Statuur na alle kante toe
Hoe groter die statuur van 'n persoon waaroor 'n mens skryf, hoe skerper is die kritiek waaraan die skryfwerk gemeet sal word. Dit is gepas dat 'n joernalis van die kaliber van Richard Stengel, die sestiende besturende redakteur van Time Magazine, in 1993 gevra is om Nelson Mandela te help met die skryf van Long Walk to Freedom.
Stengel is 'n New Yorker aan wie op sy dag die Rhodes-beurs toegeken is. Hy het aan Oxford sy studies voltooi, was daarna joernalis by die New Yorker, die New Republic en by die New York Times. Hy het talle boeke onder sy eie naam gepubliseer, waaronder A South African Town en You're Too Kind: A Brief History of Flattery.
Stengel is deur Nelson Mandela aangemoedig om met 'n Suid-Afrikaanse vrou, Mary Pfaff, te trou.
Dit is ook heel gepas dat Stengel, wat deur Mandela een van sy seuns genoem word, nou vyftien lewenslesse wat hy by Mandela geleer het, gepubliseer het. En lesers van Die Burger kan hulself gelukkig ag dat Henry Jeffries, tot onlangs die redakteur van Die Burger, hierdie boek geresenseer het.
Jeffries is self iemand wie se joernalistieke geskiedenis 'n internasionale draai gemaak het. Sy resensie is een van die heel knapstes wat nog vanjaar in dié koerant verskyn het. As mens in gedagte hou dat die media die afgelope week tot versadigingspunt gevul is met beriggewing oor Mandela, dan moet 'n mens volle krediet aan Jeffries gee vir die manier waarop hy sy resensie aangepak het en mens geboei het.
Hy verskaf die tersaaklike inligting oor die agtergrond van hierdie boek, maar bou sy resensie rondom die idee van ware leierskap. Hy gaan haal dit, aan die hand van Stengel, by Mandela se bewondering vir die Chinese strateeg Sun Tzu (ook bekend as Sun Zi in sommige vertalings van sy naam). Jeffries het waardering vir die feit dat Stengel nie 'n sikofant is nie, wat hom uiteindelik utbring by die aanhaal van een van die lewenslesse wat Stengel by Mandela geleer het.
Die manier waarop Jeffries sy resensie geplooi het om èn inligting oor te dra èn 'n kritiese afstand te behou, is voortreflik. Dit is hoekom mens dit geniet om sulke resensies te lees. En die aanhaling wat hy gekies het, slaan nie alleen op Mandela se humorsin nie, maar op Jeffries se juiste taksering van daardie opmerking as iets wat vir ons betekenisvol is, veral in hierdie vieringstyd vir Mandela.
Nou is daar net een negatiewe nasleep: Hoekom was hierdie resensie nie die hoofresensie op die Boekeblad nie?
Dit deug net nie dat 'n mens 'n resensie twee, drie keer moet lees om agter te kom wat aan die gang is nie. Ek het Desmond Painter se bespreking van Oor en weer, waarvan Hennie Aucamp die samesteller en inleier is, met toenemende irritasie in Maandag se uitgawe van Die Burger gelees. Dié vraag het my bly hinder: Met wie is die onderhoude gevoer?
Painter is vaag daaroor. As Hennie Aucamp die samesteller is, is die onderhoude waarskynlik met homself gevoer (hoewel ek moet erken dat ek gehoop het dat interessanter persone die onderwerpe van die onderhoude sou wees). Die probleem met die resensie is dat mens oor en oor lees en uiteindelik, nadat jy by Protea Boekhuis se webwerf 'n draai gaan maak het, kom jy agter waar Painter hierdie inligting weggesteek het – in die sin "Ook in dagbladonderhoude is Aucamp gelukkig deurgaans deur uitstekende onderhoudvoerders bedien." (My eerste lees daarvan het my laat dink dat Painter meen dagblaaie, soos vergelyk met tydskrifte, het Aucamp van goeie materiaal voorsien – en nie dat die koerante goeie onderhoude met Aucamp geplaas het nie.)
Dit is net nie goed genoeg nie. Dit bederf 'n andersins baie goeie resensie – Painter sluit vermoedelik by Aucamp se inleiding aan en gee mens 'n deeglike agtergrond oor die plek en stand van onderhoudvoering in Afrikaans.
'n Laaste gedagte: Painter kon gerus 'n aanhaling of twee uit Aucamp se antwoorde gegee het om die leser 'n gevoel te gee van die dinge wat die bloemlesing die ondersoek werd maak. Die feit dat hy niks kon vind van iemand wie se aforistiese skryfwyse hy hoog aanslaan nie, is veelseggend.
Hermann Giliomee se resensie van Hoor! Hoor! Hansard van At van Wyk (ook in Die Burger) is een van daardie resensies wat my intens frustreer. Giliomee se spesialiteitsgebied is die plaaslike geskiedenis en daar is waarskynlik nie 'n beter persoon as hy om oor só 'n publikasie te skryf nie. En hy doen dit ook op só 'n manier dat daar geen twyfel kan bestaan dat as mens in plaaslike politiek en geskiedenis belang stel, hierdie 'n boek is wat jy summier moet aanskaf nie.
Maar ai prof. Giliomee, kon jy nie vir ons gesê het wie die minister was waarna Sam Kahn op 16 Maart 1950 in die parlement verwys het – hy het 'n buite-egtelike ontugtige (ek het gehoop dat dié woord permanent uit my woordeskat verban kon word, maar die geskiedenis stel ander eise!) kind by 'n bruin vrou verwek? Ek weet Kahn het hom nie by die naam genoem nie, ek weet die koerante het dit nie berig nie, en ek weet Tony Heard het dit eers 30 jaar later in sy outobiografie gepubliseer.
Hoekom dan nou ons nuuskierige agies ontneem van die kans om uit te vind wie dit was? Skaam jou!
Enkele weke gelede het ek verwys na Carolyn Meades se resensie van E.K.M. Dido se Emma en Nella in Rapport, en die feit dat Meades nie gerapporteer het oor Dido skryfkuns nie. Nou, na aanleiding van Marius Crous se resensie van dieselfde boek in Beeld, is ek uiteindelik daarvan oortuig dat dit tog nie so 'n goeie idee was van Anastasie de Vries om die Dido-roman in te sluit by Meades se tematiese hantering van boeke oor dwelms en dwelmverslawing nie.
Crous vind dat dié roman een van Dido se mindere werke is, en verduidelik ook hoekom. Die dinge wat hy uitlig as tekortkominge, is die soort inligting wat mens nie in Meades se bespreking kry nie.
Ek gee toe, ek geniet die invalshoeke wat Anastasie de Vries soms benut, maar dit neem nie weg van die feit dat E.K.M. Dido die een is wat in die proses geringskat is nie.
Francois Bloemhof bespreek vandeesweek in Die Burger die nuwe roman deur Chris Karsten, Abel se ontwaking. 'n Netjiese, bondige resensie – positief in aard, met punte van kritiek wat daarvan getuig dat die resensent ook 'n gepubliseerde skrywer is van speurverhale en weet waarvoor om op te let.
Tog moet 'n mens jou dadelik afvra of Bloemhof hom nie liefs aan hierdie resensie moes onttrek het nie.
Op Bloemhof se webwerf openbaar hy dat hy in 'n dispuut gewikkel is met NB-Uitgewers. Chris Karsten of Abel se ontwaking het niks met die dispuut te make nie, maar NB-Uitgewers, onder wie se vlerke Abel se ontwaking verskyn het, is volgens sy webwerf in sy visier met hierdie dispuut.
Bloemhof het hom nog altyd in sy resensies openbaar as 'n ewewigtige resensent met baie deernis vir skrywers. 'n Mens lees nooit sy resensies en vermoed 'n verskuilde agenda nie. Sy bespreking van Abel se ontwaking is 'n bewys daarvan dat hy oor die boek en niks anders as die boek skryf nie.
Maar wat sou hy gedoen het as hy Abel se ontwaking 'n ellendige roman gevind het? Hoe sou hy hom dán kon vrywaar van beskuldigings dat hy 'n ander agenda het?
Kyk 'n mens na wat hy op sy webwerf skryf oor sy verhouding met NB-Uitgewers, en sy onsekerheid oor sy toekomstige bande met dié uitgewer, dan sou dit wys wees om hom vir tyd en wyl te onttrek aan resensies van hul publikasies. Dit sal gewoon sy onkreukbaarheid bevestig.
Sodra die dispuut afgehandel is, kan hy maar lostrek.
Joan Hambidge skryf in dieselfde koerant oor Jeanne Goosen se Plante kan praat. Vergelyk mens dié resensie met die een wat Riette Rust in Rapport gepubliseer het, is dit dadelik opmerklik dat Hambidge uit die akademiese hoek kom, maar dat sy ook té sterk onder die invloed van die verhale se inhoud gekom het om by 'n suiwer literêre analise van die bundel te bly, en dus soms in die rigting van Rust se soort aanpak beweeg.
Sy slaag goed daarin om in die geheel te verduidelik waarom Goosen in elke verhaal die leser boei. Trouens, haar analise het my herinner aan Italo Calvino se opsomming van Kafka se trefkrag: "Die ware uitdaging vir 'n skrywer is om te praat oor die verwronge gemors van ons tydvak, en die taal só deursigtig te gebruik dat die leser dink hy hallusineer."
Nietemin het ek met die herlees van Hambidge se resensie besef dat die leser sal moet soek vir die sin, of sinne, waarin Hambidge haar mening oor die bundel wegsteek. Ek meen ek het hulle gevind: "Met só 'n gedugte skrywer is die leser altyd geneig om tekste te vergelyk met 'n hoogtepunt en dan leesplesier te versmaai. Dit sal 'n fout wees om hierdie boek met ander Goosen-tekste te wil vergelyk."
My afleiding hiervan is dat Hambidge voel Plante kan praat steek af teen die beste in Goosen se oeuvre. Sy gaan dan ook voort om te sê dit is "besonderse, eenvoudige verhale", baie soos haar rubrieke in By.
Ek vind hierdie opsoming van die kwaiteite en waarde van die bundel uiters problematies – omdat ek Goosen se By-rubrieke swak en uiters vervelig vind. Of is dié byhaal van die By-rubrieke juis Hambidge se manier om die mindere waarde van hiedie kortverhale finaal te sinjaleer?
Otto Liebenberg se bespreking van Handelsryk in die Ooste: Die wêreld van die VOC 1619-1685 deur Karel Schoeman (in die Volksblad) is 'n foliant van 'n resensie.
Waar mens hom krediet moet gee daarvoor dat hy nie die voor-die-hand-liggende gedoen het en verwys het na die sokkerstryd tussen Spanje en Nederland 'n dag later nie, wonder ek tog of hy nie sy verwondering en bewondering vir die outeur in sy skrywe effe moes getemper het nie.
Veral omdat dit sekere formulerings in die rigting van cliché druk: "die ikoniese Karel Schoeman", "sy magistrale verwysingsveld", "sy bronnemeesterskap", "verbluffend skeppende skryfstyl" en so meer. Liebenberg oeloeleer selfs oor die register van terminologie.
Die oordaad aan ophemeling en grootogige pluimstrykery laat vrae ontstaan oor die resensent se kritiese ingesteldheid. Ek glo nie dit sal sommer gebeur nie, maar wat sal Liebenberg doen as iemand hom daarop wys dat die keiser nie klere aanhet nie?