Die literatuur is 'n sosiale instelling wat die taal, 'n skepping van die samelewing, as medium gebruik. In dié mate waarin literatuur die lewe weerspieël, is dit uiteraard ook 'n nabootsing van sosiale werklikhede (naas die subjektiewe binnelewe van 'n individu en die objektiewe natuurgegewe). Die skrywer self is lid van 'n sa­melewing en het 'n spesifieke sosiale status. Hy ontvang 'n sekere mate van sosiale erkenning en beloning en rig hom tot 'n gehoor, hoe onomskrewe ook al. Literatuur se ontstaan hang gewoonlik ten nouste saam met spesifieke sosiale instellings (kerk, staat, skool, ens.) en kan as 'n sosiale instelling in eie reg beskou word.
'n Suiwer deskriptiewe benadering van die verband tussen lite­ratuur en samelewing kan in drie kategorieë verdeel word: eerstens 'n studie van die "sosiologie van die skrywer", d.w.s. van die sosiale afkoms, stand en status van die skrywer, sy sosiale opvattings en ekonomiese posisie. Aansluitend hierby kom die literatuur as instelling ter sprake en veral die ekonomiese basis van die literêre produksie. Tweedens 'n studie van die sosiale inhoud, implikasies en doelwitte van 'n literêre werk. Derdens 'n studie van die gehoor (teatergangers, lesers) en die werklike, empiries vasstelbare sosiale invloed van literatuur op die samele­wing. Van genoemde drie verteenwoordig slegs die tweede 'n teks-interne benadering. Die eerste en derde hoort streng gesproke tot die gebied van die sosiologie. In die jongste tyd is daar 'n hernude belangstelling in kategorie drie onder invloed van die RESEPSIE-ESTETIKA.
Die tweede benadering hierbo genoem, beskou 'n literêre werk dus as 'n sosiale dokument van een of ander aard. Inderdaad kan 'n afbeelding van 'n gemeenskap uit 'n literêre teks afgelees word. Dikwels maak dit deel uit van die aantreklikheid van die literatuur, bv. die voorstelling van, vir die leservreemde samelewings; vgl. Jan J. van der Post se San- en G.H. Franz se Afrikaverhale. By Jochem van Bruggen kry die leser weer 'n uitbeelding van die blankes se sosio-ekonomiese omstandighede gedurende die twintiger- en dertigerjare.
Die sosiologies ingestelde kritikus sal probeer om 'n samehangende beeld van die sosiale "wêreld" van die werk op te stel, of hy kan hom toespits op 'n enkele faset van daardie "wêreld", bv. "Hofmakery en die huwelik in die Sangemeenskap by Van der Post", "Rasseverhoudinge in die werk van G.H. Franz", "Die voorstelling van die predikant/ouderling/onderwyser/bywoner/ mynwerker/winkelier/armblanke by Van Bruggen", ens. Dat sosiologiese gegewens deel vorm van die boustof vir literêre werke en dus opgeneem word in die struktuur daarvan, kan niemand ontken nie. Sulke studies faal egter in 'n groot mate as hulle van die standpunt uitgaan dat die literatuur bloot 'n spieëlbeeld van die werklikheid is, wanneer dit dus 'n naïewe MIMETIESE stand­punt huldig. Die skrywer se artistieke metode en styl moet nl. telkens in berekening gebring word, m.a.w. die REALISTIESE, SATIRIESE, idealiserende, karikaturale of watter aard ook al daarvan.
Die opvatting van die historiese bepaaldheid van die kunswerk het aanleiding gegee tot die HISTORISME. Volgens die historisme is alle kultuurverskynsels bloot die produkte van historiese ontwikkeling en is daar daarom geen blywende waardes nie. Op die literatuur toegepas, beteken dit dat 'n werk slegs gewaardeer kan word in die konteks van sy tyd. 'n Literêre teks kan dus alleen goed wees m.b.t. die eise en opvattings van 'n bepaalde tyd; in 'n ander tydperk met ander eise en opvattings verloor dit dié waarde. Die historistiese literatuurkritiek gebruik as maatstaf die kriterium wat gegeld het in die historiese tydperk waarin die werk ontstaan het. In die woorde van Wellek en Warren (1980: 40): "We must ... enter into the mind and attitudes of past periods and accept their standards, deliberately excluding the intrusions of our own preconceptions". In die eietydse literatuur is dié werk wat vernuwing bring, wat die "gees" van die eie tyd weerspieël, vir die historistiese kritikus die beste. Die historisme aanvaar dus dat daar verskillende kriteria kan bestaan en dat almal ewe geldig is, al sluit hulle mekaar ook uit. So 'n siening kan maklik lei tot 'n volstrekte relativisme – iets wat, soos Van Wyk Louw aangetoon het, logies onhoudbaar is. Dit ontken ook die moontlikheid van 'n literêre teorie wat algemene geldigheid besit.
'n Wins van die historistiese literatuurbenadering is dat dit werk van vroeër tydperke vir die leser, wat binne 'n ander literêre TRADISIE staan, verstaanbaarder en aanneemliker kan maak deur 'n rekonstruksie te maak van die geskiedkundige en sosiale agtergrond waaruit daardie werke ontstaan het (die sg. kultuurmorfologiese rekonstruksie). Dit kan dus help met die juiste verstaan van tekste – ŉ voorvereiste vir literêre oordele. 'n Studie van die politieke en maatskaplike gebeurtenisse en die geloofskwessies gedurende die 17e eeu in Nederland kan 'n beter begrip van heelwat van Vondel se poësie in die hand werk. In die Afrikaanse literatuurkritiek het Hellinga en Scholtz daarop gewys dat die ossewa in Totius se allegorie "Vergewe en vergeet" as simbool van die Britse imperialisme in orde is, ondanks die huidige waarde daarvan as simbool van Afrikanernasionalisme, omdat die osse­wa in die ontstaanstyd van die gedig (1917) bloot as transportmiddel beskou is, sonder dat dit vasgestelde simboliese konnotasies gehad het.
Rialette Wiehahn (1965: 130) spel egter ook die beperkings van so 'n benadering uit: "Die historiese tydperk waaruit die historiese kritikus die literêre werk wil 'verklaar', is nie duidelik omlyn of 'n vasstaande bekendheid nie. Dit is vir alle tye verby. Wil hy dit as uitgangspunt gebruik ... moet hy daardie tydperk rekonstrueer uit wat hy uit historiese studies oor dié tydperk en waarskynlik ook uit dié tyd se letterkunde te wete kom. (In lg. geval maak hy hom dan skuldig aan 'n sirkelargument.) Daardie rekonstruksie sal altyd persoonlik wees, die gevolg van subjektiewe seleksie en interpretasie ... en sy werkwyse waarskynlik minder wetenskaplik as wat hy graag wil glo."
Louw, N.P. van Wyk. 1958. Oor literêre teorie. In: Louw, N.P. van Wyk. 'n Wêreld deur glas. Kaapstad: Tafelberg.
Greimas (1971: 13) aanvaar dat 'n mens oor 'n inherente taalvermoë beskik. Hierdie taalvermoë omvat die taalsisteem (die langue in Saussure se terme) en stel die mens in staat om betekeniskomplekse te kan onderskei, verstaan en gebruik. Die begrip betekenis hang vir Greimas nou saam met die bewuswees van teenstellings en onderskeidinge op die beginsel van binêre opposisies. Die mens kan onderskeidinge en teenstellings waarneem en d.m.v. hierdie soort waarneming neem die wêreld vorm en betekenis aan (Greimas, 1971: 13). Waarneming van onderskeidings of teenstellings impliseer dat 'n mens van minstens twee gelyktydig aanwesige termes – objets bewus is en dat daar 'n bepaalde verhouding tussen die twee terme bestaan. 'n Term ('n teken) in isolasie kan dus nie werklik betekenis dra nie, en die verhouding tussen twee teenoormekaarstaande terme bring die betekenis van albei tot stand.
Vir die elementêre struktuur van betekenis is dit nodig dat daar tussen twee terme 'n gemeenskaplike faktor bestaan, maar daar moet ook 'n onderskeid tussen hulle gemaak kan word. Die verhouding tussen twee terme het dus 'n konjunktiewe en 'n disjunktiewe aspek: [b] en [p] is albei bilabiale eksplosiewe, maar [b] is stemhebbend en [p] is stemloos. Hierdie verhouding noem Greimas die elementêre struktuur van betekenis, en betekenisvolle eenhede moet op die vlak van hierdie struktuur gesoek word en nie in geïsoleerde of enkele elemente nie. Die taal is nie 'n sisteem van tekens nie, maar 'n versameling betekenisstrukture. Hierdie betekenisstrukture kom tot stand d.m.v. die verbande of verhoudinge tussen tekens. Die teken word dus noukeurig bepaal deur die verhoudinge waarin hy staan en dit is hierdie aanspraak op noukeurigheid wat deur die POST-STRUKTURALISME gekritiseer word (Greimas, 1971: 15).
Greimas noem die betekenisonderskeidende element 'n seem. Die begrip lekseem, wat die objektiewe betekenis van 'n teken (die algemene saak of sake waarna die woord as teken verwys) aandui, hoort dus glad nie by die omskrywing en definiëring van die elementêre struktuur van betekenis tuis nie, aangesien 'n seem 'n element van baie verskillende lekseme kan wees. Greimas werk ook met die negatiewe aspek van onderskeiding – die afwesigheid van 'n bepaalde seem is ook betekenisvol.