Stryd woed oor onafhanklike kandidateSpesiale stemme word die naweek uitgebring, terwyl miljoene ander kiesers Maandag by die stembusse verwag word. (Foto: OVK) Suid-Afrikaners trek Maandag hul kruisies in die plaaslike regeringsverkiesing en ŉ fel stryd woed onder meer oor of ŉ stem vir ŉ onafhanklike kandidaat gaan hond haaraf maak. In die 2016-verkiesing het 855 onafhanklike kandidate deelgeneem het, sê Sy Mambolo, hoofkiesbeampte van die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK). Vanjaar het hierdie syfer bykans verdubbel en dit staan nou op 1 546 onafhanklike kandidate. Mmusi Maimane, leier van die One South Africa-beweging (OSA), sê Suid-Afrika het nie nóg politieke partye nodig nie en Suid-Afrikaners moet oorweeg om in Maandag se verkiesing vir ŉ onafhanklike kandidaat te stem. OSA steun verskeie onafhanklike kandidate wat deur hul gemeenskappe benoem is en het onder meer gehelp met ondersteuning, opleiding, toerusting en stemwerwing vir dié kandidate. Hy sê wanneer groot partye betrokke raak, word spesifieke mense in spesifieke poste ontplooi. “Wat aljimmers gebeur, is dat nie net die raad verdeel is nie, die burokrasie word ook verdeel. Dan beland jy in ŉ situasie waar talle mense sê ‘ek gaan net aan dié mense dienste lewer en nie aan dáárdie nie’ en dit word ŉ probleem.” Maimane sê onafhanklike kandidate is nie deel van ŉ faksie nie, maar deel van ŉ gemeenskap. “Jy kan nie sê die mag moet aan die mense gegee word en dan, wanneer jy ŉ probleem het, sê jy mense moet met ŉ politieke party gaan praat nie,” sê hy. Miljoene mense word Maandag by stempunte verwag, hoewel die opkoms moontlik laer as tevore kan wees. (Foto: OVK) Jan de Villiers, ŉ DA-LP, stem nie saam nie en sê ŉ mens moet “mooi dink voor jy jou stem op ŉ onafhanklike kandidaat mors”. Kandidate kan slegs op ŉ wykstembrief, waar kiesers stem vir wie hulle wyk moet verteenwoordig, vir ŉ onafhanklike kandidaat stem, maar nie op ŉ proporsionele stembrief vir ŉ dorp of distrik nie. ŉ Onafhanklike kandidaat staan as ŉ persoon en kan dus net een sitplek op die plaaslike munisipaliteit se raad beklee. “Die werklikheid is dat ŉ onafhanklike kandidaat ŉ belastingbetaler-geborgde salaris verdien om op te daag vir raadsvergaderings waar hulle geen invloed kan uitoefen nie,” sê De Villiers. Hy meen dit is hoegenaamd nie waar dat ŉ onafhanklike kandidaat ŉ gemeenskap se belange beter gaan verteenwoordig as ŉ politieke party nie. “ŉ Onafhanklike kandidaat kan net een sitplek op ŉ raad wen. In enige raad waar daar nie ŉ koalisie of volstrekte meerderheid is nie, beteken dit letterlik die onafhanklike kandidaat se stem beteken niks nie. “Raadsbesluite word deur die regerende party gekoukus en besluit, lank voor dit in die raad dien. ŉ Onafhanklike kandidaat het geen manier om die regerende party se raadsbesluite te beïnvloed nie,” sê De Villiers. Die OVK se nasionale uitslagsentrum in Pretoria. (Foto: OVK) Dawie Scholtz, ŉ onafhanklike verkiesingsontleder, sê stemme kan nie gemors word nie. Hy verduidelik egter dat stemme vir onafhanklike kandidate wat uiteindelik glad nie ŉ setel in die verkiesing wen nie, buite rekening gelaat word wanneer daar ingevolge die proporsionele verteenwoordigingstelsel bepaal word hoeveel setels aan ŉ party toegeken word. Scholtz sê mense moet stem vir wie hulle wil en omdat daar vanjaar moontlik ŉ kleiner stemopkoms gaan wees, is dit juis belangrik dat mense hul stemme uitbring – ongeag vir wie dit is. Die Republican Conference of Tshwane is ŉ nuweling op die politieke toneel. Sy grondwet bepaal dat elke wyk sy eie kandidaat moet verkies en in daardie opsig word kandidate as onafhanklik beskou. Die kandidate betwis die verkiesing saam onder die sambreel van die Republican Conference. Leo Middelberg is een van dié kandidate. Hy sê dit is belangrik dat die persoon wat jou verteenwoordig, jou belange op die hart dra. “Ek moet verantwoording doen aan die kiesers van die wyk en as hulle met ŉ meerderheid besluit ek doen nie my werk nie, moet ek waai. Dit is die mooi van die stelsel.” Hy sê die proporsionele stelsel verseker boonop dat elke stem tel. “As jy vir ŉ ander party stem as waarvoor jy werklik staan, abdikeer jy mos dit waarin jy glo. Dit is totale snert om te sê dat ŉ stem vir ŉ kleiner party of onafhanklike kandidaat ŉ mors is. Dit is nie waar nie.” Middelberg sê kiesers moet verseker hulle kry ŉ stem op die raad oor kwessies wat munisipaliteite raak, soos krag, water, rioolsuiwering, en dat dié stem tel selfs al word koalisies gevorm. Hy meen sommige partye gebruik “angstaktiek” om mense te oorreed om te stem vir iets waarvoor hulle nie staan nie. “Dit is jammer dat politieke partye sulke taktieke gebruik. Die partye moet eerder sê presies waarvoor hulle staan en dan kan mense kies of hulle daarvoor wil stem.” Sommige onafhanklike kandidate benadruk ook die feit dat hulle nie verbonde is aan ŉ politieke party se mandaat nie, maar dié van die gemeenskap. Hierop sê De Villiers dit is waar, maar kiesers moet hulself afvra wat dit presies beteken. “As jy vir ŉ politieke party soos die DA stem, stem jy vir die waardes en beleid van die DA. Jy kan dit gaan opsoek op ons DA-webwerf en naslaan in ons verkiesingmanifes. “Wie hou ŉ onafhanklike kandidaat verantwoordelik om sy besluitneming in die raad te neem volgens die waardes of beloftes wat hulle verkondig het voor die verkiesing? Niemand doen dit nie, want ŉ onafhanklike kandidaat wat op ŉ raad dien kan vir vyf jaar doen en sê wat hy wil, sonder enige reperkussies. “Hulle is verantwoordelik aan geen mens en aan geen waardes nie.” Maimane sê egter OSA het ŉ vereniging vir onafhanklike kandidate op die been gebring wat deur kandidate self bestuur word. “As daar dan ŉ probleem is en jy die gemeenskap se vertroue verloor, moet hulle jou [van die raad] kan laat verwyder.” Morné Mostert, bestuurder van plaaslike regeringsake by AfriForum, sê die talle kleiner partye en onafhanklike kandidate wat aan vanjaar se verkiesing deelneem, wys dat mense op voetsoolvlak afstand wil doen van groter partye. Hulle eis dienste en hoop dat verandering dalk uit ŉ ander oord gaan kom.