Die geskiedenis van idees: Antieke tydperkInleiding Soos gesê in die vorige artikel, gaan die fokus van hierdie reeks op die Westerse denke en idees wees, en veral op diegene wat nog steeds ŉ impak op die huidige Westerse denke het. Dit is by name die Grieke en die Romeine. “Die Skool van Athene”. ‘n Voorstelling van die Griekse filosowe Plato, Aristoteles, Pythagoras, Diogenes, Herakleitos, Euklides, Zarathoestra, Ptolemaeus en die skilder Raphael (Foto: Ricciarini/Leemage) Dit was beide rasionele beskawings met stelselmatige denke, oftewel filosofie. Die Europese volke buite die Grieks-Romeinse beskawing, soos Germane en Slawiërs, het wel legendes en mites gehad, maar geen filosofie in die ware sin nie. In die Ooste was reeds in die antieke tydperk ontwikkelde filosofieë, maar hulle bly vir die Westerling vreemd en het geen noemenswaardige invloed op Westerse denke gehad nie – as ons afsien van die meer onlangse verskynsel om elemente van Boeddhisme en Hindoeïsme met dele van die Christendom te vermeng om ŉ universele godsdiens te skep. Weens die gebrek aan skriftelike getuienis en geografiese isolasie weet ons eintlik niks van die filosofie en denke van die oerbevolkings van Afrika en Amerika nie. Van die latere ontdekkingstogte weet ons dat daar veral legendes vertel is, maar nie filosofie bedryf en nuwe idees ontwikkel is nie. Die gesegde dat daar niks nuuts in die wêreld is nie geld ook vir die meeste idees. Eintlik het alle idees hulle oorsprong in die antieke tydperk gehad en is later herontdek en verder ontwikkel of aangepas. Die Weste is ondenkbaar sonder die Griekse filosofie en sonder die Christelike godsdiens en etiek. Laasgenoemde het natuurlik eersgenoemde oordek, maar sekere Griekse idees kon gedeeltelik by die Christendom aansluiting vind, ander is later herontdek en soms ook gebruik om die Christendom te probeer aanval. Wat die Griekse filosowe en denkers vir ons so besonders maak, is dat hulle eerste begin het om uit sowel waarneming asook deur diep denke en redenasies wetmatighede te vind – om ŉ ordening van die samelewing te ontwikkel en om die verhouding met die transendente te bedink. Die lewensbepalende vrae waaruit idees ontstaan het, is reeds in die antieke tydperk gevra: Is daar ŉ God/ gode? Wat beteken dit vir die mens? Wat is die mens se doel en strewe? Hoe vind jy geluk? Wat is ’n goeie mens en hoe word jy een? Het die mens ŉ siel? Daaruit voortvloeiend, waar bring hy die ewigheid deur indien dit wel bestaan? Hoe lyk die ideale samelewing en hoe word dit bereik? Wat dryf ons aan – die rede, die begeertes of ŉ goddelike vonk? Het God (of die gode) die mens geskape, of het die mens uit vryswewende dele ontstaan? Wat verander en wat bestaan vir ewig? Hoe is die wêreld aanmekaargesit en wat hou dit in beweging? Portret van die filosoof Herakleitos geskilder deur Hendrick ter Brugghen (1588-1629) en uitgestal in die Rijksmuseum, Amsterdam. (Foto: Electa/Leemage) Die pre-Sokratiese filosowe Die eerste groep filosowe was natuurfilosowe (Thales van Milete, Anaximander van Milete, Herakleitos, Anaxagoras en ander) wat probeer het om wetmatighede in die natuur te vind. Veral die soeke na die “oerelement” waaruit alles gemaak is, het hulle gedryf. Vir party was dit water, vir ander vuur of lug, vir ander weer ŉ kombinasie van verskillende elemente waaruit alles ontstaan het. Die latere natuurwetenskappe en spesifiek die evolusieleer, wat leer dat dinge natuurlik en sonder die ingryping van ŉ skepper ontstaan het, het hier hulle oorsprong. Ook die vraag of dinge staties en ewig is, of vloeiend en altyd veranderend, is beredeneer. Herakleitos het beweer dat alles vloei en dus niks dieselfde bly nie. Parmenides daarteenoor het weer geredeneer dat niks iets anders kan word as wat dit is nie. Al twee idees is natuurlik reg: alles word ouer en verander in voorkoms, maar niks verander in iets heeltemal anders nie. Anaxagoras, en opbouend op hom Demokritos, het reeds die verbasend moderne teorie van atomisme ontwikkel, naamlik dat alles uit dele (atome) bestaan wat deur hulle verskillende samestelling die vorm aan iets gee. Die dele is egter ook ŉ eenheid. Demokritos het die teorie verder ontwikkel en die grondlegger van die materialisme geword, wat ontken dat die mens (of enige lewende wese) ŉ siel het en dat alles net verskillend saamgestelde atome is, wat met mekaar verbind en weer uitmekaarval om dan weer iets nuuts te vorm. Niks kom dus uit niks nie. Die materialisme sou die Westerse denke later sterk beïnvloed en was ook die grondslag van alle idees wat God ontken, soos kommunisme. Daar was ook verskeie filosofiese skole met uiteenlopende leerstellings. Die Sofiste met hulle bekendste verteenwoordiger Protagoras het geleer dat die mens die maatstaf van alle dinge is en dat daar geen absolute norme is soos ŉ morele gesag gebaseer op God (of gode in die geval van die Grieke) nie, omdat die bestaan van die gode nie bewys kan word nie. Die skool van die Kynici (waaruit die woord sinisme afgelei is) het geleer dat geluk deur almal bereik kan word en dat geluk in die afwesigheid van begeertes lê. Begeertes en besittings verslaaf jou en wie net die basiese behoeftes bevredig en vir homself kan sorg, is waarlik vry. Diogenes, wat volgens die legende in ’n ou wynvat gewoon het, is een van die bekendste Kynici. Sowel sekere christelike stromings soos die Franziskane asook die Boeddhisme en dele van die groen-ideologie het sekere ooreenkomste met die idees van dié Griekse denkskool. Borsbeeld van die Griekse filosoof Epikurus (Foto: Luisa Ricciarini/Leemage) Die Epikureërs met hulle stigter Epikurus het geleer dat die mens deur drange beheer word en dus lus en plesier die hoogste beginsel en dryfkrag is en die mens na persoonlike vervulling moet streef. Daar bestaan geen hoër deugde of pligte nie. Hulle het ook die natuurfilosofie van Demokritos aangehang. Hulle siening is vandag taamlik algemeen in die Weste: as daar geen God en dus geen groter doel en geen lewe na die dood is nie, dan draai die lewe net om jouself en streef ŉ mens na die grootste moontlike genot en plesier in sy leeftyd. Die Stoïci was die teendeel van die Epikureërs (en verwant aan die Kynici) en het geleer dat almal vatbaar is vir rede en vernuf en dat die mens moet streef na selfbeheersing en pligsbesef as hy gelukkig wil wees. Dit stem nogal ooreen met die Christelike, veral die Protestantse, etiek. Die drie groot Griekse filosowe Sokrates, Plato en Aristoteles word as die drie groot filosowe van die antieke tydperk gereken. Alhoewel elkeen die leermeester van die ander een was (Sokrates van Plato, Plato van Aristoteles), het hulle redelik verskillende idees verkondig. Soos met alle antieke denkers is net nog brokstukke van hulle geskrifte behoue. Van Sokrates self is niks oorgelewer wat hyself geskryf het nie, maar net dit wat Plato oor hom geskryf het. Sokrates fokus op die mens en probeer om ŉ moraliteit uit menslike gedrag en gewoontes te vind, eerder as uit goddelike openbaring. Sy metode was om op die markplein van sy tuisstad Athene mense met allerhande vrae uit te lok om hulle oortuigings en sienings te beredeneer – iets waarin hulle dikwels gefaal en die tekortkominge van hulle eie argumente besef het. Die speel van duiwelsadvokaat wat ons ken is in ŉ sin die metode van Sokrates: ek maak ŉ vêrgesogte stelling of vra ŉ uitdagende vraag ter wille van die argument en kyk of dit weerlê kan word. Op die manier sou by die waarheid en algemene reëls uitgekom word. Dié metode was vir sommige van sy tydgenote ŉ belediging. Sy sienings het ŉ smaak van rebellie en godslastering gehad, dus is Sokrates later gedwing om selfmoord te pleeg deur gif te drink. Plato, alhoewel Sokrates se skolier, het altyd ŉ sterk bewussyn van die transendente gehad en was ŉ anti-materialis. Hy het gesoek na dit wat ewig is. Aanknopend aan die natuurfilosowe soos Demokritos het Plato wel toegegee dat alles verander en vloei, maar die vorm en oorsprong ewig en die mens se siel onsterflik is. Wat ons sien is net ŉ weerkaatsing van die werklikheid en daar is iets veel groter in ŉ ander sfeer wat ons nie kan sien nie. Hy was in hierdie denke eintlik al na aan die Christelike siening. Verder het Plato ook baie gedink oor die regte ordening van die staat en veral oor die perfekte leier, wat in sy werk Politeia (Die Staat) beskryf is. Die ideaal was volgens hom dat filosowe, wat deur diep denke, opvoeding, redelikheid en die strewe na waarheid, wysheid en volmaaktheid die hoogste vlak van die menslike ontwikkeling verteenwoordig, die staat moet lei. Plato en sy dissipels in die tuine van die Akademie (Foto: Collection Roger-Viollet / Roger-Viollet via AFP) Een heerser wat die ideaal probeer vervul het, was eeue later die Romeinse keiser Marcus Aurelius “die filosoof op die troon” wat van vanaf 161 tot 180 na Christus regeer het. Anti-demokrate van latere eeue het hulle dikwels op Plato (en ook Aristoteles) beroep in die oortuiging dat ŉ hoogs begaafde en deugsame absolute heerser beter vir ŉ land is as die heerskappy van korrupte en kortsigtige verkose verteenwoordigers. Aristoteles was op sy beurt weer die skolier van Plato, maar het taamlik ander sienings gehad. Vir hom was dit wat ons sien geen skaduwee van die werklikheid nie, maar is die werklikheid in teendeel dit wat ons sien en daaruit aflei. Alles wat bestaan, bestaan net omdat dit waargeneem word. Ons orden die wêreld deur waarneming. Hy het, met sy fokus op die waarneembare, al ŉ eerste kategorisering en indeling van die stoflike gedoen – iets waarsonder geen wetenskap kan funksioneer nie. Hy het onderskei tussen lewelose materie soos klippe, lewende materie soos plante, lewende wesens soos diere sonder selfwaarneming en as hoogste vorm die mens wat oor rede, die vonk van die goddelike in hom, beskik. Aristoteles het wel ŉ besef van ŉ goddelike krag wat alles orden en instandhou gehad, maar wat volgens hom, anders as in die Christendom, nie ŉ persoon is nie en ook nie in die mense se wel en weë belangstel nie. Deïste en Panteïste het ŉ soortgelyke siening. Aristoteles se begeerte om dinge te kategoriseer en te orden het hom ook ŉ kategorisering van goeie en slegte regeringsvorms laat ontwikkel wat tot vandag toe nog dikwels aangehaal en as grondslag gebruik word. Anders as vandag se populêre siening dat demokrasie altyd goed is en enige ander regeringsvorm altyd sleg is, was daar vir Aristoteles in elke vorm (naamlik beheer deur een, deur enkeles of deur vele) ŉ goeie en ŉ slegte weergawe. Afhangende of dit ter wille van die geheel, of ter wille van die enkeling of spesifieke groep uitgeoefen word. Griekse filosoof Aristoteles verlaat Athene saam met sy familie nadat hy aan die kaak gestel is omdat hy nie die gode in ere gehou het nie (Foto: Isadora/Leemage) Die monargie met ŉ goeie heerser wat almal se belange in ag neem, kan ontaard in ŉ tirannie met ŉ slegte heerser wat net ter wille van homself regeer. Die aristokrasie met ŉ goeie elite kan ontaard in ŉ oligargie met ŉ korrupte heerserskliek. Die heerskappy van verantwoordelike burgers kan ontaard in ŉ demokrasie waar geen onderskeid tussen verantwoordelike en onverantwoordelike burgers getref word nie en selfs in die oglokrasie, die heerskappy van die gepeupel. Die politiek is vir hom die beste vorm en die tirannie die slegste een. Twee wesenlike en uiteenlopende idees oor politieke ordening het ook in die antieke tydperk en ook by die Grieke hulle beslag gekry: die van die etnies homogene polis (stadstaat) en die van die multi-etniese ryk soos wat dit deur die koning van Macedonië, Alexander die Grootte, opgebou is. Die ryksidee is egter nog ouer en daar was reeds die Egiptiese, Babiloniese en Persiese ryke wat Alexander se ryk voorafgegaan het en wat hy almal in sy kortstondige ryk ingelyf het, saamgebind onder die idee van Hellenisme: ŉ Griekse, deur talle ander kulture en gelowe beïnvloed, “wêreldkultuur” wat drie vastelande met mekaar verbind het. Ook hier is dus niks nuuts in die wêreld nie. Romeinse denke Die Romeinse denke is veral beïnvloed deur die Griekse filosofie, by name die skole van die Stoïsisme en Epikurisme. Titus Lukretius Carus was ŉ filosoof en digter in die tydperk van die republiek en ŉ aanhanger van die Epikureërs. Hulle het geleer dat jy nie gode of dood hoef te vrees nie, maar jou eerder deur die vernuf moet laat lei. Dis beter om vir die hier en nou te leef en om dit te geniet. Om jou te beywer vir ŉ openbare amp en om die samelewing deur betrokkenheid te wil verbeter is ŉ mors van tyd. Marcus Tullius Cicero. Romynse filosoof, redenaar en staatsman (Foto: Ann Ronan Picture Library / Photo12 via AFP) Die hedendaagse tendens van individualisme, om jou van die openbare lewe te onttrek en net vir jouself te leef en jou eie klein koningryk op te bou (iets wat orals in die Weste te sien is, maar veral ook in Suid-Afrika) kan as in lyn met die Epikureërs gesien word. Die filosoof, redenaar en staatsman Marcus Tullius Cicero was ŉ aanhanger van die stoïese leer en anders as Lukretius het hy die vorming van politieke eenhede as deel van die menslike natuur gesien. Die vernaamste roeping van die burger lê in die deelname aan die openbare lewe en die strewe na deugde. Die vier kardinale deugde volgens hom is matigheid, geregtigheid, dapperheid en wysheid. Cicero kan in die huidige terme gesien word as behoudende politikus, wat geleef het in ŉ era van chaos en verval en wat die terugkeer na die vroeëre toestand van goeie sedes en heerskappy van die reg as uitkoms gesien het. Die Romeinse Republiek (wat in sy leeftyd de facto deur Julius Caesar afgeskaf is) was vir hom met sy balans tussen die verskillende magsentrums die ideale staatsvorm. Dit het die drie goeie stelsel volgens die skema van Aristoteles gekombineer. Die filosoof Lucius Aenaeus Seneca was ook ŉ stoïsyn, maar het meer op die persoonlike ontwikkeling tot geluk gefokus, eerder as op die betrokkenheid in die politiek. Volgens hom moes die mens, om gelukkig te wees, afsien van die valse strewe na rykdom en mag en eerder sy lewe op die beperking van behoeftes en op ŉ lewe in lyn met die natuur rig (vandag sou ŉ mens dit volhoubaarheid noem). Seneca het reeds in die era van die keisers geleef, nadat die republiek al vir meer as honderd jaar verby was, en het eerstehands magsmisbruik ervaar deur keiser Nero. ŉ Ontnugtering met die openbare lewe en die soeke na geluk in persoonlike ontwikkeling is dus verstaanbaar uit sy omstandighede. Alhoewel die Romeinse denke nie werklik oorspronklik was nie, het dit deur die kulturele invloed van die Romeine op die grootste deel van Europa veel groter impak gehad as die denke en idees van die Grieke met hulle stadstate en eilande. Die groot bydrae van die Romeine tot die Westerse beskawing was eerder in die praktiese magsuitoefening op die basis van ŉ gesofistikeerde en deels vandag nog geldige regstelsel en administrasie geleë. Die Romeinse Ryk was en is steeds vir menige moderne ryksbouers ŉ voorbeeld. Romeinse simbole is orals in die Weste te vinde – selfs in lande wat nooit deel van die Romeinse Ryk was nie. Die idee wat die wêreld meer as enigiets anders geskud het, naamlik Jesus Christus se boodskap van verlossing deur Sy skuldoffer, van God wat deur Hom uitreik na die mens, van naasteliefde en vrede, het ook in die antieke tydperk ontstaan, maar het eeue geneem om deur te breek. Die opkoms van die Christendom as oorheersende godsdiens aan die einde van die Romeinse Ryk lei die opkoms van die Middeleeue in, wat in die volgende aflewering behandel word. Hierdie artikel verskyn as deel van ‘n reeks wat handel oor die idee-geskiedenis van die mensdom. Die reeks ontleed die grootste idee-strominge wat oor die afgelope eeue die Weste soos wat ons dit vandag ken, help vorm het.