Versindaba Ilias Archives : Versindaba
Resensie: "Fragmente uit die Ilias van Homeros", vertaal deur Cas Vos
Fragmente uit die Ilias – Homeros – vertaal deur Cas Vos
Resensent: Gerhard Swart (dosent in Grieks in die Departement Antieke Tale, UP)
Cas Vos praat in dié digbundel nie oor homself nie – nie oor sy lewe nie, nie oor sy loopbaan as digter, as teoloog, as akademikus, as voormalige dekaan van die Fakulteit Teologie aan die Universiteit van Pretoria nie – ook nie oor persoonlike terugslae, soos 'n byna persklaar digbundel wat in een rampspoedige nag sowat twee jaar gelede vergaan het nie – en ook nie oor sy onblusbare ywer, om maar net weer opnuut te begin en sy kreatiewe energie in nuwe rigtings te stuur nie. Nee, hierdie bundel praat nie selfbewustelik oor Cas Vos nie; en tog hoor ek hierin 'n getuigskrif (kan seker maar sê "hoor" – het mos ook by geleentheid gesê ek "sien" hier hoe glansend en digterlik Homeros Afrikaans praat) 'n getuigskrif oor Cas Vos, die wetenskaplike en woordmeester – Vos die navorser en Cas die kunstenaar. Hierdie bundel fragmente is die werk van iemand wat by uitstek taalmens is – hartstogtelik lief vir taal; lief vir tale; vir sy (ons) taal, maar ook vir alle tale.
Kyk maar na die balans in dié bundel. Dit beslaan bykans 160 bladsye – 80 oor die Ilias, 80 uit die Ilias. Die "vooraf"-materiaal hanteer die invloed van Homeros se werke, van die antieke Griekse en Romeinse beskawings, deur die Middeleeue, die Renaissance, tot vandag toe. Vos praat ingelig en onderhoudend maar tog bondig, oor Alexander die Grote, oor Vergilius, oor die filosowe Plato en Aristoteles, oor beeldende kustenaars deur die eeue heen; oor Dante, Poliziano, Diderot; oor Chaucer, Shakespeare; oor verhaalskrywers van James Joyce tot Madeline Miller. Dit is eintlik verkeerd om te sê Vos praat oor hierdie figure – nee, hy praat met en deur hulle oor Homeros en oor die inspirasie wat vanuit die Ilias en die Odusseia ons denk-, voorstellings- en uitdrukkingswyses tot vandag toe steeds skeppend beïnvloed.
'n Kort maar insiggewende bespreking van die formeel-poëtiese kenmerke van die Homeriese eposse en hoe dit poësie in veral die 20ste eeu beïnvloed het, bring ons by Vos se eerste digterlike bydraes in hierdie bundel, waaronder een veral uitstaan: sy diep ontroerende vertaling van Konstantinos Kavafis se treurlied oor Patroklos se dood:
Patroklos se perde het begin huil
toe hulle sien hy het gesneuwel,
hy was so dapper en sterk en jonk;
hulle onsterflike natuur was gekwets,
getuies van die dood se slagting.
Hulle skud hul koppe, hul maanhare kroes,
stamp hulle hoewe op die grond, en rou
oor Patroklos, hy was sielloos – afgetakel –
sy vlees van geen waarde – sy gees verlore –
magteloos – asemloos –
het hy van hier na die groot Niks teruggekeer.
Zeus het die onsterflike perde se trane gesien
en hom oor hulle ontferm. Hy het gesê, "Ek moes
nie so onwys by Peleus se troue opgetree het nie;
as ons julle liewer nie weggegee het nie,
nie met ongeluk opgesaal het nie! Wat doen julle
by veragte mense, noodlot se speelgoed.
Nóg die dood nóg grys jare kan julle agtervolg,
nietemin teister vlietende rampe julle.
Mense sleep julle by hulle lyding in."
Maar trane van edel diere was 'n vloed
teen die dood se eindelose rampspoed.
Ná 'n bespreking van die Ilias se afdrukke in die Afrikaanse poësie en 'n kort besinning oor die taak en uitdagings waarvoor 'n vertaler te staan kom, volg 'n ietwat meer uitgebreide maar tog bondige oorsig oor die storielyn van die Ilias – 'n oorsig oor die inhoud van elk van die 24 "boeke" waaruit dié lang epiese gedig bestaan. Hierdie oorsig is heel gepas getiteld "Konteks": Vos skets hier met behendige lyne die agtergrond waarteen sy vertaalde fragmente – 'n keur van tonele of insidente uit die ontsaglike skatkis wat die Ilias is – duidelik verstaanbaar afgeëts staan.
Dié deel van die bundel was nie nodig, in die sin dat dit nodig kon wees om te verduidelik waarom 'n digter soos Vos 'n vertaling van die Ilias sou onderneem nie. Dit is egter nodig en nuttig vir 'n geslag wat waarskynlik nog iets soos "epos" onthou, maar dit hoeka al verruil het vir meer opwindende vorme van kommunikasie soos Facebook en Twitter – en moontlik 'n paar ander waarvan hierdie resensent nog nie eens weet nie … Dit is ook nuttig vir dié onder ons wat al baie van die fyner besonderhede wat ons bevoorreg was om in ons jonger dae oor die antieke wêreld te leer, vergeet het.
Maar dan – as ek met die haas en ongeduld eie aan ons eeu eenvoudig hierdie bundel in die middel oopslaan, kom die seegodin Thetis onmiddellik aan die woord. Nou tree Cas Vos heeltemal op die agtergrond, sodat die Homeriese karakters – gode met menslike eienskappe en mense byna goddelik in hul durf en daadkrag – die leser se aandag direk en dwingend kom opeis. Nou is Homeros aan die woord – en ek juig om hom glansend en digterlik Afrikaans te hoor praat!
In 'n poging om die leser 'n kykie in die vertaler se werkswinkel te gee, het ek 'n toneel aan die einde van boek VII gekies – 'n kort stukkie teks (reëls 476-482) wat die opponerende magte weerskante van die stadsmuur (die Grieke buite en die Trojane binne) rustig feesvierend teken teen die dreigende agtergrond van 'n voortslepende oorlog; en hoog – so hoog soos berg Olimpus – bokant hierdie toneel is die dondergod bose planne aan't smee dat die vonke spat. Hier volg die Afrikaanse prosavertaling deur J.P.J. van Rensburg (1952:112):
Dwarsdeur die nag het dielanghaar-Achajers toe feesgevier, en ook die Trojane in die stad, enhulle bondgenote. Maar dwarsdeur die nag het die alwyse Zeus vir hullerampe bedink, en skrikwekkend gedonder. En 'n bleek vrees het hulleoorval. Hulle het wyn uit hulle bekers op die grond uitgegiet; ja, niemandhet dit gewaag om te drink alvorens hy nie aan Kronos se oppermagtigeSeun 'n plengoffer uitgestort het nie. Daarna het hulle mos gaan lê endie gawe van slaap aanvaar.
Van Rensburg waarsku sy lesers in 'n voorwoord dat pogings om die versmaat van die oorspronklike Griekse teks "in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is" (1952:i) en hy vervolg, byna verskonend-beskeie: "Daarom het ek maar in prosa probeer vertaal". Die epiese versmaat waarna hy verwys, is natuurlik die daktiliese heksameter – in sy eie woorde, 'n "versreël bestaande uit ses voete, wat daktiele (soos 'hiernatoe') of spondees (soos 'twee-twee') is" (Van Rensburg 1952:i). As die inhoud maar niksseggend of onsinnig mag wees, is dit redelik maklik om só 'n versreël in Afrikaans te skep – iets soos: Ja, julle weet mos, die álwyse Dis is 'n god van die Grieke.
Só klink Ilias, boek VII, reëls 476-482, wanneer dit in daktiliese heksameters in Nederlands vertaal word (Van Zuydewijn, 1980:115):
Ze richtten een feestelijk maal aan;
heel de nacht aten en dronken de 't haar lang dragende Grieken,
en in de stad de Trojanen en bondgenoten van Troje.
Maar de verstandige Zeus bezon zich die nacht op hun onheil;
roffelend liet hij de donder weerklinken en vaalgroen van doodsangst
goten zij wijn uit hun bekers over de grond uit en niemand
durfde te drinken, aleer hij de grote Kronide geplengd had.
Toen ging een ieder naar bed en genoot het geschenk van de nachtrust.
'n Vertaler wat só te werk gaan, weerspieël wel iets van die poëties-tegniese eienskappe van die oorspronklike teks, maar mens wonder tog of die verlies aan vryheid wat hierdie ietwat gedwonge patroonmatigheid inhou, nie groter is as die winste nie.
Om poësie te vertaal, is geen maklike taak nie. Die eise van inhoudelike getrouheid (wat dikwels as woord-vir-woord-getrouheid verstaan word) enersyds, en vormlike getrouheid andersyds, weeg soms swaar om die enkels van 'n vertaler. In Fragmente uit die Ilias wikkel Vos hom los uit die knelgreep van beide dié boeie. Die resultaat wat hy sodoende verkry, is pragtige, beeldryke, boeiende, epiese Afrikaans (Vos 2014:103):
Die Achajers vier dwarsdeur die nag fees. Ook die Trojane
en hulle bondgenote laat feesvure vlam. In die voue van die nag
bedink Zeus egter rampe vir hulle. Oral flits blitse terwyl donder
dreun. Bleek vrees oorval hulle. Hulle gooi die wyn in hulle bekers
op die grond. Daarna gaan lê hulle. Slaap slaan haar arms om hulle.
Op byna dieselfde wyse gaan Vos te werk met elk van die 24 boeke van die Ilias.
'n Kunstenaar wat sy kunsvorm goed beoefen, verdien applous; ontvang applous; erken applous. Cas Vos rond sy bundel Iliasfragmente gepas af met 'n dubbele toegif. Ná sy digterlike vertaling van boek XXIV volg 'n epiloog: Die begrafnis van Sarpedon, 'n gedig van Konstantinos Kavafis, met 'n besliste sinspeling op tonele uit boek XVI, gevoelvol uit Grieks vertaal deur Vos self. Daarop volg nog 'n eie skepping: Helena, 'n peinsende monoloog gerig aan die skim van die vrou – só 'n vrou – vir wie soveel bloed en trane gevloei het.
Op 'n sekere manier is 2014, die jaar waarin ons die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 herdenk, net die regte oomblik vir die verskyning van die vertalerdigter en digtervertaler Cas Vos se Fragmente uit die Ilias. Hiervoor verdien Protea Boekhuis beslis ook 'n pluimpie.
Van Rensburg, J.P.J. 1952. Homerus: Die Ilias – uit die oorsronklike Grieks vertaal deur J.P.J. van Rensburg. Stellenbosch: Pro Ecclesia-Drukkery.
Van Zuydewijn, H.J. de R. 1980. Homerus: Ilias: De wrok van Achilles. 's-Gravenhage: Martinus Nijhoff.
Vos, C. 2014. Fragmente uit die Ilias – Homeros. Vertaal deur Cas Vos. Pretoria: Protea Boekhuis.
Tags: Cas Vos., Gerhard Swart, Homeros, Ilias
Posted in Binneblik, Marlies Taljard | 23 Kommentare »
Marlies Taljaard. Beeld en Teks 1: Achilles se skild – T.T. Cloete
Voorstelling van Achilles se skild
In T.T. Cloete se nuutste bundel, onversadig (2011) verskyn op p. 82 die gedig "Achilles se skild". Hierdie gedig vertel die verhaal van Hefaistos, die god van vuur, wat Achilles se skild in sy smidswinkel maak: "vyf lae diep lê hy laag op laag / vir die smee van die reliëfs diep genoeg / vir ruimte om die helfte weg te steek // van die onverklaarbare geheimsinnige mens / en die gebeure, om hulle wesensgetrou te maak". Die verhaal wat hier in poëtiese vorm weergegee word, kom oorspronklik uit die agttiende en twee-en-twintigste boeke van Homerus se Ilias. Homerus se beskrywing van die smee van Achilles se skild word allerweë beskou as die oudste voorbeeld van ekphrasme en stel die voorbeeld vir latere gebruik van dié tegniek in die Griekse letterkunde. Maar ook in die moderne letterkunde is die ekphrastiese of beeldgedig 'n bekende poëtiese vorm – dink maar aan Keats se "Ode to a Grecian Urn".
Ekphrasme is 'n retoriese middel wat behels dat een kunsvorm deur middel van die genrereëls van 'n ander kunsvorm geïnterpreteer word. Waar dit in die poësie voorkom, behels dit byvoorbeeld dat 'n visuele kunswerk deur middel van retoriese (stilistiese) middele beskryf (en dus geïnterpreteer) word. Hierdie praktyk is altyd intertekstueel en bevestig die gedurige hersirkulasie en gelaagdheid van tekste (ook visuele, musiek- en ander kunstekste) en stel altyd ten minste twee kunswerke in jukstaposisie teenoor mekaar.
Interpretasie van 'n visuele kunswerk deur van retoriese middele gebruik te maak, veronderstel natuurlik ook dat representasie geskied volgens 'n nuwe stel reëls, want dit wat deur middel van beeldende kuns gerepresenteer kan word, kan byvoorbeeld nie noodwendig deur middel van die retorika gerepresenteer word nie, en andersom. Die digter wat van ekphrasme gebruik maak, lê dus doelbewus 'n addisionele betekenislaag bo-oor die oorspronklike teks wat, soos in die geval van Cloete wat hierbo aangehaal word, dikwels ook reeds op 'n ander teks gebaseer is.
Die skild van Achilles speel 'n belangrike rol in die Ilias omdat die mikrokosmos van Homerus se verhaal, waarvan die Trojaanse Oorlog 'n belangrike faset uitmaak, daarop uitgebeeld word. Op verskeie plekke in die teks word na die skild verwys. Of die skild egter werklik bestaan het, is vandag nie meer bekend nie. Cloete het vir sy herdigting die verwysings in Boek 18 en Boek 22 uitgesoek.
Lê 'n mens die bronteks en Cloete se teks langs mekaar, lyk dit aanvanklik asof Cloete Homerus se teks redelik getrou omgedig het. Soos Homerus, beskryf hy die proses van vuurmaak, die smelt van die metale koper, tin, goud en silwer en die smee van die skild wat uit vyf lae bestaan. Daarna word die verskillende reliëfs geskep wat in besonderhede beskryf word. Ten slote beskryf hy die stryd tussen Achilles en Hektor uit Boek 22.
By 'n meer diepgaande lees van beide tekste, blyk dit egter dat Cloete se teks op betekenisvolle wyse van die bronteks afwyk. Alhoewel die afwykings gering lyk, plaas dit egter die antieke teks binne 'n nuwe paradigma deurdat die moderne digter bepaalde dele van die antieke teks beklemtoon, onderbeklemtoon en weglaat, asook deur interpretasie van sekere teksdele.
Cloete se gedig begin met 'n agtergrond wat die Ilias-teks vir die moderne leser binne konteks plaas en wat nie in die bronteks verskyn nie. Die eerste reël verwys na "die hinkende horrelvoet Hefaistos" wat die opdrag ontvang om vir Achilles wapens te maak. Die antieke Griekse leser sou hoogs waarskynlik geweet het dat Hefaistos mank is en daarom word dié aspek van die vuurgod nie deur Homerus beskryf nie. Cloete lê egter doelbewus klem op Hefaistos se gebreklikheid, want hy verwys by herhaling daarna. In die tweede strofe staan daar "die krom kreupele wat die onderdanige is / van die elegante en rats atleet". Enkele reëls verder word gesê: "hy staan op sy tenger hoepelbene" en wanneer hy vir oulaas die skild bewonder: "Hefaistos tree hinkend ver terug". Hierdie klemplasing op onvolmaaktheid en gebreklikheid is een van die temas wat by herhaling in Cloete se oeuvre voorkom. Dink byvoorbeeld aan die gedig Eiewysheid uit die bundel Jukstaposisie waarin die skrywende ek sê: "ek groei aarde toe krom ek hel lewendig skuins hoe meer jare ek haal (…) ek moet my vertikaal // handhaaf (…) om koppig uit te hou // en te beweeg krapskeef / en aaphinkende …"
Benewens verwysings na Hefaistos, kom in "Achilles se skild" ook ander verwysings voor na die kwesbaarheid en onvolmaaktheid van die mens as sodanig. Wanneer die twee stede wat op die skild uitgebeeld word, beskryf word, staan daar: "dan maak hy / die saamleefplekke vir die weerlose mense / vir hulle wat eensaamheid en alleenheid vrees". Hierdie interpretering van die kunswerk kom nêrens in die Ilias voor nie, maar vorm die basis van Cloete se interpretasie van die reliëfs op die skild, naamlik dat die mens in sy weerloosheid en in sy gespletenheid daarop uitgebeeld word.
Reeds in die tweede strofe van "Achilles se skild" word die teenstelling tussen die kreupel Hefaistos en die elegante en rats atleet aan die orde gestel. Dié teenstelling lê, soos gesê, aan die wortel van Cloete se omdigting van die Ilias-teks. Hoewel Homerus ook dikwels van beskrywende woorde gebruik maak, is die doel daarvan meestal verhelderend van aard. By Cloete is dit egter dikwels daarop gemik om klem te plaas op "ons ontglippende dubbele menslikheid" en op "die onverklaarbare geheimsinnige mens"; die mens wat (soos die skikgodinne bepaal) soms 'n volmaakte en soms 'n gebreklike liggaam het; wat soms in vrede saamleef en soms in felle stryd met mekaar gewikkel is; soms oorvloed het en soms gebrek ly. Die rol van die noodlot wat die lewensomstandighede van die individu bepaal, speel 'n belangrike rol in hoe die mens op aarde gesitueerd is:
groter as mensgrootte helder glansend
in die lug bo die stad hang Hefaistos
twee gode, Ares en Pallas Athene
wat kant kies soos die mense dit doen
een vir die plunderaars een vir die verweerders
dit is die groter geveg tussen al die mooi dinge
op die skild in die tweede kring van die nes
van konsentriese sirkels wat in mekaar pas
netjies soos die kringe in 'n versteurde waterplas"[.]
Wat baie interessant is, is dat Cloete die gedeelte uit die Illias weglaat waarin die oorlog tussen die twee stede in grusame besonderhede vertel word. Heel waarskynlik kan dié feit onder andere geïnterpreteer word as deel van die digter se strategie om nie 'n spesifieke historiese gebeurtenis te beskryf nie, maar om die klem doelbewus te plaas op universele menslike problematiek.
Waar Homerus dus die maak van Achilles se skild gefokus beskryf sonder om van die handeling af te wyk en met die doel om aan die leser 'n lewensgetroue weergawe van die verskillende reliëfs te verskaf wat op die skild voorkom, is dié beskrywing vir die moderne digter slegs 'n vertrekpunt van waar hy sin probeer maak uit dit wat uitgebeeld word. Vir Cloete is die reliëfs die versinnebeelding van die menslike kondisie en die mens se bestaan op aarde: 'n bestaan wat gekenmerk word deur verskeurdheid, teenstelling en weerloosheid aan die een kant, en vreugde en blymoedigheid aan die ander kant. Hierdie fasette van menslikheid "pas netjies soos kringe in 'n versteurde waterplas" inmekaar, soos dit op die skild uitgebeeld word; dit is ingebed in mekaar en word gekenmerk deur gelaagdheid soos ons dit vind in die vyf lae wat Hefaistos maak, waarna in die inleiding verwys word.