Is Afrikaanse musiek so vrot as wat baie sê?Foto: StockSnap/Pixabay.com In ŉ onlangse vlaag kritiek in briewe aan koerante, op aanlynnuuswebwerwe en sosialemediaforums teen Afrikaanse musiek het sangers, liedjieskrywers en radiostasies behoorlik deurgeloop. Sangers is beskuldig van “ritmelose, sinnelose, sielverterende en irriterende elektroniese getjank”; liedjieskrywers het deurgeloop vir “herhalende en niksseggende lirieke” en radiostasies “wat nie tussen goed en sleg kan onderskei nie” moes hoor programopstellers “doen nie die nodige navorsing om ordentlike materiaal te bekom nie”. Verdoesel in dié klagtes kom die eeue-oue probleem na vore: Wat is goed en wat is sleg, wat is reg en wat verkeerd? Oor smaak, het die Romeine dit al uitgemaak, kan ŉ mens nie ŉ finale beslissing vel nie. ŉ Mens se persoonlike voorkeure bly bloot subjektiewe opinies wat nie reg of verkeerd is nie en nooit so hanteer moet word nie. Bowenal kan smaak nooit afdwingbaar wees nie. Die een se ordentlik is die ander se hondvervelig; die een se getjank is vir die ander die toppunt van tere emosie. Nietemin word die Romeine se wysheid maklik in die wind geslaan: Dít waarvan jy hou, word sonder meer gelykgestel aan “goed”. Net soos dít waaraan jy nie erg het nie, meteens kwalifiseer as “vrot”. Maar moenie dink die kwessie oor die gehalte van Afrikaanse musiek is ŉ nuutjie nie. Met tussenposes is daar telkens ŉ welling wat opstoot en oorspoel soos nou. In 2012 het Ilza Roggeband in dié verband in Huisgenoot kwellings van allerlei aard te berde gebring. Van die sterkste argumente was dat “die mark oorstroom is met Afrikaanse musiek van swak gehalte”, dat daar “te min komponiste, te min liriekskrywers en sangers is wat vernuwend dink en doen” en dat “vernuwing, vernuwing en nogmaals vernuwing nodig is”. Vyf jaar later word steeds briewe geskryf, grappe gemaak en kritiek gelug oor eentonige Afrikaanse musiek, met vertakkings van doef-doef tot yl en soms ylende lirieke. Luisteraars, of dan dié wat nie meer wil luister nie, praat van afskeid neem van Afrikaanse musiek. Eweso praat sommige van hulle van voortaan radiostasies ondersteun wat nié Afrikaanse musiek speel nie en daar is ook dié wat meen groter beheer moet toegepas word om te verseker dat gehalte gehandhaaf kan word, dat platemaatskappye musiek moet keur voordat dit uitgereik word. Foto: Matuska/Pixabay.com Andries Bezuidenhout, skilder, Afrikaanssprekende digter, musikant – indertyd lid van Brixton Moord en Roof Orkes en meer onlangs van die kollektief Die Vrye Radikales – en deesdae solokunstenaar in die sanger/liedjieskrywer-genre, se mening is onomwonde oor keuring soos dié waaraan poësie deur uitgewers onderwerp word. “Asseblief, hou die poëtiese hekwagters se pote van ons musiek af weg! Die bestaan van swak lirieke is ŉ klein opoffering om te maak in die belang van artistieke vryheid,” voer hy aan. Artistieke vryheid sodat musiek kan wees wat dit wil wees. Want ten diepste is lirieke nie poësie nie en wíl dit ook nie poësie wees nie. In elk geval is die mag van platemaatskappye wat sou kon keur – en wat dit in die verlede wél gedoen het, sê Bezuidenhout – nou daarmee heen. “Dit is deesdae prakties onmoontlik,” sê hy. “Daar is nou musikale anargie.” Daarvoor het die internet en die opkoms van digitale media gesorg. En met tegnologie wat goedkoper geword het, het dit vir musikante moontlikhede gebied om musiek goedkoper op te neem en te versprei, sonder dat enigiemand ŉ oog gegooi het oor die gehalte van die produk. Met die platemaatskappy uit die prentjie, kan letterlik enigiets uitgereik word. Soos dit nou duidelik die geval is. “Noudat daar nie meer ŉ filter is nie en elkeen hul musiek kan opneem en versprei aan die algemene publiek deur die internet, het die standaard drasties afgeneem,” skryf Deon Maas in sy jongste boek, Melk die heilige koeie. “Die Afrikaanse publiek het enigiets gekoop, aanvaar dat backtracks die norm is en elkeen sy oomblik in die son gegee.” In die Roggeband-artikel het hy in 2012 al verklaar: “Die Afrikaanse mark is die afgelope dekade ŉ vullisdrom vir talentlose mense wat die vermetelheid het om hulleself as musikante te beskryf”. Maas se ervaring en agtergrond, as voormalige algemene bestuurder by Gallo Records, laat ŉ mens ag slaan op dié kritiek, maar dan moet ŉ mens tegelyk in gedagte hou dat kommersiële musiek ŉ kommoditeit is, soos Coenie de Villiers daarna verwys. De Villiers, wat verlede jaar sy jongste CD, Emoji, uitgereik het, hou vol “musiek kan nie elitisties wees nie, juis omdat dit ŉ massaproduk is. Dit is ŉ kommoditeit en as ŉ vrot liedjie betekenis het vir iemand, dan is dit goed so. ŉ Mens kan nie neersien op iemand anders se keuses nie. As kommersiële onderneming is dit vraag en aanbod wat die inhoud van die mark bepaal.” Is vraag en aanbod ook die kriterium wat ŉ openbare uitsaaier soos RSG aanlê in die bepaling van sy speellys? Magdaleen Kruger, dié radiostasie se bestuurder, benadruk dat RSG nie werklik ŉ speellys het nie, maar wel gebruik maak van “vullermusiek” wat met behulp van ŉ program geskeduleer word. “Die woord ‘speellys’ skep ŉ verwagting. Ons hoofkriterium is dat die musiek, wat tussen programme gebruik word om tyd te verwyl, musiek moet wees wat die luisteraar ‘goed laat voel’, met ander woorde, musiek met ŉ opgeruimde wysie. Middelmootmusiek wat jou in ŉ goeie luim kry. Nie rock nie en ook nie stadiger of wroegende musiek nie. “Neem nou maar Fredi Nest se ‘Ogies vir my’. Dit is nie watwonderse lirieke nie, maar die wysie kan jou dalk net op pad huis toe ná ŉ harde dag in ŉ goeie luim kry. En dit is al wat RSG wil bereik.” Uiteraard moet radiostasies voldoen aan reëls ten opsigte van musiek as deel van Icasa se lisensievoorwaardes. “In Pretoria FM se geval, moet 60% plaaslike musiek gespeel word en 50% daarvan moet Afrikaanse musiek wees,” sê Hennie Koortzen, stasiebestuurder van Pretoria FM. “Met die hoeveelheid musiek wat daagliks op Pretoria FM uitgesaai word, raak dit al moeiliker om genoeg goeie Afrikaanse musiek te vind om aan die regulasies te voldoen.” In dié opsig verwys Koortzen na baie van die nuwe Afrikaanse musiek wat talle herhalings bevat in die lirieke asook ŉ vermenging van taal “wat luisteraars vinnig negatief laat reageer”. Boonop gaan die tema van die meeste nuwe uitreikings oor een of ander vorm van liefde en daar is nie veel variasie op die tema nie. “Daar is ongelukkig onder kunstenaars en baie keer Afrikaanse kunstenaars, die neiging om die mark slaafs na te volg deur die soort musiek te maak wat hulle glo goed verkoop,” voeg hy by. “Om genoeg goeie nuwe uitreikings te kry, bly ŉ uitdaging.” Kruger eggo Koortzen se gevoel: Daar is nie genoeg Afrikaanse musiek van hoë gehalte nie. Met betrekking tot gehalte onderskei sy tussen “kunstenaars (dié mense wat werklik meesters is en wat kan skryf én sing), sangers (wat dit wat vir hulle gegee word om te sing, goed kan vertolk) en singers (dié wat verkieslik nié moet sing nie)”. Die bepaling dat RSG sedert einde verlede jaar 90% plaaslike musiekinhoud moet hê, illustreer dié gehalte-tekort maar te duidelik. “Dit hou onder meer in dat ons ook die musiek van singers moet nader hark om voldoende te kan skeduleer.” Dit is dalk dié musiek wat buite die teikengehoor se smaak val. Kyk ŉ mens na luisteraars se kommentaar, lyk dit asof die grootste ontevredenheid daarvandaan kom. Gestaal ná ŉ hele klomp jaar as stasiebestuurder, noem sy dat dieselfde liedjie uiteenlopende kommentaar kan ontlok: “Die een luisteraar sal laat weet die liedjie wat nounet gespeel is, was fantasies. Die volgende luisteraar sal vir jou laat weet dit was die grootste drek denkbaar.” Maar dit is die speelveld waarin radiostasies hulle bevind. “Dit sal altyd ŉ uitdaging bly om alle luisteraars tevrede te stel met die soort Afrikaanse musiek wat gespeel word,” sê Koortzen. “Met ŉ ouderdomsgroep van tussen 30 en 55 en natuurlik ook luisteraars wat ouer is en almal wat gunstelinge en voorkeure het, is dit feitlik onmoontlik om aan almal se behoeftes te voldoen.” Foto: Esté Meyer Jansen/Maroela Media. “Gehalte” is ŉ woord wat nogal dikwels in die debat oor Afrikaanse musiek na vore kom. Anton Goosen haal wyle Ollie Viljoen aan wat gesê het “daar is net twee soorte musiek: goeie musiek en swak musiek”. “Daar is nie ŉ resep nie,” sê Goosen. “Dit bly belangrik dat die luisteraar geboei moet bly tot aan die einde van die liedjie. Of dit nou net met klavier of kitaar uitgevoer word en of daar ŉ wyer klankervaring ter sprake is.” Dit klink na iets wat ŉ mens sommer net weet. Soos Simon Witbooi, oftewel Hemelbesem, dit stel: “As ŉ song praat – dan is dit ŉ goeie song.” “ŉ Goeie liedjie,” sê Laurika Rauch, “gryp ŉ mens dadelik aan. Jy weet nie altyd hoekom nie. Ek vermoed dit is ŉ geval van kommunikasie vóór begrip.” Kom ŉ mens by die woorde van liedjies is dit duidelik dat lirieke nie poësie is nie, “maar dit beteken nie dat dit onpoëties hoef te wees nie,” sê De Villiers. As voorbeeld verwys hy na Koos du Plessis se “As almal ver is” en spesifiek na die woorde “… weerloos en eensaam, soos ŉ vrou voor ŉ spieël”. “Daar is maar 5% wat lirieke op daardie vlak kan skryf,” sê hy. “Dit is so eenvoudig en tegelyk het dit soveel betekenis. Die mikpunt is iets wat betekenis het, lirieke wat iets te sê het, taal wat wys wat dit kan doen.” En dan droom hy van Kurt Weill en Jacques Brel wat “asemrowende goed met eenvoudige taal kon doen”. Maar net as ŉ mens nostalgies wil raak oor die goeie lirieke van weleer, is daar hedendaagse skrywers, soos Jaco van der Merwe van Bittereinder en die manne van Die Heuwels Fantasties, wie se liedjies in Rauch se jongste album, Die reis, opgeneem is – ŉ samewerkingservaring wat sy beskryf as “ŉ inspirasie om te sien watter kwaliteit werk daar deur van die jonger kunstenaars gelewer word – wat veral glad nie skryf volgens die ou-skool norme nie. Hulle boodskap is baie sterk en dit word vars oorgedra.” In dieselfde trant sonder Bezuidenhout mense uit wat werklik vernuwend te werk gaan. Benewens David Kramer en Anton Goosen, “die jonger generasie met mense soos Les Javan, Frazer Barry en Churchil Naude … wat musikale brûe herstel wat deur apartheid afgebreek is, veral tussen bruin en wit – ons is immers bloedfamilie en ons deel ŉ unieke musiekgeskiedenis”. Riku Lätti se TV-program, Die wasgoedlyn, waar jy enigiets vind “van ŉ werkshemp tot kerkbloes, gelapte sokkies, frokkies vol gate, onderbroeke van Jockey en die onderrokkie van jou bokkie”, het heelwat bygedra tot ŉ bewuswording van vernuwing – wat grotendeels ŉ terugkeer is na ŉ plaaslike musiektradisie. Vernuwing is altyd goed en progressief, sê Goosen, “dieselfde as om terug te gryp na die wortels van tradisie. Kruisbestuiwing is gesond, solank dit nie na-aping word nie. Kyk maar na ons musiek: Daar is Ierse, Europese en cajun-invloede in ons musiek”. Hy vertel toe hy die Bushrock-album in 1996 gemaak het, het Isaac Mtshali, tromspeler van Stimela, wat ook gewerk het aan Paul Simon se Graceland, vir hom wat Goosen is gesê: “Sit nou hier op die mat saam met my en speel jou kitaar so that we can hook into your roots.” Albei was verstom oor hoe naby boeremusiek en marabi op grondvlak aan mekaar is. Toe Simon destyds, in die 1980’s, op besoek was aan Suid-Afrika, het hy teenoor De Villiers opgemerk: “Kan jy dink wat sal gebeur as julle in Suid-Afrika na mekaar se musiek gaan begin luister! Julle het die ongelooflikste musiek tot julle beskikking.” “Die goeie werk wat in Afrikaanse musiek gedoen word, kry nie die erkenning wat dit verdien nie. ŉ Radiostasie soos 702 sal die bestes uitlig in Xhosa en Venda, maar byvoorbeeld nie erkenning gee aan knap werk in Afrikaans nie.” Die grootste erkenning wat hy nog ontvang het, sê De Villiers, was toe hy in 2012 die Sama vir die beste volwasse kontemporêre album gekry het vir sy album Hart van glas – “juis omdat ek in daardie kategorie meegeding het met iemand soos Judith Sephuma”. “Musiek gaan oor kruisbestuiwing,” hou Bezuidenhout vol. “Wêreldwyd is daar ŉ terugkeer na die roots in reaksie op die generiese. Dít maak ŉ mens opgewonde.” Boonop benadruk meer kunstenaars die feit dat Afrikaanse musiek as goeie musiek sy plek in die wêreld van musiek kan en moet vol staan. “Ek luister na Yslandse kunstenaars en ek verstaan nie ŉ woord wat hulle sing nie, maar die musiek spreek tot my,” sê Rauch. “Afrikaanse musiek kan verder geluister word, glo ek.” Die toenemende belangstelling in Nederland en België is ŉ aanduiding van ŉ groterwordende gehoor vir musiek in Afrikaans. En dan moet ŉ mens ook nie die uitgebreide netwerk van Afrikaanssprekendes in die buiteland uit die oog verloor nie. Is die vernuwing waarna Roggeband in 2012 verwys het en so reikhalsend uitgesien het, dan besig om ŉ werklikheid te word? Kruger meen daar is ŉ neiging onder die deursnee RSG-luisteraar om te draai teen “gemorsmusiek”. Só blyk dit uit terugvoer wat dié stasie kry. En so blyk dit uit die onlangse vlaag menings oor Afrikaanse musiek. Niemand ontken die beperkings wat die Afrikaanse musiekmark het nie. “Mense soos Leonard Cohen en Tom Waits sou nie heeltyds musiek kon maak as hulle Afrikaans was nie,” meen Bezuidenhout. “Dis ŉ frustrasie, maar die feit dat die musiektoneel nogal intiem is, is ook positief.” Nie alles is so negatief soos wat briefskrywers en klaers graag wil glo nie. Wat ŉ mens boonop nié uit die oog moet verloor nie, is dat ŉ beduidende segment luisteraars van Afrikaanse musiek nie noodwendig hoë artistieke standaarde in gedagte het nie. Hulle wil sing en dans en lag. Dit is ook waar van luisteraars in Duitsland en Nederland. Luister maar na Nederlandse kommersiële musiek – banaler kan dit kwalik. En as ŉ mens toegang het tot Spaans of Italiaans of Portugees, gaan jy tien teen dieselfde bokkie-sokkie-rokkie-brabbel kry as waaroor mense mor ten opsigte van Afrikaanse musiek. Daar is nie iets fout met Afrikaanse musiek as luisteraars musiek verkies wat hulle laat goed voel nie. Die woorde “smaak” en “verkeerd” is immers nie stalmaats nie.