'n Tyd toe Afrikaanse teater die regering 'be-lag-lik' gemaak het | Netwerk24
DAG 6: Alle oë op SA borsslag-duo
Deur Laetitia Pople 04 Augustus 2020 16:00
'n Toneel uit 'Quartet', met Antoinette Kellermann en Neels Coetzee.
Die beginjare van die ou streeksraad Kruik, een van die destydse vier streekrade in Suid-Afrika, kom skerp in fokus in die dokumentêre rolprent A Feast in Time of Plague.
Die streeksraad was bedrywig van 1963 tot 1997. Die Nico Malan-teater, tuiste van Kruik, het in 1971 geopen.
Deurgaans in die dokkie van die Kaapse historikus Amber Fox-Martin word getoon hoe dít wat op die verhoog gebeur het, 'n weerspieëling was van wat in SA aan die gang was. Haar dokkie fokus op die jare sewentig tot negentig en spesifiek op die Afrikaanse drama-afdeling van die raad.
Fox-Martin het die prent en ook as 'n essay voorgelê vir haar honneursgraad in geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch, wat sy cum laude geslaag het. Fox-Martin het ook 'n dramagraad aan die US behaal en werk tans vryskut as 'n verhoog-en-produksiebestuurder.
Marthinus Basson praat oor die beginjare van Kruik se drama-afdeling in 'A Feast in the Time of Plague'.
Ironies genoeg het dié stroomop-teater uit 'n staatsgesubsidieerde instelling gekom. Fox-Martin se dokkie toon die kat-en-muis-speletjies wat die artistieke bestuur (Johan Esterhuizen, hoof van Kruik, en die dramaturg Pieter Fourie, artistieke hoof) met die apartheidsregering gespeel het om hul omstrede stukke wel op die planke te kry.
Kruik was 'n paradys vir die akteur, ná die ontbinding van die Nasionale Teaterorganisasie en die rondreisende toneelgeselskappe, volgens die regisseur Marthinus Basson. Hier was die belofte van 'n vaste inkomste, akteurs kon gesinne hê, mediese ondersteuning, daar was 'n werkende infrastruktuur en met 'n stel-, tegniese en kostuum-afdeling kon daar groot gedroom word.
Basson, die satirikus Pieter-Dirk Uys, die akteur Royston Stoffels en Fourie is onder die teaterskeppers wat openlik praat oor daardie jare.
A Feast in time of Plague is binnekort op die dokumentêre fees Encounters te sien. Dit bied kosbare teatergeskiedenis van die bloeityd van teater by Kruik. In die eerlike woorde van Fourie was dit 'n tyd van "goeie geld, ruim subsidies, maar geen vryheid".
Die prent wys die invloed van besoekende Duitse regisseurs soos Peter Kleinschmidt en Dieter Reible, wat opruiende Europese teater na Kaapstad gebring het en talle ander regisseurs, soos onder andere Basson, beïnvloed het. Hulle sou ook gehore voorberei op 'n ander tipe teater in Suid-Afrika.
"Hulle het 'n standaard kom stel, dinge losgeskud, dit was teatrale teater," sê Basson. Hy vertel hoe mense om die gebou tougestaan het om toneelstukke te kom kyk. Later sou die Nico, vernoem na 'n administrateur van Kaapstad, egter geboikot word.
Die akteurs en gehore was almal wit. Dit was die tyd toe die dramaturg Adam Small 'n permit van die regering moes kry om die première van sy eie drama Kanna hy kô hystoe in 1974 by te woon. En dit is deur wit akteurs opgevoer. Ses maande later, in 1975, het die Nico oopmaak vir gemengde gehore.
Die dokkie dek ook die opening van die Arena-teater – 'n teaterbroeikas vir alternatiewe stukke, wat die hoofteater met sy fokus op meer kommersiële vermaak sou aanvul. In die Arena is werk van Basson ("hier kon jy enigiets doen"), die eerste toneelstukke van Chris Pretorius, asook Uys se Beyond the Rubicon in 1986 opgevoer.
"Ons het die regering be-lag-lik gemaak," vertel Uys.
Die streekrade sou plek maak vir die kunstefeeste. Fourie begin die Klein Karoo Nasionale Kunstefees. Basson én Uys is ontgogel gelaat met die durende era van "politieke korrektheid". "Niemand van die jonger generasie takel die regering nie, niemand takel byvoorbeeld vir Zuma nie". Basson meen teater is nou regtig "vaal". Uys meen "in die apartheidtyd was dit politiek korrek om 'n rassis te wees, nou is selfsensuur aan die orde van die dag, en dit is gevaarliker".
• A Feast in Time of Plague gaan op die platform SHIFT72 wys as deel van die dokumentêre fees Encounters. Die film is beskikbaar van 20 tot 30 Augustus.
Besoek die webblad www.encounters.co.za.
Onder die toneelstukke wat bespreek word, tel Kinkels innie kabel, Titus Adronicus, Antomie Titus: Fall of Rome, Christine, Die koggelaar, Ek, Anna van Wyk, Bacchus in die Boland, Piekniek by Dingaan (musiekspel) en Quartet.