Hoe om ‘n taal te bou — alternatief
April 20, 2016 by Nico de Wet in Jana Roos
Die ander dag leer ek ‘n nuwe frase: xīnkuàng-shényí. Dit beteken sorgeloos, ontspanne en gelukkig. Letterlik vertaal die vier karakters na ‘hart-vry van bekommernis-gees-gelukkig’. Ten minste, in hierdie konteks is dit hul vertaling—die tweede karakter beteken normaalweg ‘enorm’, die derde ‘god’ of iets bonatuurlik. Chinees is ongelooflik kontekstueel.
Die vorm waarin ons buitelanders die taal begin leer (pinyin) gebruik die Latynse alfabet met ‘n klompie aksente om toonhoogtes aan te dui. ‘Toonhoogte’ is ook nie eintlik akkuraat nie. Die eerste toon is hoog en konstant, die tweede stygend, die derde dalend dan stygend, die vierde dalend. Dan is daar ook seker woorde wat toonloos is. Afhangende van konteks.
Elke Chinese karakter het in effek drie aspekte: die karakter self, die klank en toonhoogte, en die betekenis. Daar is duisende karakters, en selfs moedertaal sprekers ken nie almal nie. Die probleem is egter dat daar net ‘n paar honderd klanke is in Chinees, wat beteken verskeie woorde deel ‘n klank en toonhoogte: ‘bā’ het ten minste sewe verskillende betekenisse. Jy raai maar watter een gebruik word vanuit, wel, die konteks.
Ek het nie gedink ek gaan hou van Chinees nie. Vir die rekord, ek gaan aanhou sê ‘Chinees’ en nie ‘Mandaryns’ nie, deels omdat dit is hoe hulle daarna verwys, en deels omdat daar dialekte is wat dieselfde skrif en klanke gebruik maar wat nie tel as ordentlike Mandaryns nie. Ook ‘Mandaryns’ is langer en meer moeite om te tik.
In ieder geval, dit was die hoofrede hoekom ek nie al vir my eerste Engels-gee jaar hierheen gekom het nie: ek is versot op andersheid, maar die taal het my koud gelaat. Al daai snaakse klanke en toonhoogtes. Hoe praat mens dit? het ek gewonder. Hoe luister mens daarna?
En taal is so belangrik. Ek het my hoërskool grotendeels gekies na aanleiding van wie my Frans sou kon leer. Ek is ‘n toegewyde aanhanger van die History Channel-program Vikings deels omdat hulle van tyd tot tyd ou Noors en die tale van die Sakse en die Franke praat (ek gaan nie ontken dat daar ook ander redes is vir my toewyding nie, maar die tale maak ook saak julle).
Ek vrek vir mooi taalgebruik. Ek hou onmiddelik meer van mense wat woorde soos ‘grinnik’, ‘dolk’ of ‘vermink’ gebruik, eenvoudig omdat mooi taal mooi is. Hoe mens iets sê maak tog net soveel saak soos wat jy sê.
Elk geval, soos die leser dalk kon aflei, ek was verkeerd oor Chinees. Dis ‘n fantastiese taal. Dis ‘n ou, ou taal, en die hoeveelheid geskiedenis en kultuur wat vervat word in elke karakter en elke klank gaan mens se verstand te bowe. So baie konteks. So baie betekenis. Dis mooi.
Hier is die eintlike wonder van Chinees: dit is, eerstens, ‘n geskrewe taal. Al die nuanse en betekenis, al daai geskiedenis en kultuur word in die karakters gevind, omdat die klanke so min is. Byvoorbeeld, die karakters vir ‘koop’ en ‘verkoop’ lyk amper dieselfde:
1: Verskoon maar my swak tegniek.
Die verskil is dat die karakter vir ‘verkoop’ kry die karakter vir ‘tien’ bo-op. Want dis hoe besigheid werk—jy koop iets, jy voeg tien by die prys, jy verkoop dit weer. Als uitgedruk in twee karakters. Hoe fantasties is dit? Die karakter onder die dakkie is die karakter vir ‘kop’, en wanneer ek dan besef die ‘tien’ bo-op verkoop is letterlik die overhead wil my brein net ontplof.
Daar is natuurlik ook minder aangename geskiedenis vervat in sommige karakters. Die karakter vir ‘goed’ word gemaak uit ‘n samevoeging van die karakter vir ‘vrou’ en dié vir ‘seun’, want ‘n vrou wat seuns het, is goed. Hm. Die karakter vir ‘man’ word gemaak uit dié vir ‘landery’ en ‘sterk’, want mans is sterk en werk in die landerye. Né.
Chinees is ‘n blokkies-taal. Elke karakter beteken iets, en met hulle bou jy sinne en frases op wat se betekenis eksponensieël vermeerder, laag op laag, elkeen met duisende jare daaragter.
Wat wonderlik en frustrerend is, is dat dit nie kan vereenvoudig word nie. Elke karakter is sy eie molekule, ondeelbaar, onbreekbaar of die binnegoed gaan verlore. Die gesproke taal is net ‘n dowwe weerspieëling van die geskrewe, sonder die skerpheid en kleur van die oorspronklike. Dit kan nie alleen staan nie.
Dit beteken dat Chinees grotendeels immuun is teen die invloed van Engels. Jy kan ‘n Anglisisme in Chinees ook skep of die gesproke tale meng, maar die fondament bly onaangeraak.
Afrikaans is ‘n baie jong taal. In ‘n era van so baie groei en vooruitgang, waar nuwe konsepte heeltyd naamsoek, meeste van ons ten minste een ander taal praat, en Engels regeer, plaas dit die taal in ‘n moeilike posisie. Waarom bodder met ‘n Afrikaanse nuutskepping as ek klaar Engels verstaan en net podcast kan sê?
Nietemin, die jeugdigheid van die taal hoef nie ‘n nadeel te wees nie. Groei en ontwikkeling is opwindend, en tegnologie laat meer mense toe om deel te wees van die proses. Wat jy vandag kwytraak kan môre-oormôre in algemene gebruik wees. Deesdae is almal konstant aan die praat, en ons is almal warmgehardloop oor wat gesê word. Daar word te min aandag gegee aan hoe ons dit sê.
Ek is nie ‘n puris nie; soms is ‘n Engelse woord die beste keuse, en meng dan voort. Dink intussen aan ‘n alternatief. Maar om hemelsnaam, moenie ‘institusie’ sê vir institution nie.
‘n Anglisisme is ‘n taalmisdaad. Jy doen afbreek aan die taal. Nuutskeppings is goed, want dis hoe ‘n taal groei. Anglisismes is hoe ‘n taal sterf. Jy mismaak Afrikaans in ‘n vereenvoudigde, baster-Engels met elke lui Anglisisme.
Chinees het ‘n biljoen sprekers, vyf duisend jaar van geskiedenis en ‘n onwrikbare inkhart. Afrikaans is jonk en weerloos. Praat voort. Skel. Kla. Braak gal. Maar besef dat wat jy skryf geskryf bly, en probeer bou, nie leen nie.
April 20, 2016 /Nico de Wet
taal, afrikaans, taalgebruik, anglisisme, china