Onteiening: Is jou plaaswerkers uitgelewer? | Maroela Media
Dit is die mening van dr. Anthea Jeffery, hoof van beleidsnavorsing by die Instituut vir Rassebetrekkinge.
Stefan Pieterse, AfriSake se woordvoerder, het gesê dié organisasie steun Jeffery se standpunt en het drie van die land se voorste advokate opdrag gegee om vir AfriSake regsmenings oor dié wetsontwerp se grondwetlikheid en moontlike aanvegbaarheid te skryf.
Jeffery sê daar is 'n moontlikheid dat die wetsontwerp ook na die Huis van Tradisionele Leiers (Contralesa) vir konsultasie verwys sal word. Volgens Pieterse sal die regerende party egter sy bes probeer om die wetsontwerp voor die aanvang van die munisipale verkiesings op 3 Augustus 2016 wet te maak.
Volgens Annelize Crosby, regs- en beleidsadviseur by AgriSA, maak die bestaande wet net voorsiening vir die onteiening van bestaande regte met betrekking tot vaste eiendom.
Bo en behalwe eiendomsreg sluit dit, byvoorbeeld, ook serwitute, langtermyn­huurooreenkomste en vruggebruik in. Dié soort regte is in die aktekantoor geregistreer en as die eiendom van hande verwissel, word die nuwe eienaar ook daardeur gebind. Die nuwe eienaar moet byvoorbeeld die serwituut wat 'n buurman die reg gee om 'n pad oor sy plaas te gebruik, eerbiedig.
Crosby het gesê as die wetsontwerp goedgekeur word, sal houers van sulke regte vir die eerste keer ook geregtig wees op vergoeding as die eiendom onteien word, maar dit is nie heeltemal duidelik hoe die vergoeding sal werk nie.
Crosby het gesê die verpligting om nou ook hierdie belangegroep te vergoed, behoort nie die bedrag wat die plaaseienaar as vergoeding ontvang, te raak nie. Die eienaar is geregtig op billike en regverdige vergoeding wat gegrond is op die waardasie van sy eiendom en dié reg word in die Grondwet verskans. "Dit kan egter wel die regering se begroting vir grondonteiening raak."
Crosby is nie bekommerd dat die onteiening langer gaan sloer weens die bykomende proses met betrekking tot ongeregistreerde regte nie – die spertye word duidelik in die wetsontwerp uitgespel.
Jeffery het gesê ongeregistreerde regte – die regte van plaasbewoners – word outomaties beëindig op die datum van onteiening wat op die onteieningskennisgewing aangedui word. "Die reg op okkupasie kom tot 'n einde wanneer die nuwe eienaar besit neem." Dit is egter moontlik, en in die praktyk gebeur dit dikwels, dat die onteieningsowerheid die regte mag verleng en die plaasbewoners toelaat om langer op die grond aan te bly.
Jeffery meen egter plaasbewoners se reg op vergoeding beteken nie veel nie. Vergoeding word bereken op grond van die markwaarde van die reg met inagneming van verskeie faktore, waaronder die doel van die onteiening, die geskiedenis van die verkryging van die eiendom, of die staat voorheen subsidies in dié verband verleen het, en die gebruik van die grond.
"Hulle kan op die ou end baie min uitkry omdat die ongeregistreerde regte nie werklik in die mark waarde het nie en dit nie werklik verhandelbaar is nie," aldus Jeffery.
Jeffery meen verder dit sou billiker wees om plaasbewoners vir werklike, direkte verliese, soos verhuisingskoste en vergoeding vir werksverliese, te vergoed. "Hulle moet ander blyplek kry en kan hul vee verloor. Die Wetsontwerp is in stryd met bepalings van die Grondwet wat beskerming teen uitsetting uit 'n mens se woning bied."
Die verband tussen die Wetsontwerp en die Wysigingswetsontwerp op die Uitbreiding van Sekerheid van Verblyfreg, of die sogenaamde ESTA-wet, is ook nie duidelik nie, het Jeffery gesê. ESTA beskerm wettige okkupeerders van landbougrond teen uitsetting. "Boere kan plaaswerkers nie uitsit sonder om aan verskeie vereistes te voldoen nie. Die nuwe wetsontwerp maak nie voorsiening vir soortgelyke prosesse wanneer 'n plaas onteien word nie."
Jeffery het gesê in die openbare diskoers is daar tans baie min fokus op die weerloosheid van plaasbewoners, sou dié wetsontwerp goedgekeur word. Sy het pas een van die openbare verhore van die Nasionale Raad van Provinsies bygewoon en dit het hoegenaamd nie daar ter sprake gekom nie. Sy het gesê as die wetsontwerp vir konsultasie na Contralesa verwys word, kan dit langer as verwag duur voor dit finaal goedgekeur en van krag gemaak word. "Hoe dit ook al sy, daar is tans nog 'n beperkte geleentheid om veranderinge aan te bring."
Bennie van Zyl, hoofbestuurder van TLU SA, het gesê dié organisasie is baie bekommerd oor, wat hy noem, die "diskriminerende aard" van die Onteieningswetsontwerp en ESTA.
Hy sê 'n werknemer wat 30 jaar in 'n weermaghuis woon, vestig nie regte in die eiendom nie en vra waarom plaaswerkers oor 'n ander kam geskeer word. "Boonop is nie net die werkers self nie, maar die breër families ook hier ter sprake. Om op só 'n wyse regte op plaasgrond aan plaaswerkers te gee, is soos om 'deel van 'n fabriek' af te staan."
Van Zyl het verder gesê dit is nie duidelik tot watter mate die regering plaasbewoners se regte gaan eer en hulle met onteiening gaan vergoed as die wetsontwerp aanvaar word nie. "Die bepalings in die Onteieningswetsontwerp is nie volhoubaar nie. Dit vestig regte vir mense wat vir hulle niks beteken nie. Die werkers word vir die wolwe gegooi. Die regering is nie eerlik met die mense nie."
Hy meen dit is ook die geval wanneer die regering versuim om die grond se titelakte aan begunstigdes van onteiening te oorhandig. Die begunstigdes kan as gevolg daarvan nie finansiering vir hul boerderybedrywighede kry nie. "Die mense sit in 'n dodeakker en kan nie daar uitkom nie."
"Ons kan nie die wetsontwerp aanvat nie omdat dit nog nie wetlike status het nie, maar berei ons voor om verskeie aspekte hierbo in die hof te beveg wanneer die wetsontwerp finaal deur die president goedgekeur en afgeteken word," het Pieterse afgesluit.
Wil ons nou by zimbabwe draai. Waar is die leiers wat ons moet lei. Seker bang om beskuldig te word van rassisme. Geld hierdie reels net vir wit boere. Hiersie land is n disgrace.
Natuurlik gaan hierdie reels net vir wit boere geld Jani. Dis ma net nog grond wat gaan le waarop absoluut niks op aangaan nie, maar omdat dit nou aan witte behoord moet dit gevat word…………… Hierdie gaan ma net rassisme en diskriminasie op die ergste graad raak.
Wat hierdie arme onnosele mense nie so lekker agterkom nie, is dat hulle eie mense so verarm want waarheen gaan al hierdie plaaswerkers gaan as die plase onteien word…. hulle doen hulle eie mense onreg aan. Hulle is so besig om komplotte teen die witman se beplan en hulle eie mense in die proses al hoe meer te laat verarm……… ai tog…………………….
Ek is 100% seker die DA gaan hul hof toe vat.
Om aan te sluit by "word wakker", in engels is daar 'n bekende gesegde "cut off your nose to spite your face".
Daar is nog baie water wat in die see moet loop voor hulle dit gaan reg kry, as hierdie "wet" aanvaar word, glo ek dit gaan die omkeer punt in hierdie land wees.