Vanhu hinkwavo va ta va na timfanelo to ringana ku tirhisa tindzimi ta vona no hluvukisa ndzhaka na mintolovelo ya vona.
Pholisi ya tindziminyingi i xiphemu xa nkoka xo cinca eAfrika Dzonga eka ku nghenelela hi xitalo eka xidemokrasi. Vanhu a va nge languteriwi ku landzelela milawu loko va nga yi twisisi.
Loko a vutisiwa leswaku hikwalaho ka yini a lave leswaku The Long Walk to Freedom yi hundzuluxiwa ku ya eka khumen'we wa tindzimi ta ximfumo hinkwato ta Afrika Dzonga, muhlonipheki khale ka Presidente Nelson Mandela u vule, naswona ndza tshaha: "Buku leyi yi hundzuluxiwe ku ya eka tindzimi hinkwato ta misava. Ndzi nga ya eka ndhawu yihi na yihi laha misaveni naswona xitori xa mina xa kumeka hi ririmi rero. Haleni yi kumeka ntsena hi Xinghezi. Ndzi lava ku va xiphemu xa tindzimi hinkwato ta tiko. Ririmi ra munhu a ri fanelangi ku va vugima musi. Hikwalaho ndzi tshembhela eka vuhundzuluxi: ku va hi kota ku hanya swin'we."
Ku nga si fika 1994, Xinghezi na Xibunu a ku ri tindzimi ta ximfumo tiri toxe eka tindhawu ta mfumo wa muganga leti sweswi ti vumbaka xiphemu xa Mhasipala wa Doroba ra Tshwane. Mfumo lowuntshwa lowu tumbuluxiweke hi 1994 wu tise Nawu wa Matirhelo ya Mhasipala, 2000 (Nawu wa 32 wa 2000), lowu tshikilelaka ku nghenelela ka muganga eka mfumo wa muganga. Swi le rivaleni leswaku ku va Mhasipala yi ta fikelela ku nghelela ka le henhla, yi fanele ku tirhela vaaki va yona hi ririmi leri va ri twisisaka ku antswa.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xa Mhasipala xi hlamurile eka xikombelo xo hambana ka tindzimi hi ku tumbuluxa Pholisi ya Ririmi ya Tshwane, leyi kongomeke eku lulamiseni mpfumaleko wa ndzingano wa tindzimi wa nkarhi lowu hundzeke. Pholisi yi kume vutshunguri ku suka eka Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka leyi tumbuluxiweke hi Mintirho ya Tindzimi ta Rixaka ya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Rimba leri ri hlamusela, eka swin'wana, leswaku swiyimo swa swifundzha na miganga swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku tumbuluxiwa tipholisi ta tindzimi hi mimfumo ya swifundzha na ya miganga.
Kwalaho, Pholisi ya Ririmi ya Tshwane yi kongomane no nyika swiletelo swa hilaha Mhasipala yi faneleke ku simeka tindziminyingi eka endlelo ra vuhlanganisi ku vona leswaku vaaki hinkwavo va kuma mahungu na vukorhokeri bya mhasipala hi ririmi leri va ri twisisaka ku antswa.
tindziminyingi to tirhiseka swi vula ku tsakela ririmi/tindzimi ro/to karhi eka xiyimo xo karhi, ku ya hi leswi ririmi rero ri tirhisiwaka xiswona, xik.
ku toloka swi vula endlelo laha ntoloki yi tolokaka ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana no tlhelela endzhaku, hi xitalo eka xiyimo xa vutoloki byo koma eka swiyimo laha a mutirhi wa Mhasipala a nga twisiseki ririmi ra mutirhi un'wana kumbe vatirhi van'wana va Mhasipala ku nga khumbheka ku fikela khume wa vatirhi, xik. eka minkwetlembetano ya vatirhi kumbe eka ku tshinyiwa; kumbe b mutirhi wa Mhasipala a nga twisisi ririmi ra khasimende ya Mhasipala kumbe mutshami wa le Tshwane ku nga khumbheka ku fikela eka khume wa vaaki, xik.
vuhundzuluxi" swi vula ku hundzuluxa tsalwa ku suka eka ririmi rin'wana ku ya eka rin'wana; laha "ku hundzuluxa" swi nga na nhlamuselo leyi fanaka; na ririmi leri tirhisiwaka" swi vula ririmi ra ximfumo leri hlawuriweke hi Mhasipala tanihi ririmi leri tirhisekaka swinene eka vuhlanganisi.
Xiyenge xa 1.2.4 xa Pulani ya Masimekelo: Rimba ra Pholisi ya Tindzimi ta Rixaka, 2003, leri vulaka leswaku mfumo wa muganga wu ta boha matirhiselo ya ririmi na ku tsakela ka miganga ya wona ku ya hi ku koteka ka rimba ra pholisi ya tindzimi ta xifundzha. Loko ku bohiwe matirhiselo ya ririmi na ku tsakela ka muganga, mimfumo ya miganga yi fanele, hi ku tihlanganisa na miganga, yi tumbuluxa, kandziyisa no simeka pholisi ya tindziminyingi.
Pholisi leyi hi ku fambisana na swihlawulekiso swa vumbiwa, swa tindziminyingi, na swikombiso swa mintirho ya nkoka ya Mhasipala.
ku sirheleriwa ka ku hambana ka tindzimi no tlakusiwa ka nhlonipho wa tindziminyingi na vun'we eka ku hambana; na ku tirhisiwa ka tindziminyingi hi mafambiselo ya kahle na tindlela ta vuhlanganisi eka Mhasipala.
Timfanelo ta ririmi Ku tlakusa nhlonipho eka timfanelo ta ririmi ra vaaki tanihi bohiweke eka Vumbiwa.
Ndzingano wa ririmi Ku vona ku khomiwa hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Mpfumaleko wa xihlawuhlawu Ku sivela ku tirhisiwa ka ririmi hi xikongomelo xo hlekula, tshikilela na xihlawuhlawu.
Kongomisa eka vanhu Ku tirhana na swilaveku, ku navelo no tsakela ka miganga eka moya wa Batho Pele.
Ntirhisano Ku tirhisana na mavandla ya ririmi ya mfumo na lawa ya nga riki ya mfumo na vayimeri ku tlakusa tindziminyingi.
Mafumelo ya kahle Ku tirhisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala ku vona ku tirha ku tumberiwi, mfumo wa muganga lowu nga na vutihlamuleri lebyi ku nga nhlamulo eka swilaveko swa vaaki.
Ku nghenelela Ku pfumelela vatirhi va mhasipala, xikan'we na vaaki va Tshwane, ku nghenelela eka tindlela to teka swiboho.
Pholisi leyi yi tirha eka vatirhi va Mhasipala na vaaki va Tshwane na le ka xikombelo xihi na xihi eka Mhasipala hi matirhelo ya ririmi na mintolovelo ya rona.
Ku boha tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, Tinhlayo ta census ta 2001 na swiviko swa ndzavisiso wa le ndzeni na le handle swi tirhisiwile.
Tafula leri landzelaka, ri tekiwe eka Census 2001, ri nyika xikombiso xa vuanami bya tindzimi laha Tshwane.
Phrofayili ya ririmi ra xikaya ra Tshwane yi kombisa leswaku ririmi leri tirhisiwaka ngopfu i Xipedi (Xisuthu xa N'walungu), ri landziwa hi Xibunu, Xitswana, Xitsonga, Xizulu na Xinghezi. Swi le rivaleni leswaku ku hava na ririmi rin'we leri tirhisiwaka ngopfu laha Tshwane, kambe xiyimo xa tindziminyingi laha tsevu wa tindzimi leti ti yimelaka kwalomu ka 84,68% wa vanhu.
Eku mpfapfarhuteni ka pholisi ya ririmi ya Mhasipala, matirhiselo ya ririmi, swilaveko no tsakela ka vaaki va Gauteng na swona swi langutisiwile. Mahungu ya Gauteng ya kumiwile eka mimbuyelo ya vuhleri bya tinkota bya 2004 bya ririmi ra xifundzha na vuhlanganisi leswi kumekaka eka Towards a Functional and Cost-effective Language Policy for Gauteng. Vuhleri byi endliwile hi Sarah Slabbert Associates a endlela Ndzawulo ya Mintlangu, Vutshila, Mfuwo na Vuhungasi ya Gauteng. Vuhleri byi kombisa leswaku vaofisiri vo tala eka tindhawu ta vukorhokeri va kota ku vulavula na vaaki hi tindzimi to tala ku nga ri Xinghezi na Xibunu ntsena. Vuhleri byi tlhela byi kombisa leswaku nhlayo yo tala ya vaaki kumbe tikhasimende yi tsakela ku tirhisa tindzimi ta xintu ku kuma vukorhokeri bya mfumo.
Leswi kumiweke hi vuhleri swikombisa xilaveko lexikulu xa mintirho ya vuhundzuluxi na vutoloki ku vona leswaku tikhasimende ta hina ti korhokeriwa hi tindzimi ta tona.
Mhasipala wu fanele wu endla matshalatshala hinkwawo ku tirhisa tindzimi tin'wana ta ximfumo ta Riphabliki ra Afrika Dzonga, ku katsa na Ririrmi ra Afrika Dzonga ra Swikoweto, loko ku ri na xikombelo. Mhasipala yi fanele yi tlhela nyika matsalwa ya Braille (matsalelo ya mabofu) eka minkhuvo ya vutihlanganisi yo karhi loko swi koteka.
Hambiswiritano, swi fanele ku lemukiwa leswaku tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ti ta pfuxetiwa ku ya hi mimbuyelo ya vuhleri kumbe mindzavisiso ya ririmi na vuhlanganisi byo angarhela bya Tshwane lebyi nga ta endliwa nkarhi lowu taka.
Rin'wana na rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ri nga tirhisiwa eka mimbhurisano ya le xikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo, ntsena loko hikwavo lava khumbhekaka va twisisa ririmi/tindzimi leti vulavuriwaka.
Xinghezi xi ringanyetiwa tanihi ririmi leri tirhisiwaka eka mimbhurisano ya le xikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo. Ririmi rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala ri nga tirhisiwa, ntsena loko ri ta tiwisisiwa hi vanhu hinkwavo eka vuhlanganisi byebyo.
Rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala ri nga tirhisiwa eka minkanerisano kumbe ntshamo wa Huvo. Mhasipala yi fanele ku nyika vukorhokeri bya vutoloki ku suka no ya eka tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Hi ntolovelo, mintshamo yo tshinya, ku hlela vatirhi na mahlelelo ya matirhelo eka Mhasipala swi ta endliwa hi Xinghezi, ntsena loko vukorhokeri bya vuhundzuluxi na vutoloki byi ri kona eka lava nga swi kotiki ku hlaya no twisisa Xinghezi.
Mhasipala yi fanele, eka vuhlanganisi lebyi vulavuriweke, yi ringeta ku tirhela tikhasimende hinkwato hi ririmi leri ti ri tsakelaka.
Loko vatirhi va yona va nga ri kona eka senthara ya tikhasimende, tindhawu to hakela, tliliniki kumbe ndhawu yin'wana ya mfumo ya Mhasipala ku pfuna tikhasimende hi nomu hi ririmi leri va ri tsakelaka, ntoloki yi fanele ku tirhisiwa ku va pfuna. Laha swi faneleke, matshalatshala hinkawo ya fanele ku endliwa ku tirhisa vukorhokeri bya vutoloki (hi ku siyerisana, riqingho na ku hlevetela) laha swi kotekaka.
Mhasipala yi fanele ku nyika vatoloki loko mahungu ya nkoka ya hundzisiwa hi nomu eka mintlawa ya vaaki va tindziminyingi eka minkhuvo ya mfumo leyi kondleteriwaka hi Mhasipala, xik tiindaba kumbe tiimbizo ta rihanyo swa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki.
Ku tlakusa matirhelo ya kahle, Xinghezi xi fanele ku va ririmi leri tirhisiwaka ra Mhasipala, naswona vuhundzuluxi hi tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala byi ta va kona loko byi komberiwa.
Mhasipala yi fanele ku nyika vukorhokeri bya vuhundzuluxi loko yi komberiwa exikarhi ka tindzawulo kumbe endzeni ka ndzawulo eka vuhlanganisi lebyi tsariweke.
Vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi fanele ku va kona loko byi komberiwa ku hundzuluxa swiviko leswi nyikiweke eka tinhlengetelano ta Huvo hi rin'wana na rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala.
Tipholisi ta mhasipala, maendlelo, swiyimo swa vukorhokeri, tindlela ta tisekhula, mahungu ya nkoka ya xiyenge xo thola, mahungu ya rihanyo na vuhlayiseko na matsalwa man'wana ya maendlelo ya fanele ku va kona hi tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala.
Mhasipala wu fanele ku endla leswaku ku va na vatoloki exikarhi ka vatirhi va yona ku pfuna vatirhi lava nga dyondzangiki eku kumeni mahungu ya mhasipala. Ku toloka swi fanele ku voniwa tanihi ndlela yo seketela vuhlanganisi lebyi tsariweke.
Hambileswi mutirhi wa Mhasipala a nga aleriwaka ku tirhisa ririmi ra ximfumo leri a ri tsakelaka hi nkarhi wo karhi, matsalwa hinkwawo ya mhasipala laya faneleke ku hlayisiwa, hi swivangelo swo tshamiseka ya fanele ku va kona hi ririmi leri ya tumbuluxiweke hi rona na ra Xinghezi tanihi ririmi ro rhekhoda.
Ku tirhisiwa ka ririmi ro olova eka matsalwa ya mhasipala swi fanele ku hlohloteriwa ku kondletela ku twisiseka no antswisa vuhlanganisi.
Switivisohinkwaso, switatimente, tihakelo, milawu ya mhasipala, swinawana, tipholisi, vunavetisi, na swin'wana, nyikiwaka kumbe ku kandziyisiwa hi Mhasipala ku tirhisiwa hi vaaki swi fanele ku va kona hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala, laha swi koteka hi tlhelo ra timali.
Mhasipala yi fanele ku va na vatoloki va tindziminyingi ku suka eka vatirhi va yona tanihi ndlela yo seketela vuhlanganisi no pfuna tikhasimende leti nga dyondzangiki ku fikelela vukorhokeri bya mhasipala na mahungu. Vatoloki va fanele ku tirhisiwa ku toloka eka tisenthara ta tikhasimende, tindhawu to hakela, titliniki, na tindhawu tin'wana ta Mhasipala loko vatirhi vo tiva tindzimi to tala va nga ri kona ku pfuneta.
Mhasipala yi fanele ku ringeta ku tlakusa tindziminyingi eka webusayiti ya yona na vukandziyisi bya le handle hi ku tirhisa tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala.
Vuhlanganisi hinkwabyo bya le handle bya Mhasipala byi fanele ku hundzuluxiwa ku ya eka ririmi leri tsalwa a riri hi rona, ntsena loko vuhundzuluxi bya Xinghezi byi hlayisiwile eka rhekhodo ya mhasipala na ku tirhisiwa eka mintshamo ya swa nawu. Mhasipala yi fanele ku tivisa khasimende leswaku tsalwa ra Xinghezi ri ta tirhisiwa eka mintshamo ya swa nawu.
Matsalwa hinkwayo yale handle ya Mhasipala (ngopfu-ngopfu mapapila) ya fanele ku va na xivulwa ehansi ka pheji lexi vulaka leswaku tsalwa ri nga kumeka hi ririmi rin'wana na rin'wana ra ximfumo ra Afrika Dzonga naswona xibukwana xa mabindzu xa Mhasipala xi fanele ku hlamusela leswaku lexi i xilaveko.
Matsalwa hinkwawo ya mhasipala laya lavaka ku hlayisiwa ya fanele, hi swivangelo swa mafambiselo, ya va kona hi Xinghezi tanihi ririmi ro rhekhoda.
Xinghezi xi fanele ku tirhisiwa hi Mhasipala eka vuhanganisi bya matiko hinkwawo, kambe Mhasipala yi fanele ku endla vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi va kona eka vuhlanganisi bya ntolovelo hi ririmi leri tsakeriwaka.
Ku tirhisiwa ka ririmi ro lova eka matsalwa ya mhasipala ya le handle swi fanele ku hlohloteriwa ku kondletela ku twisisa no antswisa vuhlanganisi.
Mhasipala yi fanele yi tekela enhlokweni ku tsakela ka ririmi hi miganga ya vaaki loko va endla mimfungho ya le magondzweni na swikoweto. Mimfungho ya vutitivisi hinkwayo, mimfungho yo kombisa matlhelo na mimfungho ya le magondzweni leswi fambelanaka na miako ya mhasipala, vukorhokeri, switirhisiwa, miako na timovha swi fanele ku va hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala laha swi kotekaka. Laha swi nga kotekiki, hikwalaho ka ntshikilelo wa timali, pholisi yo tsariwa hi tindzimi timbirhi (Xinghezi na ririmi rin'wana ra ximfumo ra Mhasipala) yi nga tirhisiwa, ntsena loko Xinghezi ku ri ririmi lerin'wana naswona lerin'wana ku ri leri tirhisiwaka swinene endhawini yeleyo.
Mhasipala yi fanele, loko yi komberiwile naswona loko swi koteka yi nyika swilaveko swa vanhu lava nga na vulamari bya ririmi.
Ririmi leri nga ta tirhisiwa eka vuleteri bya mhasipala ku ta va Xinghezi, ntsena loko nawu wa tindziminyingi wu tirhisiwa laha swi faneleke. Munyiki wa xiviko a nga, xikombiso, tirhisa ririmi rin'wana ra Mhasipala handle ka ra ximfumo, ku ya hi matirhiselo ya ririmi na ku tsakela machudeni. Eka siwyimo hinkwaswo, ku fanele ku ehleketeriwa mbuyelo lowu languteriweke, xik. vuleteri bya kahle.
Xiyenge xa swo vulavula xa nongonoko wihi na wihi wa mhasipala kumbe pfhumba ro antswisa vunene bya vatirhi swi fanele ku endliwa hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala, xik. tivhidiyo ta chanele ya mahungu ya mhasipala.
Ku va leswi swi koteka, vatirhi va Mhasipala va fanele ku hlohloteriwa, hi ndlela ya kahle, ku dyondza tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala leti va nga ti tiviki, xikan'we na Ririmi ra Swikoweto ra Afrika Dzonga.
Mhasipala yi fanele ku kondletela minongonoko yo letela na tikhoso ta mpfuxeto eka vatirhi va yona ku va pfuna eku hluvukiseni vuswikoti bya vona eku tirhiseni tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, leswaku va ta kota ku nyika vukorhokeri bya kahle eka miganga.
Vukorhokeri bya vuhundzuluxi byi fanele ku va kona ku hundzuluxa matsalwa ya vuleteri na ya tikhoso ku ya eka ririmi rihi na rihi ra ximfumo ra Mhasipala ku ya hi xikombelo xa valeteriwa.
Ku antswisa ku fikeleriwa ka vuleteri no antswisa vuhlanganisi exikarhi ka valeteriwa na valeteri, valeteri na vaendli va tikhoso va fanele ku hlohloteriwa ku tirhisa ririmi ro olova eka swibukwana swa vona swa vuleteri.
Manghenelo yo olova ya ta tirhisiwa ku endlela ku simekiwa loku humelelaka ka pholisi leyi, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni mintshikilelo ya swa timali na xiyenge xo thola. Endlelo leri ri ta vona leswaku ku na nkarhi wo ringana ku simeka endlelo leri hi ku hetiseka. Xivangelo xin'wana xa manghenelo lawa i ku pfumelela pholisi yo hlela no valanga. Leswi swi ta pfuna ku vona leswaku ku simekiwa ka pholisi swi pfuxetiwa nkarhi na nkarhi na leswaku tindlela to lulamisa ta endliwa nkarhi na nkarhi.
Mhasipala yi fanele ku tumbuluxa ntlawa wa vatoloki ku nyika ndlela ya tindziminyingi yo tirhiseka.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele ku tumbuluxa theminoloji leyi nga ta pfuna ku hluvukisa tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala, ngopfu-ngopfu eka mune wa tindzimi ta xintu ta ximfumo.
Komiti ya Meyara na swiviko swa Huvo swi fanele ku hleriwa ku vona leswaku ririmi leri faneleke ri tirhisiwile eka matsalwa lawa.
Vuleteri hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Mhasipala byi fanele ku endliwa eka vatirhi lava lavaka leswi ku endlela mphakelo wa vukorhokeri wa kahle eka miganga ya tindzimi to hambana.
Phrojeke ya makomba-ndlela ya TISSA yi ta tirhisiwa tanihi ndlela yo kondletela vuhlanganisi etitliliniki na le ka tisenthara tin'wana ta tikhasimende ta Mhasipala.
Ku simekiwa ka pholisi leyi swi ta endla leswaku ku va na ku engeteleka ka swilaveko swa vuhundzuluxi, vuhleri, nhluvukiso wa theminoloji na vukorhokeri bya vutoloki eka mune wa Tindzimi ta xintu ta ximfumo ta Mhasipala. Ku engeteleka ka xilaveko swi ta endla leswaku ku va na xilaveko xa vuleteri byin'wana bya vuswikoti bya ririmi.
Eku ringeteni ku engetela ntalo eka vukorhokeri bya ririmi ra mhasipala, Mhasipala yi fanele, hi ku landzelela pholisi ya basari, yi nyika machudeni tibasari to dyondza rin'we ra tindzimi ta ximfumo ta Mhasipala kumbe ku tlula eka swiyenge swa tidyondzo ta le henhla.
Ku va tindziminyingi ti tirhiseka, Mhasipala yi fanele ku endla leswaku ku va na vatoloki, naswona yi fanele ku nyika swivandla swa vuleteri eka vatoloki va tindzawulo, xik. tikhoso to koma ta vutoloki.
Pholisi leyi yi ta simekiwa hi ku tirhisana na vanghenisi va xandla va ririmi vo hambana.
nyika xiviko lembe na lembe eka tihuvo ta vulawuri bya ririmi leti faneleke, xik. Foramu ya Tindzimi ta Rixaka (NLF) na PanSALB, eka ndzima mayelana na ku simekiwa ka pholisi; no tlakusa vulemukisi exikarhi ka vatirhi va mhasipala na vaaki eka ntirho wa PanSALB tanihi tihlo ra ximfumo na musirheleri wa timfanelo ta vona ta ririmi, na le xikarhi ka tindzawula na tinhloko ta swiyenge ta xilaveko xo papalata ku tirhisa ririmi rin'we hi ku tshikilela rin'wana ra tindzimi ta ximfumo kutani ku onhiwa timfanelo ta ririmi ta vatirhi na vaaki.
ku tlakusiwa ka tindziminyingi eTshwane; na matirhiselo ya kahle ya switirhisiwa swa ririmi swa Mhasipala.
Mhasipala yi fanele ku kambela ku tsakela na vuswikoti bya ririmi eka swiyenge swa yona na le handle ku kuma swilaveko swa tindzimi na vuswikoti bya vaofisiri va mhasipala na vaaki va Tshwane.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele ku tirhisa mimbuyelo bya vuhleri lebyi ku pfuxeta no antswisa pholisi.
Xiyenge xa Vukorhokeri bya Ririrmi xi fanele nkarhi na nkarhi xi kambela ku simekiwa ka pholisi no endla ku cinca loku faneleke.