Wanneer dit om menslike verhoudings gaan, hetsy persoonlik of in die breër samelewing, is dit bykans vanselfsprekend dat die Bybel vir Christene as vertrekpunt sal dien. Maar ongelukkig is die riglyne nie altyd so duidelik nie. Want, soos ons in Suid Afrika maar al te goed weet, is dit moontlik om enige standpunt te regverdig: die apartheidsbeleid sowel as die afskaffing daarvan, is ‘n pynlike voorbeeld. Die sogenaamde onderdanigheid van die vrou, is ‘n ander saak waaroor daar nog steeds in sommige kringe debat gevoer word. In hierdie teo-bydrae wil ek egter nie omstrede kwessies aanroer nie. Ek gaan slegs enkele blikpunte deur die oë van die Ou Testamentiese skrywers op die toestand van die mens self uitlig.
Hierbo is reeds daarop gewys dat rus – ‘n luilekker bestaan – in die res van die Ou Nabye Oosterse wêreld slegs vir die gode beskore was. Selfs op hul feesdae moes die mense soos slawe werk om hulle tevrede te hou. Die God van Israel het egter nie slawe nodig nie. Hy hoef nie mense te skape sodat Hy kan rus nie. Inteendeel, die teenoorgestelde gebeur. God gun die mens ook die voorreg om een dag van die week te kan rus. Hierdie rusdag geld egter nie net vir die koning of vryburgers nie. Eweneens word slawe en slavinne en selfs vreemdelinge by die Sabbatsrus betrek. En uiteindelik ook die diere.
Soos Genesis 1 en 2 en Psalm 8 aandui, is mense geskape om God se verteenwoordigers op aarde te wees en in sy heerskappy oor die geskape wêreld te deel. Hulle is heersers, nie slawe nie.
Die begrip om oor die skepping te ‘heers’, is egter problematies. Wat word hiermee geïmpliseer? Is ekoloë en kampvegters vir diereregte dalk reg om tekste soos hierdie te blameer vir die verwoesting van die natuur en genadelose wreedhede van mens teenoor dier? Beteken om oor die skepping te ‘heers’ dat die mens nou vrye teuels het om alles uit te buit wat hy tot sy beskikking het?
Dit is wel so dat die mens in die antieke kulture, ou-Israel ingesluit – nie soos ons vandag aan natuurbewaring gedink het nie. Die natuurlike wêreld was vir hulle ‘n bedreiging wat oorkom moes word. Byvoorbeeld, as hulle nie kanale gegrawe het nie, het hulle in die harde woestynwêreld nie genoeg watervoorsiening gehad nie. Wilde diere het hulle en hul kudde bedreig en moes uitgeroei word. Ensovoorts.
Om oor die skepping te ‘heers’ impliseer dus eerder dat die mens die skepping tot sy beskikking het, maar dat hy nie roekeloos daarmee mag omgaan nie. Hy moet dit eerder met die grootste sorg bestuur sodat hy as’t ware ‘n medewerker van God word om sy skepping ten volle te laat ontplooi. God het die wêreld vir die mens geskape om te gebruik, maar hy moet dit op ‘n verantwoordelike wyse doen. Die verhouding mens-skepping is dié van ‘n kundige tuinier, nie ‘n tiran nie!
Die dood was dus ‘n realiteit waarvan die antieke mens maar al te bewus was. En net soos hul Ou Nabye Oosterse bure, het die skrywers van die Ou Testament ook gewonder waarom dit so is dat die mens moet sterf. Daarom het hulle die verhaal van Genesis 2-3 geskryf. Die slang verlei die vrou om die vrug aan die verbode ‘boom van kennis’ te eet; sy op haar beurt verlei die man om ook daarvan te eet. Omdat hulle die Here God se verbod oortree het, stuur Hy hulle weg uit die tuin om swaar te kry en hard te werk, maar hul grootste verlies is dat hulle die moontlikheid om vir ewig te lewe, verloor het.
Daar is soortgelyke verhale in die res van die Ou Nabye Ooste. Mense word as sterflike wesens geskape; nogtans kry hulle wel ‘n kans om soos die gode vir ewig te lewe. Maar een of ander goddelike of semi-goddelike wese verkul hulle op ‘n slinkse wyse sodat hulle hierdie kans onherroeplik verloor. Die mite van Adapa is so ‘n voorbeeld. Adapa vaar eendag op sy vissersboot. Dan kom die Suidewind en keer die boot om, en daarom breek Adapa die wind se vlerke. Hy word gedaag om voor die goderaad te verskyn en ‘n verduideliking vir sy optrede te gee. Ea, een van die gode raai hom aan om baie nederig om verskoning te vra, maar om niks te eet of te drink wat hom aangebied word nie – dit sal aanstoot gee. Die hoofgod Anu is só beïndruk met Adapa se pleidooi en hy bied hom die voedsel van die ewige lewe aan. Adapa volg egter Ea se raad en wys dit van die hand – en daardeur verbeur hy sy kans op onsterflikheid!
Paulus was met hierdie boek vertroud, en daarom skryf ook hy in Romeine 5:12: ‘Deur een mens het die sonde in die wêreld gekom en deur die sonde die dood, en so het die dood tot al die mense deurgedring, omdat almal gesondig het.’ Die Genesis-verhaal het wel met ‘n oortreding te make, maar die oorspronklike bedoeling van die teks moet altyd in gedagte gehou word, naamlik om vir die mens te verduidelik waarom die lewe moeilik en vol swaarkry is, en waarom hy moet sterf.
Lyding. Sinlose lyding. Waarom gebeur slegte goed met goeie mense? Dit is die kern van die teodiseevraagstuk, en nêrens word dit beter uitgebeeld as in die boek van Job nie. Job, die goeie en godvresende man, verloor bykans oornag alles wat vir hom kosbaar is, al sy rykdom en besittings, en die grootste tragedie van alles, ook sy kinders. Hy kan dit nie verstaan nie. Nooit, nie eers in die ontknoping van die drama nie, sou Job van die weddenskap tussen God en die satan uitvind nie.
In sy ellende sing Job ‘n ander deuntjie as die mooi beskrywing van die mens in Genesis 1 en sy beloofde Sabbatsrus. Hy sê: ‘Is ‘n mens se lewe op aarde nie maar harde arbeid nie, en sy dae soos dié van ‘n dagloner nie? Sy lewe is soos dié van ‘n slaaf wat smag na koelte …’ Nie in die gelykenis van God nie, maar soos ‘n slaaf is die mens, boonop ‘n slaaf vir wie geen rus gegun word nie. Job keer die positiewe siening van die mens en al die voorregte wat hy kan geniet, heeltemal op sy kop.
Saam met die boek Job, word die boek Prediker ook soms ‘n boek van ‘pessimistiese wysheid’ genoem. Hierdie soort wysheid kom te staan teenoor die ‘optimistiese wysheid’ wat verkondig dat daar ‘n logiese en kousale verband tussen daad en gevolg is: as jy goed doen, sal jy met seën beloon word; as jy kwaad doen, sal jy met teëspoed gestraf word. Die lewe werk egter nie so nie. Job vertel ‘n verhaal om dit te illustreer; Prediker gebruik bestaande spreuke en keer dit op sy kop.
Kan die Ou Testament met reg daarvoor gekritiseer word dat dit ‘n vrou-onvriendelike boek is wat die patriargale stelsel ondersteun en die dominasie van die man oor die vrou regverdig? Dit wil so lyk. Daar is meer manlike as vroulike hoofrolkarakters; wetgewing bevoordeel hoofsaaklik mans; verhale van verkragting en moord (bv Gen 19; Rigters 19) bevestig die manlik-chauvinistiese aard van die boek.