Volume 23, Issue 1, 2009
South African Journal of Cultural History - Volume 23, Issue 1, June 2009
Volume 23, Issue 1, June 2009
Brongebruik in die populêre historiese roman, met spesiale verwysing na Engela van Rooyen en Oswald Pirow
Author Nerine Bosman
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 1 –17 (2009)
In die artikel word gekonsentreer op die invloed wat uitgeoefen is deur die haas onbekende roman Mlungu Mungoma deur Oswald Pirow (in 1949 gepubliseer) op die historiese roman Vuur op die horison deur Engela van Rooyen (2000). As sentrale vraagstelling geld die volgende: hoe doen outeurs van historiese romans (en hier Van Rooyen in die besonder) verantwoording van en betuig hulle hulle skatpligtigheid teenoor tekste wat as bronne in die roman gedien het - óf as inspirasiebron (wat hier die geval blyk te wees) óf ter wille van die waarheidsgetroue historiese inkleding van die roman? Vrae wat gestel word, is die volgende:
Wat is die aard van die historiese roman - hoe kan dit getipeer en van ander fiksie afgegrens word?
Word die verhouding tussen geskiedskrywing en fiksie in die populêre historiese roman geproblematiseer?
Is daar sprake van &apos;n konvensie rakende brongebruik en -erkenning in die (laattwintigste-eeuse, vroeg-een-en-twintigste-eeuse) historiese roman?
Die onderskeid tussen historiografie en fiksie word kortliks bespreek voordat die twee romans vergelyk word. Laastens toon die outeur aan dat die delikate balans tussen teks en bronteks miskien duideliker aangedui kan word deur outeurs van populêre historiese fiksie, selfs al word dié saak nie op die selfbewuste wyse as in postmodernistiese fiksie gehanteer nie.
Use of sources for popular historical novels, with special reference to Engela van Rooyen and Oswald Pirow
This paper focuses on the influence that an almost unknown Afrikaans novel, Mlungu Mungoma by Oswald Pirow, (published in 1949) had on aspects regarding characterisation and plot in the popular historical novel Vuur op die horison by Engela van Rooyen (2000). The connection between these two novels and the questions that are raised concerning certain characteristics of the historical novel - more specifically the popular historical novel as opposed to clearly postmodern novels - is investigated.
The principal problem statement is the following : in what way or ways do authors of popular historical novels (and in this instance Van Rooyen in particular) give recognition to and admit indebtedness to a text or texts that were used as sources - either as sources of inspiration (which is the case here) or for the historical presentation of the novel? Questions that the author addresses are the following:
What is the nature of the historical novel - how can it be characterised and distinguished from other kinds of fiction?
Does the popular novel show an awareness of the complex relation between historiography and fiction?
Is there an existing convention regarding the use and recognition of sources in the (late twentieth, early twenty first century) popular historical novel?
The author argues that the delicate balance between text and source should perhaps be admitted by authors of popular novels, even though the self-conscious way in which postmodern fiction approaches this relationship is absent from typical popular fiction discourse.
Materiële voorwerpe vertel &apos;n verhaal
Author W.A. Cruywagen
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 18 –25 (2009)
Heelwat kennis uit die verlede kan uit artefakte en materiële voorwerpe opgedoen word. Sodanige voorwerpe is, soos dokumentêre bronne, betekenisvolle bewysstukke van vervloë tye en gebeurtenisse en mense wat daarby betrokke was. In dié artikel word die verhaal van twee voorwerpe vertel. Die een aspek handel oor &apos;n bakensteen met inligting oor die uitbreiding van die veeboerdery aan die Kaap, die vleiskontrak en koloniale mededinging. Tweedens handel dit oor die Statebybel op die kansel van die Groote Kerk in Kaapstad. Anton Anreith, die beeldhouer en sy meesterstuk kom ook in die prentjie.
Material goods tell a story
A considerable volume of knowledge about the past can be gained from artefacts and material goods. Such objects, like documentary sources, are significant evidence of times gone by, of events and people involved. In this article the story of two objects is told. One is a beacon stone which gives information on the growth of stock farming at the Cape, the meat contract and colonial rivalry. Then follows the story of a State Bible (the authorized version of the Netherland&apos;s States General) on the pulpit of the Groote Kerk in Cape Town. Anton Anreith, the sculptor with his masterpiece, also figures in the story.
Volksmoeders in verset : Afrikanervroue-optogte in Pretoria, 1915 en 1940
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 26 –54 (2009)
Hierdie artikel ondersoek die deelname van Afrikanervroue aan versetpolitiek in die era voor apartheid. Die soeklig val op twee massa-optogte wat deur Afrikanervroue georganiseer en in respektiewelik 1915 en 1940 na die Uniegebou in Pretoria onderneem is. Benewens die agtergrond tot en oorsake van die optogte, die gebeure daartydens en gevolge van die optogte, word ondersoek ook ingestel na kulturele aspekte van die optogte : die agtergrond van die organiseerders, die wyses waarop hulle destyds in die pers geïdentifi seer is, die taalgebruik in hulle verklarings en versoekskrifte, die godsdienstige milieu waarin die optogte aangepak is en die kleredrag van die deelnemers. Openbare en persreaksie op die optogte, waaronder die skryf van gedigte daaroor, word eweneens belig. Laastens word aandag aan die verwysing na die deelnemers aan die optogte as volksmoeders en na die nalatenskap van die optogte gegee.
&apos;Mothers of the people&apos; in protest : Afrikaner women march in Pretoria, 1915 and 1940
This article investigates the participation of Afrikaner women in resistance politics in the era before apartheid. The spotlight falls on two mass-marches which Afrikaner women organised in respectively 1915 and 1940 to the Union Buildings in Pretoria. In addition to the background to and causes of the marches, the events themselves and the results of the marches, an investigation is undertaken into cultural aspects of these demonstrations : the background of the organisers, the way in which they were in those days identified in the press, the nature of the language used in their statements and petitions, the religious milieu in which the marches were undertaken and the attire of the participants. Public and press reaction to the marches, including the writing of poems on them, are also focussed on. Finally attention is given to references to the participants as "mothers of the nation" and to the legacy of the marches.
The characterisation of the Colonial British and the Voortrekkers in Francis Brett Young&apos;s They seek a country (1937)
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 55 –73 (2009)
Fictional and non-fictional reconstructions of the Great Trek have been a significant dimension of South African cultural history since the late nineteenth century. The majority of novels about that phenomenon have been written by Afrikaners. However, the eminent English (and by adoption South African) novelist Francis Brett Young published his They seek a country in 1937, a year before the centenary of the Great Trek, and in it he created British and Afrikaans characters who did not fall neatly into conventional ethnic stereotypes of heroes and villains featured by some theories of colonial discourse. The ethnic characterisation is analysed in the historical context of the publication of this work.
Die karakterisering van die koloniale Britte en die Voortrekkers in Francis Brett Young se They seek a country (1937)
Fiktiewe en nie-fiktiewe rekonstruksies van die Groot Trek was &apos;n betekenisvolle dimensie van Suid-Afrikaanse kultuurgeskiedenis sedert die laat-negentiende eeu. Die meeste romans oor hierdie fenomeen is deur Afrikaners geskryf. Tog het die vooraanstaande Engelse (en Suid-Afrikaanse) skrywer, Francis Brett Young, sy boek, They seek a country, in 1937 gepubliseer - &apos;n jaar voor die honderdjarige herdenking van die Groot Trek en daarin het hy Britse en Afrikaanse karakters geskep wat nie netjies binne die konvensionele stereotipe van helde en boewe gepas het nie, soos deur sommige teorieë van koloniale diskoers nie. Die etniese karakterisering word in die historiese konteks van die publikasie van hierdie werk geanaliseer.
Die invloed van die Boland op die werk van Eugène N. Marais
Author Johann Lodewyk Marais
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 74 –89 (2009)
Eugène N. Marais (1871-1936), die beroemde Afrikaanse digter, prosaskrywer, joernalis, regsgeleerde, kenner van dieregedrag en morfinis, het drie jaar lank in die Boland, in die Wes-Kaap van Suid-Afrika, deurgebring en daar sy skoolopleiding voltooi. Die beskikbare inligting oor hierdie tydperk laat die leser kennis maak met Marais se Hugenote-wortels en deurslaggewende invloede soos sy vroeë skryfwerk en joernalistiek, die destydse debatsverenigings en bewuswording van taalregte. &apos;n Aantal van Marais se kortverhale speel ook in die Boland af of vertoon spore van hierdie agtergrond. Die feit dat Marais in staat was om op &apos;n baie vroeë leeftyd &apos;n suksesvolle joernalis te word kort nadat hy die Boland verlaat het om hom in die eertydse Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) te vestig, getuig daarvan dat sy vormende jare as &apos;n leerling aan die huidige Hoër Jongenskool Paarl en blootstelling aan die streek se opvoedkundige en kulturele lewe baie vrugbaar was.
The influence of the Boland on the work of Eugène N. Marais
Eugène N. Marais (1871-1936), the famous Afrikaans poet, prose writer, journalist, lawyer, morphinist and expert on animal behaviour, spent three years in the Boland, a region in the Western Cape of South Africa, where he completed his schooling. The available information about this period introduces the reader to Marais&apos;s Huguenot roots and crucial influences during his youth such as his early writing and journalism, the then debating societies and people becoming aware of language rights. A few of Marais&apos;s short stories were set in the Boland or show traces of this background. The fact that Marais was able to become a successful journalist at a very young age shortly after he left the Boland to settle in Pretoria in the former Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR), also testifies that his formative years as a pupil of the current Hoër Jongenskool Paarl were very fruitful, as was exposure to the region&apos;s educational and cultural life.
Die Britse owerheid en die onderwys op Heidelberg gedurende die Anglo-Boereoorlog, 1900-1902
Authors: Willem Pretorius and Fransjohan Pretorius
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 90 –113 (2009)
Oor die klaskamerpraktyk en die werklike gehalte van onderrig tydens die kampskooltydperk is daar min bekend. Heidelberg wat na 1902 in &apos;n belangrike onderwyssentrum in Transvaal ontwikkel het, het gedurende die Anglo-Boereoorlog gehelp om die grondslag vir &apos;n effektiewe naoorlogse onderwysstelsel, gebaseer op die Britse model, te vestig. In hierdie artikel word gepoog om die positiewe in die kamponderwys wat die Britse onderwysowerhede tot stand gebring het, onder die leser se aandag te bring. Die kampskole het daartoe bygedra om die gedagtegang van die kampkinders te prikkel en nuwe wêrelde vir hulle te ontsluit. Die bestaan van die kampskoolstelsel ondersteun die siening dat die lewe in die konsentrasiekampe nie net om dood en siekte gewentel het nie. Tog het die Heidelbergse ouers onderrig in Nederlands as so belangrik beskou dat hulle tot verset teen onderrig in Engels en tot die stigting van die Volkskool op die dorp oorgegaan het. Die stigting van die CNO skole het die gedagte aan moedertaalonderwys gestimuleer.
The British authorities and education during the Anglo-Boer War, 1900-1902
Not much is known about classroom practice and the actual quality of teaching in the concentration camp schools of the Anglo-Boer War. During the war Heidelberg, which was to develop into an important educational centre in the Transvaal after 1902, helped to lay the foundation for an effective post-war educational system, based on the British model. In this article it is endeavoured to bring to the attention of the reader the positive aspects of the educational system that the British authorities established in the concentration camps. The camp schools stimulated the camp children&apos;s thinkings processes and helped to open new worlds to them. The existence of the camp school system supports the viewpoint that life in the concentration camps did not revolve solely around death and disease. Despite this, the Heidelberg parents regarded teaching with Dutch as medium of instruction so important that they rebelled against English as the sole medium and established the Volkskool in the town. The establishment of Christian National Education (CNE) Schools stimulated the concept of mother tongue education.
The historical and cultural significance of sacred sites in the Free State Province, South Africa
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 114 –132 (2009)
The main focus of this article is to highlight the history and culture of the sacred sites in the Free State Province. The Free State has many such sites, particularly in the eastern part of the province. The most important ones to be discussed in this article are the following: Motouleng (between Fouriesburg and Clarens), Mautse (between Rosendal and Ficksburg) and Mantsopa (at Modderpoort near Ladybrand). The author concludes that the long-term viability of such sites requires an interactive approach from the farm owners where these sites are situated and also from the people visiting the sites.
Die historiese en kulturele belangrikheid van die heilige terreine in die Vrystaatprovinsie, Suid-Afrika
Die artikel beklemtoon die belangrikheid van die heilige terreine in die Vrystaatprovinsie. Dit toon aan dat die toenemende neiging om ekonomiese ontwikkeling in die provinsie te konsentreer, &apos;n impak op die terreine het deurdat hulle dikwels beskadig word. &apos;n Bespreking word gegee van heilige terreine soos Motouleng (tussen Fouriesburg en Clarens), Mautse (tussen Rosendal en Ficksburg) en Matsopa (in Modderpoort naby Ladybrand). Ten slotte stel die skrywer voor dat die langtermyn lewensvatbaarheid van die terreine &apos;n interaktiewe benadering vereis tussen die plaaseienaars waar die terreine geleë is en die mense wat dit besoek.
Southern African students in the music school in Weimar, Germany, 1884 - 1921
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 133 –156 (2009)
The Music School in Weimar, one of the most famous music towns of the world, was founded in 1872. It gradually attracted more students and also more foreigners. The first aim of the research was to establish whether there were Southern African students at this school as there were at the conservatories in Amsterdam, Leipzig and Vienna, the Royal College of Music in London, the Stern Conservatorium in Berlin and the Hochschule für Musik in Berlin. Surprisingly, only six students with Southern African connections were found at the Music School in Weimar between 1872 and 1939. They are Maria Adamson (Cape Town), Myrtha and Ursula Noyce (Heidelberg, Transvaal), Johanna (Joan) van Niekerk (Uitenhage), Thyra Nissen-Lass (Windhoek) and Anna Maria Bach (Windhoek). None of these students was mentioned in the programmes of student concerts. One must assume that they were not of a standard to perform in public with the other students. But the extremely active music life at the Music School and in the town of Weimar would have provided them with additional musical experience. This versatile background would have been to their advantage as musicians later in their lives. Among the six students it is only Joan van Niekerk who is known today, for her volume of Dutch Afrikaans songs (1927) and her work as an accompanist.
Suider-Afrikaanse studente aan die Hochschule für Musik in Weimar, Duitsland, 1884-1921
Die Musiekskool in Weimar, een van die beroemdste musiekstede ter wêreld, is in 1872 gestig. Die skool het geleidelik meer studente, ook uit die buiteland, getrek. Die primêre doel van die navorsing was om vas te stel of Suider-Afrikaanse studente aan die skool studeer het, soos wat dit by die konservatoriums in Amsterdam, Leipzig en Wene, die Royal College of Music in Londen, die Stern-Konservatorium in Berlyn en die Hochschule für Musik in Berlyn die geval was. Verrassenderwys het slegs ses studente met Suider-Afrikaanse verbintenisse tussen 1872 en 1939 aan die Musiekskool in Weimar gestudeer. Hulle was Maria Adamson (Kaapstad), Myrtha en Ursula Noyce (Heidelberg, Transvaal), Johanna (Joan) van Niekerk (Uitenhage), Thyra Nissen-Lass (Windhoek) en Anna Maria Bach (Windhoek). Geeneen van hulle word in die programme van studentekonserte genoem nie. &apos;n Mens moet dus aanneem dat hulle standaard nie goed genoeg was om saam met die ander studente in die openbaar op te tree nie. Maar die buitengewone aktiewe musieklewe by die Musiekskool en in die stadjie Weimar sou aan hulle baie ander musiekervarings verskaf het. Hierdie veelsydige agtergrond sou in hulle latere musieklewens ruimskoots tot hulle voordeel gestrek het. Van die ses studente is slegs Joan van Niekerk vandag nog bekend weens haar Die Groot Afrikaanse-Hollandse Liederbundel (1927) en haar werk as liedbegeleier.
Drie vroeë Afrikaanse rolprente (1938-1949) as uitdrukking van die sosiale gewete van die Afrikaner
Authors: Antoinique Van Staden and Karina Sevenhuysen
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 157 –179 (2009)
Hierdie artikel ondersoek die onstaan en vroeë ontwikkeling van die Afrikaanse rolprentbedryf en fokus veral op hoe sekere tydgenootlike ideologieë wat in die rolprente uitgebeeld word, die grondslag van die Afrikaner se "sosiale gewete"gevorm het.
Daar is na drie rolprente - Die Bou van &apos;n Nasie (1938), Simon Beyers (1947) en Kom saam vanaand (1949) - wat in hierdie vroeë tyd vervaardig is, gekyk in &apos;n poging om, aan die hand van C.C. Nepgen se uiteensetting, die eienskappe van die sosiale gewete van die Afrikaner te identifiseer. Die eienskappe waarna gekyk is, is godsdienssin, konserwatisme, waardigheidsbesef, landelike realisme en slimmigheid. Die invloed van heersende ideologieë onderliggend aan hierdie eienskappe is dan ook uitgewys.
Die gehalte van die rolprente word nie as sodanig behandel nie, maar &apos;n ondersoek word geloods na wat die rolprente binne die Afrikanergemeenskap bereik het of gepoog het om te bereik. Daar word ook gekonsentreer op wat die rolprente binne &apos;n Afrikanergemeenskap beteken het. Die waarde van die rolprente en van navorsing daaroor sal ten slotte aangedui word.
Three early Afrikaans films (1938-1949) as expression of the social conscience of the Afrikaner
This article investigates the origin and early development of the Afrikaans film industry and focusses especially on how certain contemporary ideologies, which were portrayed in the films, formed the basis of the social conscience of the Afrikaner.
Three films - Die Bou van &apos;n Nasie (1938), Simon Beyers (1947) en Kom saam vanaand (1949) - which were produced during these early years, were watched in an attempt to identify the charactertistics of the social conscience of the Afrikaner, using the explanation thereof by C.C. Nepgen. The characteristics that were looked at were religiousness, conservatism, worthiness, rural realism and cunning. The influence of prevailing ideologies, underlying these characteristics, was also identified.
In this article, the quality of the three films was not evaluated, but an investigation was done into what these films achieved or tried to achieve within the Afrikaner community. The focus is also on the significance of these films within the Afrikaner community. In conclusion, the value of these films and of research conducted on them, will also be indicated.
Da Costa Leal in die Zuid-Afrikaanse Republiek, O.J.O. Ferreira : boekresensie
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 180 –181 (2009)
O.J.O. (Cobus) Ferreira het homself in die loop van jare as waarskynlik Suid-Afrika se mees vooraanstaande kultuurhistorikus gevestig - &apos;n uitmuntende historiese vakman wat deur middel van indringende navorsing en die daaruit voortspruitende (tot dusver) nie minder nie as twintig boeke en ongeveer 90 artikels &apos;n reuse-bydrae tot die Suid-Afrikaanse historiografie gelewer het. Hy is dan ook al met goeie reg deur talle instansies vir sy werk vereer. Sedert sy aftrede as professor verbonde aan die Universiteit van Pretoria se Departement Historiese en Erfenisstudies, gaan hy voort om (nou as ereprofessor van genoemde departement) die een besondere publikasie na die ander te lewer.
Anton Van Wouw, the smaller works, A.E. Duffey : boekresensie
Author Cecilia Kruger
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 182 –183 (2009)
Prof. Alex Duffey was baie jare lank aan die Departement Visuele Kunste (eertydse Departement Kunsgeskiedenis) aan die Universiteit van Pretoria (UP) verbonde en is tans by die afdeling kuns en kultuur op die kampus betrokke. Hy het reeds in 1981 &apos;n katalogus oor die Van Wouw-versameling in die Van Wouw-huis van die UP saamgestel, maar volgens hom was dit nie &apos;n poging om Van Wouw se werk te vertolk of te evalueer nie.
Vreeslose Drienie. Die lewe van Hendrina Joubert, Celestine Pretorius : boekresensie
Author Arend Posthuma
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 184 –185 (2009)
Die boek, Vreeslose Drienie. Die lewe van Hendrina Joubert, vertel die verhaal van kommandant-generaal Piet Joubert van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) se vrou en haar rol as vrou, moeder en vegter vir die saak van die Boerevolk in die moeilike jare van Britse inmenging na 1877 in die sake van die ZAR tot met en na die Anglo-Boereoorlog, 1899-1902.
Van La Concorde na Op-de-Tradouw, Schalk le Roux : boekresensie
Author J.J. Swiegers
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 186 –187 (2009)
Die subtitel van hierdie formidabele stuk navorsing sê presies wat dit is. Dit is in &apos;n hoë mate &apos;n bronnepublikasie wat die geskiedenis van die skrywer se voorgeslag en lewende familie op &apos;n knap wyse binne die konteks van hulle politieke, ekonomiese en maatskaplike omwêreld plaas. Ietwat beskeie word dit &apos;n saamgeflanste stukkie familiegeskiedenis genoem. Maar dit is baie meer as dit. Die skrywer slaag daarin om alle tekste, dokumente en foto&apos;s wat geplaas is met sy goedgeskrewe teks te verbind en in konteks te plaas. En die skrywer verval nie in die slaggat van baie genealoë om net die manlike stamboom na te vors nie. Oor sy moeder, Cornelia Joriena Rall, se voorgeslagte en familie word net so volledig berig.
Patrisiërs en prinse. Die Europese samelewing en die stigting van &apos;n kolonie aan die Kaap 1619-1715, Karel Schoeman : boekresensie
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 188 –190 (2009)
Hierdie boek is die eerste deel van &apos;n beplande vyfdelige werk Kolonie aan die Kaap. Karel Schoeman stel nuwe vrae aan die beskikbare bronne en die historiese feite word as &apos;n deurlopende verhaal aangebied. Volgens hom poog hy hiermee om &apos;n gesprek te ontlok, wat as wegwyser vir toekomstige navorsers kan dien. Hierin slaag hy uitmuntend.
Annerlike Afrikaans, Anton F. Prinsloo : boekresensie
Source: South African Journal of Cultural History 23, pp 191 –192 (2009)
Om hierdie woordeboek net fisies te hanteer, is reeds &apos;n groot vreugde. Dit voel goed in die hand en die buiteblad is sag op die oog. Die titel sê dadelik dat dit hier handel oor kontreitaal, oor woorde en uitdrukkings wat in verskillende dele van ons land gebruik word. En die foto wat deel van die smaakvolle buitebandontwerp is, spook by jou : êrens het jy al die huis gesien. En jy weet dit sal net in &apos;n bepaalde streek tuishoort. Die donkiekarretjie wat voor die huis verby ry, laat sit jou met &apos;n glimlag van behaaglikheid. Dit bring by jou die gevoel van bekendheid en behoort tuis.