WOORDE WAT WEEG: June 2015
Elisa Galgut - The Attribute of Poetry. Modjaji Books, 2015. ISBN 978 1 928215 02 8
Elisa Galgut is 'n dosent in filosofie aan die UK. In die begeleidende nota vooraf verduidelik sy die filosoof Spinoza se siening oor die natuur en die tydruimtelike universum se wette. Aan die Natuur het Spinoza oneindige aspekte toegeken; aan die mens slegs twee, te wete ekstensie (die liggaamlike) en die attribuut van denke (ons gedagtes, ons "mind"). Dalk beweeg die digkuns buite om hierdie beperkinge heen, meen die digter. Dat dit dalk een van daardie oneindige attribute van die Natuur is wat ons die geleentheid bied om na te dink oor ons lewens.
En dit is dan presies wat hierdie lieflike debuut doen. Dit gaan verby die digotomie tussen die lyflike en die denkwêreld. Dit beweeg in die wêreld van die droom, die fantasie, die mitologiese, begeerte, pyn, liefdesverdriet, die dood.
Elke gedig aktiveer en daag die grense van betekenis uit. Hoe ons met filosofiese sekerhede iets kan weet of verstaan en hoe die gedig met sy epifaniese oomblik elke sekerheid kan uitwis. En nuwe insig kan bied. Verskeie teoretici wat al gskryf het oor digterlike inspirasie en die skryfproses (Julia Kristeva se die chora-gedagte of Jung se argetipes) is weliswaar eensgesind oor een kwessie: die digterlike proses wat sig in woorde manifesteer, kan dikwels nie finaal onder woorde gebring word nie.
In hierdie genoeglike debuut word filosofiese konsepte nooit 'n belemmering vir die digproses nie. Die bundel sluit met 'n toespeling op Wallace Stevens se digkuns, daardie groot modernis, versekeringsmakelaar en digter, wat in sy sterk verse die paradokse van menswees kon versoen. En altyd bewus was Wallace Stevens van die gewoonheid van 'n aand in New Haven wat hy op 'n uiters on-gewone manier kon beskryf." Not ideas about the thing but the thing itself …" skryf hy immers in 'n gedig. 
In Galgut se slotvers – wat die bundeltitel dra – is daar dus sleutels na haar spesifieke wyse van omgaan met die digterlike onderwerp.
"A chorister whose C preceded the choir", skryf Stevens. En dit is presies wat hierdie bundel op verskeie manier doen. Die onnoembare, die onverwoordbare word telkens op 'n verrassende manier aan bod gebring. "Not a love Poem" (34) beskryf hoe die spreker gelos word.
But loss lies beyond any speaking of it
'Fuck' will do nicely. (34)
Die gedig representeer die verlies. Die ikonisiteit van die eerste paar reëls stel die ontreddering voor. En dan die effek op die liggaamlike, die skryf van 'n gedig oor hierdie proses en die lees daarvan in ander se gedigte … met die besef dat die proses buite woorde lê, en hierom sal die vloekwoord genoeg wees. En ironies genoeg het die inhoud van die woord iets anders behels tydens die verhouding.
Dit is 'n bundel wat sterk staan in die teken van verlies en herinneringe aan 'n jeug. Aangrypend is die besoek aan 'n hospitaal en meer spesifiek 'n kankersaal wat die purgatorium aktiveer. Die herinnering aan 'n afgestorwe moeder is so helder beskryf in twee treursange: die eerste gebeur in 'n droom, die ander is die besef dat die moeder vir altyd weg is en begrawe is tydens die spreker se afwesigheid. Hierdie twee in memoriam-verse is uitstaande (22, 23). Daar word op verskillende maniere gekyk na "the space that loss created" (15) of die "vocabularies of grief" (20). "The Tyranny of the Past" (20) is gewoon 'n gedig wat daardie pynlike verwerking van die dood van 'n geliefde of kennis akuut verwoord: "since the dead cannot forgive ..." en al die rituele van die verwerkingsproses uitstal.
Filosofiese besinning, die TRC, die holokaust word onder die loep geneem - telkens met 'n verrassende blik of wending. Eurydice praat nou terug ("Eurydice and the TRC", 13).
Maar nie alles is net pynlik of loodswaar nie. Die digter het ook die vermoë om speels met die muse te gesels:
Likes cupcakes and coffee,
Hates chamomile tea.
Is not crazy about fiction,
But adores poetry ... (32)
Die muse is "resigned and amused" en die skryfproses word al spelende aan die leser voorgestel.
In "The Accuracy of Letters" (35) word die binneskap/buiteskap van die gedig vergestalt aan die hand van Wallace Stevens se bekende artikel opgeneem in The Necessary Angel: Essays on Reality and Imagination en hoe die digter moet soek na die woord wat die realiteit presies kan opvang. Woorde wat deursigtig en duister is terselfdertyd. Hierdie bundel het my dan ook weer teruggeneem na Stevens se digkuns en sy filosofie van en oor die digkuns. Vir die virtuele stapper kan die roete wat Stevens gevolg het van sy huis tot sy kantoor gevolg word op die internet.
'n Skitterende beelddig is "Humphrey Bogart's Cigarette" (31) waar die rook van 'n sigaret gelaai word met vele subtekste: begeerte, identiteit, en, die sterk verbintenis tussen die twee akteurs: Lauren Bacall en Bogart. Hy het haar weliswaar 'n sterk persona gegee - en sy was selfs ná sy dood steeds aan hom verknog en deur hom gedefinieer.
'n Ander goeie beelddig handel oor "Helen Martins" (37) waar Martins se kunswerke as kinders gesien word. Weliswaar van klip en dus doof ...
Vir die speurende leser is daar verwysings na Wittgenstein, Moore, Oscar Wilde, en ander skrywers en filosowe. Derrida se absence/presence-beginsel is ook hier te vinde: die afwesigheid wat juis deur die skryfproses negeer word. Ek lees hierdie kontinentale filosofoof hier in, natuurlik.
Met min woorde, maar met ryk suggestie en toespelings lewer hierdie debuut 'n belangrike bydrae tot die digkuns. Veral die fyn balans tussen filosofie en lewenservaring getuig van 'n sterk digterlike beheer. Inderdaad gee sy ons 'n nuwe blik op die werklikheid.
1. 'Not Ideas About the Thing but the Thing Itself' by Wallace Stevens / The Poetry Foundation
Labels: 2015, Elisa Galgut, Joan Hambidge, Modjaji Books, The Attribute of Poetry, Wallace Stevens
Fopspeen Moving Pictures - Filmverse (DVD). ATKV, 2014
Resensent: Joan Hambidge.
Om 'n gedig te lees (en te verstaan) werk met besonder intieme assosiasies.
Nie twee persone sal 'n gedig dieselfde vertolk nie en die dieper assosiasies wat 'n gedig by 'n mens oproep, is uiteindelik uiters privaat en intiem.
Hierom is die "vertaling" van 'n gedig in beeldvorm waarskynlik nogal "gevaarlik". Jy betree die heilige arena van iemand se private vertolking en begrip.
Tog is dit wonderlik om te luister hoe 'n digter sy of haar eie werk voordra. In dié produksie is daar stemme van digters – onder andere ­Ingrid Jonker, Adam Small en Breyten Breytenbach.
Hoe anders klink 'n gedig nie wanneer die digter dit self lees nie. Sylvia Plath se kil, emosielose stem laat jou haar verse opnuut ervaar as die werk van 'n diep gekwelde mens. Hoe mooi lees Antjie Krog tog nie. Daar is ook digters wat nie kan voordra nie en eerder van die po­dium moet afbly.
Wilma Stockenström is hier in haar bekende "Die skedel lag al huil die gesig" aanwesig. Hier was Crowther Lindeque die regisseur. (In my gemoed hoor ek Wilma self voordra.)
Ons vind 'n huwelik tussen kunstenaar (soos Michele Nigrini) wat Lina Spies se pragtige gedig "Finis" vertolk in beelde en Anna-Mart van der Merwe wat dit voordra in haar ryk, gemoduleerde dog nie-aansitterige stem. (Onthou tog hoe het ons almal gelag vir dramatiese vertolkings van Anna Neethling-Pohl. O die DANS van ons SUSTER . . .)
Dat die digkuns helaas 'n persoonlike weergawe is en bly, word goed gedemonstreer deur Diek Grobler wat agter 'n lessenaar inskuif (in 'n tronk) en Breytenbach "speel". Sy beelde word dan verder vertolk deur Breytenbach se praat-singstem.
"Vroegherfs" (Louw), "Bitterbessie dagbreek" (Jonker), ­"Finis" (Spies), "What abou de lô" (Small) is van die bekendste en mees gekanoniseerde gedigte wat hier vertolk word. Jonger digters soos Danie Marais en ­Loftus Marais word ook opgeneem, met eersgenoemde se ­ontroerende "Jy vra my hoe my eerste soen was" en van laasgenoemde die snaakse, aweregse ars poetica "Belydenis van 'n ­studentedigter".
Ronelda Kamfer se " 'n Gewone blou Maandagoggend" word nog grimmiger met die tekeninge daaromheen: moord en doodslag, 'n skoolkind se miskraam, ellende en die dood wat om die draai loer, bewys watter sterk digter sy is. Die verwysing na ­Dylan Thomas se amper geykte gedig oor die dood word hier met nuwe krag gelaai. So iewers tussen haar gedig, die assosiasies met geweld op die Kaapse Vlakte en "do not go gentle into that good night", sien ons 'n kunstenaar se vertolking, uitstekend gedoen deur Naomi van Niekerk en Arnaud van Vliet.
Omdat ek tans Gert Vlok Nel doseer, het ek geweldig aanklank gevind by ­"Timotei Shampoo" "gespeel" deur Janhendrik Burger en Berdene du Toit, gelees deur Erik Holm.
Jammer dat daar verwysings na Groot Verseboek gegee word eerder as na die oorspronklike bundels, soos by Louw.
Persoonlik het ek nie van hierdie weergawe van "Vroegherfs" gehou nie. Die gebedsaspek word hier nie na behore begryp nie en dit word eerder gelees as 'n vers oor transformasie.
Tog is daar weer iets soos ­"Visioen van 'n lessenaar" waar die kunstenaars verduidelik hoe hulle Bic-penne moes neem en buig vir hierdie produksie! Veertig penne is gesmelt en gevorm om 'n dansende pen te animeer. Ons wonder hoeveel keer het Krog op daai tikmasjien haar woede uitbasuin?
Sunieda Kelber en Fabian Wargau vang iets van hierdie tegelykertydsaspek van lyf en skryf op, terwyl die vertolking van "Bitterbessie dagbreek" deur Dewald en Roger van der Merwe deur die piekselisasie die stotterende aspek opvang en hiermee, volgens hul eie belydenis, die gevangeskap van die digter voorstel.
Hoe maak 'n mens met 'n animasiefliek waar jy net die gedig sien? Hoe verskil dit van die een waar jy die digter self hoor voorlees? Sou dit 'n verskil gemaak het as ons Krog gehoor het?
Animasie is inderdaad bewegende kuns oftewel visuele digkuns. Grobler, die ATKV (by name Nita Grové), en al die ander deelnemers en kunstenaars het iets wonderbaarliks en onthoubaars geskep.
Mense lees gedigte, en liefhebbers sal hierdie produksie geniet. En kyk mooi na daardie gedig wat stemloos oorgedra word . . .
Bestel die DVD by Hannelie van Schalkwyk, 011 919 9012, e-pos: hanneliev@atkv.org.za.
Labels: 2015, ATKV, Filmverse, Fopspeen Moving Pictures, Joan Hambidge
Jan van Staden – Boer kry 'n vrou. Tafelberg, 2015. ISBN 978 0 624 07369 7
Ons almal het al Boer soek vrou gevolg en verwonderd toegekyk hoe hubare vroue hulle skaamteloos aanbied vir die boer. Hierdie program smeek om 'n genderanalise en ons wag op Amanda Gouws se feministiese perspektief oor agentskap en vrye keuses.
Daar flits reeds heerlike parodieë op die internet rond: Boer soek boer vanuit 'n gayperspektief en natuurlik het Casper de Vries, daardie moedswillige ikonoklas, saam met Elsabe Zietsman 'n skaterlag-teenaanbod gemaak: Boer soek 'n vou. Gaan kyk gerus na Casper de Vries se 'Boer soek 'n vou, Deel 1.
En daar is ook 'n film wat heet Vrou soek boer.
Inderdaad word daar gevra: Wat is die liefde? En selfs die Hemelse Vader word op 'n keer bedank, omdat die meisie hom weer in die liefde laat glo ...
In Jan van Staden se Boer kry 'n vrou (en 'n mens kan al die ander titels hoor: Boer kry 'n hoer) is uitgegee deur Tafelberg op die voorblad word gespog: "Nog nooit is daar so wild op papier gevry nie".
Inderdaad. Vanuit 'n manlike perspektief, en meer spesifiek, uit die posisie van die stud, word wilde seksuele fantasieë aan die leser opgedis. 'n Soort manlike 50 Shades of Grey.
'n Mens hoef maar net terug te keer na die porno-film en jy het al die merkers van hierdie soort jagse (sic!) verhaal waar ons hoofkarakter, ene Juan van Wyk (Lees Don Juan), die Bosveld groet. Sy plaas heet Fort le Clos (Sartre? Huis clos? Huis Klos?) en hy hou 'n rooibokram dop. Dié is 'n gelukkige wetter. Raai waarom?
Die res is voorspelbaar. En die Latynse bloed klop deur die vertelling in 'n sub-genre Tril-letterkunde.
Die stud is enigsins diep verontreg wanneer daar stories oor sy sekskapades begin rondloop (hier is die interteks: Die hele dorp weet). Ofskoon hy 'n vrou op elke dorp het (nie hawe nie!), soek hierdie Bosveldseun rigting. Hierom moet hy deelneem aan die tv-program.
Die storie loop flink en die verhaal het 'n heerlike skoot onbedoelde humor en soos in die jags-genre is die suspension of disbelief die ware Jakop. En op die internet is daar geweldig baie artikels oor die fantasie van sowel vroue as mans te vinde.
Die outeur span al die verskillende name in vir die manlike en vroulike geslagsorgaan en telkemale is die man verstom oor die vrou se kapasiteit om by te hou. Die "pornografiese verbeelding" dus in navolging van Susan Sontag, waar die storie net die verskoning word vir die sekskapades. Elke hoofstuk het 'n trofee-ikoon net soos in die werklike lewe waar dié soort man sy vrou as 'n skild sien.
Hoekom het hierdie leser die boek enduit gelees? Om as genderteoretikus net weer daaraan herinner te word wáárom daar vroue is wat reageer teen hierdie brutale oorheersing. Uiteindelik maak hierdie manlike beheer in die werklikheid nooit hond haaraf nie. So 'n welbedeelde seksuele atleet, wat elke vrou oorrompel, bestaan nét in die fantasie-wêreld van die porno-verhaal. Wag wag. Daar is immers 'n program waar vroue hulself aanbied as slagoffers en bepaald enigiets sal doen om 'n boer te kry. Dat daar in die jaar 2015 nog so iets moontlik is, post-post-feminismes en maskulineitsteorie, is wel wonderbaarlik.
In James Bond-films is daar ondermynende humor. En dis mos die vroulike M, vertolk deur Judi Dench, wat vir James Bond in Goldeneye toesnou dat hy 'n misogonistiese dinosourus is, nie waar nie?
Gaan kyk of daar 'n inskrywing uit Marble Hall is.
Love story, West Side Story se Maria en Mamma, ek wil 'n man hê, word gebruik om die teks verder te "verdiep" met kodes uit die liefdesverhaal en Western. "Die vuur se vlammerdans gooi sy skaduwees oor hulle en ver weg brul 'n leeu" (173) verneem ons. En tog bly die liefde ons held ontwyk. En hy voel selfs misbruik, omdat 'n meisie hom gekies het om haar van haar maagdelikheid te ontneem? (254)
Op 'n keer huil ons held; waarskynlik weens uitputting. Ek gaan nie die geheim (van Nantes) weggee nie, maar Juan sien sy spreekwoordelike alie.
As liefhebber van satires, is hier 'n goeie geleentheid (verleentheid?) verspeel om 'n kritiese parodie te skryf.