Foto's van muis (links bo) en rot (regs bo) deur U.S. National Institutes of Health
Daar is meer knaagdier-spesies as spesies in enige ander soogdier-orde—meer as 400 genera en sowat 2000 spesies wat wyd en syd oor die aarde versprei is. Die bekendstes is natuurlik die rot en die skugter muis in jou huis. Maar dan is daar ook nog die 1,3 meter lange hondagtige kapibara, die dambouer-bewer, die slapende relmuis, die vlieënde eekhorinkie... 'n bonte menigte...
• In hierdie besonder omvattende artikel word gekyk na knaagdiere en hul drie subordes: die eekhoringagtiges, die muisagtiges en die ystervarkagtiges.
REGS: Dié soort bewer is 'n bekende Amerikaanse knaagdier wat glo in die ou dae met groot respek deur die woud-Indiane behandel is... selfs nadat hulle hom doodgemaak het om sy pels in die hande te kry.
Foto: Yellowstone / U.S. National Park Service
PRAAT van 'n respektabele "begrafnis"... en dit nogal vir 'n dier. Maar vir die woud-Indiane van Amerika was die bewer nie sommer so 'n dier nie. 'n Mens kan maar net lees wat ene Grey Owl geskryf het, die beroemde half-Indiaanse pelsjagter wat sy avonture in Kanada in die 1930's opgeteken het...
Nadat 'n bewer doodgemaak was vir sy pels, het hy vertel, is die "lyk" met groot agting uitgelê, 'n sonderlinge ritueel waarin die kadawer kwansuis gemaklik gemaak is.
Die voorpote, agterpote en stert, wat afgesny is toe die pels verwyder is, is langs die lyf neergelê, of miskien bo-op geplaas.
Waar moontlik, is die "ontslapene" dan deur 'n gat in die ys laat sak. Bewers wat vir hul vleis doodgemaak is, se knieskywe is weer verwyder en die oorskot seremonieel verbrand.
En as enigiemand taktloos genoeg sou gewees het om te vra waarom doen hulle dit, sou die Indiane geantwoord het: "Ozaam tapskoche anicianabe, mahween—omdat hulle so baie nes Indiane is..."
Baie net soos mense? Daar is dié wat vandag nog glo bewers is besonder intelligent en kan redeneer. Maar navorsing het getoon dat hierdie lede van die soogdier-orde Rodentia—die knaagdiere—geen groter verstandelike vermoëns as hul knaagdier-neefs die rotte en muise het nie.
Knaagdiere is die volopste van alle soogdiere, sowel wat hul getalle as hul verskeidenheid betref. Tussen 'n derde en die helfte van alle lewende landsoogdiere behoort tot hierdie orde.
Hulle wissel van die 1,3 m lange hondagtige kapibara van Suid-Amerika tot die 10 cm korte noordelike dwergmuis van Amerika, van die dambouer-bewer en die slapende relmuis tot die vlieënde eekhorinkie en die lemming.
Byna oral op aarde sal jy knaagdiere vind—en nou praat ons nie net van rotte en muise nie. Laasgenoemdes trek wel altyd die meeste aandag omdat hulle soveel gesaaides verniel en siektes dra. Maar die meeste knaagdiere lei interessante en onopvalllende lewens in die hoeke en skeure van bosstreke, digte oerwoude, ruwe woestyne en besneeude gramadoelas.
Dis ook nie verniet dat ons hulle KNAAG-diere noem nie. Daardie tande is immers hul opvallendste eienskap. Met twee bo- en twee onder-snytande wat soos beitels gevorm is, word kleingeld gemaak van harde voorwerpe.
Hoewel die tande aan die punte wegslyt, bly hulle groei solank die dier leef en verslyt hulle net wanneer hy oud is. Daar is ook kiestande en voorkiestande waarmee gekou word.
Gebou om te knaag
Knaagdiere het besonder sterk tande en dit is bekend dat rotte al selfs gate in loodpype gebyt het. Bekyk 'n mens die skedel van byvoorbeeld 'n rot (foto HIERBY) is die breë, skerp, beitel-agtige snytande opvallend. Die voorvlak van elke snytand bestaan uit emalje, terwyl die agtervlak uit sagte dentien bestaan wat met die kouery wegslyt sodat die tande gedurig skerp bly. Knaagdiere het nie oogtande nie en daar is 'n gaping tussen die sny- en kiestande.
Dierkundiges deel knaagdiere in drie subordes in, op grond van die onderskeie strukture en posisies van hul kaakspiere. So kry ons dan:
1) die Sciuromorpha of eekhoringagtige knaagdiere;
2) die Myomorpha of muisagtige knaagdiere;
3) en die Hystricomorpha, of ystervarkagtige knaagdiere.
1. Eekhoringagtige knaagdiere
ANDERS as wat die naam te kenne gee, lyk baie eekhoringagtige knaagdiere glad nie soos eekhorings nie.
LINKS: 'n Bergbewer.
Eekhorings is natuurlik wel lede van die groep, maar ook bewers, bergbewers (wat nie regtig bewers is nie, maar graafdiere van Noord-Amerika), beursgofers, kangaroerotte en ons eie springhaas. Daar is 'n stuk of 365 spesies.
Drie lede van die groep, te wete eekhorings, springhase en bewers, word hieronder van naderby bekyk.
EEKHORINGS word regoor die wêreld gevind, buiten in Australië, en sluit die "chipmunk" of tjipmonk (Amerikaanse eekhorinkie), "woodchuck" (Virginiese marmot) en marmot in. Met sowat 250 spesies wêreldwyd is hulle een van die grootste knaagdierfamilies. Ses spesies is inheems in Suidelike Afrika en een, die gryseekhoring, is ingevoer.
Die gryseekhoring se oorspronklike tuiste is Noord-Amerika, maar hy is in die negentiende eeu na Brittanje gebring en toe, met die eeuwisseling, deur Cecil John Rhodes na Suid-Afrika.
Soos die meeste eekhorings is hy bedags aktief. Hy soek dan vrugte, lote, sade, bas en swamme, en partykeer selfs voëleiers. Hy hiberneer nie (maak nie 'n winterslaap deur nie) en kan nie genoeg energie opgaar om lang rukke sonder kos te lewe nie. Ekstra kos word net onder die oppervlak van die grond weggesteek en uitgesnuffel wanneer hy dit nodig het.
Hy leef in bome, hoewel sekere eekhorings op die grond woon en gate grawe.
Afsonderlik van die eekhorings is daar die familie van die skubstert-eekhorings, waarvan daar nege spesies is. Hierdie eekhorings het 'n sweefvel of membraan tussen die ledemate, wat tot by die stert strek, en twee rye skubbe onderaan die stert wat keer dat die sewende dier gly wanneer hy op 'n boomstam land.
MET die eerste kyk lyk die springhaas soos 'n dwergkangaroe. Om tot die verwarring by te dra, word hy boonop 'n haas genoem (wat hy nie is nie). Maar hierdie oulike eekhoringagtige knaagdier kan darem daarop roem dat hy uniek is. Daar is net een spesie.
LINKS: Die springhaas.
Foto deur Ancheta Wis, wat dit in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web uitgeplaas het en kopiëring en modifikasie vergun ingevolge die Creative Commons 2.0 License
Sy tuiste is die oop grasvlaktes van Suider- en Oos-Afrika, waar hy 'n ingewikkelde netwerk van gate in die grond grawe om vir sy vyande weg te kruip. Want vyande is daar baie: slange, uile, muishonde. Selfs vir koning leeu is die springhaas 'n smaaklike kitshappie, en die San-volk (Boesmans) geniet hom ook.
Die spring in die naam springhaas is natuurlik nie om dowe neute daar nie. Daardie lang agterbene is omtrent vier keer so lank as die voorstes, en die balanserende stert help hom om blitsvinnig te beweeg.
Spring-spring op die agterpote lê hy oop met lae spronge van drie, vier meter lank. Die langste spronge wat al opgeteken is, was omtrent agt meter.
MIN Suid-Afrikaners het al ooit 'n bewer in lewende lywe gesien (kyk foto by die begin van hierdie artikel). Maar vra enige skrander skoolkind waarvoor bewers veral bekend is, en hy sal bes moontlik antwoord dis vir bome afknaag en waterstrome opdam daar in die noorderwêrelde waarin hy voorkom.
Soos die mens benut die bewers groot dele van hul habitat om hulle van kos en 'n geskikte woonplek te voorsien.
Met hul snytande word merkwaardig groot bome en takke afgekou. Dié word dan saam met modder, stokke en klippe gebruik om damwalle oor vinnig vloeiende strome in hul omgewing te bou.
Die gevolg is dat die gebied agter die wal oorstroom—en 'n groot moeras geskep word wat ryk aan waterplante, insekte, voëls en visse is.
Daar is twee egte bewersoorte, die Noord-Amerikaanse en die Europese bewer. Amerikaanse bewers maak 'n lêplek in 'n eiegemaakte "eiland" agter die damwal, terwyl Europese bewers dit meestal verkies om gate in die oewers te grawe.
Altwee bewersoorte was eenmaal wyd verspreid in hul hougebiede, maar hulle is oor die eeue heen so meedoënloos gejag dat hulle in die negentiende eeu op die rand van uitwissing was. Baie van Noord-Amerika se vroegste verkenners was in der waarheid bewerjagters.
Bewers is deels om hul waardevolle pelse en vleis gejag, maar veral vanweë die sterk ruikende, olieagtige stof in die bewer-onderbuik, wat castoreum genoem word. Hierdie stof was in die sestiende en sewentiende eeu 'n gesogte parfuum en medisyne.
Gelukkig vir die bewer het bewaringsmense besef wat besig was om te gebeur en gesorg dat die owerhede streng beperkings op bewerjag plaas. Die Europese bewer kon weer in sekere van sy ou gebiede aanwas—van 'n paar honderd in die begin van die twintigste eeu tot tienduisende kort voor die eeuwisseling.
2. Muisagtige knaagdiere
KLEIN muisies kan wel grote ore hê, maar ook 'n oor vir musiek? Mos te laf woorde, sal die meeste mense sê! Maar dis wat die beroemde natuurkundige J.G. Woods bedoel het toe hy in die middel van die negentiende eeu te kenne gegee het dat ons bekende huismuis blykbaar "grootliks ontvanklik" vir skone tone is.
Woods het naamlik vertel van 'n man wat viool gespeel en 'n rnuis op die vloer sien rondspring het asof hy dol begeesterd is. Die nuuskierige man het aanhou speel en nie lank daarna nie het die malle muis dood neergeslaan. Dit was vermoedelik van al die uitputting weens sy musikale kaperjolle.
Wood se storie van die dansende muis is 'n hele eeu lank as onsin afgemaak. Maar latere navorsing oor muise se gedrag het getoon dat hulle uiters gevoelig vir hoë klanke is. Trouens, hulle kommunikeer ook met mekaar deur middel van klanke ver buite die grens van die menslike gehoor
Party huismuise word so deur aanhoudende en baie hoë klanke geaffekteer dat hulle stuipes kry wat hul dood kan beteken.
Dis nie net die skynbaar kunssinnige muis wat sulke toevalle kry nie. In Japan is daar 'n soort wat die walsende muis genoern word, vanweë sy rare hebbelikheid om in kringe rond te hardloop. Hierdie gedrag word deur 'n gehoorgebrek veroorsaak.
Daar is tot muise wat sing. As jy so twintig meter van hulle staan en luister, is dit kompleet of jy voëls hul liedjies hoor aanhef. Die geluide word glo egter deur siek longe of 'n kwaal in die strottehoof veroorsaak.
Muise behoort tot die groep knaagdiere wat die Myomorpha, of muisagtige knaagdiere, genoem word. Hierdie groot groep wat uit meer as duisend spesies bestaan, sluit ook die relmuise, rotte, hamsters, woestynspringmuise, nagmuise, lemmings, vleirotte en sekere soorte molrotte in. Getrou aan hul naam lyk muisagtige knaagdiere soos muise.
Ons kyk hieronder na muise en rotte, asook hamsters en 'n winterslaper, die Europese relmuis.
(Kyk ook artikel oor die huismuis op die Mieliestronk-werf)
ONGETWYFELD die heel bekendste knaagdier is die huismuis Mus musculus, wat feitlik oral ter wêreld aangetref word. Sy oorspronklike tuiste was na alle waarskynlikheid Sentraal-Asië en die gebied om die Middellandse See.
Rotte, muise—wat is die verskil?
ROTTE en muise sluit 'n groot verskeidenheid van klein en mediumgroot knaagdiere in wat tot die families Muridae en Crecitidae behoort. En al onderskeid wat 'n mens baiemaal tussen rotte en muise kan tref, is om te sê dat muise klein en rotte groter is.
Daar is wel al sekere wetenskaplike onderskeide gemaak, soos dat egte rotte 'n stert met minstens 210 en hoogstens 260 skubringetjies het, teenoor egte muise se stert met minstens 180 skubringetjies. Maar in die volksmond lê die verskil tussen muis en rot nie so duidelik nie. 'n Mens kry ook talle diertjies wat rotte en muise genoem word wat maar net so verlangs familie van egte rotte en muise is.
Hiervandaan het hy van land tot land versprei, eers in die karavane wat die woestyne oorgesteek het en toe in skepe. Uiteindelik het hy hom ook in verre lande soos Suid-Afrika ingevroetel en nou is hy hier ook so tuis soos... nou ja, 'n muis.
Hoewel party huismuise wel nog in die vrye natuur leef, is die meeste in of naby die mens se geboue ingeburger. Hier sak hulle toe op enigiets vreetbaars, van opgebergde kosse tot seep en kerse, hoewel hulle graan en graankosse verkies.
Omdat hulle so klein, rats en wakker is—en boonop nog nagdiertjies ook—oorleef hulle des te makliker langs hul menslike bure. Hulle pas hulle trouens so geredelik by die mens se omgewing aan dat hulle selfs langer pelshare ontwikkel wanneer hulle in ongure plekke soos koelpakhuise moet bly leef.
Navorsing het getoon dat muise wat in koelkamers uitbroei, korter sterte het (wat nie so baie hitte uitstraal nie) en met groter harte bedeel is (wat op 'n hoër metaboliese werking dui).
Die grootste probleem wat die mens met huismuise het, is dat hulle kos met hul urine en mis besoedel en siektes aan ons kan oordra. Baie ander soorte muise en rotte doen dit ook.
Die woord "muis" kan teruggevoer word tot by die ou Sanskrit-woord vir "dief". Reeds in antieke tye was dié diertjies al berug as kosstelers.
Die berugste rot is die swartrot, Rattus rattus, wat volgens navorsers in die veertiende eeu onwetend die dodelike builepes aan 25 miljoen mense oorgedra het deur middel van die bloedsuier-vlooi Xenopsylla cheopsis.
Rotte en muise teel geweldig vinnig aan. Muise wat in geboue skuil, plant byvoorbeeld die hele jaar voort en kry van veertig tot tagtig kleintjies per jaar. Dit klink geweldig baie, maar hul oorstroom darem nie die wêreld nie, want omtrent 99 persent van die rotte en muise vrek voordat hulle volwasse is.
Sowel muise as rotte maak hul neste van enige beskikbare stof soos strooi, sakgoed, papier, ou lappe en ander sagte materiale. Die kleintjies kom kaal, blind en hulpeloos in die wêreld en ma moet sorg.
BAIE kinders ken die goudhamster. As die kind self nie só 'n diertjie as 'n troeteldier besit nie, ken hy moontlik iemand wat wel een het. Dog die goudhamster is maar net een van veertien soorte hamsters.
Soos hamster-eienaars weet, is hulle alleenlopers en die mannetjies en wyfies kom net bymekaar wanneer hulle paar. Sou troetel-goudhamsters bymekaar gelos word nadat hulle gepaar het, maak die wyfie gewoonlik die mannetjie dood.
REGS: 'n Hamster.
Foto: NGS / NOAA
Maar alle spesies is nie dieselfde nie. By gryshamsters, byvoorbeeld, bly die mannetjie sowat tien dae ná die paring by die wyfie.
Hulle is meestal vegetaries en vreet graan, vrugte, plantwortels en blare. Die gewone hamster vul sy dieet met paddas en insekte-larwes aan.
Hamsters is wel winterslapers, maar anders as die ware hiberneerders bou hulle nie vetreserwes op vir energie nie. Pleks daarvan word hulle omtrent een maal per week wakker om kos te vreet wat hulle voor die winter opgegaar het.
Terwyl hulle slaap, daal hul liggaamshitte van sowat 32 grade C tot omtrent 4, hul polsslae van 400 per minuut tot 4, en hulle haal net so twee keer in 'n minuut asem.
Hamsters prop soveel kos as moontlik in hul kieste sodat hulle nie soveel lewensgevaarlike togte tussen die kosbron en hul nes hoef af te lê nie. Partykeer is die kieste so vol dat hulle eintlik potsierlik lyk. Die kop van 'n gryshamster wat volgens een waarnemer sojabone onder sy wange gebêre het, het as gevolg daarvan tot 'n derde die grootte van sy lyf uitgepof.
In party dele van die wêreld plunder mense hamstergate vir die kos wat die diertjies daarin opgegaar het. Arm Chinese landvolk verkoop selfs die graan wat hulle van gryshamsters gebuit het.
Hamsters het nog 'n nut vir hul kieste: daar word vertel dat gewone hamsters die kieste bol sodat hulle dit as lugkussings kan gebruik om bo te bly terwyl hulle swem. Die troetel-goudhamsters, daarenteen, kan nie water verduur nie en vrek wanneer hulle daaraan blootgestel word.
Europese relmuis, 'n winterslaper
DIE bekende Europese relmuis (Engels "dormouse", na die Latynse woord dormire, wat slaap beteken) is 'n klassieke voorbeeld van 'n winterslaper.
REGS: 'n Relmuis.
Foto: American Museum of Natural History (digitaal verkleur)
Namate die winter nader kom, ondergaan sy liggaam belangrike fisiologiese veranderings wat hom elke dag ál langer laat slaap. Terselfdertyd word die relmuis vreeslik vraatsugtig en vreet hy totdat hy byna sy gewig verdubbel het.
Eindelik vloei die daaglikse slape in een, lang winterslaap saam.
Opgekrul in 'n balletjie in sy knusse nes, vertraag sy hart- en polsslag, en sy liggaamstemperatuur daal tot naby vriespunt.
Terwyl hy slaap, word sy opgegaarde vet stadig verbrand om hom genoeg energie te gee om te bly leef. Af en toe word hy wakker en vreet kos wat hy vir hom in sy nes versamel het. Hoe langer die winter, des te langer hiberneer die relmuis. As dit vir 'n rukkie warm raak tydens die winter, kan die diertjie wakker word en sy vetreserwes opgebruik—en dan doodgaan wanneer die koue terugkeer.
Ander knaagdiere wat ten volle hiberneer, is onder meer aardmarmotte, springmuise en grondeekhorings van Amerika.
• Die vleis van die vet relmuis van Brittanje is in die Romeinse tye as 'n lekkerny beskou. Voor 'n fees is die knaagdiere in erdekruike geplaas en akkers en kastaiings gevoer. 'n Tyd gelede is berig dat drie vet relmuise binne slegs tien weke 272 kersies, 92 pere, 64 appels, 42 appelkose, 58 pruime, 25 druiwekorrels, 526 appelliefies en ontelbare pampoenpitte gevreet het.
• Die grootste rot op aarde is die 40 cm lange (kop en stert uitgesluit) dunstert-wolkrot van die Filippyne.
• Jong bosmuise van Europa en Asië is met klankalarms toegerus wat "afgaan " wanneer die temperatuur verander. Wanneer hulle te koud begin kry, maak hulle sogenaamde ultraklanke om hul ma daarvan te laat weet.
3. Ystervarkagtige knaagdiere
DIS darem 'n Babelse naamsverwarring oor 'n alte klein diertjie. In Afrikaans noem ons hom 'n marmotjie en in Engels 'n guinea pig, maar in werklikheid is hierdie skepseltjie nóg 'n marmot nóg 'n vark.
Marmotte is eekhoringagtige knaagdiere en winterslapers, waarvan daar 'n stuk of agt spesies is wat oor groot dele van die Noordelike Halfrond voorkom. In Europa kry ons die Alpe-marmot, en "marmot" beteken dan ook heel waarskynlik "bergmuis". Die Latynse woord vir 'n muis en 'n berg is immers mus (genitief, muris) en mons (gen. montis) onderskeidelik.
Die marmotjie, daarenteen, is familie van die ystervark. Hy het stellig sy naam gekry omdat hy sy naamgewers so baie aan die marmotte herinner het, maar eintlik is hy 'n knaagdiertjie uit Suid-Amerika wat tot groot hoogte mak gemaak is. Hy is trouens 'n gewilde troeteldiertjie en daarby baie waardevol in biologiese navorsing.
Maar waar kom hy dan weer aan die Engelse naam guinea pig? Die woord kom, só word vertel, van die Portugese guine, wat oorspronklik na 'n streek aan die Wes-Afrikaanse kus verwys het.
Toe Christopher Columbus die noordooskus van Suid-Amerika bereik het, het hy glo die land na die suide Guiana (vandag Guyana) genoem, en die betekenis van die woord uitgebrei tot enige verafgeleë en onbekende land. Toe die Spanjaarde Suid-Amerika in die veertiende eeu verken het, het hulle gevind dat die Inkas 'n bra oulike klein diertjie getem het. Nederlandse handelaars het later van die diertjies Europa toe gebring... "guinea pigs", oftewel "varke" uit 'n verre en taamlik onbekende land!
Waar marmotte tot die Sciuromorpha behoort, behoort marmotjies tot die suborde Hystricomorpha.
In die natuur lewe die marmotjies in klein groepies van tussen vyf en tien, in gate wat ander diere verlaat of wat hulle self gegrawe het. Hulle is meestal nagdiertjies en vreet allerhande soorte plantkosse.
Wapens het hulle nie, hulle is baie mak en kan nie vinnig hardloop nie. Geen wonder hulle is sulke goeie troeteldiere nie.
Daar is 'n groot verskeidenheid van ystervarkagtige knaagdiere. Hulle wissel van bekendes soos die marmotjie en ystervark tot minder bekende en bra bisarre soorte soos kapibaras (watervarke), die molrotte van Afrika (sekere spesies), moerasbewers, chinchillas, agoeti's, pakas, chinchillarotte, stekelrotte, dassierotte en ander.
REGS: 'n Moerasbewer (ook bewerrot of nutria genoem). Hy is 'n groterige soort knaagdier wat soos die bewer lyk en in die reël 'n massa van sowat vyf tot sewe kilogram haal. Moerasbewers, wat inheems in Suid-Amerika is, maar nou ook in verskeie state in die VSA aangetref word, kom onder meer in varswater- en brakkerige moerasse, plaasdamme en riviere voor. Hulle teel ontsettend vinnig aan. In 1938 is twintig moerasbewers byvoorbeeld die Amerikaanse staat Louisiana binnegebring en binne twintig jaar was daar meer as twintig miljoen. Hierdie diere lewe feitlik net van plante en is so vraatsugtig dat hulle daagliks omtrent 25 persent van hul liggaamsgewig verober.
Die twee grootste soorte ystervarkagtige knaagdiere, ystervarke en kapibaras, word hieronder van naderby bekyk.
YSTERVARKE is veral bekend vir daardie lang, skerp penne waarmee hulle hulle beskerm. (Kyk die kassie Doring in die vlees hieronder.)
YSTERVARKPENNE word gevorm uit steekhare wat saamgegroei het. Die punte is so skerp dat stamme in Afrika hulle eenmaal as pylpunte of pyle gebruik het. Daar is ook lang borselhare wat van bo sy kop af na die skouers toe oorloop. Die stertpunt is met 'n "ratelaar" gewapen.
Die penne van die ratelaar verskil van spesie tot spesie, maar by die kuifystervark is hulle soos oop wynglase gevorm wat met slanke stele aan die lyf vas is. Wanneer die knaagdier sy stert skud, skud die penne teen mekaar en word die kenmerkende geratel gehoor.
Word 'n ystervark deur 'n aanvaller bedreig, probeer hy eers die vyand afskrik deur sy penne te laat regop staan en hulle woes te ratel. As dit geen uitwerking het nie, sal die knaagdier die teenstander agteruit tromp-op loop om hom met sy penne te deurboor.
Daar was vroeër die geloof dat die ystervark sy penne kan uitskiet, maar dis 'n wolhaarstorie.
Ystervarkpenne is ware dorings in enige vlees. Die punte breek maklik af en die aanvaller sê behoorlik les op. By sekere spesies het die penne selfs weerhake, sodat dit byna onmoontlik is om hulle te verwyder as hulle eers sit.
Penwonde raak ook dikwels ontsteek sodat die aanvaller naderhand doodgaan. Dit kan ook gebeur dat die penne 'n roofdier se bek só deurboor dat hy dit nie kan oop- of toemaak nie en dus van die honger vrek.
Nuwe penne groei gou weer om dié te vervang wat die ystervark verloor het. Hoewel hierdie knaagdier hom nogal goed teen roofdiere kan verweer, kan hy nie veel uitrig teen die mens wat hom soms vir sy vleis jag nie.
Daar is twee families: die ystervarke van die Ou Wêreld, met omtrent 20 spesies, wat in Afrika, dele van Europa, Indië en Suid-Asië aangetref word; en die Nuwe Wêreld se ystervarke (minstens 23 spesies) van Noord- en Suid-Amerika.
Die ystervarke van die Ou Wêreld is in die reël groot en stewig, met kort bene en lang, skerp penne aan die lyf. Die lyf en stert is ook met hare bedek. Almal hou in ondergrondse tonnels en klim nie boom nie.
Die ystervarke van die Nuwe Wêreld het korter penne as hul Ou Wêreldse neefs en is kranige boomklimmers. Hulle het ook breër sole en 'n breë, beweegbare kussing pleks van 'n eerste toon aan die agterpoot. Sekere Suid-Amerikaanse ystervarke kan selfs aan die stert hang.
BO: 'n Ystervark.
Die Kaapse ystervark, Hystrix africaeaustralis, is die enigste ystervark wat in Suider-Afrika voorkom. Hy word tot 85 cm lank en is een van die grootste knaagdiere.
Die meeste ystervarke is naglopers, wat verskeie soorte plante en boombas vreet.
WATERVARK is sy ander naam, maar hy lyk vreeslik baie soos 'n klein, harige seekoeitjie met sy vaatjievormige lyf, groot, reghoekige kop en korterige bene. Dog as hy sy bek oopmaak en jy daardie beitelvormige tande sien, dan weet jy vir seker: dis g'n vark of seekoei dié nie.
Die kapibara is 'n knaagdier. Nogal die wêreld se grootste ook. Party is tot 1,35 m lank. Dit was die vroeë Europese ontdekkers in Suid-Amerika—waar hy voorkom—wat hom 'n watervark genoem het, maar die plaaslike Indiane het 'n gepaster naam vir hom gehad: kapibara, oftewel "meester van die grasse".
REGS: Die kapibara, die wêreld se grootste knaagdier.
Foto: NOAA's Office of Global Programs
Kapibaras hou dan ook in die digte bosgasies om mere en riviere waar hulle waterplante vreet en dikwels pensdiep in die water staan terwyl hulle wei. Hulle woon gewoonlik in groepe onder 'n mannetjie wat sy gebied afbaken met die afskeiding van 'n reukklier op sy neus.
Water speel 'n wesenlike rol in hul lewe. Wanneer gevaar dreig, probeer hulle die roofdier ontwyk deur onder die water te swem met die neusgate wat bo die oppervlak uitsteek. Hoewel hy 'n goeie swemmer is, is die kapibara se bou ongewoon vir 'n waterdier: die tone is net deels met swemvliese toegerus en die Iyf is nie gestroomlyn nie.
Maar soos die seekoei het die kapibara baie opgegaarde vet in sy lyf, en die vetweefsel balanseer die gewig van sy beendere om hom 'n grasieuse swemmer te maak.
Dis nie net vir kos en skuiling dat die kapibara van water afhanklik is nie. Daarsonder word sy vel droog en ontwikkel hy spoedig oop sere. Dis dié dat hy op snikhete middae so graag in modder en watergate baai, byna verskuil tussen drywende plante, en nie weer sy verskyning maak totdat dit koeler is nie.
In landboustreke vreet die kapibaras gesaaides en ding hulle met die vee om weiding mee. Oor die jare heen is hy kwaai gejag en vandag is hierdie knaagdier skaars.