Een resensie oor Afrikaanse boeke vandeesweek. Dit kon seker erger gewees het.
Dankie aan At van Wyk vir sy bespreking van Piet van Rooyen se Op soek na Witbooi en Daai ding loop in jou bloed, van Lené Malan en Aneta Shaw (Boeke24).
Sensuur in sig
Daar is só baie woorde wat mens op die internet kan lees, dat mens soms eers wip nadat jy al na 'n volgende webbladsy geflits het.
Lees mens Jeanette Ferreira se bespreking van Alfabet van die voëls (LitNet, Biebouw-resensies), kom jy op 'n veelseggende slotparagraaf af:
"Só word Naudé se sosiale kommentaar op die vergryp in ons huidige samelewing kragtiger as enige vorm van niefiksie. Hy bekoor en fassineer en ontstel tegelyk sy leser. Daarom bly dit so helder by. Nie net omdat stories harder as feite praat nie, maar veral omdat Naudé reeds in sy debuut so geslyp kommunikeer. Diegene wat moet toesien dat die mediawet-in-wording behoorlik nagekom word, sal beslis 'n streng oog op hierdie talentvolle skrywer moet hou. 'n Buitengewone debuut, wat beskryf kan word met 'n passasie uit die bundel: "Dit bevat 'n ganse tuin, dink hy, hierdie nat blom."
'n Pragtige samevatting, maar dan kom spook die opmerking oor die mediawet-in-wording by jou.
Ferreira is nie vandag se kind nie – sy het self die vorige sensuur-bedeling beleef en weet presies hoe die sensors na literêre werke kyk.
Haar opmerking oor S.J. Naudé wat so "geslyp" kommunikeer, is vir my baie veelseggend. Dit sê vir my dat sy in hom iemand herken wat die vermoë het om ellipties dinge oor te dra, deur suggestie, verwysings met 'n omweg, metafore wat vlerke kry. Die soort skrywer wat oor 'n politieke saak sal kan skryf sonder dat mens dit onmiddelik agterkom. Iemand wat in 'n toekomstige taalstryd (of watse stryd ookal) saam te neem loopgrawe toe.
Op 'n vreemde manier het hierdie een opmerking van Ferreira vir my opwinding gebring – die vooruitsig van 'n era waarin van skrywers verwag sal word om weer die taal in sy volle spektrum van subtiliteite en onderduimsheid aan te wend om 'n drakoniese bestel te ondermyn …
Wie sou ooit kon voorspel dat Afrikaanse skrywers weer by dié punt sou kom?
Thys Human, iemand wat hom normaalweg toespits op literêre werke, het dit op homself geneem om Gert Erasmus se boek Witgat vir Boeke24 te bespreek. Die inleiding het my laat terugdeins – hy roep een van P.G. du Plessis se verhale oor 'n vrou wat met bome praat in herinnering.
Nie lank nie, het ek gedink, of Human haal die ou skoolgrappie aan:
That's why they put me away …
Gelukkig doen hy dit nie. Sondig net op een plek met een van daardie opmerkings wat mens laat voel jy moet sulke resensies met 'n mondskerm lees: "Want Erasmus kán skryf." Kan hy ? Nou toe nou.
Waaroor dit in Witgat gaan, is bome, spesifiek dié van Suider-Afrika. Erasmus se nering was skynbaar dié van veldwagter in 'n sekere stadium, daar is ook 'n verwysing na inligtingsbeampte. Hoe ook, Human is duidelik getref deur sy besonderse manier van skryf oor bome, en die manier waarop hy mense betrek daarby.
Dit is nie vir my uit die resensie duidelik of Witgat ooit deur die hoofstroom-uitgewerye afgekeur is nie, maar Human suggereer dat dit moontlik Erasmus se warsheid van politieke korrektheid is wat die grotes afgeskrik het. (Wat by my dadelik die vraag laat ontstaan oor hoeveel goeie boeke sneuwel weens uitgewers se slaafse navolging van politieke korrektheid.)
Human bring Witgat nie in verband met Thomas Packenham se Meetings with Remarkable Trees of RemarkableTrees of the World nie, wat mens voorts dwing om af te lei dat Witgat nie ryklik geïllustreer is nie.
Wat Human wel duidelik oordra, is dat Gert Erasmus met hierdie self-publikasie 'n skatkis van boomstories, anekdotes, herinneringe en beskrywings versamel het. Mens moet bedag wees op die ou kwint van self-publikasies, naamlik bloemryke of verromantiseerde beskrywings, maar andersins klink dit na die soort boek wat mens graag in die hande wil kry.
Marius Visser bespreek Jacques Pretorius se So lig soos klip in Rapport, en laat my onwillekeurig aan Philip Larkin se gedig "This Be The Verse" dink: "Man hands on misery to man." Ongelukkig kan die gedig nie verder van toepassing op die resensie gemaak word nie – dit verdiep nie soos 'n coastal shelf nie.
'n Resensent verlam deur literêre pretensie. Wat jammer.
Daar sit 'n klomp teorie in Visser se resensie, en ek het 'n vermoede dat sy kritiek nie ver van die kol is nie. Die probleem is net dat hy jou toegooi met 'n mengsel van teorie, spitsvondigheid en cliché. Soms almal in een sin: "Kruisverwysings vorm deel van die stelinkleding, soos plakkate teen 'n muur, sonder om ooit groter te wees as die som van die onderdele." (En "stelinkleding"? Is dit 'n verhoogstuk?)
Ek hoop om in die toekoms meer resensies deur Marius Visser te lees. Dis die enigste manier waarop die resensent wat hier deurskemer, op koers sal kom.
Sonder die teorie.
Nelle Dreyer se outobiografie, Voorbladnooi – Van Pleinstraat tot Parys kry op Boeke24 'n kort bespreking deur Haidee Muller. Heeltemal interessant, maar as ek Muller was, sou ek baie kwaad vir Boeke24 wees omdat daar so 'n aanteelt van onnodige koppeltekens in die teks is. Waar is die taalsubs?
Op die boek af
Verskoon my dat ek oor 'n resensie skryf wat in die taal van die imperialis gepubliseer is, maar ek het so baie gehou van Eckhard Cloete se bespreking van From Groot Constantia to Google: 1685 to 2010 – A Colourful History of Brands and Branding in South Africa dat ek dit nie wil ignoreer nie.
Dié bespreking is 'n pragtige voorbeeld van 'n strydvaardige of agiterende boekbespreking. Met die eerste sin al gee Cloete kennis dat hy nie van die boek hou nie en daarna pak hy uit.
Mens kan alleen 'n idee kry van hoe deeglik Cloete die boek afransel deur die resensie self op Boeke24 se blad of webwerf te gaan lees. Ek wil veral die aandag vestig op die manier waarop hy in die loop van die bespreking, op die plek waar hy 'n baie groot pluimpie aan die boek gee, terselfdertyd vir jou vertel presies wat met die boek verkeerd is.
Luister hier: "Die ineenvlegting van handelsmerke se stories met die breër maatskaplike en sosiale agtergrond kan vir sommige mense interessant wees en in dié opsig is die boek grotendeels geslaagd."
Dit word onmiddelik gevolg deur: "Maar dis 'n lá-a-a-ng lees wat ongelukkig nie die ondersteuning van 'n boeiende skrywerstem of bekwame redakteurshand kry nie."
Mens hoef nie 'n stipleser te wees nie om te besef hy sê: Vervelig, onprofessioneel gepubliseer, vermy.
Verderaan is hy minder subtiel, en sê hy meer direk wat hom pla. Eienaardig genoeg is dit die subtiele houe wat die meeste krag het.
Cloete se bespreking het ook 'n stertjie of nagedagte. Vermoedelik het Cloete of die blad se redakteur, Elmari Rautenbach, raakgesien dat From Groot Constantia to Google 'n onwaarheid die wêreld instuur oor juis Groot Constantia. Die wynskrywer Tim James word dan aangehaal om hierdie dwaling te weerlê.
Baie interessant. Ek wonder hoe die uitgewer, Ken Wilshere-Preston na dese voel.
Joan Hambidge se resensie van Grilbrigade (Fanie Viljoen) op Boeke24 is groot pret. Kundig oor die boek, maar ook met 'n sardoniese humor oor haarself en haar agtergrond geskryf.
Net een vraag, aan die redakteur van die blad: Wat het die opskrif by die resensie, "Viljoen slaag waar vele ander misluk" met die resensie te doen? Hambidge sê niks van die aard nie. Waarin slaag Viljoen? Om Joan Hambidge se guns te wen? Of om 'n boek te skryf wat jong lesers se aandag sal boei?
Iemand vra my onlangs wat die ideale soort resensie is. Dis 'n vraag met baie antwoorde, maar as ek prakties moet wees, sou ek sê dat Leon de Kock op Boeke24 baie naby daaraan gekom het met sy bespreking van In die withaak se skadu en ander Schalk Lourens-stories.
Bygesê, dit help dat hy die samesteller was van die enigste vorige bloemlesing van Afrikaanse vertalings van Herman Charles Bosman se werk.
In die withaak se skadu het verlede jaar al aandag op hierdie blad en elders gekry, maar De Kock doen eintlik wat nie een van die vorige resensente van die boek gedoen het nie. Hy sê dadelik dat hy nie fout daarmee kan vind nie, en dan identifiseer hy die vraagstuk wat deur die bundel opgewerp word, naamlik in watter mate Suid-Afrikaanse en spesifiek Afrikaanse lesers van Bosman verkies om die verhale in Engels eerder as Afrikaans te lees.
Dít is mos die kern van die saak, die enkele gedagte wat die uitgewer 'n besluit in een rigting laat maak het en wat vir die boek se bestaan verantwoordelik is.
Wat De Kock dan doen, is om die onderwerp vir bespreking oop te stel. Sy resensie eindig dan ook nie met 'n opsommende oordeel nie, maar met 'n aanduiding van die besprekingsveld.
Ek skud my kop, kan dit nie verstaan nie. In Sondag se Rapport is daar een groot boeke-resensie, 'n goedige skryfsel deur 'n goeie omie. En op hul webwerf is daar drie verdere nuwe resensies oor boeke wat al vyf maande gelede verskyn het wat interessanter is en in een geval baie lewendiger geskryf.
Die papier-uitgawe kry Leon Rousseau se oorsig oor 'n klompie nuwe publikasies wat die jong leser se verbeelding prikkel. Rousseau skryf altyd met gesag, maar ek dink dit is 'n artikel dié wat net gelees sal word deur mense wat nog kleuters en peuters het. Dis 'n bietjie tam, in elk geval, vir iemand wat sy Rapport-leessessie begin het met die onthulling oor Eugéne Terre'Blanche se ander vrou.
Maar hoekom, wonder ek steeds, is Celeste Fritze se uiters prikkelende resensie (vir diegene wat in taalgebruik belang stel) van Bloedwater(Douwleen Bredenhann) slegs op die webwerf gepubliseer? En boonop tweede, ná 'n redelik formulistiese resensie van dieselfde boek deur Elzette Steenkamp?
Die enigste opmerking in Fritze se betoog wat my totaal dronkslaan, is haar slotopmerking: "Die roman word plek-plek ontsier deur tipografiese foute." Omdat ek die boek verlede jaar al gelees het, het ek dit nou weer goed bekyk, en ek kan nie begryp hoekom Fritze so iets sê nie. Bloedwater is 'n boek sonder tipografiese foute.
Dis werklik jammer dat Fritze haar goeie werk met sulke nonsens afsluit.
Nini Bennett se bespreking van Kronkelpad (Irma Joubert) kry ook slegs die internet-behandeling. Maande nadat die boek verskyn het. Die teleurstelling van die laat-resensie word alleen versag deur die feit dat Bennett die boek na behore positief beoordeel.
Wanneer gaan iemand Irma Joubert na waarde skat en iets behoorliks skryf oor haar? Tel die feit dat sy nou een van die gewildste trilogië geskryf het wat nog in Afrikaans verskyn het, dan vir niks?
Victor Matfield en suur druiwe
Eersteklas resensies duik soms op wanneer jy hulle nie verwag nie – en boonop op plekke waar dit amper uit plek is. Jaco Fouché s'n van Victor – My reis deur Victor Matfield en De Jongh Borchard is een van hulle.
Die resensie het begin van die maand op LitNet se resensiewerf opgeduik.
Dit is geskryf met baie inligting oor die boek – maar ook net genoeg om die leser te laat besef dat die boek self gelees sal moet word vir die volle storie. Vir iemand soos ek, wat elke jaar noodgedwonge saam met die een man in die huis rugby sit en kyk en 'n soort gevoel opgebou het vir Victor Matfield, is dit 'n resensie wat 'n paar keer gelees moes word net om te sorg dat ek niks gemis het nie.
My genoot het my aandag wel gevestig op een paragraaf in die resensie wat Fouché volgens hom met groot dissipline geformuleer het:
"Matfield vertel die hele verhaal, van hoe hy as kind deur sy pa gebrei is om sterk te raak vir sport, hoe hy op skool begin uitblink het, ook in krieket, maar gereeld uit die span of posisie gehou is waarvoor hy gewerk het, hoe die patroon hom in sy studentejare en jong volwasse lewe herhaal het."
Dit is 'n formulering, sê hy, wat in ag neem dat Victor Matfield se gunsteling posisie dié van senter is.
Rapport se Boeke het twee resensies opgelewer wat gemengde gevoelens wek.
Die eerste, Wilhelm Jordaan se bespreking van Die prinses in elke vrou, deur Cas van Rensburg, is as geheel 'n deeglik oorwoë reaksie. Ek het baie waardering vir die manier waarop Van Rensburg iets meer probeer maak van die sprokies wat ons so goed ken, maar wat baie mense, soos ekke, altyd net op een vlak beoordeel het.
Jordaan spreek respek vir Van Rensburg uit. Tog kon ek nie help om deurentyd die gevoel te hê dat die "ja, maar …"-oomblik net om die draai lê nie. Dié breek dan ook in die derde laaste paragraaf aan, wanneer Jordaan 'n vraagteken plaas agter Van Rensburg se "onkritiese aanvaarding van Jungiaanse begrippe", en die wyse waarop dit veroorsaak dat "betekenis-eksegese plek-plek lukraak en naïef is".
Die resensie sou kon doen met 'n ander benadering. Hoekom nie begin met hierdie belangrike kritiek teen Van Rensburg se Jungiaanse inslag nie? Of het ek dit nog altyd verkeerd oor resensies, dat hulle in die eerste plek krities moet wees? Vergoeliking hoef nie altyd die aanknopingsmetode te wees nie.
Die ander resensie is Amanda de Lange s'n oor In mekaar se skoene, 'n boek deur Andeline Williams-Pretorius. Dit is nie 'n onbesonne bespreking nie. Sy laat val net vroeg al een van daardie opmerkings wat my dadelik laat wonder of sy nagedink het oor presies wat sy skryf. Dit is: "As skrywer van die boek In mekaar se skoene – waar staan jy? het sy hoofsaaklik staatgemaak op die kennis wat sy versamel het in haar eie lewe en dit kundig vermeng met die wyshede en kennis wat sy as sielkundestudent en leser van talle boeke oor die onderwerp versamel het."
Die beoordeling "kundig vermeng" veronderstel hier dat die resensent volkome op hoogte is met die totale lewenskennis wat Williams-Pretorius versamel het en in staat is om te beoordeel op welke wyse dit geïntegreer is met die wyshede en kennis wat Williams-Pretorius as sielkundestudent en leser van talle boeke oor die onderwerp versamel het.
Dit is wanneer mens met só 'n wilde uitspraak te doen kry vroeg in die resensie dat die res verdag raak, ongeag hóé knap verwoord.
Hans Pienaar, 'n digter, skryf in dieselfde Rapport Boeke oor Johann de Lange se kwatrynbundel Weerlig van die ongeloof. Hy begaan dieselfde fout as Wilhelm Jordaan hierbo – steek die eintlike ding wat hy wil sê weg op 'n plek in die resensie net voor die resensie begin oninteressant raak: "Dis 'n unieke bundel, en dit beveg op sigself die hiërargiese, outoritêre strukture wat maar net nie wil wankel in Afrikaans en Afrikaners se wêreld nie."
As hy daarmee begin het, kon Pienaar 'n hele resensie gebruik het om aan te toon hóé Johann de Lange die hiërargiese, outoritêre strukture beveg. In die plek daarvan het ons egter 'n flouerige poging om die bundel krities te benader. Geen groot insigte nie. Ek moes my dwing om die resensie end-uit te lees.