Danie Theron – Afrikanergeskiedenis
Generaal Christiaan de Wet
(geskryf deur Frederick Stoop, Randfonteinse AM Skool, soos verskyn in Historia Junior, Mei 1958)
Dis 'n koue wintersaand en ons sit almal om die vuurherd. Oupa is ook by en soos dit die gewoonte is gaan hy ons van een van die helde van ons volk vertel. Hy neem nog 'n laaste suig aan sy pyp. Toe begin hy:
"Daniël Johannes Stephanus Theron, bekend as Danie Theron, was een van die grootste Boerehelde van die Tweede Vryheidsoorlog. Hy is in Tulbagh op 9 Mei 1872 gebore. Reeds in sy kinderjare het dit geblyk dat hy in uithaler vegter is, want in kinderrusietjies met sy broer Willem het hy altyd die beste daarvan afgekom. Op twaalfjarige ouderdom was hy in st. 4. Toe sy broer, J.L. Pretorius, na Rouxville in die Vrystaat verhuis, het hy saam gegaan. Hier voltooi hy sy studies en in 1888 gaan hy na Lady Grey. In die eerste kwartaal word die "School Higher Examination" sertifikaat in die eerste klas aan hom toe geken. Met hierdie prestasie het hy 'n beurs verower wat hom in staat gestel het om na die Normaalkollege te gaan. In 1890 aanvaar hy 'n aanstelling as onderwyser op die plaas Nooitgedacht. Hier bly hy egter nie lank nie, want op 31 Julie 1891 bedank hy as onderwyser. Hy vertrek toe na Soutpansberg om te boer, maar verhuis spoedig na Pietersburg.
"Intussen het die plan by hom opgekom om prokureur te word. Hy laat hom dan ook as klerk inskryf by prokureur C.T. Rabie. Hier het hy begin krieket speel en aan die plaaslike wedstryde deelgeneem. Vanaf Januarie 1893 verskyn sy naam op die veldkornetslys. In 1894 het hy aan die Malabogoorlog deelgeneem en daardeur volle burgerskap van die Suid-Afrikaanse Republiek verwerf. Hy het aan die begin van 1896 ook deelgeneem aan die stryd teen Jameson. Aan die geveg by Doornkop het hy egter nie deelgeneem.
"Terug in Pretoria wy hy hom in alle erns aan sy studies. Reeds in 1896 lê hy die eerste wetseksamen af en kort daarna ook die finale. In 1897 vestig hy hom in Krugersdorp as prokureur. Sy saak het vinnig uitgebrei. Op besoek by vriende het hy vir Hannie Neethling ontmoet. Haar ouers het op Eikenhof gewoon. Danie het geen gras onder sy voete laat groei nie en weldra was hulle verloof.
"Een oggend het hy 'n artikel in The Star gelees waarin die naam van die Republiek groot skade aangedoen is. Danie het besluit om die redakteur, ene mnr. Moneypenny, 'n dekselse loesing te gee. Dit het hy ook gedoen en is later in die landdroshof met £20 beboet. Die Boere in die hof het spoedig die bedrag gestort.
"Toe dit vir hom duidelik word dat daar oorlog sou kom, stig hy die 'Wielryders Rapportgangers Corps'. Hierdie jong manne het met die uitbreek van die oorlog dadelik in die veld gespring en groot dienste aan die vegtende burgers bewys. In hierdie oorlog het Danie Theron baie heldedade verrig. Nooit sal sy onverskrokke deurbreek deur die Britse wagte na generaal Cronje by Paardeberg vergeet word nie. Na hierdie heldedaad het almal gewees dan Danie Theron 'n uithaler verkenner was. Hy is van een plek na die ander gestuur.
"Op 1 September 1900 bevind Danie en sy manne hulle in die omgewing van Heidelberg. Hier is 'n trein beroof. Hier het hy rapport ontvang van generaal Liebenberg dat 'n groot Engelse troepemag op pad was na Potchefstroom. Generaal Liebenberg het die aanval beplan. Hyself sou die vyand van voor aanval terwyl Danie Theron en sy manne die flanke moes pak. Die aanval moes vroeg oggend van 5 September begin. Die oggend van 5 September was Danie en sy manne vroeg op die been. Almal was gespanne wat dit was 'n groot dag.
"Generaal Liebenberg het egter nie op die bestemde plek posisie ingeneem nie. Danie en sy manne het tevergeefs op generaal Liebenberg gewag om te voorskyn te kom. Danie het eindelik besluit om ondersoek te gaan instel. Hy het eers by die plase van die Wolfaardts en Pienaars in die Gatsrand naby die huidige Fochville langs. Nêrens kon hy enige inligting vind nie. Hy besluit toe om 'n koppie te bestyg. Vanaf die koppie gewaar hy toe die Engelse wat verbytrek. Hy begin skiet op hulle. Die mense op die plaas kon duidelik die mauserskote onderskei van die geweervuur van die Engelse wagte. Maar toe bestook die hoofmag die koppie met bomme. Die mauserskote het stil geword.
"Tevergeefs het Danie se maat wat aan die punt van die koppie agter gebly het, gewag op die terugkeer van Danie Theron. Later het die korps na Danie gaan soek en die skokkende nuus van sy dood van die Wolfaardts verneem. Dit was 'n geweldige slag vir die korps. Na die oorlog het sy manne sy beendere opgegrawe en in die kerkhof op Eikenhof langs die graf van sy verloofde wat ook reeds heengegaan het, begrawe. Op die grafsteen verskyn die woorde:
DANIEL JOHANNES THERON
Kommandant Theron's Verkenners Corps
Geboren 9 den Mei 1872 Gesneuveld den 5 den September
1900 te Elandsfontein, dist. potchefstroom.
Niet hier nog steeds voert hy hen aan
De jonge- stryders van zoon meen'gen slag
En aan den spits der helden zal hy staai
Wanneer verryzen zal de lang verblyde dag.
"Die Voortrekkerbeweging het 'n gedenksuil opgerig op die plek waar hy gesneuwel het. Dit is sigbaar vanaf die grootpad tussen Johannesburg en Potchefstroom," eindig oupa sy verhaal.