Die groot meester...
...en sy Mona Lisa
Leonardo da Vinci se Mona Lisa met haar raaiselagtige glimlag kan maklik die beroemdste kunswerk op aarde genoem word. Sy is in April 2005 na 'n nuwe saal in die groot Paryse kunsmuseum die Louvre verskuif. Die werk is op populierhout geskilder, wat in die jongste tyd kommerwekkende tekens van kromtrekking begin toon het. Maar nou, in haar nuwe beskermende tuiste in die Louvre, sê hulle, het die raaiselvrou straks rêrig rede om te glimlag...
Ryk lewe van die universele genie
Hy het iets meer as 550 jaar gelede die eerste lewenslig op die dorpie Vinci aanskou, aan die suidelike hange van Monte Albano, sowat 50 km wes van Florence in Italië. Wie sou toe kon dink dat Leonardo da Vinci nie net 'n groot legende van die kunste sou word nie, maar ook 'n vernuftige innoveerder wat sy naam sou verewig as een van die veelsydigste genieë van alle tye?
PRAAT van 'n veelsydige mens! Hy't in sy lewe nie waffers baie skilderye gemaak nie, en boonop heelparty daarvan nooit eens voltooi nie. Maar as merkwaardige innoveerder en briljante denker het die kunstenaar Leonardo da Vinci in meer as een opsig bokant sy tydgenote uitgetroon.
Soos hy met sy artistieke vernuwings gedoen het, het hierdie groot gees van die Renaissance sy wetenskaplike teorieë op versigtige waarneming en presiese dokumentasie gegrond. Leonardo het selfs as't ware vooruit gesien hoe baie van die ontdekkings van die moderne tyd sou lyk.
REGS: Eeue vooruit... Leonardo se skets vir 'n soort "helikopter".
Op talle gebiede buite die kuns het hierdie buitengewoon begaafde man sy merk gemaak: die krygskunde, vestingbou, dreineringsprojekte, die menslike anatomie, weerkunde, geologie, stoomkrag, die sterrekunde, noem maar op. Sy vliegtoestelle, ofskoon nie prakties nie, is op vaste beginsels van die aërodinamika gegrond.
Die Italiaanse stede Florence en Milaan was die volwasse Leonardo se wêreld. Sy kindermilieu was egter die klein dorpie Vinci. (Dis dan ook hoekom da Vinci by sy naam gevoeg is.)
Vinci lê teen die suidelike hange van Monte Albano, sowat 50 km wes van Florence. Leonardo is 14 April 1452 daar gebore.
Sy pa, Ser Piero, was 'n bekende Florentynse regsgeleerde en sy ma, Katharina, 'n arm boeremeisie. Sy was nooit met Ser Piero getroud nie, en gevolglik is Leonardo volgens die gebruike van sy tyd van haar weggeneem en deur sy pa se familie aangeneem.
Hy het sy kinderdae op sy pa se landgoed naby Vinci deurgebring saam met sy grootouers en stiefma, Albiera Amadori, die vrou met wie Ser Piero kort ná Leonardo se geboorte getroud is.
Vir die Florentyne van die vyftiende eeu was opvoeding baie belangrik en sy pa het gesorg dat hy leer lees en skryf en ook 'n basiese kennis opdoen van Latyn en wiskunde. Hy het boonop musieklesse ontvang.
Dis nie seker wanneer sy merkwaardige kunstenaarstalent duidelik geword het nie, maar toe hy veertien was, het sy pa hom as vakleerling laat inskryf by Andrea Verrocchio, een van die mees gerespekteerde kunstenaars in Florence.
Florence, waar die beroemde Medici-familie geregeer het, was toe juis op die toppunt van sy roem. In hierdie jare het Leonardo se eerste beroemde skilderye ontstaan.
In 1482, toe hy sowat dertig jaar oud was, het hy na Milaan verhuis waar hy sewentien jaar lank aan die hof van Ludovico Sforza, die hertog van Milaan, gewerk het.
'n Groot deel van Leonardo se tyd in Milaan is aan die ontwerp van krygstuig bestee. Boonop het hy ook sy ingenieurstalent ingespan om byvoorbeeld sentrale verhitting te ontwerp. Leonardo self het sy werk as ingenieur veel belangriker as sy kuns geag, en benewens die groot fresko van Die Laaste Avondmaal het hy slegs enkele skilderye in Milaan gemaak.
Leonardo se Laaste Avondmaal... die werk was in 'n verskriklike toestand van verwering en verval en moes 'n tyd gelede gerestoureer word.
Hy wou 'n groot bronsperd opgerig as monument vir die pa van sy beskermheer, Ludivico Sforza. Dié hertog se pa, Francesco, het die heerser van Milaan geword deur met die dogter van een van die vorige heersers te trou. Dit was hoofsaaklik deur Francesco se toedoen dat Milaan militêr en finansieel so sterk geword het dat dit met enige ander Italiaanse stadstaat kon meeding.
Die bronsperd het egter nooit tot stand gekom nie. In Desember 1499 is die Sforza-gesin deur Franse magte uit Milaan verdryf, en Leonardo het die standbeeld onvoltooi gelaat en in 1500 na Florence teruggekeer. Franse sodate het die terracotta-model van die beeld verwoes deur dit as 'n skyfskietteiken te gebruik. Om alles te kroon is die brons wat vir die beeld bedoel was, gebruik om 'n kanon van te maak.
In sy tweede Florentynse tydperk het Leonardo, benewens ander uitmuntende skilderye, sy beroemdste portret, die Mona Lisa, geskilder. Hy het vier jaar daaraan gewerk en dit oral met hom saamgedra.
Ná etlike eeue het die model se misterieuse glimlag, waarmee Leonardo glo lank gesukkel het, steeds 'n onweerstaanbare bekoring vir die mense van ons tyd. Kunsliefhebbers en sommer byna elke nuuskierige toeris trap die paaie snuif na waar sy in die Louvre in Parys uitgestal word (al is baie van hulle bra teleurgesteld wanneer hulle besef dat die werk maar net 53 cm by 76 cm groot is nadat hulle duidelik iets baie meer grandioos verwag het).
Die ouderdom was egter besig om die raaiselvrou in te haal, want die populierhout waarop sy geskilder is, het in die jongste tyd kommerwekkende tekens begin toon dat dit besig is om krom te trek. Maar die grootste trekpleister in die Louvre het nou 'n ereplek in 'n nuwe saal -- waar sy des te meer beskermd is. Trouens, mense skerts dat sy nou straks rede het om te glimlag!
Maar wie was hierdie Mona Lisa in die werklike lewe? Daar was al ernstige bespiegelings dat sy eintlik Leonardo self in vroueklere was. En die tonge was ook al behoorlik los oor 'n webblad waarop met animasie aangetoon word watter merkwaardige ooreenkomste daar tussen haar gesig se proporsies en dié van Leonardo was (soos Mieliestronk se eie aangepaste weergawe daarvan hier langsaan). Maar rekenaars kan allerhande dinge aanvang en die hele ding moet stellig maar met 'n knippie sout geneem word!
Na wat by die Louvre vertel word, het navorsers vasgestel dat die model ene Lisa Gherar-dini was, die vrou van 'n onbekende Florentynse handelaar, Francesco del Giocond. Die Parysenaars noem dan ook die portret La Joconde, die Franse weergawe van Lisa se getroude van. Mona Lisa beteken doodeenvoudig mevrou Lisa.
MAAR terug by Leonardo: Die onvermoeide uitvinder het ook planne opgestel vir die wysiging van die loop van die Arnorivier van Florence en die bou van kanale wat dié rivier tot by die see bevaarbaar moes maak. Hierdie grootse projek kon egter eers eeue later, met die middele van die moderne ingenieurswese, aangepak word.
Mettertyd het Leonardo, wat ook tye in Venesië en Rome deurgebring het, se roem tot ver buite Italië versprei. In 1516 is hy deur koning Francis I van Frankryk genooi om hom in Frankryk te kom vestig. Die koning het hom die landgoed van die Château de Cloux, naby Amboise, gegee waar hy tot met sy dood in 1519 rustig gewoon het.
'n Ryker en voller lewe as wat Leonardo gehad het, is min mense beskore. Vandag beskou ons hom as een van die veelsydigste genieë van alle tye wat bes moontlik berge sou kon versit het as hy in ons moderne tydvak gelewe het.