Soos die bekroonde Maal (2010) het Nicole Jaekel Strauss se tweede kortverhaalbundel, As in die mond (2017), ’n treffend eenvoudige omslag wat onmiddellik aandag trek. Die titelwoord “mond”, wat in die bolip van die afgebeelde mond op die voorblad verskyn, is ’n aanduiding dat kos – en veral die verorbering daarvan – opnuut ’n deurslaggewende rol in die bundel speel. Tog suggereer die res van die titel dat dié “kos” nie altyd smaaklik of eetluswekkend is nie. As frase geneem uit die bekende spreekwoord “soos as in die mond”, hou dit veel eerder verband met iets onaangenaam en onverkwiklik. Die oopgesperde mond lyk nie toevallig soos ’n wond nie.
Kopskuddend vryf sy [Isabelle] die klippe wat Guillebert vir haar gebring het, om te onthou dat sy regtig hier is en dat die klipfigure bo teen die dakrand se bultende, versteende oë haar nie kan sien soos sy vir hulle nie. (38).
Uiteindelik sluit Isabelle haar emosionele betoog aan die nuntius en ander gesante met ’n verwysing na dié klippies af:
Dit is te laat om haar terug te bring. (...) Júlle het haar op die stapel vasgebind, uitgekryt vir ’n heks. Júlle koning sit op die troon as gevolg van haar. Maar van haar is daar niks oor nie. (...) Al wat oorbly, is ’n sakkie klip. (41)
Benewens voortsetting, verteenwoordig hierdie verhaal ook ’n verruiming in Strauss se oeuvre, deurdat dit ’n tema inlui wat in die res van die bundel sentraal staan: die verhouding tussen moeders en kinders (en veral tussen ma’s en dogters). Hoewel dit aanvanklik mag voorkom asof dié verhaal, met sy uitgerekte aanhef en situering in sestiende-eeuse Frankryk, nie heeltemal in die bundel tuishoort nie, staan dit in ’n duidelike spanningsverhouding met die daaropvolgende verhale. Hier ontval ’n dogter haar ma, wat op haar beurt geen steen onaangeroer laat om haar dogter se gedagtenis te probeer herstel nie. Die volgende elftal verhale handel oor, of skakel met, ’n ma wat haar dogter ontval en die trauma wat dié gebeurtenis vir opeenvolgende generasies inhou.
In die daaropvolgende verhaal, “In die skadu van eierwit I” (en wie sou ooit kon dink dat iets so veerlig soos ’n meringue ’n skaduwee kan gooi?), word ons aan ’n ander stel karakters bekendgestel: die jong Christopher (Chris); sy ma, Ragel, wat by tannie Esmé in die Parow Tuisnywerheid werk, maar anders as haar werkgewer jammer voel vir die arm bruin seun wat met verlange deur die tuisnywerheidvenster na die eetgoed loer, en altyd vriendelik is met Aisha, die vrou wat weekliks kom roti’s en samoesas aflewer. Wat veral in hierdie verhaal beïndruk, is die wyse waarop Strauss aan die hand van die oënskynlik onskuldige tuisnywerheidgegewe (en veral die peperment- en lemon meringue-terte in hul plastieksakkies) nie net kommentaar lewer op ’n sosiopolitieke bedeling van die tyd nie, maar uiteindelik ook oor die komplekse ouer-kindverhoudings waarvan daar in dié verhaal sprake is.
Die koffierige beslag lê op haar tong. Karringmelk, kaneel. Ontbytgraan. Die soetsuur van rosyntjies. Sluk, sluk, Marika; dit gaan te stadig af. Sy wil stik. ’n Vlaag naarte kom weer, of dit van die koffie of die beskuit is, weet sy nie. (88)
Op ooreenstemmende wyse veroorsaak die skordalia wat Marika op eg Griekse wyse vir Suzanne voorberei, ’n soortgelyke reaksie:
Zanne kou nie weer nie. Sy worstel, kan die brood en die sous nie gekou of gesluk kry nie. Haar oë traan; of dit van die branderige knoffel of emosie is, weet sy nie. Zanne draai vinnig om, loop die gang af. Die badkamerdeur gaan toe, en ná ’n rukkie spoel die toilet. Marika bly staan langs die tafel met die gitswart bakkie skordalia daarop. (106)
Die verhaal neem ’n verrassende wending wanneer dit aan die einde onduidelik is of die ontmoeting tussen moeder en dogter werklik plaasgevind het en of dit, in ooreenstemming met die titel, dalk eerder net ’n hersenskim of verbeeldingsreis van Marika was:
In “Delivery”, wat met “In die skadu van eierwit I” skakel, word agtergrondsinligting gegee oor die wyse waarop Sulaiman tydens sy afleweringsritte na Parow Tuisnywerheid plekke ruil met sy vroulike alter ego, Aisha:
[D]ie kleurgrense en die skeidslyne van daardie tyd het in sy guns getel. In die buurte en voorstede waar coloureds ’n aardigheid was (as hulle nie in kombuise of tuine gewerk het nie), en waar sy off-white vel nie te swart was nie, was hy en sy mense so totaal onbekend dat hy vir homself ’n vroulike alter ego kon skep sonder dat enige haan daarna sou kraai. (118-119)
Die verhaal skakel egter ook met “Kleinood” en “Marika se reis” wanneer dit blyk dat die psigiater wat Sulaiman na sy angsaanval in die hospitaal behandel, niemand anders as Suzanne Louw is nie. Die titelwoord “as” verwys hier nie soseer na “verbrande hout” nie, maar eerder na ’n versugting na die moontlikheid om die onhoudbare binariteit van gender- en raskategorieë van die tyd te oorskry: “Vir die oomblik, net hierdie een, hoef hy nie te kies tussen Aisha en Sulaiman nie. Vir die kort reis tussen sy hospitaalbed en sy huis, om Duiwelspiek met die view oor die baai, sal hy hom verbeel hy kan ’n bit of both worlds hê.” (122-123)
Suzanne se obsessiewe versamelgedrag in “Kleinood” weerklink in die vreemde optrede van die vioolspeler in “Werp jou op die water” wat gereeld in Berlyn na die Spreekanaal loop met die wens om sy viool in die water te gooi. Tog gaan hy nooit (in dié verhaal) tot die daad oor nie: “Dit het ’n ritueel geword, soos ’n droom, hierdie gewoonte van hom om te maak asof hy sy viool in die kanaal kom gooi. Hy wonder of hy dit eendag werklik sal doen. Hy glo nie.” (128)
In “Souk” onderneem Suzanne as nagraadse student ’n reis na Marrakesj. Vanuit die staanspoor is daar by haar die versugting na ’n moeder se nabyheid en troos. Wanneer sy die lughawegebou in ’n kombi verlaat, val twee vroue op ’n motorfiets haar op: “Die agterste een is jonger – dit kan die ouer een se dogter wees. Sy hou haar arms om die voorste een se lyf, styf soos ’n gordel; die dogter rus haar kop op die ma se skouer.” (132) En wanneer sy later in die hammam deur ’n ouer vrou gewas word, vervul dié vrou duidelik die rol van ’n tipe surrogaatma: “Die benerige hande van die wasvrou verdwyn tot by haar polse in ’n pot swart seep. Sy smeer dit oor Suzanne se lyf soos ’n ma wat ’n baba bad.” (138) Tog bied hierdie besoek aan die badhuis vir Suzanne slegs ’n tydelike ontvlugting in ’n stad waarin sy haar pynlik bewus is van die teenwoordigheid van mans:
Daar is egter een spesifieke man – die verfoeilike vent van die Majorelle – wat haar deurgaans agtervolg en uiteindelik ook honend vanaf die ander kant van die stegie toelag: “Op sy gesig is ’n glimlag veel smalender as al die neerbuigende glimlagte van die honderde souk-besetters saam.” (157)
“In die skadu van eierwit II” bied ’n moontlike verduideliking waarom die ongevraagde aandag van mans Suzanne so hewig in die vorige verhaal ontstel het. In dié verhaal ontmoet Suzanne as voorgraadse student vir Christopher (die jong seun van “In die skadu van eierwit I) in Dizzy’s Jazz Club in New York. Vir Christopher, wat hom met groot moeite tot sjef opwerk, word sy “’n as, ’n middelpunt” (164) en “haar eenvrousuite op die vierde verdieping van die terrashuis in Tribeca” ’n toevlugspunt, “’n blyplek in hierdie stad waar hy tot nog toe ’n besoeker was” (ibid). Wanneer Suzanne egter een aand vir hom ’n lemon meringue-tert bak (na die resep van sy ma) ontstig dit hom geweldig:
Dramatiese ironie ontstaan wanneer die leser, wat reeds “In die skadu van eierwit I” gelees het, al te deeglik bewus is waarom “selfs die swakste, platste suurlemoen-meringue (...) hom steeds [herinner] aan die woonstel se ronde eetkamertafel op ’n afleweringsoggend nadat sy ma tot laat in die nag gebak en die terte soggens met ontbyttyd die hele tafel vol gestaan het” (165). Wanneer Suzanne uiteindelik op Christopher se aandrang ’n deel van die tert in die asdrom gaan gooi en die res vir ’n hawelose man gee “wat op daardie oomblik van nêrens af verskyn” (169), roep dit op onthutsende wyse die gebeure in “In die skadu van eierwit I” in herinnering.
Na ’n liefdesteleurstelling, besoek Suzanne se dogter, Maia, haar ma in “S is vir skedelbeen” by haar praktyk in Kaapstad om die skildery Seated Harlequin deur Picasso wat haar Suzanne uit Marika se huis in Griekeland geneem het, as haar regmatige erfporsie op te eis. Tydens dié besoek erken Suzanne dat sy die afdruk geneem het en dit met graagte vir Maia sal teruggee, maar dat sy baie graag die harlekyn wat Maia na die voorbeeld van Picasso vir haar ouma geskilder het, vir haar wil hou. Sy motiveer haar keuse soos volg:
“Want ek het die geweet hoe nie, Maia, Om ’n dogter of ’n ma te wees nie. En nou is ek siek, het dalk nie lank oor nie. Ek sien nie kans om van voor af te begin probeer nie. Maar ek wil graag aan jou en jou ouma herinner word.”
“Want julle is deel van my. En ... ek is lief vir julle. Dis al. Die meeste dae is daar êrens ’n oomblik wat ek aan julle dink. Altyd saam.” (206)
Anders as haar ma, slaag Maia dus daarin om ’n breuk met die verlede te bewerkstellig: sy neem afskeid van die harlekyne (sowel Picasso s’n as haar eie), “loop deur die gang na die voordeur toe, waar haar reistas wag. Sy vat die tas, sluit die deur van binne oop, en trek dit met ’n sagte klik weer agter haar toe.” (209) Ironies genoeg sal die tatoe onder haar linkersleutelbeen haar altyd aan haar minnaar, Simon, en ma, Suzanne, herinner.
As in die mond is ’n bundel waarvan die geheelbetekenis véél meer is as die som van die samestellende dele. Strauss benut die moontlikhede wat die skakeling van verhale haar bied, ten volle. Met haar beste verhale, soos “Kleinood”, “In die skadu van eierwit I” en “Donkey Kong”, laat sy ’n mens se mond met verwondering oopval. Maar dan is dit ’n oop mond wat water by die vooruitsig aan ’n volgende Strauss-bundel.