• Hy ontspring aan die westelike hang van die Drakensbergreeks in Lesotho. Meer as tweeduisend kilometer ver kronkel hy deur berge, koppies, grasveld, Karooland en woestynwêreld om die onbenutte porsie van sy kosbare waters in die Atlantiese Oseaan te giet. Nadat hy Lesotho verlaat het, keep hy deur die Suid-Afrikaanse vlaktes om eers die grens tussen die Vrystaat en die Oos-Kaap te vorm en dan tussen die Vrystaat en die Noord-Kaap. Daarna grif het steeds weswaarts deur die Noord-Kaap om uiteindelik die grens tussen die Noord-Kaap en Namibië uit te ets. Sy belangrikste sytak is die Vaalrivier. Dié sytak ontspring ook in die Drakensberg.
• Tog was die Oranjerivier reeds eeue tevore onder heeltemal ander name bekend by die Khoisan-volkere, wat oor die wye vlaktes van die teenswoordige Suidelike Afrika geswerf het. Die skryfster van die onderstaande artikel het ’n dieptestudie gedoen oor onder meer die oorspronklike naam, die Gariep—oor wat die naam kan beteken en hoe die oervolkere hierdie lewensaar as “ons rivier” sou kon beskou het.
• Dit is ’n boeiende reis na vergange eeue in ’n ongerepte land… dog ook ’n bondige, maar feitelike stuk navorsingswerk oor ons belangrikste binnelandse waterweg, wat beslis ons kennis van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kan verryk…
BO: ’n Blik teen skemer op die Gariepdam in die Oranje, die grootste dam in Suid-Afrika. Die illustrasie HIERBY toon die ligging van die dam in die rivier aan, onder meer digby Bethulie aan die Vrystaatse oewer. Dis juis hier waar Robert Gordon in 1777 onverwags op die rivier afgekom het wat hy later amptelik die naam Oranje sou gee. Wanneer die Gariepdam vol is, beslaan dit ’n oppervlakte van meer as 370 vk. km. Die dam is die sentrum van die Oranjerivierprojek, ’n groot waterverspreidingsonderneming. Vier generators sorg vir die opwekking van hidroëlektrisiteit by die Gariepdam se sowat 88 meter hoë en 914 meter lange damwal. Hiervandaan vloei die water verder stroom af na die Vanderkloofdam. Die Gariepdam is vroeër die H.F. Verwoerddam genoem.
Simon van der Stel, die Kaapse goewerneur van 1679 tot 1699, was die eerste blanke wat betroubare inligting oor die Oranje ingewin het. Dit was toe die Namakwas die Kasteel in 1684 besoek en Van der Stel hulle uitgevra het oor die rivier Camissa en die stad Vigiti Magna, wat op kaarte aangedui is.
Uit hul antwoorde het dit duidelik geword dat só ’n stad glad nie bestaan nie en dat die rivier wat die Namakwas beskryf het nie die Camissa kon wees nie. Die Namakwas het hul eie naam vir die rivier (die Benede-Oranje) gehad: die inboorlige het dit Ein genoem, ook Charie, terwyl ’n rivier met die naam Rio de St Antonio op verskeie kaarte van die streek aangetoon word.
Die Ein, ook Eyn of Tyen gespel, verskyn op ’n kaart deur Van der Stel van sy reis na Namakwaland—die eerste kaart waarop dit voorkom.
In sy Studies in Korana History het Maingard só oor die Khoi-woord Ein geskryf: “Ek sou voorstel dat dit (Ein) dieselfde is as eib, ’n fonetiese variant van aib, lewer, wat, vir die ongeoefende Europese oor soos eim or ein sou klink, soos dit in der waarheid vir Wreede geklink het. In sy woordelys noem hy Qu’ein, lewer.”
Andrew se verduideliking dat Ein met rivier vertaal kan word, herinner ’n mens aan die ander Khoi-woord vir rivier, Gariep.
JACOBUS COETSÉ, ’n olifantjagter, was in 1760 die eerste witman wat die rivier oorgesteek het en wel naby die teenswoordige Goodhouse. Dit het ’n groot indruk op hom gemaak en hy het dit in kleurryke taal beskryf. Hy het ook gemeld dat hy op groot getalle seekoeie afgekom het. Coetsé het na die rivier as ‘‘de Groote Rivier’’ verwys, en hy was dus verantwoordelik vir die volksnaam Grootrivier.
Die man wat die rivier die naam Oranje gegee het, was kaptein Robert Jacob Gordon. Hy het in 1777, op ’n reis saam met William Paterson, in die omgewing van die teenswoordige Bethulie onverwags op die rivier afgekom.
Gordon was nie seker of dit die rivier is wat in die Atlantiese Oseaan uitmond nie en voordat hy vir seker kon vasstel, het hy hom ’n jaar later (September-Oktober 1778) in die geselskap van goewerneur Van Plettenberg weer naby die rivier bevind.
BO: ’n Oranje stroom, maar nie ons Gariep nie. Terwyl die Oranjerivier se naam niks met die kleur van die rivier te doen het nie, kan ons elders wel oranje riviere kry, soos hierdie waterloop wat deur ysterhoudende neerslae verkleur is. So iets word baiemaal in strome gesien wat met ’n suurtoevoer uit myne besoedel is.
LINKS: ’n Ruimtefoto van die heel laaste aantal kronkelinge van die Oranje voordat hy in die Atlantiese Oseaan uitmond. Dit was by die monding dat Gordon hom in 1779 die naam Oranje gegee het. Die loop van die rivier is hier met blou versterk om dit beter te kan sien.
Voordat die Gariepdam hoër stroom op gebou is, wat nou die meeste van die watervloei beheer, het die rivier gereeld in die somerreëntye oorstroom en ’n menigte strome het die vallei in ’n eilandsee omskep. Dan kon die eilande slegs per boot bereik word.