Kan epistolografie elektronies wees? Skryfpapier is in ’n sekere sin ’n bewys van ons realiteit, of dit nou duur Smythson-produkte met ’n watermark is, of die CNA-skryfpapier met prentjies van die Grensoorlog wat skoolmeisies in die tagtigerjare so graag uitgeruil het. Die dialoog tussen posstempels, seëls en ander hanteermerke van possorteerders lewer ’n konkrete bewys dat die brief inderdaad plaasgevind het. Vandag se WhatsApps is die telegramme en poskaarte van gister. Maar virtuele pos is gewigloos, sonder die risiko’s, romantiek of gravitas van handgeskrewe briewe.
So bestel ek vir my Griffen and Sabine: An extraordinary correspondence, die 1991-topverkoper deur Nick Bantock. Dit is méér as ’n briefroman of mooi koffietafelboek: dit is ’n aangrypende werk. Die kunstenaar Griffen Moss woon in Londen en illustreer poskaarte vir ’n lewe. Op ’n dag ontvang hy ’n kriptiese poskaart van Sabine Strohem, ’n kunstenaar wat op haar beurt posseëls ontwerp en illustreer om ‘n inkomste te genereer. Sy woon op ’n fiktiewe eiland iewers suid van die Stille Oseaan, en die twee kunstenaars begin te korrespondeer. Spoedig vind Griffen uit dat Sabine alles van hom weet – selfs wat hy dink. Is dit telepatie? Bestaan sy ooit werklik? Of het hy haar opgetower uit sy eensaamheid? Is Sabine sy alter-ego, of is dit die sielsbeminde waarop hy sy lewe lank nog wag? Stadigaan ontvou die verhaal, ’n narratief wat viervoudig sin maak met kuns, mitologie, moderne filosofie en Jungiaanse sielkunde as onderbou. Hierdie boek is nie net ’n triomf vir die skrywer en kunstenaars betrokke by die projek nie; dit is ook ’n triomf vir die uitgewersbedryf. Die leserskontrak is ’n ouwêreldse een, en die leser volg die verhaal deur die getikte en handgeskrewe briewe versigtig uit die lugposkoeverte te trek, te lees, en weer terug te skuif in die koeverte. Elke koevert en seël is met die grootste sorg en in detail met die hand geïllustreer om epistolografie te laat herleef tot visuele kuns.
Ek gaan maak vir laas ’n draai by ’n internetveiling. “My seëlversameling is baie werd. Kyk hierdie skaars een…” My hart krimp ineen, want ’n bejaarde man plaas met trots ’n foto van sy boekie, Die Filatelieburo. Maar die bod wat toegestaan word, is nie hoog nie. Inteendeel; dit is terleurstellend laag. Die valuta van posseëls verhandel nie goed teen elektroniese briewe nie.
Dan verbreek hy die stilte en vra dat jy saam met hom na sy motor moet loop. Die kaartjie is lank, met klein skrif op – ‘n pienke. Dit word in duplikaat of triplikaat uitgeskryf. Hy spel my naam verkeerd, maar my ID nommer is reg. Ek wonder of ek ‘n saak uit te maak het oor die spelling.
Ek gaan eerlikwaar nie baklei oor iets wat ek verkeerd gedoen het, want tyd is duurder as die verkeerskaartjie. As ek bewyse gehad het, was dit miskien ‘n ander saak. Die boete is op die ou end slegs R250. Wat impliseer R250? Ek kon die uitgestrekte hand se implikasie duidelik verstaan. Ek wonder steeds oor die stilte en wat die implikasie daarvan sou wees.
Ek dink die afgelope tyd aftief na oor wat dinge rondom my impliseer of beteken. Wat impliseer die klere wat ek dra? Kan mense aflei watter werk ek doen deur die klere wat ek dra? Wat impliseer die woonbuurt waar ek bly? Ek word gefassineer deur daardie afleidings wat mense oor my en oor mekaar maak op grond van sekere dinge. Die afleidings is tog sekerlik ‘n vorm van beweging, al vind daardie beweging slegs in die gedagtes plaas?
Die 24-jarige Chinese fabriekswerker Xu Lizhi is die digter. In September 2014 het Xu selfmoord gepleeg deur sy liggaam van die sewentiende verdieping uit ’n gebou in die suidelike distrik van Shenzhen te slinger. Tog vorm dié tragedie net een digterstem in die groeiende en protesterende koor fabriekswerkers in China. Xu Lizhi was werksaam by Foxconn, ’n vervaardiger van elektronika en een van die grootste verskaffers van Apple iPhones. In stede daarvan dat Xu – soos die ander voor hom – ingesluk word deur China se ekonomiese groei en transformasie, was sy opoffering nie tevergeefs nie. Na sy dood het vriende ’n versameling van sy verse laat publiseer in ’n plaaslike Shenzhen-koerant; ’n rare eer vir ’n digter afkomstig uit ’n metropool met dertien miljoen inwoners. Die nuwe gesig van Chinese poësie is dié van die werkersklas, wat onder meer as “migranteliteratuur” geklassifiseer word. Verby is die dae wat die kuns van arbeiders as minderwaardig beskou is – die Chinese letterkunde het immers ’n lang en glorieryke geskiedenis met poësie as die mees gerespekteerde nasionale kultuurbate, ’n erfenis wat geassosieer is met die dinastie en met formele of hoër onderrig. Die tradisionele siening was dat skrywers en lesers gekultiveerd is in teenstelling met die ongekultiveerde werkersklas. Volgens Paul Carter is verplasings- of migranteliteratuur die beskouing van literêre uitsette van verskillende lande waarin daar ’n konstruksie, sowel as ’n verwerking plaasvind van die verplaastes se ervaring in ’n wêreldruimte waarin beweging die norm is. Verplasingsliteratuur fokus op kwessies soos identiteit, kulturele wortels, emigrasie, die postkoloniale wêreld, en die politiek van ballingskap en vlugtelingskap. Binne hierdie verplasingspoësie het ’n unieke werkersklaspoësie van die ontheemde fabriekswerkers in China ontstaan.
Opvallend van hierdie poësie is die personifikasie van fabriekswerktuig, wat op sy beurt lei tot die objektivering van menswees. Die digter berig oor moordende 14-uur skofte met geen werksekerheid nie; oor toksiese gasse en besoedelde riviere, oor “vampiermasjiene” wat nie net werkers se jeug nie, maar ook hulle gesondheid en ledemate verteer (soos die baie ongelukke in fabrieke getuig.) Die meeste van hierdie poësie word na werk op ’n selfoon getik en aanlyn gepubliseer. Die industrialisasie van China, in tandem met vinnige internet-toegang, het ongeëwenaarde nuwe moontlikhede vir die skrywers van werkersklasletterkunde geskep. Soortgelyk aan die industriële rewolusie in Engeland, bied hierdie poësie ’n nuwe (of versteurde) siening van tyd en ruimte: die ontwrigting van menstruele siklusse; die vervaging van dag en nag en die gevoel van ankerloosheid waar beide die stad, sowel as die platteland as onbewoonbaar ervaar word. Deur poësie te skryf, eis die fabriekswerker ’n stem as individu op. Die neerskryf van hierdie gedagtes / verse is in wese die doel self, ’n strewe na selfvervulling in ’n milieu waar daar ook vervreemding heers teenoor ánder werkers en teenoor die glansbeeld van ’n vooruitstrewende ekonomie. Die digter, Zheng Xiaoqiong noem hierdie mikro-narratiewe van die fabrieksdigters nie om dowe neute die “estetika van staal” nie: die lotgevalle van uitbuiting, menseregtevergrype, uitputting, ’n gemeganiseerde leefstyl, swak lone, en min of geen vooruitsigte binne ’n groter konteks van besoedeling bied ’n tipe ekopoësie wat nie op ’n veilige afstand geskryf is nie, maar eerstehands, gebore uit dure ondervinding.
Die metafoor van die monteerlyn is sinoniem met Chinese poësie. Die digter Shu Ting het nooit haar skoolopleiding voltooi nie; sy het by die Kulturele Rewolusie aangesluit en in ’n sementfabriek begin werk. In die sewentigerjare het sy begin poësie skryf, en in die tagtigerjare is sy verskeie kere bekroon vir haar werk.