Geskiedenis Woensdag 17 Augustus | SAUKRADIO.com
Geskiedenis Woensdag 17 Augustus
Dit is opvallend dat baie vroue wat die Kaap bereik het, op 'n ongewenste manier, naamlik as verstekelinge op skepe aangekom het. Waarskynlik moet dit toegeskryf word aan desperaatheid om die armoede en swaarkry van hul vaderland te ontvlug. Dit het ongetwyfeld 'n hoë mate van persoonlike moed vereis om die gevaarlike seereis na die Kaap aan te durf sonder om te weet wat aan die einde daarvan wag. Wat durf en deursettingsvermoë betref, was hierdie vroue 'n aanwins vir die jong kolonie gewees.
Opvallende eienskappe van die Franse Hugenotefamilies was, was dat hulle kinderryk was en nog lank by voorkeur onder mekaar getrou het. Bloedvermenging met ander volke het ook minder onder die Franse voorgekom. Die Franse vrou het bygedra tot die godsdienstigheid, wellewendheid, blymoedigheid, vernuftigheid en welsprekendheid, wat gewoonlik aan die Franse toegeskryf word. Die Kaap was as gevolg van sy ligging minder geïsoleerd as wat verwag kon word. Skepe uit Nederland, Engeland en Frankryk het gereeld in die hawe van Kaapstad anker gegooi, terwyl offisiere en soldate in Kaapstad huisvesting gesoek het. Dit is bekend dat baie Kaapstadse huisgesinne betalende gaste gehuisves het. Die gevolg was dat Europese modes, gebruike, danse en musiek aan die Kaap oorgedra was.
Die lewe van die VOC amptenare was gekenmerk deur amper ongelooflike weelde, prag en praal. Kultuurhistoriese museums in die Kaap en in ander dele van Suid-Afrika besit ryk erfenis van oorgeblewe meubels, ingevoerde glaswerk, porselein, koper, juwele en Kaapse silwer uit hierdie tydperk.
Geskiedskrywers maak melding van die pragtige huise, swierige en modieuse kleredrag, spoggerige koetse en oorvloedige maaltye. Daar word bygevoeg dat die skyn van welvaart en rykdom by vele uit klatergoud bestaan as gevolg van die kwynende posisie van die VOC. aan die einde van die 18de eeu. Dit is dus geen wonder nie dat die Pragen Praalwette uitgevaardig is nie. Die talryke beperkings het onder andere ook die vrou geraak, so byvoorbeeld is dames wie se man 'n rang as onderkoopman en laer beklee het, is nie toegelaat om syklere met sy geborduur of fluweel skouermantels te dra nie, terwyl daar n boete op die dra van 'n sleeprok was.
Gedurende die laaste twee dekades van die agtiende eeu het die swier en weeldesug 'n hoogtepunt bereik, as gevolg van die aanwesigheid van 'n Franse regiment aan die Kaap weens die uitbreek van die Vierde Engelse oorlog in 1780. Die teenwoordigheid van die Franse het nie slegs tot 'n ekonomiese oplewing gelei nie; ook op sosiale gebied was die Franse invloed onmiskenbaar, sodanig so dat besoekers na Kaapstad as 'n klein Parys verwys het. In die tyd is talryke huise gebou en die Kaaps-Hollandse boukuns het 'n hoogtepunt bereik.
Swierige plaashuis in die Drakensteinse gebied
Daar is interessante navorsing oor die tipe persoon wat na die Kaap toe gekom het. Ad Biewenga, 'n Nederlandse navorser, het ondersoek ingestel na die geskooldheid van nuwe burgers in Suid-Afrika. Hy het die Stellenboschdistrik vir die jaar 1704 nagevors en bevind dat 49 persent van die manlike en 42 persent van die vroulike burgers kon lees of skryf.3 'n Groot persentasie was dus nie ongeskoolde vlugtendens nie. Vir mense wat al soveel smart, hartseer en ontvlugtings moes deurmaak, was die lewe in diens van die VOC beslis 'n kans tot uitkoms gewees. Met dit as agtergrond kan daar alreeds 'n begrip ontwikkel word waarom die stamvaders so hoë premie geplaas het op wet en orde en hul gevolglike hantering van die slawe. Ook moet in gedagte gehou word dat gedurende die VOC tyd vasgestel is op die relatief rype ouderdom van 25 jaar of met huwelik.
Mense jonger as 25 jaar kon vir veniam aetati vra, dit wil sê die reg om hul eiendom self te bestuur. Dit was ook die wetlike beginsel in Nederland. (Met die Engelse oorname het die wetgewing in 1806 verander na 21 jaar of met 'n huwelik.) En wie was die eerste persoon volgens opgetekende rekords wat homself 'n Afrikaner genome het? Hendrik Bibouw. Volgens Hermann Giliomee, skrywer van The Afrikaners, was Hendrik in Maart 1707 in 'n onderonsie met landdros Starrenburgh van Stellenbosch gewikkel. Hendrik Bibouw en sy drie vriende Jan Cloete, Hans Beijer en Matthys Greef was lawaaimakers en
dronkaards. Hulle het wild met hulle perde op en af in die strate gejaag het en geskreeu en tekere gegaan. Jan Cloete het ook die vrou van Simonsz uitgeskel as 'n dame van losse sedes.
Met Bibouw se astrante houding teenoor Starrenburgh, het hy gesê dat hy nie sal swyg nie. In die woordewisseling het Bibouw gesê: …ik wil niet lopen, ik bin een Afrikaander, al slaat de landrost mijn dood… Die politieke betekenis hiervan was dat Bibouw homself nie meer wou beskou as 'n setlaar Hollander wat deur die VOC uit Amsterdam deur 'n landdros in Stellenbosch regeer word nie. Hy het homself as inheems beskou en wou onafhanklik wees. Die geskiedkundige voorval eindig waar Starrenburgh vir Bibouw met 'n rottang slaan en Bibouw dit probeer gryp, Dirk Simonsz wie se vrou uitgeskel was, sy sabel uittrek met die gevolg dat Bibouw toe weghardloop. Hendrik Bibouw het ten tye van sy oorlye langs Douwe Gerbrantsz Steyn en Maria Lozee gewoon, asook langs die vryswartes Louise en Domingo van Bengale en Maria Hansdochter, 'n vrygestelde slafin. Hy het ook 'n kind by 'n slaaf gehad. Die eerste Afrikaner was dus maar 'n wille man in meer as een opsig gewees.
Regspleging het op 'n vreemde en brutale manier plaasgevind.
Die vestiging van die Kerk
Dit word algemeen aanvaar dat die eerste gemeente aan die Kaap met die volksplanting in 1652 tot stand gekom het. In die begin moes die koloniste egter met die dienste van 'n godsdiensonderwyser en sieketrooster Willem Wylant tevrede wees. Die eerste nagmaalsbediening aan die Kaap word op 12 Mei 1652 deur 'n besoekende leraar, ds Johannes Backerus, waargeneem. Die eerste doop word egter meer as 'n jaar later op 24 Augustus 1653 vir die eerste keer aan die Kaap bedien.
Uiteindelik, nadat die volksplanting goed op dreef gekom het, besluit die Here XVII in Amsterdam om die eerste voltydse leraar in die Kaap aan te stel. Op 18 Augustus 1665 land ds Johannes van Arckel in Tafelbaai. In ds Van Arkel se dienstermyn het dit ook nodig geword om 'n houtgebou as kerk te gebruik. In Desember 1665 is die gebou van 'n steengewel en 'n vloer voorsien. Later, in 1672, is die eredienste in die "Kat"-raadsaal van die Kasteel gehou.
Die eerste volwaardige kerkgebou, waarvan die boukoste 'n som van £2,200 beloop het, is eers in ds Petrus Kalden se dienstyd, op 6 Januarie 1704, ingewy.
Ds Petrus van der Spuy was die eerste gebore Afrikaner wat predikant geword het. Gedurende 1704 is besluit om die kerk te vergroot. Dit word teen 'n bedrag van £4,000 gedoen en in 1781 ingewy. Die teenswoordige pragstuk van 'n preekstoel word teen 'n bedrag van £708 deur die ervare beeldhouer Antonie Anreith uit die beste Indiese hout gebeitel en in November 1789 ingewy. Later moes hierdie kerkgebou egter afgebreek word en is die nuwe gebou, die Groote Kerk, in 1841 plegtig ingewy. Al wat van die gebou van 1704 behoue gebly het, is die huidige toring.
Die vestiging van die kerk aan die Kaap het saam met die bevolking versprei namate hul oor die land uitgebrei het. Baie stamouers van die vroeë Kaap was ook betrokke by dieselfde kerke.
Dit is verbasend dat die eerste 150 jare daar baie min kerke aan die Kaap was. Verskeie geskiedkundiges skryf dit toe dat die mans te lui was en in ongeloof gelewe het. In 1770 is 90 persent4 van die vroulike burgers as gereelde kerkgangers bestempel terwyl slegs ongeveer 'n derde mans enigsins aan 'n kerk behoort het.
Die Kaapse Sinode het eers in 1824 totstand gekom. Die Kerkraad van Kaapstad het die sinode byeengeroep vir 2 November 1824 ter bevordering van die belangen der gezamentlijke Nederduitsche Christelijke Hervormde gemeenten. Die kerkraad van die hoofstad het met die Kommisaris-Politiek, die Edele Agbare Heer PJ Truter ontmoet. Raad van Justisie het in die konsistorie sitting geneem om die geloofsbriewe van die afgevaardigdes te ontvang.
Die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Reitz
BO: Op die trekpad na die noorde … Detail van 'n kleurplaat deur Pierneef op die voorblad van Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938.
BO: Oor die Drakensberg na die "Beloofde Land"… 'n Verkleurde weergawe van 'n swart-wit illustrasie by 'n Kommando-advertensie in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938.
In presies duisend woorde*… die verhaal van die groot
* Duisend woorde in hoofteks; sluit nie byskrifte by foto's in nie.
DIE Groot Trek, word dit genoem… duisende Boere van die Kaapse oosgrens wat met ossewaens die trekpad noordwaarts gekies het. Net die nodigste kon saamgeneem word. Baie wat vir hulle dierbaar was, moes hulle agterlaat. Oor berge en deur riviere het die wawiele geknars na wat sekere landsverhuisers romanties as die "Beloofde Land" beskou het.
Soos 'n Afrikaner-geskiedkundige sê: "Alle Afrikaanssprekendes wat nog hul Afrikanerskap in ere hou, sal nie kan vergeet hoe hul volk sy eintlike beslag in die Groot Trek gekry het nie."
Hulle het egter nie net skielik opgepak en getrek nie. Die verhuising is voorafgegaan deur voorbereiding en beplanning, onder meer deur die sogenaamde Kommissietrekke. Drie kommissies is uitgestuur om die binneland te verken en 'n geskikte woongebied uit te soek — een verkenningstog na Natal, 'n ander tot aan Soutpansberg en 'n derde deur Boesmanland tot êrens in Damaraland. Oor hierdie verkenners se verslae is weinig bekend, maar hul bevindings moet bepaald 'n rol gespeel om die trekkers te laat besluit watter roetes die wenslikste was.
Verskeie trekgroepe het by verskillende geleenthede die Kolonie verlaat. Die eerste, in 1833, was dié van Louis Trichardt en Johannes Hendrik Janse van Rensburg ("Lang Hans"). Daarna het die trek van Andries Hendrik Potgieter gevolg, by wie die vroom geestelike leier Sarel Arnoldus Cilliers hom aangesluit het.
Intussen kom ook die trek van Pieter Lafras Uys aan, en saam met Potgieter word 'n tweede ekpedisie onderneem teen Umziligazi, wat oor die Limpopo gedryf word. Die gevoel sou ontstaan dat die wêreld oorkant die Vaal met hierdie oorwinning "vir die beskawing verseker is".
BO: 'n Voorstelling van die moord op Retief en sy manne uit 'n baie ou
(Terloops, Pretorius sou in Afrikanergeledere as 'n geniale veldheer en staatsman onthou word — iemand wat seker meer as al sy tydgenote die wese van die Groot Trek en die wordende republikeinse ideaal van die Afrikaner deurgrond het. Pretoria is na hom genoem — en hierdie feit help om die groot bohaai oor ons eietydse naamsverandering van Pretoria tot Tswane te verklaar.)
Dit was egter eers met die ondertekening van die Konvensies van Sandrivier en Bloemfontein dat die Britse agtervolging gestaak en die staatkundige ideaal van die Groot Trek verwesenlik is… met al die enorme gevolge wat dit op alle terreine vir Suid-Afrika sou hê.
BO: "VROUWE KLEREDRAG IN DIE VOORTREK." 'n Voorstelling uit die geroemdeVoortrekkermense van Gustav S. Preller, in 1920 uitgegee deur De Nationale Pers, Beperkt. "Vroue" is toe nog selfs in Afrikaans "vrouwe" gespel en 'n woord soos "bylae" byvoorbeeld "bijlaë". Die tydsverloop van die Groot Trek af tot met die verskyning van die boek was histories gesproke nie so groot nie. Grysaards kon toe nog gelewe het wat die Trek as babas meegemaak het.
'n Tekening van die Voortrekkermonument, wat in 1949 luisterryk in Pretoria ingewy sou word, soos dit elf jaar vroeër in 'n advertensie verskyn het. Die advertensie was van die Universiteit van Pretoria, wat homself daarin as die "Voortrekker-universiteit" voorgestel het, en het verskyn in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938. Sestig, sewentig jaar later kan nuwe geslagte hulle nie meer die opwellende nasionalisme voorstel wat destyds deur die monument opgewek is nie—laat staan nog aan die genoemde universiteit dink as 'n Voortrekker-inrigting. Maar soos een waarnemer dit stel: "Tye het verander, goed en wel, maar laat niemand vergeet waar hy of sy vandaan gekom het nie…"
• Waar kom 'n plek soos Potchefstroom, wat die plaas­like munisipaliteit tot Tlokwe wil hernoem, aan sy naam? Of Piet Retief? Of Pietermaritzburg? Of Louis Trichardt wie se beswaardes 'n geslaagde stryd gevoer het om die dorp se hernoeming tot Makhado ongedaan te laat maak? In 'n tyd van vele naamsveranderings of beplande naams­ver­an­de­rings van dorpe en stede in Suid-Afrika is dit geleë om ook die Voortrekkerleiers te onthou na wie die plekke hierbo oorspronklik genoem is…
In die jare dertig van die negentiende eeu vind 'n groot volksver­skuiwing in Suid-Afrika plaas wat die gang van die geskiedenis dramaties sou beïnvloed. Etlike duisende Boere maak hulle los van die Britse gesag in die Kaapkolonie en wyk die binneland in om 'n nuwe lewe te begin en die Christendom daar te vestig. Ses name staan uit in daardie epiese uittogte oor die Oranje: Van Rensburg, Trichardt, Potgieter, Maritz, Retief en Uys. In hierdie artikel bekyk ons dié ses leiers van naderby… en plaas ons illus­trasies van hoe vyf van hulle kon gelyk het, wat op beskrywings van tydgenote en ander inligting gegrond is. Portrette of afbeeldings van die meeste van hulle—indien hulle in daardie pionierstyd ooit so iets besit het—het ongelukkig nie bewaar gebly nie…onder:RUDI SENNETT vir "Ons Wonderlike Wêreld"
Lang Hans van Rensburg en
LOUIS TRICHARDT se geselskap en dié van Lang Hans van Rensburg was die eerste wat die uittog uit die Kolonie na die noorde aangedurf het. Met hul trekke was hulle baanbrekers in 'n ruwe en onontwikkelde land. Trichardt (gebore in die wyk Kango—later Oudtshoorn—op 10 Augustus 1783, en oorlede in wat vandag Maputo is op 25 Oktober 1838) was 'n lid van 'n gesiene familie in die oostelike grensdistrikte van die Kaapkolonie. Deur sy dagboek, waarin hy selfs die geringste besonderhede aangeteken het, leer ons hom en sy mense ken soos geen ander trekgeselskap in die geskiedenis nie. Sy trek het in die begin van 1836 met nege mans, nege vroue en 31 kinders oor die Oranjerivier beweeg. Dit was kort op die hakke van Van Rensburg se trek van tien mans, tien vroue en dertig kinders. Trichardt-hulle moes ervaar hoe die Van Rensburg-groep, wat net soos hulle in April 1836 die Vaalrivier oorgesteek het, later nadat hulle geskei geraak het, as 't ware in die niet verdwyn het. Lang Hans ('n eie neef van 'n ander trekkerleier, Potgieter) en sy mense is vermoedelik deur die Sjangaans by die samevloeiing van die Olifants- en Limpoporivier gedood. Trichardt het by 'n Magwamba-hoof 'n spieël, verkyker, geweer en gordel gesien, en jare later is 'n paar ou gewere gevind—ál oorblyfsels van die Van Rensburg-trek. Deur wel en wee, deur hoop en ontberinge volg ons die oorblywende voorste Voortrekkers verder tot waar Trichardt sy dagboek skielik afsluit met die smartkreet: "Mijn Liefste en Dierbaar pand wierd van mijn voor Eewig genomen." Só beskryf hy die dood van sy vrou, Martha, aan koors.
Dit was in vandag se Maputo, die destydse Delgoabaai, later Lourenco Marques. Daar het die Trichardt-trek ná al die swoeg en swaarkry met die dood van Martha, Trichardt self en nog 22 trekkers tot 'n rampspoedige einde gekom. Die oorlewendes is per skip na Port Natal, waar hulle hulle by ander trekkers aangesluit het wat toe reeds in Natal was. Bestaan daar enige afbeeldings van Trichardt en Van Rensburg? Van Lang Hans, lyk dit, hoegenaamd niks; nie eens 'n beskrywing van hoe hy gelyk het, kon opgespoor word nie (al wat ons weet, is dat hy bes moontlik lank was!) Ons illustrasie van Trichardt is gegrond op 'n vermoedelike portret van hom wat kort voor sy dood in Delgoabaai geneem is. Hy was volgens een bron 'n lang en gespierde man, sterk van aansyn en met 'n effense haakneus.
BO: Die dorp Louis Trichardt, soos dit destyds deur Jacob Hendrik Pierneef (1886-1957) ge­skilder is.
• Die dorp Louis Trichardt, aan die voet van die Soutpansberg in die provinsie Limpopo, is in 1899 gestig en na die ou Voortrekkerleier genoem, wat tydens sy veelbewoë trek ook daar naby vertoef het. Beswaardes het hul verset teen die dorp se naamsverandering na Makhado, die naam van 'n negentiende-eeuse Venda-koning, tot in die Appèlhof gevoer. Die naamsverandering (in 2003) is in 2007 deur die hof ongedaan gemaak.
ANDRIES HENDRIK POTGIETER [voorstelling REGS], wie se trek van tweehonderd siele die eerste georganiseerde trek uit die Kolonie was, was in die distrik Tarka, waar hy gewoon het, 'n man van aansien. Sy trek, wat uit mense uit die distrikte Tarka en Colesberg bestaan het, het net voor die winter van 1836 in die omgewing van die Vetrivier in die latere Vrystaat aangekom. Volgens die beskrywing van tydgenote was Potgieter 'n groot man, sterk gebou en met 'n indrukwekkende voorkoms. Sy baard en hare was donkerbruin met 'n rooi skynsel, en een bron verwys na die breërandhoed wat hy in die week gedra het, maar 'n hoëbolkeil met plegtighede. Die illustrasie hierbo is gegrond op sekere van daardie inligting, maar ook grootliks op 'n skets wat heel moontlik in 1837 gemaak is. Daar word gesê dat hy 'n man was met 'n goeie insig van sake en wat ook geweet het om gehoorsaamheid van sy onderhoriges af te dwing; hy het nie maklik teenstand geduld nie.
Potgieter is op 19 Desember 1792 in die distrik Graaff-Reinet gebore, en drie dae voor sy sestigste verjaardag op 16 Desember 1852 op Schoemansdal, Soutpansberg, oorlede. In die Suid-Afrikaanse geskiedenis staan sy verskille met en verwydering van ander trekkerleiers voorop. En tog, sonder om op die besonderhede in te gaan, kan sy enorme aandeel in die oopstellling van die binneland nooit oor die hoof gesien word nie. Die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek beskryf hom as 'n omstrede figuur wat deur veel bewierook en deur eweveel veroordeel is, maar verklaar ook dat die waarheid waarskynlik tussen hierdie uiterstes lê. Hy was bedeeld met 'n kragtige persoonlikheid en natuurlike leierstalente wat hom by uitstek die temmer van 'n woeste land gemaak het. Potgieter was vier maal getroud en het sewentien kinders gehad, van wie twee by geboorte dood is. Hy sou nog die erkende vryheid van Transvaal as Boererepubliek geniet, maar dit sou hom nie lank gegun word nie. Lang reise te perd, die spanning van menige veldtog en die borswater het sy kragte uitgeput. Hy is op Schoemansdal begrawe.
Potgieter was die stigter van die dorp Mooiriviersdorp of Vryburg, wat later hernoem is tot Potchefstroom—"Pot" vir Potgieter en "chef" vir die leier wat hy inderdaad was.
GERHARDUS MARTHINUS (GERRIT) MARITZ [voorstelling LINKS] was 'n uitmuntende wamaker en een van die vermoëndste manne op Graaff-Reinet voordat hy met sy trek van honderd waens en sewehonderd mense die beskawing vir die destydse wildernis verruil het. Volgens die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek het die beste en mooiste waens uit sy wamakery gekom. Dit is byvoorbeeld bewys deur sy eie sewe spoggerige kakebeenwaens waarmee hy op trek gegaan het: blou geskilder en nie met die ronde tente van die gewone kakebeenwaens nie, maar met platboog- of kaptente, wat hulle 'n mooier fatsoen gegee het. Die produkte van sy wamakery was tekenend van die man self: 'n baie presiese persoonlikheid. Maritz (gebore in Maart 1797 in die distrik Graaff-Reinet en oorlede in sy vroeë veertigs op 23 September 1838 in Natal) was vir sy tyd 'n belese en ontwikkelde persoon. Soos in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe van die Groot Trek in Desember 1938 vertel word, was hy groot en fris gebou, met 'n donkervaal baard.
Daar bestaan geen portret van Maritz nie. Ons illustrasie hierbo is grotendeels gegrond op 'n denkbeeldige portret wat op kontemporêre beskrywings van die trekkerleier gebaseer is. (SA Biblioteek.) Toe hy 22 was, het Maritz met die vyftienjarige Angenitha Olivier getrou, wat hom vier seuns en twee dogters geskenk het. As Voortrekkerleier was daar soms die onverkwiklike botsings tussen hom en Potgieter en Uys, maar dan is mense met sulke sterk persoonlikhede ongelukkig ook dikwels minder buigsaam van gees. Maritz het nietemin by sy tydgenote bekend gestaan as 'n godvresende man wat sy medemens gehelp het waar hy kon. Ofskoon hy kortgebonde was, het hy van 'n grap gehou en kon hy hartlik lag. Hy was dan ook die leier na wie die trekkers in Natal opgesien het in hul donkerste uur nadat Retief op Hloma Amabutho gedood is, Uys gesneuwel het en Potgieter Transvaal toe uitgewyk het. Maar dit sou Maritz nie beskore wees om sy mense in die deurslaggewende oorwinning aan te voer nie. Liggaamlik verswak, het hy om elfuur daardie Septembernag in sy laer aan die oewers van die Klein Tugela gesterf. Op sy lippe was dié sugting: "Dit het met my gegaan soos Moses, ek het die beloofde land gesien, maar bewoon sal ek dit nie." Dit het berus by 'n man soos Andries Pretorius—wat uit die Kaapkolonie gekom het ten einde hom by die trekkers aan te sluit—om te voltooi wat Maritz en andere aangevoor het.