Phepha leri ri na swiyenge swinharhu A, B na C.
Hlamula swivutiso hinkwaswo.
Tinomboro ta tinhlamulo ta wena ti fanele ku yelana na leti ti tirhisiweke eka swivutiso.
Hlaya xileriso xa xivutiso xin'wana na xin'wana eka phepha leri ivi u nyika tinhlamulo leti u komberiweke tona hi ndlela yo kongoma.
Tirhisa Xitsonga lexi ringanisiweke.
A ku tshwa bulu ethekisini. Bulu leri a ri khome hi wanuna wun'wana loyi a a tirha eka Kirkness eSandfontein. Wanuna loyi a a huma entirhweni hikuva a a tirha vusiku. Kirkness leyi yi lo khegetelana na xitichi xaSandpits. Hambi leswi Bena nga kuma bulu ku ri nkarhinyana ri sungurile, ndzhombho wa mhaka u wu twile. Kute loko thekisi yi gwimba, vavanuna va ya emahlweni ni bulu ra vona.
Wanuna 1: Xana a nga vavisekanga wanuna wa kona?
Wanuna 2: Haaa, u vula yini na Xitimela xi n'wi gaye nhloko leyi, yi lo cakanyanya?
Wanuna1: Heyi, byalwa bya hlupha vavanuna. Munhu a ngo na swipfuketani o ya khigela xiporo?
Wanuna 2: Leswiya wonge a hiswa byalwa ntsena, wonge a a hlupha hi ta ndyangu.
Wanuna 1: Mina ndzi nga teka xibajana xa mina ndzi siya munhu na magoya ya yena ndzi timukela matshan'wini yo ya nyiketa switimela vutomi bya mina. Mi n'wi vonile?
Wanuna 2: A wu nga ta tshinela; a ku lo juu, hi Mabunu va ri karhi va ri eku fodeni ka ntsumbu.
Wanuna 2: Maphorisa i maphorisa, va anakanyela vugevenga na laha mhaka yi nga lo dlu, erivaleni. Leswi a va tarise xiswona le xitichini, a wu to pfa no hi vona va ngan'wi hlengela va n'wi dlaya.
Loko wanuna wa vumbirhi a ku maphorisa a va ri kona, Ben u ke a hundzuluka a languta endzhaku i nga ku hiloko a twe va ku maphorisa ya karhi ya ta hi le ndzhaku. Ko va ku vavanuna lava a va swi tivanga leswaku 'n'wini wa nkosi'u kwala xikarhi ka vona. Na leswo a va n'wiphemelela hi marito a va swi tivanga, ingi va timiyelerile vanhu va Xikwembu; ko va nhompfu a xi nuheti. Ben a a nga ha tiyiseli loko a twa hi ndlela leyi timhaka ta yena ti nga haxeka hi yona. A a pfa a ringeta ku tikandza ripfalo hi ku tibyela leswaku leswi nhloko ya mufi yi nga gaya hi xitimela a ku nga vi na ritshuri. Yena a a ku xitimela xi n'wi lamulerile.
U fike ekaya a teka Granada a kongoma ePretoria West eka Patterson. A a nga tiyiseli hikokwalaho ka timhaka leti nga haxeka i nga ku i ntungu wa "pink eyes". Nenge wa yena wa xinene a wu pfa wu endla swilo swo ka swi nga tivikani lamovheni; wugudlagudla lero na loko a kandziya biriki a yo vanyimpi yo sindzisanenge ku lumana nabiriki switiya. Na yena hi vuyena a a nga ha tiyiseli loko a ehleketa leswaku a nga tshuka a hlangane na maphorisa ma ri karhi ma hlota movha lowu a wuhlongorisiwa hi Sonto. A kunga rina ndlela yin'wana, Granada a yi fanele ku ya edorobeni yi ya lulamisiwa Jamela a nga si yi vona. Nkarhi lowu Ben a a ri endleleni yo ya eka Petterson handle ko ehleketa hi maphorisa, a a ri eku anakanyeni leswaku u fanele a cinca pende ya Granada kumbe a wu pfuxeta himuhlovo walowu wa yonawakhale. A swin'wi olovelangaku hatla a huma nhlamulo. Swirhalanganyi swi vile kona. U vuye a tela hi leswi emiehleketweni: loko o cinca muhlovo wa Granada a nga twanananga na nsati wa yena, swi ta vanga swicele naswona swi ta n'wi tikela ku kuma mali yo hakelela movha eka Patterson loko a nga cinci pende, maphorisa va ta n'wi kuma hi yona hikuva yi nga va yi salele eka ambulense leyi a nga huthana na yona. Lava ka T.P.A. na vona, loko va nga fanga, va nga va va vonile muhlovo wa Granadanotsundzuka leswakumovha lowu a va wu hlongorisa i Granada. U tea nga si fika eka Patterson, nhlamuloyi va se yi fikile. U vonile leswakuswa antswa pende a nga yi cinci. U vone leswaku Jamela a nga ta phyaphyara swo tala. Loko ti ri ta ntsumbu tona, a ti nga ha n'wi tshuvi.
Xana a ku bula vanhu vangani ethekisini xana?
Xana vanhu lava u va tsaleka eka (1.1) laha henhla a va vulavula hi yini xana?
Xana i ncini lexi nga chavisa Ben loko a yingisele bulu ra le thekisini xana?
Vuxungu lebyi vangaka hi nyoxi.
Swimanga leswi nga tlhwaya (lan'wa) emutini swi ya tshama enhoveni.
Ku teka xifaniso xa munhu hi khamera.
Loko vhilwa ri nga fambi kahle hi ku ka ri nga bohiwanga swinene.
Xana nkata Ben u swi vonile leswaku Granada a yi tlumbile Seketela nhlamulo ya wena hi ku tshaha endzimaneni leyi?
Ben a a nga si lovola nsati.
Ambulense a yi heleketa Ben exibedhlele.
Nyika nhlamuselo-nene ya rito 'ndzhombo'na nhlamuselo ya rona eka ndzimana leyi.
Komba ntsengo wa marito lama u ma tirhiseke loko u hetile ku tsala nkomiso wa kona.
Vonani khombo ra mina! Vonani maxangu yanga! Ndzi ta swi byela mani loko swi te tani Ndzi ponile minkelekele. Ndzi poniletinghala ta le mananga. Ndzi famberiwile hi murhandziwa wa mina ma-Dhlamini. Namuntlha ndzi tekeriwile vana na nhundzu. Swi fambile. Swi fambile laha ndzi nga ta ka ndzi nga ha swi kumi. Kutani ndzi ta swi byela mani U ta va mani loko a nga ri munghana wa mina ri nga tsolo Vusiwana i vuloyi. Vusiwana imangatsila. Vusiwanai nhlupheko. Loko u pfumala u ta tekeriwa na lexiu nga na xona. Mbiluya minayi vavisekile ngopfu loko ndzi ehleketa vana na nhundzu na mali leyi a ndzi n'wi khomisile yonayamadzanamanharhu ya tirhandi swi hlamula. Hinkwaswo nkwe! Swi fambile?
Ndzi tsutsumile ndzi ya pota emaphoriseni. Vo ndzi hleka, va ndzi byela leswaku ingi ndzi ya n'wi lava le ka vona. Kunene ndzi sukile ndzi ya ePhiphirosi. Na konava ka Mahlanguva ndzi byela leswakun'wana wa vonavativa a ri eka mina. Na leswaku a ndzi tangi ndzi ta va byela leswaku n'wana wa vona wa ndzi xanisa. Va ndzi tlherisa ku fana na mbyana va ndzi byela kuri va ta ta va ta n'wi lava eka mina.
Loko ndzi tlhelela exitichini xa Phiphirosi ndzi kumane na nkulukumba wun'wana wa ka Mbhonani, a ndzi byelaleswaku nsati loyi a a tekiwile hi va ka Ledwaba, kutani loko mina ndzi n'wi lovola a ndzo humesa mhiri ndzi tiendla mamba. Kambe a ndzi ngaswi tivi.
Mhaka yo vavisa n'wananga hi leswaku va ka Mahlangu va ndzi landzile va ta lava n'wana wa vona loyi na mina a ndzi nga tivi kuri u yile kwihi. Hakelo ndzi horile timbanga tinharhu ta mukwana, va ndzi siya kwalaho va ehleketa leswaku ndzi file, kasi n'wini wa xitandi u ta endla hi matimba leswaku ndzi yisiwa exibedhlele, laha ndzi nga ya pfuneka kona. Ku huma exibedhlele hi loko ndzi ta kuma ndhawu kwala ndzi nga kona na wena. Kwala kamarini yaleyi.
Hlaya ndzimana leyi landzelakakutaniu yi tirhisa ku hlamula swivutiso leswi nga ta yi landzela.
Leswi swi nga vula hi xingomatanda hi leswi a a hamba a byeriwa swona enorhweni. Ku pfumaleke na mhaka na yin'we leyi Xihahele a nga yi twa yi ri yintshwa eka yena. Se miri a wu antswa ku foma hambi leswi a a nga si sungula ku dya mahlungu lama a nga nyika hi xigoma-ntanda, kambe byongo bya yena a byi nghene hansi hi ku ehleketa. Loko a ku 'father' a ku n'wi khumbu, ripfalo ra yena a ri handzuka. A a anakanya ku nyumisa ka ku tsemiwa ekerekeni hikokwalaho ka ku vanaswikwembu. A a ha switsundzuka leswi a swi humelela loko ku tsemiwa van'wana. A a haswi tsundzuka lokoa handzaehansi, atiomisa nhloko a nga ri na ntwelo-vusiwana loko ku tengiwa timhaka to tanu.
Hi yena loyi a a hambaakumpfhu, a ku vukriste byi nga pfanganyisiwi na vuhedeni. Tshengwe, vulayita na swikwembu, a a swi venga ngopfu Xihahele. Loko ko tshuka ku ve ni nandzu wo tanu ekerekeni, a wu nyiketiwa yena ku wu tsema no tlhela a wu vika eka nhlengeletano. Xa yena xihloka a xi kariha xi nga hupi lomu xi faneleke ku pela kona. Xihahele a a nga ri na nkarhi wo twela vuhedeni vusiwana, lero na loko n'wana wa xisati wa kereke ya Rhomao hunguka, eka yena a byi ri vuhedeni, hi ku vonaka yena, n'wana wo tanu, aa fanele ku tsemiwa. Swidakwa a a swi venga lero loko o tshuka a vulavula na munhu ekerekeni ivi a twa a ri na risema ra byalwa bya Xintima, a a nga ha n'wi hlamulimunhu wotano. A a kondzelela ntsena loko munhu a ri na risema ra 'whisky' na swonaa ri munhu loyi a n'withemendelaka loko a ambele kahle. A a swi tiva kahle leswaku lavo fana na yena hi ku chingha loko ku tengiwa timhaka ta vuhedeni a va ha ri kona eka ntlawa wa valanguteri va Rhoma. U swi tivile leswaku a swi boha leswaku mhaka ya yena, hambi o yi tumbeta ku fana na leswi a a endlisa swona, loko o ya chayeriwa, mahlo ya 'father' ya ta n'wi vona hikuva laha ku nga naxirho xa kereke ya Rhoma tihlo ra 'father' a ri nga pfumaleki. Hambi leswi le ka xigomantanda a ku nga yiwanga hi movha wa yena, a a nga swi tivi leswaku u ponile eka tihlora 'father'kumbe a nga ponanga ke. A a rieku kanakaneni lokukulu loko va ri endleleni yo tlhelela ekaya. Na loko va fika eMarabastad a nga swi twanga hikuva a a ha ri lomo hi miehleketo, a a dya marhambu ya nhloko. Loko a ehleketa xivumbeko xa rigodwani, a a twa na mbilu ya yena yi titimela yi tlhela yi ba hi rivilo wonge yo lava ku huma yi tsutsuma. 'Vakhegulu' a vaha wisisemiri wa yena ekaku wutovetela, sweswikusungule yenakutlhuvutsa byongo bya yena hikuhlota tinhlamulo leti a ti byi tikelaku ti kuma. A swo ho fana na ku kombela xihlangi lexi nghenaka kreche ku hlamusela vatswatsi vubihi bya nkunguhato wa ndyangu.
Yi tshahiwile eka 'Xona hi xihi' ya D.R?
Xana rito 'foma' eka layini ya 3 laha henhla ri vula yini mayelana na leswi ri nga tirhisisiwa xiswona endzimaneni?
Xana rito 'khumbu' eka layini ya 6 laha henhla i (3.2.1) xihluvi muni xa mbulavulo (3.2.2) Xana ri vula yini eka ndzimana leyi?
Tirhisa marito lama landzelaka u vumba swivulwa swimbirhi-mbirhi leswi hambanaka hi tinhlamuselo, hi rin'wana ni rin'wana ra wona: 3.3.
tsema; 3.3.3 venga.
Marito: 'vusiwana' na 'vuhedeni' (layini 17) i mavita-swianakanyiwa, wena ma hundzuluxe ya va maviti yo komba vanhu.
Nyika tinhlamuselo ta marito lama u ma vumbeke eka (3.4) laha henhla.
Ndza swi vona a wu na mhaka na mina ... mina ndza ku rhandza.
Ndzi nga ka ndzi ngan'wi nyiki angandzi kombeli kahle.
Tibuku ta xikolo a ndzi ti hlayi kereke a ndzingheni.
(a)'Ku handzaehansi' (layiniya 9)swi vulaku chingha, kasi (b) 'ku dya marhambu ya nhloko; (layini ya 34) swi vula ku ehleketa ngopfu.
Tsala xivulavulela lexi nga tanyikanhlamuseloyofana na leyi yi nga eka 3.
Nyika nhlamuselo ya xivulavulelo lexi nga endzimaneni leyi nga laha henhla 3.6b.
Vumba swivulwa swimbirhi swa tinhlamuselo timbirhi to ka ti nga fani hi rito: 'tlhela'.