Waarom heg jy soveel waarde aan die Evangelie van Thomas? - Dr. Piet Muller
Waarom heg jy soveel waarde aan die Evangelie van Thomas?
Deur Dr. Piet Muller op 1 Desember 2013
'n Leser wat my rubriek, Die Navolging van die Lewende Jesus, gelees het skryf: "Waarom heg u soveel waarde aan die Evangelie van Thomas? Hoekom sal ons aanvaar dat dit werklik die geheime woorde van die lewende Jesus was? Wat maak dit 'real' en nie net nog 'n mensgemaakte opgemaakte storie nie?"
Hier volg die volledige brief:
"Ek volg nou alreeds die afgelope jaar al u artikels soos wat dit op die Renaissance website verskyn. Ek is eintlik seker 'n afvallige Hervormer wat tans 'aanhou soek en nog nie gevind het nie'.
Ek sê net gister vir 'n vriend van my dat dit darem lekker was toe 'n mens net die geloofsbelydenis kon opsê en alles vir jou so voor die hand liggend was – geen vrae om te vra nie. Alles was reeds uitgespel en vir jou duidelik. Vandat ek begin vrae vra het, weet ek niks meer nie!
Ek wonder heeltyd wat is mensgemaakte idees en wat is 'real'. Ek het nou onlangs die Tibetan Book of Living and Dying gelees en alhoewel daar wonderlike dinge in was en ek baie daaruit geleer het, het ek party idees ook maar verregaande gevind. Seker maar volksvreemd vir my...
Ek wou eintlik vir u vra, waarom heg u soveel waarde aan die Evangelie van Thomas? Hoekom sal ons aanvaar dat dit werklik die geheime woorde van die lewende Jesus was? Wat maak dit 'real' en nie net nog 'n mensgemaakte opgemaakte storie nie? En in alle eerlikheid verstaan ek nie wat u bedoel met die paragraaf van u onlangse rubriek wat lees: 'Sodat ons nie moet moedeloos word nie, het hy ons voortdurend daaraan herinner dat onsself die seuns en dogters van die Vader is; dat die Christus-gees wat alles heelmaak, ook in elkeen van ons is.' Hoekom is God dan 'die Vader' en ons sy kinders? Ek dog u het voorheen wegbeweeg van die Vader en Seun idee? Bedoel u dat die Christus-gees bloot die navolging (in ons eie diepste wese) van Jesus is, of bedoel u letterlik die Christus-gees?
Hoop nie ek vra te veel vrae met die eerste ontmoeting nie?
Dankie vir jou brief, wat nogal nie maklik is om te antwoord nie. Maar laat ons voor begin: Die Bybel is 'n antieke teks en moet as sodanig gelees word. Daar is nie 'n spesifieke "heiligheid" aan verbonde nie. Lees gerus weer my blog Is God 'n metafoor of 'n mite?, waarin ek in besonderhede hierop ingaan.
Wat Thomas betref: Daar is 'n paar redes waarom ek besonder daarin belang stel:
1) Dis 'n versameling spreuke van Jesus, sonder dat daar 'n "storie" om gebou is. Markus, Mattheus en Lukas het almal stories rondom sulke spreukeversamelings gebou. Elkeen van hulle plaas verse in 'n ander konteks. By Thomas weer is dit moeilik om 'n konteks te vind, tensy 'n mens die hele teks as 'n eenheid beskou wat uiteindelik 'n "leerplan" word vir persoonlike transformasie.
2) Soos alle evangelies is daar deur die eeue duidelik aan Thomas ook gepeuter en verander. 'n Mens sien drie duidelike lae daarin: Eerstens die spreuke van Jesus wat waarskynlik al tussen die jare 40 en 50 in Jerusalem gesirkuleer het. Net voor die uitbreek van die verset teen die Romeinse Ryk in die jaar 66, is die Christene deur die selote (die AWB van daardie tyd) "weggepes" uit Jerusalem en hulle verskuif eers na Pella in wat vandag Jordanië is en later na die handelstad Edessa (vandag Urfa in Turkye). Hier word Jesus se plattelandse spreuke (Galilea was boerewêreld) omgesit in "stadspreuke" om by die Christene se nuwe omstandighede te pas.
Laastens maak die teks in Alexandrië 'n draai, die New York van sy tyd, waarin elke geloof en "New Age"-stroming teenwoordig is. Op daardie tydstip is die Stoïsynse filosofie op sy hoogtepunt en hulle is teen seks, omdat dit tot geboorte lei en geboorte tot lyding en dood. Dit klop met die standpunt van 'n klompie Christelike askete en 'n paar asketiese verse glip in Thomas se teks in.
Die oudste laag is egter duidelik ouer en meer outentiek as die verse in die Bybelse versamelings. Nie altyd so mooi geskryf nie, maar beslis lewensgetrouer en meer outentiek.
Neem bv. die verhaal van die mosterdsaad. 'n Mosterdsaad word nie 'n boom nie, maar 'n bossie, so 'n meter hoog, met 'n dik stam. In die herfs, net voor die voëls op hulle wintertrek gaan, is dit vol saad en die voëls krioel daarin. Hoewel die saad daarvan gewild was om kulinêre en mediese redes, is dit eintlik 'n "onkruid" wat binne 'n ommuurde tuin geplant moet word, want waar dit eers posgevat het, kry 'n mens dit nie maklik uitgeroei nie. Die ander evangelieskrywers het duidelik nie 'n mosterdplant geken nie en dit op hoorsê beskryf.
Laastens interesseer Thomas my omdat dit op 'n merkwaardige manier ooreenstem met Carel G. Jung se beskrywing van die individuasieproses, wat elke mens moet aflê. Toe ek dit die eerste keer lees het ek gevoel of iemand my met 'n hamer tussen die oë slaan so Jungiaans was dit. Van al die evangelies beskou ek dit as die betroubaarste roetewyser op wat die ou katkisasieboek "die weg van heiligmaking" genoem het.
Maar laat ek dit weer beklemtoon, daar is niks spesiaals en heiligs aan die teks nie. Enige teks is so heilig as wat ons dit maak. Die vraag is of dit nuttig en bruikbaar is.
Nadat ek kennis gemaak het met die Evangelie van Thomas het ek in Amerika 'n kopie van Thich Nhat Hahn se boek Living Buddha Living Christ raakgeloop, met 'n briljante voorwoord deur prof. Elaine Pagels, 'n kerkhistorikus wat tot die eerste geslag navorsers behoort wat die sg. Nag Hammadi-biblioteek bestudeer het. Haar woorde het 'n snaar in my aangeraak wat tot 'n lewenslange belangstelling in Thomas gelei het. Hierdie boek wil ek baie sterk by almal aanbeveel. Dit het my siening op 'n dramatiese manier geslyp.
Die sin oor "nie moedeloos" word nie, is eintlik deel van 'n nagmaalformulier wat ek vir Renaissance geskryf het. So onthou asb. die konteks. Maar wat ek daarmee bedoel is dat Jesus in Thomas nêrens aansprake maak op Seunskap, goddelikheid, ens. nie. Telkens kom Jesus terug en sê as julle julself ken sal julle weet dat julle die kinders van die Vader is.
Onthou dat 'n woord soos Vader ook 'n metafoor is in die sin waarin ek die woord gebruik in die blog, Is God 'n metafoor of 'n mite? Kindskap gaan dus nie om bloedverwantskap nie maar verhouding – 'n metaforiese verhouding tussen iemand en wat sy as die Absolute beskou.
Ter samevatting 'n stukkie geskiedenis uit die Boeddhisme: Toe Boeddha begin oud word het sy dissipels openlik gewonder waar hulle hulp en leiding vandaan gaan kom wanneer hy dood is. Telkens het Boeddha hulle daarop gewys dat hy nie net 'n fisiese liggaam het nie maar ook 'n Dharmakaya (Dharma = onderwysing en Kaya = liggaam), wat ek in Jesus se geval vertaal met sy "leringsliggaam" of Christus-gees. Dit is die korpus van alles wat hy sy dissipels geleer het en waarna almal voortdurend kan terugkeer om leiding.
Solank sy woorde vir ons rigtinggewend en bepalend is, is Jesus nie dood nie maar steeds die "lewende Jesus". In sy "leringsliggaam" is hy steeds met ons en kan ons saam met hom en sy binnekring deur Palestina wandel.
Jesus se woorde is "geheim" solank ons nie die betekenis daarvan deurdink en veral "deurleef" het nie. Hoe langer en hoe meer intiem 'n mens daarmee saamleef, hoe meer van die dieper betekenis begin 'n mens geleidelik verstaan en word dit in jou eie lewe sigbaar.
My opregte wens is dat hierdie brief jou meer duidelikheid sal gee in wat ek bedoel het. Die probleem met hierdie soort sake is dat my belewenis van die "'Lewende Jesus" pre-verbaal is en dat soveel verlore gaan wanneer 'n mens dit in woorde probeer beskryf. As ek jou dus gefaal het, vergewe my asseblief.
© Piet Muller, DPhil, is 'n toekomskundige, skrywer en spreker. Hy neem gereeld deel aan praatjies oor die radio en is ook dikwels op televisie te sien. Hy studeer filosofie aan die universiteite van die Vrystaat, Kaapstad en Pretoria en is die skrywer van verskeie boeke. Die laaste drie dekades al skryf hy gereeld oor meditasie en spiritualiteit en bied werksessies, kursusse en retraites aan. Sy nuwe blog is by spiritualiteit-in-aksie.com