Die A tot Z van sonkrag by jou huisArgieffoto (Foto: German Solar Power/Pixabay) Twee kenners, Louis Claasen, operasionele bestuurder van ExcoalSolar, en Corneels Schabort, senior lektor in Chemiese en Mineraal-ingenieurswese by die Noordwes-Universiteit (NWU), het Maroela Media se vrae oor sonkragstelsels vir huishoudelike gebruik beantwoord. Die kort en die lank is dat Claasen en Schabort Suid-Afrikaners aanmoedig om alle moontlikhede vir alternatiewe kragvoorsiening te ondersoek. Almal het dalk nie die kapitaal om R200 000 vir ŉ volledige sonkragstelsel te betaal nie, maar daar is verskeie opsies wat oorweeg kan word. Nog voor verbruikers wegspring met ŉ ondersoek na al die komponente en uitgawes van ŉ sonkragstelsel, of begin om verskaffers te kontak vir kwotasies, is dit belangrik om eers die behoefte te verstaan. Claasen en Schabort sê daar is twee vrae wat verbruikers hulself moet afvra: Die eerste vraag help met ŉ bepaling van jou behoeftes en prioriteite in terme van kragverbruik. Dit is so eenvoudig soos om ŉ lys op te stel en te onderskei tussen noodsaaklikhede en dit waarsonder jy vir ŉ paar uur kan klaarkom. (Argieffoto: Pixabay) Party mense sal tevrede wees met basiese toestelle soos ligte wat aanbly, saam met muurproppe sodat die televisie of Wi-Fi ook kan werk, terwyl warm water en ŉ stoof vir ander verbruikers dalk ŉ prioriteit is. Claasen sê dat mense ook moet weet dat elektriese toestelle wat hitte genereer, soos ŉ geiser en stoof, te veel krag gebruik om aan so ŉ stelsel gekoppel te word en dat hulle alternatiewe opsies sal moet oorweeg. Die tweede vraag het te doen met jou uiteindelike oogmerk met ŉ sonkragstelsel. Wil jy net bestand wees teen beurtkrag of is die behoefte om heeltemal onafhanklik van Eskom se elektrisiteitsnetwerk te funksioneer? As jy net beurtkrag wil oorleef, stel Schabort voor dat verbruikers Eskom se beurtkragskedule as riglyn gebruik om te bepaal wat hulle nodig het. “In die ergste geval wanneer fase 8-beurtkrag ingestel word, beteken dit jy moet ŉ stelsel hê wat jou minstens 5 uur op ŉ slag van krag kan voorsien; of dan 48 uur binne ŉ 96 uur-tydperk,” verduidelik hy. Dit is belangrik om in ag te neem dat hierdie toestel se batterye tussendeur moet herlaai vir die volgende kragonderbreking. In die geval van fase 8-beurtkrag kan dit gebeur dat sommige toestelle moontlik nie die beste oplossing is nie. Die wenke wat Schabort deel is veral nuttig vir verbruikers wat nie nou die finansies het om ŉ sonkragstelsel te installeer of ŉ wisselrigtoestel (“inverter”) aan te skaf nie. Schabort se eerste voorstel is om jou elektriese geiser met ŉ gas- of sonkraggeiser te vervang. “Een van die grootste items wat krag gebruik is jou geiser wanneer dit water warm maak.” Kort op die geiser se hakke is elektriese stowe, wat met gasstowe of induksieplate vervang kan word, en gloeilampe, waarvoor daar nou LED-gloeilampe op die mark is. “Vra jouself waar jy kan begin om jou huishouding se kragverbruik te verminder. Dit mag dalk na ŉ simpel oefening klink, maar elke klein verandering, soos om gloeilamp te vervang, maak aan die einde van die maand ŉ aansienlike verskil aan jou elektrisiteitsrekening,” sê Schabort. Hy voeg by dat dit uiteindelik ook ŉ invloed op jou behoefte vir ŉ sonkragstelsel sal hê. “Onthou soos wat jou kragverbruik minder raak, het jy minder sonpanele en batterye nodig.” ŉ Volledige sonkragstelsel bestaan uit drie komponente: sonpanele, ŉ omsetter en batterye. So lyk die omkeerder en battery van die sonkragstelsel wat by jou huis geïnstalleer word. (Foto: ExcoalSolar/Verskaf) Die sonpanele wek krag op terwyl die wisselrigtoestel (inverter) sonkrag na bruikbare krag vir huishoudelike gebruik omskakel, en die battery se doel in hierdie proses is om daardie krag vir latere gebruik te stoor. So ŉ stelsel bied bystandkrag en dit beskik oor opwekkingsvermoë wat verbruikers dus in staat stel om onafhanklik van die kragnetwerk te funksioneer. Wanneer jy besluit om ŉ sonkragstelsel by jou huis te laat installeer, is daar ŉ paar faktore wat in ag geneem moet word. Die eerste een is die ligging van jou huis en rigting van die son. “Enige sonpaneel se opwekking word deur die ligging van jou huis bepaal, en dan moet ŉ mens nie vergeet dat weersomstandighede ook ŉ invloed hierop kan hê nie,” verduidelik Claasen. Claasen stel dus voor dat, indien moontlik, sonpanele verdeel word sodat sommige panele aan die een kant van die dak geposisioneer word om oggendson te kry en dat die ander helfte aan die teenoorgestelde kant geplaas word om in die middag son te kry. Op daardie manier word opwekkingsperiode vir sonkrag met ŉ paar uur verleng. Daar is nie ŉ eenvoudige antwoord hierop nie, want soos wat ŉ verbruiker se behoeftes die bron van kragvoorsiening bepaal (buiten vir die elektrisiteit wat deur Eskom voorsien word), bepaal dit ook die uitgawe. Verbruikers kan enigiets tussen R50 000 en R200 000 vir ŉ geïntegreerde stelsel opdok. Die R50 000-opsie is ŉ basiese stelsel met ŉ vyf kW-omkeerder en -battery wat bystandkrag bied, maar dit sluit nie sonpanele in nie. Wat ook in ag geneem moet word wanneer rand en sent ter sprake is, is dat die gehalte van ŉ sonkragstelsel se komponente die prys beïnvloed. “Goedkoop koop kan duurder koop wees,” waarsku Claasen. Hy moedig verbruikers aan om vooraf hulle huiswerk te doen en seker te maak dat dit wat hulle aanskaf die beste waarde vir geld is. Schabort sê hoewel sonkragstelsels ŉ astronomiese uitgawe is, wil hy verbruikers tog aanmoedig om eers alle moontlikhede te ondersoek voordat hulle sommer net die idee afskiet. “Of jy die geld het of nie, jy moet self gaan sit en somme maak. Ongeag die benarde kragsituasie waarin Eskom is en beurtkrag wat verbruikers lamlê, bly so stelsel ŉ belegging vir enige suid-Afrikaner.” Waarvan baie mense ook dalk nie bewus is nie, is die versteekte koste weens kragstuwings (“power spikes”) hef, voeg Schabort by. Verlies of skade wat deur kragstuwings veroorsaak word, het versekeraars genoodsaak om hul korttermynversekeringspolisse uit te brei en voorsiening te maak vir die voortdurende wisseling in kragtoevoer. “Sekere toestelle in ons huise is nie gemaak om aan en afgesit te word nie. Met ŉ sonkragstelsel word jy as verbruiker teen hierdie kragstuwings beskerm met moontlike besparings op verhoogde versekeringspremies en dit help jou op die lang termyn om koste te bespaar.” “Die ding van enige waarborg wat ŉ mens nie moet vergeet nie, is die manier hoe jy die toestel hanteer,” sê Claasen. Sonpanpanele wat op ‘n huis se dak gemonteer is. (Foto: ExcoalSolar/Verskaf) Hy verwys hier weer na die battery en verduidelik dat die las wat jy gedurende kragonderbrekings daarop sit, ŉ enorme uitwerking op die leeftyd van die toestel het. “Jy kan byvoorbeeld nie ŉ elektriese sweismasjien, ŉ ketel, elektriese menger en haardroër gelyktydig daaraan koppel en aanskakel nie.” Verbruikers moet ook onthou dat hoewel ŉ diensverskaffer die toestelle installeer, word die waarborg daarvan deur die vervaardiger onderskryf. “Die installeerder verrig die taak om ŉ stelsel te installeer, maar daardie persoon is nie verantwoordelik vir die gehalte en waarborg van komponente nie. ŉ Installeerder lewer wel ŉ diens en verskaf bystand waar nodig. “Die risiko dat iets verkeerd gaan loop met die stelsel word beperk deur hoe goed en hoe korrek dit geïnstalleer word. Daarom is dit noodsaaklik dat verbruikers hulle huiswerk doen en ŉ betroubare diensverskaffers kry.” Voordat ons by verbruikers se verwagting kom van ŉ diensverskaffer wat sonkragstelsels installeer, is dit eers nodig om te onderskei wie almal by hierdie proses betrokke is. In die eerste plek is dit die vervaardigers wat sonkragtoestelle verskaf, dan is daar installeerders wat hierdie toestelle as ŉ stelsel in jou huis aanbring en elektrisiëns wat ook betrokke raak en derdens finansiële diensteverskaffers. Verbruikers kan hulleself verskans deur te sorg dat installeerders die nodige akkreditasie het om hierdie werk te verrig. Claasen sê deel van hulle diens aan verbruikers is om dan self ŉ elektrisiën te kies wat hulle vertrou en wat aan die nodige regulasie voldoen om saam met hulle te werk en dit word dan by die kwotasie ingesluit. Finansiële diensteverskaffers is slegs betrokke wanneer verbruikers kies om die stelsel met behulp van hulle huisverband of ŉ lening te finansier. Hierdie finansierders het streng vereistes waaraan diensverskaffers wat sonkragstelsels installeer moet voldoen. Wanneer daar oor verbruikers se verwagting van installeerders gepraat word, sê Claasen dat die diens wat hulle lewer wanneer ŉ sonkragstelsel geïnstalleer word, die volgende behels: “Ons het standaardvrae wat ons vir almal stuur wat ŉ kwotasie aanvra,” sê Claasen. “Dit help ons om te weet wat die persoon se adres, maandelikse kragverbruik en gebruik in terme van kragtoestelle is. Daarna gaan kyk ons eers op Google Earth na die huis se ligging, want dit gee ons ŉ aanduiding van hoe die son op die huis skyn,” verduidelik Claasen. Op grond daarvan word ŉ voorlopige kwotasie uitgewerk. Claasen sê tydens ŉ besoek aan die kliënt se huis word perseelinspeksie gedoen en die verspreiding van toestelle in die huis word ook bepaal. Al hierdie faktore het uiteindelik ŉ invloed op die manier hoe ŉ stelsel geïnstalleer word. ŉ Volledige sonkragstelsel het die vermoë om bystandkrag te bied en krag op te wek, wat deur middel van sonpanele en batterye gegenereer word. So lyk die omkeerder en battery van die sonkragstelsel wat by jou huis geïnstalleer word. (Foto: ExcoalSolar/Verskaf) Dan is daar ook alternatiewe opsies wat verbruikers kan oorweeg, en dit behels toestelle wat net bystandkrag bied en wat nie noodwendig met jou huis se kragnetwerk geïntegreer is nie, soos ŉ omkeerder (“inverter”). Wisselrigtoestelle, oftewel omkeerders, stoor bloot krag wat van die elektrisiteitsnetwerk of sonpanele ontvang word. Dit kan nie self krag opwek nie. Wanneer die toestel by ŉ muurprop ingedruk word, ontvang en stoor dit elektrisiteit wat deur Eskom verskaf word. As jy ŉ sonpaneel daaraan koppel, word sonkrag gebruik om die batterye te laai. Een voorbeeld van so wisselrigtoestel is ŉ draagbare kragtrollie of -stasie (“portable power trolley/station”). Claasen sê dit is veral geskik vir mense wat nie nou die kapitaal vir ŉ sonkragstelsel het nie, of wat bloot nie die behoefte daaraan het nie. Dit bied ŉ goeie wegspringplek, omdat so wisselrigtoestel mettertyd uitgebrei kan word deur sonpanele en groter batterye daaraan te koppel. Die geskatte bedrag van ŉ 1 kW-omkeerder soos die draagbare kragtrollie wat reeds beskryf is, is sowat R8 000 en Claasen meen dit behoort in die behoeftes van ŉ enkelpersoon of paar te voorsien. Hy voeg by dat 3 tot 5 kW-omkeerders voldoende vir kleiner huishoudings behoort te wees en dit kos sowat R15 000. Dit werk goed vir iemand wat van die huis af werk en net die nodigste toestelle soos kragproppe (vir ligte, die televisie, Wi-Fi en rekenaars), yskaste en vrieskaste wil koppel. ŉ Nadeel, wat sommige verbruikers dalk twee keer sal laat dink, is egter die beslommernis van kragkabels wat hieraan gekoppel word en dan die hele huis vol lê. Schabort en Claasen is dit eens dat verbruikers doodeenvoudig die tyd moet neem om navorsing oor produkte en diensverskaffers te doen voordat hulle vir iets betaal wat nie die geld werd is nie. “Moenie onbekende komponente koop nie. Dit moet deur bekende verspreiders gerugsteun word,” is Claasen se raad. “Wanneer jy ŉ kwotasie van ŉ diensverskaffer ontvang het, gaan ondersoek eers al die items waarvoor gekwoteer is en maak seker dat dit gehalte is.” Dieselfde raad geld vir diensverskaffers. “Daar is nie ŉ beter advertensie as ŉ gelukkige kliënt nie,” sê Claasen. Die internet het dit deesdae so maklik vir gebruikers gemaak om vooraf te gaan kyk wat ander kliënte van die produk of diens dink. “Praat met mense en doen moeite met die proses. Vra vir iemand wat ŉ sonkragstelsel by sy huis laat installeer het of jy kan gaan kyk hoe dit lyk en werk,” is Schabort se raad.