Tel jou woorde – Die tentoonstelling, die skape en die predikantsvrou | Maroela Media
Tel jou woorde – Die tentoonstelling, die skape en die predikantsvrou
Gebruiker Mari Brink stuur in die week 'n noodroep: Bespreek asseblief die begrip "samestellende afleiding". Dit gee 'n groot gestry af! Laat ons nou eenmaal hierdie tameletjie (wat nooit een was nie) kou en klaar kou.
Mari is reg oor 'n klomp goed – dit is 'n tameletjie, dit is 'n voortslepende bron van taalkundige onmin, en dit moes nooit onmin veroorsaak het nie, want die begrip word behoorlik, en met genoeg voorbeelde, in die AWS se terminologielys bespreek. Min mense weet van die lys (en nog minder steur hulle daaraan), maar dit is kernbelangrik om die begrippe in die lys te ken omdat dit terminologie is wat in die bewoording van die reëls gebruik word. Sonder behoorlike begrip van die terminologie in die lys, verstaan 'n mens ook nie die reëls nie. Daarbenewens is dit altyd wys om geverifieerde inligting oor moeilike taalkundige terminologie op te spoor en te vertrou, eerder as om staat te maak op die ongefundeerde (en verkeerde) bespiegelings wat 'n mens op baie sosialemediaplatforms aantref.
Die AWS erken 'n sambreelterm "komplekse woord". Hierdie term verwys na woorde wat bestaan uit "meer as een woorddeel of morfeem". Om dit met 'n baie eenvoudige voorbeeld te illustreer: Die woord vrou is 'n simplekse woord (jy kan ook sê dis 'n "ongelede woord"). Die woord vroue is 'n komplekse (of "gelede") woord. Woorde soos vroutjie, vroulik, vrouesake, vrouegerig, predikantsvrou, vroumensagtig, vrou-en-moeder-opvatting is alles komplekse woorde.
Die AWS identifiseer vyf soorte komplekse woorde:
Afleidings en fleksievorme. Dit is woorde wat bestaan uit ten minste een stam of basis en een voor- of agtervoegsel, bv. vroulik (afleiding) en vroue (fleksievorm).
Samestellings. Dié bestaan uit ten minste twee stamme, bv. predikantsvrou en vroumens.
Samestellende samestellings. Daaroor het Milton Webber al 'n volledige uiteensetting in sy blog "Die samestelling van samestellende samestellings" gegee. Dit is woorde soos enkelvroukanowedren of luihuisvrouresepte.
Woordgroepsamestellings. Dit is samestellings van 'n woordgroep waarvan die bepalergedeelte bestaan uit ten minste drie woorde wat aan verskillende woordsoorte behoort, bv. piet-my-vrou-deuntjie of bring-jou-vrou-saam-geleentheid.
Die vyfde soort komplekse woord wat in die AWS gedefinieer word, is die afgeleide samestelling. Hierdie morfologiese bousel veroorsaak groot verwarring, soos Mari tereg aandui, want sommige grammatikabronne het gewone samestellings met afleidingsmorfeme ook in hierdie kategorie begin indruk. Dit is nie korrek nie. Samestellende afleidings is 'n baie spesifieke soort taalbousel en is nie sommer net enige samestelling met 'n afleidingsmorfeem nie.
Die AWS se definisie lui soos volg: 'n Samestellende afleiding bestaan uit 'n voor- of agtervoegsel wat 'n woordgroep saambind tot 'n woord, byvoorbeeld ondergronds, tentoonstelling.
Let mooi op: Dit is 'n woordgroep (met ander woorde los woorde) wat net met die toevoeging van die voor- of agtervoegsel (die afleidingsmorfeem) vas geskryf word. Die voegsel veroorsaak die vasskrywery. Dis nie 'n samestelling (wat reeds vas geskryf word) wat toevallig 'n afleiding kry en steeds vas geskryf word nie, dis 'n woord wat vas geskryf word uitsluitlik wanneer die afleidingsmorfeem daarin optree.
Die woord tentoonstelling illustreer hierdie proses uitstekend. Ons het in Afrikaans 'n woordgroep ten toon stel. Dit is altyd los. Dit is altyd 'n spelfout om te skryf *tentoonstel. In hierdie woordgroep is stel 'n werkwoord, ten is 'n voorsetsel (dis 'n versteende vorm uit Nederlands), en toon is 'n selfstandige naamwoord. Ons stel skape by 'n landbouskou ten toon. Ons het skilderye by 'n kunsuitstalling ten toon gestel. En ons doen dit altyd met drie los woorde.
Wanneer ons egter met ons skape of skilderye by die geleentheid opdaag en die geleentheid moet 'n naam kry, is die naam tentoonstelling vas. Die -ing is hier 'n agtervoegsel en morfologies 'n afleidingsmorfeem, en dis met die toetrede van hierdie afleidingsmorfeem tot die afwysery dat die woord vas geskryf word. Hierdie bousel is nou nie meer drie woordsoorte nie, dis 'n selfstandige naamwoord (dit kan 'n lidwoord neem 'n tentoonstelling en dit kan fleksie neem tentoonstellings) en morfologies is die hele lange ding nou 'n samestellende afleiding.
Nog voorbeelde van samestellende afleidings is teraardebestelling (ter aarde bestel + -ing), indiensneming (in diens neem + -ing) en bloukleurig (blou kleur + -ig).
Daarteenoor is woorde soos bosvrou, predikantsvrou, vroumens en vrouedokter almal reeds samestellings. As ons fleksiemorfeme daarby voeg (bosvroutjie, predikantsvroutjie, vroumense, vrouedokters) of afleidingsmorfeme by die bestaande samestellings voeg (bosvrouagtig, ontvroumens) het 'n mens niks aan die skryfwyse van die oorspronklike samestelling verander nie. Dit was 'n samestelling, dit is steeds een, dit het net fleksiemorfeme of afleidingsmorfeme bygekry. Sulke bousels noem 'n mens dan onderskeidelik geflekteerde samestellings of afgeleide samestellings.
'n Komplekse kompleksiteit, dié samestelling van samestellings. Moenie verder dwaal nie, vertrou gerus jou vriendelike AWS om vir jou rigting te gee in die donkerte.