Dit is bloot biologie! - Prof. Eugene Cloete
Dit is bloot biologie!
Deur Prof. Eugene Cloete op 1 November 2011
Hierdie artikel het tevore in Beeld verskyn.
'n Ekonomiese krisis, opstand, hongersnood, die opkoms van 'n nuwe empire – 'n mens sou sweer die eindtyd is op hande. Maar daar is niks sinisters aan huidige wêreld-gebeure nie, die aarde volg bloot natuurbeginsels.
In isolasie gesien ontlok gebeure soos die geldmark-krisisse, die onlangse opstande in Londen en die Midde-Ooste, die wêreld-kolonisasie deur China, die Somaliese hongersnood en klimaatsverandering uitroepe van verbystering. Vir my hou die nuusopskrifte van die afgelope tyd egter met mekaar verband, want hulle na-aap saam die aarde se natuurlike ritme.
Dié gebeure kan verduidelik word deur die definisie van ekologie, waarvolgens daar konstante interaksie is tussen lewende (of biotiese) organismes en hul onmiddellike nie-lewende (abiotiese) omgewing, asook ekologiese beginsels soos die oorlewing van die eie soort, Liebig se Wet van die minimum, r- en K-Strategete, en interaksie tussen organismes.
Enige organisme se sterkste dryfveer is om die oorlewing van die eie soort te verseker. Hierdie beginsel word geïllustreer deur China se aktiewe koloniseringstrategie regoor die wêreld. Chinese aborsiewetgewing, wat ingestel is om bevolkingsaanwas te beperk omdat die hoeveelheid mense te veel geraak het vir die landgebied om te onderhou, het tot geslagsdistorsie gelei waarin voorkeur aan manlike babas gegee is. In reaksie op hierdie bevolkingsdinamikakrisis het Chinese begin om hulle regoor die wêreld te vestig om die kans op oorlewing van hul "eie soort" te verseker.
Bakterieë doen dieselfde. Wanneer die individue in 'n kolonie bakterieë 'n drumpel bereik wat neig na oorbevolking, stuur die organismes chemiese seine aan mekaar wat sorg dat van die organismes die kolonie verlaat om hulle elders te vestig. Dié gedrag word gedryf deur die behoefte aan hulpbronne.
Liebig se Wet sê dat die beskikbaarheid van die hulpbron wat in die kleinste hoeveelheid voorkom, uiteindelik die opbrengs (biomassa) van organismes in 'n ekosisteem sal bepaal. Neem byvoorbeeld die opbou van alge in 'n dam wat heelwat koolstof maar min fosfaat bevat. Dis uiteindelik die fosfaatkonsentrasie wat bepaal hoeveel biomassa (alge) geproduseer word. Word die fosfaatbron uitgeput – al is heelwat koolstof nog beskikbaar – stop algeproduksie eenvoudig.
Die beskikbaarheid van hulpbronne soos water, voedingstowwe en minerale bepaal hoeveel mense binne die ekosisteem van die aarde kan gedy.
Die vraag is of die wêreldbevolking van 6,5 miljard nie reeds die vlak van die beperkte hulpbron bereik het nie. Volgens die 2010 State of the World-verslag is 10 ha grond nodig vir elke Amerikaner om Amerika se gemiddelde jaarlikse inkomste per persoon van $45 000 te handhaaf. Die verslag sê dat indien elke mens op aarde 'n Amerikaanse leefstyl sou nastreef, ons die ekwivalente hulpbronne van 4,5 aardes nodig sou hê. Dus is dit reeds onmoontlik vir almal om 'n Amerikaanse verbruikskoers te volg, tensy ongeveer 5,3 miljard mense eenvoudig van die aarde af verdwyn.
Die verslag skat dat indien die wêreldbevolking, sonder verdere aanwas, die huidige tempo van hulpbronverbruik handhaaf, daar oor 100 jaar slegs 1,2 miljard mense op aarde sal oorbly. Dit dui daarop dat ons hulpbronne die kritiese beperkende vlak bereik het, en dus die mens se oorlewing op vele vlakke bedreig.
Kom ons kyk wat gebeur in ekosisteme onder beperkende toestande, aan die hand van die logistiese vergelyking van bevolkingsgroei waarin "r" vir die per kapita-toename van 'n bevolking staan, en "K" die drakrag van die omgewing aandui.
Mikrobioloë gebruik hierdie vergelyking om bakteriese gemeenskappe as r-Strategete en K-Strategete te klassifiseer volgens hul vermoë om verskillende omgewingstoestande te oorleef. Eersgenoemde is tipies vinnig groeiende en opportunistiese organismes wat ekosisteme domineer in tye van oorvloed, maar vinnig verdwyn as hulpbronne afneem. K-Strategete groei stadiger en is aanpasbaar. Hulle oorleef goed en domineer in moeilike omgewingstoestande.
Lande kan ook sodanig geklassifiseer word, gemeet aan hul groeitempo, per kapita-inkomste en water- en energieverbruik. Amerika, China, Japan en ontwikkelde lande binne die Europese Unie tree tans soos tipiese r-Strategete op, terwyl BRICS-lande (China uitgesluit) en ander ontwikkelende lande eerder K-Strategete is.
Amerika se bruto binnelandse produk (BBP) is $98 duisend miljard en China s'n $38 duisend miljard, teenoor Suid-Afrika se $2,4 duisend miljard. Amerikaners en Europeërs verbruik onderskeidelik 380 en 270 kubieke meter water per jaar per mens, teenoor Afrika se net 25 kubieke meter per jaar per mens.
Die armoede van 2 miljard mense wat onder die armoedsgrens lewe, wys die aarde se hulpbronne kan nie meer die wêreldbevolking ondersteun nie.
Weens hul verbruiksintensiteit begin r-Strategeet-lande se eie hulpbronne krimp. Ons kan dus verwag dat die oorlewing van die vyf grootste ekonomieë ter wêreld, Amerika, China, Japan, Frankryk en Duitsland, asook naby-geassosieerde lande soos Griekeland, Portugal, Italië, Ierland en Spanje, toenemend onder druk sal kom. Die ekonomiese ineenstorting en politieke onstabiliteit van die afgelope drie jaar weerspieël r-Strategeet-lande se tipiese optrede in sulke omstandighede.
Tot r-Strategete se voordeel is dat hulle die middele het om mobiel, soos nomades, rond te beweeg na nuwe habitatte met genoegsame bronne. Die Chinese herkolonialiseringsbeweging is tipies hiervan. Daarby help r-Strategete se middele hulle om antagonisties en kragdadig op te tree om hulpbronne tot hul voordeel af te vat. Amerika, die wêreld se nommer een r-Strategeet, se betrokkenheid by oorloë teen olieryke lande is geensins verbasend nie, want olie ondersteun mobiliteit, en mobiliteit verseker oorlewing.
Die netto effek hiervan is dat die wêreld toenemend onstabiel sal raak, en dat die sterkste lande, volgens die beginsel van survival of the fittest, sal oorleef.
Ekosistemiese stabiliteit word deur verskillende interaksies tussen organismes bepaal.
In die mees stabiele ekosisteme is daar genoeg hulpbronne en geskikte omgewingstoestande sodat 'n verskeidenheid organismes daarin voortbestaan. Verkeer hierdie ekosisteem onder druk, neem spesieverskeidenheid af, aangesien natuurlike seleksie altyd organismes bevoordeel wat die druk en veranderde omgewingstoestande kan weerstaan.
'n Simbiotiese verwantskap is 'n wen-wen situasie vir al die betrokke organismes. Switserland en die Skandinawiese lande spog met so 'n ekwilibrium van "ideale sosialisme" waarin almal gelyk is, almal "genoeg" het en niemand bo iemand anders bevoor- of benadeel word nie. Simbiose is egter nie volhoubaar in lande of in ekosisteme met beperkte hulpbronne nie.
Kommensalistiese verwantskappe, wat tipies is van kapitalistiese stelsels waar r-Strategeet-lande en K-Strategeet-lande saam voorkom, bevoordeel een organisme, maar nie noodwendig ten koste van 'n ander nie. Hierdie verhoudinge bly stabiel solank daar genoeg hulpbronne vir albei groepe is. Begin dit egter aan die skraps kant raak, word dié verwantskappe dikwels antagonisties en vyandig, aangesien die über-verbruikende r-Strategete alles in hul vermoë sal doen om hul eie oorlewing eerstens te verseker.
Ekosisteme is vloeibaar en dinamies weens die voortdurende wisselwerking tussen organismes en gedurig veranderende omgewingstoestande waarbinne hulpbronne beperk is. Dit veroorsaak dat gemeenskappe kom en gaan, en spesies in uiterste gevalle uitsterf.
'n Mens kan die ekologiese beginsels waarvolgens 'n ekosisteem funksioneer, gebruik om die teenswoordige wêreldgebeure te verduidelik:
Die verbruik van r-Strategeet-lande oorskry reeds hul drakapsiteit. Dit lei tot onstabiliteit en dié nasies se verhoogde antagonisme (oorloë) met omgewings (ander lande) wat wel nog oor hulpbronne beskik.
In baie lande lei hulpbrontekorte tot armoede, hongersnood en die uitbreek van epidemies, en uiteindelik die afsterf van dele van die bevolking.
'n Ekwilibrium (stabiliteit) sal slegs bereik word wanneer hulpbronbenutting in balans met die wêreldbevolking is. Die mens, en veral inwoners van r-Strategeet-lande, sal drasties minder moet verbruik en binne die beskikbare hulpbronne leef. Die alternatief is dat ons bevolkingsgetalle drasties gaan verminder, soos wat tipies is van 'n ekosisteem wat onder druk is.
Ons kan dus verwag dat oorloë, armoede en siektes soos MIV/vigs, malaria en tering sal toeneem. Die verdere komplikasies wat deur klimaatsverandering veroorsaak kan word, kan 'n drastiese bevolkingsafname verder dryf en in die uiterste geval die uitsterwing van die mens as spesie veroorsaak.
Uitkoms is min, omdat die mens basies die "slagoffer" is van sy eie keuses en die dinamika van die aardse ekosisteem waarbinne ons as 'n belangrike biotiese komponent 'n wesenlike impak het danksy ons onvolhoubare verbruikspatrone en gepaardgaande besoedelingspraktyke.
Die mens hét die vermoë om 'n volhoubare toekoms te skep en binne die aarde se natuurlike drakapasiteit te leef.
Mense en lande wat aanpasbaar genoeg is om binne hul vermoëns te leef, het 'n beter kans op oorlewing. Die wetenskap en tegnologie kan hiertoe 'n groot bydrae lewer.
Die vraag is egter: Het die mens die wil om 'n lewensnoodsaaklike verandering te maak?
Prof. Eugene Cloete is die dekaan van die Universiteit Stellenbosch se fakulteit natuurwetenskappe en voorsitter van die Universiteit Stellenbosch Waterinstituut.
Bron: 2010 State of the World: Transforming Cultures – from Consumerism to Sustainability deur die Worldwatch-instituut.