hierdie artikel gaan die konsep van ‘onderrig’ in die Evangelie as sleutelkonsep belig word aan die hand van vrae oor die gebruik van verskillende terme, die konsepsuele metaforiese beskrywings wat aangewend word en die doel met die gebruik en aanwending van die konsep, belig word.
b) Die titel of aanspreekvorm ῥαββί word in die Evangelie nie eksklusief vir Jesus gebruik nie, maar in 3:26 word Johannes (die Doper) deur sy dissipels ook ῥαββί genoem. Dit dui daarop dat die outeur met die titel nie ’n uitsonderlike funksie van Jesus wil beskryf nie, maar Jesus eerder funksioneel binne die algemene gebruik van die titel in die Joodse samelewing wil inbed. Köstenberger (1998:100-102) is daarom korrek as hy opmerk dat die term rabbi Jesus as ‘Jewish religious teacher’ wil identifiseer. Dit val ook op dat in van die kontekste waar Jesus as ῥαββί aangespreek word, die tekens wat Hy gedoen het, ook beklemtoon word. Nikodemus, wat hom in 3:2 as ῥαββί aanspreek, bevestig dat niemand hierdie tekens kan doen as God nie met Hom is nie. In 6:25 is dit die skare wat Jesus ῥαββί noem wat Jesus motiveer om na sy tekens te verwys. Nie alleen sy woorde nie, maar ook sy tekens het ’n openbarende funksie en is deel van sy lering as leermeester. Jesus leer dus ook deur sy voorbeeld, soos hy verder in 13:13-15 aan sy dissipels verduidelik.
Die gebruik van die woorde, soos hierbo beskryf, is te spesifiek om toevallig of sonder betekenis te wees. Dat die Hebreeuse woord ῥαββί Jesus as Joodse leraar wil tipeer, of dat die woord διδάσκαλος die funksie van Jesus as iemand wat die volk leer wil aandui, is reeds hierbo beredeneer. Die funksie van ’n Joodse leraar in ’n algemeen Joodse onderrigsituasie word as raamwerk vir Jesus se onderrigaktiwiteite gesuggereer. Dit maak ‘n onmiskenbare deel van die oppervlaktestruktuur van die narratief uit. Dat dit die geval was, word ook ondersteun deur ander verwysings na onderrig. As die Jode byvoorbeeld na die onderrig van Jesus verwys, doen hulle dit in terme van Joodse verwagtings (7:15): πῶς οὗτος γράμματα οἶδεν μὴ μεμαθηκώς; (‘Hoe ken Hy die skrifte [BDAG: ad loc.] aangesien hy nie gestudeer het nie?).8 In 5:47 word na Moses se geskrifte verwys as τοῖς ἐκείνου γράμμασιν (vgl ook 5:39-40) wat die verband met die Skrifte van Israel lê.
Uit bogenoemde kort uiteensetting is die parallelle met dit beskrywing van Jesus en sy dissipels in die Evangelie van Johannes onmiskenbaar. Die ῥαββί Jesus word deur sy dissipels nagevolg (1:39, 43), hulle vorm ’n lojale groep wat bereid is om hulle ῥαββί tot die dood te volg (11:16; 13:36-38). Die groep is goed georganiseer met die oog op selfonderhouding; Hulle het verdedigers (met die swaard – 18:10) en lede wat vir die toeganklikheid van hulle ῥαββί sorg (12:20-21), het ’n beursdraer (13:29), het lede wat vir die kos sorg (6:5; vgl. ook 4:8) en eet as geliefdes in ‘n noue kring saam (13-16) en moet die opdragte van hulle Leermeester gehoorsaam (13:34-35). Tipies van dissipelskap luister hulle na wat hulle ῥαββί leer en vra Hom uit oor wat Hy gesê het (9:2-4; 14:6-10). Hulle argumenteer selfs met Jesus as wat Hy sê of doen nie duidelik is nie (vgl. Petrus – 13:6-10, 36-38; die dissipels 11:5-16).
Bogenoemde gegewens dui daarop dat die Evangelie Jesus en sy dissipels binne die tipiese Joodse wyse van onderrig plaas van ’n leermeester met volgelinge wat onderrig word om dan self die boodskap verder te dra. Jesus word in die narratief inderdaad as ’n Joodse ῥαββί wat sy dissipels leer, beskryf.11
Die werkwoord διδάσκω word ook in die Evangelie gebruik – die vraag is of die gebruik van die werkwoord met die gebruik van die selfstandige naamwoorde ooreenstem?
Die gebruik van die werkwoord neem ons ’n stappie verder deur die inhoud van die lering van Jesus van nader te bepaal.12 Die konsep van onderrig word telkens in die Evangelie as funksionele aktiwiteit verduidelik. Byvoorbeeld, as Jesus die genesing van die lam man motiveer, beskryf Hy hoe die Vader hom ‘leer’ deur Hom alles te wys (5:17-23). In ’n ander geval bespiegel die mense oor waar Jesus aan sy ‘teologiese’ kennis kom, want Hy het nie formele opleiding gehad nie (7:15). As Jesus dan sy posisie as getuie van God verdedig, beroep Hy hom op sy onderrig deur sy Vader (8:28).
1.In 6:59 gaan die onderrig van Jesus oor Hom as die Brood van die lewe en dus die simboliese eet van sy liggaam en die drink van sy bloed (eet = geloof in Hom). Die teologiese fokus van die lering is op die funksie van Jesus as die Een in wie geglo moet word ten einde die eskatologiese lewe te ontvang. Dit raak die kern van sy boodskap (20:30-31).
2.’n Verwysing na Jesus se onderrig word in 7:28 te midde van die konflik tussen Jesus en die Joodse opponente oor die interpretasie van die Wet gemaak. Hierdie is inderdaad die kerngedeelte in die Evangelie waar die houding van Jesus teenoor die Wet beskryf word.
3.’n ‘Aside’ of vertellersopmerking word in 8:20 oor Jesus se onderrig gemaak te midde van Jesus se argument met sy Joodse opponente oor sy identiteit en geskiktheid om oor die waarheid te getuig. Die onvermoë van Jesus se opponente om Jesus te herken vir wie Hy is, ten spyte van sy leer en optrede, dien as bewys van hulle gebrek aan kennis van God, die God wat hulle bely as hulle God (8:54).
Dat sy lering in die Evangelie ’n generiese karakter dra, word deur die gebruik van die term in 7:35 bevestig, waar die Jode op Jesus se woorde dat Hy weer weggaan, reageer. Hulle wonder waarheen Hy gaan en bespiegel of Hy dalk die Grieke elders gaan ‘leer’. Hier verwys die woord onderrig nie na een aspek van Jesus se leer nie, maar na die boodskap van Jesus as geheel. Dieselfde kan gesê word van die gebruik van die woord διδαχή (‘leer’) in 18:19. Jesus word deur die Hoëpriester oor sy ‘leer’ uitgevra om sodoende tydens die verhoor inligting in te samel oor wat Jesus alles gepreek het. Ook hier vind ons ’n generiese gebruik van die woord. Dieselfde geld ook vir 7:16-17 waar Jesus na sy leer wat van God af kom, verwys. Die Evangelie werk dus deeglik met die oorkoepelende konsep van die ‘leer’ van Jesus. Dit dui op ‘n ‘leer’ wat bekend was (18:19), veral onder die gelowiges en wat in die Evangelie weerspieël word (vgl. ook 20:30-31).
Die werkwoord διδάσκω funksioneer dus ook soos die selfstandige naamwoorde binne ’n Joodse onderrigraamwerk en verwys na die aktiwiteit van Jesus se onderrig in die algemeen. Dit is egter nie die volledige prentjie nie.
Soos hierbo aangetoon, word Jesus in die Evangelie met noemenswaardige frekwensie as ’n leermeester beskryf. Verwysings na onderrig in die Evangelie is egter nie beperk tot die kontekste waar die terminologie, wat hierbo bespreek is, voorkom nie, maar word in die Evangelie konsepsueel en metafories baie breër as bloot die terminologiese voorkomste ontwikkel.
In die antieke Mediterreense wêreld was die opvoeding van kinders sentraal belangrik, hoewel daar nie ’n enkele oorkoepelende onderwyssisteem was nie. Vir ons doeleindes kan daar veral tussen twee breë benaderings onderskei word – die situasie was natuurlik baie meer gevarieerd en die twee benaderings kon ook oorvleuel. Vir die punt wat hier gemaak wil word, is hierdie fyner detail nie van belang nie.
Die onderrig van Jesus dien dus ook die doel om Hom in staat te stel om sy sending te volbring. Die onderrig van Jesus en sy sending word teologies geïntegreer. Veral in 8:28 verduidelik Jesus aan sy opponente dat wat Hy by die Vader geleer het, sy sending en die inhoud daarvan bepaal (vgl. ook 8:26, 38, 40). Die argument oor onderrig tesame met die antieke familiale konvensie dat ’n kind doen wat sy vader doen (8:39), vorm die basis vir die identifikasie van Jesus as die een wat vir die waarheid getuig. Op grond van sy onderrig kan Hy doen wat God, die Vader, op aarde sou doen. So maak Hy die Vader op aarde teenwoordig deur die Vader se woorde te praat en sy werke te doen (14:9-10).
In kort kan dus gesê word dat ’n tweede onderrigpatroon metafories in die Evangelie toegepas word. Die onderrig wat die vader aan sy seun gee dien as sosiale raamwerk vir die metaforiese toepassing op die Vader en Seun. Dit verteenwoordig ’n ander vorm van onderrig as die meer formele onderrig deur ‘n rabbi aan sy dissipels.
Die Gees-Parakleet sorg dus vir die voortsetting van die goddelike onderrig van die gelowige volgelinge van Jesus. Die basis van hierdie onderrig is die onderrig wat Jesus gegee het deur sy woorde en dade.
Dit is interessant dat daar nie van die dissipels of volgelinge van Jesus gesê word dat hulle ‘leer’ nie, hoewel dit sekerlik ’n moontlikheid is, aangesien die term ‘leer’ wyer as net vir Jesus in die Evangelie gebruik word (9:34; vgl. ook 3:10, 26). Tog verkies die outeur om die term nie vir die aktiwiteite van die dissipels te gebruik of vir die voortsetting van die sending van Jesus deur sy volgelinge nie. Nogtans sit hulle as gestuurdes van Jesus die tradisie van Jesus voort, wat noodwendig die oordrag van die boodskap (lering?) moes ingesluit het. Hierbo is wel gesien dat hulle die sending van Jesus met behulp van die Heilige Gees voortsit (17:18; 20:21-22), wat hulle die draers van die tradisie in woord en daad maak (14:6-25).
Die tema van onderrig vorm inderdaad ’n teologiese kernfaset van die Evangelie van Johannes. Indien Jesus nie geleer is nie, het Hy nie die woorde en dade van die Vader om te openbaar nie, is sy sending sonder inhoud, het Hy nie ’n soteriologiese boodskap nie, het sy dissipels ook geen boodskap om van te getuig nie en is die funksie van die Parakleet ook op die spel. Dit sou eintlik beteken dat die hele teologiese struktuur van die Evangelie in duie sou stort, wat die sentraliteit van die (metaforiese) konsep van onderrig in die Evangelie van Johannes onderstreep.