Maak nie saak hoe groot jou tuin is nie, ’n boom is altyd ’n aanwins op jou werf. Ons tuinkenners kies hul gunstelinge.
Bome verskaf lieflike skaduwee en groenigheid en kan maklik ’n treffende fokuspunt vorm. Boonop is hulle goed vir die omgewing! Het jy geweet ’n volwasse boom neem genoeg koolstof op en stel genoeg suurstof vry om twee mense aan die lewe te hou?
Maar bome het ’n lang leeftyd. Daarom is dit belangrik om die regte een vir die regte plek te kies as jy wil verhoed dat die volgende geslag probleme optel. Volgens Pietman Diener, tuinboukundige van Stellenbosch, is grootte nie so ’n eenvoudige saak nie. “’n Boom wat in een tuin tot mediumgroot sal groei, kan in ’n ander tuin weer redelik groot word,” verduidelik hy. “Dit hang alles af van die klimaat, elemente soos die wind, die grondsoort en hoeveel water dit kry.”
Sommige groot bome het pragtige vorms en werk goed as fokuspunte, terwyl ander weer na aan mekaar geplant kan word om ’n skerm teen die son, wind of geboue te skep, is Pietman se raad. “Jy kan wel ’n boom wat groot gaan word in ’n klein tuin plant; met die nodige snoeiwerk sal dit nie met ander plante meeding nie.”
Maak bome liewer baie goed nat, maar doen dit minder dikwels: Gee sowat 50–60 liter op ’n slag. ’n Dammetjie rondom die stam klink dalk outyds, maar dis noodsaaklik tot tyd en wyl die boom goed gevestig is.
As jy voëls wil lok, is die notsung, ’n pragtige boom of groot struik, een van jou beste keuses. Dit het ’n spreidende kroon en blink groen blare aan afwaarts geboë takke. Hy is taai en groei vinnig, en sal in al nege provinsies gedy. Die boom vaar op sy beste in voedingryke grond wat goed dreineer en deur die jaar water kry – hoewel dit tye van droogte sal deurstaan.
Die kouebestande Japanse ahorn is ideaal vir ’n klein tuin en spog met ’n aantreklike ronde vorm en treffende helderrooi-oranje herfsblare. Die boom, wat meer geskik is vir binnelandse tuine, vereis grond wat goed dreineer en het veral in droë weer matige water- vereistes. In warm, droë streke soos die Hoëveld vaar hy die beste aan die suidelike of oostelike kant van ’n huis. Die boom is ook besonder geskik as bonsai.
Wanneer jy ’n boom koop, hou die grootte van jou tuin en die boom se wortelstelsel in gedagte. Hoe kleiner die boom, hoe kleiner die invloed van sy wortelselsel. Groot bome soos die treurvy (Ficus benjamina) het ’n kragtige wortelstelsel en is net geskik vir baie groot tuine.
’n Boom se groeiwyse hang ook af van die klimaat en omstandighede waarin dit groei; vind by jou kwekery uit of ’n boom geskik is vir jou tuin en plaaslike toestande. Wees versigtig wanneer jy ’n boom naby ’n grensmuur, swembad, plaveisel of ondergrondse pype plant – maak seker die wortelstelsel van die boom wat jy gekies het, sal nie dié strukture beskadig nie.
Die sierlike swartbas vorm ’n pragtige, ronde struik of klein boom met blink donkergroen blare. Dis ’n redelik vinnige groeier wat ook in ’n netjiese heining of skerm gesnoei kan word. Jy kan die boom selfs in ’n pot plant, mits jy hom gereeld natmaak. Met gereelde toediening van kompos, mis of anorganiese bemesting sal dit sterk en gesond groei. Die boom is geskik vir alle streke in Suid-Afrika en sal voëls na jou tuin lok.
Hoewel baie mense dink dié gewilde landskapboom is inheems, is dit seker een van die mooiste immigrante uit Brasilië. Hy kry sy naam danksy die unieke merke op sy bas. Die boom gooi ligte skadu, wat dit ideaal maak vir ’n gemengde blombedding of grasperk. In kleiner tuine word groepe van dié bome dikwels bymekaar geplant om ’n klein woud te vorm. Hy vra min sorg, matige hoeveelhede water en sanderige grond wat goed dreineer. Omdat die boom ’n aggressiewe wortelstelsel het, kan dit in warmer streke soos die Laeveld en KwaZulu-Natal taamlik groot word.
Die voordeel van ’n bladwisselende boom is dat dit jou huis koel hou in die somer, maar in die winter laat die kaal takke son en lig deur. Dié bome vertoon ook die seisoenswisseling in hul asemrowende kleureprag in die herfs en dramatiese skelet in die winter, om nie te praat van daardie eerste brose botsels vroeg in die lente nie. Moet net nie ’n bladwisselende boom naby ’n swembad plant nie – jy sal gedurig blare moet uitskep!
Die snelgroeiende drolpeer het nie ’n aggressiewe wortelselsel nie, wat dit ’n gewilde tuinboom maak. Wanneer dié pragtige boom in volle blom is, lyk dit kompleet soos die gewone peer (Pyrus communis) – vandaar sy volksname. Drolpeerbome maak ’n spoggerige vertoning met hul geurige wit blomme vroeg in die lente wat voëls, skoenlappers en bye lok. Die boom hou van leemgrond, is bestand teen ryp en droogte, en vaar die beste in Mpumalanga en KwaZulu-Natal.
Die volksnaam “teerhout” verwys waarskynlik na die olierigheid van die vrugte, wat moontlik gebruik is of herinner aan die ghries waarmee die pioniers van ouds hul waens geolie het. Die naam “tierhout” was vermoedelik ’n spelfout, hoewel sommige mense glo dis omdat luiperds (dikwels “tiere” genoem) hul naels op die bas skerpgemaak het. “Breekhout” kan verwys na die feit dat die hout nie besonder sterk is nie.
Danksy ’n netjiese kroon en roomkleurige stam met gekraakte bas wat afdop, maak die laventelboom ’n mooi fokuspunt. Wanneer jy die blare en takke kneus, ruik dit net soos laventel! Die boom groei natuurlik in die binnelandse en kusstreke van KwaZulu-Natal, maar kom ook in Mpumalanga en Gauteng voor. Dit kan ook dekoratief wees in ’n klein tuin en die geurige blomme lok verskeie voëls, bye, perdebye en skoenlappers. Die boom groei redelik stadig en vra komposryke grond en ’n goeie deklaag, en moet gereeld water kry.
Ondanks sy volksnaam is die boom botanies geensins verwant aan die frangipani (Plumeria) nie, hoewel sy soetgeurige blomme baie aan die frangipani herinner. Weens sy slank groeiwyse is dit ’n puik boom vir mediumgroot en klein tuine. Dit verkies grond wat goed dreineer en ryk is aan voedingstowwe, het matige waterbehoeftes en vaar die beste in die rypvrye subtropiese dele van die land wat goeie somerreën kry.
’n Gemiddelde 20 kg-boom moet in ’n 1 m²-gat geplant word – vierkantig en nie rond nie, sodat die wortels kan uitsprei en nie in die rondte groei nie.
Wanneer jy die gat grawe, hou die goeie bogrond eenkant. Gooi enige klei- (rooierig) of sandgrond (ligbruin) wat jy raakgrawe weg; vul die gat liewer met ’n mengsel van komposryke gekoopte bo- grond en jou eie goeie bogrond. Moenie kompos op sy eie gebruik nie, want dit kan die wortels brand. Meng beenmeel en stadig vrystellende kunsmis by vir nog beter resultate.
Plant die boom net so diep as wat dit in die sak was; vul indien nodig die gat weer op tot die sak gelyk met die grondoppervlak staan wanneer jy dit in die gat laat sak. Trap die grond effens vas sodat die boom nie te veel sak as die grond kompakteer nie. Indien die wortelbal bo uitsteek, plant die boom effens dieper sodat die wortels onder die grond is om uitdroging te verhoed.
Dit hang van die klimaat af, maar in die meeste gevalle is die lente die beste tyd om bome te plant. In die Wes-Kaap is dit goed om in die winter te plant sodat die boom se wortelstelsel genoeg water kry en gevestig kan raak voor die groeiseisoen begin. Teen die kus moet jy liefs nie plant voordat die winter verby is nie, omdat die winterwinde te koud vir ’n jong boom is.
Die witpeer is ’n netjiese boom wat taamlik vinnig groei, nie ’n aggressiewe wortelstelsel het nie en wat jy as heining, in ’n pot, in die middel van jou grasperk of in ’n gemengde blombedding kan plant. Hy groei goed in kusstreke van die Kaap tot KwaZulu-Natal en Gauteng, en gooi regdeur die jaar lieflike skadu. Plant hom in vrugbare grond met baie kompos en organiese materiaal. Die lieflike geur van die blomme lok insekte, terwyl die vrugte nie vlesig is en gevolglik op geplaveide oppervlakke mors nie.
Die waterhout het ’n pragtige, ronde blaredak en reguit stam met aantreklike bas en bessies wat voëls en skoenlappers lok. Hy groei enige plek in die land, wat beteken dis ook geskik vir koue tuine wat ryp kry. Dié redelik vinnige groeier verkies sanderige tot leemgrond en moet gereeld water kry. Hoewel hy maklik uitgeplant kan word, moet jong bome beskerm word. As jy wil seker maak jou boom dra vrugte, plant ’n klompie bome bymekaar en verwyder later die ekstra manlike bome.
Dié gewilde skaduboom met sy breë blaredak groei heel tevrede in groot tuine regoor Suid-Afrika. Hy is droogte- en rypbestand en sal selfs in ’n Karoo-tuin oorleef! Dis ’n vinnige groeier wat binne drie jaar 4–6m hoog kan word. Plant die riviervaderlandswilg in komposryke grond en gee gereeld water.
Die wildekastaiing is ornamenteel en geskik as fokus- óf skaduboom. Die boom groei oral in Suid-Afrika en is dikwels immergroen aan die kus, maar bladwisselend in die binneland. Hy vaar op sy beste in vrugbare, komposryke grond met heelwat vogtigheid – veral in die lente en somer – en hou van ’n warm, sonnige plek in die tuin. Die boom blom selde voor hy sewe of agt jaar oud is, maar dan beloon hy jou met ’n skouspel wat voëls en skoenlappers lok.