Die Ekonomie van Suid-Afrika is tans die derde grootste in Afrika ná dié van Nigerië en Egipte asook een van die belangrikstes in die Suidelike Halfrond. As lid van die BRICS-groep en as die enigste Afrikaland in die Groep van 20 van die wêreld se voorste nywerheids- en ontwikkelende lande speel Suid-Afrika ook 'n belangrike rol in die geopolitiese konteks.
Suid-Afrika pronk met die belangrikste nywerheidsektor op die vasteland wat veertig persent van Afrika se totale nywerheidsproduksie oplewer, ontgin 45 persent van Afrika se minerale en wek meer as die helfte van Afrika se elektrisiteit op. In teenstelling met ander Afrikalande het Suid-Afrika sedert die middel van die 17de eeu oor 'n Blanke bevolking beskik wat sedert die laat 19de eeu 'n moderne kapitalistiese ekonomiese stelsel en infrastruktuur ontwikkel het. Land- en mynbou was die basis van die industrialisering, en vandag beskik die land reeds oor 'n hoogs ontwikkelde nywerheids- en dienstesektor. Sy bankstelsel behoort tot die modernstes ter wêreld, terwyl die Johannesburgse Effektebeurs volgens sy markkapitalisasie tot die twintig grootstes wêreldwyd behoort.
Die finansiële sektor lewer die grootste bydrae tot die Suid-Afrikaanse BBP met sy aandeel van 19,3 persent. Die bedryf steun op 'n hoogs ontwikkelde bank- en versekeringswese en die Johannesburgse Effektebeurs (JEB). Die JEB se daaglikse omset is groter as dié van alle ander effektebeurse op die vasteland van Afrika in 'n periode van enkele maande.
Suid-Afrika se ekonomiese strategie steun op 'n ope ekonomie-beleid wat onder meer die verlaging van invoertariewe, die afskaling van subsidies, 'n markgerigte en mededingende wisselkoers en ekonomiese integrasie behels. Die land is onder meer by die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) betrokke en het 'n vryehandelsooreenkoms met die Europese Unie beding. Die belangrike veranderings op makro-ekonomiese vlak word sedert 1994 in 'n hoër groeikoers van die land se bruto nasionale produk (BNP), 'n laer inflasiekoers (wat in 1999 met 5,3 persent sy laagste vlak in dertig jaar bereik het) en 'n dalende begrotingstekort (weerspieël. Die samestelling van Suid-Afrika se BNP het in 2004 gunstig met dié van ander nywerheidslande vergelyk. Die tersiêre of dienstesektor se bydrae was 64,9 persent, die sekondêre of nywerheidssektor was die tweede belangrikste met 24,5 persent, en die primêre sektor se bydrae, wat onder meer land- en mynbou behels, het 10,6 persent beloop.
In 1996 het die Suid-Afrikaanse regering sy nuwe model van makro-ekonomiese beleid, GEAR ("Growth, Employment and Redistrubition"), begin toepas wat die vroeëre modelle van binnewaarts gerigte en dikwels staatsbeheerde ekonomiese ontwikkeling soos die Bothanomics van die 1980's vervang het. Die GEAR-program het die privaatsektor as die dryfkrag agter die ekonomiese groei van die land geïdentifiseer en daarnaas ook die volledige integrasie van Suid-Afrika in die globale ekonomie behels. Die program was veral daarop gemik om van Suid-Afrika 'n gewilde bestemming vir regstreekse buitelandse beleggings te maak. Vryehandelooreenkomste soos dié met die Europese Unie en die SAOG sou in die nabye toekoms deur 'n soortgelyke ooreenkoms met die Suid-Amerikaanse MERCOSUR-lidstate uitgebrei word. Die mededingendheid van die Suid-Afrikaanse ekonomie is as een van die sleutelfaktore aangewys om buitelandse beleggers te lok, en volgens die Wêreldekonomiese Forum (WEF) se jaarlikse verslag is Suid-Afrika na Tunisië, Mauritius, Botswana, Namibië, Marokko en Egipte die sewende mees mededingende ekonomie in Afrika.
Alhoewel die Britse bankmaatskappy Barclays in 2005 'n beherende aandeel in die Suid-Afrikaanse Absa Groep bekom het in 'n transaksie ter waarde van VSA-$3 miljard, wat die grootste regstreekse buitelandse belegging in Suid-Afrika verteenwoordig, bly die feit dat die meeste RBB net gebruik word om bestaande Suid-Afrikaanse maatskappye of hulle aandele te koop nog steeds kommerwekkend.
Die jaarlikse groeikoers van die Suid-Afrikaanse BNP was in die tydperk tussen 1998 en 2000 laer as die 4 persent wat in die GEAR-program beplan was en het slegs 'n gemiddelde 2,7 persent beloop en het die lae RBB weerspieël wat in hierdie periode net VSA-$ 3 miljard beloop het. Die meeste wêreldwye RBB het nog steeds na Oos-Asiatiese lande gevloei.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika.
Suid-Afrika word dikwels uitgebeeld as 'n verdeelde samelewing waarin 'n klein klas van besittendes teenoor 'n arm meerderheid staan. Alhoewel hierdie soort stellings die probleem moontlik oorvereenvoudig, het die groot ongelykhede in inkomsteverspreiding hul oorsprong in die laat 19de eeu toe die ontwikkeling van Suid-Afrika se eie vorm van kapitalisme ná die begin van diamante-ontginning in 1867 en goudmynbou in 1886 dramaties begin versnel het.
Klein eilande van handels- en agrariese kapitalisme is al vroeër in kusgebiede gevestig wat deur die Britte gekoloniseer is, terwyl die Afrikanerbevolking in binnelandse Suid-Afrika nog steeds in 'n voor-kapitalistiese ekonomie geleef het, net soos onafhanklike swart boere in gebiede wat nog nie deur blankes oorheers is nie. As kolonie was Suid-Afrika voor die ontwikkeling van sy mynboubedryf niks meer as 'n geopolities belangrike besitting nie, 'n gebied dus waar die Britte as koloniale moondheid hulle tot die oorheersing van relatief klein kusgebiede kon beperk. Toe diamante en goud ontdek is, is die Kaap se ware ekonomiese potensiaal vir die eerste keer onthul. Tegelykertyd is die ekonomiese ontwikkelingskoers vir die volgende eeu vasgeskryf.
Danksy 'n groot invloei van Britse kapitaal is Suid-Afrika se mynboubedryf op die wêreldkaart geplaas. Saam met die ontstaan van dié hoogs gesentraliseerde bedryf het groot getalle geskoolde en halfgeskoolde immigrante uit Europa na Suid-Afrika gestroom sodat die persentasie blanke inwoners tot baie hoër vlakke as elders op die Afrikavasteland gestyg het. Swart Suid-Afrikaners se bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling het beperk gebly tot die voorsiening van ongeskoolde mannekrag, waarby die goed georganiseerde blanke arbeidsbevolking alles gedoen om hierdie erge ongelykheid met administratiewe maatreëls en wette vas te skryf. Die ongewone alliansie tussen blanke werkers en Suid-Afrika se kapitalistiese klas sou voortduur tot in die 1970's, net soos die fokus op mynbou en landbou wat van die land se nywerheidsektor 'n marginale bedryf gemaak het. Dit het eers later, veral gedurende die Tweede Wêreldoorlog, stewige groei getoon.
Die Britse Ryksuitstalling, wat nog in dieselfde in Johannesburg gehou sou word – en dus vir die eerste keer buite die Verenigde Koninkryk – het, net soos die vinnige pas van groei en ontwikkeling in Suid-Afrika, sentraal gestaan in 'n toespraak wat op 23 Januarie 1936 deur Lord Riverdale of Sheffield in die British Empie Club gelewer het. Een jaar tevore het Suid-Afrikaners die 25ste jaardag van die stigting van die Unie van Suid-Afrika gevier.
Die kwarteeu tussen 1910 en 1935 is deur 'n ongewone demografiese ontwikkeling gekenmerk wat die blanke bevolking met meer as vyftig persent laat styg het, teenoor 'n groeikoers van meer as veertig persent vir Suid-Afrikaners van nie-Europese afkoms. Dié aanwas het gepaard gegaan met 'n ongekende groei in die vrugte- en mynboubedryf. So het die uitvoer van vars vrugte na die Verenigde Koninkryk van 'n jaarlikse gemiddeld van ₤15 000 voor die Eerste Wêreldoorlog gestyg tot ₤2 270 000 in 1934.
Teen die begin van die 21ste eeu het die land nog voordeel uit sy politiese en makro-ekonomiese stabiliteit getrek. Die hoogs ontwikkelde infrastruktuur, finansiële bedryf en die groeiende nywerheids- en dienstesektor maak van die land 'n ekonomiese lokomotief vir Afrika. Suid-Afrikaanse ondernemings is tans die belangrikste beleggers op die vasteland.
Breë nywerheidsbasis vergemaklik toegang tot markte in Afrika. Hoë misdaadvlakke behels 'n buitengewone kostebelasting vir ondernemings.
Vigs oefen 'n groot invloed op Suid-Afrika se ekonomie uit, aangesien tans sowat tien persent van die bevolking MIV-positief is. Die openbare gesondheidsektor se besteding sal na verwagting tussen 2005 en 2010 van ZAR 28 miljard tot 38 miljard groei, terwyl Suid-Afrika se bruto nasionale produk in 2010 17 persent of VSA-$ 22 miljard laer sal wees as gevolg van VIGS-sterftes en die koste vir die behandeling van siekes. Vigs sal waarskynlik ook die winsgewendheid van multinasionale maatskappye raak deur laer produktiwiteit, hoër koste vir nuwe aanstellings, 'n tekort aan mannekrag en die stygende koste vir mediese fondse, pensioene en sterftevoordel. 'n Tipiese Suid-Afrikaanse onderneming sal na ramings sowat 'n vyfde van sy personeel as gevolg van Vigs-sterftes verloor. As mens in ag neem dat die president Thabo Mbeki nog steeds betwyfel dat daar 'n samehang tussen die MIV-virus en Vigs bestaan en sy minister van gesondheid 'n pamflet versprei het waarin Westerse lande beskuldig is dat hulle Vigs sou gebruik om Swartmense dood te maak is dit duidelik dat Suid-Afrikaanse ondernemings hulle eie maatreëls sal moet tref om die uitbreiding van Vigs te bestry.
Die probleem word ook deur 'n vergelyking van die nywerheidsektor se produktiwiteitsgroei in die tydperk tussen 1972 en 1990 met ander lande verduidelik: Terwyl dit in Suid-Afrika slegs 'n gemiddelde jaarlikse koers van 0,9 persent bereik het, het die groei in die Volksrepubliek China 9,7 persent, in Suid-Korea 8,2 persent, in Indonesië 7,6 persent en in die Republiek China 5,9 persent beloop. Die jaarlikse inkomste van 'n nywerheidswerker in 1993 was VSA-$ 9 088 in Suid-Afrika teenoor VSA-$ 3 550 in Zimbabwe, VSA-$ 3 311 in Botswana en VSA-$ 656 in die Volksrepubliek China. Suid-Afrika sal dus nie in staat wees om op die basis van lae arbeidskoste met hierdie ekonomieë mee te ding nie.
Nog in 2008 was Duitsland, die VSA en Japan die belangrikste handelsvennote van Suid-Afrika. Hierdie prentjie het moontlik in 2009 verander aangesien die Volksrepubliek China minder deur die globale resessie en die krimpende wêreldhandel geraak is en sodoende na verwagting Duitsland en die VSA verbygesteek het.
Die Verenigde Koninkryk (VK) is die tweede belangrikste mark vir Suid-Afrikaanse uitvoerders, en met sowat 12 miljard Pond Sterling bly Britse maatskappye die belangrikste buitelandse beleggers in Suid-Afrika, terwyl ook sowat 200 Suid-Afrikaanse ondernemings filiaalmaatskappye in die VK het. Nege van die twintig belangrikste buitelandse maatskappye in Suid-Afrika het hulle hoofkwartier in die VK.
Volgens die Suid-Afrikaans-Duitse Kamer van Koophandel en Nywerhede se tiende meningspeiling onder Duitse maatskappye in Suid-Afrika, wat in 2008 gehou is, het Duitse sakeleiers 'n meer pessimistiese houding teenoor Suid-Afrika se politieke en ekonomiese vooruitsigte ontwikkel. Terwyl daar sedert die laaste meningspeiling in 2006 meer in Suid-Afrika belê en ook meer werksgeleenthede geskep is, het vertroue in die regering merkbaar gedaal. Duitse ondernemings is veral bekommerd oor die toekomstige beskikbaarheid en koste van elektrisiteit en die instandhouding van die vervoerinfrastruktuur. Daarnaas blyk swart ekonomiese bemagtiging vir baie ondernemings 'n probleem te wees: 'n derde van alle deelnemende ondernemings het aangedui dat hulle hulself vanweë dié beleid moontlik aan Suid-Afrika sal onttrek. Byna elke tweede onderneming kla oor die koste wat aan swart ekonomiese bemagtiging verbonde is, terwyl hulle hoegenaamd geen voordele daaruit trek nie.
Toerisme word deur die Suid-Afrikaanse regering as 'n arbeidsintensiewe sleutelsektor beskou – met 'n voorsieningsketting wat oor 'n verskeidenheid ander ekonomiese bedrywe strek. Dit is een van die ses werkdrywers wat in die regering se Nuwe Ekonomiese Groeiplan geïdentifiseer is.
Een van die merkwaardigste prestasies van die Suid-Afrikaanse ekonomie is die ontwikkeling van 'n hoogs gesofistikeerde bankbedryf wat van die land die finansiële leier in Afrika maak. Volgens die World Competitive Index, wat deur die Wêreld Ekonomiese Forum saamgestel en gepubliseer word, word Suid-Afrika tweede gelys ten opsigte van die beskikbaarheid van finansiële dienste en derde ten opsigte van die gesonde fondament van sy bankbedryf. Ondanks die hoogsmededingende mark – veral vir privaatkliënte – is daar volgens Finscope egter nog sowat nege miljoen Suid-Afrikaners wat nie oor hul eie bankrekening beskik nie. In 2013 het 3,5 miljoen privaatkliënte vir die eerste keer in hul lewe 'n bankrekening geopen.
Banke, wat sake in die land doen en likwideitsprobleme ondervind, moet by die Reserwebank geld teen 'n fluktuerende rentekoers (repokoers) leen. Hierdie meganisme stel die SARB in staat om likwiditeitsvlakke in die bankbedryf te monitor. In 2014 was vir die eerste keer 'n Suid-Afrikaanse bank op staatshulp aangewese. Die vinnige en doeltreffende manier, waarop die SARB en ander finansiële instellings bystand aan die bankonderneming verleen het, is deur analitici as bewys vir die hoë gehalte van die land se finansiële stelsels en die toesighouding daaroor gewaardeer.
Suid-Afrika is die wêreld se tweede grootste uitvoerland van pomelo's, die vierde grootste van pruime, die vyfde grootste ten opsigte van pere en tafeldruiwe, die sewende grootste ten opsigte van avokado's en die agtste grootste ten opsigte van mielies en nartjies. Daarnaas is tans ook kruiedranke en seekos vinnig groeiende markte in oorsese gebiede.
Suid-Afrika se omgekeerde seisoene in vergelyking met Europa verseker dat die land 'n suksesvolle mededinger op die Europese markte kan wees. Suid-Afrika is die mees nabygeleë produsent van tuin- en sierplante vir Europese invoerders. Danksy die ooreenkoms oor wyn en alkoholiese dranke, wat Suid-Afrika met die Europese Unie aangegaan het, mag jaarliks 42 miljoen liter se wyn en alkoholiese dranke doeanevry na Europese bestemmings uitgevoer word.
Alhoewel die wynbou in die land 'n tradisie van meer as driehonderd jaar het, was sy uitvoere as gevolg van die internasionale isolering van Suid-Afrika tot by die 1980's baie beperk. Sedertdien het die vraag na Suid-Afrikaanse wyne veral in Sentraal-Europa skerp gestyg.
Sowat 55 persent van die wêreld se chromietertsvoorrade is in die Bosveldkompleks (provinsies Mpumalanga en Limpopo) gekonsentreer, en tans word bykans die helfte van die jaarlikse chromietertsproduksie in Suid-Afrika ontgin. Chroom speel 'n belangrike rol by die vervaardiging van vlekvrye staal en brandbestande materiale en word daarnaas ook in die chemiese bedryf gebruik.
Lood word veral in die motorbedryf vir die vervaardiging van batterye benodig (sowat 60 persent) en speel daarnaas ook 'n belangrike rol in die chemiese bedryf. Die wêreldmarkprys van lood het in 2003 en 2004 skerp gestyg tot sowat VSA-$ 1 023 (Maart 2004) nadat die Volksrepubliek China vir die eerste keer meer lood benodig het as wat die land self ontgin. Herwinning van lood uit skroot speel ook 'n beduidende rol – so word in Duitsland 90 en wêreldwyd sowat 60 persent van die lood herwin. Die wêreldproduksie het in 2006 3,541 miljoen ton beloop, waarvan 0,048 miljoen ton in Suid-Afrika ontgin is.
Uraan speel 'n belangrike rol in die energiebedryf waar dit as kernbrandstof in kernkragsentrales benodig word, maar word ook vir militêre doeleindes in kernwapens gebruik. Veral in die 1960's en 1970's, toe atoomenergie in die meeste nywerheidslande nog as 'n belowende alternatief vir konvensionele fossielbrandstof beskou is (een kilogram verrykte uraan lewer soveel energie soos 20 000 kilogram steenkool), is wêreldwyd navorsing oor uraanbronne gedoen. 'n Hoë uraanaanbod op die wêreldmark het in die 1980's en 1990's egter daartoe gelei dat uraanontginning in die meeste uraanmynboulande afgeneem het. Gedurende die negentigerjare het ook groot uraanvoorrade, wat oorspronklik vir militêre doeleindes aangelê is, die wêreldmarkaanbod aangevul.
Suid-Afrika was in 2004 die agtste grootse uraanprodusent ter wêreld met 'n ontginning van 1 058 ton, maar het volgens die Wêreldenergieraad met 635 600 ton oor die vyfde grootste voorrade na die VSA, Niger, Australië en Kazakhstan beskik.
In 2013 was daar goeie vooruitsigte vir die Suid-Afrikaanse boubedryf nadat die getal voorgenome bouprojekte merkbaar gestyg het. In die land se vinniggroeiende stede word steeds meer woonstelle benodig, terwyl ook die vraag na hoë gehalte-kantoorgeriewe deur ekonomiese groei aangewakker word. Die grootskaalse uitbou van Suid-Afrika se infrastruktuur sal 'n verdere hupstoot aan die bedryf gee. Daarnaas sal stygende kragpryse die vraag na energiebesparende geboue verbeter.