Geplaas deur	Gerhard van Huyssteen Vrydag 09 November 2018
Byvoorbeeld, in 'n film soos Krotoa kan die filmmaker in wese nie die taalgebruik van 350 jaar gelede perfek weergee nie. Benewens die feit dat ons nie regtig weet hoe die taal toe geklink het nie, sal weinig mense dalk enigsins die film kon volg as 'n mens wél die taal van daardie tyd sou gebruik het. Boonop kan ons breine maklik ons agterdog jeens nonhistoriese taalgebruik tydelik opskort, ten einde die sprong te maak tussen 'n historiese persoon en die karakter wat deur 'n akteur op die skerm uitgebeeld word.
Dit sou wel vreemderig (en potensieel grapperig) wees as 'n karakter in Krotoa iets soos "Is jy van jou trollie af, Janneman?!" sou uitroep. 'n Kontemporêre gehoor sou gewoon kon aanvoel dat hierdie uitdrukking 'n kontemporêre ene is. Wanneer dit in 'n serieuse periodedrama voorkom, staan dit seerooglik uit as 'n sogenaamde anachronisme – iets wat teen ("ana-") die tyd ("chronos") indruis.
Film- en TV-man Gerrit Joubert wys my daarop dat veral talige anachronismes eintlik juis opval in films wat tegnies en ontwerpsgewys besonder getrou aan 'n tydsperiode is. Omdat alles in die film – musiek, kostuums, die stel, kleurskakerings, alles – jou na 'n ander tydperk meesleur, spring die geringste dingetjie wat uit plek is jou dan makliker in die oog. Só gesien stel die uitstekende filmmaker dus as 't ware vir hom-/haarself 'n wip.
As iemand wat selwers 'n tiener in die 1980's was, het Kanarie se makers myns insiens uitstekend daarin geslaag om die periode besonder akkuraat uit te beeld. 'n Paar talige anachronismes in Kanarie het my egter opgeval:
My gunstelingmoment in die film is wanneer Germandt Geldenhuys se karakter gil: "Mal vir Mimi!" Ek het voorheen al ietsie geskryf oor die "mal vir X"-konstruksie en aangetoon dat dit 'n redelik resente konstruksie in Afrikaans is. Die waarskynlikheid is baie klein dat dit in 1985 bekend sou wees.
Schalk Bezuidenhout se karakter kom van Villiersdorp in die Wes-Kaap. Toe hy sy mond die eerste keer oopmaak, spring Schalk se kenmerkende geronde "a" (soos in "my mô is Afrikôôns") dadelik in my oor. Die bekende Afrikaanse fonoloog, prof Daan Wissing, sê dat ons met stelligheid kan aanneem dat 'n jong man uit Villiersdorp in 1985 nié sy a's so sou rond nie. Vandag miskien-miskien, maar nie toe nie.
Die opvallendste anachronisme vir my is egter wanneer een van die karakters 'n "awesome" laat val. Vir my is die ge-"awesome"-ry in Afrikaans 'n verskynsel van die nuwe millennium. 'n Blitsopname op Twitter bevestig my gevoel: Slegs 11% van die respondente dink dat dit 'n verskynsel is wat voor 2000 in Afrikaans begin nesskop het.
Maar dan bring 'n dieper gegrawe verrassende feite vorendag. Korpusdata van geskrewe Afrikaans toon dat "awesome" al hier in die middel 1990's plek-plek begin kop uitsteek het, wat impliseer dat dit waarskynlik wel al in die 1980's in gesproke taal voorgekom het. Kyk byvoorbeeld na die volgende aanhaling uit Die Burger van 6 Junie 1994: "Dis hul eerste ateljee-plaat in sewe jaar en klink so professioneel, swaarwigtig, dramaties en doodgewoon 'awesome' soos altyd."