Staatskaping: ANC se ‘vertraagde’ optrede was ’n foutPres. Cyril Ramaphosa tydens die tweede dag van sy getuienis voor die Zondo-kommissie. (Foto: Kim Ludbrook/AFP) Ondanks ŉ oorvloed bewerings en later ook bewyse, het die ANC steeds jare lank getalm om in te gryp by staatskaping, het pres. Cyril Ramaphosa Donderdag, op die tweede dag van sy verskyning voor die Zondo-kommissie, toegegee. “Ons het die bal laat val, ek sal dit toegee,” het Ramaphosa in sy hoedanigheid as president van die ANC gesê. “Agterna beskou sal ons almal nou saamstem ons begrip en interpretasie van ŉ hele klomp goed is in daardie stadium deur gebeure verblind.” Ramaphosa het gereageer op vrae van adv. Alec Freund SC, getuienisleier, dat daar honderde nuusberigte was oor beweerde staatskaping en die omstrede Gupta-familie se beweerde invloed oor onder meer die aanstelling van ministers, adjunkministers of voorsitters van staatsbeheerde ondernemings. Ramaphosa het gesê indien die bewerings wel waar is, sou dit vir seker neerkom op ŉ ondermyning van die grondwetlike bestel. Volgens die president het die e-posse wat bekend staan as die sogenaamde “Gupta-leaks” jare later veel meer lig gewerp op die bewerings. Ramaphosa het hierna die media, wat hy as ongelooflik en patrioties bestempel het, geloof vir die rol wat hulle gespeel het om bewerings van staatskaping deurlopend aan die groot klok te hang. Freund het aan Ramaphosa gesê selfs nadat min. Fikile Mbalula destyds aangevoer het die Guptas het aan hom gesê hy sal in ŉ ministerspos aangestel word, was daar oënskynlik steeds nie te veel kommer daaroor in die ANC nie. “In daardie stadium, en as jy nou terugkyk, het dit nie die kommer veroorsaak wat dit moes nie. Dít sal ek toegee. Jy wil jouself skop en sê dít was tekens waarna ons moes oplet. Die ligte het geflikker en ons moes waaksaam gewees het,” het Ramaphosa getuig. Freund het ook verwys na destydse adj.min. Mcebisi Jonas se openbare verklaring dat hy as minister van finansies aangestel sal word as hy die Guptas se opdragte uitvoer. Ramaphosa het hierop geantwoord dat hy persoonlik nie getwyfel het aan die geloofwaardigheid van Jonas se stelling nie. Volgens hom wou die ANC deur sy interne partystrukture agter die kap van die byl kom, hoewel dit nie noodwendig beteken dat ŉ ander instelling nie beter ondersoek sou kon instel nie. Ramaphosa het getuig die party het egter besef daar is beperkings op wat hy kan doen. Freund het dit aan Ramaphosa gestel: Toe Natasha Mazzone, destyds die DA se skaduminister oor openbare ondernemings, gevra het dat ŉ parlementêre komitee ŉ omvattende ondersoek doen na die kaping van staatsbeheerde ondernemings, is die voorstel op aandrang van ANC-LP’s verwerp. Ramaphosa het toegegee dat dit ŉ oordeelsfout was, maar bygevoeg dat dit wel later “reggestel” is. Freund het ook aan Ramaphosa gesê sowat ŉ week ná Mazzone se versoek, het die ANC dit in ŉ verklaring bestempel as “waansinnig”, “belaglik” en “opportunisties”. “Was dit betreurenswaardig?” het Freund aan Ramaphosa gevra. “Die een ding waarvoor ŉ mens dankbaar moet wees, is dat Suid-Afrika se demokrasie, al is dit jonk, groei en volwassenheid bereik,” was Ramaphosa se antwoord. Pleks van ŉ parlementêre ondersoek, het die ANC voorgestel dat mense die party, die polisie of hoofstuk 9-instellings nader met bewyse oor beweerde staatskaping. Adjunkhoofregter Raymond Zondo het Ramaphosa ook gevra waarom die ANC en die parlement eers jare ná die Waterkloof-landing in 2013 – toe vriende en familie van die Guptas by die lugmagbasis geland het – oënskynlik iets daaromtrent begin doen het. “Dit lyk of daar ŉ vertraging was wat moeilik is om te aanvaar,” het Zondo gesê. Zondo het aan Ramaphosa gesê indien die ANC en die parlement se portefeuljekomitees vroeër opgetree het, sou “van die skade wat intussen aangerig is, voorkom kon word”. “Ek het vroeër gesê ek is nie hier om verskonings te maak nie en ek het ook gesê ek is nie hier om die onverdedigbare te verdedig nie. Ja, jy is absoluut reg deur te sê die vertraagde reaksie hierop was nie die regte manier om die situasie te hanteer nie. En ek sal dit toegee,” het Ramaphosa geantwoord. Volgens die president het talle in die ANC, nes in ander dele van die samelewing, die verskynsel van staatskaping betwis, maar die party het nou die punt bereik waar die meerderheid van die ANC-lede saamstem dat staatskaping nie in die maatskaplike en ekonomiese belang van die land is nie én probleme soos verdeeldheid in die ANC veroorsaak. “Wat goed is, is dat ons nou hier is,” het Ramaphosa gesê. “Die vertraging het nie ons land gedien nie. Ons is hier om regstellende maatreëls in te stel.” Ramaphosa het herhaal dat daar ŉ enorme “stelselmislukking” was en dat ŉ nuwe roete nodig is om die foute van die verlede reg te stel.