Op ’n geleentheid die afgelope Saterdag op Wellington was sowel menseregte as moedertaalonderrig op die voorgrond tydens ’n bespreking oor taal en identiteit.
Die gesellige gesprek in Die Bôrdienghuis van die Breytenbach-sentrum was vir die bekendstelling van Ons kom van vêr, waarin ’n hele aantal skrywers die ontwikkeling van verskillende soorte Afrikaans en ondervindings met Afrikaans teen die agtergrond van die geskiedenis bekyk. Die redakteurs is Wannie Carstens en Michael le Cordeur.
Terselfdertyd was dit ’n geleentheid vir mense van die ou en nuwe Wellington om daadwerklik gesprek te voer oor toe én nou, oor hoe om mekaar te help anders maak, om Breyten Breytenbach se ideaal met die sentrum te verwesenlik.
Die oudburgemeester Herman Bailey, iemand wat ’n lang loopbaan in plaaslike regering gehad het; die Stigting van Bemagtiging deur Afrikaans se Marlene le Roux, wat ook hoof van die Kunstekaap is; Edwena Goff, ’n kerkleier en voormalige Mej Afrika Suid; die onderwyskundige Patrick Mettler; en Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel, moderator van die Verenigde Gereformeerde Kerk, het met die Afrikaanse skrywer Braam de Vries gesels.
In die afdeling “Lied en Land” in Jan Rabie se roman Ons die afgod bewoord hy die tale-ideaal van Afrikaans se plek tussen al die ander tale van ons land soos volg: “En hoe sing jy jou lied tussen vyf, ses andersoortige stemme?” En die antwoord is: “Ons sal trots ’n klein instrument in ’n groot orkes moet wees.”
Die kwessie van name het De Vries laat dink aan die ou wie se buurman se hond hom wakker gehou het. “Toe sê sy vrou: ‘Gaan haal die hond dat hy hier by ons bly, dan blaf hy die buurman wakker!’ Ek wil dus voorstel dat u uself ’n Afrikaner noem as u wil en die probleem iets vir die ander ouens maak.” Adam Small het destyds Die eerste steen? aan “my mense, die Afrikaner” opgedra.
“Wat bring ons vanoggend bymekaar? Ons taal en die identiteit wat ons vind in ons taal. Vir my, wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ’n nierassige volk, nie ’n veelrassige volk nie.”
Toe hy destyds by die munisipaliteit begin werk het, het hy op ’n dag sy geboortesertifikaat by die landdroskantoor gaan kry. Valiant Swart se ma was die klerk en hy het haar goed geken. Sy deel hom toe mee op sy sertifikaat is hy as “gemeng” geklassifiseer. “Ek staan by daai toonbank maar ek dog ek kom iets oor. Toe wou ek vra: Kan ek kies of ek wit of bruin wil wees? Dalk 50/50? Hoewel dit seer maak, het ek gesê skryf maar eerder ‘kleurling’ op die sertifikaat, want ek wil nie ‘gemeng’ deur die lewe gaan nie.”
In 1990 is hul vierde seun gebore. “Ek het gewerk met die aanname die wette gaan seker maar afgeskaf word. Waar daar op sy geboortesertifikaat staan ‘ras’ het ek ingevul: ‘Suid-Afrikaanse burger’. Nou is die spottery by die huis drie van die kinders is kleurling en die vierde is die enigste wat ’n Suid-Afrikaanse burger is!
“Ons het so arm grootgeword daar was nie geld vir studies nie, toe moes ek darem iets gaan soek wat vir my ’n loopbaan sou gee. In daardie tyd maak Pentech oop en gee opleiding in openbare gesondheid en dis toe dat ek in die gesondheidsveld beland het. Dit plaas jou onmiddellik in plaaslike regering en dit was die begin van my plaaslike-regering-loopbaan. Eers as gesondheidsinspekteur op Wellington. Toe ek die eerste oggend inkom, sê die hoof vir my: ‘Baie welkom hierso by ons. Ons drink soggens bietjie tee voordat ons begin werk – wil jy tog nie môreoggend vir jou ’n koppie en ’n piering saambring nie. Jy kan nie ons s’n deel nie.’ Die tweede ding was: daar is openbare toilette in die stadsaal net oorkant die pad en hy sal reël dat die sydeur oop is, want ek kan nie hulle s’n gebruik nie. ‘En hulle het nou nie eintlik vir jou ’n kantoor nie, maar hier is so ’n gang, ons gaan ’n houtblad daar teen die muur sit, dan is dit jou kantoor.’ En die vierde ding is toe hulle ’n voertuig gaan koop. Al die ander gesondheidsinspekteurs het met bakkies en karre gery. Ek het ’n scooter gekry.
“Dit was my bekendstelling aan plaaslike regering gewees. Ek het net besluit dit gaan my nie afsit nie. Ons was die eerste groep bruin gesondheidsinspekteurs wat opgelei is, so ons moes vir ander ’n pad oopmaak.
“In daardie tyd kom die regering toe met bestuurskomitees vir bruin mense. Ek het ’n geweldige worsteling deurgegaan. Ek sit met kennis van plaaslike regering; ek het geen ander plek om my uit te leef nie, want ons kon nog nie stadsraadslede word nie, maar hier is nou ’n geleentheid. Ek besluit toe om my kiesbaar te stel. Al is dit nou ’n apartheidstruktuur. Vir 17 en ’n halwe jaar het ek gesit in daardie apartheidstruktuur. Ons het dit later so onder protes gedoen dat ons later opgeneem is in die raad, onwettig. Ek onthou dat die sekretaris van die raad gesê het hy gaan elke maand notule skryf asof ons ’n vergadering gehad het. Dan stuur hy so ’n notule uit. Dis alles voor 1994.
“By geleentheid het ons ’n protesnota aan die raad gegee en gesê dat ons die swembad in Pentzstraat wil ophef vir alle bevolkingsgroepe.
“In 1956, die jaar voordat ek skool toe is, loop ek en antie Magrieta winkel toe en soos ons stap, is die bouery aan ’n swembad aan die gang, en ek hoor net sy skree vir haar neef aan die oorkant van die straat: ‘O, jy bou ook ’n swembad vir de Boere.’ Nou sy het van politiek niks geweet nie, maar sy het geweet hier is ’n stuk onregverdigheid.
“Die aand van my voorlegging by die raad toe begin ek met daardie storie. En hier kom ons met die versoek – nie ’n eis nie – dat die swembad oopgestel word. Die volgende dag toe loop die protesbriewe in die wit gemeenskap. Later kondig die burgemeester toe aan dat ná onderhandelinge met die provinsie word R1,4 miljoen beskikbaar gemaak vir ’n swembad vir die bruin gemeenskap in Bloekomlaan. Dis nie wat ons wou hê nie. Ons gaan koukus op die stadsraad se stoep en ons sê ons aanvaar dit onder protes, wetende die wette gaan eindelik almal afgeskaf word. ’94 kom en die swembad word oopgestel. Nou het ons twee swembaddens in die dorp, almal kan gaan waar hulle wil en as jy vandag vir die bruin kinders vra waar gaan swem hulle, sê hulle vandag nog hulle gaan na die Boerebaddens toe.
“In 1993 raak ek betrokke by die afbakeningsraad vir die optrek van die munisipale grense vir die ’94-verkiesing. Toe kom die ’94/’95-verkiesing. In Wellington het ons ’n baie interessante pad geloop: ons gemeenskap het gesê ons is nie gereed vir die NP nie – ons wil nie deel wees daarvan nie; ons was ook nie gereed, na ons oordeel, vir die ANC nie. Daar was niks anders nie. Toe skep ons ’n gemeenskapstruktuur en ons wen die verkiesing en ek word toe burgemeester vir vyf jaar agtereenvolgens. Toe kon jy werk aan al die goed wat jou al vir jare gepla het. Ons het baie suksesse behaal.” Hy was in ’n stadium burgemeester van die Drakenstein-munisipaliteit óók.
“Ek dink wat hierdie boek bereik het, is om ons stories in mooi Afrikaans te skryf, maar tog het dit ’n stuk geskiedenis neergepen wat verlore sou gegaan het. En daarom dink ek dat hierdie die bereiking was van ’n baie, baie mooi ideaal. Ek het nooit aan my stuk as akademiese stuk benader nie, maar dis goed dat dit op daardie vlak gebruik is.”