Asbakbom stuur omstrede generaal die ewigheid in – Afrikanergeskiedenis
Die Britse magte voor Silkaatsnek. Die Slag van Silkaatsnek was vyf weke ná die Britte Pretoria ingeneem het Foto: Kormorant
Een van die vreemdste maniere om heen te gaan, is seker die dood wat generaal Hendrik Schoeman in die Engelse Oorlog getref het. Letterlik getref het. Hy is op 26 Mei 1901 dood met die ontploffing van 'n liddietbom; nie op die slagveld nie, maar binne-in sy huis in Strubenstraat, Pretoria.
Dit nadat hy die kanondop langer as 'n jaar al as asbak gebruik het. Hendrik het die bom met 'n bars daarin op die slagveld by Colesberg opgetel en oral met hom saamgeneem. In Pretoria het dit langs sy gemakstoel gestaan en het ontplof toe hy sy pyp aangesteek het en die brandende vuurhoutjie by die skeur in die bom-wand ingegooi het.
Diegene wat Hendrik 'n hensopper genoem het, meen dat die ontploffing langs sy gemakstoel die "Vinger van God" was. Dié wat hom 'n vredemaker genoem het, vermoed weer dat vuilspel by die ontploffing betrokke was.
In 1955 is 'n kruismonument naby Hartbeespoortdam ter herdenking aan Hendrik Schoeman opgerig
Vandag nog stry mense oor dié generaal. Was hy 'n lafaard of 'n versoener? 'n Verraaier of 'n versienende? In 1955 is 'n kruismonument naby Hartbeespoortdam ter herdenking aan Hendrik Schoeman opgerig. Die skrif op die granietplaat lees:
"Hierdie simbool van tragedie en triomf, van oorwinning in neerlaag is opgerig vir Generaal Hendrik Schoeman deur 'n groep bewonderaars. Wreed is die lot van die siener en die vredemaker. Sy eensame weg voer steeds deur Getsémané na Golgota. Dink aan Hess, aan Petain, aan die Gekruisigde. Maar tragieser is die lot van die wat sy raad met veragting verwerp."
Hendrik Jacobus (Hekkie) Schoeman is op 11 Julie 1840 in Pietermaritzburg gebore. Hy was die seun van een van die kleiner trekleiers in die Groot Trek, kommandant-generaal Stephanus Schoeman, en sy vrou Geertruida Johanna (Gertina), 'n nooi Schutte.
Met die Slag van Bloedrivier het hy hom by Andries Pretorius se groep geskaar en een van die drie kanonne wat daar gebruik is, 'Ou Grietjie', wat vandag by die Voortrekkermonument staan, het aan Stephanus behoort.
Sy seun Hendrik was 'n fyn besnede, skraal man. Hy is twee keer getroud – altwee kere met 'n vrou met presies dieselfde voorname en van. Hy is die eerste keer op 1 Augustus 1864 in Pretoria met Sophia Catharina Kok getroud. Sy is op 3 Julie 1873 in die ouderdom van 27 jaar op die plaas Rietfontein in die Pretoria-distrik dood.
Hendrik is net daar deur kommandant PF Coetsee gearresteer omdat hy geweier het om as gewone burger vir die Boeremagte te veg. Hy is aan staatsprokureur Smuts oorgelewer, wat hom vir 'n verhoor na Barberton gestuur het vir twee redes: Omdat hy die eed van neutraliteit aan die Britte afgelê het; en omdat hy burgers afgeraai het om te veg.
Bron: 'Generaal Hendrik Schoeman – Was hy 'n verraaier?'
Hendrik is daarom weer gearresteer en is in Pietersburg in die tronk gegooi. Ná maande is hy op 'n aanklag van hoogverraad verhoor in 'n saak wat deur kommandant Lodi Krause gelei is. Hendrik is skuldig bevind en ter dood veroordeel.
Ná die ontploffing het Hendrik se weduwee en kinders teruggekeer na die plaas, Schoemansrust, wat deur die Britte afgebrand is. Die gesin moes van voor af alles opbou en daar was ook 'n swaar skuldlas op die plaas – die gevolg van Hendrik se dambouprojek.
Hy het in 1868 in die omgewing van die Krokodilrivier gaan boer en het knap daarna sy idee van 'n dam, besproeiingstelsel en dorp aan Paul Kruger voorgelê. Oom Paul het die projek goedgekeur, maar dit is deur twee oorloë, 'n rebellie en 'n griepepidemie onderbreek en is eers ná Paul Kruger en Hendrik se dood deur Hendrik se tweede oudste seun, Johan, in werking gestel.
Met Hendrik se dood moes die plaas op 'n bankrotskapveiling verkoop word. Johan was toe 17 jaar oud en op skool in Pretoria. Hy het in 1902 'n sakeplan uitgewerk en het na die Pretoriase sakeman, TW Beckett, gegaan om £10 000 te leen om die plaas uit sy pa se bankrotboedel te koop.
Johan se plan was om die plaas te verdeel en vir elkeen van die kinders 'n deel te gee, terwyl hy self op die watergronde sou boer. Die sakeplan het ook behels dat hy alle grond ten weste van die Krokodilrivier sou verkoop om werkkapitaal te bekom.
Johan het in 1921 op die oorblywende grond op Meerhof boorde en lande aangelê en vir hom 'n huis teen die berg gebou. Hy het op 22 April 1922 aansoek gedoen vir dorpstigting rondom die dam, soos sy pa dit wou doen. Johan wou die dorp Hendrik Schoeman noem, maar die landmeter-generaal het geweier en so is Schoemansville gebore.
Die dam is in 1924 voltooi en Johan het ook aangegaan om die dorpe Meerhof en Kosmos uit te lê. Hy het begin om die potensiaal van toerisme te ontgin; iets wat hy kon doen omdat hy met die onteiening van sy grond die regte om bote kommersieel op die water te laat vaar, uitgehou het. Johan het dié alleenreg gebruik om 'n vloot passasiersbote, wat elk 80 tot 120 gaste kon dra, op die water te sit.
Johan Schoeman se boek oor sy pa: 'Generaal Hendrik Schoeman – Was hy 'n verraaier?'
In 1950 het Johan 'n boek, Generaal Hendrik Schoeman – was hy 'n verraaier? uitgegee waarin hy sy pa se uitgangspunt verdedig het.
Johan is op 25 Januarie 1967 oorlede. Hy en sy vrou Agnes, 'n vriendin van die gesin, Annie Lottering, asook kleinkinders en agterkleinkinders van die Schoemans is aan die voet van die Kruiskoppie, waar die gedenkteken vandag staan, begrawe