LP’s hoor by kenners oor grondonteieningFoto: Magda Ehlers/Pexels.com Verskeie kenners het Vrydag aan die parlementêre hersieningskomitee gesê die regering moet nie “onbeperkte mag” kry om grond sonder vergoeding te onteien nie. Die komitee ondersoek die moontlikheid om artikel 25 van die Grondwet, wat oor eiendomsregte handel, te wysig en stel ondersoek in ná ŉ resolusie in die parlement om grond sonder vergoeding te onteien as gevolg van die slakkepas van grondhervorming in Suid-Afrika. Prof. Ruth Hall van die Instituut vir Armoede, Grond en Landboustudies (Plaas) het aan LP’s gesê die huidige stelsel van grondhervorming is nie deursigtig nie. “Die stelsel kan deur korrupsie en begunstiging misbruik word.” Sy stel ŉ nuwe onteieningswetsontwerp voor om die wet in ooreenstemming met die Grondwet te bring met ŉ gelykstaande hervormingswetsontwerp om die regte van alle burgers te verseker. Hall het gesê, ondanks wetgewing wat dit verhoed, is byna ŉ miljoen swart Suid-Afrikaners sedert 1994 met dwang van grond verwyder. “Die koers van gedwonge grondonteiening van arm, swart mense het die eerste 10 jaar van demokrasie eintlik versnel. Grondhervorming is verder verhinder deur swak instansies wat ingestel is om die wetgewing toe te pas.” Dr. Annika Claassens van die Navorsingsentrum vir Grond en Verantwoordbaarheid (Larc) het saamgestem en gesê twee vrae bly sentraal tot die gronddebat: “Kan ons die regering met meer mag vertrou en is ons instansies bekwaam?” Sy het gesê nuwe wetgewing moet seker maak dat landsburgers die regering aanspreeklik kan hou. Ondanks besware hoe dit ingestel gaan word, meen sy grondonteiening sonder vergoeding is nodig vir die gelyke verdeling van grond. “Ek dink onteiening sonder vergoeding is nie net moontlik nie, dit is nodig wanneer ons sê dat mense kompenserende regte het.” Dan Kriek van AgriSA, een van die grootste kritici van die voorgestelde grondonteiening sonder vergoeding, het gesê die besluit sal ŉ impak hê op voedselsekerheid en finansiering vir kommersiële boere. Hy stel vennootskappe tussen swart en wit boere voor as ŉ beter oplossing. “Ons glo nie die Grondwet hoef te verander nie. Ons moet die werklike struikelblokke tot grondhervorming aanspreek. As vennoot is ons gewillig en bekwaam … daar is ŉ gebrek aan vertroue waaraan ons moet werk.” Die Bankvereniging van Suid-Afrika (Basa) het nog nie ŉ formele posisie ingeneem nie. Die organisasie het Pierre Venter gestuur om met LP’s te gesels, en hy is van mening dat ŉ Grondwetlike wysiging nie nodig is nie. Hy het gesê daar is reeds genoeg ruimte in die wet vir grondhervorming en hervorming in Suid-Afrika, maar dit word belemmer deur “politiek, begunstiging, korrupsie en ŉ regering wat lamgelê is”. Venter het gesê Basa is nie gekant teen grondhervorming nie, maar wil seker maak dit word op ŉ manier gedoen wat nie ŉ impak sal hê op banke of beleggersvertroue nie. “Ons wil sien dat dit op ŉ ordelike manier geskied. Andersins sal dit waarborge vir eiendomslenings ondermyn.”