Dink jy akademiese studie is nodig om van jou ‘n beter digter te maak? “Nee, ek het gaan studeer toe my debuut al twee jaar op die rakke is. As jy regtig kan skryf, het jy net ‘n papier, pen en jou waarheid nodig. Ek is klaar met my Afrikaanse studie. Antjie Krog was ’n inspirerende leier.”
Met Kamfer se uitsprake hierbo dring sy aan op die deurbreking van die volgende vreemde tendens in Afrikaans: wie durf skryf, moet ook kritiseer en moet verkieslik ook die letterkunde bestudeer. Dit is asof studie ’n voorwaarde is om as skrywer ernstig opgeneem te word. ’n Demokratiese letterkunde werk egter nie so nie. In die Nederlandse letterkunde is daar byvoorbeeld ’n duideliker Trias Politica of ’n skeiding van magte as in die Afrikaans letterkunde.
In die wêreld van letterkunde kan die wetgewende mag as die geleerdes op die top van die literêre piramide beskou word. Dit is die letterkundiges wat nuwe literêre werk moet lees, moet kategoriseer en moet inpas tussen literêre tendense (plaaslik en wêreldwyd). Letterkundiges is verantwoordelik vir die opskryf van die literatuurgeskiedenis van ’n taal. Hulle dien op redaksies van literêre tydskrifte en keur akademiese artikels oor literêre werk. Sodra letterkundiges egter kreatiewe werk vir publikasie in dieselfde tydskrifte keur en selfs aanbevelings maak oor toegestuurde tekste, gaan hulle één stap te ver. Letterkundiges se take behoort nie verdeel te wees tussen die erkenning van nuwe kreatiewe werk aan die een kant en die toekenning van literêre pryse vir dieselfde kreatiewe werk aan die anderkant nie. Natuurlik hoort hulle tuis op die beoordelingspanele van pryse.
Die uitvoerende mag is ’n letterkunde se skrywers en uitgewers. Hulle wat met woorde werk en met oorspronklike romans, digbundels of toneeltekste vorendag kom. Skrywers word onder andere deur die muse geïnspireer om iets uit niets te maak, sonder dat hulle noodwendig geleerd moet wees. Dit is dus soos Kamfer sê: ’n skrywer het “net ‘n papier, pen en … waarheid nodig.” Enige iemand wat wil skryf, moet kan skryf én ernstig opgeneem word – eerstens deur hulle uitgewers, dan deur hulle medeskrywers (wat juis op die redaksies van literêre tydskrifte tuishoort, uitsluitlik vir die keuring van nuwe werk) en daarna deur die lesers. Sodoende ontstaan ’n breë en gesonde basis van skrywers in die literêre piramide.
Die geregtelike of kontrolerende mag lê by ’n letterkunde se groot middelste laag lesers in die literêre piramide. Lesers is verantwoordelik vir die menings oor nuwe werk in gesprekke of op papier. Resensies en literêre kritiek (selfs so min soos ’n brief na aanleiding van ’n boek- of bundelbespreking met die skrywer) is verkieslik die stokperdjies van doodgewone lesers soos verpleegsters, polisiemanne en onderwysers. Dít is die ideaal. Dinge verloop egter dikwels ’n bietjie anders, ook in die Nederlandse letterkunde. Hoe ontwikkel ’n taal se letterkunde demokraties?
’n Letterkundige moet neutraal staan teenoor sy vak. Hy mag nie voorskriftelik wees oor wát geskryf, hóé dit geskryf of deur wié dit geskryf word nie. Indien ’n letterkundige dit wél doen, neem hy die rol van ’n valse wetenskaplike aan wat die objek van sy studie probeer beïnvloed. In ’n moderne staat sal hy dan as ’n diktator gebrandmerk word. Van resensies en kontroversiële uitsprake behoort ’n letterkundige ver weg te bly, veral as hy sélf ook kreatief skryf – wat die magsverhoudinge in ’n taal se letterkunde lelik kan versteur. Ongelukkig gebeur sulke dinge nog met jong en talentvolle Afrikaanse skrywers soos Kamfer en haar man, Nathan Trantraal.
Skrywers mag dit onder letterkundiges se neuse te vryf waar hulle nuwe werk inpas by ’n tendens of in die kanon, maar dit is die letterkundige se keuse om dit te bevestig of dit af te wys. Skouers skuur by letterkundiges vir ’n prys is uit. Skrywers mag alles waaroor hulle uitgevra word aan hulle lesers en resensente vertel. Dis deel van ’n gesonde, demokratiese letterkunde as skrywers saam met die breër leserspubliek ander skrywers se werk resenseer. Is hulle nie juis die vakmanne nie?
’n Taal se lesers moet genoeg leeskennis en selfvertroue hê om deel te kan neem aan besprekings en resensies te kan skryf. Dit sal net gebeur as hulle van jongs af baie lees en in ’n tradisie grootgeword het van versies skryf. Slegs dán ontwikkel daar respek vir die vakmanskap van skryf. En al word die meeste mense uit so ’n tipe opvoeding geleentheidskrywers weet hulle uit eie ervaring hoe moeilik skryf is. Hulle kan goeie werk herken – ook sonder ’n resensie of ’n letterkundige se uitsprake.
Dit is geen demokratiese letterkunde nie! Volgens mý snak die Afrikaanse letterkunde na ’n duideliker en heilsamer skeiding van magte. Kamfer is die moderne beliggaming van Justitia. Geblinddoek met swaard en weegskaal in die hand dring sy aan op Trias Politica. Maar sy kies veral vir haar eie waarheid, soos opgeteken in die volgende nuwe gedig.
Hierdie blog het aanvanklik as ’n kommentaar op Charl-Pierre Naudé se kommentaar op Yves T’Sjoen se essay oor die resepsie van Ronelda Kamfer in die Lae Lande begin. Hoe meer ek getik het, hoe meer het ek egter besef dat my kommentaar die konvensies van die genre van aanlynkommentare begin oorskry – ek wou te veel sê en later het dit nie meer soseer oor Charl-Pierre Naudé se kommentaar gegaan nie – daarom die blog. Naudé het onder andere verwys na die sogenaamde “sosiale en kulturele buiteliterêre oorwegings” wat dikwels die ontvangs van ’n bepaalde digter se werk beïnvloed. Ek stem saam wat betref sy opmerking oor die behoefte aan ’n meta-kritiese blik op literêre kritiek in Suid-Afrika wat fokus op die wyses waarop die identiteit van die outeur dikwels ’n deurslaggewende invloed het op die resepsie van sy/haar werk. Ek dink dit is die geval in beide die Afrikaanse en Suid-Afrikaanse Engelse literatuursisteme (ek weet nie genoeg van wat in die Xhosa en Zulu letterkunde op die oomblik aangaan nie, maar hierdie afgeskeepte poeletjies loop net soveel gevaar). Dit is seker iets waarvoor enige letterkunde versigtig moet wees.
Maar terug by Naudé se kommentaar en sy voorstel om te kyk na die verskil in resepsies van Kamfer en Van Zyl se werk in Nederland. Ek is ’n bloeitjie wat die poësie aanbetref, maar ek dink tog dat ek ’n opinie wil waag. Ek het reikhalsend na Jasper se bundel uitgesien nadat ek hier en daar van sy verse te lese gekry het, maar die bundel het my so ’n bietjie teleurgestel. Dit het onder andere vir my gevoel of daar min gegewens in die bundel is wat die gedigte anker in ’n Suid-Afrikaanse werklikheid en wanneer daar wél ‘n eksplisiete verwysing na hierdie plek en tyd is, is dit na my mening ’n redelik eendimensionele en beperkte werklikheid wat beskryf word.
Maar waarteen ek dit eintlik het, is die bundelomslag. Ek weet dat die bundelomslag nie altyd in die digter se hande is nie, maar ’n goeie omslag spreek letterlik boekdele – dit berei die leser voor op dit wat gaan volg. Die enkeling in volkleur bell-bottoms wat omring word deur grys sakemanne (die enkeling wat tussen pikkewyne probeer leef) vergestalt vir my Van Zyl se mymerende individualisme en gedeeltelike opgesmuktheid. Nie dat daar enigiets verkeerd is met ’n ek-gesentreerde digter nie – een van die wonderlike aspekte van die poësie is juis die rare toegang wat dit ons tot die binnekamer van ’n ander mens bied.
Hierteenoor skryf Ronelda Kamfer oor alles behalwe haarself – sy skryf buitentoe. En ek dink dat dit presies om hierdie rede is dat haar werk soveel aandag in die Lae Lande geniet. Sy skryf verskeie onsigbares se werklikhede oop (onsigbaar in die Afrikaanse letterkunde, onsigbaar in die daaglikse gestamp en gestoot) en dien dus as ’n soort optekenaar van die onopgetekendes. Beide Noudat slapende honde en grond/Santekraam dien as poëtikale argiewe van die hede en is daarom ook veral relevant vir buitestaanders wat (nes ons) probeer om hierdie vreemde land te verstaan – hierom, dink ek, dat Kamfer ook in die Lae Lande gelees word. Derek Walcott stel dit die beste in ’n aanhaling wat ook as motto vir Kamfer se debuutbundel dien:
Laastens wil ek reageer op T’Sjoen se observasie (en Naudé se beaming) dat Alfred Schaffer & kie ’n groot invloed op Kamfer se resepsie in Nederland gehad het. Schaffer & kie kan ook net soveel doen om Kamfer se werk oorsee te herlei – daarna moet haar gedigte self die praatwerk doen. En hulle is besig om ’n helse bohaai op te skop, as ek die saak so kyk. Dis ook goed so: dis hoog tyd dat ons ’n jong Afrikaanse digter kry wat so wyd en presies oor die vreemde hede kan skryf. En in hierdie sin is die inhoud van haar verse, tesame met die off-hand delivery, vuishou laaste reëls en sonoriteit van haar poësie, presies die literêre oorwegings (en nie die sosiale en kulturele buiteliterêre oorwegings waarna Naudé verwys nie) wat maak dat Kamfer vertaal word en dat haar verse so geredelik op beide Suid-Afrikaners en Nederlanders se lippe gaan lê. Sy, meer as Jasper van Zyl, is besig om ons te leer om onsself en die mense om ons wyer en presieser te verstaan.