NAWU Ku nyika ntirho wa xiyenge xa 9 lexi xi hlayiwa na mhaka ya 23 ya Xedulu ya 6 eka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga ra 1996, leswaku ku ta sirheleriwa ni ku yirisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ni ku xanisa; ku tlakusa ndzingano ni ku herisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle; ku sivela na ku yirisa mbulavulo wo vanga rivengo; na ku pfuna eka timhaka leti yelanaka ni leti nga laha.
Afrika Dzonga ri tlhela ri va na vutihlamuleri eka matiko ehansi ka mitwanano leyi bohaka na nawu wa vuxaka bya matiko eka timfanelo ta vanhu lowu tlakusaka ndzingano kutani wu yirisa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle.
X. 16 yi siviwile hi x. 1 wa Nawu wa 52 wa 2002.
X. 31 yi siviwile hi x. 3 ya Nawu wa 52 wa 2002.
Nhlamuselo ya 'swihlawulekiso swa rimbewu ra xinuna na ra xisati' yi nghenisiwile hi x.
a ya Nawu wa 22 wa 2005.
Nhlamuselo ya ''timhaka ta masangu' yi nghenisiwa hi. 16 (b) wa Nawu wa 22 wa 2005.
Nawu lowu' ku katsiwa vulawuri byin'wana na byin'wana lebyi endliweke ku ya hi Nawu lowu. Siku ro sungula ra x. 1: 1 Ndzati 2000.
ku vanga mfambelano wun'wana na vutihlamuleri bya nawu wa matiko ku katsa vutihlamuleri bya ntwanano ku ya hi, ku katsa swin'wana, Ntwanano wa Vuherisi bya Swivumbeko Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu xa Rixaka na Ntwanano wa Vuherisi bya Swivumbeko Hinkwaswo swa Xihlawuhlawu xa Vaxisati.
Siku ro sungula ra x. 2: 1 Ndzati 2000.
Manghenelo, swikongomelo na swinawana swo komba ndlela swa Nawu low, laha ku hetisisiwaka moya, xivangelo na swikongomelo xa Nawu lowu.
nawu wa matiko lowu pimanisekaka.
Munhu un'wana na un'wana loyi a tirhisaka kumbe a tolokaka Nawu lowu u fanele ku tekela nhlokweni vundzeni bya nkanetano na xikongomelo xa Nawu.
Siku ro sungula ra s. 3: 1 Ndzati 2000.
nhluvukiso wa vuswiko byo hlawuleka ni ntalo wa vanhu lava tirhisaka Nawu lowu ku kota ku tiyisisa ku sungula ku tirhisa loku ku faneleke kutani na vufambisi.
Ku va kona ka xihlawuhlawu xa endlelo na ndzingano, ngopfu hi tlhelo ra rixaka, rimbewu na vulema eka swiphemu swa vutomi hikwalaho ka mbuyelo wa xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xa khale na sweswi, leswi tiseke hi vuhlampfa, endlelo ra xihawuhlawu; na xilaveko xo teka swipimelo eka swiyimo hinkwaswo ku hunguta xihlawuhlawu na ku pfumaleka ka ndzingano ko tano. Siku ro sungula xiyenge-ntsongo -x. : 1 Ndzati 2000.
Nawu lowu wu bohelela Hulumende na vanhu hinkwavo.
Loko nkwetlembetano wun'wana na wun'wana mayelana na mhaka leyi ku tirhaniwa na wona eka Nawu lowu wo tumbuluka exikarhi ka Nawu lowu na swihlawulekiso swin'wana na swin'wana wa nawu, handle ka Vumbiwa kumbe Nawu kumbe Nawu wa Palamente lowu hundzuluxaka Nawu lowu, swihlawulekiso swa Nawu lowu ti fanele ku humelela erivaleni.
Nawu lowu a wu tirhi eka munhu un'wana na un'wana loyi eka yena ku fikelela laha Nawu wa Ndzingano wa Vuthori wa 1998 (Nawu wa 55 wa 1998), wa tirhisiwa.
Siku ro Sungulu wa x. 5: 1 Ndzati 2000.
Hambiloko ku ri Hulumende kumbe munhu un'wana na un'wana a nga hlawula munhu un'wana na un'wana hi ndlela ya hava.
Siku ro Sungulu wa x. 6: 1 Ndzati 2000.
ku ariwa ka mfikelelo eka mimbuyelo , ku katsa mfikelelo wa mintirho yo pfuneta kumbe mimbuyelo ya xikontiraka yo endla mintirho yo pfuneta ku va yi tekeriwa enhlokweni, kumbe ku tsandzeka kumbe ku tsandzeka ku teka magoza lama faneleke ya tekelaka nhlokweni swilaveko swa vanhu vo tano.
endlelo ra le ka ndzingano wa mfikelelo wa minkoka yo kuma swilo hi vaxisati hikwalaho ka mbuyelo wa timhaka ta masangu eka vuavanyisi bya mintirho.
ku tsandzeka ku hunguta swisirheli leswi pimelaka kumbe swi alelaka vanhu lava gonekeke ku va va tiphina hi minkoka yo ringanana kumbe ku tsandzeka ku teka magoza ku va ku amukeriwa hi ndlela leyi faneleke swilaveko swa vanhu vo tano.
ntlakuso kumbe ku vanga rivengo.
Handle k ova ku hlawula milulamiso yin'wana na yin'wana ya xiyimo xa swa vutomi ehansi ka Nawu lowu, hi ku ya hi xiyenge xa 21 (n) naswona laha swi faneleke, khoto yi nga yisa nandzu wun'wana na wun'wana hi ku kandziyisa, ku hangalasa, ku boxa kumbe ku vulavula mbulavulo wa rivengo hilaha swi kombetiweke eka xiyengentsongo xa , eka Mulawuri wo yisa mahlweni swa Milandzu ya Tiko loyi a nga na vulawuri bya vandla ra mitengo ya nandzu ku ya hi nawu wa ntolovelo kume vulawuri lebyi faneleke.
Ku hava munhu loyi anga bohelelaka munhu un'wana eka nxaniso.
kandziyisa kumbe ku hangalasa kun'wana na kun'wana ko navetisa kumbe xitsundzuxo, Lexi xi nga vuriwa swi tiyisisekile leswaku kumbe lexi nga twisisiwaka ku va xi kombeta xikongomelo lexi veke rivaleni ku va xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ehenhla ka munhu un'wana: Ntsena loko nghenelelo wa bona fide eka vutumbuluxi bya vutshila, swivutiso swa xiakademiki na xisayense, vuringani na xiviko lexi nga kahle eka ku navela ka vaaki kumbe nkandziyiso wa mahungu man'wana na man'wana, vunavetisi kumbe xitiviso ku ya hi xiyenge xa 16 xa Vumbiwa, a swi papalatiwi hi xiyenge lexi.
mubohiwa u fanele ku tiyisisa, hi ku tirhisa vumbhoni ekhoto, leswaku xihlawuhlawu a xi endliwanga hilaha swi ehleketeleriwak, kumbe mubohiwa u fanele ku tiyisisa leswaku endlelo rakwe a ri kona eka xin'we xa swiyirisiwa kumbe swinyingi.
loko xipimelo xin'we kumbe ku tlula lexi nga eka ndzimama ya (b) ya nhlamuselo ya 'swivangelo swa swiyirisiwa '' na ii handle ka loko mubohiwa a tiyisisa leswaku xihlawuhlawu xi hava xihoxo.
A hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle ku teka swipimelo leswi endliweke ku sirhelela kumbe ku hluvukisa vanhu kumbe mitlawa ya vanhu lava xanisiweke hi xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle kumbe swirho swo tano swa mitlawa yaleyo kumbe mitlawa ya vanhu.
loko xihlawuhlawu xi fanerile naswona xi lulamerile ku hambanisa exikarhi ka vanhu ku ya hi maendlelo lamanene lama pimekaka, ma nga na masungulo eka nghingiriko wa kona.
lulamisa ku tikeriwa loku ku vangekeke ku suka kumbe loku nga ni vuxaka ni xivangelo xin'we kumbe ku tlula xa swiyirisiwa; kumbe ii ku amukela ku hambana.
Eka eka timhaka ta mbulavulo wa rivengo na nxaniso xiyenge xa 14 a xi tirhi.
yimisa kumbe ku hambanisa xitiviso xin'wana na xin'wana ehansi ka ndzimana : Ntsena loko mitengo yaleyo yi tsandza eka khoto ya ndzingano leyi nga hetisisiwangiki hi nkarhi wa ku hangalasiwa ka xitiviso eka Gazette hilaha swi kombetiweke eka ndzimana leyi, yi fanele ku hetisisa hi khoto, tanihi loko xitiviso xo tano xi nga hangalasiwangi; naswona.
Ndzima. (c) yi siviwa hi x. 28 ya Nawu wa 55 wa 2003.
d murhangeri wa xifundza xa vufambisi loyi a boxiweke eka ndzimana ya c ku ya hi xiyengentsongo xa 2, u fanela ku hlawula hi ku tsala majisitarata kumbe majisitarata wo engetela tani hi muofisiri loyi a fambisaka khoto ya ndzingano.
a ku nga si fika siku ra ku sungula ka xiyenge xa 31; kumbe hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 31 , Naswona loyi vito ra yena ri nga katsiwa eka nongonoko lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (a), a nga hlawuriwa tano ku ya hi xiyengentsongo xa.
a ku teka magoza hinkwawo lama faneleke eka switirhisiwa leswi nga kona ku hlawula kwalomu ka muofisiri un'wa wo fambisa eka khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano eka ndhawu ya yena ya vulawuri; na handle ko hlwela, a tivisa Mulawu-Jenerali wa Ndzawulo ya muavanyisi un'wana na un'wana, majisitarata kumbe majisitarata wo engetela loyi a heteke khoso yo dyondzisiswa hilaha swi kombisiweke eka xiyenge xa 31 na kumbe loyi a hlawuriweke ku ya hi xiyengentsongo xa.
he ta khoso yo dyondzisiwa hi laha yi kombetiweke eka xiyenge xa 31 na ; kumbe loyi a hlawuriweke ku va muofisiri wo fambisa khoto ya ndzingano ku ya hi xiyengentsongo xa.
Muofisiri loyi a fambisaka u fanele ku endla mintirho ni migingiriko kutani a va na vutihlamuleri bya matimba lama a nyikiweke wona ku ya hi Nawu lowu kumbe nawu wun'wana na wun'wana.
X. 16 yi siva hi x. 1 wa Nawu wa 52 wa 2002.
Matsalana wa tikhoto ta ndzingano a Ku ya hi xiyengentsongo xa 2 ni milawu leyi yi lawulaka mintirho ya vaaki, Mulawuri Jenerali wa Ndzawulo a nga thola kumbe a hlawula muofisiri un'we kumbe ku tlula, eka ndzingano wun'wana na wun'wana, wa ndzingano wun'wana na wun'wana wa khoto, unthola kumbe a hlawula muofisiri un'we kumbe ku tlula wa Ndzawulo, kumbe anga thola munhu un'we kumbe vanhu votala hi ndlela leyi lawuleriweke ni swipimelo leswi lawuleriweke, tani hi vamatsalana va khoto ya ndzingano, loyi hi ntolovelo a nga ta pfuneta khoto leyi va nga eka yona ku tirha mintirho ya yona naswona lava nga ta endla mintirho hi laha yi nga ta lawuleriwa.
Ndzima. (a) yi siviwa hi x. 2 (a) ya Nawu wa 52 wa 2002.
Loko matsalana wa khoto ya ndzingano hikwalaho ka xivangelo xin'wana na xin'wana a tsandzeka ku tirha tano kumbe loko ku ri hava matsalana loyi a nga thoriwa kumbe ku hlawuriwa wa khoto yin'wana na yin'wana ya ndzingano ehansi ka ndzimana ya (a), muofisiri wo fambisa loyi a khumbekaka, handle ka xiyengentsongo xa , u fanele ku hlawula muofisiri un'wana na un'wana loyi a nga na vuswikoti eka Ndzawulo ku va matsalana loko matsalana a namba a ha tsandzeka ku endla ntirho kumbe ku kala matsalana a thoriwa kumbe a hlawuriwa ehansi ka ndzimana ya (a), hi laha xiyimo xi nga va ka hi kona.
Nzima. (b) yi siviwa hi x. 2 (a) ya Nawu wa 52 wa 2002.
a ku nga si fika siku ra ku sungula ra xiyenge xa 31; kumbe tani hi leswi boxiweke eka 31 , Naswona loyi vito rakwe ri nga katsiwa eka nongonoko lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa , a nga thoriwa kumbe ku hlawuriwa tano ehansi ka xiyengentsongo xa (a).
Xiyengana-x. xi engeteriwa hi x. 2 (b) xa Nawu wa 52 wa 2002.
heta khoso yo dyondzisiwa hilaha swi kombetiweke eka xiyenge xa 31 ; kumbe hlawuriwa kumbe ku thoriwa tanihi matsalana wa khota ya ndzingano ku ya hi xiyengentsongo xa (a). Xiyengan-x. xi engeteriwa hi x. 2 (b) xa Nawu wa 52 wa 2002.
Mulawu-Jenerali ku ya hi swipimelo swo tano hi laha a nga pimapimaka hi kona, hi ku tsala a nga tirhisa matimba lama a nyikiweke wona hi xiyenge lexi eka muofisiri loyi a thoriweke hi Ndzawulo a nga , kambe a nga ka anga aleriwi matima man'wana na man'wana lama nga hlawuleriwaka kutani a nga hundzuluxa kumbe ku veka tlhelo miehleketo yin'wana na yin'wana ya loyi a hlawuriweke leyi endliweke eka ku va a tirhisile matimba walawo.
Ku nghenelela ka timbhoni na ku hakeriwa ka timali ta timbhoni eka timhaka leti tumbulukaka eka xikombelo xa Nawu lowu swi fanele ku lawuriwa hi Holobye hi ndlela leyi lawuleriweke.
ndzilekano wa vufambisi bya swa nawu ku ya hi xiyengetsongo xa , ntsena loko ku nga ri ni nxaxamelo wun'wana lowu endliweke eka milawu leyi nga ehansi ka xiyenge xa 30 xa Nawu lowu.
Tindlela hinkwato leti landzeleriwaka loko ku nga si va ni khoto ku fanele ku endliwa ekhoto leyi pfulekeleke mani na mani, handle kaloko khoto yo karhi yi nga lerisa hi ndlela yin'wana leyi vuyerisaka vufambisi bya vululami.
a Hi ku lawuriwa hi ndzimana ya b, ku hava xin'wana eka Nawu lowu lexi bakanyelaka etlhelo ntshamo wa khoto ya ka majisitarata tanihi ndzinganiso wa khoto ku va yi humesa xileriso lexi andlariweke eka xiyenge xa 21 21, lexi hundzaka swikoxo swa mali ya ndzilekano wa mafambiselo ya xinawu wa khoto ya ka majisitarata, eka mhaka leyi xileriso xi faneleke ku hudzisiwa hi ndlela leyi lawuleriweke gqweta ra Khotonkulu leyi nga ni matimba ya vulawuri bya swa nawu eka ndzilekano wa swa mafambiselo ya swa nawu.
b Ku humelerisiwa ka ndzimana ya a, loku fambelanaka ni ku tiyisisiwa ka xileriso, ku vekiwanyana etlhelo ku kondza xikombelo xin'wana ni xin'wana xo hundzela emahlweni xi humelerisiwile ku kondza xiyenge xa 23 xi gimetiwile.
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, kumbe Khomixini ya Ndzinganiso wa swa Rimbewu.
Munhu loyi a tsakelaka ku simeka ku humelerisiwa ka mhaka yo karhi ku ya hi maendlelo lama vekiweke ehansi ka swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu, ku fanele ku tivisiwa matsalana wa khoto ya ndzingano ku ya hi maendlelo lama lawuleriweke mhaka leyi fanaka, mayelana ni ku navela kakwe ku va a simeka maendlelo lama.
a Matsalana wa khoto ya ndzingano u fanele ku hundzisela xikombelo lexi eka mutirhelamfumo loyi a tirhanaka ni khoto ya ndzinganiso loyi hi nkarhi lowu pimiweke endzhaku ka ku tivisiwa ka xikombelo lexi a faneleke ku teka xiboho mayelana na loko mhaka yoleyo yi fanerile ku va yi yingiseriwa eka khoto ya ndzingano, kumbe loko yi fanele ku hundziseriwa kun'wana lomu ku faneleke, huvo, khoto, ntshamo wa swa vululami, kumbe foramu (laha vuriwaka foramu yin'wana leyi nga pfunaka hi tlhelo rin'wana) leyi hi ku ya hi vonelo ra mutirhela mfumo loyi a khumbekaka eka mhaka yoleyo a nga langutisanaka kahle ni mhaka leyi ku ya hi swipimelo swa matimba na mintirho ya foramu leyi.
Loko mutirhela mfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a boha leswaku mhaka leyi yi yingiseriwa ekhoto ya ndzingano, u fanele ku landzelela maendlelo lama vekiweke ku yi hundzisela eka matsalana wa khoto ya ndzingano loyi a faneleke ku veka siku ra ku yingiseriwa ka mhaka yoleyo hi nkarhi lowu lawuleriweke ku endla tano.
mavonelo ya nkhaqato ya mufambisi eka foramu yin'wana ni yin'wana leyi nga vaka yi fikelerile ku tirhisiwa tanihi xirindzamhangu.
a Loko mutirhelamfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a boha leswaku mhaka leyi yi yingiseriwa ekhoto ya ndzingano, u fanele ku yi hundzisela eka matsalana wa khoto ya ndzingano, laha tirhisaka tindlela leti faneleke ku endla xiboho lexi letelaka matsalana wa khoto ya ndzingano ku hundzisela mhaka yoleyo eka foramu yin'wana leyi boxiweke eka xileriso lexi humesiweke.
b Eku humelerisiweni ka xileriso lexi andlariweke eka ndzimana ya a, mutirhelamfumo loyi a fambisaka mhaka yoleyo a nga ha engetela marito yo karhi ehenhla ka xileriso lama a vonaka swi fanerile ku ma hundzisa hi xikongomelo xo lemukisa foramu ya xirindzamhangu.
Eku amukeriweni ka xileriso lexi boxiweke eka xiyengetsongo xa 5, matsalana wa khoto ya ndzingano u fanele ku hundzisa mhaka yoleyo kutani a tlhandlekela hi ku tivisa mintlawa mayelana ni ku hundzisiwa ka mhaka leyi fanaka hi ku tirhisa tindlela leti faneleke.
Eku amukeriweni ka mhaka leyi hundzisiweke, foramu leyi amukeleke mhaka leyi yi fanele ku tirhana ni mhaka leyi hi xihatla ku ya hi swipimelo swa matimba ni mintirho leyi averiweke.
yi hluleka ku tirhana ni mhaka leyi hi nkarhi lowu nga heteki mbilu eka swiyimo; kumbe a yi swi koti ku tshamisisa mhaka yoleyo hi ndlela leyi enetisaka un'we kumbe ha vumbirhi bya mintlawa tani hilaha swi languteriweke ku suka eka foramu leyi yin'wana, hi ku ya hi tindlela leti faneleke, u fanele ku tlherisela mhaka yoleyo eka khoto ya ndzingano laha mhaka leyi yi hundzisiweke yi suka kona hi xikongomelo xo va yi ya ahluriwa hi nkarhi lowu vekiweke ku sukela hi siku leri yi tlherisiweke ha rona eka khoto ya ndzingano.
Mfumo na tindhawu ta swa vumbiwa swi fanele ku pfuna munhu un'wana ni un'wana loyi a tsakelaka ku sungula maendlelo ku ya hi swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu ku ya hilaha swi nga swi kotaka hakona, laha exkarhi ka swin'wana swa swona, swi faneleke ku vona leswaku munhu u leteriwa ku fikelela mutirhi loyi a faneleke ku va a kota ku teka goza leri faneleke ku yisa mhaka ya muxaka lowu emahlweni.
Khoto ya ndzingano leyi timhaka to karhi ti sunguriweke kona, ku ya hi swipimelo swa kumbe ehansi ka Nawu lowu, yi fanele ku endla ndzavisiso hi ku landzelela tindlela leti faneleke ku kumisisa loko ku vile xihlawuhlawu lexi pheweleke etlhelo rin'we, mbulavulo lowu byalaka rivengo kumbe mpfilungano, ku ya hileswi xiyimo xi nga ta va xiswona, swi humeleleke hakona, tani hilaha swi hehliwaka hakona.
xileriso xa ku hakela onhokelo wo karhi mayelana ni ku lahlekeriwa ka swa timali loku nga ni vumbhoni, ku katsa ni ku lahlekeriwa loku ka ha landzelaka, kumbe mayelana ni ku tsan'wiwa ka xindzhuti, ku twisiwa ku vava na nxaniseko kumbe ku xaniseka ka le moyeni ni le miehleketweni, loku vangiweke hi xihlawuhlawu lexi pheweleke etlhelo rin'we, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo kumbe mpfilungano lowu ku kongomaniweke na kona.
xileriso xa ku landzelela xipimelo xin'wana ni xin'wana xa Nawu.
xileriso lexi endliweke hi khoto ya ndzingano ku ya hi milawu ya kumbe leyi nga ehansi ka Nawu lowu ku ni xiave xa ku nga humelerisa goza ra swa mayelana ni vuxaka nya vaaki, laha swi faneleke.
maendlelo yan'wana ni yan'wana lama khoto leyi yi havaxerisiweke wona eka xivandla xin'wana ni xin'wana xa swa vumbiwa kumbe ntlawa wo karhi lowu faneleke ku tisa vulamuri, ndzivalelano kumbe nkanerisano.
Khoto leyi ya ndzingano yi ni matimba hinkwawo yo tatisa lama nga ni nkoka kumbe lama nga ni vuswikoti bya nxiyaxiyo ehenhla ka mahumeleriselo ya mintirho na matimba ya yona, ku katsa matimba ya ku nyika swileriso swa vuhlanganisi kumbe swa minsivelo ya swiendlo swo karhi.
Eka maendlelo ran'wana ni yin'wana ku ya hi swipimelo swa kumbe leswi nga ehansi ka Nawu lowu, khoto leyi yi nga, ku ya hi xikombelo xa un'wana wa lava khumbekaka, kumbe ku ya hi vonelo ra yona loko mufambisi wa mhaka leyi a swi vona tanihi goza leri nga vuyiserisaka vululami, yi nga boha xileriso xa ku kuma nseketelo ku suka eka un'we kumbe vanhu vambirhi lava ringaneleke ni ku va kona nakona lava nga kumekaka va ri karhi va tsakela ku tshama va tirha tanihi vakamberi.
Vakamberi lava thoriweke ku ya hi milawu ya xiyengetsongo va, ku ya hi xiyengetsongo , va lulamerile ku va swirho swa khoto leyi ku ya hi mintirho ya Nawu lowu.
Mhaka yin'wana ni yin'wana leyi nga humelelaka ku humelerisa xiboho eka mafambiselo lama khumbekaka kun'we ni xivutiso lexi kongomesiweke eku kumisiseni loko mhaka ya xiboho lexi xi tekiwile ku ya hi timhaka leti tiyeke kumbe leti nga ta nawu, swi fanele ku endliwa tano hi mufambisi wa mhaka leyi ku ya hi mukhuva lowu lawuleriweke ku endla tano.
Eka timhaka hinkwato leti tiyeke leswi kumiweke kumbe xiboho xa nhlayonyingi ya swirho swa khoto leyi swi tekiwa tanihi leswi tiyeke emahlweni ka khoto leyi hambiloko un'wana wa vakamberi a kumile leswi hambaneke ni lavan'wana, swi ta tshama tano tanihi xiboho xa khoto.
letela leswaku magoza ya mhaka leyi ya sunguriwa hi vuntshwa; kumbe iii loko mukamberi a nga ri kona, mhaka leyi yi yisiwa emahlweni ku kondza mukamberi wa mhaka leyi a kumeka.
Mufambisi wa mhaka leyi u fanele ku nyika swivangelo swa xiletelo xin'wana ni xin'wana lexi nga kona eka ndzimanantsongo (i) kumbe (ii).
loko loyi a khumbekaka eka mafambiselo ya mhaka leyi a nga pfunetiwi hi muyimeri wa swa nawu; na ii loko mufambisi wa mhaka leyi a ri ni mavonelo ya leswaku vakamberi lava khumbekaka va fikelerile xiboho lexi hoxekeke hakunenenene.
Matsalani wa khoto ya ndzingano u fanele ku yisa swivangelo na rhekhodo eka khoto yo vilelaehenhla ka mhaka leyi hi xihatla lexi nga kotekaka, ku va mhaka leyi yi ya kambisisiwa ku ya hi mukhuva lowu lawuleriweke.
Khoto yo vilela yi ni matimba ya ku tiyisisa leswi kumekeke kumbe ku nyika xileriso lexi faneleke mayelana ni leswi kumekeka, ku ya hi vonelo ra khoto yo vilela leyi leteriweke hi matshamelo ya timhaka.
Munhu un'wana ni un'wana loyi a vilerisiwaka hi xileriso lexi nyikiweke hi khoto ya ta ndzinagniso ku ya hi milawu ya kumbe leyi nga ehansi ka Nawu lowu, hi nkarhi lowu pimiweke, a nga endla xivilelo mayelana ni xileriso xolexo eKhoto ya le Henhla leyi nga ni matimba ya ndzilekano wa swa mafambiselo ya nawu kumbe Khoto Leyikulu ya Xivilelo, ku ya hileswi mhaka yi nga ta va yi tshamisise xiswona.
Eka xivilelo, Khoto ya le Henhla kumbe Khoto Leyikulu ya Xivilelo, ku ya hileswi mhaka yi tshamisiseke xiswona, yi nga nyika xiboho xolexo ku ya hileswi yi nga swi vonisaka xiswona.
Handle ko lwisana ni xiyenge , munhu un'wana ni un'wana loyi a vilerisiwaka hi xileriso lexi nyikiweke hi khoto ya ndzingano, a nga kongomana ni Khoto ya swa Vumbiwa ku ya endla xivilelo kambe hi ku landzelela milawu leyi vekiweke mayelana ni maendlelo lama.
Eka xiyimo lexi veke kona xa ku lwisana ka swiboho leswi tekiweke hi vafambisi va timhaka leti ku ya hi ndzimana (b) ya nhlamuselo ya 'swivandla leswi yirisiweke', Holobye a nga hundzisela nandzu lowu boxiweke eKhoto Leyikulu ku va yi ya kambisisiwa.
a Loko mufambisi wa mhaka ekhoto ya ka majisitarata a teka xiboho lexi fambelanaka ni maendlelo ra xihlawuhlawu lama kumekaka eka ndzimana b ya 'swivandla leswi yirisiweke', xiboho lexi xi fanele xi yisiwa eKhoto ya le Henhla leyi nga ni matimba ya vulawuri bya ndzilekano wa mafambiselo ya nawu ku ya kambisisiwa endzhaku kaloko mhaka leyi yi gimetiwile ku ya hi mafambiselo ya khoto ya ka majisitarata.
Khoto ya le Henhla leyi khumbekaka, yi endla xiboho ku ya hi xivandla lexi boxiweke eka xiyengetsongo (a) endzhaku kaloko yi kambisisile mhaka leyi, kutani yi teka xiboho ku ya hi swiletelo swa Nawu lowu hi ndlela leyi faneleke.
Mahumelerisiwelo ya xiyengetsongo (a) ya vekiwa etlhelonyana ku kondza xivilelo xin'wana na xin'wana leyi endliweke eka xiyenge lexi yi fikisiwa emakumu.
Mfumo wu ni ntirho ni vutihlamuleri bya ku tlakusa ndzinganiso.
Vanhu hinkwavo va ni ntirho ni vutihlamuleri bya ku tlakusa ndzinganiso. Siku ra ku sungula ka nawu lowu wa x. 24 ri ta tivisiwa ximfumo.
khoma mapfhumba ya vuxokoxoko bya tivisa Nawu lowu hi vuenti ni vuandlalo.
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga ni mavandla man'wana ya swa vumbiwa ma nga, tanihi switatiso eka swiboho swin'wana, ku ya hi Vumbiwa kumbe nawu, kombela xivandla xin'wana ni xin'wana lexi kumekaka ehansi ka nhlamuselo ya Mfumo kumbe munhu un'wana ni un'wana ku nyika vuxokoxoko ehenhla ka magoza lama fambelanaka ni makumelo ya ndzinganiso ku katsa ni lomu swi faneleke eka goza ra xinawu ni vukulu kun'we ni nxaxamelo ni mavekiwelo ya milawu, milawu ya matirhelo na minongonoko.
fambisa vulavisisi eka milandzu na ku endla swibumabumelo tani hilaha swi leteriwaka hi khoto mayelana ni mphikelelo wa kamanyetano wa Nawu lowu, mbulavulo lowu byalaka moya wa rivengo, mpfilumpfilu lowu kongomisiwaka eka vona hi khoto ya ndzinganiso kombela ku suka eka Ndzawulo, ku ya hi maendlelo lama hlawuriweke, swiviko swa nkarhi ni nkarhi mayelana ni milandzu yo hlaya ku katsa xivumbeko xa yona kun'we ni swiboho swa kona swo hetelela.
asusa xivumbeko xin'wana ni xin'wana xa xihlawuhlawu lexi nga tengangiki kumbe matirhelo lama kucetelaka mpfumaleko wo ringana wa nawu wun'wana ni wun'wana, pholisi kumbe maendlelo lama Vaholobye volavo va nga ni vutihlamuleri bya kona; na lulamisa na simeka makungu ya ndzinganiso hi mukhuva lowu hlawuleriweke, vundzeni lebyi faneleke ku katsa rimba ra nkarhi ra ku humelerisa makungu yalawo, lama longoloxiweke hi ku tirhisana na Holobye wa swa Timali.
Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga eka malembe mambirhi lama Nawu lowu wu sunguleke ku tirha ha wona, leswaku ku tirhaniwa na wona hi mukhuva lowu hlawuleriweke.
bKhomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku tirhisana na Khomixini ya Ndzinganiso wa Rimbewu loko yi tirhana ni makungu lama koxometiweke eka ndzimana a. Siku ra ku simekiwa ka x. 25 ri ta tivisiwa ximfumo.
humelerisa ni ku landzelerisa ku humelerisa loku ka makungu ya ndzinganiso, milawu na maendlelo lama fambisiwaka hi nawu lowu ma tlakuseke; na endla swiviko swa nkarhi na nkarhi swa ku landzelerisa matimba ya ximfumo kumbe swivandla leswi nga vaka kona ku ya hi swipimelo leswi faneleke.
Siku ra ku sungula ka x. 26 ku ta tivisiwa ximfumo.
Ku ya hi nkondletelo wa xiyenge xa 26, vanhu hinkwavo, minhlangano leyi nga ri ki ya mfumo, minhlangano leyi kongomaneke na swa miganga kun'we ni swiyenge swa mafumelo ya vukosi swi fanele ku tlakusa ndzinganiso eka vuxaka bya swona ni minhlangano yin'wana eka migingingiriko ya yona ya vaaki.
Holobye wa Vululami u fanele ku tumbuluxa swipimelo mayelana ni Nawu lowu kutani Vaholobye lavan'wana na vona va nga tumbuluxa swipimelo mayelana ni Milawu yin'wana nga ta endla leswaku tikhampani, swiyenge swa mabindzu ya vanhu vo karhi, xinakulobye, swipanu, minhlangano ya swa mintlangu, minhlangano ya xibindzu leyi kongomaneke ni swo karhi ku katsa ni minhlangano leyi lomu swi faneleke ku ya hi xiyimo, swilaveko na nkucetelo, swi fanele ku lulamisa ndzinganiso wa makungu kumbe ku xaxamela ni milawu leyi lawuleriweke maendlelo kumbe ku vikela huvo kumbe xivandla mayelana ni mimpimo ya ku tlakusa ndzinganiso. Siku ra ku sungula ka x.27 ku ta tivisiwa ximfumo.
Loko swo tiyisisiwa leswaku xigwevo lexi nyikiweke eka nandzu wun'wana ni wun'wana ku vile ni xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe vutsoniwa swi vile ni xiave eku eku vangeni ka nandzu lowu, swoleswo swi fanele ku tekiwa swi nyanyisile xiyimo tanihi swikongomelo swa xigwevo lexi.
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika-Dzonga, yi fanele eka xiviko xa yona lexi boxiweke eka xiyenge xa 15 xa Nawu wa Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu, 1994 (Nawu 54 wa 1994), xi fanele ku katsa xikambelo mayelana nileswi xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku ya hi rixaka, rimbewu na vutsoniwa ku phikelela eka Riphabliki, switandzhaku swa kona na swibumabumelo leswi paluxaka hilaha swiphiqo leswi swi ahlurisiweke xiswona.
tlakusa ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa.
amukela makungu ya nghingiriko lowu khomekaka wa ku tlakusa na ku fikelela ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa, na iv nyika xirhangana eku suseni ka xihlawuhlawu lexi nga tengangiki na ntlakuso wa ndzinganiso mayelana ni rixaka, rimbewu na vutsoniwa.
Handle ko hambuka ku suka eka vukoxometi byo angarhela bya Nawu lowu, Kungu ra Nawu lowu wu kongomisiwile eku kombiseni na ku tiyisisa maendlelo man'wana lama nga kumbe lama nga vaka ma nga tengangiki, lama tivekaka swinene nakona lama lavaka ku lulamisiwa. Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.
Mfumo wu fanele laha swi faneleke wu vona leswaku mavumbelo ya milawu na mimpimo yin'wana yi tirhisiwa ku lulamisa maendlelo lama boxiweke eka xiyengetsongo . Siku ra ku sungula ka xiy. x27 ku ta tivisiwa ximfumo.
Holobye u fanele, hi ku ya hi swibumabumelo swa Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso, hi minkarhi hinkwayo, a hlela maendlelo lama nga eka Kungu hi swikongomelo swa ku ndlandlamuxa, ku hundzula, ku hambanisa kumbe ku antswisa nongonoko wa maendlelo eka Kungu. Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.
Kungu leri ri tlhela ri nyika xikombiso xa nongonoko wa maendlelo lama ya kumbe ya nga xihlawuhlawu lexi nga tengangiki ku vona leswaku ri a lulamisa ni ku susa maendlelo lama; na pfuneta vanhu eku hlavuteleni ka mintokoto na maendlelo. Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.
Xikombiso xa nongonoko wa eka Kungu a xo va vugimamusi, hikokwalaho xi fanele xi tekeriwa enhlokweni na ku pfuxetiwa hi Komiti ya Nkambisiso ya Ndzinganiso minkarhi hinkwayo. Siku ra ku sungula ka xiy-x. :1 Ndzati 2000.
Xinawana xin'wana ni xin'wana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi naswona lexi nga hetelelaka xi koxile timali ta Mfumo xi fanele ku endliwa hi ku tirhisana na Holobye wa Timali.
Xinawana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi xi nga vula leswaku munhu un'wana ni un'wana loyi a lwisanaka ni xiringanyeto lexi kumbe ku hluleka ku xaxamela na xona, u ta kumeka a ri ni nandzu wu ku endla tano laha a nga ta langutisana ni nkoxo kumbe ku pfaleriwa ejele ku ringana nkarhi lowu nga tluleki 12 wa tin'hweti.
a Xinawana xin'wana ni xin'wana lexi endliweke ehansi ka xiyenge lexi xi fanele ku andlariwa emahlweni ka Palamente eka 30 wa masiku ku nga se hangalasiwa eka matsalwa eka Gazete, loko Palamente yi ri eka ntshamo.
bLoko Palamente yi nga ri eka ntshamo ku ya hilaha swi andlariweke hakona eka ndzimana a, swinawana sweswo swi fanele ku yisiwa eka Xipikara xa Palamente, eka 30 wa masiku ku nga se hangalasiwa eka matsalwa eka Gazete, loko Palamente yi ri eka ntshamo.
Swinawana leswi andlariweke eka xiyenge lexi, ngopfungopfu xiyengetsongo 1 a mayelana ni maendlelo eka nkambisiso, swi fanele ku va hi ku copeta ka tihlo, swi vona leswaku xikombelo xa Nawu lowu xi olovile, lexi hetisekeke ni khomeka.
Handle ka xiyenge 16 ku hava mafambiselo man'wana lama nga endliwaka ekhoto yin'wana ni yin'wana handle kaloko mufambisi wa mhaka yoleyo laha ku nga ni vukona bya matsalana un'we kumbe vambirhi.
Holobye u fanele ku endla leswaku Nawu lowu wu tiveka ni ku va kona hi tindzimi hinkwato hi mukhuva lowu faneleke eka malembe mambirhi endzhaku kaloko Nawu lowu wu sungurile.
Mulawuri-Angharela wa Ndzawulo u fanele ku teka magoza lama faneleke ku ya hi vukona bya switirhisiwa swa Ndzawulo ku vona leswaku ku va ni matsalani ekhoto yin'wana ni yin'wana eRiphabliki.
milawu, swiyimo (switandati) na maendlelo yo fana lama faneleke ku landzeleriwa hi vaofisiri lava fambisaka ntirho loko va ri karhi va endla mintirho ya vona na loko va tirhisa matimba lawa va haverisiweke wona.
Jajinkulu u fanele, hi ku tirhisana ni Khomixini ya Vukorhokeri bya swa Vutivi bya swa nawu na Khomixini ya Vamajisitarata na Holobye, a sungula ku tirhisa vundzeni bya tikhoso ta ndzetelo leti koxometiweke eka xiyenmgetsongo xa.
Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo u fanele a tumbuluxa na ku tirhisa khoso ya ndzetelo ya vamatsalani va tihuvo ta ndzingano wa vanhu hi xikongomelo xo vumba ntlawa wa vamatsalani lava leteriweke no endla ntirho wo hlawuleka, lava tiyimiseleke na ku va na ntokoto, hi xikongomelo xa ku va va endla mintirho ya tani hilaha swi koxometiweke hakona eka Nawu lowu, hi ku nyika ndzetelo wa vamatsalani hi swa matshamelo ya vanhu; na milawu, swiyimo (switandati) na maendlelo yo fana lama faneleke ku landzeleriwa hi vamatsalani loko va ri karhi va endla mintirho ya vona.
Holobye u fanele a andlala xiviko ePalamente, tanihilaha swi koxometiweke hakona, mayelana na vundzeni na ku tirhisiwa ka tikhoso ta ndzetelo leti boxiweke eka swiyengetsongo swa na.
S. 31 yi siviwa hi x. 3 ya Nawu wa 52 wa 2002.
g xirho xa Khansele ya Rixaka ya Swifundzankulu. Siku ra ku sungula ka x.27 ku ta tivisiwa ximfumo: 1 Ndzati 2000.
yi ni matimba na mintirho yin'wana leyi hlawuleriweke.
Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso yi nga humelerisa ntirho wa yona wa siku rin'wana ni rin'wana na mafambiselo ya wona ya tinhlengeletano lomu swi faneleke.
Swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso leswi boxiweke eka xiyenge 32 (a), (d) na (e) swi thoriwile ku ringana nkarhi wa ntlhanu wa malembe laha swi nga tlhelaka swi thoriwa loko nkarhi wa swona wa ku va ehofisini wu fikile emakumu.
Swipimelo na swiyimo swin'wana swa ku thoriwa ka swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso swi hilaha swi hlawuleriweke hakona.
Ntirho wa vufambisi lowu fambelanaka ni mahumeleriselo ya mintirho ya Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso ya fanele ku endliwa hi vaofisiri lava vekiweke eka swiyimo swa vona hi Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo.
Swirho swa Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso swi lulameriwile hi, mimbuyelo swiengetelo na mimpindzulo yin'wana tani hilaha swi nga bohisiwaka xiswona hi Holobye hi ku tirhisana ni Holobye wa Timali. Siku ra ku sungula ka x.33:1 Ndzati 2000.
Komiti ya Nkambisiso wa Ndzinganiso yi fanele hi lembe rero, yi lavisisa na ku endla swibumabumelo leswi faneleke eka Holobye. Siku ra ku sungula ka xiyengentson-x. : 1 Ndzati 2000.
sivelaka khoto ku va yi endla xiboho lexi eka swiyimo leswi swi nga mayelana ni swipimelo swa ndzimana (a) swa nhlamuselo ya 'swiyimo leswi yirisiweke'.
Nawu lowu wu vuriwa Ntlakuso wa Ndzinganiso na Nsivelo wa Xihlawuhlawu lexi nga Tengangiki, 2000, nakona wu sungula ku tirha hi siku leri nga cinciweki leri vekiweke ximfumo hi Presidente eka Gazete.
Masiku yo hambanahambana ya nga kumeka ya ri lama nga hundzukeki ku ya hi swipimelo swo hambanahambana swa Nawu lowu.
Ku tumbuluxa mindzilekano ha vomu leyi sivelaka mfikelelo eka minkateko ya ku thoriwa hi ku tirhisa maendlelo yo karhi ya magalachelo na mahlawulelo.
Ku tirhisa matirhiselo ya vatirhi, nhluvukiso, ntlakuso ni maendlelo rak u khoma vatirhi lama hlawulaka lavan'wana ku suka eka mintlawa yin'wana hi swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku xixima nawu wa maendlelo ra tihakelo leti fanaka eka ntirho lowu fanaka.
Ku yisa emahlweni ku hambana ehenhla ka miholo leyi tumbuluxiweke hi nkarhi wa xihlawuhlawu xa nkarhi lowu hundzeke lexi nga tengangiki.
Ku khira vadyondzi ku nghena eswikolweni ku katsa ni vadyondzi lava tsoniweke.
Ku khoma timali ta mpfuneto wa swa dyondzo, tibasari, kumbe mpfuneto wihi kumbe wihi eka vadyondzi hlawuriwaka hikokwalaho va mintlawa yo karhi leyi hlawuriwaka hikwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku amukela tinxakanxaka eka ta dyondzo hi ndlela leyi vonakaka ni ku amukeleka.
Ku nghenisa vanhu eka swikambelo swa vutshunguri handle ka mpfumelelo wa vona.
Ku alela kumbe ku sivela munhu un'wana ni un'wana ku fikelela switirhisiwa swa vutshunguri.
Ku alela vukorhokeri bya xihatla bya vutshunguri eka vanhu va mintlawa yo karhi hikokwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke.
Ku alela vukorhokeri bya vukorhokeri bya swa rihanyo lebyi twalaka eka vadyuhari.
Ku susa vanhu hi ku tirhisa tindlela ta xinawu ehenhla ka swivangelo leswi yirisiweke.
Mindzilekano' hi ku tirhisa swivangelo swa xiyimo ku ya hi tinxaka na vuxaka bya vanhu.
Xihlawuhlawu lexi nga tengangiki eka mphamelo wa tibondo ta tindlu, ku lombisa timali kumbe mpfuneto wa swa timali hikokwalaho ko ya hi tinxaka, rimbewu kumbe swivangelo leswi yirisiweke.
Ku hluleka ku amukela swilaveko leswi hlawulekeke swa vadyuhari leswi twalaka ni ku amukeleka.
Ku alela ku nyika munhu un'wana ni un'wana vukorhokeri bya pholisi ya ndzindzakhombo hi ndlela leyi nga tengangiki kumbe swivangelo leswi yirisiweke.
Xihlawuhlawu lexi nga tengangiki eka mphamelo wa mimbuyelo, switirhisiwa na vukorhokeri lebyi fambelanaka ni ndzindzakhombo.
Ku veka munhu kumbe vanhu eka xiyimo lexi nga vuyeriseki hi ndlela leyi nga tengangiki na ku ala ku nyika vukorhekeri eka vanhu hikokwalaho ko kumeka va ri ni xiyimo xa HIV/AIDS.
Ku khira munhu un'wana ni un'wana ku va ni vuxirho bya nkwama wa pmudende kumbe ku n'wi sivela ku kuma mimbuyelo yin'wana ni yin'wana hikwalaho ka swivangelo leswi yirisiweke hi nawu.
Ku endla xihlawuhlawu eka swirho kumbe lava faneleke ku vuyeriwa ku suka eka nkwama wa pmudende hi ndlela leyi nga tengangiki.
Ku boha hi ndlela leyi nga tengangiki hi xikongomelo xo lava ku amukela vanhu vo karhi ntsena eka xinakulobye xo karhi.
Ku veka swipimelo na swiyimo hi ndlela leyi nga tengangiki leswi tirhisiwaka ku rhamba kumbe ku amukela munhu ku va nakulobye.
Ku vekela swipimelo leswi sivelaka vanhu lava sukaka eka mintlawa leyi kayetisiweke nkateko hikwalaho ka matirhelo ya nkarhi lowu hundzeke, kumbe ku va alela ku nghena eka tiphrofexini hi ndlela leyi nga tengangiki.
Ku sivela kumbe ku alela swirho ku fikelela ku vuyeriwa ko karhi kumbe switirhisiwa hi ndlela leyi nga tengangiki ehenhleni ka xivangelo lexi yirisiweke hi nawu.
Ku landzula kumbe ku hluleka ku nyika mphamelo wa nhundzu kumbe vukorhokeri kumbe ku endla leswaku switirhisiwa swo karhi swi va kona eka munhu un'wana ni un'wana hi ndlela leyi nga tengangiki, hambi ku nga ha va hikokwalaho ka xivangelo xihi kumbe xihi lexi yirisiweke.
Ku vekela swipimelo, swiyimo kumbe maendlelo lama hlohletelaka switandzhaku swa vubihi bya xihlawuhlawu lexi veke kona enkarhini lowu hundzeke kumbe xikhiri xa ku va van'wana va fikelela switirhisiwa leswi nga ni mbuyelo wa swa timali.
Ku sivela ku fikeleriwa ka minkateko ya tinkotraka ta ku phamela nhundzu na vukorhokeri hi ndlela leyi nga tengangiki.
Ku tsan'wa xikombelo xa munhu loyi a lavaka vuxirho bya nhlangano kumbe xipanu loku nga riki hi ndlela leyi tengeke kumbe hi ku tirhisa swivangelo leswi yirisiweke hi nawu.
Ku alela xirho xo karhi hi ku tirhisa tindlela leti nga basangiki ku fikelela kumbe ku n'wi vekela swipimelo eka ku vuyeriwa kun'wana ni kun'wana loku phameriwaka hi nhlangano kumbe xipanu.
Ku hluleka ku tlakusa tinxakanxaka eku hlawuleni ka vuyimeri bya mintlawa.