Die ander kant van die saak: Swart onderwys en 16 Junie 1976Die Soweto-jeugopstande in 1976 Foto: SAHistory.org.za Deur AJ Jacobs Dit is hierdie week die 40ste herdenking van die Soweto-jeugopstand en die media gaan weer vol berigte oor daardie tydperk wees. Die Suid-Afrika van 2016 is ŉ ander wêreld as dié waarin ons in 1976 geleef het. Daarom sal jong mense met reg wonder wat op aarde die destydse regering besiel het om minderwaardige onderwys aan swart kinders te gee, en dit nogal in Afrikaans! Daarom is die doel van my skrywe om die ander kant van die saak te stel, nie om te verdedig nie, maar om te verduidelik. Hierdeur wil ek help verhoed dat die 1976-gebeure as ŉ stok misbruik word om die Afrikaanse jong mense van 2016 tot Engelse onderwys te slaan. Die huidige LUR van onderwys in Gauteng, mnr. Panyaza Lesufi, het onlangs met negatiwiteit na die minderwaardige swart onderwys van die Verwoerd-era verwys. Myns insiens bestaan daar onkundigheid en moedswil oor wat in dié tydgleuf gebeur het. Ek self het by geleentheid ook voor hierdie vrae te staan gekom en toe ondersoek gaan doen oor wat die posisie was en wat gebeur het met suksesse en mislukkings wat daarop gevolg het. Om vas te stel wat gebeur het, het ek ŉ tyd gelede ŉ gesprek met dr. Koot Greyling hieroor gaan voer. Dr. Greyling was ŉ sendeling in die Oos-Kaap en kon Xhosa vlot praat. Dr. Verwoerd het hom as hoof van die nuwe departement van swart onderwys aangestel, omdat hy met swart mense in hul eie taal kon praat. Daar was nie algemene onderwys vir swart mense voordat die Nasionale Party in 1948 die bewind oorgeneem het nie, en dr. Verwoerd was die eerste om massa swart onderwys te begin. Wat hierop volg is mededelings soos aan my oorgedra tydens ons ontmoeting. Behuisingsprogram Dr. Verwoerd het tydens sy tydperk as minister van wat destyds “naturelle sake” genoem is, ŉ groot behuisingsprogram vir swart mense van stapel gestuur. Dit het nodig geword vanweë die geweldige verstedeliking van swart mense in daardie tydperk. Dit was toe een van die grootste staatsbehuisingskemas ter wêreld. Daar is sowat 1 miljoen huise vir swarte mense in drie jaar gebou, van ŉ standaard wat baie beter was as die huidige HOP-huise. Dit is gedoen in ŉ tydperk toe daar baie minder swart mense in die stede as vandag was en met ŉ baie kleiner ekonomie en belastingbasis. Tydens hierdie oefening is daar gevind dat baie min swart mense in staat was om ŉ aansoekvorm vir ŉ huis in te vul – hulle was ongeletterd. Die rede is dat daar veral tydens die oorlogsjare baie min deur die vorige regering van premier Jan Smuts vir swart onderwys gedoen is. Die oorlogsmasjien het bykans alle fondse opgeslurp en die staatskuld het boonop ook vinnig toegeneem. ŉ Klein minderheid swart mense het by sendingskole onderwys gekry voordat dr. Verwoerd met algemene swart onderwys begin het. Teenstand Dr. Verwoerd het swart onderwys as belangrik gesien omdat hy gemeen het dat goed opgeleide swart mense nodig was om die swart stede en tuislande te laat ontwikkel volgens sy destydse beleid. Gevolglik is daar vroeg in die 1950’s besluit dat swart onderwys dringende aandag moes kry. Daar is besluit dat alle swart kinders in die toekoms skoolopleiding moes kry, en dat hulle aanvanklik op skool moes bly totdat hulle minstens standerd twee geslaag het. Dit is vier jaar se opleiding, terwyl die wat kon, verdere opleiding moes kry. (Teenstanders van die destydse regering hou tot vandag toe vol dat dr. Verwoerd gesê het dat swart menses net tot standerd twee opleiding moes ontvang.) Waarom die besluit om minstens op vier jaar opleiding vir almal aan te dring? Wat nie besef word nie, is dat daar onder swart mense in daardie stadium ŉ groot teenstand hierteen was – veral in die landelike gebiede waar verreweg die meeste swart mense gewoon het. Algemene onderwys vir almal was iets onbekends en baie tradisionele gemeenskappe het dit as onnodig gesien. Die regering moes groot druk op swart gemeenskappe plaas om hulle kinders skool toe te stuur. Minderwaardig Die teenstanders van die regering, en by name die destydse Rand Daily Mail, het swart onderwys as minderwaardig verkondig. Hulle het hiermee voortgegaan totdat senator Faber van die ou Verenigde Party en ŉ oud-skoolinspekteur, in die senaat verklaar het dat hy niks minderwaardig in die swart leerplanne kon vind nie. Dit was wel toegespits op swart mense se kultuur en behoeftes van die tyd. Onderwysers ŉ Groot poging om swart onderwys te bevorder is van stapel gestuur. Volgens dr. Greyling is daar in die eerste aantal jare 10 000 klaskamers per jaar gebou en is die getal skoliere binne tien jaar opgestoot tot 500 000. Soos dr. Greyling dan ook aan my meegedeel het, kan ŉ mens klaskamers bou en boeke verskaf, maar die groot uitdaging was om genoeg opgeleide onderwysers vir die taak te kry. Derhalwe is daar swaar gesteun op Afrikaanse onderwysers om by swart skole te kom help. Terselfdertyd is daar begin om opleidingskolleges te bou waar swart mense as onderwysers opgelei kon word. Voldoende getalle opgeleide onderwysers het egter vir lank ŉ knelpunt gebly, ŉ probleem wat skynbaar tot vandag nie opgelos is nie. Koste per kind Daar word ook beweer dat daar dramaties meer vir wit as swart kinders vir onderwys betaal is. Dr. Greyling het my meegedeel dat daar altyd ŉ tekort aan geld was vanweë die geweldige vinnige toename in swart skoolkinders en die groot omvang van die projek. In daardie jare was al die uitgawes van die onderwys vir wit mense by een departement sentreer. By swart onderwys was lopende besteding deur die department van swart onderwys betaal, maar die konstruksie van skole is deur openbare werke onderneem en befonds. Laasgenoemde besteding word nooit in berekening gebring wanneer die kostes vir wit en swart kinders vergelyk word nie, wat die syfers per kind heeltemal skeeftrek. Dan was daar persentasiegewys aanvanklik meer wit kinders op sekondêre vlak as wat die geval by swart onderwys was. Dit is aansienlik duurder per kind om onderwys op sekondêre vlak aan te bied. Verder was daar ander verskuilde kostes soos byvoorbeeld dat ŉ skoolhandboek in wit skole ŉ leeftyd van ongeveer vyf jaar gehad het maar slegs twee jaar in die destydse swart skole. Maar dan was daar ŉ beleid onder swart politieke groepe van “liberation before education”, wat die swart onderwysprojek verder bemoeilik het. Tydens dr. Greyling se tyd as onderwyshoof is daar byvoorbeeld sowat 200 skole totaal en al vernietig, hoofsaaklik tydens politieke onrus. Afrikaans en die 1976-opstand Volgens dr. Greyling was daar in 1976 steeds nie genoeg swart onderwysers nie en is met die ouerkomitees ooreengekom dat Afrikaanse onderwysers sekere vakke in Engels en/of Afrikaans sou aanbied. Daar was nie genoeg swart onderwysers beskikbaar om onderwys in die kinders se moedertaal aan te bied nie, veral op hoërskool. Afrikaans was destyds ŉ sterk landstaal, en was saam met Engels die amptelike taal. Dit was ŉ groot rede waarom Afrikaans steeds in onderwys gebruik is. Een van die bekendste foto’s uit die Soweto-opstande. Hector Pieterson (12) word deur Mbuyisa Makhubo gedra ná die Suid-Afrikaanse Polisie hom geskiet het. Sy sussie, Antoinette Sithole, hardloop langs hulle. Hector is met sy aankoms by ŉ plaaslike kliniek dood verklaar. Foto: Sam Nzima – Dzambukira, Proud (5 November, 2006). “Remember, Remember the Fifth of November”. Harvard Computer Society., Fair use Dis baie moeilik om presies vas te stel wat presies op 16 Junie gebeur het. Daar was wel ŉ amptelike ondersoek deur regter PM Cillie gedoen, wat bevind het dat algemene politieke griewe en die internasionale klimaat ŉ groot rol in die opstand gespeel het. Daar het algemene onrus ontvlam wat tot klipgooi, brandstigting, plundery en selfs moord op onskuldige mense soos ŉ dr. Edelstein, ŉ maatskaplike werker aanleiding gegee het. Dit het daartoe gelei dat die polisie eers traangas gegooi en later geskiet het. ŉ Onskuldige kind, Hector Pieterson, is toe gedood. Dit is insiggewend dat die voertaal by ses van die sewe skole wat die optog gereël en uitgevoer het, Engels was. By die sewende skool is net geskiedenis in Afrikaans aangebied. Maar die gebruik van Afrikaans is deur politieke teenstanders van die regering as rede gesien om die onderwys te ontwrig. Beoordeling Dit is verbasend wat wel met swart onderwys destyds bereik is. Daar was inspekteurs, net soos by wit en ander skole, wat onderwysstandaarde beheer en gehalte verseker het. Die afskaffing van die gehaltebeheerstelsel na 1994 het groot skade aan die swart onderwys aangerig. Inderwaarheid, die Sentrale Statistiekdiens (SSD), het ná ŉ onlangse ondersoek bevind dat die swart jeug tussen 25 en 34 jaar, tans minder geskoold as hulle ouers is. Die hoof van die SSD het hom as volg hieroor uitgelaat: “When parents are better equipped than the children, it’s a sign of regression.” Die vordering met swart onderwys voor 1994 moet gemeet word teen die vordering wat swart onderwys in die 22 jaar van ANC regering gemaak het. Natuurlik was daar gebreke, maar die geweldige omvang van die projek om landwyd massa-onderwys vir miljoene swart mense in te stel midde in politieke onstuimigheid moet ook verreken word. Belasting Dit moet ook in aanmerking geneem word dat die koste van swart behuising, skole en ander noodsaaklike ontwikkeling soos die infrastruktuur, destyds hoofsaaklik op die wit belastingbetaler afgekom het. Hulle het sowat 15% van die bevolking uitgemaak. Dit is eenvoudig onmoontlik om 85% van die bevolking in die korttermyn op te hef tot die vlak van Westerlinge, gemiddeld beoordeel. Dis veral waar as daar groot agterstande in ontwikkeling bestaan, daar nie oral genoeg samewerking was nie, en die beleid van “liberalisation before education” tot die ontwrigting van swart onderwys bygedra het. In die lig van voorgaande kort opsomming van gebeure dink ek dat dit die huidige LUR van onderwys in Gauteng sal baat om hom beter te vergewis van die geskiedenis. Sy kritiek is onvanpas, veral gesien die huidige regering se eie swak vertoning die afgelope 20 jaar op onderwys- en ekonomiese gebied. Boonop lyk dit ook nie of daar betekenisvolle verbeterings intree nie. Die werklike gevaar bestaan dat hy met sy politiek gedrewe strewes dit wat nog goed werk ook tot ŉ sub-standaard kan laat daal.