Lewenskwaliteit te midde van 'n erge stressor: 'n studie van bejaardes met alzheimer se siekte of rumatoiede artritis. - Free Online Library
The Free Library > Health > Health, general > Health SA Gesondheid > March 1, 2004
> Date > 2004 > March > 1 > Health SA Gesondheid
Lewenskwaliteit te midde van 'n erge stressor: 'n studie van bejaardes met alzheimer se siekte of rumatoiede artritis.
MLA style: "Lewenskwaliteit te midde van 'n erge stressor: 'n studie van bejaardes met alzheimer se siekte of rumatoiede artritis.." The Free Library. 2004 University of Johannesburg 21 Oct. 2014 http://www.thefreelibrary.com/Lewenskwaliteit+te+midde+van+'n+erge+stressor%3a+'n+studie+van...-a0170581972
Chicago style: The Free Library. S.v. Lewenskwaliteit te midde van 'n erge stressor: 'n studie van bejaardes met alzheimer se siekte of rumatoiede artritis.." Retrieved Oct 21 2014 from http://www.thefreelibrary.com/Lewenskwaliteit+te+midde+van+'n+erge+stressor%3a+'n+studie+van...-a0170581972
APA style: Lewenskwaliteit te midde van 'n erge stressor: 'n studie van bejaardes met alzheimer se siekte of rumatoiede artritis.. (n.d.) >The Free Library. (2014). Retrieved Oct 21 2014 from http://www.thefreelibrary.com/Lewenskwaliteit+te+midde+van+'n+erge+stressor%3a+'n+studie+van...-a0170581972
Hierdie studie handel oor die rol wat psigofortigene faktore
speelin die handhawing van lewenskwaliteit deur bejaardes wat
gediagnoseer is met rumatoiede artritis of Alzheimer se siekte.
Psigofortigenese het te make met die sielkundige faktore wat sielkundige
sterktes in die teenwoordigheid van stressore onderle. Lewenskwaliteit
word, teen die agtergrond van die onderskeiding tussen 'n
hedonistiese en eudaimoniese perspektief, gedefinieer as die subjektiewe
ervaring van 'n suksesvolle strewe na die bereiking van belangrike
doelwitte. Die ondersoekgroep het bestaan uit 14 bejaardes woonagtig in
'n ouetehuis of 'n aftree-oord. Die ondersoekgroep is in drie
groepe verdeel, een met rumatoiede artritis, een met Alzheimer se siekte
en 'n derde groep relatief gesonde bejaardes. Hierdie artikel fokus
op die kwalitatiewe ontleding van ongestruktureerde onderhoude met die
bejaardes. 'n Ontleding van die resultate het 'n belewenis van
welstand by hulle aangedui. Die rol van hulle persepsie van
lewensgebeure as verstaanbaar, beheerbaar en betekenisvol, die drie
elemente van Antonovsky se Koherensiesin, is toegelig. Volgens die
ondersoek het 'n sosiale ondersteuningsnetwerk en 'n
spirituele geloofsisteem ook betekenisvol bygedra tot die handhawing van
This study addresses the role of psychofortigenic factors in
maintaining quality of life in elderly people diagnosed with either
rheumatoid arthritis or Alzheimer's disease. Psychofortigenesis
pertains to psychological factors underlying psychological strengths in
the presence of stressors. Quality of life is defined, with the
distinction between a hedonistic and eudaimonic perspective as backdrop,
as the subjective experience of a process of successful striving towards
achieving important goals. The subjects were 14 elderly people residing
in either an old age home or a retirement village. Three subgroups were
studied, one group diagnosed with Alzheimer's disease, one group
with rheumatoid arthritis and another group of relatively healthy
elderly persons. A qualitative analysis of interviews with the subjects
confirmed their general sense of well-being. The role of their
perception of life events as comprehensible, manageable and meaningful,
the three elements of Antonovsky's Sense of Coherence, is
highlighted. According to the study a supportive social network and a
spiritual belief system also contributed significantly to maintenance of
Elke mens word van tyd tot tyd aan een of ander buitengewone
stressor onderwerp. Die identifisering van faktore wat 'n mens help
om in sodanige omstandighede goeie lewenskwaliteit te handhaaf, is dus
van besondere belang. Alzheimer se siekte en rumatoiede artritis is erge
stressore wat dikwels bejaardes se lewenskwaliteit bedreig. Hierdie
studie het ten doel gehad om die handhawing van lewenskwaliteit te midde
van hierdie stressore by bejaardes onder o te neem.
Die definisies van lewenskwaliteit mag verskil, maar dit word
dikwels met goeie gesondheid geassosieer. Gesondheid, en selfs
geestesgesondheid, is ook vir baie jare bloot beskou as 'n toestand
gekenmerk deur die afwesigheid van liggaamlike of geestesiekte. Daar het
egter in die verband in die sielkunde, veral in die afgelope dekade,
'n bykans dramatiese kentering gekom. In hierdie nuwe benadering,
wat as die positiewe sielkunde bekend staan, word daar geworstel met
vrae oor die werklike aard van konstrukte soos optimale sielkundige
gesondheid, sielkundige volwassenheid, sielkundige welstand,
veerkragtigheid en lewenskwaliteit (Seligman & Csikszentmihalyi,
Die konstruk 'welstand' (well-being) geniet veral tans
heelwat aandag. Ryan en Deci (2001:141-166) beskou welstand as 'n
komplekse begrip wat in verband staan met optimale ervarings en
funksionering. Volgens hulle is daar tans twee algemene perspektiewe aan
die orde van die dag naamlik: a) die hedonistiese perspektief wat op
geluk fokus en welstand definieer in terme van plesier en pynvermyding
en b) die eudaimoniese perspektief wat op betekenis en
selfverwesenliking fokus. 'n Eudaimoniese lewensbenadering dui op
'n persoon wat sy of haar innerlike waardes en oortuigings en dus
die eie ware self (of daimon) ten volle uitleef (Waterman,
Ofskoon hedonie histories 'n negatiewe konnotasie het,
geassosieer met geluk wat uit 'n oppervlakkige plesiersoekery
voortspruit, word dit in die konteks van die navorsing oor welstand
geinterpreteer as geluk wat verkry word uit die bereiking van doelwitte
en uitkomste wat hoog getakseer word (Diener, Sapyta & Suh,
1998:33-37). Die eudaimoniese perspektief kritiseer egter die
hedonistiese perspektief omdat nie alle uitkomste wat 'n persoon
nastreef, welstand tot gevolg het nie. Eudaimonie, 'n konsep
waarvan Aristoteles die vader is, assosieer welstand met die uitlewing
van 'goedheid', om dus dit te doen wat moreel reg is en die
moeite werd is om te doen (Strumpfer, 2003). Dit geskied wanneer 'n
persoon se aktiwiteite kongruent met diepgesetelde waardes en holisties
Die hedoniese perspektief staan dus in verband met begrippe soos
'lewenstevredenheid' en 'lewensgeluk' terwyl die
eudaimoniese perspektief 'betekenisvolheid' beklemtoon.
Die selfdeterminasie-teorie van Ryan en Deci (2000:68-78) sluit by
die eudaimoniese perspektief aan. Dit koppel sielkundige welstand aan
die vervulling van drie basiese behoeftes te wete outonomie, bekwaamheid
en om in verhoudings te staan. Hierdie teorie onderstreep die
belangrikheid van behoeftevervulling as 'n primere lewensdoel wat
baie van die betekenisse en doelstellings van menslike handelinge
Op grond van die verskillende perspektiewe op welstand meen Ryan en
Deci (2001:141-166) tereg dat welstand 'n multidimensionele
fenomeen is wat beide hedoniese en eudaimoniese elemente, te wete
elemente van 'geluk' en 'betekenis' insluit en dat
heelwat navorsing nog nodig is om dit te differensieer.
Die volgende definisie van lewenskwaliteit, oftewel sielkundige
welstand, word dus aan die hand gedoen: Lewenskwaliteit is 'n
subjektiewe ervaring van welstand en tevredenheid wat bewerkstellig word
deur tevredenheid oor wat in die verlede bereik en ervaar is, deur tans
(hede) ervarings te he wat harmonieer met belangrike lewenswaardes asook
deur die ervaring dat daar doeltreffend gestreef kan word na realistiese
eie doelwitte van 'n hoe 'waarheidsgehalte' (toekoms).
Aanverwant aan die vraag oor wat die kernelemente van
'lewenskwaliteit' uitmaak, is ook die vraag wat dit is wat
'n persoon staande hou te midde van stressore. Konstrukte soos
veerkragtigheid (resilience) (Glantz & Johnson, 1999; Kumpfer, 1999;
Strumpfer, 2003) en salutogenese en koherensiesin (Antonovsky, 1979,
1987) probeer antwoorde hierop bied.
Volgens Antonovsky stel 'n koherensiesin (sense of coherence)
'n persoon in staat om terugslae te bowe te kom en stressore
suksesvol te kan hanteer. 'n Koherensiesin word beskou as 'n
gesindheidsorientasie met kognitiewe, emosionele en motiveringselemente.
Dit omvat 'n ingesteldheid om omgewingstimuli (stressore) waar te
neem as a) verstaanbaar, naamlik dat dit op kognitiewe vlak sin maak; b)
beheerbaar, naamlik onder eie kontrole of onder die beheer van
betekenisvolle 'ander' soos byvoorbeeld die eggenoot, vriende,
gesagsfigure of God; en c) betekenisvol sodat dit 'n motiverende
appel rig om die situasie as 'n uitdaging te beskou en die moeite
werd geag word om daarby betrokke te raak (Antonovsky, 1979, 1987).
Strumpfer (1995:81-89) het egter die konstruk
'salutogenese' uitgebrei om dit nie net op fisieke gesondheid
van toepassing te maak nie, soos Antonovsky dit oorspronklik in gedagte
gehad het nie, maar op sielkundige krag of sterkte in die algemeen. Hy
gebruik daarom die term 'fortigenese' (Latyn: fortis =
sterkte). Wissing en Van Eeden (1998:379-393) gaan 'n stap verder
en skep die term 'psigofortologie' (psychofortology) wat op
die wetenskap van sielkundige sterktes dui.
'n Verdere vraag is watter faktore hierdie sielkundige
sterktes onderl' en onderhou. Antonovsky (1979) beklemtoon in diE
verband die sogenaamde algemene weerstandshulpbronne wat die vermyding
of hantering van 'n verskeidenheid stressore fasiliteer. Goeie
gesondheid, materiele hulpmiddele, 'n goeie intelligensie, 'n
goeie selfbeeld, gesonde waardes en houdings, spirituele faktore en
'n sosiale ondersteuningsnetwerk is voorbeelde van sodanige
Hierdie studie fokus op bejaardes met Alzheimer se siekte of
rumatoiede artritis se handhawing van hulle lewenskwaliteit. Bejaardheid
as sodanig kan egter ook 'n bedreiging vir lewenskwaliteit inhou.
Ryan en Deci (2001:141-166) verwys in die verband na die paradoks van
veroudering. Ten spyte van bejaardes se vele verlieservarings en nuwe
(dikwels onoorkomelike) uitdagings, is die getuienis egter dat hulle
gevoel van subjektiewe welstand toeneem (Carstensen, 1998:341-346,
Mroczek & Kolarz, 1998:1333-1349). Die fokus van behoeftes verskuif
egter met die ouderdom. Terwyl alle ouderdomsgroepe waarde heg aan
basiese sielkundige behoeftes soos goeie interpersoonlike verhoudings en
aangename aktiwiteite, is die suksesvolle hantering van verandering en
die betekenis of diepte van ervarings vir die bejaarde belangrik.
Jeugdiges daarenteen, fokus meer op verbredende ervarings soos meer
selfkennis, meer bekwaamheid en groter selfaanvaarding (Carstensen,
1998:341-346; Diener & Lucas, 2000:325-337; Ryff, 1989:195-210,
1991:286-295; Ryan & La Guardia, 2000:145-172).
Die vraag kan vervolgens gestel word hoe psigofortigene faktore op
lewenskwaliteit inspeel wanneer daar erge stressore, soos Alzheimer se
siekte of rumatoiede artritis, by bejaardes teenwoordig is.
Alzheimer se siekte kan beskryf word as 'n progressiewe,
neuro-degeneratiewe versteuring met 'n stadige aanvangstempo gevolg
deur 'n geleidelike deteriorasie in korttermyngeheue, intellektuele
en kognitiewe funksionering en algemene funksionele vermoens (Edwards,
Boucher, Haslett & Chilvers, 1995). Die DSM IV (American Psychiatric
Association, 1994) se diagnose van Alzheimer se siekte wys op die
ontwikkeling van veelvuldige kognitiewe inkortings wat oor tyd heen na
vore tree, asook die inperking van uitvoerende funksies soos beplanning
en organisering. Dit lei onvermydelik ook tot inkorting van die persoon
se sosiale en beroepsfunksionering en uiteindelik tot die dood.
Uiteraard het 'n diagnose van Alzheimer se siekte katastrofale
implikasies vir die pasient en veral ook vir sy of haar versorger. Daar
word bereken dat meer as die helfte van die versorgers van pasiente met
demensie, gewoonlik huweliksmaats, kinders en ander familielede,
uiteindelik klinies depressief raak (George, 1984:261).
'n Ander siekte met erge funksioneringsimplikasies vir die
pasient is rumatoiede artritis. Rumatoiede artritis (RA) is 'n
kroniese, sistemiese, progressiewe, inflammatoriese siekte van die
sinoviale gewrigte en kom algemeen voor in die perifere gewrigte,
byvoorbeeld die hande en voete, maar kan ook die bindweefsel in die oe,
longe en bloedvate aantas (Beare & Myers, 1994). Die pasi"nt
ervaar in die siekte se akute fase aanhoudende pyn vanwen die
gewrigsontsteking. Die kroniese verloop van die siekte het ook en
ernstige sielkundige uitwerking op die pasi"nt, veral vanwee
versteurde slaappatrone, moegheid, inkorting van beweging en
selfbeeldversteurings as gevolg van gewrigsvervorming (Beare &
Myers, 1994; Viljoen, 2000).
Whalley, McKenna, De Jong en Van der Heijde (1997:884-888) het in
'n ondersoek na die lewenskwaliteit van die
rumatoiede-artritispasient gevind dat pasiente se ingeperkte
beweeglikheid gelei het tot 'n groter mate van afhanklikheid van
ander mense en 'n gevolglike gevoel van hulpeloosheid. Emosies van
frustrasie, woede en depressie het ook algemeen voorgekom.
Beide Alzheimer se siekte en rumatoIede artritis is dus erge
stressore wat die potensiaal het om die lewenskwaliteit van bejaardes
intens te bedreig. Die vraag is vervolgens hoe psigofortigene faktore,
veral die geidentifiseer deur Antonovsky (1979, 1987), sodanige
bejaardes in staat stel om hulle lewenskwaliteit te behou.
DOEL EN METODE VAN DIE ONDERSOEK
Die doel van hierdie studie was 'n ondersoek van die rol van
psigofortigene faktore by die behoud van lewenskwaliteit by bejaardes
gediagnoseer met Alzheimer se siekte of rumatoIede artritis, met
spesiale verwysing na die psigofortigene faktore wat deur Antonovsky
(1979, 1987) identifiseer is.
Die ondersoek was van 'n kwalitatiewe aard. Kwalitatiewe
metodologie kan as verkennend-beskrywend beskryf word en fokus gewoonlik
op die unieke betekeniskonstruksies van die navorsingsubjekte (Patton,
1990). In hierdie ondersoek is die daaglikse subjektiewe lewenservaringe
van die ondersoekgroep onder oe geneem. 'n Gevallestudie-benadering
gerig op 'n indiepte-begrip is derhalwe gevolg (Berg, 1995). Die
benadering is van pas aangesien min kandidate in veral die vroee fase
van Alzheimer se siekte beskikbaar is.
Die ondersoekgroep het bestaan uit 14 hoofsaaklik middelklas
Afrikaanssprekende (een was Engelssprekend) blanke bejaardes. Die
jongste was 72 jaar oud en die oudste 88 jaar. Hulle was almal in
Bloemfontein woonagtig, of in 'n aftree-oord bestaande uit
selfversorgende wooneenhede of in en tehuis vir bejaardes waarin hulle
voltydse versorging gekry het. Slegs een was manlik (getroud). Een dame
was getroud en een was geskei. Die res was weduwees.
Die mediese personeel betrokke by die aftree-oord en tehuis vir
bejaardes het meegewerk om die ondersoekgroep te identifiseer en vir
deelname aan die studie te nader. Deelname aan die ondersoek was op
'n vrywillige grondslag en anonimiteit is gewaarborg. Die
ondersoekgroep is in drie groepe onderverdeel. Een groep was
gediagnoseer met Alzheimer se siekte (n=5), 'n ander groep (n=5)
het rumatoIede artritis gehad en en derde groep (n=4) was, sover bekend
aan die mediese personeel van die inrigtings, vry van enige siekte wat
hulle funksionering ernstig belemmer het.
Praktiese oorwegings het die grootte van die ondersoekgroep beperk.
Diegene wat aan Alzheimer se siekte gely het, moes steeds in 'n
vroee fase van die siekte gewees het om onderhoudvoering moontlik te
maak en slegs vyf persone het aan hierdie kriterium voldoen. Daar is
nietemin seker gemaak dat 'n dataversadigingspunt wel bereik is en
dat die bybring van meer persone onwaarskynlik nuwe inligting sou
oplewer. Die verkennende resultate van kwalitatiewe studies,
tradisioneel op klein steekproewe gebaseer vanwee die intensiewe aard
van die ontledingsproses, moet egter altyd met omsigtigheid hanteer
Data-insamelingstegnieke en data-ontledingsprosedures
Ongestruktureerde onderhoude van ongeveer 90 minute is deur een van
die navorsers (MV) met al die lede van die ondersoekgroep gevoer. Die
bejaarde is uitgevra na sy of haar lewensverhaal. Die navorser het in
hierdie oop gesprek faktore wat met lewenskwaliteit verband hou probeer
identifiseer en waar nodig, verdere vrae ter opheldering gevra.
Die ontleding van die getranskribeerde onderhoude het geskied aan
die hand van die riglyne verskaf deur onder meer Miles en Hubermann
(1994) en die gegronde teorie (grounded theory) soos beskryf deur
Strauss en Corbin (1998). Die ontledingsproses het dus berus op die
kodering en indeksering van betekenisvolle data-elemente en die soeke na
onderliggende temas en patrone. Waar Strauss en Corbin (1998) egter die
data-ontledingsproses vanuit 'n suiwer fenomenologiese uitgangspunt
benader is die kernkonstrukte van die psigofortologie en die
lewenskwaliteitliteratuur in hierdie ondersoek in die koderingsproses
Die NUD*IST-rekenaarprogram (NUD*IST, 1999) is in die
ontledingsproses as administratiewe hulpmiddel benut. Die
"Non-numerical, Unstructured Data Indexing, Searching and
Theorizing" (NUD*IST) sagteware-rekenaarprogram is juis vir die
doel ontwikkel en vergemaklik by nie-numeriese ongestruktureerde data
die proses van kodering, indeksering en uiteindelike teoretisering.
Vertrouenswaardigheid van die resultate speel by kwalitatiewe
navorsing die rol wat geldigheid en betroubaarheid by kwantitatiewe
metings speel (Patton, 1990:464). Hierdie vertrouenswaardigheid kan
ondermeer deur triangulasie bekom word. Triangulasie van data is in
hierdie ondersoek bekom deur die benutting van data afkomstig van drie
verskillende ondersoekgroepe. Triangulasie van ontledings is
bewerkstellig deur die kritiese insette van die verskillende outeurs van
hierdie ondersoek in die ontledingsproses. Triangulasie van
navorsingsmetodes is nagestreef deur die toepassing van psigometrie op
die ondersoekgroep. Die resultate van hierdie kwantitatiewe ondersoek is
egter elders beskryf (Viljoen, 2000). Vertrouenswaardigheid kan ook
bevorder word deur die doelgerigte ondersoek van sogenaamde negatiewe
gevalle. Sodanige gevalle se data staan in kontras met die patrone en
tendense wat uit die res van die resultate spreek, maar kan juis benut
word om die sterkte van die geidentifiseerde patrone te toets. Dit gaan
dus oor die vind van uitsonderings wat die reel bevestig (Patton,
1990:463). Nietemin is kwalitatiewe navorsing, vanwee die subjektiewe
aard daarvan, gewoonlik slegs verkennend van aard en lewer dit
tentatiewe resultate op wat met omsigtigheid hanteer moet word hoewel
dit ryk aan betekenisinhoud kan wees.
Die volgende temas wat in die ontleding van die gespreksdata na
vore gekom het sal vervolgens bespreek word: Eerstens sal die impak van
die siektes op die bejaardes in die algemeen, maar veral ook op hulle
ervaring van lewenstevredenheid, onder oe geneem word. Daarna sal die
rol van die psigofortigene faktore in die behoud van en ervaring van hoe
lewenskwaliteit ontleed word met spesifieke verwysing na die rol van die
drie elemente van 'n koherensiesin naamlik, verstaanbaarheid,
hanteerbaarheid en betekenisvolheid. Die betekenis van die neiging van
die bejaardes om hulle siekte te relativeer sal kortliks aangeraak word
waarna die rol van weerstandshulpbronne vir die handhawing van
lewenskwaliteit bespreek sal word.
Impak van die siektes
Die siektes waarmee hierdie bejaardes gediagnoseer is, is gewis as
erge stressore ervaar. Die inperkende effek wat kognitiewe inkorting in
bejaardes met Alzheimer se siekte te weeg bring kom duidelik na vore in
die volgende aanhalings: "You just sometimes can't remember
ordinary things that you know very well ... ". "Jong as ek
sien ek kan dit nie behartig nie, dan vertel ek vir haar (eggenote); ek
kry hulp of sy vat my na 'n plek waar ek hulp kry"".
Die pynlike saamleef met rumatoiede artritis eis ook sy tol:
"Die pyn vreet my nou op. Dit voel ek kan soos 'n klein
kindjie staan en skree"". "Jy kan nie meer doen wat jy
gedoen het nie, dan raak jy natuurlik en bietjie gefrustreerd, soos
party dae het ek nie die krag om 'n koeldrankbottel oop te draai
nie, dan word jy maar half opstandig".
Aanduidings van lewenstevredenheid
Ten spyte van die teenwoordigheid van bogenoemde stressore, was dit
opvallend dat bykans al die bejaardes in hierdie ondersoek te kenne
gegee het dat hulle wel lewenstevredenheid ervaar. (Die diagnose van die
betrokke bejaarde word telkens soos volg tussen hakies aangedui:
A--bejaardes wat aan Alzheimer se siekte ly; R--bejaardes met rumatoIede
artritis; G--gesonde bejaardes). "We had a hard life, but it turned
out all right ... I am quite happy" (A). "As ek my lewe kon
oorkry, dan is daar miskien 'n paar punte wat ek definitief sou wou
verbeter, maar ek kan regtig nie kla nie"" (R). "Ek is
baie gelukkig, daar is nie klagtes nie, ons pas goed aan""
Daar is sterk aanduidings dat die voorsiening in basiese behoeftes
'n belangrike bydrae tot die lewenstevredenheid lewer: " ...
ek kry 'n redelike pensioen, ons kan ordentlik lewe, ek is eintlik
bly ... " (A). "Nee, dit was 'n lekker ou lewetjie gewees
wat ek tot dusver gehad het, want ek het nou 'n seun wat baie vir
my omgee" (A).
Die uitlewing van eie belangstellings en die realisering van eie
potensiaal in die verlede en hede speel klaarblyklik en belangrike rol:
" ... ek het maar al die dinge gedoen wat ek wou, ek is
universiteit toe, ek het my graad gekry, en het gewerk en uhm, toe
getrou ... ek het min of meer gedoen wat ek wou in die omstandighede, jy
weet" (A). "Ag, nee ek het nou genoeg gelewe, ek verlang nie
om so oud soos tannie Sannie te word nie, mens voel as jy klaar is, is
jy klaar ... ek het my kinders grootgemaak, twee van my kleinkinders al
gesien trou en ek het sewe van hulle, nee wat ek is
Die afwesigheid van belemmerde faktore is ook 'n bron van
dankbaarheid: "Weet jy ek kry nooit, nooit hoofpyn nie, ek het geen
pyn van 'n aard nie. Al wat ek het is: ek is bietjie onvas op my
voete en die gehoor, maar wat my eetgewoontes betref, ek slaap soos
'n bom. As ek gaan le in die aand weet ek nie hoekom ek so gelukkig
is nie ... " (G).
Die aanduidings was dat hierdie opmerkings eerlik en openhartig was
want waar een van die bejaardes wel ontevrede was het sy sonder skroom
daaraan uitdrukking gegee. Die betrokke dame se ongelukkigheid sentreer
om die gebrek aan lewensmiddele: "As jou kinders jou nie help nie,
of jy besonders goed nagelaat is nie, kan jy nie hier leef
nie"" (R). "Jy kan nie eens meer vir jouself klere maak
nie en jy kan ook nie bekostig om te koop nie, dis maar moeilik in die
Rol van psigofortigene faktore
Die vraag is in watter mate psigofortigene faktore tot hierdie
lewenstevredenheid van die bejaardes bydra. Die konstrukte wat deel vorm
van Antonovsky (1997, 1987) se koherensiesin, te wete
'verstaanbaarheid'', 'hanteerbaarheid' en
'betekenisvolheid' is vir hierdie doel gebruik as 'n
verwysingsraamwerk vir die ontleding van die transkripsies.
Verstaanbaarheid van die eie lewensituasie
Antonovsky (1979) definieer 'verstaanbaarheid' as die
mate waarin 'n persoon ervaar dat stimuli wat afkomstig is vanuit
sy of haar eksterne en interne omgewing in die daaglikse lewe,
gestruktureerd, voorspelbaar en gelykmatig is. Die bejaardes met
Alzheimer se siekte in hierdie ondersoek het uiteraard probleme hiermee
ervaar vanwee die kognitiewe inperkings wat reeds aanwesig was. Derhalwe
was 'n geordende leefwereld, ook geskep deur 'n roetine, vir
hulle belangrik: "Ja, ek het vanoggend 'n hele ent gestap hier
na die winkelsentrum toe en ek het my goedjies gekoop, toe is dit
etenstyd, toe het ek gaan le en slaap en toe wou ek nou net my goedjies
begin wegpak" (A).
Vir die bejaardes met rumatoiede artritis maak 'n begrip van
die siekte en van die effek van die medikasie die situasie verstaanbaar:
" ... die pyntablette drink ek nie elke dag nie, net as ek weet,
soos nou dat ek nie 'n bediende het nie en dis al die skottelgoed,
potte en panne, dan drink ek maar en pynstiller of twee, dan gaan ek die
dag deur"" (R).
Van die pasiente het ook 'n baie sterk geloof in die wil van
God in hul lewens. Hul geloof dat God hulle lewe beheer, lei daartoe dat
elke dag as georden waargeneem kan word: "Weet jy, ek glo toe ek
die dag gebore is, het die Here my pad vir my beplan. Hy het geweet
waarlangs Hy vir my lei en as persoon dink ek nie ek kan iets daaraan
doen nie, wat oor my kom dit voel ek, het die Here mee en doel waarom Hy
dit doen" (R).
Op kognitiewe vlak help die pasiente se lewensfilosofiee hulle in
'n begripsvorming en ordening van die daaglikse gebeure. Hierdie
lewensfilosofiee verskaf riglyne van hoe elke situasie hanteer behoort
te word, wat dus 'n mate van voorspelbaarheid van die situasie
bewerkstellig. Dit kan trouens ook tot die ervaring van sinvolheid
bydra: "Mens moet nooit te gou gaan sit nie, jy weet, as jy eers
gaan sit dan dink jy jy kan nou niks meer doen nie ... 'n mens moet
'n belangstelling he, dit is wat ek natuurlik glo, mens moet
belangstelling he, ek is lief vir brei en bak, dit maak die lewe sinvol
jy weet, jy sien dat jy darem kan" (R).
Ook die gesonde bejaardes se aanpassing is afhanklik van hulle
begrip (verstaan) van die situasie: "Ek kan regtig nie kla nie, die
susters is almal baie goed vir ons en, hm, dit is nou nie soos wanneer
jy jou eie huis het, maar dit moet ons ook nou maar verstaan. Dit kan
nie nou meer so wees nie"" (G).
Hanteerbaarheid van eie lewensituasie
Die kern van die hanteerbaarheidskomponent is die wete dat die
nodige hulpbronne beskikbaar en onder die beheer van die persoon self of
van belangrike ander is (Antonovsky, 1979, 1987).
Alzheimer se siekte lei tot 'n verlies van outonomiteit.
Elkeen van hierdie pasiente het dus tot 'n mindere of 'n
meerdere mate versorging nodig. Hierdie versorging word in 'n
tehuis vir bejaardes gebied soos blyk uit die volgende aanhaling: "
... dis die ideale plek vir oumense om te bly ... ons het 'n
siekeboeg hier, as iets verkeerd is, dan kan ons net siekeboeg toe
Die gesinslede se ondersteuning word ook waardeer: "Herman, hy
is 'n wonderlike kind vir my gewees ... dan se hy: 'Mamma moet
nie bekommer nie, ek sorg vir jou'. Dan los ek dit net, ek los dit
tot my seun kom, dan se ek vir hom: 'Draai vir my die bottel oop of
doen dit of doen dat', wat ek nie kan doen nie, help hy my mee, jy
weet as hy kom, sal hy my kom help" (A).
Kaufman (1986) se siening dat sosiale ondersteuning as emosionele
buffer dien wat aan die persoon die wete verskaf dat hulpbronne
beskikbaar is in stresvolle lewensituasies, word dus bevestig.
Die pasiente vergelyk hulself met ander bejaardes, meestal met
bejaardes wat meer beperkinge as hulself ervaar. Hierdie proses lei tot
die positiewe evaluering van hul eie gesondheid en dra dus by tot die
positiewe emosionele belewenis van eie beheer:" ... maar wat
hierdie klomp hierso, is net sulke ou goed soos ek, jy weet, opgeroes en
ek dink partykeer, ek onthou beter as party van hulle"" (A).
Hierdie bevinding is in ooreenstemming met die teorie van Salovey,
Rothman, Detweiler en Steward (2000:110-121) wat postuleer dat positiewe
affek ontlok kan word deur jouself te vergelyk met ander wat slegter
daaraan toe is. Dit bring mee dat die persoon beter oor hom- of haarself
voel en die positiewe affek wat daarmee saamgaan verskaf die nodige
sielkundige hulpbronne om sy of haar siektetoestand doeltreffender te
Betekenisvolheid van eie lewensituasie
Die betekenisvolheidselement van die koherensiesin dui op die
motiveringskomponent daarvan. Dit verwys na die mate waarin die lewe op
emosionele wyse, eerder as kognitiewe wyse, sin maak. Die komponent dui
op eise wat 'n uitdaging daarstel en wat 'n emosionele
verbintenis tot die uitdaging die moeite werd maak, selfs in moeilike
tye (Antonovsky, 1979, 1987).
By die bejaardes was daar nie verwysings na lewensuitdagings nie,
eerder 'n stille berusting in hulle situasie. Die meerderheid van
die pasi"nte ervaar hul geheue en gesondheid as baie goed, wat
hulle in staat stel om betrokke te bly in die besluitnemingprosesse van
hul lewe: "Ek is baie dankbaar dat ek so gesond is soos wat ek is,
... ek brei en hekel nog en maak somtyds rokke" (A).
Caplan (1990) se teorie word dus ook bevestig, naamlik dat dit nie
noodwendig die neem van groot en ingrypende besluite is wat die gevoel
van outonomie versterk nie, maar die alledaagse besluite oor
lewensaktiwiteite. Die oorvleueling tussen die komponente van die
koherensiesin word ook duidelik. Die voorafgaande aanhaling sou ook
betrekking kon h' op die beheerbaarheidskomponent.
Die geloof in die teenwoordigheid van God in die ondersoekgroep se
lewe dra daartoe by dat die lewe op 'n emosionele vlak sin maak:
"Ek wil net se, die Here is baie goed vir my ... ek het nog baie om
voor dankbaar te wees" (A). Hierdie geloof verskaf vir vele van die
bejaardes en bron van sekuriteit: "Die Here het my gemaak en ek is
so. Ek is deur my lewe gelei en as ek dink hoe wonderbaarlik 'n
mens gelei word. Jy word beskerm en as dit nie Genade van Bo is
Uit bostaande blyk dit reeds dat Antonovsky se konstruk
'koherensiesin' 'n betekenisvolle rol in die lewens van
die bejaardes van hierdie ondersoekgroep speel. Hierdie bevinding
verleen dus legitimiteit aan die konstruk.
Relativering van die siekte
'n Vraag is egter of daar nie ook ander faktore is, bo en
behalwe die elemente van 'n koherensiesin, wat 'n
psigofortigene rol in die lewens van die bejaardes speel nie. 'n
Opvallende verskynsel by die bejaardes met Alzheimer se siekte sowel as
die met rumatoiede artritis was, in die verband, die neiging tot die
relativering van hul siektes. Die neiging is bespeur om die siektes as
iets 'apart' van hulle gesondheid in die algemeen te sien. Die
manlike deelnemer met Alzheimer se siekte het gemeld dat sy geheue net
nie meer so goed is nie, maar dat hy net gou vir sy vrou vra as hy iets
wil onthou. Daarmee was hy tevrede. 'n Bejaarde met rumatoIede
artritis het weer gese: " ... ek dink nie, ek glo nie die artritis
is my grootste probleem nie, my hande voel styf en warm en seer en die
knoppe is bietjie pynlik en so, maar ek steur my nie baie aan die
artritis nie" (R). 'n Ander bejaarde het dit so uitgedruk:
"Man, met my gesondheid gaan dit eintlik goed, behalwe as dit
onweer is, dan is my vingers bietjie seer, maar nie so erg dat ek nie my
werk kan doen nie ... " (R).
Die onderskeid wat getref word tussen die indekssiekte en die res
van hul gesondheid help die bejaardes skynbaar om 'n positiewe
opvatting oor hulle gesondheid te handhaaf ten einde steeds hulle
dagtaak te kon voltooi. Die opvatting van Antonovsky (1987) word dus
bevestig dat 'n goeie gesondheidsbeeld gehandhaaf kan word deur die
probleem te isoleer en ebuite' te plaas.
Voorbeeld van en negatiewe geval
Ten einde die vertrouenswaardigheid van bogenoemde waarnemings te
toets is spesiale aandag aan die uitlatings van 'n relatief
ongelukkige bejaarde gegee. Van die 14 bejaardes in hierdie ondersoek
was daar net een (met rumatoiede artritis) wat op interpersoonlike vlak
relatief onvergenoegd voorgekom het. Haar ongelukkige kinderjare en
versteurde familieverhouding speel klaarblyklik 'n oorsaaklike rol
hierin. Daar is reeds voorbeelde gegee oor hoe sy kla dat sy niks kan
bekostig nie. Tog meld sy: "Ek moet vir baie dinge dankbaar
wees". "Die Here het my gemaak en ek is so. Ek is deur my lewe
gelei en as ek dink hoe wonderbaarlik 'n mens gelei word. Jy word
beskerm en as dit nie genade van Bo is nie, jy kan jouself nie beskerm
Die feit dat selfs die bejaarde wat haarself van die ander
onderskei het in terme van haar onvergenoegdheid, wel blyke van
dankbaarheid en relatiewe tevredenheid toon, bevestig die
lewenstevredenheid wat die ondersoekgroep as geheel demonstreer.
Rol van weerstandshulpbronne
Die vraag kom na vore watter faktore op hulle beurt weer die
faktore onderliggend aan sielkundige sterktes onderle. Antonovsky (1979)
beklemtoon in hierdie verband die belangrike rol van
weerstandshulpbronne by die handhawing van 'n koherensiesin. Die
belangrikste weerstandhulpbronne wat in hierdie ondersoek na vore gekom
het was klaarblyklik die bejaardes se dankbaarheid vir goeie gesondheid,
ongeag hulle siektes, die ondersteuning van gesinslede, familie en
vriende en hul geloof in God. Die fasiliteite van die aftree-oord en
tehuis vir bejaardes word ook as van besondere waarde geag soos uit van
die voorafgaande aanhalings geblyk het.
Die indruk het dus na vore gekom dat feitlik al die bejaardes,
ongeag hulle onomkeerbare inperkende siektes, 'n relatiewe ho"
mate van lewenskwaliteit openbaar. Voortdurende spontane verwysings na
'n waardering vir eie outonomie, die vermoe om nog dinge self te
kan doen en die waarde van 'n sosiale ondersteuningsnetwerk dui op
'n eudaimoniese lewenskwaliteit soos beskryf deur Ryan en Deci
(2001:141-166). Hierdie lewenskwaliteit word ook deurgaans gekenmerk
deur 'n tevrede terugskou op die verlede en 'n waardering van
die huidige situasie. Verwysings na toekomsverwagtinge is egter
opvallend afwesig. Dit is egter te wagte by 'n bejaarde
ondersoekgroep (Potgieter, 2003). Die aanvaarbaarheid van die
voorgestelde definisie van lewenskwaliteit word dus wel gedeeltelik
Die bevinding dat hierdie bejaardes oor die algemeen deur 'n
relatief hoe vlak van lewenskwaliteit gekenmerk word, bevestig Ryan en
Deci (2001:141-166) se paradoks van veroudering en die resultate van
verskeie ander navorsers in hierdie verband (Carstensen, 1998:341-346;
Diener & Lucas, 2000:325-337; Mroczek & Kolarz, 1998:1333-1349;
Ryff, 1989:195-210; Ryff, 1991:286-295; Ryan & La Guardia,
Die komponente wat Antonovsky (1979, 1987) identifiseer as die
grondslag van 'n koherensiesin, speel kennelik 'n groot rol in
die ervarings van die bejaardes in hierdie ondersoek. Die waarde van
Antonovsky se teorie word dus duidelik geillustreer. Die noue
verwantskap tussen die komponente van die koherensiesin blyk ook uit die
aanhalings waar dieselfde aanhaling op meer as een komponent betrekking
kan he. Dit is ook duidelik dat weerstandshulpbronne wat die sterkste
figureer, die bejaardes se sosiale ondersteuningsnetwerk en hulle
spirituele ervarings is. Dit bevestig Antonovosky (1979, 1987),
Csikszentmihalyi en Patton (1997:167-190), Masten (1994:3-25), Ryan en
Deci (2000:68-78) en Ryff en Singer (1998:1-28; 2000:30-44) se
standpunte in hierdie verband.
Dit is vir die debat oor die filosofiese aard van sielkundige
welstand van belang om daarop te let hoe ineengestrengel die
hedonistiese en eudaimoniese elemente van hierdie bejaardes is. Hulle
geluk of welstand le meestal op die vlak van 'n gevoel van
tevredenheid dat hulle uit die lewe gekry het wat hulle wou, dat hulle
hul eie aard kon realiseer, dat hulle behoeftes dus bevredig is
(verlede) en tans bevredig word (hede). Dit bevestig Ryan en Deci
(2001:141-166) se siening omtrent die oorvleueling van die begrippe. Die
idiosinkratiese, multidimensionele en kultuurspesifieke aard van
welstand (Ryan & Deci, 2001:141-166) kom ook veral na vore in
hierdie bejaardes se waardering vir spirituele geloof en belewenisse,
asook die fasiliteite wat en aftree-oord of ouetehuis bied.
Dit is egter duidelik dat doelwitbereiking nie meer 'n sterk
motiverende krag uitoefen op hierdie bejaardes nie, maar dat daar by
hulle eerder 'n terugskouende tevredenheid is ten opsigte van
doelstellings wat wel bereik is. Die beklemtoning in die voorgestelde
omskrywing van lewenskwaliteit van die najaging van 'n doel in die
lewe en van hoop as elemente van lewenskwaliteit, word dus skynbaar by
die bejaarde gerelativeer. Die belangrikheid van die waarheidsgehalte
van dit wat die mens nastreef, blyk egter uit die klem wat hierdie
bejaardes op spirituele ervarings plaas en ondersteun die sieninge van
Myers (2000:56-67) en Schwartz (2000:79-88).
AANBEVELINGS VIR VERDERE NAVORSING
Ofskoon hierdie studie grootliks die bestaande navorsingresultate
op hierdie terrein ondersteun, is daar steeds 'n behoefte aan
omvangryker en meer gefokusde navorsing om die dinamika van die
onderliggende prosesse duideliker te ondersoek. 'n Skerper
differensiasie tussen die hedonistiese en eudaimoniese formulering van
welstand op praktiese vlak kan ondersoek word. Die impak van en
toekomsperspektief by die bejaarde op sy of haar lewenskwaliteit kan ook
met vrug verder ondersoek word.
AMERICAN PSYCHIATRIC ASSOCIATION 1994: Diagnostic and statistical
manual of mental disorders; 4th edition. Washington, DC: APA Press.
ANTONOVSKY, A 1979: Health, stress and coping. New perspectives on
mental and physical well-being. San Francisco: Jossey-Bass.
ANTONOVSKY, A 1987: Unravelling the mystery of health: How people
BEARE, J & MYERS, H 1994: Principles and practice of adult
health nursing. St Louis, Missouri: Mosby-Year.
BERG, BL 1995: Qualitative research methods for the Social
Sciences. London: Allyn & Bacon.
CAPLAN, AL 1990: The morality of the mundane: Ethical issues
arising in the daily lives of nursing home residents. (In: Kane, RA
& Caplan, AL eds. 1990: Everyday ethics. Resolving dilemmas in
nursing home life. New York: Springer).
CARSTENSEN, LL 1998: A life-span approach to social motivation.
(In: Heckhausen, J & Dweck, C eds 1998: Motivation and
self-regulation across the life-span. New York: Cambridge University
Press, pp 341-346).
CSIKSZENTMIHALYI, M & PATTON, JD 1997: Happiness, the optimal
experience and spiritual values: An empirical study of adolescents.
Revue Quebecoise de Psychologie, 18:167-190.
DIENER, E & LUCAS, RE 2000: Subjective emotional well-being.
(In: Lewis, M & Haviland, JM 2000: Handbook of emotions; 2nd
edition. New York: Guilford, pp 325-337).
DIENER, E; SAPYTA, JJ & SUH, E 1998: Subjective well-being is
essential to well-being. Psychological Inquiry, 9:33-37.
EDWARDS, CRW; BOUCHER, IAD; HASLETT, C & CHILVERS, ER 1995:
Principles and practice of medicine. Edinburgh: Churchill Livingstone.
GEORGE, LK 1984: The burden of caregiving: Center reports of
advances in research (Vol 8). (In: Barlow, DH & Durand, VM eds.
1984: Abnormal psychology. Dallas, Texas: American Health Publishing, p
GLANTZ, MD & JOHNSON, JL 1999: Resilience and development:
Positive life adaptations. New York: Kluwer Academic/Plenum. KAUFMAN, S
1986: The ageless self: Sources of meaning in late life. Madison:
KUMPFER, KL 1999: Factors and processes contributing to resilience.
The resilience framework. (In: Glantz, MD & Johnson, JL eds. 1999:
Resilience and development. Positive life adaptations. New York: Kluwer
MASTEN, AS 1994: Resilience in individual development: Successful
adaptation despite risk and adversity. (In: Wang, MC & Gordon, EW
eds 1994: Educational resilience in inner-city America. Hillsdale, NJ:
Erlbaum, pp 3-25).
MILES, MB & HUBERMAN, AM 1994: Qualitative data analysis.
Thousand Oaks: London.
MYERS, DG 2000: The funds, friends, and faith of happy people.
American Psychologist, 55:56-67.
MROCZEK, D & KOLARZ, C 1998: The effect of age on positive and
negative affect: A developmental perspective on happiness. Journal of
Personality and Social Psychology, 75:1333-1349.
NUD*IST 1999: Qualitative solutions and research (Pty) Ltd.
Melbourne: La Trobe University.
PATTON, MQ 1990: Qualitative evaluation and research methods; 2nd
edition. Newbury Park: Sage.
POTGIETER, CJ 2003: Tydsperspektief as potensiele psigofortigene
konstruk by die rouproses van versorgers van Alzheimer-pasiente.
Bloemfontein: Universiteit van die Vrystaat (Ph D-proefskrif).
RYAN, RM & DECI, EL 2000: Self-determination theory and the
facilitation of intrinsic motivation, social development, and wellbeing.
American Psychologist, 55:68-78.
RYAN, RM & DECI, EL 2001: On happiness and human potentials: A
review of research on hedonic and eudaimonic well-being. Annual Review
of Psychology, 52:141-166.
RYAN, RM & LA GUARDIA, JG 2000: What is being optimized over
development? A self-determination theory perspective on basic
psychological needs across the life span.(In: QUALLS, SH & ABELES, N
eds 2000: Psychology and the aging revolution. Washington, DC: APA
Books, pp 145-172).
RYFF, CD 1989: In the eye of the beholder: Views of psychological
well-being among middle-aged and older adults. Psychological Aging,
RYFF, CD 1991: Possible selves in adulthood and old age: a tale of
shifting horizons. Psychological Aging, 6:286-295.
RYFF, CD & SINGER, B 1998: The contours of positive human
health. Psychological Inquiry, 9:1-28. RYFF, CD & SINGER, B 2000:
Interpersonal flourishing: A positive health agenda for the new
millenium. Personality and Social Psychological Review, 4:30-44.
SALOVEY, SE; ROTHMAN, AJ; DETWEILER, JB & STEWARD, WT 2000:
Emotional states and physical health. American Psychologist, 55:110-121.
SCHWARTZ, B 2000: Self-determination: The tyranny of freedom.
American Psychologist, 55:79-88. SELIGMAN, MEP & CSIKSZENTMIHALYI, M
2000: Positive psychology: An introduction. American Psychologist,
STRAUSS, A & CORBIN, J 1998: Basics of qualitative research.
Techniques and procedures for developing grounded theory. Thousand Oaks:
STRUMPFER, DJW 1995: The origins of health and strength: From
"salutogenesis" to "fortigenesis". South African
Journal of Psychology, 25:81-89.
STRUMPFER, DJW 2003: Resilience and burnout: A stitch that could
save nine. South African Journal of Psychology, 33:69-79
VILJOEN, M 2000: Fortologiese dimensies by bejaardes met Alzheimer
se siekte of rumatoIde artritis. Bloemfontein: Universiteit van die
Vrystaat (M Sc-verhandeling).
WATERMAN, AS 1993: Two conceptions of happiness: contrasts of
personal expressiveness (eudaimonia) and hedonic enjoyment. Journal of
Personality and Social Psychology, 64:678-691. WHALLEY, D; MCKENNA, SP;
DE JONG, Z & VAN DER HEIJDE, D 1997: Quality of life in rheumatoid
arthritis. British Journal of Rheumatology, 36:884-888.
WISSING, MP & VAN EEDEN, C 1998: Psychological well-being: A
fortigenic conceptualization and empirical clarification. (In:
Schlebusch, L ed South Africa beyond transition: Psychological
well-being. Proceedings of the 3rd Annual Congress of the Psychological
Society of South Africa, pp 379-393).
Pieter M Heyns
Professor, Departement Sielkunde, Universiteit van die Vrystaat
Korresponderende outeur: heynsm@hum.uovs.ac.za.
M Sc (Kliniese Sielkunde)
Kliniese Sielkundige SANW Dirk C Odendaal
M Soc Sc; MBL Lektor, Universiteit van die Vrystaat
Sleutelterme: Lewenskwaliteit; psigofortologie; bejaardheid;
rumatoiede artritis; Alzheimer se siekte
COPYRIGHT 2004 University of Johannesburg
Title Annotation:NAVORSINGAuthor:Heyns, Pieter M.; Viljoen, Michelle; Odendaal, Dirk C.
Words:6286Previous Article:Accessibility of district health nursing services in the Greater Bronkhorstspruit.Next Article:Nurse educators' perceptions on facilitating reflective thinking in clinical nursing education.
'n Speurtog met baie ompaaie, maar sonder 'n werklike konklusie.Vroue en Vigs.Editorial comments/Redaksionele kommentaar.Die vroee kommunikasieontwikkeling van'n groep babas met pediatriese MIV/VIGS in Sorgsentrums.Opname van tevredenheid van b. cur.--finalejaarstudente aan die randse Afrikaanse-niversitiet.Editorial comments/Redaksionele kommentaar.Die kennis van adolessente in 'n Gautengse skool rakende MIV/VIGS.Die verband tussen persoonlikheid en stemhiperfunksie by 'n bepaalde groep sprekers.Die invloed van borsmelkverrykers op die groei van lae geboortemassa-babas.Die belewinge van informele versorgers van miv/vigs-pasiente: 'n salutogene perspektief.