Skrifbeskouing en Skrifgebruik – Johnnie Roberts | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Skrifbeskouing en Skrifgebruik – Johnnie Roberts
Die kerk oor die wêreld heen, en die NG Kerk by name, word deur talryke probleme geteister. 'n Mens moet uiteraard nie vergeet dat kerke, en so ook die NG Kerk, werklik wonderlike bydraes lewer om van die wêreld 'n beter plek te maak nie. Pessimiste wat net verdoemend na die kerk verwys, kyk nie met oop oë na wat in die kerke gebeur nie en ek wil geensins die indruk wek dat ek met hierdie stroom meeloop nie. By alle probleme wat die kerke ervaar, bly dit die versamelpunte van gelowiges en vorm dit wêreldwyd die liggaam van Christus en die bouwerk van God. So glo ons en hieraan moet ons steeds vashou. Dit neem egter nie weg dat ernstige probleme deur die kerk(e) ervaar word nie. Onder die probleme tel die verlies aan lidmaatskap, veral ook en juis onder die jeug. Voorts is daar die voortslepende verdeeldheid, die onvermoë van kerke om mekaar te vind ondanks die feit dat almal bely dat die kerk die een liggaam van Christus is. Selfs binne die een familie van NG kerke blyk daar 'n halsstarrige verset teen eenwording te wees. By al die ander probleme wat genoem sou kon word, is daar, om maar hiermee op te hou, dié van wêreldvreemdheid wat veral ook op kansels waarneembaar is: die nood van die wêreld waarvoor die kerk juis ook op aarde is, is maar selde in die perspektief. My vraag is of daar nie aan al hierdie en miskien ook aan die meeste ander probleme 'n gemeenskaplike, dieperliggende probleem ten grondslag lê nie. Ek dink daar is en wil dit graag hieronder van nader bekyk.
Uit die opskrif van hierdie bydrae behoort dit meteen duidelik te wees dat die groot struikelblok na my mening in die kerk se Skrifbeskouing en Skrifgebruik geleë is (Deist 1994:535). En met kerk bedoel ek hier nie soseer die offisiële liggame van die kerk nie, maar juis ook en veral die lidmate van die kerk. Ek wil daarom in hierdie bydrae die klem laat val op twee aspekte van hierdie saak, naamlik waar die probleem lê en wat daaraan gedoen kan word.
Oorsigtelik kan aangedui word dat die probleem rondom die Skrif hom op drie kardinale areas openbaar, naamlik dié van wetenskap en geloof; die vraag na die soort boeke wat die Bybel uitmaak; en die vraag na die spreke van God. Wanneer ons oor hierdie punte klaarheid gekry het, kan ons probeer om in nederigheid 'n aanvaarbare Skrifbeskouing te formuleer en van daar uit na te dink oor 'n verantwoordelike gebruik van die Skrif.
1 Die drie probleemareas
1.1 Wetenskap en geloof
Alle egte wetenskap is ingestel op die soeke na die waarheid. Hierby speel die waarneming van feite en die verklaring daarvan 'n vanselfsprekende rol. In die natuurwetenskappe staan die uitvoer van eksperimente om oor waarnemings sekerheid te kry voorop. In die geesteswetenskappe is dit dikwels die voer van argumente vir en teen standpunte wat op grond van waarneming geformuleer is, wat deurslaggewend is. Maar in alle vertakkings van die wetenskap staan die een beginsel bo alle ander vas: Opvattings en standpunte wat ingeneem word moet bewysbaar wees en in die vasstelling van wat as waarheid voorgehou word inderdaad ook bewys word. Die vereiste van bewys is vir die wetenskap ononderhandelbaar. In die geesteswetenskappe lê die bewysvoering, wanneer daar nie (soos in die sielkunde en die sosiologie) met eksperimente gewerk word nie, in die aanvoer van motiverings waarlangs oortuigings gevestig word ten opsigte van die waarheid.
En nou is dit juis op hierdie punt dat die spanning, wrywing, dikwels vyandskap, noem dit wat jy wil, tussen wetenskap en geloof ontstaan. Vir baie beteken dit dat daar tussen wetenskap en geloof 'n onvermydelike onverdraagsaamheid sal wees, 'n totale onversoenbaarheid. Die rede lê daarin dat geloofsgoedere juis nie bewysbaar is nie.
Hierdie laaste stelling verdien nadere ondersoek. Dat sake van die geloof nie bewysbaar is nie, lê in die aard van wat ons geloof noem. Laat ons eers iets hieroor sê vanuit 'n Christelike gesigspunt, want uiteraard strek die saak waaroor dit hier gaan oor 'n veel wyer veld: Dit dek per slot van sake die oortuigings van alle godsdienste en het dus 'n algemeen menslike karakter. Noukeurige ondersoek van die gebruik van die begrip geloof in die Nuwe Testament, lei tot die slotsom dat wat wydlopend in dié geskrifte daarmee bedoel word niks anders is as die gedagte van vertroue nie. Om te glo beteken om jou vertroue op iets of iemand te stel. (In Engels word drie woorde gebruik: belief, faith en trust.) En die sake waarop vertroue gestel word, noem ons dan geloofsgoedere. En dit is hiervan dat ek sê: dit gaan oor dinge wat nie bewys kan word nie.
Laat ons 'n voorbeeld noem. Christene glo in die kruis van Christus. Daarmee wil hulle byvoorbeeld sê dat God diegene wat daarop vertrou dat Christus vir hulle sonde gesterf het, daarvan bevry is en dat hulle sodoende die redding verkry het. Daar kan op wetenskaplike wyse navorsing oor die kruisiging van Jesus gedoen word en die feit kan daardeur bevestig of ontken word. Maar dat God deur die kruis vir mense heil bewerk, kan op geen enkele manier bewys word nie. Dit word eenvoudig net geglo. Nou hoe kan mense dan, al gelowend, beweer dat hulle deur die kruis van Christus gered is? Hiermee beweeg ons na die kategorieë van belewenis en ervaring. 'n Christen sal sê: Toe ek die evangelieboodskap van redding deur die kruis gehoor het, het ek dit geglo, ek het my vertroue daarop gestel dat dit vir my geld – en toe het ek die ervaring van bevryding beleef; dit het vir my waar geword. (In die Nuwe Testament word hierdie feit duidelik geïllustreer deur Efesiërs 1:15-16, waaroor later meer.) Geloof het dus te make met die ervaring van God en sy heilsgawes wat eksistensieel deur 'n mens beleef word. Dit is vir so 'n persoon 'n waarheid waarby s/hy sal staan of val, 'n lewenswerklikheid. Maar in wetenskaplike terme is die aanvaarding van God se werking en die bevryding van sonde deur die kruis, volstrek onbewysbaar.
Die andersoortige kategorieë waarin geloof en wetenskap beweeg, lei dan dikwels tot probleme, tot 'n onverdraagsame skeiding van weë. Die vraag is egter of so 'n skeiding noodwendig die geval hoef te wees. Van die kant van sekere wetenskaplikes word hulle lewenshouding dié van: Wat nie bewys kan word nie, bestaan nie. Maar so 'n aanvaarding kan self ook nie bewys word nie en is ook niks anders as 'n vorm van geloof nie. Aan die ander kant was kerkmense se houding dikwels dié van: Die wetenskap is uit die bose want dit tas ons geloof aan en maak dit bespotlik.
Ek sal dit graag as my standpunt wil stel dat skeiding tussen geloof en wetenskap heeltemal onnodig en geforseerd is.
Maar laat my hieroor 'n spesifieke voorbeeld neem. Toe Darwin in die negentiende eeu die siening ontwikkel het dat lewe op aarde verklaar moet word deur 'n proses van spesiëring langs die weg van natuurlike seleksie, is hy deur baie Christene as 'n soort antichris beskou wat teen God en sy gebod in opstand is. En baie dink vandag nog so oor evolusie as verskynsel. Baie wetenskaplikes aan die ander kant weer het inderdaad die standpunt ingeneem dat die proses van evolusie bewys dat geloof in God niks anders as bygeloof is nie. Baie ander het egter nie hierdie weg opgegaan nie – Darwin self terloops, ook nie. Die vraag is dan: Waarom sien sekere Christene die wetenskap as 'n bedreiging vir hulle geloof? Hulle probleem word baie duidelik juis in die wetenskaplike oortuiging dat lewe op aarde deur 'n proses van evolusie ontwikkel het, terwyl húlle sê dat die Bybel tog duidelik leer dat God alles in ses dae geskape het.
Waar die probleem in hierdie verband lê, gaan ek nie hier probeer duidelik maak nie, want dit hang saam met die vraag na die soort boeke wat die Bybel uitmaak en wat hieronder verder bespreek sal word. Dit op sy beurt het natuurlik direk te make met die vraag oor hoe die boeke van die Bybel gelees moet word. Na hierdie sake kyk ons in die volgende afdeling.
1.2 Die soort boeke wat die Bybel uitmaak
Almal lees nie die Bybel op dieselfde manier nie. Daar is met ander woorde verskillende kyke op die Bybel, oor wat se soort boeke dit bevat, en hoe dit gelees moet word. Ek gaan nie hier probeer om dit alles volledig na te gaan nie. Ek dink egter dat dit moontlik is om 'n vereenvoudigde skets te maak van verskillende kyke op die Bybel, sy verstaan, en hoe dit gelees moet word. Ek dink dat so 'n skets ons sal kan help om die problematiek te verstaan. Hopelik sal ons daardeur ook tot 'n besef kan kom van waar ons elkeen in die prentjie inpas. Miskien sal ons dan kan beoordeel of ons self besig is om die Skrifte op 'n verantwoordelike en verantwoordbare manier te lees. En as dit in die kerk gebeur, behoort baie van haar hedendaagse probleme in 'n ander lig te staan kom en kan dit moontlik aanleiding gee tot vernuwende denke en oplossings van probleme wat eers onoplosbaar gelyk het. Ek gaan wys op drie rigtings in die kyk op die Bybel.
1.2.1 'n Fundamentalistiese kyk op die Bybel
Fundamentalisme word altyd geassosieer met 'n strakke en onversetlike houding van onverdraagsaamheid teenoor wie ook al 'n ander siening van sake daarop nahou. Kenmerkend is dan ook die inneem van ekstreme standpunte. Dikwels lei dit tot ekstremisme in die optrede teenoor die samelewing. Hier tref 'n mens die houding aan van: My standpunt omvat die volle waarheid en ek/ons alleen beskik oor die volle waarheid. Wat Christelike fundamentalisme betref, sou 'n mens die kyk op die Bybel kon saamvat onder vyf hoofde. Hou daarmee rekening dat die vyf kenmerke baie nou met mekaar saamhang en dat die een die ander beïnvloed.
1.2.1.1 Fundamentaliste lees die Bybelteks letterlik
Natuurlik sal 'n mens in hierdie verband rekening moet hou met variasies in die mate van letterlikheid waardeur die lees van die Bybel gekenmerk word. Vir sommige sal dit byvoorbeeld beteken dat as die Bybelteks sê dat God die wêreld in ses dae geskape het, dan is dit presies wat die Christen moet aanvaar. Ander mag miskien toegewings maak vanweë wetenskaplike feite wat wyd aanvaar word. Sommige sal evolusie as sisteem verwerp, maar toegee dat daar wel evolusie binne 'n spesie kan voorkom maar dat elke nuwe spesie verstaan moet word as 'n nuwe skepping. Daar is dus variasie ten opsigte van die letterlike verstaan van die Bybel.
Ek gaan hier volstaan met die verwysing na nog een voorbeeld wat die onwilligheid of onvermoë illustreer om met die kultuurgebondenheid en genre-tipiese van Bybelse materiaal rekening te hou. 'n Gelykenis is 'n literatuursoort wat 'n geestelike waarde of aangeleentheid vergelyk met iets alledaags of wat dit verduidelik deur 'n verhaal wat in die kultuurmilieu van die skrywer en die eerste lesers goed begryplik sal wees. So 'n gelykenis is dié van die ryk man en Lasarus (Lk 16:19-32) met 'n tipies apokaliptiese voorstelling van 'n hemel waar saliges en verlorenes deur 'n kloof van mekaar geskei word. In fundamentalistiese kringe word hierdie en dergelike vertellings en sienings oor die hemel en die hel letterlik opgeneem as weergawes van hoe die hiernamaals daar uitsien. Dit word as leerstellings aangesien en as dogma verkondig.
1.2.1.2 Vir fundamentaliste staan die 'waarheid' vooraf vas
Om hierdie feit as kenmerk van fundamentalisme te beskryf, is belangrik omdat dit die kontras teken tussen 'wetenskap en geloof' – geloof dan in die sin waarin hierdie Christene dit verstaan: as die aanvaarding van sekere leerstellings wat die waarheid verteenwoordig. Dié leerstellings staan vir hulle vooraf vas. Alle ondersoek van die Bybel geskied slegs om dié feite te bevestig. Hierteenoor is die wetenskap – ook die Skrifwetenskap – daarop uit om die waarheid te ontdek, maar hieroor later meer. Die fundamentalistiese uitgangspunt dat die waarheid reeds ontdek is en net verder versterk en bevestig moet word, verklaar die benepe ekstremisme en onverdraagsaamheid in dié kringe.
1.2.1.3 Die Bybel word gelees om te bevestig wat reeds vooraf geweet is
Al is daar reeds hierbo aan hierdie feit geraak, moet hier iets meer daaroor gesê word. Omdat die uitgangspunt van hierdie lesers daarin lê dat die waarheid reeds ontdek is, word 'n oopkop lees van die materiaal uiteraard geïnhibeer. Van oorspronklike navorsing oor die Bybelboeke en/of onderdele daarvan word óf nie notisie geneem nie, óf dit word eenvoudig geïgnoreer. Indien werke gelees word wat nie uit die eie kring afkomstig is nie, word dit slegs gedoen om die vyand te probeer weerlê en soms selfs as die instrument van die bose uit te maak, en so deur verdagmaking te keer dat enige nuwe feite oor die Bybel en sy wêreld dalk in die eie kring sal binnedring.
1.2.1.4 Wat in die Bybel staan, is geopenbaarde waarheid
Omdat die waarheid vir hierdie Christene vooraf vasstaan, is dit te verstaan dat die waarheid vir hulle die waarheid is wat God self deur die Bybel geopenbaar het. Dit is God se waarheid en daarom staan dit vas en is daarmee nie te stry nie. Maar onthou nou dat hierdie waarheid vir hulle saamhang met 'n letterlike lees van die Bybel. Wat letterlik daar geskrywe staan, is God se geopenbaarde waarheid en daarmee moet nie gepeuter word nie.
1.2.1.5 Die Bybel is die onfeilbare Woord van God
Uit die voorafgaande sal dit duidelik wees dat die Bybel vir fundamentaliste in die mees letterlike sin van die woord Woord van God is wat in alle onfeilbaarheid sy heilsaankondiging, maar ook sy wette, vir die mense neerlê. So letterlik dat 'n leraar wat wou hê dat iemand vir hom 'n Bybel moet aangee, kon sê: 'Gee bietjie vir my die Woord van God aan wat daar op die tafel lê'. Soos ons later sal sien is so 'n taalgebruik vir die Bybel volstrek onvanpas. Dieselfde geld die prediker wat as deel van sy liturgie sê: 'Laat ons nou met die Woord van God voor ons geopen, eers saam bid'. So word ook die profesieë in die Ou Testament wat handel oor 'n figuur wat vorentoe deur God gebruik sou word om heil vir sy mense te bewerk, heel letterlik as 'n voorspelling van Jesus opgeneem. Daar word dan ook deur hulle daarop aangedring dat verwysings na so 'n persoon in 'n vertaling met 'n hoofletter geskryf moet word.
'n Mens sou hierdie benadering tot die skrifte naïef-realisties kon noem. Dikwels word dan ook gesê dat die Bybel met kinderlike geloof en sonder bevraagtekening gelees moet word.
Soos ons verderaan sal sien, is dit vir elkeen wat bereid is om onbevange te kyk na die Bybelboeke en die omstandighede van hulle ontstaan en versameling in een bundel, sowel as die groot verskeidenheid van literatuursoorte wat daarin verteenwoordig is, duidelik dat ons hier met menslike geskrifte te make het. Hoe 'n gelowige in hierdie geskrifte God met haar/hom kan hoor praat, is 'n ingewikkelde saak wat verdien om verderaan apart bespreek te word. Tog moet dit hier vermeld word om die moontlike misverstand te onderskep dat ek sou wou propageer dat die Bybel vir Christene nie meer 'n gesagvolle instrument in die hand van God kan wees waardeur hulle lewens diep geraak sou kon word nie. Maar dit is tyd dat ons aanstap na die tweede kyk op die lees van die Bybel.
1.2.2 'n Verligte kyk op die lees van die Bybel
Dit word moeiliker om hierdie groep lesers te omskryf as wat met fundamentalisme die geval was omdat daar meer subtiele variasies bestaan. Wat hier gebied word, is dus nog meer as wat in die vorige afdeling die geval was, 'n heel beknopte en algemene samevatting wat slegs poog om die mees essensiële kenmerke weer te gee. Daar is, dink ek, twee.
1.2.2.1 Die Bybel is God se Woord in mensetaal
Die menslike karakter van die geskrifte wat die Bybel uitmaak het mettertyd so sterk en so oortuigend op die voorgrond getree dat dit vir baie Skrifnavorsers en teoloë onmoontlik geword het om dit langer te ontken. Terselfdertyd kon of wou sommige van hulle om verskeie redes (waaronder dikwels die vrees vir negatiewe reaksies uit die kerke waarin hulle gedien het) nie die uitdrukking prysgee dat die Bybel die Woord van God is, en in baie kringe selfs dat die Bybel die onfeilbare Woord van God is nie.
Tog het ons met hierdie beweging besliste wins geboek in die hele aangeleentheid van die lees of dan die verstaan van die Bybel. Die erkenning dat ons in die Skrifte rekening moet hou met die menslike karakter van die Bybel, open die weg vir 'n meer kritiese benadering tot die vraagstukke waarvoor die leser deur die teks self gestel word. 'n Mens sou hier kon praat van 'n kritiese realisme. Maar die kritiese element word steeds gekwalifiseer deur die vooraf vasstaande aanname dat hierdie geskrifte van God self afkomstig is, dat Hy daarin sy volstrek gesagvolle openbaring bekend gemaak het, en dat hierdie openbaring nie aan kritiese ondersoek onderworpe is nie. Dit moet net eenvoudig geglo word. Daar mag wel rekening gehou word met die voorkoms van kultuureie elemente. Daar mag ook wel rekening gehou word met die feit dat geskiedenis vroeër anders verstaan is as wat vandag die geval is en dat dit lei tot onsekerhede oor die korrektheid van historiese feite. Maar die waarheid word, so is die siening, nie hierdeur in sy wese aangetas nie.
Ek het gesê dat hierdie siening tog bepaalde winste vir die Bybelondersoek ingehou het. Enkele voorbeelde kan help om dit te illustreer. Die oorweldigende bewyse dat die totstandkoming van die skepping en die aarde miljarde jare gelede plaasgevind het en nie 'n paar duisend jaar gelede nie en dat dit ook nie in enkele dae geskied het nie maar oor die loop van onnoemlike lang tye, het gelei tot nuwe benaderings tot die verhale daaroor in die Bybel. Daar is nou raakgesien dat die skeppingsverhaal in Genesis 1 'n bepaalde kunsmatige opbou vertoon, dat dit skematies uitgelê is en nie historiese gebeure probeer neerpen nie. Dit het die weg geopen vir voorstanders van hierdie benadering om nuut te besin oor die totstandkoming van die aarde en die ontwikkeling van lewe daarop. Kortom, moontlikhede is ontdek om Bybel en wetenskap met mekaar in 'n nuwe verhouding te betrek waardeur die spanning tussen geloof en wetenskap verlig kon word. Vir gelowiges was dit nie langer nodig om te kies tussen geloof en wetenskap nie. Genesis praat oor die dat van die skepping deur God, nie oor die weg waarlangs dit gebeur het nie. Die weg waarlangs dit gebeur het, word deur die wetenskap nagevors en gelowiges moet hulle daardeur laat beleer.
'n Tweede voorbeeld kan ook verhelderend wees. In die Nuwe Testament en sy omgewing vind ons wat genoem kan word 'n apokaliptiese wêreldbeeld. Dit is 'n wêreldbeeld wat in baie opsigte ooreenstem met die Grieks-Romeinse wêreldbeeld van daardie tyd, maar vertoon tog sy eie eienaardighede. Hiervolgens (heel kortliks) bestaan daar 'n ander wêreld bo die aarde, die wêreld van God. Hy word gesien as maghebber wat soos ander konings en heersers 'n paleis bewoon omring deur sy howelinge en dienaars wat boodskappers (engele) genoem word. Maar daar is 'n verskil tussen God se paleis en dié van aardse konings: Hy is groter as hulle, sy paleis is groter (sewe of agt verdiepings hoog), sy mag is meer as hulle s'n en so ook sy glorie. Wat dit alles met die krities-realistiese kyk op die Bybel te doen het, is juis die merkwaardige feit dat die voorstanders hiervan onbevange die ander wêreld wat deur die apokaliptiese wêreldbeeld geteken word, as bo-aardse realiteit aanvaar. 'n Hemel en 'n hel word as werklikhede van die ander wêreld aanvaar. So ook engele en duiwels. Die visioene van die boek Openbaring oor die troonkamer en die troon van God word letterlik geïnterpreteer. En so kan 'n mens voortgaan. Juis op hierdie punt, vanselfsprekend, tree die ou strydpunte tussen geloof en wetenskap weer in alle felheid op die voorgrond en lei dit tot onverkwiklike debatte tussen kerklui en wetenskapsmense.
1.2.2.2 Die Bybel as openbaring
In die lig van wat hierbo gesê is, verbaas dit nie dat daar in hierdie kringe steeds vasgehou word aan die gedagte dat die Bybel Woord van God en onfeilbare openbaring van God is nie. In debatte word daar wel in hierdie verband soms genuanseerd geredeneer oor die vraag of die Bybel sonder meer gesien moet word as Woord van God en of daar nie eerder gesê moet word dat die Bybel die Woord van God bevat nie. Laasgenoemde standpunt word egter meestal as liberaal afgemaak. Maar die probleme rondom hierdie standpunte is legio soos uit die volgende voorbeelde sal kan blyk.
In die Ou Testament is die 'openbaring van God' ten opsigte van die huwelik heel gemaklik met die praktyk van veelwywery; in die Nuwe Testament word die monogame huwelik as 'openbaring van God' gestel. Het God dan van opinie verander? In die Ou Testament is die 'openbaring' heel gemaklik met die uitmoor van selfs die vyand se babatjies (Ps 137:9, vgl ook Ps 109:9-10); in die Nuwe Testament lui dit dat 'n mens jou vyand moet liefhê. Het God hier van opinie verander? Die Ou Testament leer dat die weg na God en sy heil te vind is in die nakoming van die wet; Paulus leer dat die heil toegeëien word deur die geloof alleen en nie deur die werke van die wet nie. Het God ook hier van opinie verander? En so is daar talle ander voorbeelde wat genoem kan word, maar die bogenoemde maak tog die punt duidelik dat 'n mens nie sonder meer daarvan kan praat dat die Bybel die onfeilbare openbaring van God is nie. Ook hier word ons deur die Bybel self gedwing om die menslikheid van die skrifte te erken en te verstaan dat die geskrifte stam uit die tyd en die kulture van lang vervloë geslagte wat oor tydperke heen anders oor dinge gedink het as latere geslagte en as ons vandag. Soos uit die volgende afdeling sal blyk, moet 'n verantwoordelike lees van die Bybel hiermee deeglik rekening hou.