Nga 1974, muvhuso wa tshialula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifoio ya pfunzo. Muvhuso wa itsho tshifhinga wo o dzhenisa mulayo wa "50/50" uri Tshivhuru tshi vhe luambo lwa u gudisa, kha u funza, ivhambalo na ivhavhupo, ngeno saintsi, vhuvhai na vhutsila zwi tshi o funzwa nga Luisimane. U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi?
Nga 1975, Khoro dza Zwikolo dza zwikolo zwa sumbe dzo laedza vhagudisi uri vha so ngo funza nga Tshivhuru, zwe zwa ita uri vhadzulatshidulo vhaanu vha Khoro vha pandelwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Vharema?
Nga 1976, vengo a Muhasho wa Pfunzo ya Vharema o vha i tshi khou aluwa. Musi hu tshi oou swikiwa kha mvutshelano dza Fulwi 1976, vhagudi vha Soweto vho mbo i wala muano ''Dhenani uri ni Gude,uwani uri ni Shumele getheni ya tshiwe tsha zwikolo zwa sekondari?
Nga wedzi wahafamuhwe, Tshivhuru tsho vha tsho no tewa sa luambo lwa u gudisa kha zwiwe zwikolo u mona na Soweto, na u hanedza mulayo wa "50/50" ha thoma u aa?
Nga dzi 17 Shundunthule zwiwe zwikolo zwo dzudzanya migwalabo, zwi tshi vhila uri Tshivhuru tshi litshiwe u vha luambo lwa u gudisa?
Nga Fulwi, zwiwe zwikolo zwo hana u wala mulingo wa ivhavhupo nga Tshivhuru nahone zwa shushedza u ita migwalabo yo anganyaho hohe ya milingo ya Fulwi?
Nga Swondaha ya a 13 Fulwi, ho o farwa muangano he ha tshewa uri hu o vha na mumatsho u mona na Soweto nga dzi 16 na dzi 17 dza Fulwi, une wa o khunyeledzwa nga rai ya vhathu vhanzhi nga avhuanu a dzi 18 Fulwi. Kha muangano wa Swondaha, komiti ine ya pfi Soweto Action Committee (SAC) yo o vhumbiwa, i na mirao mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshiwe na tshiwe tsha Soweto. Komiti yo tiwa u o pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho?
SAC na vhohe vho dzhenelaho muangano vho aniswa u o vha na tshidzumbe nga dzi 13 dza Fulwi, u itela uri pulane dzi sa ivhiwe nga tsevhi. Kha mauvha mararu o tevhelaho vho o phaaladza mulaedza na u etshedza ndaela dza zwine zwa o itwa nga io uvha?
Nga matsheloni a avhuraru a 16 Fulwi 1976, vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho. Vhaofisiri vha u laula, u sumbedza na u isa vhudziki vho phaaladza miano yo tou walwaho nga zwana kha makhadibogisi u fana na "Fhasi nga Tshivhuru" na "Tshivhuru ndi Luambo lwa Tshitshavha".
Hei uvha i sumba tshiimo tsha nha tsha u hanedza nga vhaswa vha Afurika Tshipembe, tshe tsha thoma murahu nahone tsha ya phana u swika hu tshi swika dimokirasi nga1994. Mvutshelano dza Soweto, tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ohe, ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshialula. Vhathu vhanzhi vho lovha, vha maana vha farwa nahone vhanzhi vho utshela shango avho u ya u vha mirao ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura. Ndeme ya 16 Fulwi i vha nga nila ine ya sumba u ikumedzela ha vhathu, u iimisela kha mbofholowo na fulo?
Hezwi zwo livha kha mvelaphana ya maitele a pfunzo ine ya honifha tshirunzi tsha vhathu, phambano dza mvelele, u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli?
Mishumo ya vhathu vhauku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ashu. Sa vharangaphana vha matshelo, vho kona u alusa vhuyo havho na u khurela nila ine vha funa u i tevhela. Nga bono, mushumo na u ikumedzela zwavho vho anisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza, zwe mafheleloni zwa isa dimokirasi?
Vhathu vhauku vha isa phana na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo iimisela u bveledza vhaswa, vhane vha vha vharangaphana vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nila i vhavhaho vhukuma. Dzangalelo a vhaswa zwa zwino i khou tsireledzwa nga Zhendedzi a Mveledziso ya Vhaswa ine a kha i bva u vhumbiwa, e a dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu, sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa?
Vhaswa vha amusi vha na khaedu nnzhi dzi katelaho tshivhalo tsha nha tsha u shaya mushumo, vhushai na vhugevhenga. U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa, u bva kha vha mairiki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nha?
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha dovha hafhu vha angana na khaedu dzi iswaho nga malwadze a u fhirela nga vhudzekani, hu tshi katelwa na HIV/EIDZI.
Mia i unwaho na u rangwaphana nga vhaswa na vhana i khou gonya nga mulandu wa u lovha ha vhabebi zwi vhangwaho nga malwadze a yelanaho na HIV/EIDZI na a kavhaho musi maswole a muvhili a sa khou shuma, u fana na lufhiha?
Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha alukanye vhuvha havho, vha vhe na nzhele ya ivhazwakale yavho na u vha uuwedza uri vha vhe na vhufunashango. U tshi sedza dzangalelo o sumbedzwaho nga vhathu vhauku kha khetho dza vhua dza dimokirasi, hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa?
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi a Mveledziso a Vhaswa a Lushaka o ewaho maana a u shuma na mafhungo ohe a vhaswa, u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso. Minisia kha Vhuphuresidennde vha na vhuifhinduleli kha Zhendedzi. Zhendedzi ii ndi dzangano o sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhauku vha angana nadzo, nahone sa Zhendedzi i lambedzaho mvelaphana, o itelwa u sika luvhane lwa u sika mishumo, mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe?
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya Nha dzi na Minisia dzo fhambanaho, u vhona uri mihasho yavho i a hogomelwa?
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhaswa, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano a Lushaka na Komiti ya u oisisa, u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi, Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunu, dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa. Komiti hedzi dzi na vhuifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhauku?
Nga maana ohe a u sika milayo, Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u ewa Maana ha Vharema ha Ikonomi ho anavhuwaho wa 2003, Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi?
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi, Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango.
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maana, hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u pfi "Vhuumanyi ha Murao" ine khayo vhaswa vha nga angana na Murao wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho. Vha nga ita uri vha pfiwe nga u etshedza vhupfiwa nga u tou amba kana u wala?
Vhaswa vha vha tshipia tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone, nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona, u diama na u imanafhadza vhone vhane?
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho, sa tsumbo, Phalamennde ya Vhaswa (ine ya vha hone nga wedzi wa Vhaswa) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi, na matshimbidzele o itelwaho vhone?
Ndayotewa i kombetshedza Phalamennde u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na maitele zwayo, ngauralo vhaswa sa tshipia tsha tshitshavha vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde, u fana na Vhupfiwa nga vhathu, u Amba na Lushaka nga Muphuresidennde na dziwe mbekanyamushumo dza u swikela vhathu na u shela mulenzhe ha vhathu?
Bambiri ii i wanala nga nyambo dzohe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe?