IS in die middel van die winter en die weer is snerpend koud. Jy kom tuis, skakel die ligte aan, aktiveer die waaier-verwarmer, tap vir jou ’n bad vol stomende water en lê geluksalig in die loute. Kort voor lank voel jy heerlik warm. A-a-a... die vreugdes van die moderne lewe!
EEN van die eerste baddens wat gebruik is (sover bekend), is ’n groot 5000 jaar oue openbare bad by Mohenjo-daro in die Indusriviervallei in Pakistan. Dit kon vir geestelike reiniging of ander godsdienstige plegtighede gebruik gewees het.
Die Romeine het openbare baaiery tot ’n uiterste gevoer, met ander ontspanningsgeriewe daaromheen soos biblioteke, winkels, oefenkamers, plekke vir die lees van gedigte, teaters en tuine.
Ná die val van die Romeinse ryk in die 400’s n.C., het die gebruik om te bad vinnig verdwyn en regdeur die Middeleeue ’n seldsaamheid gebly. Mense het nie die verband tussen skoonwees en gesondheid begryp nie en dus nie gereken dis nodig dat hulle hulself moet was nie.
In 1832 is Londen egter deur ’n besonder ernstige cholera-epidemie getref. Die owerheid het besef voorsiening moes vir openbare baddens en washuise gemaak word. En van omstreeks dié tyd af was Brittanje ’n wêreldleier in die ontwerp en vervaardiging van sanitêre pypwerke en toebehore wat vandag so ’n integrerende deel van ons huise is.
Een ontwerp, die sitbad, was so beknop dat die een wat die bad geneem het die bene onder die ken moes optrek of hulle oor die kant moes laat hang. Nog ’n soort bad het die vorm van ’n reuse-skoen gehad.
Die praktyk om ’n stort ter wille van persoonlike higiëne te gebruik, het ten minste reeds in 300 v.C. in die tyd van die ou Grieke bestaan. In die middel van die 1800’s n.C. het die eerste stort van die moderne tyd egter op die mark verskyn. Dit het bestaan uit ’n klein metaalbadjie met ’n hoë metaalraam wat ’n watertenk daarbokant gestut het. ’n Stort is aan die watertenk gekoppel. Water is met die hand in ’n pyp van die bad af opwaarts gepomp en herbenut.
Die ontwikkeling van warmwatertoestelle het tot groter baddens gelei, soos die vollengte-gietysterbad, wat in die 1880’s sy verskyning gemaak het.
Teen die einde van die 1880’s, namate bad ál aanvaarbaarder geword het, het die bad en wasskottel as nederige slaapkamermeubels ’n hoër status verwerf deur ’n eie kamer te kry. Só het die idee vir ’n afsonderlike badkamer sy beslag gekry.
BO: Die ysterbad wat met emalje bedek is, het soveel status verwerf dat dit sy eie kamer in die huis gekry het: die badkamer.
Totdat die spoellatrine uitgevind is, het toilette bestaan uit ’n sitplek bokant ’n emmer of ’n vuilput in die grond. Baie ouer Suid-Afrikaners sal nog onthou hoe die sogenaamde nagvuil snags in emmers met waens verwyder is—of hoe diep gate tot op dorpserwe vir die “gemakshuisies’’ of “kleinhuisies” gegrawe is. Wanneer die gat met verloop van jare te vol geraak het, is verder met grond opgevul, die huisie verskuif en oor ’n nuwe gat staan gemaak.
Terloops, dit was ’n hele gedoente wanneer, sê, ’n hoender ongenooid in die huisie ingespring en per ongeluk in die “long drop” afgeval het. Dan moes die vieslike voël maar daaronder doodgeskiet word of so iets, want min mense het kans gesien vir die taak om af te gaan en dit te gaan uithaal.
BO: ’n Tipiese buitetoilet, soos dit veral in vanmelewe se dae gelyk het. Die bankie met die “bril” kon bo-oor 'n emmer staan wat kort-kort van agter uit die huisie verwyder en deur ’n skoon emmer vervang is. Vol emmers is deur nagwa-ryers weggekarwei en elders leeggemaak. So nie het die huisie sommer bo-op ’n gat in die grond gehurk—die sogenaamde “long drop”.
wat die oorspronklike op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.0-lisensie
Hier te lande het die doenighede rondom die buitetoilet miskien nog betreklik sindelik daaraan toegegaan, maar elders ter wêreld was dit nie oral so nie. Só is afvalmateriaal plek-plek in plattelandse gebiede as bemesting oor die grond gestrooi, terwyl emmers in stede dikwels in die strate uitgegooi is, wat gereeld tot siektes gelei het.
Die idee van ’n spoelgemak is teen die einde van die 1500’s bedink. Sir John Harrington, ’n kleurryke Engelse howeling en peetkind van Elizabeth I, het ’n ruwe toestel ontwerp wat hy in sy tuiste naby die dorp Bath geïnstalleer het. Maar ’n uitgebreide pypwerk was nodig en die idee het nie juis aftrek gekry nie.
BO: Die caldarium van die Romeinse openbare baddens by Bath, England. 'n Caldarium was ’n stomende vertrek met ondervloerse verhitting, die warmste in die reeks badvertrekke in ’n Romeinse badkompleks. Die vloer is hier verwyder om die leë ruimte te toon waardeur warm lug gevloei het om die vloerteëls te verhit. Die lug is deur ’n stookoond (ook onder die vloer) verwarm.
Elektriese verhitting het in die 1890’s beskikbaar geword. In die vroeë modelle is ’n plat ysterplaat aan die binnekant verhit deur drade waardeur ’n elektriese stroom gevloei het. Die gebruik van nikkel-chroomdrade sedert 1912 het elektriese verhitting baie verbeter.
Kerse is sowat 2000 jaar gelede vir die eerste keer gebruik. Katoen- of vlasdrade is met skaap- of varkvet bedek. Vetkerse was stink en rokerig en het gou en oneweredig gesmelt. Tog het die vetkers eeue der eeue lank sy plek in baie huise vol gestaan—ook in Suid-Afrika, waar die geroemde opsitkers aanvanklik ’n vetkers moet gewees het.
In die Middeleeue het biesieligte in ons Europese stamlande snags ’n flou, flikkerende skynsel verskaf. Biesieligte was gedraaide biesies wat in vet gedoop is.
LINKS: ’n Gaslamp vir buiteverligting in die geskiedkundige sentrum van Wroclaw in Pole. Dit word elke aand manueel aangesteek en elke oggend ook weer deur iemand geblus.
Die eerste gaslampe was onwelriekend en vuil en het slegs ’n beskeie lig afgegee, maar gasverligting het baie verbeter nadat Carl Auer, ’n student van die Duitse wetenskaplike Robert von Bunsen, die gasmantel uitgevind het.
Die mantel, ’n soort gaas wat om die vlam geplaas is, het die vlam witwarm laat gloei en meer lig laat maak. Dit het huise helderder verlig en die strate snags veiliger gemaak.
Elektriese verligting het in die vroeë 1900’s posgevat en in ’n groot mate ander vorms van verligting oor die wêreld heen vervang, hoewel olie- en gaslampe in sekere lande die vernaamste ligverskaffers sou bly.