Het die ANC sy siel verloor?Ondersteuners vir premier David Mabuza. Foto: Thembilihle Mkhonza/ANA. Die ANC het sy siel verloor met sy oorweldigende korrupsie, magsmisbruik, ensovoorts. Altans, dít is die argument van sekere kommentators wanneer hulle skryf oor die leiersverkiesing in die party wat oor ’n paar dae moet plaasvind. Niemand wat objektief na sake probeer kyk, sal kan ontken dat die ANC tans ’n dieptepunt beleef as aspekte soos moraliteit en eerlikheid die uitgangspunt is nie. Maar as jy sê die ANC het sy siel verloor, beteken dit dat hy in ’n stadium ’n siel gehad het – met die aanname dat hy vroeër eerlik en van ’n hoë moraal deurdronge was. Maar wás dit ooit werklik so? As jy ’n oortuigde anti-apartheidsaktivis was, sal jou instinktiewe antwoord “ja, natuurlik” wees. Talle lesers van dié rubriek se antwoord sal waarskynlik presies die teenoorgestelde wees. Kom ons los dié soort emosionele antwoorde. Ons kyk na die koue feite en maak dán ’n gevolgtrekking. Toe die ANC in 1912 gestig is, is hy gelei deur swart intellektuele – onderwysers, predikante – wat diep deur die Engelse liberalisme beïnvloed was. Hulle het hulle beywer vir gelyke individuele regte en vryhede, die liberale veelparty-demokrasie en maatskaplike en kulturele vooruitgang (soos gedefinieer volgens die Engelse liberalisme, met ander woorde, die uitgangspunt dat die Engelse taal en kultuur die toppunt van beskawing is). Allengs, so wys historici soos Irina Filatowa en Stephen Ellis (en dit word deur my eie navorsing bevestig) het die ortodokse Marxisme-Leninisme die Brits-liberale invloed verdring. Soos die kommunisme voorgeskryf het, is individuele regte gesien as ’n rookskerm vir die beskerming van die heersersklas en die verdrukking van die werkers. In die ANC het dit neerslag gevind in die oortuiging dat die wit mense nie net ’n ras vorm nie, maar ’n klas. Só is die stryd teen die wit mense versoen met die kommunistiese klassestryd. In terme van praktiese interne politiek het dit beteken dat lede van die SA Kommunistiese Party (ooreenkomstig ’n bevel van die Kremlin in 1928) sonder medewete van die gewone ANC-ondersteuners alle sleutelposisies in die ANC verower het. Dis nie dat die ANC as geheel ’n kommunistiese organisasie geword het nie; agter die skerms het leiers van die SAKP wel toenemend die ideologie en rigting van die ANC bepaal. Mense soos Oliver Tambo, geen ingeskrewe lid van die SAKP nie, was die uitsondering. En as jy sy toesprake en geskrifte in die struggle-tyd ontleed, sien jy eintlik bitter min verskil tussen hom en die SAKP. Vir die voer van die struggle het dit veral twee implikasies gehad. Die eerste was dat die ANC, reg of verkeerd, sy toevlug tot geweld geneem het. Dit het op lae vlak begin, met ’n uitgesproke benadering dat geen bloed mag vloei nie. Maar geweld het nou eenmaal die nare gewoonte om te eskaleer, en mettertyd het die geweldpleging gedegenereer tot die soort ordinêre terrorisme wat die mensdom die laaste jare van Moslem-fanatici ervaar. Bomme is by talle openbare geleenthede waar die publiek vrye toegang had, laat ontplof. Op ’n besoek aan Viëtnam in Oktober 1978 het Tambo en ’n ANC-afvaardiging die raad gekry om swart “kollaborateurs” met die apartheidsregering deur ’n moordveldtog te neutraliseer, iets waarin goed geslaag is. Uit die geskrifte van die ANC en veral van die SAKP kom ’n patroon na vore: Aanvanklik sou daar (soos in die geval van die Sentraal-Europese state ná 1945) ’n regering van nasionale eenheid wees waarin die “vyand” ’n teenwoordigheid had; dan sou die lewe vir laasgenoemdes stelselmatig moeiliker gemaak word totdat dié binne ’n paar jaar heeltemal uitgedruk word. Dít was die tweefase-benadering: Éérs gebruik jy ’n bourgeois-groep (in Suid-Afrika se geval die ANC) om die bestaande stelsel omver te werp; dán maak jy van jou magsposisie gebruik om by die alleenmag te eindig. In Suid-Afrika se geval het dit weens die verkrummeling van die Sowjetunie en die kommunisme as globale politieke magsfaktor nie heeltemal so gewerk nie. Maar los daarvan, is die vraag watter soort toekoms die ANC/SAKP voor 1990, toe hulle gewettig is, in die oog gehad het. Gegrond op openlike en vertroulike geskrifte van die ANC/SAKP is dit duidelik dat hulle – kort en ongenuanseerd gestel – beslis geen liberale veelpartydemokrasie nagestreef het nie. Hulle wou ’n Leninistiese eenparty-diktatuur hê waar daar geen plek vir enige opposisie sou wees nie. Goed, kan ’n mens nou verder sê, dit beteken nog nie dat hulle die huidige korrupsie sou goedgekeur het nie. Daarop kan ’n mens twee antwoorde gee. In die eerste plek wys die geskiedenis dat korrupsie die beste gedy in ’n stelsel waar owerheidsmagsmisbruik suksesvol toegesmeer kan word – met ander woorde, in ’n totalitêre diktatuur. Natuurlik kan korrupsie ook in ’n demokrasie voorkom, maar die oop aard daarvan (wigte en teenwigte in die staatsmasjinerie, die vrye nuusmedia) beteken dat dit veel moeiliker is. Ten tweede het korrupsie en magsmisbruik al tydens die ballingskaptyd kop in die ANC uitgesteek. Dink maar aan die wyse waarop gewone lede se eise dat die ANC-leiding verantwoording aan hulle moet doen met brute geweld onderdruk is, waarop mense vermoor, opgesluit en gruwelik gemartel is, waarop manlike leiers vroulike kaders skaamteloos seksueel uitgebuit het. Toe die ANC in 1990 gewettig word, het hy luidens peilings die steun van ’n beduidende minderheid van die swartes (sowat 45%) gehad. In die vier jaar wat gevolg het, het die party ’n brute golf van terreur en intimidasie op Suid-Afrika losgelaat, soortgelyk aan wat Robert Mugabe in Zimbabwe aan die bewind gehou het, sodat hy in 1994 met ’n gerieflike meerderheid kon wen. Onder die invloed van Nelson Mandela het die ANC in die vyf jaar tot 1999 bo homself uitgestyg. Maar nadat Thabo Mbeki oorgeneem het, en veral sedert Zuma president geword het, het dinge drasties begin uitrafel. Wat sê dit alles vir ons? Die gevolgtrekking is dat die ANC vroeër minder korrup as tans was. Let wel, minder korrup, wat nie dieselfde as eerlik is nie. Ook het die party nie werklike vryheid nagestreef nie. Al wat ’n mens kan sê, is dat die ANC hoogstens teen rassediskriminasie geveg het, nie vir vryheid en demokrasie nie. Dit alles beteken natuurlik nie dat die ANC géén eerlike leiers en lede gehad het nie. Nogtans, het die ANC sy siel verloor? Nee. Jy kan nie iets verloor wat jy skaars gehad het nie.