BO: Op die trekpad na die noorde ... Detail van 'n kleurplaat deur Pierneef op die voorblad van Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938.
BO: Oor die Drakensberg na die "Beloofde Land"... 'n Verkleurde weergawe van 'n swart-wit illustrasie by 'n Kommando-advertensie in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938.
In presies duisend woorde*... die verhaal van die groot
verhuising wat meer as enigiets beslag gegee het aan
die totstandkoming van die Afrikanervolk
* Duisend woorde in hoofteks; sluit nie byskrifte by foto's in nie.
IE Groot Trek, word dit genoem... duisende Boere van die Kaapse oosgrens wat met ossewaens die trekpad noordwaarts gekies het. Net die nodigste kon saamgeneem word. Baie wat vir hulle dierbaar was, moes hulle agterlaat. Oor berge en deur riviere het die wawiele geknars na wat sekere landsverhuisers romanties as die "Beloofde Land" beskou het.
Die werklikheid was dikwels veel minder romanties. Dit het selfs honderde se dood gekos. Maar hoeveel anders Suid-Afrika vandag sou gelyk het as daar geen Groot Trek was nie, kan geen mens hom werklik indink nie. Daarvoor lê die spore van hierdie ou pioniers eenvoudig te diep in ons geskiedenis ingegrif.
Soos 'n Afrikaner-geskiedkundige sê: "Alle Afrikaanssprekendes wat nog hul Afrikanerskap in ere hou, sal nie kan vergeet hoe hul volk sy eintlike beslag in die Groot Trek gekry het nie."
Die Groot Trek word saaklik beskryf as die georganiseerde verhuising van tussen tien- en twaalfduisend Afrikaners in die jare dertig van die 1800's uit die oosgrensdistrikte van die destydse Kaapkolonie na die binneland. Hulle sou later die Voortrekkers genoem word.
Die Kaap was sedert 1806 onder Britse beheer. Na die noorde is Suid-Afrika deur verskillende swart stamme bewoon, nie die minste nie die Zoeloes in die teenswoordige KwaZulu-Natal, wat deur die toedoen van hul koning Chaka in 'n magtige ryk verenig is.
Die oosgrensdistrikte was die distrikte van Graaff-Reinet, Uitenhage, Somerset-Oos, Tarka, Grahamstad, Cradock en Colesberg.
Oor die presiese redes waarom die Afrikaner-Boere besluit het om die Britse juk af te werp, is daar nie eenstemmigheid onder al die geskiedkundiges nie. Die tradisionele siening is dat die grensboere se griewe, wat oor die jare heen opgebou het, gesetel het in hul gevoel dat hul selfstandige geestelike bestaan bedreig is deur 'n doelbewuste verengelsingsbeleid en hul stoflike bestaan deur 'n reeks verwoestende grensoorloë teen die Xhosa. Daarom sou die grensboere onder die Britse gesag uittrek om in die binne­land 'n onafhanklike staat volgens eie aspirasies in die lewe te roep.
Hulle het egter nie net skielik opgepak en getrek nie. Die verhuising is voorafgegaan deur voorbereiding en beplanning, onder meer deur die sogenaamde Kommissietrekke. Drie kommissies is uitgestuur om die binneland te verken en 'n geskikte woongebied uit te soek -- een verkenningstog na Natal, 'n ander tot aan Soutpansberg en 'n derde deur Boesmanland tot êrens in Damaraland. Oor hierdie verkenners se verslae is weinig bekend, maar hul bevindings moet bepaald 'n rol gespeel om die trekkers te laat besluit watter roetes die wenslikste was.
Verskeie trekgroepe het by verskillende geleenthede die Kolonie verlaat. Die eerste, in 1833, was dié van Louis Trichardt en Johannes Hendrik Janse van Rensburg ("Lang Hans"). Daarna het die trek van Andries Hendrik Potgieter gevolg, by wie die vroom geestelike leier Sarel Arnoldus Cilliers hom aangesluit het.
Potgieter reis na die Soutpansberg om met Trichardt in aanraking te kom, maar intussen word sy mense by die Vaalrivier aangeval. Daarna word die Matebele deur die trekkers by Vegkop gestuit (Oktober 1836). Die Van Rensburg-trek word egter in Junie 1836 uitgemoor en Trichardt bereik in April 1838 Delagoabaai ná veel ontberinge.
Met die aankoms van die trek van Gerhardus (Gert) Marthinus Maritz word die eerste Voortrekkerbestuursreëling by Thaba Nchu getref (Desember 1836) en daarna word 'n strafekspedisie teen Umziligazi (of Moslekatse of Silkaats), grondlegger van die Matabele-volk, by Mosega onderneem. Toe die trek van Piet Retief in die binneland aankom, word Retief deur die trekkers tot goewerneur verkies (April 1837).
Intussen kom ook die trek van Pieter Lafras Uys aan, en saam met Potgieter word 'n tweede ekpedisie onderneem teen Umziligazi, wat oor die Limpopo gedryf word. Die gevoel sou ontstaan dat die wêreld oorkant die Vaal met hierdie oorwinning "vir die beskawing verseker is".
Soos so dikwels in die verlede, en tot vandag toe, het onderlinge leierstwiste die Afrikaner ook tydens die Groot Trek verdeel. Onenigheid ontstaan naamlik oor waar die Trekkerstaat uiteindelik opgerig moet word. Retief en sy volgelinge besluit om Natal toe te gaan, waar hy van die Zoeloe-koning Dingaan 'n woon­gebied ruil. Maar op 6 Februarie 1838 word Retief met sewentig manskappe en 'n groot getal agterryers met sy tweede besoek aan Dingaan om die lewe gebring.
BO: 'n Voorstelling van die moord op Retief en sy manne uit 'n baie ou
rolprent oor die Voortrekkers.
Hierna val die Zoeloe-impi's die laers langs die Bloukrans- en Boesmansrivier aan en dood ongeveer 350 van die trekkers. Potgieter en Uys kom hul medetrekkers te hulp, maar word by Italeni in 'n hinderlaag gelok waar Uys en andere die lewe inskiet (April 1838).
Potgieter verlaat Natal, ruil grond in die latere Vrystaat, maar gaan vestig hom uiteindelik in Ohrigstad en nog later by Soutpansberg.
'n Tweede Zoeloe-aanval word in Natal afgeweer, en ná Maritz se sterfte word die grensboer Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius deur Sarel Cilliers versoek om na Natal te kom om die trekkers te lei. Pretorius word tot kommandant-generaal gekies om 'n strafekspedisie teen Dingaan te lei, wat uitloop op die trekkeroorwinning in die Slag by Bloedrivier op 16 Desember 1838. In 1840 word 'n tweede ekspedisie, die Beestehaal-kommando, uitgestuur en Panda tot koning van die Zoeloes verhef.
LINKS: Andries Pretorius.
(Terloops, Pretorius sou in Afrikanergeledere as 'n geniale veldheer en staatsman onthou word -- iemand wat seker meer as al sy tydgenote die wese van die Groot Trek en die wordende republikeinse ideaal van die Afrikaner deurgrond het. Pretoria is na hom genoem -- en hierdie feit help om die groot bohaai oor ons eietydse naamsverandering van Pretoria tot Tswane te verklaar.)
Die Republiek Natalia, wat intussen uitgeroep is, sluit in 1840 'n verbintenis met die trekkers wat by Winburg en Potchefstroom ook 'n eie bestuur in die lewe geroep het. In 1842 word die Republiek Natalia deur Britse troepe beset en in 1843 finaal geannekseer. Baie trekkers trek hierna weer oor die Drakensberg om hulle vry van Britse oorheersing op die Hoëveld te gaan vestig.
Dit was egter eers met die ondertekening van die Konvensies van Sandrivier en Bloemfontein dat die Britse agtervolging gestaak en die staatkundige ideaal van die Groot Trek verwesenlik is... met al die enorme gevolge wat dit op alle terreine vir Suid-Afrika sou hê.
BO: "VROUWE KLEREDRAG IN DIE VOORTREK." 'n Voorstelling uit die geroemde Voortrekkermense van Gustav S. Preller, in 1920 uitgegee deur De Nationale Pers, Beperkt. "Vroue" is toe nog selfs in Afrikaans "vrouwe" gespel en 'n woord soos "bylae" byvoorbeeld "bijlaë". Die tydsverloop van die Groot Trek af tot met die verskyning van die boek was histories gesproke nie so groot nie. Grysaards kon toe nog gelewe het wat die Trek as babas meegemaak het.
REGS: 'n Tekening van die Voortrekkermonument, wat in 1949 luisterryk in Pretoria ingewy sou word, soos dit elf jaar vroeër in 'n advertensie verskyn het. Die advertensie was van die Universiteit van Pretoria, wat homself daarin as die "Voortrekker-universiteit" voorgestel het, en het verskyn in Die Huisgenoot se Gedenkuitgawe vir die Groot Trek, Desember 1938. Sestig, sewentig jaar later kan nuwe geslagte hulle nie meer die opwellende nasionalisme voorstel wat destyds deur die monument opgewek is nie—laat staan nog aan die genoemde universiteit dink as 'n Voortrekker-inrigting. Maar soos een waarnemer dit stel: "Tye het verander, goed en wel, maar laat niemand vergeet waar hy of sy vandaan gekom het nie..."
BO: Voortrekkerkinders, volgens 'n ou illustrasie wat in 1938 tydens die honderdjarige herdenking van Groot Trek gemaak is (digitaal verkleur).