In die Afrikaanse letterkunde geniet Marlene van Niekerk ikoniese status. Wat staan lesers te wagte van ’n derde digbundel uit die welgevulde kaar van ’n veelsydige woordmeulenaar, ’n professor in kreatiewe skryfkuns wie se romans internasionale bekendheid verwerf het, en waarvan die poësie in die are bult?
Die klinkende titel Kaar vang jou onverhoeds en die skoon, sober stofomslag verklap niks. ’n Gesonde snuffelsin lei jou na ’n bepaalde Nederlandse gebruikswyse van die woord “kaar”, maar jy hou jou opsies oop. Kort voor lank staan “kaar” kordaat as openingswoord in die gedig “Woordverklaring” (20), en ’n paar versreëls later word die term deur die spreker toegelig: “kaar” as ’n “[t]regter sonder voet/ waardeur die koring/ op die meulsteen stroom”. Uit die tweede strofe blyk dit egter dat ook ander betekenisse van die woord toepaslik is, want die spreker wil in ’n kaar begrawe word: hier die drywende houer vir die bewaring van vis, waarvan die vlegwerk beeld word van die gedig. Dit is hoe Van Niekerk met jou gal werk, want sy dra niks op ’n skinkbord aan nie; sy is in terme van taalgebruik ’n opperste “oproermaker” en “draai ’n kleine revolusie af”, soos die Nederlandse digter Lucebert, vir wie ooglopende beelde en voorspelbare skryfwyses weinig te sê gehad het. “Daar’s werk”, klink Jan F.E. Celliers se woorde uit die vergetelheid op, want Van Niekerk duld nie ’n lui leser nie.
Die bundel Kaar kan beskryf word as ’n eksuberante verslag van onderdompeling in die groot tumult wat ons die Lewe noem; ’n verlustiging in die roes van menslike ervaring, maar ook in die taal self, en daarmee saam ’n strewe om alles teen die lig te hou. Intellektuele, filosofies-georiënteerde boustof, gewis, maar denkstof wat gekonkretiseer word in ’n ryp oes van daaglikse belewenisse. Elke gedig is ’n instansie van nadenke waar verwarring en verwondering tot heerlik sintuiglike poësie gemaal word. Daar word stilgestaan by lewensvrae, soms vermom as grap, genot of toevalligheid, wat strek van die misterie rondom die aantrekkingskrag tussen mens en mens, of mens en natuur (hoe innig spreek sy nie die waterbessieboom en die swaan in twee wonderskone verse aan nie), tot by die belewing van ’n kunswerk deur Bruegel, Magritte of Weissenbruch. Die fokus verskuif van die vergange idille van ’n plattelandse leefwyse tot by die hedendaagse landsproblematiek, en as komplement, besoeke aan verre wêrelddele. Maar dit is nie slegs die inhoudelike wat boei nie. Vir die uiteindelike maalproses is die meulstene van ’n “loper” en “ligger” nodig: die persoonlike perspektief en kreatiewe insette om die poëtiese werking op gang te bring. Uit die wrywing ontstaan die magie, die bekoring van “swart musikale materie” uit die bek van die singende merel (206), en by implikasie, die mond van die digter.
Die aandag vir die taal word voortdurend opgeëis, selfs deur ’n gedig soos “Najaarsbloei”, een van die toegankliker gedigte met ’n meer tradisionele strofebou. Hier word dit verlewendig deur ’n reïterasie van r- en k-klanke en die tipiese invoer van minder bekende woorde. In die geheel verkry hierdie oënskynlik direkte vers groot diepte, omdat dit deur sy metaforiese werking op meer slaan as die ryping van ’n blomsoort:
Die vermoede ontstaan dat oningewyde lesers hierdie taalmaneuvers as wartaal mag ervaar – die spetterende “Oujaar Amsterdam 2007”, ’n skitterende vers vol vuurwerk, sou ’n voorbeeld kon wees, of ’n gedig soos “Fagotvis”. Die digter se aanslag mag deur sommige as pretensieus beskou word, soos wat geneig is om te gebeur waar kunstenaars werk van ’n grensverskuiwende aard lewer. Die eerste gedeelte van “Fagotvis” lyk so:
Die oorspronklike en ruim aanwending van die metafoor is ’n uitstaande element van hierdie bundel. Lesers sal merk dat die digter die gawe het om een saak in terme van ’n ander te sien en te noteer, en dat selfs ’n hele gedig soms as ’n uitgebreide metafoor funksioneer. In een van ’n groep deernisvolle verse aan die pa is die sorvuldige lossny van die waatlemoenkroon byvoorbeeld ’n versinnebeelding van afskeid – hier word iemand wat eenmaal die pronkstuk van ’n gesin of clan was, losgesny uit die lewe en staan hy “onbloot […]/ asof opgebaar, ’n ongebroke kroon/ op ’n smal bleek boot van skil” (“Waatlemoen”, 91). Die metaforiek in Kaar behoort vir leesgroepe ’n interessante gespreksonderwerp te wees en kan bydra tot die ontsluiting van hierdie bundel en die werking van die poësie in die algemeen.
Die intreegedig vertoon ’n hele aantal van die belangrikste bundelkenmerke: gedurf in die aanpak, klankryk, die toon oorwegend speels, selfs hilaries, en die gedagtegoed verpak in ’n stuk woordwerk wat bestempel kan word as ’n gedagtestroom ingeklee met innoverende taalgebruik. Soos al die gedigte, vertoon “Oggend van ’n waterfiskaal” ’n sterk sin vir ritme ten opsigte van stuiting, vertraging en vloei, wat saam met die uitrek, plasing en herhaling van klanke uitmond in verse van groot musikaliteit. Voeg hierby die konkrete beelding, die blyke van verwondering en ontroering (“die mondsagte môre” is van die teerste beelde denkbaar) en die paradoks van ’n uitbundig-beheerste vryeversvorm, en die gedig word ’n matrys vir die bundel in die geheel:
As geografiese en tematiese teenpool vir die gedigte wat in die Suid-Afrikaanse bodem gewortel is, soos die sensitiewe en sensuele “Seun wat visvang” by die Dwarsrivier, of enkeles wat in Kaaps geskryf is, word daar ook op woorde, sake en plekke uit die Nederlandse leefwêreld geput. Interessant is die verskil in benadering tussen “Hollandse wandeling” en die distopiese “Hollandse landskap”. Elders staan ’n hutspot van“bel-tegoed”, “lariekoek”, “als het u belieft” en “bakke Douwe Egberts”) naas ’n nomenklatuur van straat- en plekname soos “Ijsselstein” en “Woerdense Verlaat.
Motiewe wat deur die nege ongetitelde maar grootliks tematies geordende bundelafdelings sirkuleer, is dié van musiek en klank, en van tekenstelsels in die algemeen. Die spreker se gefassineerdheid met die wildernis van tekens wat hul voortdurend aan haar opdring, lei tot ’n verbete poging tot dekodering en enkodering by wyse van die poësie. Die gedig word ’n lokus van betekenisgewing; deur ’n wisselwerking van dekonstruksie en konstruksie kry die “maakwerk” beslag en ontstaan die “poiesis” waar sienings, denke en taal tot stof gemaak en vindingryk herskep word. Gevolglik duik direkte verwysings na die skeppende skryfhandeling op in woorde soos “skryf”, “inskribeer”, “stom dui ons tekens” en “wat daarvan sin moet maak in ’n gedig”. Talle beelde kan na die digterlike aktiwiteit herlei word, want die verbeeldingryke lees is ’n dankbare metgesel van ’n verbeeldingryke digterskap.
Die spreker staan in verwondering oor groot en klein; oor die branderryer wat ’n spikkel word in die breek van ’n reuse-golf by Tangaroa, maar ook oor die misère van gemis of lyding, en die klein vreugdes in die domein van huis, kombuis en tuin. Dit sluit aan by die subtema van die heimat wat gestalte vind in verse oor bekende dorpe en plekke, die inheemse flora en fauna, en aktuele kwessies soos die ontginning van aardgas en die gesneuweldes by Marikana. Deur hierdie sterk plekbewustheid verkry sommige plekke trouens ’n metafisiese teenwoordigheid, soos in die mistieke “Waenhuiskrans” waar niks meer aan mekaar verbind hoef te word nie “as ruising aan stilte, as wolke aan wind”. Herinneringe aan die vreemde en die eiendomlike skuif oormekaar op reise na Kreta, ’n Sweedse eiland en Italië, met terugflitse na die Cederberge, McGregor en die Weskus. Plek word in die slotgedig ook liggaamlik beleef as die voet verdeel word tussen Worcester en Wellington, en die vel die teksture aanneem van die Pakhuisberg of Stilbaaiwier.
Die toon en aanslag is meestal lig-satiries of tong-in-die kies, soms berekend banaal (“Brief aan Suid-Afrika”) om oordrewe stelligheid op ’n afstand te hou en sake met ’n ligte veeg te relativeer. So word die historiese bewussyn gestel teenoor die konsep van vervlieting en dien laasgenoemde as ’n korrektief op oormatige aandag aan “kodekse, konkordanse, etimologieë, genetiese spore”. Dit is in pas met die Zen-gedagte waardeur dinge toegelaat word om net te wees, te straal soos in “Najaarsbloei” – sonder die noodsaak van optekening, bewaring en singewing, waardeur ook ’n bemoeienis met digterskap in ’n ander perspektief gestel word.
Van Niekerk plaas die Afrikaanse poësie op ’n nuwe trajek. Ek ervaar hierdie besonder ryk en ryp bundel as ’n adembenemende tog. Dit is ’n versameling verse wat saampraat met (en wegpraat van) die beste wat ons digkuns op die oomblik te bied het; meevoerend, esteties hoogs bevredigend en vormgewys briljant. Die digter skep haar eie “incunabel” en persoonlike “grimoire” (vra maar vir dr. Google) waarin ontroering bewerkstellig word deur ’n gesofistikeerde, volwasse kunstenaarstem, ingeënt op dié van ’n ongekunstelde plaasdogter.
Baie dankie Zandra vir die dinkwerk en leesvreude wat jy in hierdie leesverslag ingemaal het. Marlene van Niekerk se Kaar is vir my as leser ‘n verskuiwing in die geologie van die Afrikaanse digkuns soos wat ek dit laas met Breyten Breytenbach se Die ysterkoei moet sweet ervaar het.