Shisanyama: ’n onderhoud met Jan Braai | LitNet
Skrywers oor hul nuwe boeke: Jan Braai vertel vir Naomi Meyer van sy jongste boek, Shisanyama.
Jan, Shisanyama is die naam van jou jongste boek. Wat beteken dit en waar kom die titel vandaan?
Shisanyama is die Zulu term vir braai. Letterlik vertaal bedoel dit “brand vleis” maar ek glo dit is meer ’n geval van “skroei vleis” oor die kole van ’n vuur. Shisanyama is die oorspronklike manier van braai in Suider-Afrika maar deesdae gebruik meeste mense in die land net die woord braai. So dis ’n viering van deel van braai se erfenis.
Wat beteken braai vir jou, in enige taal: Xhosa, Zulu, Sotho, Afrikaans of Engels?
Braai is die woord wat hierdie aksie van saamkom rondom ’n vuur en kos maak op die vuur en sy kole in al 11 tale in die land beskryf. Dis iets wat elke liewe Suid-Afrikaner al gedoen het, ongeag taal, kultuur of geloof. Dit is die gemeenskaplike deler in ’n wyd en diverse samelewing en die manier hoe ek glo ons as land almal saam kan feesvier op 24 September elke jaar.
Ander lande se mense braai ook. Wat maak braai eg-Suid-Afrikaans?
Ons gebruik regte houtvure. Ons vleis is beter en ons vis is vars en ons het die beste mense rondom daai vure. Ons weer is ook meestal beter en leen homself tot buite staan en braai!
Vuur is ’n ooreenkoms tussen alle Suid-Afrikaners se manier van braai, of hoe? Watter verskille en ooreenkomste het jy nog teëgekom op jou reise deur die land?
Almal verkies ’n pragtige groot houtvuur. In noodgevalle houtskool en slegs as dit absoluut noodsaaklik is weens reëls of veiligheid gebruik mens gas. Orals in die land is mense lief vir boerewors. In die binneland is daar meer mieliepap en in die Kaap meer braaibroodjies. Langs die kus braai mense graag vis en in die binneland is daar meer gereeld wildvleis en wildswors.
Wat is vir jou die belangrikste komponente van ’n braai? (Op die spyskaart, om te eet.)
Ek dink glad nie dit is belangrik wat jy braai nie. Bees, lam, hoender, vark, vis, groente, pap, brood. En of jy nou ’n rooster, pan, potjie of spit gebruik maak ook nie saak nie. Dit gaan oor rondom ’n lekker vuur staan, gesellig en vriendelik wees en lekker kos maak, wat ook al vir jou lekker is.
Wat is ander belangrike komponente van ’n braai vir jou?
Eerstens, ’n groot houtvuur. Dit is fundamenteel tot die braai. Om rondom of langs ’n vuur te staan. Dit is in ons DNA en maak jou brein en hart lekker voel om vir daai vlamme te kyk. Oor die ewolusie heen het ons van vure gehou, want dis warm, daar is lig, dis waar geselskap is en dis ’n afskrikmiddel vir wilde diere. Verder is ek lief vir ’n braai met ’n uitsig. Dit kan ’n uitsig wees oor ’n vlakte, ’n vallei, die see, jou tuin, ’n berg of wat ook al. As jy hou van drankies, goed so en as jy nie hou van drankies nie, ook goed so. Musiek is soms vir my lekker maar ek is ook lief vir braai met die natuurlike klanke van die natuur so ek kan nie sê dat musiek vir my persoonlik as sulks noodsaaklik is nie.
Wat is jou mees onfeilbare braaigereg, iets waarop jy altyd kan terugval?
’n Tradisionele braaibroodjie. Almal is altyd lief daarvoor. Wit gesnyde brood, botter aan die buitekant. Kaas, tamatie, uie, sout, peper, blatjang binne. Braai oor matige kole in ’n toeklap rooster tot goudbruin aan die buitekant en die kaas gesmelt in die middel.
Jou braaiboeke is beslis resepteboeke ook: mens kan enige ding op ’n vuur maak – malvapoeding, bolognaisesous, ensovoort. Watter nuwe braairesep verskyn in hierdie nuwe boek van jou wat jy met ons lesers kan deel?
Hierdie resep kom van Dan. Sy vrou, Lindi, reken dis die beste maaltyd wat hy op die vuur maak. Dan en Lindi is gesoute reisigers en hy hou daarvan om hierdie ete in hul staatmaker-potjie aanmekaar te slaan wanneer hulle iewers heen op pad is. Die bestanddele is redelik eenvoudig en hierdie maaltyd sal beslis lekker werk as jy kamp of op die stoep van jou hut sit met ’n uitsig oor ’n pragtige stuk Suid-Afrikaanse landskap. Chorizo is ’n gekruide Italiaanse salami-worsie en deesdae wyd verkrygbaar in Suid-Afrika. As jy dit nie in die hande kan kry nie, vervang dit maar net met enige salami wat beskikbaar is.
(vir 4–6 mense)
1 chorizo-worsie van 200 g of
meer (in skywe gesny)
1 vars brandrissie (opgekap)
1 blikkie opgekapte tamaties
1 sopie brandewyn of vodka (opsioneel)
parmesaan- of wit cheddarkaas (vars gerasper, om mee te bedien)
vars kruie (soos basiliekruid of pietersielie, om mee te bedien)
1. Kook die pasta volgens die aanwysings op die pakkie, haal uit die potjie, gooi die water af en sit eenkant.
2. Sit die le. potjie weer op die vuur, verhit die olie en botter en braai die ui tot deurskynend.
3. Voeg die chorizo by en laat hom sweet in die potjie terwyl jy hom roerbraai.
4. Gooi die knoffel en brandrissie by en braai vir nog ’n minuut.
5. Nou gooi jy die tamaties, balsamiese asyn, suiker, sout en peper by en laat prut vir nog ’n paar minute.
6. Jy kan ’n leksel brandewyn of vodka bygooi en die bestanddele flamb. deur die alkohol aan die brand te steek, maar hierdie stap is heeltemal opsioneel.
7. Roer die gaar pasta en die room by, en laat dit nog ’n bietjie prut. As dinge vir jou effe droog lyk, gooi ’n bietjie melk of water by die potjie. Dit is onwaarskynlik, maar omdat elke potjie en elke vuur sy eie persoonlikheid het, is dit teoreties moontlik.
8. Bedien met gerasperde parmesaan-kaas (of cheddar) en watter vars kruie jy ook al byderhand het, met basiliekruid as eerste keuse.
Wat was die moeilikste plek of omstandighede waar jy al ooit moes braai?
Onder water, so drie meter onder die see. Dit was so paar jaar gelede. Ons het ’n spesiale geseëlde braai laat bou met pype vir vars lug en ’n lang skoorsteen tot bo die see-oppervlak. Ek was in ’n skuba pak lang die kant en het met ingeboude handskoene die storie beheer, amper soos ’n broeikas. Dit het geslaag maar was moeilik. Laat ek jou verseker daar is geen toekoms in onderwater braai nie.
Hier is soveel sosio-ekonomiese ongelykheid in die land. Dink jy alle Suid-Afrikaners kan bekostig om te braai?
Absoluut. Jy kan enige kos braai, dit is die tradisionele en oorspronklike manier van kos gaarmaak. Almal kan dit doen en dit werk met enige bestanddele. Persoonlik by my eie huis braai ek meer gereeld deur potjie te maak as wat ek ’n groot stuk steak op die rooster gooi.