Die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika (NHKA) kon vir 'n eeu Teologie aan die Universiteit van Pretoria (UP) beoefen. Honderde predikante het 'n goeie akademiese opleiding ontvang wat bygedra het tot die beeld van die NHKA as 'n kerk wat op 'n intellektuele wyse met die evangelie omgaan. Vir die laaste 15 jaar het die Hervormde Teologiese Kollege (HTK) ook 'n belangrike bydrae gelewer om die toekomstige predikante van die NHKA binne die intellektuele kontoere van die reformatoriese teologie te onderrig. In die NHKA is die reformatoriese tradisie nog altyd breër verstaan as eng Calvinisme. Die Duits-Lutherse teologie het nog altyd deel van die NHKA se teologiese benadering gevorm. My indruk is egter dat Luther nie meer die aandag geniet wat hy moet nie. Aangesien daar tans oor die groter rol besin word wat die HTK in die toekoms moet speel, en aangesien ons vinnig op pad is na die 500-jarige herdenking van die Reformasie, is dit nou geleë om Luther opnuut bekend te stel, met die vertroue dat hy in die toekoms die aandag sal geniet wat hy verdien. Een van die redes waarom Luther-navorsing vir die HTK van belang is, hou verband met Luther se aaneenknoping van godsdienstige belangstelling, teologiese kompetensie en kerklike praktyk (Korsch 2010a:92). Ek vertrou dat hierdie verbande in die daarstelling van sy teologie duidelik sal blyk.
Ek dra hierdie artikel op aan my vriend dr Christo van der Merwe. Hy en sy vrou, Rita, het 'n reuse bydrae tot die werksaamhede van die Afrika Instituut vir Missiologie gelewer. Ek is aan hulle groot dank verskuldig.
Indien Luther 'n sistematiese handboek geskryf het, sou hy nie met die vraag 'Wat is teologie?' begin het nie. Hy sou eerder gevra het 'Wie is 'n teoloog?' (Bayer 1995). Volgens Luther is alle gelowiges teoloë. Op 17 Januarie 1535, sê hy (WA 41, 11, 9-13) in 'n preek na aanleiding van Psalm 5:17: 'Omnes dicimur Theologi, ut omnes Christiani' [Ons is almal teoloë, soos ons almal ook Christene is].4 Gelowiges word teoloë aangesien die Christelike geloof mense uitnooi om te dink. Gelowiges dink oor die vraag, 'wie is ek, of ons?', in die lig van die feit dat God met ons bemoeienis maak in die wet en die evangelie. Nadenke oor die wonder dat God met my praat, lei daartoe dat ek in gebed, in lof en 'n klaaglied, in dank, aanbidding en voorbidding reageer - en minstens dit is die hoekstene van teologie, naamlik 'n gelowige nadenke oor God in Christus.
Om te beweer dat elke gelowige (WA 10, III, 19, 2, 6) 'n teoloog is, is 'n verrassende uitspraak. Om krities oor die prediking na te dink, is seker vir elke gelowige 'n moontlikheid. Is dit egter slegs wat teologie behels? Indien 'n mens aan Luther die vraag wat teologie nou eintlik is, sou stel, antwoord hy dat dit nie soseer wetenskap (scientia) is nie, maar eerder wysheid (sapientia). Alreeds in 1516 in sy Randopmerkings oor Tauler se Preke het hy van teologie as 'sapientia experimentalis' [ervaringswysheid] (WA 9, 98, 21), gepraat. Vanselfsprekend het Luther nie teologie as wysheid teenoor die wetenskappe geplaas nie. Sy bydrae het met die gedagte te make dat naas en aanvullend tot die wetenskappe, teologie bydra om die mens te begryp.6 Vir Luther is teologie 'Ideo Theologicae stinfinita sapientia, quia nunquam potest edisci ['n oneindige wetenskap, aangesien dit nie volledig-afgehandel geleer en bestudeer kan word nie] (WA 40, III, 63, 17-19 in 'n uitleg oor Ps 121:3 in 1532). Om hierdie rede noem hy teologie 'n 'historiese- en ervaringswetenskap'. Deur die gang van die lewe, in biddende omgang met die Bybel, leer 'n mens die genade en geregtigheid van God verstaan as voorwaarde vir 'n omvattende begrip van menswees. Hierdie is 'n proses wat nooit afgesluit kan word nie. Voortdurend, op grond van die noukeurige bestudering van die Skrif, gebed en leiding van die Heilige Gees, kan 'n mens in begrip oor jou bestaan vorder. Luther het by 'n tafelgesprek in 1532 (WA TR 2, 67, 32-38 = 1353) die saak soos volg saamgevat:
'n Mens moet egter die Heilige Skrif nie volgens menslike insigte beoordeel, verstaan en interpreteer nie, maar in gebed ywerig bedink en oordink. As gevolg van aanvegtinge en die Satan leer 'n mens die Skrif [mettertyd] verstaan deur [voortdurend] daarmee in oefening te bly en om sodoende [lewens- en geloofs] ervarings [met die Skrif] op te doen; en as dit nie gedoen word nie, sal 'n mens niks daarvan verstaan nie, ten spyte van die feit dat 'n mens dit hoor en lees. Die Heilige Gees alleen moet altyd ons Meester en Leermeester wees; en die volgelinge en leerlinge [van Christus] behoort hulle nie te skaam om van hierdie Leermeester te leer nie.7
Luther het in sy Voorrede tot die eerste Wittenbergse uitgawe van sy Duitse geskrifte (1539) in 'n korter weergawe gestel wat dit is wat van 'n teoloog 'n teoloog maak. Hy het aan hand van Psalm 119 op die volgende drie sake gewys (WA 50, 657-661):
oratio, meditatio et tentatio [gebed, meditasie en aanvegting]8. Ek meen dat daar aan die hand van hierdie begrippe nie net 'n goeie oorsig oor Luther se teologie gekry kan word nie, maar dat daar ook by die meeste belangrike aspekte van sy teologie uitgekom kan word.
Mense word nie teoloë op grond van hulle kennis van God, omvattende selfrefleksie, of die begeerte om kennis te genereer nie, maar op grond van die spreke van God deur sy Gees (Ps 33:6). Die genade dat God deur sy Gees, op grond van die verkondiging van die evangelie, tot iemand spreek, is die fondament van alle teologie. Die spreke van God en die luisterende ore van 'n persoon is die eerste stap wat gegee moet word wanneer iemand 'n teoloog wil word. Die eerste stap is nie die kennis en die beoefening van die wetenskap nie. Sowel die gemeente-teoloog as die professionele teoloog begin dus by dieselfde punt. Dit word egter van voltydse teoloë verwag dat hulle die vermoë sal ontwikkel om met groter akkuraatheid oor sekere aspekte van die Bybelse boodskap te kan skryf en praat. Oswald Bayer (2003:18-19) verduidelik hierdie verskil aan die hand van Immanuel Kant se skoolbegrip en wêreldbegrip. Die teologieprofessor maak gebruik van skoolbegrippe wat deur 'n kleiner groepie mense verstaan sal word wat by 'n universiteit doenig is. Die feit dat hierdie taalgebruik nie deur alle lidmate verstaan word nie, beteken nie dat die professor méér van die evangelie af weet as die lidmate nie. Die wêreldbegrip het te make met die taalgebruik wat almal behoort te verstaan. Binne die raamwerk van die wêreldbegrip word daar veral met die gebed (oratio), Skrifmeditasie (meditatio) en aanvegting (tentatio) gewerk. 'n Teoloog (enige ernstige lidmaat) is iemand wat deur aanvegting (konfrontasie met geloofs- en lewensprobleme) al biddend die Skrif benader om daarin te ontdek hoe menswees in die lig van die evangelie verstaan moet word. Volgens Luther is daar geen vasgestelde grens tussen hierdie twee terreine van denke nie. Gewone lidmate kan en moet probeer om soveel moontlik wetenskaplike taalgebruik baas te raak, terwyl professionele teoloë nie met dinge besig behoort te wees wat gewone lidmate nie aangaan nie.
Met ervaring bedoel Luther nie 'n ervaring wat ek maak of opdoen nie (actio), maar 'n ervaring wat ek ly (passio) - dit is die ervaring wat ek van God se Woord opdoen in my ervaring van die aanvegting. Luther (WA TR 1, 16, 13 = nr 46) het sy gedagtegang soos volg in 'n tafelgesprek van 1531 uitgedruk: 'Sola ... experientia facit theologum [Alleen die ervaring maak die teoloog]. Hiermee bedoel hy nie dat dit gewone, menslike lewenservarings is nie, maar wel die ervarings van en met die Woord wat van iemand 'n teoloog maak. Luther se uitdrukking sola experientia moet daarom nie teenoor sy oortuiging van sola scriptura gestel word nie, aangesien die ervaring wat vir hom saak maak die ervaring met die Woord is. Sy gedagtes oor ervaring is aanvanklik deur die monastiese ervaringsteologie van Bernard van Clairvaux gevorm, wat op hom as monnik 'n groot indruk gemaak het (Beutel 2010c:454; Köpf 2013:56). Mettertyd, na mate hy sy eie verstaan van die Skrif ontwikkel het, het hy sy eie uitleg aan ervaring begin gee. Volgens Luther is 'n teoloog nie iemand wat besondere lewenservarings opgedoen het nie, maar iemand wat die diepte en krag van die Woord ervaar het en ander dit ook laat ervaar. Luther betoog nie dat teologie verskraal moet word tot die blote lees van en denke oor die Bybel nie. Die lees van die Bybel moet met die ganse ervaring van menswees geïntegreer word. Hy sê in 1528 in 'n voorlesing oor 1 Timoteus 3:4: 'Sacra scriptura non vult sola cogitatione comprehendi, sed per experientam prorsus inculcari [Die Heilige Skrif wil nie net deur die denke begryp word nie, maar deur die ervaring geheel en al ingeprent word] - (WA 26, 55, 35-36). Aan tafel het hy (WA TR 2, 84, 19-20) ook gesê: 'Die schrifft versteht khein mensch, und ist unmuglich, es kom in den hinein, id est, experiatur' [Geen mens kan die Skrif verstaan nie; dit is onmoontlik indien dit nie vanuit die ervaring gedoen word nie]. Skrif en ervaring word net op een wyse bymekaargebring, en dit is deur die prediking.
Die prediking is egter nie 'n towerstaf nie. Elke Christen bly op grond van verskillende lewenservarings, in 'n stryd tussen geloof en ongeloof vasgevang. Daarom is prediking en Christelike eksistensie op gebed en smeking aangewese. Volgens oorlewering was Luther se laaste woorde voor sy sterwe: 'Wir sein pettler. Hoc est verum [Ons is bedelaars. Dit is seker] (WA TR5, 318, 2-3). Hierby kan die woorde van 'n preek oor Johannes 15 uit 1537 gevoeg word: Betler sind wir auff erden (wie Christus auch selbs gewest ist), aber fur Gott sind wir uberschüttet mit allen gütern, das die welt gegen uns elend und blos ist [Ons is bedelaars op aarde (soos Christus self ook gewees het), maar vir God is ons oordek met alle goedheid [ter beskutting teen] die ellende en boosheid van die wêreld] (WA 45, 537, 26-28). Luther se gedagte dat ons uiteindelik maar net bedelaars is, het ook te make met die jarelange worsteling om die Woord reg te verstaan. Die konteks van sy laaste woorde dui op die gedagte dat die korrekte uitleg van tekste op jarelange lewenservaring en worsteling met die saak van die teks te make het. Om byvoorbeeld Virgilius se tekste oor boerdery te verstaan, moet jy self vir 'n langer tyd boer en op die uitleggeskiedenis van sy tekste staatmaak. Dieselfde geld vir die Bybel. 'n Mens moet oor 'n lang tyd daarmee worstel en op die interpretasiegeskiedenis staatmaak. In die lig hiervan is die mens 'n bedelaar. Insig en begrip val nie ewe skielik uit die hemel nie. Vir 'n lang tyd moet 'n mens smekend na die regte uitleg soek (vgl. Schilling 2010:105-106 vir 'n uitleg van hierdie woorde). In die Voorrede tot sy Duitse geskrifte skryf hy (WA 50, 659, 5-21) hierdie belangrike woorde oor Skrifuitleg en gebed:
Eerstens moet jy weet dat die Heilige Skrif só 'n boek is wat alle ander boeke tot narrigheid maak, aangesien hulle nie soos hierdie boek, iets oor die ewige lewe leer nie. Daarom moet jy jou [menslike] verstandsvermoë en begrip eerder versaak, aangesien jy daarmee nie [die Bybel] kan verstaan nie. Om [met hierdie pogings] te volhard, sal jy jouself en ander mense (soos wat met Lucifer gebeur het) uit die hemel tot in die hel laat val. Maar kniel eerder in jou binnekamer neer en bid met opregte nederigheid en erns tot God, dat Hy jou om sy Seun se ontwil, die Heilige Gees sal skenk, wat jou [verstand] sal verlig, leiz en tot insig sal bring. ... Soos wat jy kan sien, het Dawid ... altyd gebid: 'Leer my Heer, onderrig my, lei my .„' ten spyte daarvan dat hy die tekste van Moses [die eerste vyf boeke van die Bybel] en ander Bybelboeke goed geken het, dit daagliks gehoor en gelees het; hy wou [ten spyte van sy kennis], nogtans die regte leermeester van die Skrif by hom gehad het. Hy wou nie met behulp van sy menslike verstand die Bybel bemeester nie. Uit só 'n poging word slegs 'n klomp onsin gebore, wat daarop neerkom dat gedink word dat die Skrif aan jou onderdanig is en dat jy dit met jou menslike verstand kan bemeester, soos wat 'n mens met die fabels van Esopus kan doen, sonder die Heilige Gees en gebed.9
Luther het na sodanige geleentheid binne verskillende verbande verwys. In 1524 skryf hy (WA 15, 32, 4-13) 'n traktaat aan die stadshouers in Duitsland en vermaan hulle om dadelik te begin om Christelike skole op te rig. Binne 'n ander konteks vermaan hy sy kollegas om die Skrif dadelik weer opnuut uit lê en te interpreteer aangesien dit nie deur die kerkvaders vir eens en vir altyd gedoen is nie. Van hulle word nie verwag om 'n nuwe evangelie te skep nie, maar om die ou waarhede nuut te sê. Hierdie nuwe, geaktualiseerde uitleg moet op die duidelike onderskeid tussen wet en evangelie konsentreer. Vir Luther (vgl. Bayer 2003:22-23) is die occasio die noodsaak om hierdie twee sake te onderskei. Die vroeë jare van die Reformasie was vir Luther nie die tyd van die wet (tempus legis) nie, maar die tyd van die evangelie (tempus euangelii). Volgens hom moes daar onverwyld op die onderskeid tussen wet en evangelie gewys word. Dit het hy nie chronologies bedoel nie, maar wel kairologies.
Aangesien teologie oor die Bybel handel, verwag hy dat die gelowige die Woord sal lees en daaroor sal mediteer (meditatio). In die voorrede tot sy Duitse geskrifte van 1539 (WA 50, 660, 20-29) skryf hy dat 'n mens daaroor moet nadink, peins, bid en wonder. Daar moet stilte wees en jy moet aandag gee wanneer jy dit doen. Die Bybel moet weer en weer gelees word, en die Heilige Gees moet gebid word om duidelikheid aangaande wat daar staan. Daar moet egter ook 'n sorgvuldige studie van die Bybel gemaak word. Die Bybel moet in diepte, oor 'n lang tydperk, met alle menslike middels tot ons beskikking, bestudeer word. Om Luther se verstaan van die Skrif en sy bevordering van 'wetenskaplike eksegese'11 beter te begryp, is nog 'n paar opmerkings nodig (vgl. Beutel 2010a vir 'n oorsig oor sy verstaan van die Skrif).
Luther se teologie kan saamgevat word as die daarstelling van die barmhartigheid van God as die grond vir geloof (Axt-Piscaler 2013:78). Hierdie evangelie van die onverdiende genade van God, saamgevat in die regverdiging van die sondaar deur God in Christus, het Luther uit sy studie van Paulus leer ken. Dit is hierdie nuutgevonde 'geregtigheid van God' wat vir hom die paradys laat oopgaan het, soos hy dit in die Voorrede tot die eerste band van die Latynse geskrifte stel. Die volgende aanhaling (WA 54, 185, 21-186, 16) bevat iets van Luther se worsteling as monnik en sy ontdekking van die geregtigheid van God by Paulus. In 'n sekere sin is dit 'n samevatting van die kern van Luther se teologie:
Hierdie gedagtes het hy alreeds in sy uitleg van Psalm 51 saamgevat as dit waarop teologiese kennis neerkom. Twee aanhalings gee 'n goeie idee wat Luther (WA 40, 2; 327, 2-4 en 40, 2, 328, 17-20) wou sê:
Die kennis oor God en mens is die Goddelike en eintlike teologiese kennis, en wel kennis oor God en mens, met die uiteindelike bedoeling dat hulle op die regverdigende God en die mens as sondaar betrek word, sodat die eintlike onderwerp van die teologie die aangeklaagde en verlore mens en die regverdigende en reddende God is.13 ... Die kenmerkende onderwerp van die teologie is die mens, wat aan die sonde skuldig en daaraan onderworpe is, en God, wat die sondige mens regverdig en red. Wat buite hierdie onderwerp om in die teologie nagevors en bevorder word, is dwaling en gif.14
Die artikel van die regverdiging is die meester, vors, heer, rigtinggewer en regter oor allerlei leeraangeleenthede. Dit bewaar en stuur die kerklike leer in die regte rigting en skerp ons gewete op voor God. Sonder hierdie artikel is die wêreld niks anders as dood en duisternis nie.15
Voel jy dat jy 'n prominente mens is en is jy van mening dat jy alles in 'n greep het, en spog jy met jou eie boeke, leer of geskrifte, so asof jy dit heel voortreflik gemaak en treffend gepreek het, en hou jy ook daarvan dat jy voor ander mense geprys word, en wil jy ook nog geloof word selfs wanneer jy treurend rondsit of ook nalaat [om ywerig te werk] - is jy só iemand my liefste mens, gryp jouself dan aan die ore, en wanneer jy dit behoorlik vasvat, dan sal jy 'n paar groot, lang, growwe donkie-ore voel ... Die slotsom: laat ons eer soek en hoogmoedig wees op plekke waar dit vanpas is. In hierdie boek, kry God alleen die eer. En dit beteken: God weerstaan die hoogmoediges, maar aan die nederiges gee Hy genade. Aan Hom kom die eer toe in alle ewigheid. Amen.16