Hark die Engele nader! (kersfees op Philippolis)
Op Philippolis het ek eers my Ouma Alwine se harkpassie begin verstaan, haar verbete vee-sessies. Want hark en vee is nie net 'n skoonmaakding nie, dis ordeskeppende rituele – die uitvee van die oue en ongewenste –die inhark van die nuwe…..
Vroegmore op Oukersdag staan ek en hark met 'n engelrefrein in my kop: Hark now hear the angels sing, glory to the newborn king, So al harkende met die "Hark" van die engelelied as temamusiek , begin my gedagtes op 'n tweespoorpad loop. Een spoor loop terug, die ontdekkingspad van die reis tot hier – die ander vorentoe, die vooruitsig van 'n eerste Kersfees saam met ou en nuwe vriende in hierdie dorpie wat soveel seën vir my, vir ons gebring het….
Vir jare was Philippolis net die naam van 'n dorpie iewers in die Suid-Wes Vrystaat. Op 'n dag lees ek van Anna Neethling-Pohl wat terugkeer na Philippolis want dis die plek "om sterre te pluk'. In my agterkop liasseer ek die woorde, want so 'n plek moet mos verken word. Jare gaan verby. Op die langnaweek van Vrouedag 2004 besluit ons om die "sterre-dorpie" te verken.
'n Onverklaarbare iets gebeur toe ons die eerste keer Philippolis binnery. Ons is moeg van die gejaagde leefstyl. Ervaar ook die middeljare as plato-tyd. Soms selfs soos Klaagliedere se gruisklippie-in-die-mond-tyd. Die verwoede tempo van elke dag doof die lewensmusiek uit. Dit voel byna asof die engeltjies so bietjie op AWOL is. Her-oriëntering is nodig. Ons het 'n behoefte aan die salwing van 'n rustige plekkie. Ongejaag en Leef-vriendelik.. Toe ons om die laaste draai vanaf Trompsburg se kant die dorpie nader ervaar ons so gevoel van bekendheid, van tuiskom Ons eerste aanblik van die dorpie is die kerktoring met sy besondere swart spitsdakkie. Ons gastehuis is teenaan die kerk. Vir die duur van die naweek word die kerktoring die baken, die uurlikse klokslag ons sonwyser.
Ons ontdek 'n dorpie wat 'n geskiedenis, 'n storie met hom saamdra. En ons nooi om deel van sy verhaal te word. Ons leer nuwe mense ken. 'n Hartlikheid wat in ons resoneer. Ons leer stap waar ons wil wees. Af met Voortrekkerstraat. "n Ry dennebome langs die straat en een akkerboom as uitroepteken. Verby Indraf, Kokkewiet en Ons Dien, die twee kafees en die een algemene handelaar. Verby die Emily Hobhouse gedenktuin. 'n Heerlike ontdekkingstog van karaktervolle historiese huisies. Ons raak verlief op die dorp en sy outentieke karakter. Ons leer mense ken. Jim Reeves se Liedjie van jare her "A stranger's just a friend you do not know" kon hier geskryf wees. Ons ervaar die opwinding van 'n besigtigingstoer van Philippolis op Café se perdekarretjie, die Saterdagmiddag. Besluit: die rit is die naaste wat ons aan 'n Suid-Afrikaanse Jingle Bells slee-rit kan kom!
Sondagoggend woon ons die erediens in die pragtige ou historiese kerk by, Die gebou het die aanslae van die Anglo-Boere oorlog, sowel as die twee wêreldoorloë oorleef . Die spitsboog vensters skep 'n gewyde atmosfeer. Die inspirasie van die Woord en orrelmusiek skep 'n diep vrede in ons.
Later verken ons die Labirint wat deel vorm van die Laurens van der Post gedenktuin. Steenspirale waarop mens kan loop, vertel van 'n geestelike reis. Die loop daarvan is 'n ontdekkingstog na binne waartydens jy al die negatiewe dinge en oortollige bagasie aflê. In die kern van die labirint sien jy as't ware jou lewenspatroon. Ontdek jy jou kern-self, dit wat ten diepste saak maak. Dan is jy gereed om die terugspiraal te loop en simbolies die goeie lewensbagasie op te tel. Die spirale van die labirint bevestig dit wat ons reeds ervaar.-'n rusplek waar jy die binnereis met insig en 'n rustige eerlikheid kan aandurf.
Toe ek die Sondagaand skuins voor middernag in die bed klim, is daar die welbehaaglike gevoel – ek is weer op die "sterre-pluk-plek". Ek luister na die twaalf afgemete klokslae en voel soos 'n eietydse Marco Polo.My tweede besoek aan die hartsplek word 'n ontdekkingstog, geografies en spiritueel, 'n verkennende omlyning van my binnestem.
In die drie dae wat volg groei die besef: hierdie plekkie se bekoring lê diep. Daar is 'n byna magiese kwaliteit aan die omgewing wat moeilik in woorde vasgevang word. Saans verwonder ek my aan die wydsheid van die uitspansel. Die stilte. Dink weer aan die aanhaling: " Silence is God's first language, all the others are bad translations."
aataand stap ek weer verby die huisie. Die sekerheid groei, hier wag daar 'n nuwe hoofstuk. Veral toe ek ontdek dat daar agter die huis 'n lang erf met 'n bakoond en 'n stal is. Terwyl ek vertoef in die eenvoudige vertrek met sy lang hout voerbak en klippiesvloer, voel dit vir my ineens of ek midde in die kersverhaal staan. Ek kry so ligte rilling van opgewondenheid. Besluit dat ek en Lynette 'n aanbod op die huisie moet maak. Wat ons toe die volgende week wel doen.
Advent 2005. Ons kuier in Philippolis en ontvang die goeie nuus dat die huisie nou amptelik ons s'n is. Ons hoor dat die huisie uit 1861 dateer en dat die oorspronklike transportakte deur Adam Kok III onderteken is. By die greinhouttafel sê ons dankie vir die hartshuis met sy plankvloer-voorhuis, slaapkamers, badkamer en kombuisie met 'n rietjiesdak (brakdak), vuurherd en koolstoof. In die slaapkamer met die mooi muurpapier maak ons 'n fyn engeltjie staan. 'n Versierde Koniferboompie by die venster in die voorhuis .
Vroeg op Oukersdag word die werf skoongehark. Die harkpatrone word landelike skilderye met Van Gogh se spiralende lug, golwende koringvelde wat tuiskom op Vrystaatse bodem. So al harkende neurie die engelekoor hulle kersagenda..
Iewers vermoed ek 'n engelekoor –Vrede op aarde. Ook op planeet Philippolis.
Op Vlerke van die Phoenix
Die Apollo teater, Victoria-Wes, het 'n wonderlike storie. Die outentieke filmteater wat vir meer as twintig jaar in sy toegeseëlde sarkofaag gerus het, met 'n Foschini winkel wat in sy voorportaal bedryf is, totdat dit in die negentigs herontdek is en weer opgeknap is tot sy vroeëre glorie. Die verhaal van die Apollo laat my verlang na die bioskoop-teaters uit my kinderjare – Leba in Klerksdorp en die Alpha in Welkom. Maar veral ook die Phoenix met sy mitiese naam – die Cinema Paradiso van my jeug.
Die Phoenix teater op my jeugdorp het nie gewalifiseer vir die term Art Deco nie. Dit was te modern, Te sestigs. 'n Bruin siersteengebou met glaspanele. Naby die bank en die biblioteek in ons myndorpie teen die rivier. Dit was nie 'n buitengewoon groot teater nie. Tog het dit vir my verskriklik groot gevoel, so asof ek in die buitenste ruim instap – 'n Regtige Space Odyssey-ervaring.
Buite het die naam groot gepryk: PHOENIX. Die naam het wonderlike ontdekkingsreise in die binneruim van die teater voorspel. Talle nuwe droomreise sou daar begin. Helde wat hulle lewe op die spel plaas vir heldinne. Diep fliekspore wat 'n blywende indruk laat. Want 'n teater–onthou van 'n fliek is anders as 'n inry-onthou. Met 'n inry onthou jy meer die geselligheid rondom die kyk van die fliek as die trefkrag van die fliek. Selfs rillers het 'n sekere afstand tussen jou en die skerm geskep (alhoewel jy doodbang was vir iemand wat dalk teen jou motorruit klop en grynslag!)
Met 'n fliek wat in die teater gekyk is, is dit mos heel anders Dit het 'n onmiddellikheid, 'n impak. Jy is dààr. Daarom verg dit ook 'n behoorlike aanloop. Die aantrek en regmaak, uitsien en die afwagting. Die foyer. Die koop van die kaartjie. Natuurlik, moet nie die verversings vergeet nie, Coke en springmielies vir gewone Matinee's . Vir die spesiale aandfliek:- sjokolade. As pa rojaal was die aand: 'n boksie Nutties. As jy 'n meisie rêrig wou beindruk : Black Magic.
Die fliekervaring uit my tienerjare wat my in stadige aksie bybly, is 'n film premiere in ons eie dorpie
Dit was die era van die Afrikaanse film – Hoor my Lied het mense na sakdoekies/sneesdoekies laat gryp. Ons het lustig saamgesing met die tragiese verlamde heldinnetjie van die A en die B en die grote C. Die Afrikaanse film, die A van my ABC van fliekervarings.
Maar toe kom Die Geleentheid. 'n Afrikaanse film se premiere word in ons dorpie gehou in 1968. Die film is (retrospektief gesien) een van die liggewigte in die Afrikaanse filmbedryf. Tog het dit 'n immergroen sangeres van Afrikaanse musiek opgelewer. Wie het toe kon dink dat Dopper Erasmus se "Timothy" vir Carike Keuzenkamp deure na 'n sangloopbaan sou open?
Maar dit was altyd maar vir my 'n minder belangrike rede waarom "Die Professor en die Prikkelpop" so 'n indruk op my gemaak het. Die hoofoorsaak, wat aan my slapelose nagte en visioene van skoonheid besorg het, was die een "prikkelpop" (In my oë lasterlik om 'n engel met so woord te beskryf!) Vir my was sy 'n eteriese wese wat aan my vaal dertienjarige bestaan nuwe kleur kom gee het.
Haar naam (in neonligte natuurlik): Tani de Lange.
Ek onthou nie veel van die Jamie Uys fliek nie. Wel dat ek 'n wrewelrige haat jeens ene Serena Price (vertolk deur Bernadette da Silva) gekoester het omdat sy, die donker heks van onheil, gekonkel het om die ander deelnemers uit te skakel, veral dan vir Sue Pearson (vertolk deur Tani de Lange) – Wie kon tog dink om so boos op te tree teen die onskuldige blondekop meisiekind met die bokkiebruin oë wat "in die moeilikheid" beland het ('n begrip wat waarvan die volle betekenis op dertien nog nie vir my so mooi duidelik was nie.) Maar ek was vinnig aan die leer!
Tani de Lange. My droomprinses wat so reg uit die silwerdoek gestap het in my dertienjarige leefwêreld in. Kry ek sowaar weer 'n rilling hier waar ek voor my eie klein skermpie sit en die onthou uittik.
Ons familie was voltallig daar die aand: Pa, Ma en ons vier kinders. Die foyer het die aand getintel van opwinding. Al die dorpie se belangrike persone was daar, burgemeester inkluis.
Daar was 'n spesiale afwagting die aand in die voorportaal. 'n Rooi tapyt is uitgerol van die gemerkte parkeerplek tot reg voor die glasdeure van die teater. 'n Rerige rooi tapyt. Die groot oomblik het aangebreek: 'n Lang wit spogmotor het stilgehou. Die chauffeur het uitgeklim en die linkerkantste agterste deur oopgemaak. 'n Visioen in Wit het daar uitgeswewe. 'n Engel. Op daardie oomblik het alles om die engelvrou vervaag en was sy presies in die fokus van my sig – die res was uit fokus, net sy en elke detail van haar is ingegraveer op my brein- 'n reuse ligsensitiewe vel fotopapier wat die indrukke verewig het.
Haar hare: 'n Stralende goue kroon op haar kop met twee goue lokke wat weerskante van haar kop spiraal.
Haar vel: albastewit en vlekloos (vra my wat die Clearasil juis kunstig aangewend het voor die uittog die aand)
Haar neusie, fyn en pikant. Die mond, onskuldig, vriendelik en vanuit my verliefde oogpunt uiters soenbaar! Die rare kombinasie van vonkelbruin oë saam met die blonde hare.
Haar uitrusting het die vroue aan die praat gehad. n Silwerwit rok wat kuitlengte gehang het en onder die rok het die twee parmantige wit frillletjiespype van 'n langbroek uitgesteek. Ek het 'n vernietigende blik gewerp na die tannie met die Crimplene rok en stringe krale wat hardop gewonder het of sy dalk 'n volksvreemde geloof aanhang . Ek wou my hand uitsteek om aan die waas van drome te raak maar het dit maar weer ewe verleë in my blou hipster se sak gesteek.Ek kon net staar. Later sou 'n liedjie van Peter Sarstedt my aan die oomblik herinner: Where do you go to my lovely….
Van die fliek onthou ek net my gevoel van skreiende onreg toe sy so onbarmhartig behandel is in die kompetisie, veral toe die oorsaak van haar "Moeilikheid" bekend geword het. En die oomblik toe een van die beoordelaars in 'n oomblik van meevoering by aanskoue van die prikkelpopparade sy potlood in twee gebreek het. Ek sou deur 'n hele blik Steadler potlode kon draf en hulle tot die fynste vuurmaakhoutjies vermorsel met my nuutgevonde krag.
Kort-kort in die loop van die fliek het my oë na die plek links voor gedwaal waar sy in die teater gesit het. Het ek jaloers gewonder wie langs haar sit.
Toe die eindtitels rol het ek pleitend na my pa gedraai. Pa kan ons nie maar die tweede vertoning ook bywoon nie? Ek sal my pa ewig dankbaar bly dat hy gaan navraag doen het. Selfs al moes ons teleurgesteld verneem dat al die kaartjies uitverkoop was. Ek was bereid om enige plek in die paadjie my tuis te maak, watwou 'n kaartjie.
Die wonderlikste bonus egter: Na die vertoning het my droomheldin in die foyer gestaan en kon ek weer in stadige aksie na haar kyk en elke stukkie detail indrink. Ek moes 'n geheuskyfie neem want ek het nie my "Traveller" kamera byderhand gehad nie.
O ek wou nie die heerlikheid van die Phoenix se portaal prysgee nie. Hier voor my eie oë het 'n droom waar geword. Uiteindelik onafwendbaar moes ons huis toe want die tweede vertoning het begin. Sonder my.
Die aand het ek kwalik geslaap. Planne beraam. Die volgende dag gesoek en gevra totdat ek Mimosa ateljees se adres in die hande gekry het. My bewonderaarsbrief aan Tani gerig. En gevra vir 'n getekende foto. Asseblief. Miskien het sy die noodkreet van 'n tiener tussen die reëls van my briefie gehoor. Twee weke later was daar 'n koevert in die pos vir my. 'n Getikte briefie waarin ek bedank word vir my belangstelling. Maar wat my hart tot stilstand gebring het, was die swart en wit foto wat uit die brief geval het. My godin met die goue lokke, haar oë hemelwaarts geslaan. En regs onder in die hoekie, geskryf met swart koki-pen: Baie liefde, Tani de Lange. My beker van geluk het oorstroom. Die foto is dadelik netjies geraam en het op my lessenaar gepryk. My inspirasie deur menige tienerkrisis. Tussen die foto en die rugkarton 'n menigte geheime bêrebriefies versteek, selfs 'n geheime kode in Tani-taal!
Onlangs woon ek 'n begrafnis by in die myndorpie van my jeug. Na die begrafnis ry ek na die middedorp. Kies onwillekeurig koers na die Phoenix teater, plek van Drome. Toe ek stilhou waar die spogmotor tydens die premiere jare gelede gestaan het, sien ek dat die teater nou 'n Charismatiese kerk is.
Ek klim uit en herleef die rooitapyt-aand. En dink wrang daaraan dat Tani nou al sekerlik Ouma Tani vir haar kleinkinders is. En voel byna soos die ontnugterde Toto karakter in die film Cinema Paradiso wat weer na jare terugkeer na sy tuisdorp net om te ontdek die filmteater gaan gesloop word…
Maar soos Toto sien ek in die as van die inmekaargeplofde gebou die mitiese herrysenis van my droom. Brokstukkies van honderde flieks wat deur die jare hul storiepad deur my kop gebaan het. 'n Blik vol fliekuitknipsels .'n Helde/heldingalery teen die muur wat later afgehaal is toe die muur geverf is. Weet ek : verbeeldingsvlugte word nie deur verfwerk of sloping vernietig nie. Die krag van onthou, die krag van drome sal weer en weer herleef. Vlieg Phoenix, Vlieg!
Daar is iets skrikwekkend wonderlik aan 'n nuwe begin.
Wonderlik. Dis my eerste skooldag in Saamtrek Laerskool, Klerksdorp. My nuwe grys skoolhemp en skoolbroek ruik nog winkelnuut. So ook my blinkgepoetste swart skoene en bruin bokstassie. Uiterlik is ek 'n splinternuwe vyfjarige wat die grootskool vol bravade aandurf.Nuwe gesigte, nuwe maats, nuwe wêreld.
Skrikwekkend. Binnekant bewe ek oor al die vreemde dinge, veral die groot groen sirene wat op die dak van die gebou is, reg bo die ingang van die "Hoof" se kantoor. Ek sien al in my gedagtes so swewende kwaai kop wat orals rondbeweeg en heeltyd loer of jy nie dalk iets verkeerd doen en jou dan kantoor toe neem nie! Gelukkige land ek in die simpatieke Juffrou Ackerman se klas en die grootskool word 'n avontuur vol ontdekkings en 'n versigtige vermyding van die "Hoof".
Op die vooraand van ons trek na die meenthuis, sit ek in my studeerkamer met sy vreemd-leë rakkke en skryf die volgende:
"Ons het netnou net teruggekom van die nuwe blyplek en is nou opgewonde. Die nuwe vloer is in, die mat is gelê in die kamer, 'n gunsteling skildery hang reeds as deposito vir die res wat moet volg en ons raak sommer opgewonde!
Ja, ons is diep moeg van die afgelope weke se pakkery en die laaste paar dae se voorlopige karweiery van goed. Ek was al bly/ kwaad/ ge-irriteerd/ gelate/uitgelate/onseker/ opgewonde/ neerslagtig/ laissez-faire/doodmoeg en baie energiek.
Tog voel dit vreemd om in (my ou) studeerkamer met sy leë boekrakke te sit (selfs die oranje engel is gepak!) – agter my rug 'n stapel kartonne en net die geraamte van die oorvol vertrek wat toekyk. Dink onwillekeurig aan baie gesprekke wat hier gevoer is en baie preke wat hier beslag gekry het. Selfs enkele stories wat hier gebore is.
Ek voel byna soos daardie gedig wat vertel van die Dominee wat op 'n Maandagoggend by die kerk instap waar skoonmakers afkondiging blaadjies/opgefrommelde tissues ens. uit die kerk vee en dit dan vir die Dominee voel af sy preek net so saam met die vullis uitgevee word…
Jackson Browne sing so treffende liedjie op sy plaat/CD "Running on empty" (het die plaat juis tydens my grenskamp in 1988 leer ken) Die snit se naam is "The load out" Dit vertel van die sanger wat na die vertoning die aand toe al die toehoorders reeds weg is, alleen op die verhoog sit en op sy klavier speel terwyl die Crew besig is om die instrumente te laai vir die reis na die volgende optrede. Dan bly hy hardnekkig speel, totdat dit onvermydelik tyd is om ook die klavier op te pak. Die liedjie gaan dan oor in die die bekende "Stay". (Oh won't you stay just a little bit longer…)
Dis tyd om my rekenaar te pak….."
Kort na ons intrek in ons nuwe blyplek blyk my "trekmoegheid" duidelik uit my geskrif van daardie dag:
"Op die Richterskaal van menslike trauma, moet trek kort op sterfte, egskeiding en gevreesde siekte se hakke lê, want dit sny tot in jou kern. Jou hele lewe word uitgestal – eers op die grasperk vir al die nuuskierige verbygangers om te beoordeel en dan weer op die sypaadjie van die nuwe huis vir die nuuskierige bure om te takseer. Uiteindelik word dit genadeloos oopgevlek met die uitpak. Ek sidder weer as ek dink aan al die kommentaar wat die vrouediens se vrywillige korps lewer terwyl hulle in die goeie (?) ou dae solank al die nuwe dominee se goedjies uitgepak en bestudeer het. Sommer dan en daar ook 'n waarde-oordeel vel oor die smaak, finansiele toestand, netheid, ens van die arme niksvermoedende dominee.
In my magtelose frustrasie na die trek, toe al die bokse opgestapel staan en 'n aantal los goetertjies oral rondstaan en die gewillige helpers steeds indra en aandra uit die "ou" huis wat soos die spreekwoordelike weduwee se kruik weier om leeg getap te word, het ek hierdie woorde in duidelike skrif neergepen:
Die verbyparadeer van jou lewe
In stadige mars
Soos outydse stilraampies in 'n fliek wat die toneel tot op die droesem uitmergel.
'n kaal huis
Besittings wat allemansgoed word
'n intieme veiling van binnegoed
'n oopvlek van klein memento's en groot veilingstukke.
'n uitgerekte martelsessie met 'n sadistiese kykweer funksie
Hoekom?hoekom?hoekom soveel goed?
Here, Vader, hoekom laat mens toe dat jy in 'n poel van gesuspendeerde goeters vasgesuig word totdat dit jou gans en al oorspoel – toeslik, insuig, bedek, begrawe.
Here ek is so moeg van goeters.
Goeters wat weggepak,
Versorg moet word.
Ek wil – eenvoud
Ek dink weer aan 'n voorgeskrewe verhaal in ons Matriekjaar – "Wat gebeurde er met Sersant Massuro?" Sersant Massuro het op 'n dag net swaarder begin word – so swaar uiteindelik dat ht deur die vloer van sy huis val. Die gewig van herinnering en skuld wat hy sy lewe lank saamgedra het, het hom ingehaal. Maar ek voel soos ie eietydse Sersant M wat te veel goed bymekaargemaak het.
Sersant Massuro val dwarsdeur die vloer van sy Duplex. Toe hy die grondvlak tref val hy deur die fondament en deur die aardkors, tuimelend tot in die diepste diepte.
Sê gister ewe spottende" "Ons het 'n pakhuis vol goed." Maar hierdie goed kom teen 'n baie duur prys – dit maak mens swaar. Swaarder nog as Sersant Massuro.
Soos 'n lewensgrootte loodsinker wat sak,sak, sak.
Ek wil berge uitklim, maar Koppie Alleen is nie hoog genoeg nie!
Ek wil Kilimandjaro leen vir 'n dag – dat ek my kan moegloop met iewers 'n belofte van 'n sneeupiek einde.
Trek lyk my werk soos 'n bi-polêre versteuring – baie uiterstes en die laagtepunte is baie laag. Tog begin die nuwe wat sigbaar word nou die afwagting laat groei. Een ding weet ek – ek wil baie minder Goeters hê, want goeters maak mens loodswaar. Die ballade van die Groot Begeer en die Groot koop neem volledig weerwraak as mens trek. Die eens brandende/koorsige koopvuur/begeerte het verander in vale assies en hordes kartonne!
Ek verlang omtrent na my grensdiens in 1979, toe ek gewapen net met 'n groot bliktrommel en army-sak (ja daardie veelberugte een!) Grens toe vertrek het vir drie maande. En baie goed daar oorleef het met die boeke en musieke ens wat ek wel in die trommel kon inpas.
Gelukkig kon ek 'n paar maande na die trek skryf:
Nouja, dis vier maande later en die rekenaar is weer uitgepak en aan't werk in 'n nuwe studeerkamer – die keer op die boonste vloer! Ons het sowaar die trekkery, met al sy aanhangsels oorleef. Ons is gevestig. Familie en vriende het al kom kuier en gesien hoe ons bekende dinge nou 'n nuwe staanplek gekry het. Die skrikwekkende is agter die rug. Nou ervaar ons iets van die wonder van 'n nuwe voordeur, blyplek, omgewing, bure. 'n Nuwe roete na steeds bekende winkels, bakens toe.
'n Nuwe tuintjie (baie kleiner maar tog lekker interessant en baie hanteerbaar!). Selfs die honde is rustiger in hul nuwe kleiner werf.
Ek lees in Openbaring 3:7,8 van die belofte wat aan die gemeente van Filadelfia gegee word:
So sê die Heilige, die Ware God,Hy wat die sleutel van Dawid het,
wat die deur oopsluit en niemand sal dit weer toesluit nie,
en dit toesluit en niemand sluit dit weer oop nie:
8Ek weet alles wat julle doen.
Kyk, Ek het 'n deur voor julle oopgesluit
en niemand kan dit weer toesluit nie.
'n Deur is 'n opwindendende ding. Veral as jy nog voor 'n ongeopende deur staan en wonder hoe dit anderkant lyk: Die Griekse woord Thura kan letterlik 'n deur wees, maar ook 'n hek, portaal of ingang na iets nuuts.
Terwyl ek dan vanoggend voor my rekenaar sit in my nuwe omgewing is daar 'n opgewondenheid oor deure wat op die regte tyd moes sluit agter my en nuwe deure wat op geoliede skarnier oopswaai.
Te midde van die skrikwekkende deel van verhuis en minder maak, is daar die wonderlike wete: Hy wat die nuwe deur en nuwe fase oopsluit is die Getroue, die Sleuteldraer. Die Een wat nie net sy belofte oor nuutheid gee nie, maar dit ook elke dag waarmaak.
'n Nuwe begin. 'n Oop deur. Ek sien die sonstrale buite in die tuin op die Abelia se blare blink. En op die vlerke van 'n nuuskierige bosduif wat op my vensterbank kom sit.
Ek is tuis.
Kleintyd was my lekkerste speelplek tussen die vrugtebome in ons agtertuin – daar het ek my plase uitgelê, huise gebou en 'n hele dorpie ontwikkel. Vroeg Vrydagmiddag net na skool het die hele beplanning en bouwerk begin, sodat ek Saterdag met my Dinky karretjies op die paaienetwerk kon ry en in voor die swierige pasgeboude opstal kon parkeer. Soms was ek net lekker op dreef, dan het dit skielik donkerder geword – 'n groot wolk het voor die son ingeskuif en die middag het skielik grys geword. Ek het altyd vir myself gesê: Iemand het die ligte in die hemel afgeskakel. Dan het ek so heimwee ervaar oor die kosbare speeltyd wat nou korter was, want soms het daar onweer gevolg. Die dag was dan net te kort. Ek kon hom nie behoorlik benut nie.
Die woorde" Carpe Diem", vrylik vertaal "Seize the Day", of "Gryp die Dag" het my nog altyd aangespreek. Veral na die fliek "Dead poet's Society" het dit 'n nuwe impak gekry. In die toneel waar die jong leerlinge in die tradisieryke skool se voorportaal staan en kyk na die foto's van vorige leerders, fluister die onderwyser, John Keating (vertolk deur Robin Williams)saggies agter hulle terwyl hy by elkeen verbystap wat na die foto's staar "Carpe diem. Seize the day, boys. Make your lives extraordinary." (Vgl my Blog "Vandag" Junie 2010).
Twee naweke gelede het ons as Matriekklas van 1971 ook so gestaan en kyk na foto's van oud-onderwysers en vorige en volgende klasse. Al verskil: Dit was veertig jaar later en elkeen se lewe het reeds vertel of daar 'n Carpe Diem instelling was of nie. Skielik het ek gewens ek kon weer as sewentienjarige die hoofgebou se trappe klim, maar met 'n baie meer besliste "Gryp die Dag" houding as veertig jaar gelede. Want hoe mens ookal probeer, soveel geleenthede glip verby.
Die afgelope week het my reisgenoot en ek die voorreg gehad om heerlik by die see aan Natal se Noordkus te kuier. Vroeg soggens kon ons die gordyne oopskuif en sien hoe die horison begin verkleur, todat die son soos 'n reusagtige rooi bal oor die seemassa begin troon. Die woorde van Psalm 19:5,6 het dan by my opgekom:
Vir die son het Hy daarin 'n tent gemaak; en dié is soos 'n bruidegom wat uitgaan uit sy slaapkamer; hy is bly soos 'n held om die pad te loop.
Sulke tye kon ons net in stilte en verwondering kyk na die grootse toneel wat hom voor ons afspeel – geen mensbeplanning of tegnologie wat die wonder teweegbring nie, net 'n stille aanskouing van die almag van God. 'n Nuwe dag. Nuwe moontlikhede. Nuwe deure wat oopgaan. Carpe Diem. Juis daarom moes ek die foto van my reisgenoot neem wat met oop arms die dag, die son, die see en al die Seëninge uit die Vaderhand verwelkom.
Carpe Diem. Die woorde is oorspronklik afkomstig uit 'n gedig van Horatius. 'n Greep uit die gedig klink so:
carpe diem, quam minimum credula postero. Seize the day, trusting as little as possible in the future.
Nou ja, dit klink soos wyse woorde wat die geneigdheid wat mens inherent het om belangrike dinge uit te stel, wil aanspreek. Die "trusting as little as possible in the future" dink ek is eintlik 'n waarskuwing: "More is aan niemand beloof nie."
Ons tref dieselfde gedagte tog ook aan in Jak 4:13 e.v.
Kom nou, julle wat sê: "Vandag of môre sal ons na dié en dié stad toe gaan en 'n jaar lank daar bly; ons sal sake doen en geld maak." Julle wat nie eers weet hoe julle lewe môre sal wees nie! Julle is maar 'n damp wat 'n oomblik verskyn en sommer weer verdwyn. Julle moet eerder sê: "As die Here wil, sal ons lewe en sal ons dit of dat doen."
Carolyn Adams het so paar jaar gelede 'n treffende lied gesing met die titel: "Seize the Day". Die koorgedeelte van die lied beklemtoon die Carpe Diem waarheid:
Seize the day Seize whatever you can
Seize the day pray for grace from God's hand
That nothin' will stand in your way Seize the day
Tydens ons kuiertjie by die see het ons twee goeie flieks gesien wat ons tot nadenke gestem het. In die ware verhaal "The First Grader' word 'n 84-jarige ou man se droom uiteindelik bewaarheid om op die rype ouderdom te leer lees en skryf, selfs al moet hy saam met 'n 'n uitbundige groep graadeentjies in die klas sit en onderrig ontvang. Sy Carpe Diem houding op die ouderdom inspireer baie ander.
Vrydag het ons die kuiertjie by die see afgesluit met die fliek "One Day". Die film handel oor twee van die pasgegradueerde studente aan Edinburgh Universiteit: Dexter en Emma. Hulle paaie kruis op die 15e Julie 1988 (St. Swithins dag) Hulle hou kontak en die film vertel hoe elkeen se lewenspad die volgende twintig jaar verloop. Meestal kontak hulle mekaar op die dag, maar soms word net gewys hoe elkeen se lewe op die spesifieke dag verloop.
Emma word 'n kelnerin by 'n derderangse Meksikaanse restaurant in Kentish Town, terwyl Dexter opgang maak as suksesvolle televisie-aanbieder. Geleidelik begin Emma haar drome realiseer – sy begin onderwys gee en publiseer haar boek waaraan sy so lank geskryf het. Daarteenoor begin Dexter se loopbaan die kreeftegang gaan – hy word 'n derderangse videospeletjie resensent en word uiteindelik afgedank. Hoewel hulle baie goeie vriende is en daar selfs 'n vonk van aantrekkingskrag tussen die twee is, raak hulle albei betrokke by ander verhoudings wat ook uiteindelik versuur. Getrou hou hulle kontak op die 15e Julie elke jaar, totdat hulle paaie weer in 2001 in Parys, Frankryk kruis. Die groot vraag bly egter, gaan hulle wel die geleentheid aangryp om te sien dat hulle vir mekaar bedoel is, veral aangesien Emma nou 'n verhouding het met die Franse musikant, Jean-Pierre?
Toe die eindtitels op die skerm verskyn, het my reisgenoot en ek na mekaar gekyk met die onuitgesproke vraag: Hoekom laat mens toe dat soveel kosbare tyd verbyglip?
Tog was daar by ons opnuut 'n dankbaarheid oor die dag in 2006 toe ons ons herfsverbintenis teenoor mekaar afgelê het en op die oop-oog reis vertrek het. Op hierdie reis het ons so baie van mekaar, die lewe en God se genade geleer.
Op ons wittebroodsreis het ek die boek van Niall Willams saamgeneem en gelees: "As it is in heaven" Die beginparagraaf van dié boek lui " There are only three great puzzles in the world, the puzzle of love, the puzzle of death and, between each of these and part of both of them, the puzzle of God…"
Daarom is die Carpe Diem foto ook ons dankbare viering van die gawe van die lewe, die liefde en God se genade. Dié geskenk adem iets van die Ewigheid.
Daarom kan ons soos die ou man in die film: "The Milagro Beanfield war" elke dag begroet met die woorde: "Thank you God for letting me live another day!"
Ou Spore, Nuwe Spore
In my tweede jaar op die PUK het die karnavalkoors almal beetgepak. Selfs die waardige Totius het daaronder gely, of ten minste sy standbeeld. Die oggend toe ek verby die standbeeld van die eerbiedwaardige dominee, digter-skrywer ry, moes ek stop en eers kyk. In die nag het 'n 'n paar ondernemende studente 'n blik geel verf geneem en 'n ry netjiese voetspore geverf wat van die standbeeld loop na die winkel op die hoek. Die Drankwinkel. Die ry geel voetspore wat van die Drankwinkel na die monument teruggeloop het, was oneweredig en het met 'n wye kronkelpad geloop, behoorlik vier rye spore. Ek kon nie help om te lag vir dié oorspronklike stukkie studentepret nie.
Die afgelope naweek tydens ons veertigjarige Matriekreünie het ek weer gewonder oor die voetspore wat mens nalaat. Eers het ek die Vrydagaand gewens ek het 'n reuse flikkerbord wat wys hoe die onderskeie stippeltjies van die persone oppad na die reünie in Klerksdorp al hoe nader aan die skool kom.
Saterdagoggend het ons die reünie afgeskop deur 'n boom op die skoolterrein te plant. Hannies en Leentjie het die boom simbolies namens die matrieks 1971 geplant. Tydens die besigtigingstoer van die skool en koshuise het ek gewens ek kon sien hoe elkeen van ons se voetspore van veertig jaar gelede kruis en dwars oor die skoolterrein lê. Daardie nabystaan voetspore as jy en jou skoolkys iewers op die skoolgrond staan en gesels tydens pouses. Daardie trae voetspore as jy stap na die klas van die onnie wie se huiswerk jy nie gedoen het nie. Daardie opgewonde voetstappe na die skoolhek toe aan die einde van 'n kwartaal.
Oral oor die skoolgronde lê ons voetspore van veertig jaar gelede versprei. Dit was deel van die lekker van die naweek – die onthou van insidente uit daardie jare. Die seuns wat in die koshuis gebly het, vertel van hulle kattekwaad en onthou-oomblikke. Hoe die onderskeie broers wat mekaar opvolg in die koshuis, verwante name kry: Caltex, BP, Boron. Patrys, Fisant en Tarentaal. Tog vreemd hoe al die voetspore tot stilstand kom in die ou skoolsaal (nou 'n gimastieksaal) en sê: Hier het ons die Matriekeksamen geskryf. Geswoeg en gesweet met die Meetkunde, Biologie en Skeinat vraestelle. Tog is die saal ook die plek waar ons kort tevore ons Matriekafskeid gevier het.
Voetspore getrap met dienlike skoolskoene. Voetspore wat op 3 Desember 1971 na die laaste vraestel grootliks uiteengespat het.
Juis daarom die vreemde ervaring om met nuwe (volwasse) skoene nou op die bekende grond te trap. Om die verslete trap in die hoofgebou na Struis (Mnr. Esterhuizen) se hoekklaskamer met sy magdom herinneringe te klim. Hier waar Struis met sy groep matrieks deur die "Sterwende Aarde' as voorgeskrewe boeke geworstel het. Ook die Moderne Nederlandse kortverhale behandel het soos:"Wat gebeurde met Sersant Massuro?" en "De zoon van Fokje Wallinga".
Tog is dit ook hier waar baie petaljes afgespeel het. Cornel wat "gedare" was om duimspykers op Struis se stoel te sit en Struis wat juis die dag nie gaan sit op die stoel nie en sy voet op die stoel sit terwyl hy oor die kuns van gedigte praat en en so terloops opmerk dat 'n gedig een waarheid wil oordra, nes "die skerp punt van die duimspykers op my stoel" en nog in die selfde asem"Cornel kom vat hierdie duimspykers weg!"
Daar is 'n magdom stories oor Struis. Ook hoe hy die meisies wat sag gepraat het as hulle antwoord na die fonteintjie onder in die middel van die Vierkant gestuur het vanwaar hulle dan sy vrae moes antwoord. Of die dag toe hy die onkunde met 'n riel in sy klas vertrap het. Soveel stories wat met groot geesdrif vertel word. Tog die deurlopende opmerking: "Hy het my 'n liefde vir die Afrikaanse taal gegee" en "Hy het 'n passie vir die taal gehad en dit aan ons oorgedra."
Van Struis se klaskamer (wat nou dien as kantoor van die Adjunk-hoof), is ons weer met die trappe af na die Andries Terblanche Mesisieskoshuis waar daar verder gekuier is. Daar is gesels, gesels, gesels. Gelag. Gesels. Gekuier. Kort-kort het 'n opgewonde gil opgeklink as 'n nuwe aankomeling by die deur aangekom het. Die gesels wou nie opdroog nie, ook nie na die heerlike spitbraai o.l.v. Andries en Santie nie. Niemand wou iets misloop nie.
Later die aand het Gerald ons op 'n nostalgiese reis geneem met fotos uit 1971 en vroeër. Kort-kort is gevra – wie is die of daai nou weer. Of opmerkings soos "Ag moeder maar jy was darem maar klein!"
Aan die einde van die skoolfotos's het ons na die nuwe foto's gekyk wat die dag geneem is deur Cornel en andere. Skielik het die ou en nuwe spore inmekaargeloop.
Ons het ook nuwe spore op die skoolterrein getrap. Ons het ook spore in mekaar se lewens getrap – goeie hartspore van omgee en belangstelling.
Sondagoggend het ons afgesluit met 'n erediens en saam bely dat ons ten diepste die pad tot hier kon loop a.g.v. die Getroue en Genadige Vader wat saam met ons die pad geloop het – Thomas het ons liturgies begelei en Jan-Pine het ons herinner dat hoe ons God sien ook ons verhouding met hom bepaal.
Uiteindelik was dit groettyd. Onwillig is afskeid geneem. Laaste goeie wense en adresse uitgeruil. Toe het die groep elk weer die pad aangedurf na hul eie blyplek.
Voetspore wat weer uiteenloop soos veertig jaar gelede. En tog ook nie. Want daar is 'n band gesmee. 'n Wete – ons het help vorm aan mekaar se lewens. Vorentoe sal ons as die klas van '71 steeds nuwe spore trap. Die naweek het ons treë versterk…
Chris de Burgh se liedjie Footsteps eggo die waarheid:
All the ones I've loved along the way,
They're here again, they're here again…
"Die wonderlikste ding het gebeur!" Tannie Susan se helder blou oë blink van opgewondenheid "My swaeltjies het gister teruggekom!" Sy vertel verder: " Gister sit ek op die stoep en kyk na die lenteblomme in die tuin. Skielik is daar 'n beweging – die volgende oomblik swiep my swaeltjie by my verby en gaan presies by die tonneltjie van sy moddernes in. So asof hy glad nie vir 'n paar maande weg was nie. Hoe die kleine voëltjie met so piepklein breintjie die ingewikkelde navigasie oor die see tot in sy huisie van laasjaar uitvoer, gaan my verstand te bowe. Dit bly vir my 'n wonderwerk!"
Ons het pas nagmaal gevier in die ou historiese kerkgebou in Philippolis en is nog so bewus van die genadebrood en wyn wat daar uitgedeel is. "Die swaeltjie se terugkeer bly vir my net so groot genade en wonderwerk soos dit waarvan ons vanoggend in die diens gehoor het – 'n sorgsame Vader wat weet wat ons nodig het. Die swaeltjies se terugkompreek praat met my", sê sy terwyl haar oë 'n effense traanblinkigheid vertoon.
Tannie Susan is reg – die eenvoud van 'n swaeltjie se terugkeer na sy nessie is 'n hele preek op sy eie. Die swaeltjie word meermale i die Bybel tog by name genoem:
"Die trekooievaar ken sy tye van kom en gaan, die tortelduif, die swaeltjie en die kraanvoël kom op 'n vaste tyd terug…." (Jer 8:7) en ook in Ps 84:4:"Selfs 'n mossie het 'n nes en 'n swaeltjie 'n plek vir haar kleintjies daar by u altare, Here, Almagtige, my Koning en my God! Hoekom sal so eenvoudige voëltjie dan nie met ons kan praat oor God se tydberekening en voorsiening nie?
Die oggend van 12 November 2007 sit ons in die tuin voor die Louis Pasteur hospitaal in Bloemfontein. Dit is boet Ewald se eerste dag buite na sy ernstige ongeluk ses weke vantevore. Ons het hom in 'n rolstoelstoel na buite gestoot sodat hy iets van die weldadigheid van die somerson op sy vel kan voel. Hy kyk om hom rond, baie bewus van die voëlgeluide wat die oggend vul.
"Ons moet vir die Son-charger vra waar al die swaeltjies vanjaar uitbroei, want dis 'n swaeltjiejaar," sê hy terwyl hy fronsend in die son sit en sy oë half toeknyp teen die oordaad van lig wat skyn. Sy hare is grys gestippel. Deur die kort hare is daar letsels op sy kopvel sigbaar. Tog herinner hy ons aan die genade van 'n swaeltjiejaar.
'n Swaeltjiejaar is 'n genadejaar. 'n Bewus-wees-van-oorvloed-jaar.
Soms stuur die Vader selfs 'n swaeltjiekoor om ons daaraan te herinner: In my joernaal sien ek die volgende inskrywing by die datum 17 Desember 2009:
'n Swaeltjiekoor dag
" Vanoggend lees ons die gedeelte uit ons dagstukkie boek: –IL de Villiers haal Ps 78 aan:
Maar Hy bly genadig. Hy vergewe sonde. Hy het daaraan gedink dat hulle maar mense is, wind wat verbywaai en nie terugkom nie. (Ps 78:38,39)
Izak vertel nav van die gedeelte van 'n God wat genadig bly. Hy lig dit toe met die vertelling oor die toe hy(Izak) in Geneve voor die muur van die Hervorming gaan staan het, te midde van die kwaai sneeuval wat die stad getref het. Terwyl hy so voor die reuse standbeelde staan van Calvyn, Farrel, Beza en Zwingli staan, gaan daar baie gedagtes deur sy kop. Almal mense wat help vorm het aan dit wat ons as gereformeerdes glo, maar tog ook feilbare mense – wind wat verbywaai en nie terugkom nie.
Dit word 'n vreemde dag op Philippolis, maar tog lekker. Ons bly besig met allerlei takies in en om die huis. Ons koop verf by Kooperasie. Ek skuur af en Lynette verf. Die kombuiskaste en -deur word getakel – die vuil roomkleur word 'n helder wit. Laatmiddag gaan stap ons deur die dorp. Kyk na veranderinge/verbeteringe en insinkings. Stap ook by Antie Emily restaurant verby en loer na binne. Die tafeltjies is mooi gedek en daar's blomme in 'n bak. Die "pub" deel van die uithangbord is afgekrap. Ons ontmoet een van die huidige vennote wat die plek huur. Sy vertel van hulle werk en planne.
Enersyds is dit goed om te sien dat daar weer lewe in die eetplek is en andersyds beklemtoon dit weer Ewald se afwesigheid. Ons stap terug huis toe en ek voel so diep melankolie oor my toesak. Voel so holkol verlange na Ewald. Ek mis hom en sy entoesiasme vir die winkel, die bakkery, die Coffee Shop en die dorp. Dit voel leeg en futloos sonder hom. Kom tuis en sit bietjie op die stoep terwyl Lynette die kaste en deur nog 'n verflaag gee. Sien hoe blou die lug is en die mooi wolkpatrone. Merk ook op hoe die swaeltjies en ander voëltjies hulle tuismaak op die verskillende telefoondrade. Daar is vier drade en in my kop vorm die drade 'n notebalk. Die sit van die voeltjies op die verskillende "notebalk"-drade vorm 'n eie wysie, wat ek my kan verbeel ek hoor. 'n Bemoedigende swaeltjiekoor.
Ek dink weer aan Ewald se opmerking die dag by Pasteur-hospitaal: "Dis vanjaar 'n swaeltjiejaar," het hy duidelik verklaar.
Ineens is daar 'n vreemde kalmte in my binneste. Die Swaeltjievader sorg steeds, vir Ewald, vir ons, vir die dorp en vir sy skepping.
Kort na die groot gebeurtenis van die eeuwending (Oktober 2000) beleef ek so tyd van oorlewing. Ek is steeds enkellopend, nou ook alleen in die gemeente nadat my kollega met wie ek sestien jaar saamgewerk het sy demissie ontvang het die jaar tevore. Ek voel maar broos en uitgelewer.
Vrydagoggend 20 Oktober 2000 sien ek 'n beriggie in die koerant oor 'n kunsuitstalling in Freshford museum in Bloemfontein die naweek. Daar is 'n foto van die kunstenares Hannetjie de Clercq wat haar skilderye daar uitstal. Op die foto in die koerant kniel sy by 'n esel met 'n skildery van 'n gemaskerde vrou wat stap voor 'n oker muur verby met 'n kerktoring en swaeltjies sigbaar agter die muur. Die vrou is kaalvoet en loop met 'n stingel fyn rooi blommetjies in haar hand. Die skildery maak 'n diep indruk op my en ek besluit om die naweek, terwyl ek in Bloemfontein kuier, 'n draai by die uitstalling te maak. Die Vrydag bly ek te besig in die stad en vergeet om daar uit te kom. Satermiddag net na ete onthou ek weer daarvan, maar dink dat dit te laat is. Ek bel die museum en hoor dat die uitstalling oor 'n halfuur sluit. Ek haas my soontoe. Toe ek instap, sien ek dadelik die skildery wat in die koerant vertoon is. Dit het 'n rooi plakkertjie op. Ek is half teleurgesteld en loop deur die res van die uitstalling. Dit is mooi, maar nie een van die skilderye tref my soos die een op die onderste vloer nie. Toe ek weer afstap met die trap, staan Hannetjie voor die skildery. Sy het sopas die rooi plakkertjie afgehaal. Ek groet en vra haar of die skildery verkoop is. "Nee", antwoord sy, "die mense het sopas laat weet dat hulle dit nie meer sal neem nie." Ek voel die stuwing van opgewondenheid in my binneste. "Vertel my meer van die skildery", vra ek haar.
"Ek was vroeër vanjaar in Portugal en het die dag by 'n straatkafeetjie gesit toe die prentjie hom voor my afspeel. 'n Vrou het voor my verbygestap met so huppel in haar stap. Toe het ek die konsep vir die skildery gekry. Daardie huppel"' en Hannetjie boots dit na waar sy voor die skildery staan" het vir my soos joie-de-vivre gelyk en ek wou dit vaslê."
Ek weet duidelik: die skildery moet ek hê, want dit vertel 'n storie – 'n storie wat ook my lewensstorie raak. Want ek kort daardie huppel. Ons onderhandel oor die afbetaling en ek word die trotse eienaar van die "joie-de-vivre-skildery. Hannetjie teken haar naam agterop en skryf die datum: 21 Oktober 2000.
Eers laataand by die huis toe ek die skildery onthul teen my eetkamermuur, sien ek dat naas die drie swaeltjies wat in die lug vlieg, daar ook drie swaeltjies op die muur geverf is waar de vrou verbystap. 'n Swaeltjiesomer-skildery.
Ek voel ineens 'n ligtheid oor die Vader se sorg. Hy weet wat ons nodig het, selfs nog voor ons vra. Ook presies wanneer ons dit nodig het.
Die vrou met haar bossie blomme weet dit. Beaam dit. Elke oggend as ek wakkerword en na die skildery teen ons kamermuur kyk, weet ek dit ook. Veral ook as ek kyk na my reisgenoot-vrou wat langs my lê.