Na nka dira bjang go hwetša naga ya go lema?
Ka kakaretšo re ka re mehuta yohle ya temo e nyaka tsenelo ya naga - e ka ba naga ye nnyane go swana le yeo e nyakegago go tšweletša merogo ka thaneleng ("vegetable tunnel"), goba naga ye kgolo ya go rua diruiwa mafelong ao go omilego.
Le ge go le bjalo, naga yeo e tlogo dirišetšwa temo e swanetše go tsenelwa semolao - se se laola kamano gare ga mongnaga le modiriši wa naga (mongnaga le modiriši wa yona e ka ba motho o tee).
Go na le mekgwa ya go fapafapana ya go tsenela nagatemo mme yohle e na le dintlha tše botse le tše mpe. Taba ye bohlokwa yeo e swanetšego go gopolwa ke gore kwano efe le efe yeo e amanago le naga e swanetše go ngwalwa, go sego bjalo e ka se thekgwe ke molao - kwano ya molomo mabapi le naga ga se ye e tlemago go ya ka molao.
Gantši, mathomong a kwano efe kapa efe bakwani ba kwana ka seo se nyakegago mme ba a tshepana. Le ge go le bjalo, morago ga nako kwano yeo e ka senyega ya ba ya felela tshekong. Ka tlwaelo naga e ama tšhelete ye ntši kudu mme go bohlokwa go thea kwano efe kapa efe godimo ga kontraka ye e ngwadilwego pele ga ge mošomo ofe kapa ofe o phethwa nageng yeo, go šireletša bakwani ge diphapang di ka tšwelela ka morago.
Seripa se sengwe le se sengwe sa naga mono Afrika-Borwa, le ge e le Lefaseng ka bophara, se na le lengwalobohlatse goba bongwadišo bja bong ("title deed"). Ge o le mong wa seripa sa naga ka molao o swanetše go ba le bongwadišo bja bong malebana le naga yeo. Bongwadišo bjo bo akaretša tlhalošo ya seripa seo sa naga. Bongwadišo bja bong ke sedirišwa sa molao sa go fa motho tokelo ye e itšego. Bo tsebja bokaone bjalo ka mokgwa wa go fetišetša bong bja naga go motho go tšwa go yo mongwe. Phetolong ya bong bja naga bongwadišo bo fetišetša bong go mong yo mofsa go tšwa go mong wa pele. Tšhuthišo ya bong bja naga e ngwadišwa diofising tša bongwadišo bja bong ("deeds offices") metseng ye megolo mono Afrika-Borwa. Bongwadišo bja bong ke bohlatse bja bong bja naga ye e itšego.
Ka tlwaelo ge motho a nyaka go adima tšhelete mekgahlo ya kadimo e nyaka karanti (tiišetšo) ya gore tšhelete yeo e tla bušetšwa. Mekgahlo ya kadimo e bea tšhelete ya bao ba e bolokilego pankeng fao e ka tswalago, mme panka e nyaka go kgonthiša gore tšhelete yeo e e adimilego batho e lotegile. Mongnaga (yo a swerego bongwadišo bja bong) a ka diriša naga ya gagwe bjalo ka karanti ge a adima tšhelete. Go ngwadišwa peelo ("bond, mortgage") malebana le bongwadišo bja bong. Peelo ke ya tšhelete ye e itšego.
Bjalo ka mohlala a re re mong wa bongwadišo bja bong o rata go adima R100 000 pankeng. Panka e tlo ngwadiša peelo ya R100 000 malebana le bongwadišo bjoo. Ge motho yo a adimilego tšhelete yeo a sa e bušetše go ya ka kwano, mong wa peelo (e lego panka) a ka gapeletša mong wa bongwadišo bja bong go rekiša naga ya gagwe gore panka e kgone go bušetša tšhelete ya yona. Ge naga yeo e rekišwa ka R200 000 (bjalo ka mohlala), panka e ka tšea tšhelete yeo mongnaga a e kolotago. Ge mongnaga a adimile R50 000 fela, gona panka e ka tšea R50 000 yeo fela le ge peelo e le ya R100 000.
Ge motho a rata go diriša naga goba phahlo ye e lego ya motho yo mongwe, batho ba babedi bao ba tsenela kwano ya khirišo ("lease or rental agreement"). Go bohlokwa kudu gore motho yo a nyakago go diriša naga a kgonthiše gore mong wa naga yeo ke mang. Kwano ya khirišo ke kontraka ye e ngwadilwego ye e tlemago batho ba babedi mme e hlaloša naga yeo ka botlalo, lebaka la kwano, palo ya tšhelete yeo e swanetšego go lefelwa khirišo gammogo le poeletšo ya ditefo.
Mohlala ke kwano ya khirišo gare ga Mna X (mohiriši - goba mongnaga) le Mna Y (mohiri - goba motho yo a ratago go diriša naga) malebana le polasa ye e bitšwago Dawn, tikologong ya Tweespruit, ya dihektare tše 400; lebaka ke mengwaga ye meraro; tefo ke R150/hektare ka ngwaga, yeo e swanetšego go lefša dikgwedi tše di selelago tše dingwe le tše dingwe mathomong a lebaka leo ("in advance"). Go tla ba le ditemana tše dingwe tša go fapafapana kwanong - mohlala, mabaka ao a ka dirago gore kwano e fedišwe, tumelo ya go epolla mehlare - goba dintlha tše dingwe tšeo di amanago le seripa seo se itšego sa naga.
Motho yo a hirago naga ga a kgone go diriša naga yeo bjalo ka karanti ya go adima tšhelete - ke mong wa bongwadišo bja bong (ke go re mong wa naga) fela yo a ka dirago bjalo. Ntlha ye e kgahlišago ke ye e rego 'khirišo e tla pele ga thekišo'. Se se ra gore ge go na le kwano ya khirišo, a re re ya lebaka la mengwaga ye meraro, mme mongnaga a phetha go rekiša naga yeo pele ga mafelelo a lebaka leo, o swanetše go rerišana le mohiri - ba ka kwana gore mohiri yo mofsa a tšwele pele ka kontraka yeo goba mongnaga a ka dumela go lefa mohiri tšhelete ye e itšego (yeo ba kwanego ka yona) go fediša khirišo.
Lehlakoreng la temo kwano ya khirišo ka tlwaelo e ba gare ga balemi ba babedi - yo e lego mongnaga le yo a nyakago go diriša naga yeo; goba gare ga mmasepala le molemi (ka tlwaelo naga ye ke lebala la motse ("commonage land"), ye e lego ya mmasepala); goba gare ga motho le mmušo - go na le diripa tše kgolo tša naga tše e lego tša mmušo tšeo di dirišwago ke batho ba praebete ka kwano ya khirišo.
Karolo ya 13% ya naga ya Afrika-Borwa, e lego dihektare tše dimilione tše 17, e laolwa ke pušosetšhaba ("tribal authority"). Nnete ke gore naga ye ke ya mmušo - ka tlwaelo mong wa yona ke Kgoro ya Ditaba tša Naga, Kgoro ya Temo goba Kgoro ya Mešomo ya Mmušo mme e laolwa ke dipušosetšhaba.
Le ge batho ba bangwe ba re ga go na direkoto tša 'go nepagala' tše di ngwadilwego tša dipeakanyo mabapi le bong bja nagakopanelo, ditšhaba tše di dulago gona di tseba lenaneo le kabo ye e amanago le naga yeo ka botlalo (mohlamongwe dintlha tše di swanetše go ngwalwa le go bolokwa ofising ya bongwadišo bjalo ka ge go dirwa ka bongwadišo bja bong). Go šetše go ngwadilwe ditaodišwana tše mmalwa tša akademiki ka tirišo ya nagasetšhaba ("tribal land"), mme batho ba bantši ba hlagiša dikgopolo tša bona ka ga bohlakorepedi ("duality") bja mananeo ao a hwetšwago dinageng tšeo di kilego tša bušwa sekoloni - lenaneo le le hlalošitšwego ka botlalo leo le akaretšago direkoto tše di feletšego tša naga ya 'beng ba bašweu' mola go se na le lenaneo le le ngwadilego malebana le naga yeo e bego e laolwa ke setšhaba. Ge nepo ya tsenelo ya naga e le go tšweletša ditšweletšwa tša temo le go fokotša bodiidi mafelelong, gona mohlamongwe ke nako ya gore lenaneo la kopanelo ("communal system") le elwe hloko go feta pele le gore mekgwa ye e sepelelanago bokaone le dinyakwa tša mekgahlo ya kadimo mabapi le mohuta wo wa bongnaga e tšweletšwe. Go feta fao go hlohleletšwa gore go dirwe dinyakišišo tše dingwe gape ka ga ngwadišo ya ditokelo mabapi le nagakopanelo - taba ye e tloga e sepelelana le morero wa dinyakišišo tše tša mathomo, tše di nepišago mekgwa ya go kaonafatša tšweletšo ya ditšweletšwa tša temo nageng yeo gonabjale e lego ya bongkopanelo ("communal tenure").
Palamente ya Afrika-Borwa e amogetše molao wo mofsa ka 2003 - Molao wa Ditokelo tša Nagakopanelo ("The Communal Land Rights Bill"). Boleng bja molao wo ke gore naga yohle yeo gonabjale e lego ya mmušo eupša e šomišwago ke setšhaba ka kopanelo (ke go re ye e laolwago ke pušosetšhaba) e swanetše go fiwa setšhaba seo se dirišago naga yeo - setšhaba se swanetše go fiwa maemo a boikemelamolaong ("legal entity") (go hlohleletšwa gore go thewe Lekgotla la Bong bja Nagakopanelo ["Communal Property Association"]) mme se swanetše go hwetša bongwadišo bja bong bja naga yeo. Le ge go le bjalo, molao wo o huetša maatla a baetapele ba setšo ("traditional leaders") kudu. Gonabjale kabo ya nagakopanelo e laolwa ke pušosetšhaba - ge Molao wo o thoma go šoma setšhaba se tlo amogela bongwadišo bja bong bja naga mme pušosetšhaba e tlo lahlegelwa ke maatla a go abela naga, seo e lego motheo wa maatla a yona mo lebakeng la gonabjale.
Taba ya go lema nagengkopanelo e na le khuetšo ye bohlokwa mabapi le go fetoga ga balemi go ba balemikgwebo, ka mabaka a go fapafapana.
Ka ge molemi e se mong wa naga ga a kgone go diriša naga yeo bjalo ka karanti ya go adima tšhelete (le ge go le bjalo, taba ye botse ke gore ge o se wa kgona go diriša naga bjalo ka karanti ya go adima tšhelete, o ka se amogwe naga yeo ge o sa kgone go bušetša kadimo. Mokgwa wo o ka dibela tšwelopele, eupša ge molemi a na le phišego a ka tšwela pele ganyane ganyane le gona o tlo ba le dikgonagalokotsi ("risks") tše nnyane.
Nagatemego yeo e abelwago lapa le lengwe le le lengwe go ya ka lenaneo la tumelo ya go dula nagengkopanelo (PTO) ga se ye kgolo - go feta fao bogolo bo fapana go tloga Bohlabela (moo balemi ba abelwago gare ga hektare e tee le tše pedi) go ya Bodikela (moo balemi ba abelwago dihektare tše e ka bago tše 15).
Nagaphudišo yona e a kopanelwa, seo se rago gore go boima go bea taolophulo ka ge badiriši bohle ba naga ba tla swanela go kwana ka lenaneotaolo le tee (mohlala, go swanetše go dirišwa dikarolo dife mme go khutšišwe dife ka nako ye e itšego; dipoo di fula le ditshadi neng mme di aroganywa neng)?
Batho bao ba sa dirišego naga yeo ba e abetšwego. Dileteng tše dingwe batho ba bangwe ba ka rerišana le bao ba abetšwego naga go e diriša (ba ka kwana go fa 'mong' wa naga seripa sa ditšweletšwa goba go mo lefa rente [khiro]). Le ge go le bjalo, dileteng tše dingwe 'mong' wa naga yoo a dumelelago motho yo mongwe go diriša naga yeo, o lahlegelwa ke tokelo ya go diriša naga. Sephetho sa peakanyo ye ke gore dihektare tše mmalwa tša nagatemego di letše fela di sa dirišwe ka ge 'beng' ba tšhaba gore ba ka lahlegelwa ke tokelo ya go tsenela naga.
Temokabagano ke lenaneo la tokelo ya go ba mong wa naga, leo e lego tlwaelo ge motho yo a dumelelwago ke molao go tsenela naga a se na tšhelete ya go e diriša. Kwano ya temokabagano e theilwe godimo ga tirišano gare ga motho yo a nago le naga le motho yo mongwe yo a lefelago ditshenyegelo tša pšalo le gona a phethago mošomo ka metšhene ya gagwe. Dikagare tša kwano di ka fetoga go ya ka seo se nyakegago - e ka ba kabagano ya poelo (le ge se se ka ba boima go akanya), goba kabagano ya ditšweletšwa. Mohlala e ka ba kwano ya temokabagano yeo e šupago gore mongnaga o fiwa 10% ya ditšweletšwa - ke go re mokotla o tee mekotleng ye lesome ye e tšweleditšwego (goba tone e tee ditoneng tše lesome). Kwano ya mohuta wo e hola bakwani ka go swana - ngwageng wo mobotse ba ja monate ka babedi mola ngwageng wo mobe ba lala le tlala ka babedi. Ka lehlakoreng le lengwe, go ya ka kwano ya khirišo tšhelete ye mohiriši a e amogelago ga e fetoge go ya ka maemo a sehla - se se ra gore mohiri a ka wela mathateng a go hloka tšhelete ge sehla e le se sebe mme poelo e fokola goba e hlokega.
Re ruma ka go go eletša gore go na le dipeakanyo tše mmalwanyana tšeo di ka dirwago ge o nyaka go tsenela naga. Ge o nyaka go lema ga go hlokege gore o be mongnaga - kgetha peakanyo yeo e go swanelago mme o thome. Motho yo a ka se fetogego molemi le gatee ke yoo a sa thomego go itokiša!