Waarom is het zo intransparant wat er met afval gebeurt?
op 21-09-2019 om 14:00 uur in Prinsenkwartier, Sint Agathaplein 4, Delft Hoe diere in die poolstreke en ander besneeude gebiede oorleef
Hoe diere in die poolstreke en ander besneeude gebiede oorlewe
BO: Ysbere op die ys naby die Noordpool in die Noordelike Yssee. In hierdie ontsettend koue wêreld is hul liggame spesiaal toegerus vir oorlewing.
Gewysigde weergawe van ’n oorspronklike foto wat ysbere in die nabyheid van ’n duikboot toon. Krediet: Chief Yeoman Alphonso Braggs / U.S. Navy
Op die wit poolvlaktes waggel die ysbere van horison tot horison in hul omswerwinge. Dit lyk nie of hulle koud kry op die ys nie. Tog voer hul liggame ’n onophoudelike oorlog teen die vrieskoue. Mevrou Beer het dan ook lankal ’n igloe-agtige lêplek onder die sneeu gemaak, waar ou meneer Beer se spruite in die middel van die winter warmpies gebore gaan word. Ysbere is egter net een soort dier wat weet hoe om in die naarheid van die wêreld se onhergbergsaamste streke te bly lewe. In hierdie artikel maak ons kennis met nog heelparty ander...
Lees ook (in ons reeks
oor die biome van die aarde) die artikel getiteld:
IE trop herte proes in die mis van die oggend voordat hulle oor die koue vlaktes heen na warmer streke koers kry. ’n Relmuis krul hom knus op in sy nes om ’n ongehoorde sewe maande lange uiltjie te knip.
’n Robwyfie grawe ’n hol in die sneeu waar sy die winter met haar kleintjie gaan deurbring. Al hierdie diere is met dieselfde ding besig: ’n “oorlog” teen die koue.
In die poolgebiede, noord sowel as suid, en aangrensende streke met hul lang en koue winters—wanneer die sneeu meters diep Iê en die kwik tot onder -40º C kan tuimel—sou ’n mens kwalik verwag om nog iets aan te tref wat lewe. En tog is daar baie dieregemeenskappe in hierdie bevrore dele van die aarde.
Hulle is in hul diere-handel en -wandel uitstekend toegerus om die koue te kan koudsit en die wêreld vir hulself behoorlik warm te maak!
BO: Ondanks sy digte pels het hierdie bisonbul geen erg aan die winter nie. Wanneer dit koud raak, sal hy en sy trop dus na warmer streke begin trek.
Gewysigde weergawe van ’n oorspronklike foto deur
“Mongo”, wat dit by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Uittog na die warm plekke
EEN manier om die winter se koue en doodsheid te ontvlug, is om na warmer weivelde pad te gee. Die eerste ryp het nog skaars begin knyp, of trekdiere soos herte, bisons (wilde Amerikaanse buffels) en baie soorte voëls begin uitwyk.
Daar is baie plekke op aarde waar die magma so na aan die oppervlak Iê dat die onderaardse water verhit word en as stoom of warm bronne uit die grond bars. Hier is selde enige sneeu, en plantkos is volop. Jaar ná jaar is hierdie sogenaamde “hittekolle” dan ook die gewilde winterverblyf van duisende elke (Europese of Amerikaanse elande), vlieë, spinnekoppe en ander kreature.
BO: Gaa-aa-aap! Nou vir ’n lekker slapie op die ys. En hierdie rob van Antarktika het rede om rustig te wees, wat anders as die robbe van die Noordpool-omgewing het hy geen belangrike landvyande soos ysbere om te vrees nie. Maar hoewel ons foto ’n goeie illustrasie van slaap is, is robbe weliswaar geen winterslapers (hiberneerders) soos die diere wat in die afdeling hieronder beskryf word nie. En terloops, dit wat ons robbe noem, is eintlik die sogenaamde vinvoetiges, ’n uitlopende en wydverspreide groep van deels waterlewende soogdiere.
Wat is die slaap ’n warm-soete ding
SEKERE kleiner soogdiere wat nie op trek kan gaan nie, sluit letterlik hul oë vir die winter deur dit om te slaap. Hulle lewe in dié tyd van die opgegaarde vet onder hul velle.
Maar net twee uit elke drie van dié marathon-slaapkouse ontwaak op die ou end uit hul winterslaap. Sommige word daar reg in slaaphole deur roofdiere opgevreet, terwyl ander van die honger of siektes vrek.
Relmuise (Eng.: dormice) word as die wêreld se superslapers beskou. Hierdie knaagdiere van die Noordelike Halfrond slaap van die einde van September af regdeur tot die begin van Mei.
BO: Wolf, wolf, lê styf—baie sneeu om die lyf! Ou Wagter se wilde neef is hier blykbaar vertroud met die isolerende eienskappe van sneeu en met die feit dat dit daaronder warmer kan wees as daarbo.
Foto: U.S. Department of Agriculture (foto gewysig)
Benutting van die sneeu
PARTY diere maak gebruik van die isolerende eienskappe van sneeu. Die temperatuur onder die sneeu is altyd baie hoër as die snerpende lugtemperatuur, en rob- en beerwyfies verwyl die koue maande met hul welpies in igloe-agtige lêplekke onder die sneeu. Die rooi vos gebruik weer die sneeu as vrieskas om sy vleis te bewaar.
Lemmings en wesels grawe deur die sneeu en maak hul neste van gras sowat ’n meter onder die grondoppervlak. Met hul liggame word die lugtemperatuur in die neste tot sowat 10º C verwarm, hoewel die kwik buitekant onderkant die vriespunt kan wees.
IN die koue wêrelddele is die diere se parings- en draagtyd sodanig dat die kleintjies aankom wanneer die toestande vir hul oorlewing die geskikste is. Soogdiere is hier langer dragtig as verwante spesies in die warmer streke, anders sou die kleintjies in die koudste tyd van die jaar gebore gewees het.
By die robbe en wesels is daar selfs sogenaamde vertraagde dragtigheid: die bevrugte eiers van die ma heg hulle nie aan die baarmoeder vas voordat die weerstoestande gunstig is nie.
Hoewel ysbeertjies in die middel van die winter gebore word, bring hulle die eerste paar maande saam met hul ma’s in die ondergrondse (of “ondersneeuse”) hole deur. Wanneer hulle gereed is om die buitewêreld aan te durf, Iê daar ’n hele somer voor hulle.
BO: Keiserpikkewyne versamel om 'n duikgat in die Antarktiese ys. Hulle het genoeg ingeboude vet en isolerende vere om die uiterste koue te weerstaan.
Foto: Henry Kaiser / US National Science Foundation
ALLE diere van die poolstreke en aangrensende gebiede—soos robbe, walvisse, pikkewyne en ander voëls—het dik lae spek onder hul velle en/of goed beskermende pelse of vere. Die Weddeli-rob se vetlaag kan byvoorbeeld 10 cm dik wees. As die kos skaars word, kan die diere desnoods op die vet teer.
Dit is nie die pelse of vere self wat hitte verskaf nie, maar die lugholtes daarin; lug is ’n swak geleier van hitte.
Voëls skei uit ’n klier naby die stert ’n waterdigte olie af wat op die vere versprei word. Die olierige oppervlak isoleer die vere teen koue of vogtigheid.
Bye het ’n merkwaardige manier om in die koue te oorleef. As die kwik onder 14º C daal, koek hulle in die korf saam en woel as ’t ware die lug met hul vlerke om. Deur hierdie “sentrale verwarming” word ’n gelykmatige temperatuur van 18º C in die korf gehandhaaf.
Die bye aan die buitekant van die “verhitter” is natuurlik kouer as dié in die middel, maar die swerm roteer stadig sodat die koue bye van buite telkens ’n beurt kry om binne warm te word.
BO: Vet en rond maak die
Foto: Dave Olsen / U.S. Fish and Wildlife
Groottes en vorms
DIE grootte en vorm van ’n dier is van wesentlike belang sover dit die behoud van liggaamshitte aangaan. Hoe groter die dier des te groter die uitstraling en hitteverlies.
’n “Bolronde” dier sal minder hitte as anders gevormde diere verloor, omdat sfere die kleinste oppervlaktes het. Pooldiere is geneig om ronder as ooreenstemmende spesies in warm streke te wees.
Diere verloor baie hitte deur hul uitstaande ledemate. Die pote en ore van pooldiere is in die reël dus ook kleiner en meer gerond as dié van hul neefs in die trope.
BO: Ou Dikkie die Pikkie! Hierdie Ant­ark­tiese adélie­pikke­wyn is nou wel nie bol­rond nie, maar tog ovaal­vormig genoeg vir hit­te­be­wa­ring.
BO: Die poolvos (“Arctic fox”, Alopex lagopus) in sy twee monderings—sy donker pels vir die somer en sy wit pels vir die winter, wanneer hy met sy bruin en swart hare in die sneeu te opmerklik vir sy roof­vyande sou wees. Foto van donker poolvos: Bureau of Land Management,Alaska State Office / U.S. Departement of the Interior
Foto van wit poolvos: U.S. Fish & Wildlife Service
Uitgedos in wit
DIE pelse van baie diere in die koue streke word wit in die winter. Dit help om hulle te kamoefleer wanneer hulle in die sneeu jag maak op prooidiere wat op hul beurt self in wit uitgedos is.
Die ruie haarbedekkings van die vosfamilie word nie net wit om hulle onopvallend te maak vir die moontlike prooi nie, maar in die natuur is die vos self met ’n baie doeltreffender wapen bedeel—sy geslepenheid.
Hy lewer ’n boeiende vertoning vir ’n gehoor van konyne deur te spring en te rol en te maak of hy sy eie stert vang. Die konyne verwonder hulle só dat hulle glad nie besef die sluwe ou vos is geleidelik besig om ál nader aan hulle te beweeg nie!