Versindaba » Marie de France
Louis Jansen van Vuuren. Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment
Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment.
(Agosti in Swahili net vir ingeval)
Die hoogsomervakansie in Frankryk kan rofweg vanaf Bastilledag (14 Julie) tot laat Augustus in jou annuaire opgeteken word. Soos wat dit ŉ gawe Fransman betaam het ek ook die periode met ŉ wye kwashaal in my dagboek ingekleur. My ink is die kleur van akwamaryne; omdat dit vir my vakansie die kleur is en omdat dit ook die kleur van die seewater om van die grotte van Capri is. Ons het gemaak wat die Franse maak, laat spaander. Vir ŉ wyle suidwaarts verhuis. Met die hekke van La Creuzette toegetrek het ons vir ŉ string los geweefde dae die suidkus van Italië gaan verken. Behalwe vir die ooglopende skoonheid van die Amalfiese kuslyn, die stomende borde pasta met basiliekruid, die tempterende balletjies roomys, en verskeie yskoue glasies limoncello, was dit die besoek aan Pompeii en Herkulaneum wat my dieper laat kyk het. Die klim tot op die kruin van Vesuvius was ŉ kruisberg wat ek moes deurmaak .( veral na ŉ allemintige middagete van mosselbesousde linguine.)
Die wandskilderye uit die huise van Pompeii en Herkulaneum is betowerend en meesleurend. Die donkerrooi fragmente transporteer mens na lewens wat van tevore gelewe is. Daar is dan natuurlik ook die drama van die spuwende berg en al die emosie wat daarmee gepaard gaan. Die argeologiese museum in Napels het sale vol fresko’s en ander objekte uit Romeinse huise. Daar is etlike van die fragmente wat my aandag trek: ‘n reeks toulopers en akrobate, die luiperd, ŉ portret van ŉ jong paartjie, die mosaïeke van duiwe, visse en ŉ memento mori wat ons aan ons sterflikheid laat dink.
Maar dis die beeltenis van Sappho wat my in my spore laat vassteek. ‘n klein geraamde muurskildery, nommer 9084, in saal 68.
Die portret is van ŉ digter/skrywer in ŉ medaljonvorm geskilder. Die jong vrou het ŉ vierbladige boek in haar linkerhand en ŉ skryfstif wat peinsend op haar lippe rus in die ander. Dis die verby-my-kyk van haar blik wat my vasvat en nie wil laat gaan nie. Sy kyk van die agste eeu voor Christus na my waar ek swymelende voor haar staan. Ek neem ŉ flitslose foto van haar op my BlackBerry. Toé en Nou staan langs my, hul arms om my skouers.
” Nou skud my siel,
op die berg ŉ wind
oorstelp die eikebome “
…die digter staar by my verby na die groep toeriste wat deur die saal aangestap kom. Sonder om weer na my te kyk plaas sy die skryfstif teen haar roesrooi lippe. Sy hou ŉ volgende strofe gereed vir die wat wil luister.
Op Vrydag 24 Junie 2005 lui The Gaurdian se een opskrif: After 2,600 years, the world gains a fourth poem by Sappho.
Die ontdekking van die gedig word deur Michael Gronewald en Robert Daniel gemaak. Hulle is verbonde aan die argiewe van die Keulen Universiteit. Die papirusfragment was deel van die cartonnage van ŉ Egiptiese mummie en word as ŉ fragment van ŉ rol gedigte van Sappho geïdentifiseer. Navorsers het besef dat hierdie deel van die gedig ooreenstem en inpas by fragmente wat in 1922 in die dorp Oxyrhynchus in Egipte ontdek is.
Gedig nommer 58 bestaan uit 101 woorde en sentreer om die tydlose tema van die lewensiklus van die mens- die onafwendbaarheid van veroudering en verganklikheid. Sy gebruik die verhaal van Titonius en Eos uit die Griekse mitologie om hierdie filosofiese betragting te ondersteun. Eos wou die liefde tussen haar en haar geliefde Titonius verewig en het by Zeus gepleit dat hy Titonius onsterflik moes maak. -wat die god toe gedoen het, maar Eos het vergeet om ewige jeug vir haarself te vrywaar. Op die ou einde het sy oud en lelik geword terwyl Titonius vir ewig bly lewe het.
[For you] the fragrant-blossomed Muses’ lovely gifts
[be zealous] girls, [and the ] clear melodious lyre.
[has seized] my hair’s turned [white] instead of dark.
This state I bemoan, but what’s to do?
handsome and young then, get in time grey age
[ ] omsluit woorde wat rekonstrueer is.
Gaius Valerius Catullus (84BC-54BC) was ŉ groot aanhanger van Sappho en het gesorg dat die Romeine haar werk as digter geken en waardeer het. Uit sy liefde vir die skone Clodia Meteli ontstaan ŉ reeks gedigte oor die lief en leed van hulle verhouding. Hy noem haar Lesbia.
that lie between hot Jupiter‘s oracle,
Uit Joan Hambidge se bundel, Vuurwiel, die mooi gedig…
Die skryfproses as gebreekte sonnet 11
Nogmaals vir Lesbia, om haar hart te wen
O, Lesbia as veteran van die liefdesgedig
spreek ek jou aan om my hart te verlig:
om Catullus of ander digters te troef
laat my vanoggend onvermydelik droef.
Ek kan net my hand waag aan ŉ vers
tussen aanhalingstekens, die struktuur
van die gebreekte sonnet ignoreer.
Kan jy my hoor, Lesbia? Odi et amo,
het hy beweer, en my geneul oor die O
In talle palinodes en donker labirint
laat wonder: Is dit waar dat Jy
die digter wat jou só aanspreek, wil vermy
eerder as om lekker perdjie te ry?
(Joan Hambidge. Vuurwiel. 2009)
Toe ek nog op skool was het ek een warm weeksdagmiddag in die skoolbib ŉ swart en wit afbeelding van ŉ hondjie gesien wat in die lawa van Vesuvius versteen het. Ek het vir minute lank na die verwronge dier gekyk wat op sy rug lê met ŉ halsband om sy nek. Hy was waarskynlik vasgemaak toe die kokende lawa hom oorval het. Ek het die hondjie gaan soek. Ek wou my eie trooswoorde oor hom uitspreek. Al was dit te laat. Nadat ek die museum deursoek het, het ek vir ŉ beampte loop vra waar die hondjie hom nou bevind. Net om te leer dat hy op bruikleen is vir die opening van ŉ klein argeologiese museum in Nouhant. Dertig kilometer van waar ek woon! Die berg het na Mohammed gekom.
Die dorpie Nouhant het wragties nou ŉ klein argeologiese museum. Dis heeltemal verstaanbaar want hierdie hele area is ryk aan Romeinse reste. Ons dorpie was in die tyd as Bussacum bekend, en die legende loop dat La Creuzette op ŉ Romeinse markplein gebou is. Hou die ruimte dop, ek begin eersdaags grawe. Meer belangrik is dat die chateau van Amandine Aurore Lucile Dupin ook in Nouhant is. Beter bekend as die Franse skryfster Georges Sand. My volgende buiteblog word aan haar en ŉ paar ander rammetjie-uitnek skrywers/digters opgedra.
Twee interessante vroue digters/liedjieskrywers uit die laat twaalfde eeu het ook passievol oor die liefde en Eros gedig. Die twee was veral bemind en bekend onder die troebadoere. Hulle staan bekend as ŉ trobairitz– ŉ vroulike troebadoer.
Azalaïs de Porcaragues het van Montpellier gekom en Marie de France was van Bretange.
Marie de France Illuminated
Net haar vida en een van de Porcairagues se gedigte het behoue gebly. Soos meeste van die troebadoers se gedigte is dit in Occitanies geskryf (kan ons woordskepping pleeg en dit Oksitaans of Ossitaans noem? – nie een van my peloton woordeboeke het eers ŉ inskrywing nie.) Oksitaans word in Frans ook as Langue d’oc geken en is ŉ versameling dialekte wat gepraat word in die suide van Frankryk, in die Occitan vallei van Italië, Monaco, en die Val d’Aran in Spanje.
Ar em al freg temps vengutquel gels el neus e la faingael aucellet estan mut,c’us de chanter non s’afrainga; Now we are come to the cold time when the ice and the snow and the mud and the little birds are mute (for not one inclines to sing); uittreksel in Occitanies en Engels
Marie de France was net so bekend en bemind as de Porcairagues. Sy was veral bekend as outeur van die Lais de Marie de France. Sy het ook Aesop se fabels uit Middelengels na Frans vertaal. Haar Lais of digliedere was baie gewild en word tot vandag nog wyd gelees. Haar naam is ŉ nom de plume wat uit een van die strofes van haar gedigte kom: ” Marie ai num, si sui de France”, wat vertaal as ” my naam is Marie, en ek is van Frankryk.”
Hath any loved you well, down there,
Summer or winter through?
Down there, have you found any fair
Laid in the grave with you?
‘s death’s long kiss a richer kiss
Than mine was wont to be-
Or have you gone to some far bliss
And quite forgotten me?
What soft enamoring of sleep
Hath you in some soft way?
What charmed death holdeth you with deep
Strange lure by night and day?
A little space below the grass,
Our of the sun and shade;
But worlds away from me, alas,
Down there where you are laid.
Die troebadoer moet nie met die mènestral of minnesanger verwar word nie. Daar is verskeie verduidelikings oor die twee groepe en die ontstaan daarvan. Blykbaar was die mènestral ŉ rumoerige klomp wat uit die howe geskop was toe die adel ŉ meer gesofistikeerde en diepsinnige vermaak wou organiseer. Hulle het pad gevat en die traveling minstrals geword en het eers so laat as 1321 die gulde van minnesangers in Parys gevorm. (In Engeland in 1469 onstaan die Guild of Royal Minstrals) Die troebadoers en trobairitz vervang dus die minnesangers aan die howe rofweg gedurende die periode:1100 -1350. (Het saam met die Swart Dood van 1348 gekwyn.)
Hier lê ook ŉ verskil, ŉ Troebadoer is die komponis én uitvoerder van ŉ liriese gedig. Daar is gewoonlik drie kategorieë waarin die komposisies verdeel word:
trobar leu -lighartig
trobar ric – ryk en vol verbeeldingryke woorde
trobar clus -geslote en privaat, verwys na spesifieke gebeure
Die gedigte word ook in ŉ magdom van genres verdeel:
alba – oggendlied
canso – liefdeslied
comiat – ŉ lied wat die minnaar afskryf
balada – danslied met ŉ refrein
desdansa – danslied vir ŉ treurige gebeurtenis
escondig – waan aan minnaar apologie aanteken
maldit – lied oor die wangedrag van ŉ dame
partimen – digterlike dialoog
plazer – gedig wat die plesier besing
salut d’amour – liefdesbrief aan iemand anders as jou minnaar
sirventes – politieke inhoud
tenso – politieke debat tussen twee digters
viadeira – klaaglied van ŉ reisiger
Troebadoers het dikwels vir lang periodes aan die hof van ŉ weldoener gebly en daar word onderskeid gemaak tussen die gevestigde troebadoer wat sy eie komposisies skryf en vertolk en die joglars of jonleurs wat ander se gedigte sing. Interessant, die woord trobar beteken om te skep in occitan. Vandaar die woord trobador en onse ewe mooi woord: troebadoer.
Die troebadoere was nie gelukkig met die steel van hulle show nie en het die jongleurs dikwels in die publiek met woord en daad aangevat. In 1298 het Alfonso X die verskille wetlike aangeteken: jongleurs is vermaaklikheidskunstenaars en die troebadoere is digters/komponiste/sangers. Die troebadoere het daarna almal ŉ tipe curriculum vitae gehad. Dit was ŉ vida (lewe in Occitan) of ŉ razo (rede in Occitan) genoem. Eersgenoemde beskryf die persoon en sy herkoms, en die ander omskryf die gedig en inspirasie daarvoor.
Die digliedere uit die Middeleeue het deur die eeue as inspirasie vir skrywers gedien.
Sigh No More, Ladies uit Much Ado About Nothing
Into. Hey, nonny, nonny
To breathe the air around Tom Paine’s,
I offer’d her my hand,
“Depart from me this moment,”
Said she, “But I don’t wish to,”
Said I, “But you have no choice.”
“I beg you, sir,” she pleaded
“I’m sorry, sir,” he said to me,
“I’m sorry for what she’s done.
Een van die groot vreugdes van ‘n Augustusmaand in Parys is dat die stad leeg loop. Wel, amper. Parysenaars gaan na hulle vakansiehuise in die platteland of see-toe. Daar is meer toeriste, maar parkering in die middestad is vry – vir die hele maand van Augustus. En daar is die Paris Plage, vir die wat nie by die branders kan uitkom nie.
(D J Opperman. Kommas uit ŉ Bamboesstok.1979)
50000 ton seesand word jaarliks op die breë kaaipaadjies langs die Seine aangery, ŉ reeks faux strande vol palmbome, strandsambrele en plaspoele. Dis ŉ feestigheid vol helderkleurige baniere, wimpels en vlaggies en natuurlik, roomys en sandkasteelkompetisies. En rivierlangs is daar meer as 250 bouquinistes. Dis die wonderlike boekhandelaars wat uit oopklap trommelwinketjies verkope doen. Hier koop jy nuwe en ou boeke, raar eerste edisies en strokiesprentboeke verhale, en swart en wit poskaarte van filmsterre.
Een van die grootste plesiere wat die stad van lig jou bied is boeke. En boekwinkels. Daar is 160 boekwinkels net in die 5de arrondissement. In 1981 is die wetgewing oor boekverkope, die Loi de Lang, daargestel. Boekpryse word deur die uitgewer vasgestel en alle winkels moet die boek teen dieselfde prys verkoop. (In spesiale gevalle word ŉ korting van 5% toegelaat.) Hierdie gawe wet hou die klein familie besighede in die blou en verhoed dat groot groepe die mark domineer. Jy sal amper nooit ŉ ‘2 vir 3′ aanbieding in die winkels kry nie.
Librairie Galignani is een van my gunsteling boekwinkels in Parys. Die familie is reeds van 1520 met boeke besig en Simone Galignani het een van die eerste boeke in Venesië gedruk op die toe nuut ontwerpte drukpers. Geografia deur Ptolemaus was die topverkoper van beide die sestiende en sewentiende eeue. Aan die einde van die sewentiende eeu verhuis Giovanni Antonio Galignani na Parys (via ŉ verblyf in Engeland) waar hy sy boekwinkel op die rue Vivienne oopmaak. Hy het ŉ leeskamer ingerig waar Engelse tekste gelees kon word. Hy het ook ŉ koerant uitgegee waarin Byron, Wordsworth, Thackery en andere publiseer het. In 1856 verhuis hulle na ŉ nuwe winkel op rue Rivoli waar die nasate van Giovanni vandag nog boeke verkoop.
Dis vir my heerlik om in Galignani tyd te verwyl, die reuk van boeke, die kraak van die houtvloere en die voorreg om net te kan blaai. Hulle publiseer elke nou en dan die Classics met buiteblaaie wat deur tekstiel ontwerpers gemaak word. Hierdie boeke het versamelstukke geword en die kliente kan nie wag vir ŉ volgende uitgawe nie.
Die ander lekker rondblaaiplek is Shakespeare & Co net oorkant die Notre Dame katedraal. Die boekwinkel/uitgewery is deur Sylvia Beach begin en sy het baie van die Amerikaanse skrywers destyds bygestaan, skrywers soos James Joyce, Ernest Hemmingway, Francis Scott, Ezra Pound en Gertrude Stein.
Ek lys hier ŉ paar ander lekker boekwinkels wat ook boeke in Engels en in ander tale aanhou.
The Abbey-29 rue de la Pacheminerie (Parys 5)
The Red Wheelbarrow-22 rue St Paul (4)
Berkley Books-8 rue Casmir Delavigne (6)
Artazart – 83 Quai de Valmy (10)
Village Voice-6 rue Princesse(6)
La Belle Hortense -31 rue Veille du Temple (4)
Nouveau – 78 blv Saint Michele (6)
Attica – 106 blv Richard Lenoir (11)
So van boeke gepraat, ŉ inspirerende publikasie wat ek in Galignani ontdek het is die nuwe pragtig ontwerpte boek van John Asbery: Rimbaud Illuminations. Die tipografiese vindingrykheid is opwindend. Rimbaud was ŉ poéte maudit en het simboliste en surrealiste beïnvloed.
Arthur Rimbaud. Collected Poems.Translated by Martin Sorrell. 2009
Ek bewonder John Ashbery ook as digter.
Vir John Ashbery
Soveel is gister. Is erger as
Vandag.Jy weet net
wat om te vat. Slap links
Sit die storm uit. Woedend. Vat
die waarheid soos dit kom
Jy weet. Dis net hier. Waar
jy belangstelling verloor. Die
watertrap anderkant om. Om
die ontbytafelrand. Verkrummel.
Mond. Spoel(ling). Woordewissel. (sluk)
Vooruitgedateerde sinne . Wat hop.
In rye vensterrame. Draai
die seisoen na links. Swenk.
Trekpas. Blindebult. Loop voor.
Uit. Jy weet net wat dit van my vat.
Pak in. Pak op. Kattebak. Cubbyhole.
(© Louis Jansen van Vuuren.)
Ek wil op die mooi somersaand in Augustus afsluit met drie kwatryne.
hy wat aanbly skryfel teen die dood
kry ŉ oumanslyf gevrug in die woord –
maar die voëltjies van verganklikheid
sit kwetter reeds in gedigteboord
ek ken die dood
ons kom al sestig jare saam:
nou nog, wanneer ek vry na die self in die spieël
spel ek elke keer haar verblindende naam
anderdag was ek jonk en fier
die hand vol woorde en ŉ mooi gesig –
nou brand my vel soos dooie papier
en elke dag is koggelend ŉ gedig
(Uit: Breyten Breytenbach. Die beginsel van stof. 2011)
Tags: Breyten Breytenbach, John Ashbery, Louis Jansen van Vuuren, Marie de France, Paris Plage, Parys, Pompeii, Sappho, troebadoer