GAAN VOORT? KANSELLEER TAALADVIES
GAAN VOORT? KANSELLEER Registreer
Om oor taal te klets	Woensdag, 29 Maart 2017	Geskryf deur Sophia Kapp	Lees 7 tye	Gepubliseer in
Joey Basson, gereelde VivA-gebruiker, taalonderwyser en administrateur van ŉ gewilde kletsblad Taalstoepie, vra vanoggend: Hoekom word “awesome” nie opgeneem nie? Afrikaanssprekendes gebruik die woord so gereeld dat dit al vir die meeste “gewone” taalgebruikers soos ŉ Afrikaanse woord voel.
Die reaksies op so ŉ vraag is voorspelbaar: “Ja, almal praat so” of “Nee, dit is aaklig”. En dit is hoe die gesprek vloei: voorstanders teenoor teenstanders. Heen en weer, oor en oor, sonder dat daar werklik rigting en uitsluitsel kom.
Eintlik is die saak so ŉ bietjie meer verwikkeld as dié twee teenpole van die debat, en dit is dalk goed om so ŉ paar merkers te stel vir toekomstige gesprekke op sosiale media oor “regte” en “verkeerde” taalgebruik.
Jy mag praat en skryf nes jy wil. (Ek is nie sarkasties nie, ek bedoel dit.) Jou taal is soos jou voorkoms: Jy mag aantrek wat jy wil en jy mag jou liggaam behandel soos jy wil. Maar as jy ŉ been deur jou neus gesteek het en nooit jou tande borsel nie, kan jy nie ŉ internasionale handelsbank verkwalik wat weier om jou as hulle uitvoerende direkteur aan te stel nie. As jy wil hê mense moet hulle geld vir jou gee om te belê, moet jy ryk lyk. As jy wil hê mense moet jou mening aanvaar, jou kennis vertrou, jou insigte respekteer of jou stories lees, moet jy lyk asof jy dié goed korrek kan formuleer. (Ja, ek weet dis onregverdig, maar ek het nie dié vooroordeel geskep nie, ek wys dit net uit. As jy dit in werking wil sien, kyk wat op gesprekslyne op sosiale media gebeur as iemand ŉ spelfout maak – ŉ persoon wat nie kan spel nie, se mening is sommer ook nie geldig nie.)
Geen taal se standaardvorm is ŉ soort ideaal waarheen elkeen hoef te streef nie. Enige taal is baie meer, ryker, wyer en dieper as sy standaardvorm. Die niestandaardvariëteite is die lewende, groeiende, polsende klop van die taal en dit is hierdie variëteite wat die standaardvorm voed. Die standaardvorm is (en dis my definisie) ŉ soort grootste gemene deler waarin die taalgemeenskap met mekaar kommunikeer sonder daar misverstand en bagasie in gesprekke insluip (verwys weer na punt 1 hierbo.) Ter illustrasie: As jy mense goed ken, kan jy hulle groet met “howzit”. As jy om ŉ pos aansoek doen en jy lui jou e-pos in met “howzit, my bra”, kan jy maar dié joppie op jou maag skryf en met jou hemp afvee. Dit punt is: die standaardvorm is in alle omstandighede bruikbaar. Die niestandaardvorme het ŉ plek, maar beperkter gebruiksmoontlikhede. Dit beteken nie jy hoef ŉ waardeoordeel te maak nie, maar jy moet wel kan oordeel.
Taalonderwysers en -dosente weet jy kan jou eie moedertaal praat. Hulle werk is om seker te maak jy kan die standaardvorm skryf. Die oogmerk daarmee is nie om jou onnosel of onbevoeg te laat voel nie, die oogmerk is om jou teen vooroordeel te beskerm (verwys weer na punt 1 hierbo). Hulle wil hê jy moet jou man of vrou in die taalgemeenskap kan staan, sonder dat jou medetaalgebruikers etikette om jou nek hang die oomblik as jy jou hand aan papier slaan.
Woordeboekmakers doen nie noodwendig niestandaardvorme ŉ guns om hulle standaard te maak nie. Mense gebruik juis niestandaardvorme om solidariteit met ŉ groep te bewerkstellig. (Luister maar na jou eerstejaarstudent wat vir die eerste keer huis toe kom vir ŉ vakansie. Die woordeskat is skielik deurspek met vreemde uitdrukkings. Dis die manier waarop jou kind inskakel.) Die oomblik as ŉ mens dié woorde en uitdrukkings “verhef” tot standaardtaal, ontneem jy die niestandaardvorm van sy funksie. Wat beteken die woord verloor sy trefkrag en daar moet ŉ ander (eienaardige) woord gevorm word om dié funksie te vervul.
Soos enige ander sosiale gebruiksartikel, het taal modegiere. Daar is modewoorde, gonswoorde, grilwoorde, stopwoorde, fopwoorde en sommer plein, outydse foefies. As dié klater aanmekaar in woordeboeke opgeneem word, sit ons naderhand met bladsye vol uitgediende twak wat niemand meer gebruik nie. Ons soek ewigheidswaarde voor ons “opneem”.
So swaar as wat dit is om te aanvaar, is jy (en jou vriendekring op Facebook) nie verteenwoordigend van die taalgemeenskap nie. Die land is groot en Afrikaans se sprekers kom uit alle gewestes. Woordeboekmakers en liggame soos die Taalkommissie wat oor opname moet besluit, werk deur groot korpora, doen navorsing, lees, soek en toets voordat ŉ woord as standaard aangebied word. Over geset synde: Ons wil eers weet wie presies “almal” is voor ons ŉ woord gaan opneem.
Mense praat slordig. En sommige skryf soos hulle praat. Dis nie ŉ sonde of ŉ skande nie, maar dis ook nie noodwendig lofwaardig nie. Dit is nie woordeboekmakers se plig om lui taalgebruikers tegemoet te kom met stopwoorde soos “awesome”, “random” of “cool” omdat mense lui, oningelig of onnoukeurig met taal werk nie. Daar is Afrikaanse woorde vir dié woorde. Baie. Oulikes. Gepastes. Treffendes. En net soos wat jy dalk ŉ baie sterk standpunt stel oor jou menswees as jy met oliebesmeerde jeans en ŉ uitgerekte T-hemp by jou beste vriend se troue opdaag, loop jy ŉ enorme risiko dat jou vriend (en sy bruid, en al die gaste) gaan dink jy is minagtend teenoor hulle, die geleentheid en die instelling. Ja, daar is ŉ tyd en plek vir sulke kleredrag net soos wat daar ŉ tyd en plek vir gemaklike taal is. Maar net soos wat Woolies nie oliebesmeerde jeans en uitgerekte T-hemde verkoop nie, verkoop woordeboeke ook nie slordige taal nie.
Taal is in sy wese ŉ gebruiksartikel. Dit is nie mooi, lelik, aaklig, dom, sleg of “bekotsenswaardig” (soos ek deur ŉ gebruiker toegesnou is) nie. Dis woorde en klanke en skrifbeeld en betekenis. Jy kan dalk minder of meer van bepaalde taalgebruik hou of dink dis onvanpas, maar die woorde self is net woorde. Die waarde wat ons daaraan heg, is ŉ subjektiewe oordeel. Onthou dit wanneer jy oor aanvaarbaar en minder aanvaarbaar praat en dink mooi oor adjektiewe soos “aaklig” of “bekotsenswaardig” (wat, terloops, nie opgeneem is nie).
Daarbenewens moet ŉ mens ook onthou dat dié einste gebruiksartikel vir elke gebruiker iets anders beteken. Sommige mense gaan dit oppas, ander gaan dit deur hulle dingesse trek. Vir sommige mense het dit groot sentimentele waarde, vir ander is dit iets wat jy kan weggooi as dit nie meer bruikbaar is nie. Wat jy ook al van jou taal dink en hoe jy daaroor voel, is joune om te vereffen. Maar jy moet altyd onthou dat jou sentimente rondom taal ook net joune is. Aanvaar dat mense nie met jou daaroor hoef saam te stem nie.
Gesprekke oor taal is altyd vir taalmakers, taalnavorsers, taalwerkers en taalliefhebbers ŉ riem onder die hart. Dit beteken mense is betrokke, hulle stel belang, hulle gee om. As ons sulke gesprekke reg voer, is dit dalk net tot almal se beswil. Maar moenie dat dié gesprekke die spoor byster raak nie, want dan is dit dieselfde ou vervelige getjorrel: Almal praat so. Ja, maar dis aaklig.	kommentaar
Op megafter se spoor	Maandag, 27 Maart 2017	Geskryf deur Jana	Lees 689 tye	Gepubliseer in
“Ken en/of gebruik julle die woord megafter?”
So steek Rita van Rooyen ’n week of wat gelede in die groep Argaïese Afrikaanse Uitdrukkings is Cool by Facebookers kers op. “Die g word uitgespreek soos die g in gholfstok,” sê sy (en voeg dan, met respek, ’n stukkie bog by: “Ek twyfel of daar werklik so ’n woord in Afrikaans of Engels bestaan, al gebruik of ken mense dit.” Bog, ja, want as mense – let op die meervoud – ’n bepaalde woord of taalbousel ken, die woord of bousel gebruik en betekenis daaraan heg, bestaan dit tog duidelik; selfs al hét geen woordeboek nog daaraan erkenning verleen deur dit op te neem nie.)
Terug na megafter, dus. Wat is ’n megafter?
’n Soektog in die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (die HAT) se nuutste uitgawe van 2015 lewer niks op nie. Ook nie ’n voltekssoektog in die groot, omvattende Woordeboek van die Afrikaanse Taal (die WAT) se 14 dele (van A tot by skooier) nie. Van Pharos se aanlyn woordeboekversameling keer ’n mens ewe onverrigter sake terug. Afrikaanse woordeboeke weet duidelik nie alles nie.
Oor megafter is die leksikograaf se vernaamste bron, dus, hier, die spraakmakende gemeenskap self – moedertaalsprekers van Afrikaans; hulle wat die makers is van die taal wat woordeboekmakers probeer boekstaaf:
Megafter laat Org Potgieter dink aan katoeter. Aha. “Dis ’n ‘thingamajig’," sê Berie Rommel. Marita du Raan Klein twyfel nie: “Ek ken dit goed. Dit is enige stuk gereedskap as jy nie aan die regte naam kan dink nie.” Wanda Landman Venter beaam dit: “[G]ebruik dit al jare[;] as jy nie die woord ken van ’n item wat jy gebruik [nie,] dan pas megafter perfek!”
Kommentaar bly kom: Een van die WAT se mederedakteurs, Hanelle Fourie Blair, laat weet sy ken en gebruik ook soms megafter, ja. Nes ’n klomp ander mense. Nanette Tredoux onthou uit haar universiteitsdae “megoudies en megafters”, wat sy met dinges, watsenaam en dingemalêrie gelykstel. (Dit skiet my te binne dat my pa soms dié woord gebruik het: “Wat vir ’n dingemalêrie is dit?”) Andrea Pretorius ken ook dingemalelletjie. In die loop van die gesprek kry megafter ook ’n deeltjie vooraan by: giefte-megafter.
Pierre Bruwer vat saam: “Almal weet wat ’n megafter is” (en ’n megafter kan natuurlik enigiets wees!).
Waarom staan megafter – ’n woord is dit wel deeglik; dit sien ons tog – dan in geen woordeboek nie? Susan Groenewald Prins gee hierop die antwoord: “Gebruik dit al lank, maar het dit nog nooit probeer spel nie.” En Rita self: “Dis ook die eerste keer dat ek dit geskryf sien.”
Die megafter-gesprekslyn op Facebook bied ’n mooi illustrasie van die intydse wisselwerking wat die internet en die sosiale media tussen woordeboekmakers en taalgebruikers bewerkstellig. Naas korpusse van geskrewe taalgebruik is forums soos hierdie een – veral ook vir die vindbaarheid van gesproke taal – vir praktiserende leksikograwe van groot nut, en deesdae eintlik onmisbaar. Afrikaans is ’n lewende taal wat enersyds ou woorde kwytraak en andersyds steeds nuwe woorde baar. Daarom is geen leksikograaf se werk ooit afgehandel nie. Die megafter-vraag nooi die woordeboekmaker uit om weer ’n slag te kyk na dié groep woorde wat in die taalkunde pantonieme heet – dié woordgroep waartoe dingemalêrie, dinges, giefte-megafter, katoeter, megafter, megoudie en watsenaam behoort: woorde wat ’n mens in informele geselstaal soms gebruik om te verwys na ’n ding wat nog nie ’n naam het nie, waarvan jy die naam nie ken nie, of waarvan jy die naam vergeet het. Sulke woorde word pantonieme genoem. In Engels heet ’n pantoniem ’n “placeholder name”, en in Nederlands ’n “plekbekledende naam”.
’n Paar voorbeelde van sulke plekbekleër-woorde in Engels is contraption, gadget, gizmo, thingamabob, thingamajig, thingummy, whatchamacallit en whatsit. Daar is talle meer, waarskynlik ook in Afrikaans. Blaai ek deur korpusse van geskrewe Afrikaans, wil-wil dit egter vir my lyk of baie Afrikaansgebuikers die Engelse gadget bo sy Afrikaanse eweknieë verkies, veral wanneer die (giefte-)megafter ter sprake, tegnologies slim is. Vanweë sy hoë gebruiksfrekwensie, onder meer in die media, is gadget dan ook reeds in die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal opgeneem as leenwoord uit Engels. ’n Vinnige soektog in die HAT en die WAT lewer ter aanvulling van die reeds genoemde voorbeelde, ook nog die volgende pantonieme op: anderding (HAT, WAT), andergoed (WAT), dingesie (HAT, WAT), gedoente (HAT, WAT), hoe’s-die-goed (WAT), hoe-se-naam (WAT), kontrapsie (WAT), kontrepsie (HAT, WAT), kontrotter (WAT) en watsegoedsegeid (HAT).
Hoewel die juiste herkoms van megafter vir my steeds duister is (en die Taalkommissie dalk oor die spelling sal wil nadink), word die nuttigheidswaarde van pantonieme deur korpussoektogte bevestig: “Dinges” is so ’n lekker woord, veral as mens vergeetagtig raak,” skryf ene Perdebytjie in sy/haar blog op LitNet. En dit lyk of die meeste gebruikers dit met Perdebytjie eens is:
“Hierdie ou woordjie[s] kom soms handig te pas.”
Hierdie artikel het oorspronklik op die HAT se blog verskyn.	kommentaar
Verseker of vir seker is soms 'n taai tameletjie	Saterdag, 25 Maart 2017	Geskryf deur Gerhard van Huyssteen	Lees 1018 tye	Gepubliseer in
“Jy moet verseker jou kar by Verseker laat verseker.”
Kon jy dadelik die twee foute in die eerste sin raaksien?
Die eerste fout is die bywoord *verseker wat “sonder twyfel” of “beslis” beteken en wat eintlik binne hierdie konteks “vir seker” moes wees. Die tweede ene is *Verseker wat “Virseker” (die naam van ŉ maatskappy) moet wees.
ŉ Mens sien dikwels dat mense *virseker skryf wanneer hulle “verseker” of “vir seker” bedoel. Hoekom is dit ŉ fout wat dikwels voorkom?
Daar is twee voor die hand liggende redes. Die feit dat *virseker presies dieselfde as “verseker” en “vir seker” klink, is natuurlik die belangrikste oorsaak. Daar is boonop ŉ oorvleueling in betekenis: As jy sekerheid het oor ŉ saak, sê ons “jy is verseker van jou saak”, jy is dus “selfversekerd”, máár “jy weet dit vir seker”.
Nog ŉ rede: Die versekeringsmaatskappy Virseker was myns insiens baie vernuftig toe hulle die naam van hulle maatskappy (hopelik) opsetlik verkeerd gespel het. Dis ŉ slim woordspel met “vir seker” en “verseker”. Die maak van sulke doelbewuste spelfoute is ŉ bekende meganisme waarmee jy in die handelswêreld jou produk kan laat uitstaan. Dink maar aan Bokomo se “Weet-Bix” (in plaas van wheat), of Kellogg se “Froot Loops” (in plaas van fruit). Nando’s is veral bekend vir grappige woordspelings in hulle advertensies.
Daar is natuurlik ŉ reuseverskil tussen ŉ doelbewus gemaakte spelfout wat slim is, en ŉ spelfout wat uit onkunde insluip. As jy sê nou maar jou haarkappersalon “Potchefstroom Haarkapers” (in plaas van “Potchefstroom Haarkappers”) noem, dan wonder ek oor jou (taal- en haarkap)vaardighede. Gaan jy my hare kap of kaap? Indien jy juis met dié woorde speel, moet daar dan ten minste in jou logo ŉ aanduiding wees dat jy ŉ vrybuiter van hare is.
Wat nou met die maatskappy Virseker se reklameveldtogte gebeur, is dat ons oral op advertensieborde en in tydskrifte die opdrag sien: “SMS ‘virseker’ na 43937”. En hoe meer ons dit sien, hoe meer glo ons dit is ook hoe ons “verseker” in ander kontekste skryf. As dit wél sou gebeur (sê nou maar oor ŉ tydperk van twintig jaar), sou Virseker baie trots op hulleself kon wees, want dan het die handelsnaam “Virseker” ŉ werkwoord geword, net soos wat “google”, “tippex” en “cutex” werkwoorde geword het.
ŉ Vierde rede vir die foutiewe *verseker in plaas van “vir seker”, sou voor die deur van die Taalkommissie gelê kon word. In die 1991-AWS staan vir die eerste keer: “verseker of vir seker (sonder twyfel; beslis)”. Die Taalkommissie van toe het verkeerd geoordeel dat “verseker” en “vir seker” wisselvorme is, en dié fout word meer as 25 jaar later in die 2017-AWS (wat in Augustus hierdie jaar verskyn) reggestel.
Net soos wat jy by ŉ kinderpartytjie vir oulaas spesiale oomblikke op film verewig, of soos wat jy iemand vir dood langs die pad laat, of vir lief neem met die feit dat iemand nie vir ewig op jou verlief sal wees nie, so kan jy ook vir seker weet dat dié weergawe van die openingsin korrek is:
“Jy moet vir seker jou kar by Virseker laat verseker.”
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 25 Maart 2017 verskyn.
Mal-vir-woorde	Donderdag, 16 Maart 2017	Geskryf deur Gerhard van Huyssteen	Lees 326 tye	Gepubliseer in
As daar nou een ding is waaroor ek gek is, is dit Afrikaanse popmusiek. Ek is mal daarvoor om ure lank in die swembad te dobber, terwyl my hoëtroustel Afrikaanse musiek uitdoef-doef.
Opgelet wat ek daar gedoen het? Ek skryf: “… waaroor ek gek is …”, maar: “… ek is mal daarvoor …”. Overgeset synde: “Ek is gek oor iets”, maar: “Ek is mal vir iets”.
Iemand tik my die anderdag gemoedelik oor die vingers omdat ek altyd “mal vir X” sê, byvoorbeeld: “Ek is mal vir jou bloes, meisie!”
Die konstruksie “gek oor X” (en variante daarvan) is 'n interessant ene in Afrikaans, Nederlands en Engels.
Standaardwoordeboekwebwerwe soos oxforddictionaries.com en thefreedictionary.com sê dat ons in Engels “crazy about X” sê, asook “mad about X”. Maar as jy bietjie rondgoogle, dan sien jy Engelse liedjies met die titels Crazy about you, Crazy for you én Crazy over you, net soos Mad about you, Mad for you én Mad over you. Is dit nou net weer die musiekmakers wat sulke wanstaltige taal gebruik? Nee, hoor, ander gebruikers steur hulle ewe min aan die woordeboeke. In die NOW Corpus (meer as 4 miljard woorde) kom al hierdie wisselvorme voor, telkens in volgorde van frekwensie: “about” > “for” > “over”.
My Nederlandse woordeboeke sê die Hollanders is “gek op X” of “dol op X”. Dit lyk of die skrywende Nederlandse volk meer geneigd is om binne die lyne in te kleur. In die OpenSoNaR-korpus (500 miljoen woorde) is “gek/dol op X” bykans die enigste vorme. ŉ Paar keer steek “gek met X” kop uit, en in Vlaandere sê hulle ook “zot van X” (soos ons “versot op X”).
Wat sê Afrikaanse woordeboeke? Ek het gaan kyk in die vertroude HAT, WAT en Tweetalige Voorsetselwoordeboek (VSW), asook in die splinternuwe Kollokasiewoordeboek (KW) van Annél Otto:
gek oor X: HAT; KW
gek na X: WAT; VSW; KW
dol oor X: HAT; WAT; VSW; KW
dol op X: HAT; WAT; KW
mal oor X: HAT; WAT; VSW
Volgens die woordeboeke is ek tereg oor die vingers getik omdat ek “mal vir X” sê. WAT gee darem toe dat dit “meestal met oor” gebruik word. Wat doen ander Afrikaanse gebruikers? O, hulle hou vir hulle streng by die boek, hoor! Data op VivA se Korpusportaal (met meer as 85 miljoen woorde) bevestig die patrone hier bo volledig. Geen uitsonderings nie!
Het ek dan die pad byster geraak? Waar kom ek aan “mal vir X”? Dis onwaarskynlik dat dit onder Engelse invloed is, want “crazy/mad about X” kom steeds verreweg die meeste voor. Ook Nederlands is dit nie.
Ek vermoed dit het ontstaan na analogie van “lief vir X”. Die WAT dui immers “ingenome met”, “lief vir” en “versot op” aan as sinonieme vir “gek na X”.
En as jy nou gaan loop staan google vir is mal vir, dan is daar trefslae legio. Ek is in goeie geselskap, want Anna-Mart van der Merwe sê in ŉ onlangse Sarie: “Ek is mal vir Afrikaans, my moedertaal. Dit is deel van my gene, my ritme en grein.”
Dalk is dit die ritme van Afrikaanse popmusiek wat ons albei se taal verryk …
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 18 Maart 2017 verskyn.
By die deur uit met agtersetsels	Dinsdag, 14 Maart 2017	Geskryf deur Suléne Pilon	Lees 276 tye	Gepubliseer in
Marc van Oostendorp skryf onlangs op Neerlandistiek, 'n aanlyn tydskrif vir navorsing oor Nederlandse taal- en letterkunde, dat agtersetsels en rondomsetsels naas voorsetsels in Afrikaans, soos ook in Nederlands die geval is, voorkom. Ponelis (1979: 176 – 177) lys ook ŉ aantal voorbeelde van wat hy as Afrikaanse agtersetsels beskou. Dit is egter nie ŉ uitgemaakte saak dat agtersetsels en/of rondomsetsels wel in Afrikaans gebruik word nie, aangesien die voorbeelde wat Van Oostendorp en Ponelis as agtersetsels/rondomsetsels beskou, myns insiens anders geanaliseer behoort te word. Ek sit vervolgens kortliks uiteen waarom ek nie met Van Oostendorp saamstem nie en sluit af met enkele opmerkings oor die Ponelisvoorbeelde.
Afrikaans maak van verskeie soorte konstruksies gebruik om ruimtelike (en by uitbreiding ook temporele) posisie aan te dui. Prototipies word bywoorde en setsels daarvoor gebruik. Dit is nie maklik om setsels en bywoorde van mekaar te onderskei nie. Omdat hierdie woordsoortkategorieë so baie oorvleuel wat vorm en betekenis betref, is daar al aangedui dat dit nie optimaal is om te probeer om woorde streng tussen hierdie kategorieë te verdeel nie (Langacker 2008: 177). Daar is selfs al voorgestel dat setsels en bywoorde een woordsoortkategorie behoort te wees (Mackenzie 2001). (Aangesien sommige adjektiewe vormlik identies aan bywoorde is, word adjektiewe ook deur byvoorbeeld Langacker (2008) bygevoeg in die groep van woorde wat oorvleuel wat vorm en funksie betref. Vir die doeleindes van hierdie blog word adjektiewe egter buite rekening gelaat.)
Volgens Van Rooy (2017) vertoon die bywoordkategorie nie ŉ sterk eenheidskarakter nie, wat natuurlik ook bydra tot die kategoriseringsprobleem, en moet bywoorde hoofsaaklik op grond van hul sintaktiese rol geïdentifiseer word. Setsels kan verder verdeel word in voorsetsels, agtersetsels en rondomsetsels (dit word kortliks hier onder beskryf). Setsels kan, soos hier bo genoem, net soos bywoorde lyk en stem baie met bywoorde ooreen wat betekenis betref. Die onderskeid tussen setsels en bywoorde word in Afrikaans verder gekompliseer deur werkwoordpartikels wat vormlik identies kan wees aan setsels/bywoorde, maar wat funksioneer as deel van ŉ geskeide skeibare werkwoord. Vergelyk byvoorbeeld (1) – (3.1) waar in onderskeidelik ŉ voorsetsel, bywoord en werkwoordpartikel is. (Die onderstaande voorbeelde is, tensy anders vermeld, óf geneem uit Van Oostendorp se artikel, óf is aangepaste weergawes van voorbeelde wat hy gebruik.)
1. Die kat is in die kombuis.(My voorbeeld)
2. Die huis staan tussen die twee winkels in. (Voorbeeld uit HAT6)
3.1. Hy loop by die deur in.
Daar is egter riglyne wat gebruik kan word om hierdie woordsoorte van mekaar te onderskei. Die maklikste een om uit te ken, is die werkwoordpartikel. Werkwoorde kan net skeibaar wees in die teenwoordige tyd; die verledetydvorm van hierdie werkwoorde is altyd onskeibaar en word daarom altyd vas geskryf. Dit is uit (3.3) en (3.4) duidelik dat in in (3.1) en (3.2) ŉ werkwoordpartikel is en nié ŉ agtersetsel of ŉ bywoord nie, aangesien in aan geloop vas geskryf moet word in die verlede tyd. Dit is ook hoekom Van Oostendorp se voorbeelde *Hy het geloop by die deur in en *Hy het geloop die deur in foutief is in Afrikaans – die in is in albei gevalle nie ŉ agtersetsel wat los van geloop kan funksioneer nie. Dit is ŉ werkwoordpartikel wat aan die werkwoord vas geskryf moet word in die verlede tyd.
ŉ Sinstuk is ŉ “woordgroep wat as eenheid in sinne optree, en sentreer rondom ŉ kernelement wat die stuk sy naam gee” (Van Rooy 2017). ŉ Setselstuk bestaan in Afrikaans prototipies uit ŉ voorsetsel en ŉ naamwoordstukkomplement (met ŉ naamwoord as kernelement), maar sou ook uit ŉ agtersetsel of rondomsetsel en naamwoordstukkomplement kon bestaan. As in in (3.1) ŉ setsel is, beteken dit dat by ... in ŉ rondomsetsel is en dat die setselstuk in hierdie geval by die huis in moet wees. Aangesien ŉ vereiste van ŉ sinstuk is dat dit as eenheid moet optree, moet die hele setselstuk saam skuif wanneer dit in ŉ sin rondgeskuif word. Wanneer die setselstuk in (3.1) egter vooropgestel word soos in (3.2), skuif in nié saam na die voorkant van die sin toe nie. Dit is daarom duidelik dat die setselstuk in (3.1) net bestaan uit by die huis en dat in nie ŉ setsel is wat deel is van die setselstuk *by die huis in nie.
3.2. ?By die deur loop die man in.
3.3. Die man het by die deur ingeloop.
3.4. ?By die huis het die man ingeloop.
Dit los dus die problematiese onversoenbaarheid wat Van Oostendorp identifiseer tussen (4.1) – (4.4) op. Voorbeeld (4.3) kan as (4.4) omgestel word omdat na die swembad ŉ setselgroep is met na as voorsetsel en die swembad as naamwoordstukkomplement. Daarenteen is in in (4.1) en (4.2) ŉ werkwoordpartikel wat in (4.1) korrek aan die verledetydwerkwoord geloop vas geskryf word, maar wat in (4.2) verkeerdelik van die verledetydwerkwoord geskei word.
4.1. Hy het (by) die deur ingeloop. [Van Oostendorp skryf verkeerdelik *Hy het die deur in geloop.]
4.2. *Hy het geloop (by) die deur in.
4.3. Hy het na die swembad geloop.
4.4. Hy het geloop na die swembad.
ŉ Belangrike onderskeid tussen setsels en bywoorde is die feit dat bywoorde byna altyd ŉ opsionele element van die sin is wat daarom buigsaam is wat sintaktiese gedrag betref (Van Rooy 2017). Daarteenoor neem ŉ setsel altyd ŉ naamwoordstuk as komplement. ŉ Voorsetsel staan verpligtend direk voor sy naamwoordkomplement, ŉ agtersetsel staan verpligtend direk ná sy naamwoordkomplement en ŉ rondomsetsel staan verpligtend rondom, met ander woorde voor en ná, sy naamwoordkomplement. Setsels is dus nié sintakties buigsaam nie. Gegewe die feit dat (5.1) en (5.2) betekenisgewys identies aan mekaar is, kan toe in (5.1) as opsionele element beskou word. Toe behoort daarom eerder as bywoord, en nie as agtersetsel nie, gekategoriseer te word.
5.1. Hulle het na die swembad toe gehardloop.
5.2 Hulle het na die swembad gehardloop.
Van Oostendorp identifiseer dus geen voorbeelde van agtersetsels of rondomsetsels in Afrikaans nie. Ponelis (1979: 176 – 177) identifiseer egter verskeie verdere voorbeelde van wat hy as agtersetsels beskou. Sommige van hierdie voorbeelde bevat duidelik eerder bywoorde as setsels. Vergelyk byvoorbeeld (6.1) waar deur ŉ bywoord is wat met ŉ ander bywoord soos lank (soos in (6.2)) vervang kan word. Ander van Ponelis se voorbeelde verdien egter om verder ondersoek te word.
6.1. Ek het my lewe deur perd gery. (Ponelisvoorbeeld)
6.2. Ek het my lewe lank perd gery. (Variant van Ponelis se voorbeeld)
7.1. Moenie jou heil buite God om probeer vind nie. (Ponelisvoorbeeld)
7.2. Moenie jou heil buiteom God probeer vind nie. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)
8. Hulle verstandhouding het oor die jare heen inniger geword. (Ponelisvoorbeeld)
9.1. Dit is oor die hele wêreld bekend. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)
9.2. Dit is bekend oor die hele wêreld. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)
9.3. Dit is bekend die hele wêreld oor. (Omstelling van Ponelis se voorbeeld)
Uit (7.1) en (8) blyk dit dat die saamgestelde setsels buiteom en oorheen skeibaar is en in spesifieke kontekste rondom hul naamwoordkomplemente kan voorkom. Dit word ondersteun deur die feit dat (7.1) as (7.2) omgestel kan word. Dit is onduidelik of hierdie setsels onder hierdie omstandighede as rondomsetsels gekategoriseer behoort te word, maar om in (7.1) en heen in (8) kan definitief nie as agtersetsels beskou word nie. Wat (9.3) betref, is dit belangrik om eers te noem dat woordvolgorde in alle tale, en dus ook in Afrikaans, verander of aangepas kan word ter wille van poëtiese trefkrag of om nadruk te plaas op sekere elemente in die sin. In (3.2) en (3.4) word die vooropstelling van die setselstuk by die huis byvoorbeeld gebruik om die plek van die gebeurtenis te beklemtoon. In plaas daarvan om oor in (9.3) as agtersetsel te beskou, sou (9.3), net soos (9.2), as ŉ poëtiese omstelling van (9.1) beskou kon word. Die feit dat die setselstuk oor die hele wêreld om poëtiese redes omgestel kan word as die hele wêreld oor maak nie noodwendig van oor in die laasgenoemde setselstuk ŉ agtersetsel nie.
Daar is dus nog heelwat navorsing wat oor Afrikaanse setsels gedoen moet word. Skynbaar skeibare Afrikaanse setsels, soos in (7.1) en (8), behoort ondersoek te word en vergelyk te word met rondomsetsels in tale soos Koerdies om te bepaal of dié Afrikaanse setsels as rondomsetsels gekategoriseer behoort te word. Afrikaanse setsels wat ná hul naamwoordkomplemente voorkom, soos in (9.3), moet ondersoek word en vergelyk word met agtersetsels in onder andere Hindi en Japannees om vas te stel of dit waarlik agtersetels is. Tot tyd en wyl is ek egter nie oortuig dat agtersetsels en rondomsetsels naas voorsetsels in Afrikaans aangewend kan word om ruimtelike en temporele posisie aan te dui nie.
Mackenzie, J.L., 2001. Adverbs and adpositions: the Cinderella categories of Functional Grammar. Revista Canaria de Estudios Ingleses, 42, pp.119-135.
Langacker, R.W., 2008. Cognitive grammar: A basic introduction. New York: Oxford University Press.
Luther, J., Pfeiffer, F. & Gouws, R.H. (reds.). 2015. Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal. Kaapstad: Pearson.
Ponelis, F.A., 1979. Afrikaanse sintaksis. Pretoria: Van Schaik.
Van Rooy, A.J. 2017. Afrikaanse sintaksis, funksioneel benader. In Carstens, W.A.M.C. & Bosman, N. (reds.). Kontemporêre Afrikaanse taalkunde. 2e Uitgawe. Pretoria: Van Schaik.	kommentaar
Spogtyd: Ontmoet ons beurshouers	Dinsdag, 14 Maart 2017	Geskryf deur Sophia Kapp	Lees 143 tye	Gepubliseer in
VivA het vir die 2017-studiejaar ŉ aantal beurse toegeken vir derdejaar- en honneursstudente wat in Afrikaanse taalkunde spesialiseer. Die oogmerk is om sterk studente te ondersteun wat wil spesialiseer in teoretiese, historiese, beskrywende en/of toegepaste Afrikaanse taalkunde, en sodoende ŉ stel jong navorsers en toekomstige opvoeders te help om hulle droom te verwesenlik.
Ons stel graag van hierdie wenners bekend:
“Dit maak my gelukkig om 'n prentjie te teken met woorde, om te inspireer met woorde en om 'n hele nuwe wêreld te skep met slegs een tipe boumateriaal - woorde! ... 'n Liefde vir die Afrikaanse taal loop al van kleintyd af soos bloed deur my are en nou sien ek met groot opwinding uit na 'n toekoms vol woorde, beeldspraak en boeke. 'n Toekoms vol drome!"
So sê Nicci Harmse, ŉ derdejaarstudent aan die NWU-PUK. Sy skryf hierdie jaar haar skripsie oor “Die teenwoordigheid van sekere taalaspekte in advertensiekommunikasie” en beplan om volgende jaar met honneurs in Afrikaanse taalkunde voort te gaan. Sy stel baie belang in vertaling, teksredaksie, uitgewerswese en verskeie velde van taalkunde, byvoorbeeld morfologie, semantiek, pragmatiek, sintaksis en leksikologie. Nicci beoog om eendag 'n taalpraktisyn te word.
Donique Cloete is 'n trotse Namakwalander, gebore en getoë in Springbok in die Noord-Kaap. Sy is vanjaar ’n honneursstudent verbonde aan die Universiteit van Wes-Kaapland en het op die taalkunde as studierigting besluit omdat sy aanklank gevind het by hierdie eksakte wetenskap. Haar studie fokus veral op Sintaksis en Taalstruktuur waarby haar ánder belangstelling, die diversiteit van Afrikaans, goed aansluit. Donique wil haar as ’n Afrikaansonderwyseres bekwaam sodat sy haar passie vir die taalkunde en die taal as geheel verder kan uitleef. "My Afrikaansonderwyseres het in matriek ’n groot invloed op my akademiese vorming gehad - sy het ’n liefde van taalkunde by my gekweek waarna professor Frank Hendricks van die UWK daardie liefde met sy entoesiasme versterk het," sê Donique. "Dis byna onmoontlik om te beskryf wat Afrikaans vir my beteken, maar my verhouding met die taal verdiep daagliks. Hierdie verhouding som ek in een sin op: Ek het nie Afrikaans gekies nie. Afrikaans het mý gekies!"
Yolanda Botha is van die Oosrand en het haar skoolloopbaan by Leeuwenhof Akademie voltooi. "Gedurende my eerste jaar hier by Tuks was ek nogal verbaas om te hoor dat taalkunde baie meer behels as wat ek op skool geleer het. Elke keer wanneer ek bekend gestel is aan 'n nuwe afdeling het ek dit net meer en meer begin geniet om hierdie taal wat ek my hele lewe lank al praat werklik te begin verstaan," sê sy. Sy wil graag verder studeer en eendag 'n lektor in Afrikaans word.
"Afrikaans is na aan my hart, want al leer ek ander tale soos Frans en Nederlands (wat albei pragtige tale is) bly Afrikaans my taal. Daardie band is gelê deur my ouma wat 'n liefde vir lees by my gekweek het. Later het my pa my passie vir tale ondersteun en my gelei om uiteindelik tale te kom bestudeer."
Roelien Redelinghuys woon in die Vriendelike Stad. "Ek het grootgeword in ‘n trotse Afrikaanse familie, in ‘n huis waar ek van kleins af die waarde van goeie boeke en mooi woorde besef het, tussen mense wat waardering het vir die taal en met wie ek my liefde vir Afrikaans kan deel," sê Roelien. Haar onderwyser, Arno van Wyk, se wonderlike liefde vir die taal het haar geïnspireer om verdere studie in Afrikaans te onderneem. Sy het ingeskryf vir ‘n BA-graad in Media, Taal en Kultuur en het die afgelope drie jaar meer geleer oor alles waarvoor sy lief is – skryfkuns, taal, letterkunde, bemarking, grafiese ontwerp en nog meer!
Sy doen tans haar honneurs in Afrikaanse taalkunde. "Dit lê my na aan die hart en ek geniet die interessante inhoud en die wye spektrum fasette daarvan. Studies rondom leksikografie, fonetiek en morfologie interesseer my veral, asook Afrikaanse digkuns en kinderliteratuur. Eendag sal ek graag ‘n geïllustreerde idome-en-gesegdeboek vir wil publiseer sodat kinders van jongs af hierdie skatkisse in die taal kan ontdek en op ‘n maklike manier kan leer," sê Roelien. "Ek hou van mooi dinge, en Afrikaans is ‘n mooi taal. Dis die taal waarin my hart werk. Afrikaans het die mooiste woorde, beskrywings en sê-goed. Daarom sê ek: Viva Afrikaans!"
"Ek wil nie hê dat Afrikaans moet uitsterf by skole en universiteite nie. Ons as die jonger generasie het 'n verantwoordelikheid om seker te maak dat Afrikaans voortleef." So sê Toshka Jansen, 'n vierdejaar- BEd-student aan die Universiteit van Johannesburg. Toshka het aan Reiger Park Sekondêre Skool in Boksburg gematrikuleer en spesialiseer in Afrikaans, met Geskiedenis as haar tweede hoofvak. As sy nie studeer nie, is sy 'n tutor vir die ATKV by Albert Street Primêre Skool in Johannesburg. "Afrikaans is my moedertaal en ek kan my daarin uitdruk. Ek glo dis my roeping om met kinders te werk wat ook sterk oor Afrikaans voel," sê Toshka. "My dosente, prof Pienaar, dr De Wet, prof Conradie, dr Lawrence en my boesemvriendin Amore help my om koers te hou met my studies."
"Afrikaans is die taal waarin ek droom, leef en myself verloor. Afrikaans is wie ek is. Dis die taal waarin ek soek en wonder, en ook waarin ek uiteindelik die antwoorde neerpen. Afrikaans is vir my die eerste koffieteug in die oggend, die sagte reën in die nanag, en die wete dat ek tuis is." Só sê Jean-Marie Potgieter, wat aan Langenhoven Gimnasium op Oudtshoorn gematrikuleer het. "Daar het ek vier jaar Afrikaans gehad by juffrou Elmarie Niehaus en sy het beslis ’n baie groot rol gespeel in my taalkundige ontwikkeling. Sy het ons altyd uitgedaag, wat vir my baie stimulerend was en my op my tone gehou het. Tydens my universiteitsloopbaan het doktor Amanda Lourens my bewus gemaak van die uitdagings wat redigering kan stel en by my 'n liefde daarvoor gekweek."
Jean-Marie doen tans haar honneursgraad in Algemene Taalwetenskap by die Universiteit van Stellenbosch, met 'n bepaalde fokus op sintaksis. "Ek beplan om in my tesis te bewys dat reekswerkwoordkonstruksies (“serial verb constructions”) in Afrikaans voorkom en om hierdie konstruksies ook te beskryf," sê sy. Sy sal graag eendag van die akademie 'n loopbaan wil maak en beplan nou reeds om haar doktorsgraad in Algemene Taalwetenskap te verwerf.
Carla Lindt kom van Mitchells Plein in Kaapstad. Sy is 'n finalejaarstudent by UWK met sielkunde en Afrikaans en Nederlands as hoofvakke. Sy het veral 'n passie vir die taalkundemodule ontwikkel nadat sy kennis gemaak het met variasietaalkunde. Sy beplan om volgende jaar 'n honneurs aan te pak en dan haar onderwysdiploma te behaal sodat sy kan skoolhou.
"Omdat ek eintlik Engelssprekend is, is Afrikaans en Nederlands as hoofvak 'n groot uitdaging. Ek praat self Kaaps, die taal van my hart, en ek bestee geweldig baie tyd en aandag aan my studies sodat ek sukses kan behaal." "Ek woon by al 18 jaar lank by my tante. Sy het ongetwyfeld die grootste invloed op my akademiese vorming gehad, want sy ondersteun my altyd. Sy is self al vir meer as 30 jaar 'n onderwyser, en eendag wil ek ook die soort positiewe invloed op kinders kan uitoefen as wat sy op my gehad het."
Ons ander beurshouers is Marzanne Schoeman en Alida Cloete. Ons wens hierdie uitblinkers alles van die beste toe!
Die VivA-span	kommentaar
Gooi net wyd om blink, vet idiome te vang	Saterdag, 11 Maart 2017	Geskryf deur Gerhard van Huyssteen	Lees 730 tye	Gepubliseer in
As jy hipper as ŉ hipster wil wees, moet jy idiome gebruik. Dis anno 2017 baie “in”. Trendy, soos hulle sê. En wie die oudste idioom kan gebruik, is die hipste.
So sluip ek anderdag Protea Boekwinkel in Hatfield binne – met donkerbril en keps. (Had ek ŉ baard en ruitjieshemp, kon ek selfs soos ŉ hipster lyk.) Ek slúip binne, want vandat ek her en der verkondig dat ek deesdae net e-boeke koop, voel ek in enige boekwinkel soos ŉ kraai met pouvere.
Twee en ŉ half uur later durf ek met ŉ swaar gelaaide ventertjie die laatmiddagspitsverkeer aan. Vir verkeersleesstof kies ek ŉ kosbaarheid van ŉ boek: DF Malherbe se Afrikaanse Spreekwoorde en Verwante Vorme – eerste uitgawe, eerste druk, teen die weggooiprys van R250. Die boek is sonder jaartal, maar Malherbe het die voorwoord in Desember 1924 onderteken, en voor in die boek het die eerste eienaar “Januarie 1927” geskryf.
Een ding val onmiddellik op: Ontsettend baie van die inskrywings wat as hy as idiome of spreekwoorde lys, is vir my só alledaags dat ek nie eens daaraan as idiome dink nie. “Teen jou beterwete”, “om pad te gee” (d.i. om te koes), “onvanpas”, “onderduims”, “lendelam”, “nagmerrie”, “lekker wees” (d.i. effens aangeklam), “dit bly onder ons meisies”, en les bes, “basta!”. Volgens Malherbe is dié uitroep baie bekend in die Boland, maar “in die binneland, byname in die Vrystaat, so goed as onbekend.” (Siestog, toentertyd was die arme Vrystaters al nie vreeslik trendy nie.)
Hy verduidelik die meeste van die spreekwoorde aan die hand van hulle Nederlandse wortels, of hoe dit van Nederlands verskil.
Ene waaroor ek nog altyd gewonder het, is “iemand in die pad steek”. Volgens Malherbe is dit ŉ verafrikaansing van die Nederlandse een meisje in een klooster steken, waar daardie “steek” eintlik “bring” beteken. Vandag sou ons liewer sê: Jy bring ŉ meisie na ŉ klooster toe. In 1844 skryf die bekende Nederlandse taalkundige ANE Changuion reeds dat om “iemand in die wapad te steek” eg Afrikaans is, net soos om iemand “vir ŉ dop te steek” (dus letterlik “om vir iemand ŉ drankie te bring”). As jy iemand in die (wa)pad steek, bring jy hom/haar dus na die pad, sodat hulle op hulle eie kan vortgaan. Dink ook aan “iemand in die skande steek”, waardeur jy dus ŉ skade aan iemand bring.
Die spore van die vernederlandsingsperiode in Afrikaans se geskiedenis lê vandag nog diep.
Dae later steek die openingsin van Malherbe se voorwoord nog vas in my kop. Dis ŉ bekende en invloedryke aanhaling, maar gewis steeds trendy genoeg om teen die mure van avant-gardistiese hipsterkroeë geverf te moet word:
“Wie op die terrein van ŉ volk se spreekwoordeskat werksaam is, moet by alle waters drink: by die wye see van die lewende volkspraak, by riviere en spruite, by die fonteine en syferplekke van die volk se verre verlede, sowel as by enige ander stroom of bron wat die wydvertakte wetenskap tot sy beskikking stel.”
Wie was dit nou weer wat gesê het ŉ mens lees net die openingsin van ŉ boek, dan weet jy waaroor die res van die boek handel?
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 11 Maart 2017 verskyn.
Ag, ‘ma-hulle’ is Afrikaanser as koeksisters	Dinsdag, 07 Maart 2017	Geskryf deur Gerhard van Huyssteen	Lees 42 tye	Gepubliseer in
“Ag no man, don’t worry, we’ll sommer stop and eat there with my mom and them.” Ek probeer telefonies om plaaslike reisreëlings met ŉ Amerikaanse gas te bevestig.
En dan is daar stilte aan die ander kant van die verbinding …
“Bob, you still there?”
“Uhm, yes, Gerhard, can you please repeat that?” My naam word uitgespreek soos ŉ duifma wat kos vir haar kleintjies voer.
Ek besef skielik dat daar só ontsettend veel verkeerd met my eerste sin was dat gŉ aap daar ŉ neut van sal verstaan nie. Was dit die “ag” of die “sommer”? Of dalk “stop and eat”? Waarskynlik “my mom and them” as direkte vertaling van “my ma-hulle”.
Want dié ma-hulle-konstruksie is so eg en eie Afrikaans soos wat kan kom. Afrikanser as bobotie en koesisters en melktert. Dis ook een van die konstruksies wat taalkundiges van oor die wêreld al meer as ŉ eeu lank boei. Reeds in 1899 het Hesseling daar uitgebreid oor geskryf in sy boek Het Afrikaansch, en in 1905 het Du Toit in sy Gentse doktorale proefskrif “ma hulle” (só geskryf) met “ma-goet” en “froumensgoet” (wat “vrou” beteken) vergelyk. En tot vandag toe probeer almal uitpluis waar dié konstruksies vandaan kom.
Die Kaapse gemeenskap aan die einde van die sewentiende eeu was ŉ Babel van mense en tale. Daar was die oorspronklike Khoisprekers wat al in die sestiende eeu kennis gemaak het met Skeepsnederlands en -Portugees. Daar was Hollanders wat meestal vir lang periodes nie meer kontak met kontinentale Nederlands gehad het nie. Die slawe uit Maleisië het ŉ unieke mengsel van Maleis en Portugees gepraat, en die slawe uit Wes-Afrika verbreide vorme van onder andere Ewe en Papiamentu.
Wat had die klomp gemeen? Almal het die een of ander vorm van die hulle- en goed-konstruksies in hulle onderskeie tale gehad. Om nou maar kortweg en growwerig met die taaldata om te gaan:
In Kaapse Khoi sou da-//îgu die vertaling kon wees van “pa-hulle”. Let op daardie -gu aan die einde van die woord.
In Nama sou hulle dadá-hâgu vir “pa-hulle” kon sê, terwyl xugu “goed of dinge” sou beteken het.
Die Hollanders had nie so ŉ segswyse nie, maar het natuurlik al vir baie jare van scheepsgoed (“dinge op ŉ skip”) gepraat. En natuurlik was die byvoeglike naamwoord goed (ook uitgespreek as “goe”) deel van hulle woordeskat. In Fries vind ons wel die segswyse mem-en-hjar (“ma en hulle”) en mem-en-dei (“ma en dié”), maar daar was indertyd weinig Friese aan die Kaap.
In Maleis-Portugees het tanta dong gewoon “tante-hulle” beteken.
In Ewe was wo die vertaling van “mens-hulle”, en in Papiamentu was cas.nan gebruik vir “huis-hulle”.
Daar was dus gewoon ŉ unieke taalsituasie aan die Kaap: ŉ Klomp verskillende mense het op dieselfde talige manier aan die kollektiwiteitskonsep uitdrukking gegee – al het dit verskillend geklink. En eeue later sien ons nog hierdie voetspore in Afrikaans, sonder dat ons regtig-egtig op hierdie stadium weet watter een die oudste is.
En daarin lê ook die mooi van Afrikaans in Afrika: Selfs my Engelse vriende hier ken en gebruik “ag” en “sommer” en “mom and them”. Anders as die arme Amerikaanse Bob …
Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 04 Maart 2017 verskyn.
Woorde wek, maar voorbeelde trek	Maandag, 06 Maart 2017	Geskryf deur Sophia Kapp	Lees 95 tye	Gepubliseer in
Ken jy dié uitdrukking? Dis in die HAT opgeneem en dit beteken presies wat jy dink dit beteken: Dit wat jy doen, praat harder as dit wat jy sê.
Hierdie beginsel geld veral vir die kinders in ons sorg. Dis ŉ duur les wat ouers en opvoeders moet leer: Dit help nie ons verwag van ons kinders optrede, gedrag, gewoontes, lewenswyses, opvattings, uitkyke, insigte, beginsels en etiese kodes wat ons nie vir onsself aangekweek het nie. Om dit in ŉ moderne idioom te stel: ŉ Kind doen wat jy doen, nie wat jy sê nie.
Ek het onlangs met ŉ groepie skoolkinders te doen gehad wat aan ŉ redenaarskompetisie gaan deelneem. (Julle weet waarvan ek praat, dis elke jaar elke ouer en elke taalonderwyser se terugkerende nagmerrie.) Die kinders was gefokus, toegewyd, bitter intelligent en dwalend. Nie een het ŉ idee gehad waar om te begin navorsing doen nie en het by my opgedaag met blanko eksamenblokke, aan die hand van ŉ juffrou wat hulle in ŉ skoolkombi gelaai het en “kundige” hulp gaan soek het. Toe ek begin praat, het hulle almal verwoed begin notas afneem, toe ek vra watter bronne hulle al geraadpleeg het, het hulle my aangekyk asof ek van hulle verwag het om die wiel te herontwerp. Een het darem op ŉ kol vir my so effe verontwaardig gesê “Ons het gegoogle, tannie!”, maar daar was klaarblyklik ook nie genoeg onderskeidingsvermoë om die koring van die kaf op die wêreld se grootste rommelhoop (ja die internet) te skei nie. Ek het hulle so gekyk en gewonder of hulle dan nie verdien om aan een van die immer groeiende bende tollenaars uitgelewer te word wat skooltoesprake teen betaling skryf nie.
Ek lees William Faulkner het reeds in 1958 gesê dat Amerikaanse skole gedaal het tot die vlak van kinderoppassers. Gelukkig is die man dood, want ek kan my net indink wat hy van dié groepie te sê sou gehad het.
Hoor vir my, ek weet daar is onderwysers wat hulle werk doen. Ek weet daar is ouers en opvoeders wat opvoed en nie net afrig nie. Maar hulle is in die minderheid. Ons sit met ŉ geslag babavoëltjies wat net weet hoe om hulle bekke te rek en te wag vir klaar verteerde kossies om in hulle keelgatte af te gly. Hulle weet nie meer hoe om hulle weg na ŉ biblioteek te vind nie, en as hulle daar kom, weet hulle nie meer hoe om kennis daarin te ontgin nie. Erger nog, as dié inligting nie ŉ uitkoms vir ŉ leereenheid is nie (netjies saamgevat in ŉ kolpuntlys met oulike ikoontjies langsaan), stel hulle nie daarin belang om dit te ontgin nie. Kort voor lank sit ons met ŉ generasie wat dink die wêreld bestaan uit dit wat hulle deur oorlewering, fopnuus op Facebook en ŉ geskinder op Snapchat geleer het. En vir so ŉ generasie is dit moontlik, en selfs vermaaklik, om die korpus kennis, die magdom insigte en navorsing en die kosbare intellektuele erfenis wat oor baie eeue deur kundiges versamel is, te minag.
My vraag is: Waar staan jy in hierdie proses? Teken jy die ikoontjies? Verteer jy die kossies namens die jong denkers in jou sorg? Lei jy nog ŉ generasie grondsluipers op wat in hulle eie nes sit en mekaar warm dinges? Of maak jy soos die ma-arend, wat op die lip van die krans nesmaak sodat sy haar kroos kan grootmaak na die beste van haar vermoë, maar hulle dan uitskop sodat hulle kan vlieg?
Hou op om kinders se toesprake te skryf. Hou op om vir hulle toesprake te koop. Leer hulle dink, sodat hulle self kan toesprake skryf. En as hulle dan steeds nie kan toesprake maak nie, leer hulle om stil te bly. Nie almal hoef openbare sprekers te wees nie. Maar almal moet hulle vlerke kan sprei en met hulle eie kragte kan vlieg.	kommentaar
Taalkennis is nou 'n klik ver	Woensdag, 01 Maart 2017	Geskryf deur Sophia Kapp	Lees 83 tye	Gepubliseer in
Ons Woordeboekportaal het 'n paleis geword! Daar is nou 26 woordeboeke (22 daarvan gratis) tot die beskikking van geregistreerde VivA-gebruikers.
Benewens die 17 woordeboeke wat reeds op ons webwerf en aanlyn-app beskikbaar is, het ons gebruikers nou ook gratis toegang tot die volgende bronne:
Drietalige Wynindustriewoordeboek (Suid-Afrikaanse Wynbedryf-Inligting & -Stelsels (SAWIS) en die Netwerk van Kundigheid en Tegnologie vir die Wynbedryf (Winetech))
Etimologiewoordeboek van Afrikaans (GJ van Wyk, red.)
Fisikawoordeboek (Vaktaalburo, SAAWK)
Afrikaanse voëlname, opgestel deur die Afrikaanse Voëlnaamgroep van BirdLifeSA
Paramediese Vakwoordeboek (Vaktaalburo, SAAWK)
Statistiekwoordeboek (HS Schoeman)
Sterrekundewoordeboek (JH de Klerk, red.)
Woordeboek van nuttige Afrikaanse kombinasies (Kollokasiewoordeboek) (AN Otto)
Afgesien van hierdie bronne het die Departement van Kuns en Kultuur goedgunstiglik ingestem om hulle meertalige terminologielyste, wat oor baie jare deur vak- en taalkundiges opgestel en gestandaardiseer is, aan VivA beskikbaar te stel. Die lyste dek die volgende velde:
Inligtings- en Kommunikasietegnologie
Kuns en Kultuur Intermediêre Fase
Lewensoriëntering Intermediêre Fase
Wiskunde Intermediêre Fase
As jy nog nie by VivA geregistreer het nie, gaan sommer nou na ons webwerf by www.viva-afrikaans.org of laai ons VivA-app (Aanlyn) af. Dit is gratis. Mahala. Verniet. Vry. Kosvry. Rentevry. Verniet. Komplimentêr. Kosteloos. Pertjoema!
“Gee die Duiwel [en die digter] wat hom toekom” (Henry IV Part I)	Taalgebruiker of speltoetser: dís die groot verskil	Internasionale Moedertaaldag	Eens toe daar 'n tweetalige lugruim was	BeginVorige123456VolgendeEinde	Bladsy 1 van 6
Maart 2017 (11) Februarie 2017 (9) Januarie 2017 (7) Desember 2016 (4) November 2016 (8) Oktober 2016 (5) September 2016 (4) Mei 2016 (2) Maart 2016 (2) Februarie 2016 (2) Januarie 2016 (4) Desember 2015 (5) Onderwerpe
Nuus (8)Aankondigings (5)
WEBBLADOORSIG | BEPALINGS EN VOORWAARDES