Onverskrokke Intercape-baas: Lewe in SA nou ‘goedkoop’Johann Ferreira, hoof van Intercape. (Foto: Verskaf) Bangikhaya Machana se vrou het sy bloed met water en ŉ besem voor die Kaapstadse depot van Intercape kom afwas. Die 35-jarige busbestuurder is in April vanjaar dood nadat hy buite die langafstandbusdiens se kantoor geskiet is. Vir Johann Ferreira, hoof van dié maatskappy wat jare gelede deur sy pa met ŉ enkele bus op die been gebring is, was dit ŉ kantelpunt ná jare van teistering, intimidasie, geweld, voorskrifte en dreigemente deur ŉ “taximafia” wat ŉ skrikbewind teen die maatskappy voer. Dit was tot hiertoe en nie ŉ enkele tree verder nie. Intercape se spreekwoordelike Dawid het die lamsakkige regering-Goliatte en die taxiverenigings wat hulle toegelaat het om hul gewelddadige make ongebreideld te maak, die stryd aangesê. “Dit is regtig hartseer dat lewe in Suid-Afrika so goedkoop geraak het; dat dit net statistieke is,” sê Ferreira vandeesweek in ŉ onderhoud met Maroela Media. Vroeër vandeesmaand het die Oos-Kaapse hooggeregshof die vloer gevee met Fikile Mbalula, minister van vervoer, en die Oos-Kaapse LUR vir vervoer, Xolile Ngqatha, weens hul versuim om stappe te doen om ŉ einde te bring aan voortgesette aanvalle op die busdiens. Die saak het egter ŉ lang aanloop. Polisiebeamptes op die toneel waar een van Intercape se busse aangeval is. (Foto: Intercape) Intercape se busse loop al sedert 2015 deur onder wydverspreide, voortdurende en geteikende aanvalle deur taxiverenigings wat Ferreira probeer intimideer om toe te gee aan hul onregmatige eise. Taxiverenigings wou besluit oor waar die busse mag ry en wanneer. Daar is aangedring op bepaalde heffings in sekere gebiede, die verlaging van kaartjiepryse, wanneer Intercape se kantore mag sake doen, watter roetes hy mag gebruik. In 2019 het begin waarna Ferreira verwys as die “klipgooi-terrorisme” en vroeër vanjaar het dit geëskaleer na skietvoorvalle. Machana is in een van dié aanvalle doodgeskiet. In die geheel is minstens 150 voorvalle van geweld sedert 2015 by die polisie aanhangig gemaak. Die meeste daarvan – sowat 70 – in die Oos-Kaap, maar met die Wes-Kaap en Gauteng ook in die spervuur. In net ŉ enkele geval is ŉ inhegtenisneming gedoen. Busmaatskappye het aanvanklik vertoë gerig aan die minister van vervoer en aan plaaslike LUR’e van vervoer. Daar was ook ŉ pleidooi aan pres. Cyril Ramaphosa, maar niemand het gereageer nie, sê Ferreira, en dit het al hoe meer rooi ligte laat flikker. Aanvalle het al in 2015 begin, maar het vroeër vanjaar aansienlik vererger. (Foto: Intercape) Vir hom was die deurslaggewende gebeurtenis ŉ opdrag van die voormalige LUR vir vervoer in die Oos-Kaap, Weziwe Tikana-Gxothiwe, dat hy met die taxibase moet gaan onderhandel om die probleem op te los. (Die hof het later bevind dit was ŉ onwettige opdrag.) “Dit is nie ŉ probleem wat ek geskep het nie, dit is ŉ probleem wat die taxi’s geskep het. Gesels ek met hulle, is dit ŉ geval waar ek letterlik die sleutels oorgee aan ŉ taxivereniging sodat hulle die onderneming kan oorneem. Gee jy toe, gee jy beheer oor. Gee jy nie toe nie, word jy aangeval.” Die ander alternatief was die betaal van sogenaamde beskermingsgeld; miljoene rande per provinsie sodat die busdiens met rus gelaat word. Ander busmaatskappye het met die taxiverenigings gaan onderhandel, maar wat die uiteinde daarvan was, weet Ferreira nie. “Ek het besluit ek gaan nie met die taxi’s onderhandel nie en dit is hoekom Intercape uitgesonder is. “Ek het weggestap. Ek het polisie toe gegaan, nie die omkoopgeld betaal nie. Die geskiedenis vertel die storie ten opsigte van die aanvalle.” Toevlug in die hof Ferreira sê hy het uiteindelik geen ander keuse gehad as hom tot die hof te wend nie. Hier het hy die hulp gekry waarvoor hy vergeefs by politici gepleit het. Regter John Smith het Mbalula en die LUR’e gelooi vir hul versuim om in te gryp en hul statutêre en grondwetlike pligte na te kom deur iets aan die voorvalle te doen. “Die uitspraak stel Fikile Mbalula in ŉ baie slegte lig, maar dit plaas ook ŉ punt agter sy ministerie. Daar is soveel mense wat die opvatting het dat hy nie sy werk doen nie; hierdie kwessie is vir my die bewys.” “Hy het die lewe van die Suid-Afrikaanse reisende mense op die spel geplaas. Hy het werkers wat ŉ eerlike dag se loon wil verdien se lewe op die spel geplaas.” Die gebrek aan ingryping is vir hom “onvergeeflik”, sê Ferreira. Wanneer ŉ politikus se familielid of ŉ buitelandse toeris vermoor word, daag Bheki Cele, minister van polisie, op. “Hoekom is een persoon se lewe belangriker as ŉ ander?” vra hy. Hy sê Mbalula behoort hom te skaam en die eerbare ding te doen en te bedank. Teleurgesteld, maar nie bang Bangikhaya Machana (35) is buite Intercape se depot in Kaapstad geskiet. Hy is drie dae later dood. (Foto: Intercape) Ferreira het dalk manalleen teen die taxibase met hul AK-47-toegeruste lyfwagte en die hardvogtige ministers gaan staan, maar is onwrikbaar in die geloof dat dit die regte ding was om te doen. “As ek sien hoe die drywers aankom, wetende dat hulle met klippe gegooi kan word, wetende dat daar op hulle geskiet kan word en nog stééds kom werk … wat is ek minder of meer as my drywer of die passasier wat nie ŉ ander keuse het as om met die bus te ry nie? “Ek put my krag in die eerste plek van God, dan uit die oortuiging dat ek die regte ding doen. En dan kry ek krag van my personeel wat ŉ voorbeeld vir my is, wat werk toe kom, wat nie staak nie. “Dit is mense wat hul lewe op die spel plaas om brood op die tafel te sit.” As gelowige glo hy dat God in beheer is en ŉ plan met sy lewe het. Daarom doen hy wat hy doen nie vir homself nie, maar vir sy land en ŉ volgende geslag. Bloedspatsels langs ‘n Intercape-bus. Die maatskappy loop al jare lank onder ‘n sogenaamde taximafia deur. (Foto: Intercape) Teleurgesteld is hy wél, sê Ferreria. Teleurgesteld dat Suid-Afrika ná byna 30 jaar van demokratiese regering op hierdie punt is. Dat dit nog altyd gaan oor swart en wit en dat mense met hul lewe betaal vir swak bestuur en swak besluite. Goddelike leierskap is wat die land nodig het, sê Ferreira. En mense wat hul vrees eenkant toe skuif en opstaan vir hul regte. Daar kan nie net gepraat word oor wat gedoen kan of moet word nie, daar moet gedóén word, glo hy. “Ons kan sit en ons kan blameer en ons kan huil, skop en skree en swartsmeer en beswadder, maar aan die einde van die dag moet jy iets doen.” Vir die regter het Ferreira net lof en hy bestempel die hooggeregshof se uitspraak as omvattend en omsigtig. Vir Mbalula is daar nou weinig beweegruimte en Ferreira gaan alles moontlik doen om die minister te dwing om sy werk te doen. “Dit is die waterskeiding tussen praat en doen. Jou ‘ja’ moet ja wees en jou ‘nee’ moet nee wees. As jy sê jy gaan iets doen, gaan doen dit.”