Hierdie Crito gaan nie die fout maak om ’n resensie te skryf in plaas van ’n ontleding van resensies te maak nie. Ek het Gespreksgenoot, Heilna du Plooy se versameling briewe deur en aan Elize Botha, pas neergesit ná twee weke van groot leesgenot. Jean Meiring (Rapport Boeke) en Louise Viljoen (Boeke24) se resensies het ek gelees nadat ek Gespreksgenoot afgehandel het.
Meiring se resensie maak vir my ’n paar baie interessante punte. Hy begin met ’n heerlike inleiding: “Nes die donkie is ’n brief ’n wonderlike ding.” Hy gaan dan aan om te wys op die verdwyning van die ou handgeskrewe brief, en by implikasie die dissiplines van formulering van sinne voordat hulle moeisaam uitgeskryf word – die dinge waarvan vandag se leser in die e-pos era nie altyd bewus is nie.
Hy beklemtoon dus konteks, merk op dat in die loop van die boek ook die buitelyne van ’n lewensloop getrek word. Die punt wat hy daarna maak, is dat daar uit haar reaksies ’n “ryker en dieper beeld van Botha na vore kom as wat die geval sou gewees het as slegs haar stem gehoor is”.
Wat hy dan heel diplomaties verswyg, en ek steun hierdie besluit, is dat die omgekeerde ook dikwels skrikwekkend waar is. Hy verwys in die breë na die voyeuristiese blik wat die leser kry op vriendskappe en mense, maar gaan nie in op die fyner detail nie. Ek ís nuuskierig om te weet wat sy siening van Hennie Aucamp en Lina Spies se karakteronthullende briewe is, maar fatsoenlikheid dikteer dat dit ’n onderwerp vir ’n ander tyd en plek is.
Meiring teken aan die verskillende sfere wat deur die briewe aangesny word en waardeur Botha haar groot kennis, gesag en oorredingsvermoë laat geld het. Hy sien die neerslag van ’n lewende literêre lewe en tradisieveranderings raak, en verwys uiteindelik ook na die leemtes van die publikasie.
Viljoen skets die problematiek wat ontstaan wanneer briefwisselings gepubliseer word, en hoe dit Gespreksgenoot raak. Een van die redes vir my jarelange bewondering vir Viljoen as resensent lê in haar manier om midde-in ’n beskrywing van kenmerke, eienskappe en feite rakende ’n boek ’n sin of frase te gebruik wat jou tot stilstand ruk omdat dit ’n buidel van ’n klomp subtekste is. Hier is dit die oënskynlik onskadelike “… hierdie briewe [is] sowel ’n opvoeding as ’n vreugde.”
Vervolgens volg Viljoen dieselfde strategie as Jean Meiring, naamlik om ook in die resensie aan die leser ’n idee te gee van welke sfere alles aangeraak word deur Botha se aktiwiteite, soos in die briewe gereflekteer. Die wek uiteraard ’n vraag: Hoekom skryf iemand nie ’n behoorlike biografie van hierdie literêre reus nie?
Crito vergewe Cas van Rensburg vir die gebruik van ’n skitterende inleidende sin vir sy slotopmerking in sy resensie van Karel Schoeman se Slot van die dag (Rapport Boeke). Die res van die resensie is meevoerend geskryf – ’n resensent wat iets vir sy lesers te sê het, hetsy openlik of deur suggestie.
Dit is ’n resensie wat getuig van meegevoel en begrip, maar daar is ook ’n suggestie dat Van Rensburg nie een van diegene is wat Schoeman se reusagtigheid aanbid nie. “Slot is ’n hakkelrige teks” gee die teken dat hy die boek in die belangrikste opsig gebrekkig vind, wat begryplik is as mens die boek as afskeidsbrief aan homself beskou, soos Van Rensburg doen.
Daarna kom Van Rensburg op dreef, en word sy resensie ’n besinning oor die rol van narcisme in Schoeman se loopbaan, en daardeur word hy gevoer na ’n vraag wat my lank laat tob het omdat ek nuuskierig is oor die antwoord: “Dit laat die vraag ontstaan wanneer die uitgewer die manuskripte ter hand gekry het.”
Alles ingetroffel in ’n lang meditasie oor die ouderdom waarop digters publiseer, om uiteindelik uit te kom by die lamentasie dat die Afrikaanse letterkunde die mentorskap van D.J. Opperman seer mis.
Crito het vrede daarmee as Spies vinger wil wys na Van Niekerk en Odendaal. Net sy sal weet hoekom sy so graag vir Van Niekerk oor die vingers wil tik, en vir Odendaal ’n preek wil afsteek.
Maar die opmerkings wat sy maak oor die gehalte van Antonissen se gedigte, kan ’n mens nie werklik ernstig oorweeg nie. Dit is klappe in die verbygaan, ’n verdoeming sonder uitvoerige bespreking. Dit laat onmiddelik ’n negatiewe indruk by mense wat nog nie die bundel gelees het en nie sal besef dat dit maar net Lina Spies is wat besig is om Lina Spies te wees nie.