Byline: Taodišwana ye e ngwadilwe ke A.P.N. du Toit (ARC- Institute ya Dibjalo tša Mabele), S.J. Terrblanche (Yunibesithi ya Pretoria) le J.
Dimpša tše pedi ga di šitwe ke sebata.
Dihlopheng balemi ba kopana le dikgopolo tše mpsha.
Balemi ba ka ithuta ka balemi ba bangwe.
Dihlopha di na le maatla (bargaining power).
Nako e fihlile ya gore balemi ba ba hlabologago ba mono Afrika-Borwa ba tlogele go ithekga go fetiša ka mekgahlo ya mmušo mme ba thome go laola bokamoso bja bona ka bobona.
Motheo wa go ipha maatla ke go hlohleletša (mobilise) balemi ba gae. Tlhohlo go balemi ke go šoma ka phišego go kgonthiša popo ya dihlopha tša balemi tšeo di ikemelago le gona di laolwago ke maloko a tšona ka botlalo. Dihlopha tša balemi di bopa popegothulaganyo (organisational structure) ye botse ya tirišanommogo ya go tliša diphetogo dipolaseng le ge e ka ba lenaneongtemo ka kakaretšo.
Le ge go le bjalo, go molaleng gore tlhohleletšo ya balemi ya go bopa dihlopha tše di kgontšhago e tlo tšea nako. Nepo ya dikeletšo tše di latelago ke go hlohleletša le go hlahla baetapele temong gore ba thekge tirišano gare ga balemi ka phišego.
Dihlopha tša balemi tša gae di swanetše go bopša ka baka lang?
Balemi ba ka ithuta ka balemi ba bangwe. Ka tsela ye ba humana tsebo, boitemogelo le bokgoni bjo bofsa.
Molemi yo e lego leloko la sehlopha o kgona go tšea sephetho bokaone. Ka go diriša tsebo yeo maloko a sehlopha a e hlakanetšego, diphošo di ka fokotšwa. "Dihlare ga di epiwe moleteng o tee."
Dihlopheng balemi ba ithuta go nagana dilo ka bofsa le go leka dilo tše mpsha. Maloko a sehlopha a hlohleletšwa go leka dilo tše di fapanago (alternatives).
Dihlopha di nolofatša kgokaganyo le ditirelo tša go swana le dinyakišišo, bolemiši, dinyakwa tša pšalo le papatšo. Bao ba tšweletšago ditirelo tše (service providers) ba rata go rerišana le sehlopha seo se beakantšwego gabotse le go reka ditšweletšwa tša sona goba go se rekišetša diphahlo ka bontši (in bulk).
Dihlopha di thuša go okeletša botšweletši dipolaseng. Se se diragala ka baka la kopanyo ya tsebo, bokgoni le boitemogelo bjoo maloko a sehlopha a bo hlakanetšego.
Dihlopha di kgontšha balemi go tiiša maatla a bona a go rerišana le bareki/barekiši (bargaining power). Balemi bao ba hlabologago ba hloka maikemišetšo a a tiilego. Sehlophathuto se se kgontšhago ke lentšu la maloko a sona.
Dipharologantšho tša sehlophathuto se se kgontšhago ke dife?
Boetapele bjo bo tiilego - "Baetapele ba direla batho, ga ba direlwe ke batho".
Sehlophathuto se se kgontšhago ga se bušwe ke moetapele wa sona le ge e ka ba le lengwe la maloko a sona.
Se na le ponelopele, maleba le dinepo tše di kwegago gammogo le leanotiro (plan of action) le le tiilego le phišego ya go le phethagatša.
Maloko a na le maemo a go swana temong le gona a hlakanetše kgahlego le dinyakwa tše di swanago. Kamano gare ga maloko a sehlopha e matlafala go ya ka palo ya dintlha tše a di hlakanetšego.
Maloko a swanetše go kwešiša gabotse tema yeo mongwe le mongwe a swanetšego go e kgatha sehlophengthuto.
Sehlophathuto se swanetše go ba le tšhelete le methopo ya sona. Tšhelete ya sehlophathuto e tšwa kudu go maloko a sona le gona e laolwa ke ona.
Maloko a amogetše boikarabelo mabapi le sephetho sa leanotiro; a ineetše go direla sehlopha mme a kgotsofatšwa ke go tsenya seatla medirong ya sona.
Maloko ohle a fišegela go ithuta mme a dumela go abelana tsebo le boitemogelo.
Maloko a itshepa peakanyong le taolong ya ditaba tša ona mme a kgona go hwetša mekgwa ya go humana ditirelo tše di kgontšhago.
Sehlophathuto se swanetše go kgona go fetola maikemišetšo a sona mabapi le kgetho ya ditshepedišo le mekgwa ya go phethagatša maleba le dinepo tša sona.
Se swanetše go diriša botsebi le bokgoni bja leloko le lengwe le le lengwe ka tsela ye e kgontšhago.
Se swanetše go emela kgokagano (khominikheišene) ye e lokologilego. Maloko a swanetše go ikwa a lokologile go tšweletša maikutlo a ona mabapi le mošomo wa ona le ge e ka ba mabapi le tiro ya sehlopha.
Sehlophathuto se swanetše go itlhahloba ka mehla. Se swanetše go fela se emiša mešomo ya sona go sekaseka ge eba se šoma ka katlego le gore tshepedišo ya sona e ka kaonafatšwa bjang.
Se swanetše go ikgokaganya ka moo go kgontšhago le mekgatlo ya maemo temong (higher levels of organised agriculture). Dihlopha tša mohuta wo di tswalane le mekgatlo ye e nago le baemedi mekgatlong ye mengwe.
Se kgona go ikahlola le go rarolla mathata le ge e ka ba go fediša ditlhaelo tša sona. Ga se tšhabe go fetola seo se nyakegago go kaonafatša mošomo wa sona woo o kgontšhago.
Dihlopha di fa maloko a tšona tšhušumetšo (incentive). Le ge leloko le lengwe le lengwe le na le boikarabelo bja go direla sehlopha, maloko a tseba gabotse gore go na le mohola go ba le kabelo sehlopheng.
Dihlophathuto di swanetše go nyalelanywa le setšhaba le dipopegoleago tša sona. Ge go hlokega, kgokagano le pušosetšhaba e bohlokwa kudu. Pušosetšhaba le mekgatlo ye mengwe ya gae e swanetše go dumela gore go na le nyakego ya go bopa sehlopha sa balemi.
Balemi ka bobona ba swanetše go kgetha maloko a sehlopha.
Dihlopha di ka thoma ka go šoma fela (informal status) mme ka morago tša theiwa ka molao (formal status) mola di ipeakantše gabotse. (Bala ka ga kgopolo ya "Šoma pele, beakanya ka morago" mo tlase). Mokgwa wo o kaone ka ge o ka fetolwa ge go hlokega le gona o dumelela balemi go tšwela pele ka go bopa sehlopha.
Dihlopha tše di lego gona di ka beakanywa ka bofsa goba di ka tsošološwa. Le ge go le bjalo dihlopha tše di sa šomego di swanetše go fedišwa.
Fao balemi ba sego ba ba ba ipeakanya ka sehlopha, go nyakega babeakanyi/banolofatši bao ba ka thomišago popo ya sehlopha le go e sepediša.
Ge babeakanyi/banolofatši e se maloko a setšhaba seo, go nyakega batho ba ba tshepegago ka botlalo go tšwa setšhabeng bao ba ka kgathago tema ye bohlokwa ya go boledišana le balemi.
Ponagatšo (transparency) ka lehlakoreng la babeakanyi le baetapele ke ntlha ye bohlokwa popong ye e atlegilego ya sehlopha.
Go bohlokwa gore dinyakwa le mathata a sehlopha seo se itšego a tsebje ka ge peakanyo ya ka moso le peo ya dinepo tša sehlopha e swanetše go theiwa godimo ga tsebo yeo.
Mokgwa wo o thuša balemi go thoma go bopa sehlopha ntle le go senya sebaka. Balemi ba se kae ba thoma go šogašoga bothata bjo bo itšego mme ba šoma mmogo go bo rarolla. Maloko a sehlopha se a ineela go ya pele go phethagatša dinepo tša sehlopha. Ka go dira bjalo moya wa tirišano o golela pele mme maloko a thoma go bopagana ka tokologo. Ka tsela ye popo ya sehlopha e ka bapišwa le sephedi se se golago ka bosona.
Dihlopha di bopega ka botšona ntle le go šitišwa ke khuetšo ye e tšwago ka ntle.
Sehlopha se hlola moya woo o tšweletšago boetapele bja nnete mme moetapele a ka kgethwa ka tokologo.
Sehlopha se gapša ke dinepo tša sona, e sego dikganyogo tša baetapele ba sona goba tša mekgatlo ya ka ntle.
Ka tlwaelo popo ya sehlophathuto se se kgontšhago ke sephetho sa go šoma mmogo ga balemi ba setšhabeng se se itšego bao ba fišegelago go phethagatša dinepo tša bona le go rarolla mathata ao ba a hlakanetšego. Popo ya sehlopha sa balemi e ka se gapeletšwe ke balemi ka bobona le ge e ka ba motho wa ka ntle. Tshepelo ya popo ya sehlopha e fapana go ya ka mabaka.
Ge balemi ba setšhabeng se se itšego ba kganyoga go bopa sehlophathuto, baetapele ba ka thoma ka go swara kopano ya go šogašoga taba ye lefelong la kemelathoko (neutral venue). Kopano ye e tlo tsenwa ke batho ba se kae ba bohlokwa bao ba nago le phišego ya go thea sehlophathuto seo se tlogo ba tšwela mohola kgwebongtemo ya bona. Nepo ya kopano ye ke go dira tekanyetšo (nyakišišo) ye e tsenelelago ya seemo sa gonabjale sa temo. Go feta fao kopano ye ke sebaka sa go kgonthiša nyakego ya go thea sehlophathuto le go šogašoga ka go tsenelela dinepo le ditetelo tša bao e tlogo ba maloko a sona. Bao e tlogo ba maloko ba swanetše go tseba mehola yeo sehlophathuto se ka ba tlišetšago yona. Kopano ya mohuta wo ke mokgwa wo mobotse wa go tlwaetša maloko le go a tsebišana. Kopano ye e dumelela balemi go kgonthiša ge eba ba nyaka go ineela morerong wa mohuta wo. Ka nako yeo le gona go bohlokwa go bea ditšhupetšokakaretšo mabapi le dinepo tša sehlopha.
Kgato ye e latelago ke go bea letšatši la go thea sehlopha. Re šišinya gore kopano ye e se be ya molao (should be informal). Kopanong ye bao e tlogo ba maloko ba swanetše go tšea sephetho mabapi le potšišo ya gore na ke nako ya maleba ya go thea sehlopha ka molao (formal group formation). Ge ditheo di dumelega, baetapele ba ka tšwela pele go thea sehlopha.
Mathomong babeakanyi/banolofatši ba kgatha tema ya baetapele le ge e le ba motšwaoswere. Balemi bao ba bontšhago gore ba ka rata go ba maloko a sehlophathuto ba laletšwa go tla kopanong ye.
Kgetho ya baetapele le tlhalošo ya pakatiro ya bona. Go nyakega modulasetulo wa mohuta mang Monolofatši wa sehlophathuto ka boyena e se ke ya ba moetapele wa sona - maloko a swanetše go ikarabela?
Dinepo tša sehlopha tša lebakatelele (long term) di swanetše go šogašogwa ka go tsenelela, tša ngwalwa, tša ngwalollwa, tša bewa ka mantšu a mangwe tša ba tša beakanywa ka bofsa. Maloko a swanetše go kgonthiša gore a kwešiša dinepo tše ka botlalo gore go se be le kwelothoko.
Maloko a swanetše go kgona go bea dinepo le dintlha tše bohlokwa tše di a amago (priorities) malebana le lebaka la dikgwedi tše di selelago tše di tlago goba ngwaga. Ditiro le boikarabelo bjo bo sepelelanago le mešomo ya go fapafapana yeo e nyakegago go phethagatša dinepo, bo swanetše go hlalošwa. Hlopha mešomo le dinepo go ya ka bohlokwa bja tšona go sehlopha.
Go swanetše go tšewa sephetho mabapi le gore maloko a tlo kopana neng, kae le gona gakae go ahlaahla dinyakwa tšohle tša ona.
Ka ge tiragalo ye e le tlholego ya sehlopha go bohlokwa go kgonthiša boetapele bjo bo tiilego gammogo le dinepo le maleba ao a kwagalago le gona a hlalošitšwego ka botlalo.
Tshepedišo ya popo ya sehlophathuto e swanetše go tšwetšwa pele kopanong ye e latelago kopano ya go thea sehlopha.
Go feleletša maleba le dinepo.
Go tšweletša leanotiro (plan of action) le šetulo (schedule) ye e šupago letšatši le nako malebana le lebaka le le swanelago.
Go ngwala molaotheo ka go bea dikelo (norms) le melawana ye e itšego ya sehlopha mabapi le boleloko, tefo ya boleloko, tseno ya dikopano, maitshwaro a maloko, le ba bangwe ba ba amegago (stakeholders).
Gantši komiti ye e akaretša maloko a mahlano, e lego modulasetulo, motlatšamodulasetulo, mongwaledi le maloko fela a mangwe a mabedi. Dihlopha tše dingwe di rata go bea motlatšamongwaledi le ramatlotlo go kgonthiša taolo ye e nepagetšego ya matlotlo. Maloko a mabedi a a ka kgethwa go okeletša bale ba bahlano goba ba ka kgethwa legatong la maloko fela a mabedi. Go šišinywa gore maloko a komitipeakanyo a swanetše go kgethwa ka go ela bong hloko, ke go re a swanetše go emela banna le basadi go ya ka palo ya bona sehlopheng. Mokgwa wo mokaone ke go kgetha banna ba babedi le basadi ba babedi mme leloko la bohlano, e lego modulasetulo, ya ba monna goba mosadi. Komiti e emela maloko go se sengwe le se sengwe seo e se dirago. Komiti e arabela maitshwaro le ditiro tša sehlopha, ntlha ye e lego bohlokwa mabapi le go phethagatša dinepo tša sona ka katlego.
Ka kakaretšo re ka re dihlopha tše nnyane di atlegile go phala tše kgolo. Bogolo bjo bokaone bja sehlopha bo sepelelana le seo se nepišwago, popego ye e itšego le bokgoni bja komitipeakanyo bja go se laola le go tiiša maitshwaro, gammogo le kgotlelelo ya go phethagatša boikemišetšo bja sehlopha. Go bohlokwa go rerišana le pušosetšhaba le/goba baetapele ba setšhaba mabapi le popo ya sehlopha sa balemi. Gore sehlophathuto se šome ka moo go kgontšhago setšhabeng, balaodi ba sona ba swanetše go široga diphapano mabapi le ditaba tše di laolwago ke mekgatlo ye mengwe. Dihlopha tše dingwe di phema thulano ka go laletša balemi bohle setšhabeng go tla matšatšing a balemi a ngwaga.
Dibaka tša thušo (sponsorship opportunities).
Dikopano di swanetše go swarwa ka tekanelo go kgonthiša tšwelelo pele ya ditiro tša sehlopha. Re eletša gore mathomong go swarwe dikopano kgwedi le kgwedi. Ka morago go ka swarwa kopano morago ga dikgwedi tše pedi tše pedi. Le ge go le bjalo, ditiro tše di sepelelanago le sehla sa temo di tla laola lenaneo la sehlopha se sengwe le se sengwe. Diboledi le ditsebi di kgatha tema ye bohlokwa ka go lemoša maloko a sehlophathuto tsebo le tshedimošo ye mpsha. Ke tokelo ya sehlophathuto se sengwe le se sengwe go kgetha ka šedi le go laletša ditsebi tše go tla dikopanong tša sona. Ka wona mokgwa wo go ka laletšwa barekiši ba diphahlo tša temo (input suppliers) le ba bangwe bao ba tšweletšago ditirelo tše di thušago balemi. Dihlophathuto di fa balemi sebaka se sebotse sa go bega maemo a bokgoni le ditirelo tšeo ba di nyakago.
Gore tlhabologo ya temo mono Afrika-Borwa e akgofišwe go swanetše go ba le dihlopha tša balemi tše di kgontšhago. "Ge go se na le boetapele le peakanyo setšhaba se ka se tšwele pele, mme e šitago le batho bao ba nago le ditalente setšhabeng ba ka se phonyokge kgatelelo ya go hlokega ga tšwelopele," go realo Japie Grobler, presidente ya Agri SA. Ntlha ye bohlokwa tabeng ya go ipha tokelo temong ke go hlohleletša balemi gore ba dirišane!