Musi mbofholowo i tshi vha hone nga 1994, vhathu vha Afrika Tshipembe vho maanḓafhadza muvhuso wavho wa uthoma wa demokirasi u itela u fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo - zwihulusa u salingana, vhushai na khethululo. Yo dovha hafhu ya humisela shango murahu kha vhuḽedzani na mashango ḓavha ane o vha o khethulula Afrika Tshipembe ḽa Khethululo.
Nga 2004, nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya demokirasi, hovha na mbvelaphanḓa vhukuma, fhedzi zwinzhi zwo ḓo tea u itiwa. Naho ro fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo, dzitshanduko zwitshavhani zwashu dzo ḓisa khaedu ntswa.
Mathomoni a miṅwaha-fumi ya mbofholowo, vhanzhi vho vha vha tshe vho khethululwa kha ikonomi ya shango na kha u wana mukovhe wa khwine wa mitshelo ya nyaluwo. Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi khou langa - u fana na tshumelo ya matshilisano - zwithu zwo bvela phanḓa nga u ongolowa vhukuma hune muvhuso wo ḓitika hafhu nga maitele a vhaṅwe-vho, u tou fana na u sika mishumo. Shango ḽone ḽine ḽi tea u vha ḽikonaho vhukuma ḽa ṋetshedza tshumelo ya khwine.
Dzikhetho dza 2004 dzo maanḓafhadza muvhuso u ḓisedza mbekanyamushumo dza u kona u vhona - na u ṱavhanyisa - mveledziso i pfadzaho khathihi na u amba ngaha dzi khaedu. Musi hu tshi rambiwa vhushumisani kha tshitshavha tshoṱhe, yo ta ndivho ya u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014.
u khwinifhadza maitele a muvhuso, fulo ḽa u lwa na vhutshinyi na vhuḽedzani ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango.
Zwino, nga murahu ha miṅwaha ya 15?
Mutheo wo tewaho nga kha Miṅwaha-fumi ya U thoma ya Mbofholowo na mahumbulwa maswa u bva nga 2004 zwo vhea Afrika Tshipembe fhethu ha nyaluwo nga u ṱavhanya. Nga tshifhinga tshithihi, dziṅwe khaedu dzo omelela. Zwiswa zwo tutuwa na dzikhaedu kha tshitshavha tshashu na ḽifhasini ḽine ravha tshipiḓa tshaḽo.
Musi ri tshi bvela phanḓa, ri fanela u guda ngudo dza tshifhingani tsho fhiraho.
Nga kha miṅwaha ya tsini naya 15 ya mbofholowo, zwe zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso kha u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi bvele phanḓa kha lushaka lwo ḓisendekaho nga ndinganyiso, u sa khethulula nga muvhala, u sa khethulula nga mbeu Muvhuso wo swikelela hani kha unga ita zwe wa ta, nahone izwi zwi nga khwinifhadzwa hani?
Hedzi ndi mbudziso dze muvhuso wa vhudzisa musi u tshi ita Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu.
Tsedzuluso dzo itiwa ngomu muvhusoni nga vhathu vha nnḓa. Mvelelo dzo anḓadziwa sa ḽiṅwalo ḽa nyambedzano.
Ndivho ndi u ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe u ita nyambedzano ngaha mafhungo aya sa izwi shango ḽashu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa tshitshavha tshiswa.
Kubugwana (pamphlet) ukwu ku nga shumiswa hani?
Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de Ndi zwifhio zwithu zwi so nga khwinifhadzwaho?
Ndi ifhio phambano ye zwitshavha na vhathu vha ita Ndi dzifhio nḓila dzine ngadzo ra nga shumisana u itela u bveledza phanḓa zwithu?
Ḽiṅwalo iḽi ndi manweledzo a muvhuso a Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu. Muvhigo wo dodombedzwaho uya wanala kha Webusaithi ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe (www.gov.za).
Ubva nga 2004, ho vha ho sedzeswa kha u khwaṱhisedza demokirasi na u khwinifhadza maitele a muvhuso.
Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa.
vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha - vha fhiraho 3 000 vho pfumbudzwa.
U ḓisa demokirasi kha vhurangaphanḓa - milayo miswa na zwiimiswa i ṋeya vhurangaphanḓa ha sialala tshikhala kha maitele ashu a demokirasi.
Uya kha muvhuso ure khagala nahone u vhonadzaho: - Promotion of Access to Information Act, 2000 u ṋeya vhadzulapo tswikelelo ya zwidodombedzwa zwihulusa kha vhulangi ha muvhuso.
Batho Pele i vhea "Vhathu Phanḓa" sa mulayo wa sumbanḓila ya Tshumelo ya Tshitshavha.
maguvhangano mararu a u lwa na zwa tshanḓanguvhoni o engedzedza nndwa ya u lwa na zwa tshanḓanguvhoni kha tshitshavha tshoṱhe vhukati ha 2001 na 2008.
U sudzuluwa ha Tshumelo ya Tshitshavha - ṅwahani ya fumi ya uthoma ho vha na mvelaphanḓa ya nnṱhesa kha u vhuyedza tshumelo ya zwitshavha yo thalanganaho uyo vha tshumelo ya tshitshavha yo ṱanganelanaho.
The Public Finance Management Act, 1999 na Municipal Finance Management Act, 2003 zwi khou khwinifhadza vhulanguli ha masheleni.
U puḽana, u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha zwo maanḓafhadziwa. Huna pulane dza u khwinifhadza vhulanguli na tshumelo ya tshitshavha nnthihi.
Ṱhuṱhuwedzo khulwane kha zwa vhugudi yo thoma musi tshikolo tsha vhugudisi ha vhashumeli vha muvhuso vha tshi rwelwa ṱari nga Ṱhangule 2008.
u bva nga 2004, Thandela ya Khwaṱhisedzo yo fhaṱa zwiko kha mimasipala ya 136 ire na thaidzo dzo ketheaho. Nga 2006, maitele aya a u longa tshanḓa o dzhiiwa a iswa kha Five-Year Local Government Strategic Agenda.
U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo.
Tshumelo ya tshitshavha i tea u khwinifhadzea vhukuma kha masia manzhi.
Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni.
Muvhuso, zwihulusa mimasipala, u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa.
Mbekanyamushumo dza matshilisano dzo ita zwinzhi khau khwinifhadza matshilo a vhathu, fhedzi thandululo dza tshifhinga tshilapfu dzia shaeya.
Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu. Hovha na vhavhuyelwaho vha swikaho miḽioni dza 2,5 nga 1999 - huno zwino huna vha fhiraho miḽioni dza 12.
Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho, tshampungane na muḓagasi,
Ndeme ya tshumelo ya tshitshavha iteya u khwinifhadzwa.
Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo, maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza.
Muvhuso wo pika u kovhekanya hekithara dza miḽioni dza 24,9 dza mavu a vhulimi kha vharema nga 2014 - huno hekithara dza miḽioni dza 4,8 fhedzi dzo no kovhekanywa.
Nga nnḓa ha u fhungudzea ha vhushai na nyaluwo khulwane ya ikonomi, u sa lingana ha mbuelo a hungo fhungudzea nahone kha dziṅwe sekithara ho gonya.
U gonya huhulwane ha miraḓo ya miṱa hu ḓisa ṱhoḓea khulwane vhukuma kha tshumelo ya ndeme na thusedzo ya tshitshavha.
Pfunzo - vhukando ha u bveledzisa pfunzo ho engedza kudzhenelele.
Zwinzhi zwi khou shumiswa kha zwikolo zwa tshitshavha, Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku, Pfunzo ya Vhalala yo Teyaho na Vhugudisi na Mvelaphanḓa ya Pfunzo na Vhugudisi (FET).
Tshivhalo tsha matshudeni kha zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha tsho engedzea u bva kha 300 000 nga 1986 u swika kha 750 000 nga 2005. U ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET ho engedzea nga 34% u bva nga 1998 u swika 2002.
Mutakalo - mbekanyamushumo dza u fhaṱa dzikiḽiniki, zwibadela na senthara dza ndondolo ya mutakalo dzi sumba uri 95% ya maAfrika Tshipembe zwino vha dzula kha tshikhala tsha 5 km na zwiko zwa mutakalo.
Zwivhangi zwa dali zwo fungudzea u bva kha 50 000 miṅwahani ya vho 1990 uya kha 5 000 nga 2007.
Nyanganyelo ya mvelaphanḓa ya ndondolo ya Lufhia yo vha hanefha kha 70%.
Nga miṅwaha ya vho 1990, u kavhiwa nga HIV ho fhungudzea lu akhamadzaho hu nauri zwino hu khou tsela fhasi. Kha vhafumakadzi vha fhasi ha vhukale ha miṅwaha ya 20 vha yaho kiḽiniki dza u bebela yo tsela fhasi u bva kha 16% nga 2004 u swika 13,5 nga 2006. Vhukati ha 2008, vhathu vha fhiraho 480 000 vho thoma na zwa dzilafho ḽa antirithrovairaḽa.
Dzinnḓu - nga 2008, luafhulelo lwa dzinnḓu dza 3 132 769 dzo tendelwa, nahone yunithi dza 2 358 667 dzo fhedzwa. Hezwi zwo ḓisa dzinnḓu kha vhadzulapo vhalinganaho miḽioni dza 9,9.
Mbekanyamushumo ya u humisela mavu kha vhaṋe vhao yo ṋetshedza zwiko kha avho vha vhuyelwaho zwi linganaho biḽioni dza R12,5 na thikhedzo ya magavhelo a linganaho biḽioni dza R15,2.
Nga murahu ha u dzikisa tshiimo tsha ikonomi, ndondolo yo sudzuluswa u itela nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhoṱhe,
The Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa (AsgiSA) - u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014, nyaluwo ya ikonomi i anganyelwa kha 4,5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2009 na 6% u swika nga 2014. AsgiSA i sedzesa kha u fhelisa zwithu zwi imisaho nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya.
Nyaluwo - ikonomi yo aluwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 1994, zwihulusa u bva nga 2006. I nṱha ha nyanganyelo ya 4,5% ya 2004-2009.
Yo aluwa nga u ṱavhanya u fhirisa vhadzulapo, huno nyanganyelo ya mbuelo nga-muthu nga-muthu yo engedzea nga 1% u bva nga 1994-2003 na 4% u bva nga 2004-2007.
Mushumo - u shaea ha mishumo ho engedzea nga murahu ha 1994, u swika kha 31% nga 2003. u bva afho zwa tsa, nahone zwovha zwi 23% nga 2007.
Zwikolodo na nyingapfuma - muvhuso wo fhungudza tshikolodo tshawo u swika kha hafu ya zwibveledzwa zwa shango nga ṅwaha nga 1994 u swika kha 20%.
Nyingapfuma yo vha i 19%. u bva nga 1994, yo ḓidzula i fhasi ha 10% u swika 2008.
U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho. Muvhuso wo vhulunga biḽion dza R482 kha themamveledziso vhukati ha 2008 na 2011. U vhulunga nga sekithara dza phuraivethe hu nṱha nga maanḓa u fhirisa zwe zwavha zwi zwone.
Mbekanyamaitele ya nḓowetshumo - Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ya Lushaka (National Industrial Policy Framework) na Pulane ya nyito ya Nḓowetshumo ya 2007 (Industrial Action Plan of 2007) i ḓo ṱavhanyisa u khwinifhadzea ha zwiko zwa ikonomi u itela u ṋetshedza thundu na tshumelo.
Muṱaṱisano - u bva nga 2003, Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu.
Mushumo - Broad-Based Black Economic Empowerment Act yo topolwa nga 2003 nahone Codes of Good Practice nga 2007.
Vhuimeleli ha vharema ho swika kha 22% kha vhulanguli ha nṱha nga 2006, na 27% kha vhulanguli vhuhulwane.
Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa, vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni.
Joint Initiative for Priority Skills Acquisition (Jipsa) yo rangaphanḓa u ṱhaphudza pfunzo ha vhorainzhiniara na u ḓiṅwalisa ha vhatsila na u isa avho vha songo tholiwaho nahone vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho kha dzikhamphani.
Ikonomi ya Vhuvhili - Expanded Public Works Programme (EPWP) yo sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho miḽioni nnthihi - nga ṅwaha wa phanḓa ha wo anganywaho wa 2009.
Muvhuso wo engedzedza na u vhekanya ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku,
Maitele a Ṱhanganelano ya Tsireledzo ya Zwiḽiwa (Integrated Food Security Strategy) na dziṅwe mbekanyamushumo dza mavunḓu u tikedza vhuhone ha zwavhulimi o sumbedza mvelaphanḓa ya vhuḓi.
Mbekanyamushumo dzo fhambananaho dzi baḓekanyaho mabindu avho vha faraho zwiṱuku (smallholders) na ndeme ya tshaini ya vhubveledzi-havhulimi ha vhusimamaḓaka, swigiri, na biofuels.
Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone. AsgiSA yo ṱalula thaidzo, fhedzi zwinzhi zwi tea u itwa u itela u dzi fhelisa.
U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango.
Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela.
Ri tea u wana mbekanyamushumo ya ikonomi ya vhuvhili ine yavha na masiandoitwa mahulwane u fhirisa ayo maṱuku manzhi-manzhi.
Nga murahu ha u shandukisa zwiimiswa zwa vhulamukanyi na vhutshinyi, ho mbo ḓi sedzeswa kha u zwibveledzisa zwavhuḓi u itela u fhungudza vhutshinyi.
U shandukisa na u maanḓafhadza mihasho - Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS), khothe na dzidzhele dzo mbo shandukiswa u bva kha zwiko zwa khethululo u itela u ṋetshedza tsireledzo na vhutsireledzi kha vhoṱhe,
Khwinifhadzo ya thekhinoḽodzhi na u engedzea ha vhashumi zwi khou vha thusa uri vha shume nga mafulufulu. Nga 2010, SAPS i ḓovha na miraḓo ya 193 240.
U ṱolwa ha maitele a zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi nga muvhuso na nga mabindu a zwitshavha nga 2008 ho swikisa kha maga a phanḓa a u maanḓafhadza maitele.
U shandukisa vhulamukanyi - vhukati ha 2007, 52% ya vhahaṱuli na madzhisiṱaraṱa vha vharema na 30% ya vhafumakadzi.
Khaṱhulo ya Khothe ya Mulayotewa wo mbo baḓekanywa na zwa Demokirasi ya mulayotewa. Khothe ntswa dzo sikiwa u itela u khwinifhadza u swikelelea ha vhulamukanyi, u tou fana na khothe dza ndingano, khothe ṱhukhu dza mbilo, na khothe dza mupo.
Kha maitele oṱhe - vhutshinyi vhunzhi vhu khou dzika na u fhungudzea hut shi vhambedzwa na nga 1994. Huno ho vha na u sudzuluwa ri tshiya kha dzikhakhathi na vhutshinyi.
U shumana na u ḓala ha zwivhotshwa dzidzhele, ndingo dzi fanaho na u fhaṱa dhzele ntswa; u valela ho teyaho; u tsivhudza ha vhululamisi, thandela ya musi ho lindelwa tsengo; na paruḽa (parole) zwo mbo ḓi thomiwa - fhedzi thaidzo yo engedzea.
Vhushumisani na muvhuso u tou fana na foramu dza tshipholisa dza tshitshavha na Business Against Crime dzo engedzea - fhedzi zwinzhi zwi khaḓi shaeya.
Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme. Khothe dza furathiraru dzi sedzanaho nazwo khathihi na Senthara ya Ndondolo ya Thuthuzela (Thuthuzela Care Centres) dzi itiwa u itela u tikedza zwipondwa.
U valelwa ha fhasisa na u sedzulusa hafhu huswa ha Mulayo wa Vhukhakhi ha zwa Vhudzekani (Sexual Offences Act na Children's Act) na Mulayo wa Vhana (Children's Act) zwo khwaṱhisa tshanḓa tsha muvhuso kha u lwa na u tambudzwa.
Fulo ḽa maḓuvha a 16 a u Hanedzana na Zwiito zwa Vhutshinyi Vhuitelwaho Vhafumakadzi na Vhana (16 Days of Activism Campaign for No Violence Against Women and Children) ḽo thusa u fhaṱusa tshitshavha kha u lwa na u tambudzwa.
Nga 2007, Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho yo fhaladza zwigwada zwa vhatshinyi zwa 783 nahone Directorate: Special Operations (DSO) yo thoma na zwa u fara hu fhiraho 1 000 na u wana milandu ya mbalo-ndavhelelwa ya 85%.
Nga 2008, vhusimamilayo ho bveledzwa ha ṱanganelana na DSO na Unithi ya Vhutshinyi ho tou Dzudzanywaho ya SAPS zwa mbo vha zhendedzi ḽithihi ḽire kha SAPS.
Zwigidi zwi siho mulayoni - SAPS yo fhelisa zwigidi zwifhiraho 500 000 u bva nga 2000. Mulayo wo khwaṱhaho wa ṱhanziela dza zwigidi wo khwinifhadza kulangele kwa zwigidi.
Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi. Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani yo thusa u shumana na zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu nga misi ya zwa khethululo.
Ndango ya mikano - komiti ya mihasho yo dzhenelelanaho na vhukhwine ha thekhinoḽodzhi zwo khwinifhadza ndango mikanoni ya shango.
Mapholisa, khothe, dzhele zwi ṱoḓa zwiko zwinzhi, u shumiswa zwavhuḓi ha zwiko izwo na maitele o ṱanganelaho.
Khakhathi na vhutshinyi ho tuo dzudzanywaho ndi khaedu dzo khetheyaho.
U savha hone ha mbekanyamaitele ya mupfuluwo hu dzhiela fhasi vhuḽedzani ha vhuḓi.
U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea.
Maanḓa maṅwe a zwiimiswa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi a khou liṅwa nga maitele a zwitatamende zwa tshitshavha na zwiito zwa u lwa na vhaofisiri vha maimo a nṱha.
Afrika Tshipembe ḽono vha tshipiḓa tsha vhuthihi ha ḽifhasi, ḽi shumela ndavhelelo dza shango, Afrika na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela.
Vhushaka ha vhudipuḽomati - nga 1994, Afrika Tshipembe ḽo vha na mishini ya 65 fhedzi mashangoni a nnḓa - nga 2008 yo vha i 121. Mishini Afrika yo aluwa u bva kha 17 u swika 45.
Zwiitei zwa ḽifhasi - Afrika Tshipembe ḽo fara zwithu zwi iteaho zwihulwane u bva nga 1994, u tou fana na Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby (1995), Non-Aligned Movement Summit (1998), World Summit on Sustainable Development (2002) na World Association of Newspapers Conference (2007), nahone ḽo thuba bidi ya u fara Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010.
Zwiimiswa zwa dzhango - Afrika Tshipembe ḽo shela mulenzhe kha u sudzuluwa u bva kha African Unity uya kha African Union, ḽo fara Pan African Parliament nahone ḽo thusa kha mvelaphanḓa ya Khoro ya Vhuthihi ha Afrika ya Mulalo na Vhutsireledzi.
Vhushumisani Vhuswa ha Mbveledziso ya Afrika - Nepad yo mbo ḓivha mutheo wa ḽifhasi ḽothe kha zwa vhukwamani na Africa.
African Peer Review Mechanism (APRM) - Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a sumbe ḽa u fhira nga kha u ṱolwa honehone (peer review). Ḽo khoḓelwa maitele aḽo a khwinesa a 18 nahone ḽo topola mbekanyamushumo ya APRM ya Nyito ya Khwinesa u amba ngaha u thengathenga ha ho waniwaho musi hu tshi ṱolwa,
Mulalo - Afrika Tshipembe ḽo tamba tshipiḓa tshihulwane kha u ḓisa Mulalo na u tandulula dziphambano kha Riphabiḽiki ya Demokirasi ya Congo (Democratic Republic of Congo), Burundi, Sudan, Ethiopia-Eritrea, Côte d'Ivoire, Liberia, Comoros na Zimbabwe.
U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa.
U maanḓafhadza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Mashango a Tshipembe ha Afrika (SADC) - muvhuso u shumisana na mashango nga tshumisano ya nnṱhesa. U rwelwa ṱari ha SADC Free Trade Area nga Ṱhangule 2008 zwi ḓo ita uri hu vhe na vhuthihi ha tshitshavha na mimaraga i fanaho. Tshumisano kha tsireledzo yo engedzea, nga Dzangano ḽa Mulalo na Tsireledzo (Organ on Peace and Security), Sisteme ya Tsivhudzo dza u Ṱavhanya ya Dzingu (Regional Early Warning System), Senthara ya Vhugudisi ha zwa u Sika Mulalo ya Dzingu (Regional Peacekeeping Training Centre) na Tshigwada tsha SADC (SADC Brigade).
U fhaṱa vhushaka kha mveledziso na ḽifhasi ḽa khwine - Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisa tshumisano vhukati ha mashango ane a khou bvelela, ḽa vhumba zwitirathedzhi zwiswa zwa vhushaka na mashango a fanaho na Brasil, India na China.
Vhushaka vhukati ha mashango o belelaho vhu khou shandukiswa na u vusuludzwa nga huswa u itela u alusa Afrika Tshipembe na Afrika na u belela malugana na sisteme kwadzo dza dzitshakatshaka.
Afrika Tshipembe ḽo vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Mbumbano ya Dzhitshaka (United Nations (UN) Security Council) nga 2007 lwa miṅwaha mivhili. Zwo shuma kha u tevhedzwa ha Tshata ya UN, tshumisano ya manzhi na vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha UN na AU.
U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe. Vhuendelamashango ho engedzea vhukuma, zwa sia ho sikwa mishumo i fhiraho 400 000.
Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 (2010 World Cup) ndi tshikhala tshihulwane tsha u vhambadza shango na, u shuma na Afrika ḽoṱhe kha u khwinisa mbonalo ya dzhango.
U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane.
Hu ḓo fanela u vha na u dzudzanywa zwavhuḓi ha vhudziki kha polotiki na ikonomi na vhudavhidzani ho khwaṱhao ha mbekanyamaitele dza zwa nnḓa ngomu Afrika Tshipembe na seli.
U sedzwa ho khetheaho ha sekithara dzo khwamiwaho lu vhavhaho nga masiandoitwa a khethululo o thusa kha u khwinisa matshilo avho.
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo - mulayo, mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo beledzwa. Hu na mbumbo dza vhukonanyi kha Ofisi ya Muphuresidennde na ofisi dza mulangavunḓu dzine dza tshimbidza hedzi mbekanyamushumo. Madzangano ane a ṱuṱuwedza dzangalelo kha zwigwada zwo sedzeswaho hu katelwa Khomishini ya Ndinganyelo ya Mbeu (Commission for Gender Equality), Khoro ya Ngeletshedzo ya Pfanelo dza Vhana (Children's Rights Advisory Council), khomishini dza vhaswa dza lushaka na dza vunḓu na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu (Umsobomvu Youth Fund).
U thola na u dzhia tsheo - nga 2004, Khabinethe yo vha i na vhafumakadzi vha 40%. Vhaimeleli vha vhafumakadzi kha mivhuso yapo na ya mavunḓu vho engedzea. Phesenthe i fhiraho 30% ya vhalanguli vha maimo a nṱha muvhusoni ndi vhafumakadzi, fhedzi sekhithara ya phuraivethe yo salela murahu kha heḽi sia.
Tshumelo dza mutheo/ndeme - u rumela tshumelo dza ndeme kha vhashai zwi amba uri vhafumakadzi na vhana vhanzhi vha a wana mbuelo khazwo. U wana maḓi, muḓagasi na vhudavhidzani ha ṱhingo zwi ḓisa tshanduko khulwane kha vhafumakadzi na vhaswa.
Magavhelo - Nga vhathu vha miḽioni dza 12 million vhe vha wana magavhelo nga 2007, vha miḽioni dza malo vho wana Gavhelo ḽ u Unḓa Vhana (Child Support Grant). 53% ya luafhulelo lwa dzinnḓu yo wanwa nga miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi.
Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone.
U sika nga nḓala huhulwane kha vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu ho tsa zwihulwane, u bva kha vhana vha 88 971 nga 2001 u ya kha 28 165 nga 2007. Tshivhalo tsha vhana vho eḓelaho na nḓala kha ṅwaha wo fhiraho tsho tsa u bva kha 31% nga 2002 u ya kha 16% nga 2006.
Pfunzo - pfunzo ya khombekhombe ya vhana vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 yo sia vhana vhanzhi vho kona u ya zwikoloni - vho ḓiṅwalisaho vho ṱoḓa u swika 100%.
Zwiimiswa zwa FET zwo sikwa nga 1998, uri zwi thuse vhaswa kha u bveledza zwikili zwavho. Nga 2007, tshelede ya Rannda dza biḽioni dza 1,3 yo Iswa kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Masheleni a Matshudeni (National Student Financial Scheme).
Ikonomi - Vhafumakadzi, vhaswa na vhaholefhali vho vha vhawanambuelo vhahulwane kha u vha vhashumi-matshudeni, vhashumi-vhagudi, mbekanyamushumo ya tshumelo dza vhaswa, EPWP, vhuramabindu na vhurangeli ha mabindu maṱuku,
U dzhenelela hu fanaho na AsgiSA na Jipsa ho ita ure hu vhe na u lavhelesa kha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa.
Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane.
U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone.
Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa.
Nga miṅwaha ya Fumiṱhanu kha demokirasi, ho no itwa zwinzhi malugana na u fheliswa ha masiandoitwa a khethululo na u fhaṱa tshitshavha tshi re kwaho tshiswa. Vhukati ha Miṅwahafumi ya Vhuvhili ya Mbofholowo, Afrika Tshipembe ḽo swikelela tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na mveledziso.
Fhedzi a zwi a thu u fusha.
Ndi afhio maitele ane a nga tendela muvhuso na shango zwi tshi engedza nyaluwo na mveledziso, u fhirisa nḓila ine zwa vha ngayo zwino?
Khaedu dzi nga swikelelwa nga nyendedzo ya tshumisano ya vhathu na muvhuso na u sedza kha zwa ndemesa zwi si gathi?
Naho ha nga itwa zwifhio kana zwifhio, u ya phanḓa zwi ḓo ṱoḓa uri zwi vhe kha mihumbulo ya ndeme, i fanaho na u ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi, u lwa na vhushai, u fhaṱa tshumisano ya tshitshavha, tshumisano na mashango a nnḓa na u fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza.
Nyaluwo i ṱavhanyaho nahone nga u kovhekana ndi ya ndeme kha u fhungudza vhushayamushumo na vhushai. vhukoni ha shango vhu fanela u engedzwa u itela uri ri aluwe nga u ṱavhanya ri kone u vha na vhashumi vhanzhi, hu tshi katelwa na vhathu vha re na zwikili zwiṱuku, u itela uri hu vhe na muṱaṱisano, nyengedzo ya u ṱunḓela nnḓa na u lwela u khwinisea ha maimo a mabindu maṱuku, Hu na ṱhoḓea ya u mveledza mbekanyamushumo dza ikonomi ya vhuvhili dzine dza ri kwama zwihulwane.
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha tshanduko kha mutengo wa fulufulu na u tsireledza vhupo.
Maga a u fhelisa vhushai ndi one a re vhukati kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai tshine muvhuso wa khou tshi bveledza. U fhungudza vhushayamushumo ndi ḽone ḽiga ḽa ndeme ḽa u fhelisa vhushai. Zwi ṱoḓa u bviswa ha zwikhakhisi zwoṱhe zwine zwa sia shango ḽi na sekithara ya mabindu maṱuku i songo khwaṱhaho na u sa ṱuṱuwedzwa ha vha si vhaholefhali uri vha ṱoḓe mushumo.
U lwa na vhushai zwi ṱoḓa ndingedzo dzo khwaṱhao dza u engedza zwikhala zwa vhathu zwa u dzhena kha maraga wa zwa mishumo na u ḓithomela mabindu avho vheone vhaṋe. Pfunzo i na vhukoni vhuhulwane ha u vhulaha vhushai.
U vhona uri tshitshavha tsho lugaho tshi ṱoḓa u fhungudzea ha u sa lingana, nga u swikelela zwikhala zwa ikonomi kha vhoṱhe na u bvelaphanḓa na u shumisa masheleni a muvhuso hu tshi itelwa vhashai.
Tshumisano ya tshitshavha yo khwaṱhaho i vhangwa nga zwiimiswa zwa nnyi na nnyo zwo khwaṱhaho nahone zwi re mulayoni. Hezwo zwi ṱoḓa tshumelo ya khwine nga muvhuso, nḓila dzo khwiniseaho dza u dzhenelela ha vhathu na u fhungudzea ha vhutshinyi na vhukwila.vhuaḓa. Kha ḽiṅwe sia-vho, tshitshavha tshi na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha na u tsireledza vhuimo na maanḓa a zwiimiswa zwa muvhuso.
U fhaṱa tshitshavha tshi re na tshumisano zwi ṱoḓa na u ṱuṱuwedzwa ha vhuthihi na lufuno kha Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u fhirisa zwiito zwa u sedza zwa iwe muṋe. Muvhuso na tshitshavha vha fanela u shuma vhoṱhe kha u beledza sisteme ya mikhwa ntswa.
Ho itwa mushumo munzhi wa u khwaṱhisa tshumisano u mona ma ḽifhasi, nga maanḓa Afrika na Tshipembe. Hezwi zwi fanela u belaphanḓa, hu tshi khou vhewa phanḓa Afrika na mashango a Tshipembe musi hu tshi khou khwaṱhiswa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa kana o pfumaho. U khwaṱhisa vhushaka ha tshitiratshedzhi zwi ḓo bveledza zwine zwa funwa nga kushaka lwashu, na u shumiswa ha tshomedzo dzashu kha u mveledza Afrika.
u dovha hafhu wa lavhelelwa u vha na nḓila dza vhudavhidzani havhuḓi na vhadzulapo na vhaimeleloi vhavho zwitshavhani.
Ndi zwifhio zwa ndeme zwine vha humbula uri muvhuso u fanela u zwi ita na vhone?
U ḓivha zwinzhi nga ha mbekanyamushumo na tshumelo dza muvhuso, kha vha kwame: www.gcis.gov.