U vra my om 'n artikel oor Afrikaanse toestande, waarin soveel as moontlik verband gehou word met u strewe en waardeur nie alleen ons studente nie, maar ook Nederlanders en stamverwante op die hoogte gehou kan word van allerlei aangeleenthede betreffende Suid-Afrika. Hierdie briewe is tog in die eerste plek gerig aan my landgenote onder stamverwante en daar die meeste van hul studente, en lede van S.A.S.V.I.A. is, sal studente helange my die naaste aan die hart lê. Met die twee grootste ontvlambare Afrikaanse stowwe, politiek en godsdiens, sal ek uiters versigtig moet te werk gaan. maar om die waarheid te sê, deur hierdie koalisie en samensmelting-gedoente, die bolmakiesie-slanery, het ek my heeltemal uit die politiek en bo sy skaduwees oor gaan voel. In my dae was ek 'n geweldige nasionalis en het in my verbeelding reeds die stapels seepkissies gesien, wat ek sou nodig hê om my toesprake te hou, as die vrou maar eers stemreg het. Toe die stemreg 'n voldonge feit was, het ek op die terugreis na my vaderland, so onder al die ellende van seesiekte en ander beroerighede, troos gevind in die voorbereiding van talrike denkbeeldige toesprake. Maar al hierdie entoesiasme het verdwyn soos mis op die vlei, toe ek Kaapstad vol gerugte van koalisie aantref en op die stemdag, toe daar moes gekies word tussen ‘the devil and the deep blue sea’, het ek nie op 'n seepkissie, maar rustig voor my klas gestaan. Twee dinge is waarhede ‘soos koeie’, om 'n Hollandse idioom te gebruik: die volk wou koalisie, en die Afrikaanse vrou, wat vir die eerste keer haar direkte invloed kon laat geld het, voel dat 'n ideaal prys gegee is ‘om den broode’.
In hoe 'n treurige toestand die land geraak het, ekonomies, weëns die langdurige droogte, word eers goed duidelik, as 'n mens per motor die groot afstand van Bloemfontein na Kaapstad aflê en orals in die Vrystaatse en Karo dorpies effentjies vertoef en 'n praatjie maak, terwyl die kar afkoel en 'n nuwe voorraad brandstof kry. By die Oranjerivier het ons halt gehou en van die brug af het die mans hul geamuseer met klippe gooi na 'n paar dooie beeste wat in hul wanhoopspoging om hul buike teminste met water te vul, waar daar geen enkele groen blad in die omstreek te sien is nie, in die draad verstrik geraak het. Toe ons eindelik vasgestel het dat die dood reeds ingetree het, het 'n reël uit Gezelle se ‘Casselkoeien’ my met ontzetting te binne geskiet:
‘En, wangedrochtig groot, in 't donker gers, voortaan, Zie 'k zwarte spoken van gevlekte koeien staan.’
Maar in daardie streek van ons ou land g'n spoor van ‘donker gers’, laat ons maar hoop hul wei soos A.G. Visser se ryperd ‘Voorslag’ op die Hiernamaalse Velde van Onmeetlikheid! Op die asvaal Karovlaktes waar elke bossie pikswart uitgedor is, die skape dood lê langs die grootpad, sommige in 'n staat van ontbinding as voedsel vir aasvoëls en honde en uitgehongerde kleurling-drosters, waar daar g'n teken van lewe te bespeur is nie, hoe die fata morgana ook al die oog mag bedrieg, was die toestand nog erger. Dat dit ooit weer bewoonbaar kan word, lyk byna onmoontlik, net soos dit ongelooflik klink wat die digters ons vertel van hierdie ‘blomtuin vol van kleure’ voor die droogte. Op die oomblik is dit 'n eensame verlatenheid, 'n woestyn tot byna by die Hex rivier-berge, waarvandaan die gehele landskap totaal verander. Die stofstorms word nou vervang deur haël en reent en sneeu tot laag in die valleie, en voor ons Kaapstad bereik, is dit asof die sluise des hemels, waar die ou Statebybel van praat, nou werklik oopgespalk is en weke lank op een of ander skanier bly bak, want so'n winter in die ou moederstad beleef 'n mens maar selde wat storm en reent betref. In Holland word menige jeremiade geslaak oor die weer en geweldig gesmag na ons ewige sonneskyn, maar glo my die woord van u digter was ook die slag toepaslik op die Westelike Provinsie en die Kaapse Skiereiland in besonder:
‘Onpeilbaar slyk en ondoorwaadbre wegen,
Vol jicht en parapluies, vol kiespyn en vol kramp’.
Ja, dis tog maar 'n waar woord, dat wie het, sal gegee word en dit bring my op die Afrikaanse Bybel waaroor alle gesprekke gaan in die Suide sowel as hier in Bloemfontein, waar in Augustus 'n Bybelfees sal gehou word. Die verskyning daarvan is van die allergrootste betekenis vir ons taal en daarom is dit des te jammerder, dat enige inkonsekwensies in die spelling van eiename en plekname die pragstuk ontsier. Ruth sonder ‘h’ is erg genoeg maar ‘Goliat van Gat’.... nee. Dit is die natuurlike konsekwensie van ons spellingrusies en as die vertalers moes gewag het, tot daar eenstemmigheid onder die Akademiese here heers wat die vorm betref, sou hul miskien tot in lengte van dae met die manuskrip bly sit het. Hoe dit ook al sy, as ek die tekens goed lees, gaan ons nie na die vleespotte van 'n ultra-
fonetiese, maar terug na ons uitgangspunt n.l. die Vereenvoudigde Nederlandse spelling, wat volgens sy nuutste spellys op weg is na sy uitgangspunt, die De Vries en Te Winkel, daar verskeie tekens soos die x weer in eer herstel is! Prof. J. du Plessis is besig om die inhoud van die Afrikaanse vertaling onder sy ‘Soeklig’ te gooi en dit blyk dat die vertalers hul op skitterende wyse van hul taak gekwyt het, tot self die veelkleurige rok van Josef is nou 'n rok met lang moue en die waterkruik van Hagar en Ismaël 'n sak. Ongetwyfeld 'n juister vertaling, maar jammerlik prosaies en sonde van ons mooi beeldhouwerk, schilderye en kinder-prenteboeke. En waarom dan tog nie by 'n Afrikaanse uitgever uitgegee nie? Te duur? Vir 'n ideaal moet 'n mens tog iets oor hê.
Op Stellenbosch is die kerkstryd taamlik gesus, wat stof tot die grootste dankbaarheid bied. Saam met Dr. S.F.N. Gie, Sekretaris van Unie-onderwys, in sy onlangs gehoue toespraak op Bloemfontein op die kongres van die Christelike Vrouevereenigings en by sy ondersteuning van die voorgestelde plan van 'n Volkskongres, is ons almal dankbaar bewus van die opheffende werk, die daadwerklike belangstelling van die Kerk in verband met maatskaplike werk, haar beskawende invloed, haar handhaving en verspreiding van ons Dietse kultuur - daar was 'n tyd toe ook sy wat laasgenoemde betref skromelik te kort geskiet het, maar ons volkssiel het aansienlik ontwikkel sinds die dae van die invoering van die Skotse predikante. Daarom was haar verdeeldheid 'n ramp en 'n terugstoot vir ons nasionale saak, wat per slot van rekening die al-enigste groot beginsel is waar dit om gaan in Suid-Afrika. Wat ons as getroue Dietse kerkmense broodnodig het, is die verdraagsaamheidspolitiek van 'n Hugo de Groot wat, toe die 17de eeuse kerkstryd in Nederland op sy felste gewoed het, voor dieselfde Amsterdamse vroedskap waarin die oudburgemeester C.P. Hooft soos een roepende in die woestyn was, klemmend kon betoog dat nie alle leerstukke van noodwendige betekenis vir ons saligheid is, dat menige eenvoudige godsdienstige siel, miskien selfs onder die predikante, nie eers die verskil in standpunt verstaan nie en dat hierdie ingewikkelde saak iets is vir die Universiteit en die allergeleerdste onder haar dosente, waarin die volk as geheel nie moet gesleep word nie. De Groot se skatte van kerkhistoriese feite, wat in hul naakte waarheid duideliker spreek as die mees klemmende betoog, sy ongeëwenaarde filosofiese kennis het op dowe ore geval, omdat dit hoe langer hoe duideliker gewond het dat dit die politieke hartstog was wat onder en agter die dogmas sy verwoesting aangerig het. Miskien is dit ook hier nie soseer 'n botsing tussen Aristoteles en Cartesius, tussen skoolgesag en eie ondersoek nie, maar tussen 'n Skots-Engelse en 'n opnuut tot ontwaking gekome, nog half-sluimerende Hollands-Afrikaanse Teologiese inhoud. As leek lyk my dan die ou paaie nog die veiligste, as jy wil koers hou en aanstryk sonder om na links of regs te swaai.
In Kaapstad en orals in Suid-Afrika is dit die ‘Voortrekkers’ wat mooi koers hou en dis 'n fees vir die oë en die hart om te sien, hoe die jong span in gelid stap. So af en toe hoor 'n mens nog teen die beweging aangevoer selfs deur ons grootste Afrikaners, dat ons geen volk met militaristiese neigings, dat die hele poging 'n na-apery is en ‘imitation is the sincerest form of flattery’. Maar deur ons Burgerkommando's is ons militêre gevoel sterker ontwikkeld as wat die teenstanders meen, en die Boy Scouts en Girl Guides is nou eenmaal daar en moet rekening meegehou word daar hul ons jeug verangelsaksies. Met diegene wat dit as die hoogste paradystoetand beskou, val nie te redeneer nie, maar vir die res is dit goed om te onthou, dat toe die onderhandelinge af gespring het op die eed en die vlagkwessie, was dit duidelijk dat die reeds bestaande organisasie nie wou of kon verafrikaans word nie en dat as ons nie langer negatief wou te werk gaan nie, 'n nuwe organisasie moes in die lewe geroep word wat hemself regverdig deur sy groei en wasdom. In Nederland is 'n nasionalisering van die ‘Scouts’ moontlik en wenslik voor dit vir ons van enige betekenis kan wees, want tot dusver moes ek nog altyd tweekeer kyk of dit nou die Hollandse jeug of 'n groepie besoekers is wat met trommel en wapperende vaandel langs die gragte marsjeer. Teenoor hierdie afgewaterde, kleurlose, verlammende sg. internasionalisme in Nederland kom te staan 'n blyk van innige stamverwantskap.
Die instelling van 'n Afrikaanse leerstoel in Amsterdam, die aktiwiteit van die Ned. Z.A. Vereeniging in 'n ander rigting nl. die periodieke uitwisseling van Suid-Afrikaanse en Nederlandse hooglerare, kan die allergrootste hulp wees vir die versterking van die kulturele betrekkinge tussen Nederland en Suid-Afrika. Laasgenoemde was, wat Afrikaanse lettere, kuns en geskiedenis betref, tog eers moontlik, nadat eersgenoemde tot stand gekom het en daaraan kan nou die volle aandag en ondersteuning gegee word. Hier, sowel as daar, vind die saak van die Afrikaanse leerstoel in Amsterdam nog lank nie by almal die gewenste byval nie; daar, om verskillende redes wat ons as Afrikaners nie aangaan nie; hier, omdat dit as 'n wetenskaplike mededinger in plaats van 'n medehelper in 'n worstelstryd, wat dit inderdaad is, beskou word. Wanneer sal ons tog leer dat ons Hollands-Afrikaanse Universiteite: Stellenbosch en Pretoria, en die twee oorweënd Hollands-Afrikaans kolleges van die Universiteit van Suid-Afrika nl. Bloemfontein en Potchefstroom, en hierdie nuwe leerstoel moet saamwerk waar ons beleid dieselfde is en nie mekaar telkens in die hare vlieg as ons oor kleinighede gaan verskil nie? Oor die eenhede van tyd, plek en handeling is van Aristoteles se dae tot vervelens toe geredeneer, insgelyks oor die tyd en die plek van hierdie leerstoel. Wat het van al die redenasies oor die dramatiek oor gebly? Dat ons dit roerend eens gaan word het, dat tyd en plek bykomstighede is en dat alleen 'n eenheid van handeling steek hou. Die stigters, veral die onvermoeide deursetter-sekretaris Prof. Dr. H. Burger word van harte gelukgewens en die Amsterdamse hoogleraar, ons oud-hoogleraar, deur sy Afrikaanse kollegas wat in die eenheid van handeling glo, met oop arms ontvang. Dit is oorbodig om hom, wat hier in die skool van stryd opgevoed en gestaal is, daaraan te herinner: ‘er moet veel strijds gestreden zijn, zal 't einde eenmaal vrede zijn’.
De waarheid van hierdie gesegde het die Universiteit van Pretoria by die neerlegging van haar Afrikaanse beleid aan die lyf ondervind en toe ek vanjaar met die Paasvakansie daar was, het dit my 'n vredespaleis gelyk, vergelyk by Wat aan 'n paar van die ander Universieteite gebeur. Die jongste aanstelling op hul Universiteitsraad in die plek van Dr. Herman v. Broekhuizen, wat ons in Nederland gaan verteenwoordig het, het weer 'n hele opskudding verwek, maar die versekering van owerheidsweë, dat daar aan die Universiteitsbeleid nie sal getorring word nie, het die skynbare neerlaag in 'n oorwinning laat verander. Die Nederlandse Kultuur-historiese Instituut van Prof. Bokhorst is 'n goudmyn van die suiwerste gehalte. Hy is 'n geweldige krag in ons kultuurlewe hier en sy voorgenome tentoonstelling in Nederland van die Afrikaanse boek aan die
end van die jaar geniet die dankbare belangstelling nie alleen van ons uitgewers en skrywers nie, maar van alle liefhebbers van die Dietse boek. Soos u weet die Afrikaanse boek van die jaar is ‘Thomas François Burgers’ deur Prof. Dr. S.P. Engelbrecht, 'n kollega van die Hollandse hoogleraar en ek sou elke student aanraai om die tentoonstelling druk te besoek al wat dit slegs om hierdie werk 'n paar keer deur te blaai.
Die volgende keer skrywe ek oor die besoek van die Dietse studente, die Federasie van Afrikaanse kultuurvereniginge en die Suid-Afrikaanse Akademie wat in September hier vanjaar sy jaarlikse sitting hou.
ELIZABETH J. CONRADIE.