Die lewens van Suid-Afrika se toenemend-armwordende bevolking is die bladsye waarop die ANC/SAKP nonchálant Suid-Afrika se geskiedenis probeer herskryf.
As hierdie virussie weet wat op hom wag, sal hy definitief nie ‘n draai in die Vrystaat kom maak nie. Voor hy sy oë uitvee, word hy geskrop met suikerseep en ‘n draadborsel waar sy son nie skyn nie. Vrystaters sal maklik sy tong met blouseep uitgewas, ŉ dosis mecurocrumb op sy kop uitgooi en hom ŉ eetlepel kasterolie injaag om sake af te rond. Daardie bekende militȇre kamp net buite Bloemfontein, het in elk geval nog ŉ stoorkamer vol blou vitterjoel wat van my army-dae in die 1970’s oorgebly het. Teen hierdie tyd is daai vitterjoel al goed ‘gepurculate,’ net reg vir die toyota Coronavirus.
Langs ons trek ŉ blinknuwe Kia Sportage in en twee Kaapse mannetjies klim uit. Ek weet hulle is Kapenaars en nie Vrystaters nie, want hulle sê so deur hulle neuse good morning en die grênd motor sê CA. Elkeen het ŉ kraakvars O’Neill-wetsuit aan, pikswart en jy kan sommer sien die goed kos rondom R 20 000 vir een. Die Oakley-sonbrille kan R 10 000 elk wees en hul groen oorpluisies waarskynlik uit Europa ingevoer. Toe kom die sonbrand-olie en versigtig word die voorkop, nekkie agter, hande en voete met die olie en so ŉ wit strepie oor die neus besmeer. Laastens word die geel neusblokkertjies uit hulle plastiekhouers gehaal en gereed gemaak vir aksie in die see.
Die twee professionele manne besluit saam om die volgende brander te vat, ongeveer die helfte so groot soos die vorige een. Die outjie links se gilletjie toe die koue water hom so in die rug tref, is iets wat ek altyd sal onthou. Sy maatjie se neusblokkertjie en oorpluisies spat gelyk in alle rigtings en die volgende oomblik kom sy hande en voete gatoorkop hier langs my verby. Ongelukkig beland hy aan die verkeerde kant van die brander, net toe die volgende een hier oor sy kop breek en hom harder sweepslag as Greame Pollock se wilgerlatkolf op die Wanderers. Die gedagte kom onwillekeurig by my op dat die woord ‘rolmaalbeweging’ seker maar hier op Llandudno se strand ontstaan het.
Op 11-jarige ouderdom is jou tong mos vasgeknoop. As jy dan die liefde van jou lewe (so dink jy), in die gange van Virginia Volkskool in die middel-Vrystaat raakloop, wil jy teen jou beterwete vir haar verduidelik hoe jy in jou hartjie voel.
Omdat jy op daardie stadium van jou jong lewe skaars behoorlik kan artikuleer, skryf jy liewer ŉ onbeholpe liefdesbriefie wat ma, gesoute joernalis, eers moet lees en redigeer. Haar droë kommentaar; ‘oppas vir daardie enetjie, sy is nou wel pragtig, maar het ŉ tong soos ŉ skeermeslemmetjie,’ is regdeur my ore, anderkant uit. Op elf dink jy nie aan snorre en baarde en skeermeslemmetjies nie. Ek het nie die vaagste benul gehad waarvan my ma praat nie.
Ek het nooit ŉ reguit antwoord van my slagoffer ontvang nie en vermoed dat sy die briefie vir haar ma, die bure, die skoolhoof, die dominee of die polisie gaan wys het. Waarskynlik al vyf.
Hoewel my abortiewe liefdesavontuur nie van die grond af gekom het nie, het sy darem eendag versigtig gehelp om prentjies in my storieboek in te kleur. Haar ma het haar seker teen seuns soos ek gewaarsku, want sy het oorkant die storieboek gaan sit, nie langs my nie.
Laat my dink aan die storie van die Engelsman wat vir die eerste keer in Suid-Afrika na ‘n inryteater toe is. Hulle het mos nie drive-ins daar in Engeland nie — dit hou net Dondergoggende op met reën, so vir ‘n halfuur of so. In elk geval, hy vertel van sy ervaringe in die inryteater.
Ek kan nie help om te wonder watter gebod dit was wat die tweetjies in die drive-in nie oortree het nie. Ek vermoed daar was nie tyd om ‘n gesnede beeld te maak nie. Of miskien het hulle so ‘n bietjie gekerf, so tussendeur, maar darem nie iemand doodgemaak nie. Wie sal weet?
Hierdie ouens noem jou ‘brother’ as jy ‘n geselsie aanknoop by die petrolpomp of by die ammunisietoonbank in WalMart. En weet jy wat? — dit maak my hart warm. Solank jou handdruk iets werd is en jy bereid is om saam met hulle te staan teen bedreigings, is jy deel van die hulle broederskap.
En voor die ete gebeur daar ‘n wonderlike ding; ‘n wonderwerk, om die waarheid te sê. Hulle almal bid tot die Here om dankie te sê vir die ryklike seëninge wat hy oor hierdie land uitgestort het, en dit nog steeds doen.
In die hele gedoente met die rugby het party ouens vergeet dat dit ŉ speletjie is, met ŉ bal wat soos ŉ volstruisreier lyk.
Waarom raak ŉ blonde voormalige Springbokkaptein, wat ‘ekspert’ kommentaar doen vir die Wêreldbeker in Japan, die volgende sotheid kwyt? ‘Ons (bedoelende) Suid-Afrika moet min of meer die bal in die lug op skop, om ongeveer ŉ 50-50 situasie te skep met die hoop om dan die bal terug te wen.’ Waarom dan die bal in die eerste plek die lug in skop, sodat jy jou kanse om weer die bal in die hande te kry, met 50% kan verminder? Jy het mos honderd present balbesit, hoekom nou jou eie kanse befoeter om weer balbesit te kry? Waarom is dit jou wedstrydplan, hoekom hou jy net in die eerste plek die bal by jou nie? Dit is soos om in sokker die bal vir die ander span te ‘pass,’ sodat jy ŉ goeie tackle kan uitvoer om die bal terug te kry. Dan kan jy heel tevrede voel met jouself en jou eie kop klop.
Swellendam is darem so ŉ lekker plek vir moord, dink Maria de Melker toe sy deur hospitaal stap en seker maak niemand sien haar by die kombuis se agterdeur uitglip nie. Dit is donker en doodstil agter die hospitaal, nie eers die veiligheidswag aan die voorkant van die gebou kan tot daar sien nie. Hy sit seker weer en slaap, grinnik Maria en vroetel met haar hand liefdevol om die skerp skȇrtjie in haar sustersuniform se sak. ŉ Pragtige skȇrtjie, klein, vlymskerp, ŉ skȇrtjie wat sy werk goed doen en wat sy al voorheen gebruik het.
Die agterdeur van Frik Breytenbach se huis in Somerset straat, is nie vêr van die hospitaal se agterdeur af nie. Mens kan lekker vinnig in die aand langs die donker heining tussen die twee afstap, sonder dat enigiemand jou waarneem. Frik sal seker verbaas wees om my te sien, flits dit deur haar brein. Ons het nà skool nie juis baie kontak met mekaar gehad nie. Hy sal tog sekerlik die deur oopmaak as hy my stem hoor – dit is al wat ek nodig het. Die swernoot gaan nie weet wat hom tref nie.
Bloedbelope oë staar deur die sifdraad na haar en bewende hande maak die agterdeur op ŉ skrefie oop. “Maria?”
“Maria! Is dit wragtig jy? My hemel!” Frik Breytenbach snak na sy asem en hy staar verbaas na die langvergete gesig hier voor hom. Sy lyk ouer, dink hy en strompel wankelrig nader. Die lig teen die dak is lankal gebreek en dit is stikdonker op die stoepie. Hy kan skaars haar silhoueët uitmaak. Sy oë knip-knip om op die figuur in die donker te fokus; te laat sien hy die flitsende skȇr in die dowwe maanlig. Sy aorta spuit onmiddellik ŉ donker stroom bloed en sy bene swik hom tot op sy hurke. “Maria? Waar was jy al hierdie jare? Maria?”
Die skȇrtjie flits ŉ tweede keer en Frik Breytenbach se bewende hande kan nie meer keer nie. Sy gesig beur vorentoe en sy lyf begin ruk en spartel van die bloedverlies. Stadig kantel hy vooroor en probeer ŉ laaste keer sy hand na die vrou in die donker uitsteek. “Maria?” Sy dowwe, hulpelose oë volg die skaduwee van die figuur wat stadig van hom af wegstap. Saggies kreun hy toe hy met sy laaste asemteug sy eie bloed op sy lippe proe.
“Totsiens, Frik,” prewel Maria de Melker saggies oor haar skouer, terwyl sy die persoon vir wie sy eens so lief was, roggelend op die stoepie agterlaat. “Jy sal in jou lewe nooit weer jou hande vir ŉ vrou oplig nie.”
Ek is nie skaam om te erken dat ek vêrlangs, baie vêrlangs familie van Daisy de Melker se aangetroude kleinniggie, Maria de Melker is nie. Ek is ook nie skaam om te sê dat ek ŉ storie oor Maria gehoor het nie. Ek weet nie of die storie waar is nie, of miskien net ŉ wolhaarstorie is nie. Besluit julle maar self…. want ek het gehoor dat Mariatjie de Melker die moord op haar man, Bertus Bruwêr, haarfyn beplan het. En daarmee weggekom het.
Bertus Bruwêr het mos net so ŉ identiese silwer skêrtjie – enetjie wat sy uit die hospitaal gesmokkel het en vir hom persent gegee het. Om sy aantreklike snorbaard en sy bakkebaard mooi in stand te hou. Daardie blink snor wat ander vrouens tog so aantreklik vind. Onweerstaanbaar aantreklik, kan Maria maar in haar stille woede sê.
Bertus Bruwêr se donker oë het op haar gerus toe hy vir jaarlikse ondersoek hospitaal toe kom. Hy en die doktertjie gesels oor metabolisme en hartklop en gesonde eetgewoontes vir middeljarige mans, maar Maria kon voel hoe daardie oë kriewelrig langs haar rug afgly na haar mooi bene toe. Elke keer as sy omdraai om vir die doktertjie iets aan te gee, het Bertus Bruwêr gulsig na haar bly staar en sy moes haar keer om nie ŉ kragwoord oor die onwelkome blos op haar wange te los nie. Mans kyk mos nie vir vrouens oor vyftig nie, het sy moedswillig gedink, veral nie een wat so stil en eenkant soos sy is nie. Veral nie getroude mans nie.
Maria staar ingedagte na die plakkaat agter die dokter se deur in sy spreekkamer. Die menslike skelet, met die hart en al sy rooi are wat bloed deur die liggaam pomp. Saggies laat sy haar vingers oor die rooi aorta se skerings langs die skelet se keel afgly. So ŉ mooi kleur, amper meer oker en koraal as rooi, so ŉ pragtige deel van die menslike liggaam, so blootgestel en kwesbaar… Sy voel-voel met haar linkerhand oor die plastiese sakkie in haar susters-uniform se sak, die een met Beytel Bruwêr se skêrtjie in. Vroeg vanoggend, toe Bertus nog slaap en niemand kyk nie, het sy die skêrtjie se punt goed in die bloedmoster in die hospitaal se vrieskas gedoop. Met haar regterhand streel sy haar eie skerp silwer skêrtjie in haar sak en kug toe die dokter inkom. “Ek gaan net gou kafee toe in my teetyd, ek is nou-nou terug, dokter.”
Tannie Greyvenstein by die kafee groet net ingedagte “hallo hartjie” toe sy inkom en lees verder in haar koerant. Die tannie is oud, effens hardhorend en lees haar koerant met ŉ effens bysiende bril. Blitsvinnig stap Maria deur die kafeetjie en by die agterdeur uit, skêrtjie stewig in haar vuis vasgeklem. Ander skêrtjie met die bloed aan in haar ander sak. Marietjie Bruwêr se agterdeur, skaars sewentig meter verder, staan mos altyd oop, die een wat Bertus vir sy veradderlike besoeke gebruik en dink niemand sien hom nie. Maar sy weet. Versigtig trek sy die sifdeur oop en luister stil na die passievolle geluide in die slaapkamer.
‘Nou moet ek slim wees,’ dink sy en trek Bertus se bloederige skêrtjie uit die plastieksak. Met die skerp punt smeer sy ŉ bietjie bloed teen die binneste deur, ŉ bietjie op die vloer en ŉ merkie teen die broodplank, voordat sy die skêrtjie behendig in die messelaai wegsteek. Die polisie sal hom maklik daar kry.
Met haar konkelwerk afgehandel, stamp Maria een van die kombuistoele om en hy kletter teen die vloer. Presies soos sy vewag het, hoor sy die bed kraak en Bertus se diep sug toe hy by die komsbuisdeur inkom om ondersoek in te stel. ‘Hy is kaal,’ flits dit deur Maria se kop en haar skêrtjie blits twee keer deur die lug om Bertus se aorta te sny. Vinnig, akkuraat, dodelik akkuraat. Die bloed pols onmiddellik langs sy keel af en sy bene gee met ŉ verdwaasde sug in. Stadig sak hy teen die muur af en gaan sit op die vloer, sy vingers wanhopig in die twee diep snye ingedruk. Sy twee glaserige oë staar wanhopig na haar.
“Ek herken daardie skêrtjie, edelagbare,” het sy later tydens Marietjie Bruwêr se moordverhoor op Swellendam getuig. “Dit was ŉ geskenk aan my man, van my af. Hy het altyd sy snor en bakkebaard daarmee netjies gehou en die skêrtjie orals met hom saamgedra. Ja, dit is my eggenote Bertus Bruwêr se silwer skêrtjie.”
“Die staat se saak rus, edelagbare,” maak die staatsaanklaer keel skoon. “Ons volstaan by die bewystuk wat in Marietjie Bruwêr, die vorige vrou van Bertus Bruwêr, se kombuis aangetref is. Die skêr met die oorledene se bloed daarop. En ons staan by ons bewyse dat die oorledene, ten spyte daarvan dat hy toe met suster Maria de Melker getroud was, steeds elke middag skelm besoek by sy vorige vrou, die beskuldigde Marietjie Bruwêr, afgelê het. Daar is slegs een gevolgtekking waartoe die hof kan kom, edelagbare, en dit is dat daar daardie middag ŉ geweldadige argument tussen die oorledene en die beskuldigde ontstaan het. Die beskuldigde het die oorledene met sy eie silwer skêrtjie doodgesteek, edelagbare en toe die skêrtjie in haar messelaai in haar kombuis probeer wegsteek. Die bewyse is onweerlegbaar, edelagbare. Ons vra dat u die beskuldigde, Marietjie Bruwêr, sonder versagtende omstandighede, tot dood veroordeel.”
“Dankie, my kind. Weet jy dat die polisie hier by my was, net nàdat daai Marietjie Bruwêr jou man met die skêr doodgesteek het? Hulle wou by my weet of jy daardie middag hier by my in die winkel was, so om en by dieselfde tyd wat die moord gepleeg is? En ek so toe ja, ek kan dit beaam, Mariatjie is so ‘n goeie verpleegsuster en sy was definitief hier by my. Sy het ŉ alibi, het ek vir die polisie gesê, sy het vir haar ‘n liter melk gekoop en toe teruggestap hospitaal toe. Julle kan maar vir die doktertjie ook gaan vra, het ek vir hulle gesê. Maria was eers hier by my winkel en toe by die hospitaal.”
“Dankie, tannie Greyvenstein. Ja, ek het tydens die hofsaak vir polisie en die edelagbare my silwer skêrtjie gewys, tante. Hy was identies aan die een wat daardie Marietjie Bruwêr gebruik het om my man mee dood te maak.”
Ek het ‘n paar planne om ouderdom die hoof te bied, vir ‘n ses te slaan, sy stroppie net bokant sy kroppie af te ruk, die vonkie in sy stronkie te blus. Die probleem met ouderdom is, niemand gee jou genoeg tyd om daarvoor te oefen nie. Voor jy jou oë uitvee is jy sestig en dan moet jy maar self oor die weg kom.
Die eerste honderd jaar van ouderdom is die moeilikste, daarna raak jy gewoond daaraan. Koffie help met hierdie proses, sodat jy krag en energie het om dinge in hierdie ou wêreld nog te verander. Wyn help om dinge wat jy nie meer kan verander nie, gelate te aanvaar. As jy sukkel om hierdie idee, maak die woordjie ‘enjin’ jou mantra vir moeilike tye. Soos, drink koffie, wyn, enjin (nie terselfdertyd nie en verkieslik Pimms met bietjie tonikum by). Ek het altyd gedink wyn is sleg vir jou, totdat ek ophou dink het daaroor, omdat te veel dink nie goed is vir jou nie. Die ouens in die Bybel het baie wyn gedrink en kyk, Israel staan vandag nog kiertsregop om Amerika se ruggraat te vorm.
Ek het eens op ‘n tyd gedink ek is verkeerd oor ouderdom, maar ek verbeel my ek het my misgis. Ek het ook besef dat ek so met die ouderdom saam bietjie gewig opgetel het en dat my broeke al hoe kleiner raak. Ek kan daai ekstra gewiggies maklik verloor, maar ek is nie ŉ maklike verloorder nie, nou los ek dit maar vir dinge wat regtig in die lewe saakmaak. Soos om jonk dood te gaan, so laat in jou lewe as moontlik. En om seker te maak dat as jy die dag doodgaan, jy net een rand in jou rekening oor het. Net omdat jy bietjie sukkel, beteken nie dat jy reeds omgeval het en asem uitgeblaas het nie.
“Ek dog jy ry vir my weg,” hyg Bee toe sy opvang, gesig bloedrooi, oë beskuldigend van verontwaardiging.
Klein kannetjie staan skoorvoetend so neffens my by die kampterrein en hy wil tog so graag gesels. Ek vertel hom toe maar van die walvis wat ek net-nou in die waterkuil langs die kampterrein wil gaan vang. Ek kan in sy oë sien hy wonder of hy die ou korrelkop oom moet vertrou, hy glo my net so halfpad. Ek versterk hom in my eie kwaad en verduidelik dat ek die walvisse gewoonlik aan hulle sterte gryp en oor my skouer gooi, reg vir die braaipan. Kannetjie lyk bietjie wantrouig, maar uiteindelik wen sy Afrikaner ordentlikheid en hy bied aan om te help om die walvis op te sny, wanneer ons hom klaar gevang het. In sulke klein stukkies beduie ek vir hom, sodat sy stert in die pan daar oor die vuurtjie kan pas.
Ja swaerie, dink ek toe ons so kuil se kant toe stap, ek bedoel dit goed en trek jou been met my stories, maar so gaan baie ouens nog vir jou in jou lewe lieg. Veral Suid-Afrika se politici wat jou aanhoudend vertel waarom hulle meer geld, motors en luukse oorsese vakansies op belastingbetalers se onkostes moet kry. Selfs ŉ hospitaal vir privaat-gebruik en fênsie voetuie vir sy baie vroue, soos daardie Zuma politikus ŉ rukkie gelede ons probeer wysmaak het.
Lons is volgens hom ŉ perd aan ŉ lang riem wat om en om hardloop. Jy lons glo jou perd. Magtig man, die perd hardloop in die rondte, hy lons nie.
Norra is die agterste deel van jou nek en astenie is kragteloosheid, soos vodde wees. Ai tog, hoe dink jy nou sulke woorde uit?
Ek stuur vir jou ŉ woordeboek vir Kersfees, die nuwe HAT sakwoordeboek. Is die Burger se adres nog dieselfde ?
Ek is smoorkwaad en gaan haal my wynpars uit die motorhuis. Nou gaan ek jou ŉ dure les leer, jou maaifoedie. Maar die wynpars is te sterk en breek my beker boeretroos middeldeur, jy sien net skerwe spat. My oranje Cheetah-koffiebeker is stukkend en die winkelbeskuit lê ongedeerd op die vloer. Ek kon sweer hy hou sy maag vas soos hy lag.