Onvergeetlike skouspel van die Kaapse Blommeryk
vurig en fraai
FOTO: 'n Koningsprotea, Suid-Afrika se nasionale blom, is hier besig om te ontluik.
Die Kaapse Blommeryk is nie net die kleinste van die ses blommeryke wat op die aarde bestaan nie, maar ook die rykste. En fynbos maak sowat tagtig persent van die sowat 8 700 plantespesies uit wat hier voorkom. Proteas, heide, biesies en bolle... op berge en in dale golf die rykheid van die duisende soorte in die wind...
ERKENNING: Foto's vir hierdie artikel is, tensy anders vermeld, met dank oorgeneem uit 'n insiggewende geïllustreerde verslag van die Amerikaanse departement van landbou (USDA), wie se navorsingsdiens (ARS) daadwerklike hulp vir natuurbewaring wêreldwyd verskaf en ook ernstig belang stel in die behoud van die Kaapse Blommeryk hier in Suid-Afrika. Komende van werknemers van die Amerikaanse federale regering, is hul foto's en die teks van die verslag, waarvan dele ook hier oorgeneem is, ingevolge die Amerikaanse reg kopieregvry en sogenaamde openbare besit ("in the public domain").
BO: Strelitzia ("kraanvoëlblom"), een van Suid-Afrika se baie bydraes op die blommerakke van bloemiste regoor die wêreld.
RAAT van 'n blommeland! Hoewel Suid-Afrika minder as een persent van die droë grond van die aardbol in beslag neem, bevat ons land tien persent van al die wêreld se plantsoorte.
En as daar nou 'n plaaslike streek met 'n groot oorvloed van verskillende plante is, is dit die fleurige gebied van die Kaapse Blommeryk. Trouens, hierdie gloriewêreld is die gasheer van nie minder nie as sowat 8 700 plantespesies, waarvan ongeveer twee derdes slegs hier en nêrens elders groei nie.
Proteas, heide, biesies en bolle... op berge en in dale golf die rykheid van die duisende soorte in die wind.
Die Kaapse Blommeryk, wat deur Unesco tot een van Suid-Afrika se altesaam agt Wêrelderfenisgebiede*) verklaar is, is nie net die kleinste van die ses blommeryke wat op die aarde bestaan nie, maar ook die rykste. Sy naaste mededinger, die Suid-Amerikaanse reënwoud, roem nie eens op 'n derde van sy plantespesies per ooreenstemmende oppervlakte nie. Die Kaapse Blommeryk is ook die enigste blommeryk wat binne slegs een land voorkom.
In hierdie planteryk kan die plante as "wesenlik fynbos" beskryf word. Fynbos bedek immers ongeveer die helfte van die oppervlakte van die Kaapse Blommeryk en maak sowat tagtig persent van die plantespesies uit wat hier voorkom. Hierdie soort plantegroei kom voor in 'n honderd tot tweehonderd kilometer breë kusgordel wat van Clanwilliam in die weste tot Port Elizabeth in die ooste strek, en dié in die weste is ryker en meer gevarieerd as dié in die oostelike streke.
Maar presies wat is fynbos? Dit is 'n ongewone mengsel van plantsoorte van verskillende vorms en groottes, hoewel bome iets seldsaams in natuurlike fynbos is. Vier planttipes kom voor:
heide-agtige struike, die erikoïde;
draderige, rietagtige plante, wat restioïde genoem word;
bolplante of geofiete;
en dan natuurlik die betreklik hoë proteastruike met hul groot blare, die sogenaamde proteoïde.
Die meeste van die plante is immergroen en het harde blare.
Die erikoïde. restioïde en geofiete
DIE baie volop erikoïde bestaan uit meer as 3 000 spesies, waaronder byna 630 verskillende spesies van die erika-familie. Erikas of heide is in die reël kleiner as die proteas en het talle klein tuitblomme en naaldagtige blare.
Restioïde, lede van die Restionaceae-familie, lyk na riete of biesies en bestaan uit 310 spesies wat Elegia (32 spesies) insluit.
Meer as 1 400 blombolspesies van Suid-Afrika se meer as 2 000 soorte kom onder die fynbos voor, waarvan 96 gladiole en 54 lachenalias is. Suid-Afrika se geofiete-flora is die rykste ter wêreld. Baie van hierdie soorte is uitgevoer en nou gewilde kweekblomme oorsee.
BO: 'n Ruiker van erika-blomme.
BO: Watsonia ("rooipypie"), 'n bolplant wat volop is.
Die veelsoortige proteas
PROTEAS is blomplante wat die meeste met fynbos geassosieer word. Hulle is paslik genoem na die god Proteus in die Griekse mitologie, 'n wese wat baie verskillende vorms kon aanneem, net soos die proteasoorte. Proteas is baie prominent in die natuur met hul groot blare en dikwels treffende blomme, wat deur voëls bestuif kan word.
Die proteas is inheems in die Suidelike Halfrond en Suid-Afrika spog met sowat die helfte van al die soorte wat in die wêreld voorkom. Voorbeelde van die verstommende verskeidenheid en kleur van die Proteaceae is te sien in die majestueuse koningsprotea, P. cynaroides (Suid-Afrika se nasionale blom); die delikate bergbruidjie, Serruria; die fassinerende speldekussings, Leucospermum; en die keëlbosse, Leucadendron.
BO: Rooi speldekussing,Leucospermum cordifolium.
BO: Leucadendron, nog 'n lid
van die groot protea-familie.
Die blomme en vrugte van sekere proteasoorte is so mooi en ongewoon in vorm en kleur dat hulle, vars of gedroog, baie gewild by blommerangskikkers is.
Dit is interessant dat veldbrande, verskriklik soos hulle is, nie net as voordelig nie, maar as noodsaaklik vir die voortbestaan van fynbos beskou word. Dis natuurlik mits die brande nie te gereeld plaasvind en die proteas nie die nodige kans gegun word om voort te plant nie. Maar die hitte (dalk ook die rook) van veldbrande is inderdaad nodig om baie van die sade te laat ontkiem.
Die waarde van fynbos
ONS dink miskien nie só daaraan nie, maar elke keer wanneer ons 'n koppie rooibos- of heuningbostee drink, is ons besig om 'n fynbossoort te benut. Die Sederberg-gebied is naamlik beroemd vir sy bossietee.
Nog 'n waarde van fynbos lê in die tonne veldbomme van die Wes-Kaap wat jaarliks na Europa en die Ooste uitgevoer word—'n bedryf wat werk aan duisende mense verskaf.
Voorts word biesies steeds vir strooidakke gebruik, soos reeds honderde of selfs duisende jare gelede.
Maar alles is nie pluis op die fynbos-toneel nie. Groot dele van die fynboswêreld is al deur die landbou of denneplantasies oorgeneem of het weens die stedelike uitbreidings rondom Kaapstad verdwyn. Fynbosstreke word ook bedreig deur die verspreiding van uitheemse indringerplante, veral wattelbome en akasia-spesies uit Australië.
Wat so ontstellend is, is dat sowat 1 700 blommespesies wat inheems is in die Kaap in 'n mindere of meerdere mate met uitwissing bedreig word—en dat minstens 29 reeds uitgewis is.
Die goeie nuus is darem dat ons eie bewaringsbewustes—en groot simpatiseerders soos die navorsingsdiens van die Amerikaanse departement van landbou—al daadwerklike planne gemaak het om die Kaapse Blommeryk sover moontlik te bewaar en te koester.
Ons is dit immers aan ons nageslag verskuldig.
BO: Nog 'n strelitzia ("kraanvoëlblom").
BO: "Venus", 'n onbeplande protea-kruising, wat naby Stellenbosch ontdek en verder deur die fynbos-eenheid by Elsenburg gekweek is.
*) Die Kaapse Blommeryk en ons ander Wêrelderfenisgebiede
WÊRELDERFENISGEBIEDE word deur Unesco (die Verenigde Nasies se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie) aangewys ingevolge die Wêrelderfenis-konvensie wat daarop gemik is om die wêreld se kultuur- en natuurerfenis te bewaar. Dit is in 1972 deur Unesco aanvaar, en 1997 het Suid-Afrika die 150ste land geword wat dié konvensie bekragtig het.
Suid-Afrika het nou agt gebiede wat ingevolge hierdie konvensie tot Wêrelderfenisgebiede geproklameer is. Benewens die Kaapse Blommeryk is daar die Groter St. Lucia-vleilandpark, Robbeneiland, die Wieg van die Mensdom-fossielterrein, Mapungubwe, die Ukhahlamba-Drakensbergpark, die Vredefortkoepel en, in 2007 geproklameer, die Richtersveld Kulturele en Botaniese Landskap. Oor die meeste van hierdie plekke is daar heelparty inligting op die werf van Mieliestronk.com.