Die Incremental Introduction of African Languages-program ((IIAL-program), ’n program wat daarop gemik is om ’n Afrikataal (Afrikaans inbegrepe) as addisionele taal in skole in te voer waar daardie taal nie aangebied word nie. IIAL word primêr bemark as ’n program om sosiale kohesie te bevorder, soos trouens blyk uit ’n departementele woordvoerder se bydrae tot die Moedertaaldagviering wat ek eerder vermeld het (Sobuwa 2018).
Die beskikbaarstelling van gehalte-werkboeke, ’n suksesvolle aksie wat skynbaar deur onder meer die uitkomste van die PIRLS-verslag bevestig word. Meer besonderhede word egter nie verskaf nie, dus is dit moeilik om hier vas te stel na watter aspek(te) van die PIRLS-verslag verwys word.
Dit is te betwyfel of hierdie lysie Prah sal oortuig van die betrokke staatsdepartement se toewyding aan die ideaal om geletterdheid in die Sintoetale te bevorder ter wille van die emansipering van hulle sprekers. Ek sou eerder wou suggereer dat die inisiatiewe dui op die departement se nogal anglofiele benadering tot geletterdheid. ’n Mens is daarom ietwat onthuts oor hulle reaksie op ’n verslag wat origens met skok ontvang is, soos uit opposisiepartye se reaksie blyk (SAPeople 2017).
Die departement se warhoofdige benadering tot die geletterheidsvraagstuk blyk verder uit wat ons ironies genoeg as ’n klein ligpuntjie kan beskou, naamlik die vermelding van ’n eie projek, Early Grade Reading Study (EGRS). Dit is ’n studie wat die departement in 2015 geïmplementeer het om vas te stel of leesvaardighede in die vroeë grade verbeter kan word deur die huistaal te gebruik! In die betrokke geval is die “eksperiment” in Tswana onderneem. Met die studie is vasgestel dat daar ’n 40%-verbetering in die leesvaardighede van “benadeelde kinders” was na ’n jaar se ingryping. Betekenisvol. Hierdie vir die anglofiele departement ooglopend ’n verbasende bevinding noop hulle om tot die gevolgtrekking te kom dat die huidige toespitsing van ingrepe op die uittreefase beslis na die grondslagfase verskuif behoort te word (DBE (Department of Basic Education) 2017). Nietemin gee die departement nie ’n aanduiding of die EGRS na die ander huistale uitgebrei sal word nie.
’n Mens kry die indruk dat die departement op die punt staan om ’n deur tot suksesvolle geletterdheidsonderrig te open, maar dat hulle nie daarvan oortuig is dat dit die regte deur is nie. Prah se standpunt is dat dit beslis die gepaste opening tot ’n beter weg is. Die departement behoort daarom ag te slaan op die kernvrae wat hy in sy meningstuk oor die Suid-Afrikaanse taalsituasie aan die orde stel.
Nietemin, Prah stel sy vrae teen die agtergrond van die gegewe dat Engels en Afrikaans steeds as die primêre onderwystale aangewend word en dat die Afrikatale (Sintoetale én Khoesantale?) as onderontwikkel, en in die geval van die Sintoetale selfs as agterlik, beskou word. Hy skryf die prominensie van Engels en Afrikaans heel veralgemenend toe aan die “sosiale mag” van hulle huistaalsprekers, ’n faktor wat beslis ’n trekkrag kan wees vir mense binne ’n opwaartse sosialemobiliseringspiraal. Ofskoon Prah waarskynlik deels korrek is (daar bestaan inderdaad ’n wit Engelssprekende elite, ’n sterk Engelssprekende-Indiër-elite en ’n vermoënde Afrikaanssprekende elite), laat hy na om te verwys na die meerderheid bruin Afrikaanssprekendes waarvan ’n aansienlike persentasie sekerlik ook by sy groep agtergesteldes ingesluit sou kon word. Maar dalk van groter belang: hy laat ook na om te noem dat dit die sprekers van spesifiek die Sintoetale self is (die sprekers van die Khoesantale het ondertussen grootliks Afrikaanssprekend geword) wat nie enige nut in die aanwending van hulle eie tale in onderwysverband sien nie, of in ieder geval daarvan weerhou word deur ’n anglofiele onderwysdepartement. Een van die sosiolinguistiese verklarings hiervoor is dat hierdie tale sodoende gekoester word as “in groep”-tale, met ander woorde ’n rare geval van taaluitsluiting, maar dit net terloops. Anders as wat Prah vermeld, het navorsers oor sogenaamde Bantu Education in Suid-Afrika (Mahlalela-Thusi en Heugh 2002) al daarop gewys dat die ontwikkeling van spesifiek die Sintoetale goed op dreef was teen die ontbanning van die ANC en ander bevrydingsorganisasies in 1989 en dat die dividende daarvan bespeur kan word in die destydse betreklik gunstige matriekuitslae. Dit is danksy die polities hiperkorrekte post-1989 benadering tot taalkwessies dat hierdie momentum verloor is en die betrokke tale “agter geraak” het. Uiteindelik moet ons vir mekaar sê dit is die Khoesantale wat die waarlik agtergestelde tale van Suid-Afrika is, hoofsaaklik omdat ons hier van hoogs bedreigde tale praat (soos Prah inderdaad in sy stuk noem) waaraan grootliks nie gedurende die apartheidsera aandag gegee is nie, in ieder geval nie op die skaal waarop aan die ontwikkeling van die Sintoetale aandag bestee is nie.
Prah se oorsig oor die opkoms van Afrikaans as kultuurtaal (ja, dit is inderdaad die term/begrip wat hy te berde bring) naas Engels is oorwegend simpatiek en korrek. ’n Mens kan wel verder praat oor sy gedagtegang dat Afrikaans as voorbeeld kan dien vir die ontwikkeling van die Afrikatale, ’n idee waarmee Blade Nzimande, ons vorige hoëronderwysminister, ook nogal te koop mee geloop het: Afrikaans as voorbeeld vir die Afrikatale: