PressReader - Landbouweekblad: 2017-10-13 - Grondbesettings: Beskerm jou gesin en besigheid só
Grondbesettings: Beskerm jou gesin en besigheid só
Die vei­lig­heid van boe­re en hul be­sig­he­de word deur meer as plaas­aan­val­le en vee­dief­stal be­dreig. ’n Be­set­ting op ’n boer se grond kan groot s­ka­de be­rok­ken of selfs die ein­de van die boer­de­ry be­te­ken.
Grondbesettings, saam met plaas­aan­val­le en -moor­de, is moont­lik die groot­ste be­drei­gings vir Suid-A­fri­kaan­se boe­re. Nes plaas­aan­val­le is grondbesettings ’n po­li­ties ge­laai­de on­der­werp. Aan die een kant is in­di­vi­due en or­ga­ni­sa­sies, soos die EFF en sy lei­er, mnr. Ju­li­us Ma­le­ma, as­ook die Black First Land First-be­we­ging en sy lei­er, mnr. An­di­le Mngx­i­ta­ma, met uit­la­tings wat neer­kom op drei­ge­men­te en selfs haat­spraak. Aan die an­der kant staan die­ge­ne wat glo dat Suid-A­fri­ka be­stem is om in Zim­bab­we te ont­aard.
Die boer se uit­da­ging is om deur die ka­ko­fo­nie van kon­flik en lui­de stem­me te kyk, op nug­ter wy­se die moont­lik­heid van grondbesettings op sy plaas te be­oor­deel en hom­self, sy gesin en boer­de­ry daar­teen te beskerm.
Die in­vloed van Ma­le­ma en Mngx­i­ta­ma se op­roe­pe om grondbesettings moe­nie on­der­skat word nie. Hoe­wel hul ge­loof­waar­dig­heid on­der die pu­bliek on­der­myn is deur on­der meer Ma­le­ma se eens noue ver­hou­ding met pres. Ja­cob Zu­ma en Mngx­i­ta­ma se twy­fel­ag­ti­ge ban­de met die Gup­tas, het al­bei steeds groot in­vloed on­der ge­mar­gi­na­li­seer­de, arm Suid-A­fri­ka­ners, wat vat­baar is vir po­pu­lis­tie­se uit­spra­ke.
Vol­gens mnr. Ian Ca­me­ron, hoof van ge­meen­skaps­vei­lig­heid by A­friForum, was dié bur­ger­reg­te-or­ga­ni­sa­sie reeds be­trok­ke by voor­val­le waar grond­be­set­ters be­weer het hul­le is deur Ma­le­ma af­ge­vaar­dig om grondbesettings uit te voer. Ian sê grond­gry­pe is aan die toe­neem. “Dit is mis­kien nie in ’n groot ma­te op kom­mer­si­ë­le boe­re se pla­se nie, maar selfs bui­te die grond­her­vor­ming­kwes­sie is grond­gry­pe be­sig om te ge­beur. Kyk na wat op mu­ni­si­pa­le grond ge­beur. Dit is ’n kri­sis reg oor die land en dit is moei­lik om in die ho­we be­vin­dings te kry wat in die guns van grond­ei­e­naars tel.”
Ian sê ook grond word ter wil­le van po­li­tie­ke­ry mis­bruik.
“Baie keer word grond as ’n to­ken ge­bruik om be­skul­di­gings rond te gooi. Die ge­skie­de­nis van grond­ei­e­naar­skap word ge­heel en al ver­draai. Die ti­pie­se Black First Land First-re­de­na­sie is dat wit men­se grond ge­steel het en dit word ge­bruik om po­la­ri­sa­sie in ge­meen­skap­pe aan te moe­dig.”
Te mid­de van dié vuur­warm si­tu­a­sie sal dit wys wees vir die boer om die wet­ge­wing wat van toe­pas­sing is op grondbesettings, te ver­staan én om te weet wat­ter be­sker­ming wet­ge­wing aan die grond­ei­e­naar bied.
Ver­skeie wet­te en oor­tre­dings is ter spra­ke. Die vol­le wet­ge­wing kan nie hier be­spreek word nie, dus is dit be­lang­rik om jou­self te ver­ge­wis van die pre­sie­se be­son­der­he­de. Die ar­ti­kel ver­skaf eg­ter ’n be­gin­punt om die raam­werk te ver­staan.
Die Wet op die Uit­brei­ding van Se­ker­heid van Ver­blyf­reg (Wet 62 van 1997, ook be­kend as Es­ta) geld vir per­so­ne wat voor­heen toe­stem­ming ge­gee is om op grond te bly. Die
wet is slegs van toe­pas­sing op land­bou­grond en is ti­pies in ge­val­le waar wer­kers en/of hul fa­mi­lie­le­de vir ’n boer werk en toe­stem­ming het of ge­had het om op die grond te woon. Es­ta-wet­ge­wing maak voor­sie­ning vir die be­ëin­di­ging van die in­wo­ner se ver­blyf­reg, maar die be­ëin­di­ging van die oor­een­koms moet reg­ver­dig en bil­lik wees. Boe­re wat in ’n si­tu­a­sie is waar ’n ok­ku­peer­der se ver­blyf­reg tot ’n ein­de ge­kom het, kan ’n hof­be­vel be­kom om die per­soon van sy grond af te sit. Dit is ’n mis­dryf om ’n ok­ku­peer­der in dié si­tu­a­sie son­der ’n hof­be­vel van grond af te sit.
Be­tre­ding: Die be­gin­punt van grond­be­set­ting is tel­kens be­tre­ding op jou ei­en­dom. Die Wet op Oor­tre­ding (Wet 6 van 1959) het hier be­trek­king. In die mees­te si­tu­a­sies be­hels dit ’n per­soon of groep wat son­der toe­stem­ming jou grond be­tree. Dit is tel­kens ook die wet­ge­wing wat die po­li­sie die bes­te ver­staan. Die waar­skyn­lik­heid is groot dat die po­li­sie eer­der sal op­tree in een­vou­di­ge ge­val­le van be­tre­ding as met meer in­ge­wik­kel­de si­tu­a­sies ra­ken­de ver­blyf­reg op pla­se. In ge­val­le van be­tre­ding kan die po­li­sie in­ge­roep, ’n ver­kla­ring af­ge­lê en die be­tre­ders kan in heg­te­nis ge­neem word – mits be­set­ting nie plaas­ge­vind het nie.
Die Wet op die Voor­ko­ming van On­wet­ti­ge Uit­set­ting en On­reg­ma­ti­ge Be­set­ting van Grond (Wet 19 van 1998) be­paal die pro­se­du­re wat ge­volg moet word om on­wet­ti­ge ok­ku­peer­ders van grond af te kry. Dit geld vir be­tre­ding op al­le grond. ’n Per­soon wat dié wet oor­tree, ok­ku­peer grond son­der uit­druk­li­ke of ge­ïm­pli­seer­de toe­stem­ming, of son­der e­ni­ge wet­li­ke reg om die grond te ok­ku­peer. Die knel­punt van dié wet is wat die ver­skil tus­sen ok­ku­pa­sie en be­tre­ding is. Ok­ku­pa­sie ge­skied in­dien die per­soon ’n ge­bou of struk­tuur, wat reg is vir be­wo­ning, op­ge­rig het. Vol­gens die wet se de­fi­ni­sie is ’n ge­bou of struk­tuur e­ni­ge hut, sink­huis, tent of soort­ge­ly­ke struk­tuur of e­ni­ge vorm van ty­de­li­ke of per­ma­nen­te wo­ning of skui­ling.
Vo­ri­ge hof­be­slis­sings het die im­pli­ka­sie van dié wet so ver­fyn dat die hof e­ni­ge struk­tuur as ’n woon­struk­tuur sal sien. Dit is die be­doe­ling van die op­rig­ting van die struk­tuur wat dié wet van toe­pas­sing maak. Dit be­te­ken ook dat selfs al word die struk­tuur nie tans be­woon nie, ok­ku­pa­sie en dus be­set­ting reeds plaas­ge­vind het. ’n Hof­be­vel is no­dig om be­set­ters van jou grond af te kry.
Vol­gens Ian is dit van groot be­lang om ’n si­tu­a­sie te voor­kom waar struk­tu­re op­ge­rig is en be­set­ting dus plaas­ge­vind het.
“Dit is ’n ui­ters moei­li­ke en duur pro­ses om men­se van jou grond af te kry as hul­le reeds ’n ma­te van ver­blyf­reg ge­kry het.”
B­lit­si­ge op­tre­de is be­lang­rik, as­ook ken­nis van jou reg­te in dié si­tu­a­sie.
“Jy moet on­mid­del­lik ’n be­tre­ding­saak by die po­li­sie gaan aan­meld. Hul­le is ver­on­der­stel om die per­soon te ver­wy­der. In­dien jy ’n saak ge­maak het en die po­li­sie wei­er of is traag om op te tree, kan jy regs­hulp in­roep so­dat die hof ’n be­vel kan uit­reik om die per­soon te ver­wy­der.”
Die regs­pro­ses duur eg­ter lank en om dit op jou eie aan te pak, is duur. Hulp is be­skik­baar deur or­ga­ni­sa­sies wat grond­ei­e­naars by­staan, soos A­friForum. Die po­li­sie is tel­kens traag om teen grond­be­set­ters op te tree, wat sa­ke vir grond­ei­e­naars baie be­moei­lik.
“Die po­li­sie­le­de bly dik­wels in die­self­de ge­meen­skap­pe as waar die be­set­tings plaas­vind,” sê Ian. “Hul­le wil nie deur hul ge­meen­skap as ver­raai­ers ge­sien word nie. Daar is ook ’n mas­sie­we pro­bleem met on­kun­de oor die be­trok­ke wet­ge­wing en ei­en­doms­reg oor die al­ge­meen.”
Ian sê A­friForum bied soms se­mi­na­re by die po­li­sie aan om on­kun­de oor ei­en­doms­reg teen te werk.
Die vei­lig­heids­ri­si­ko in ge­val­le van grondbesettings is oog­lo­pend. Kon­flik kan mak­lik tus­sen die grond­ei­e­naar en be­set­ters ont­staan, ver­al wan­neer po­li­tie­ke op­swe­pe­ry die re­de vir die be­set­ting was. Grondbesettings is net nóg ’n re­de hoe­kom dit be­lang­rik is vir boe­re om tot ’n ge­bieds­be­vei­li­gings­net­werk te be­hoort.
Dit is baie moei­lik om dié si­tu­a­sies op jou eie aan te pak, ver­al as jy nie deur die po­li­sie on­der­steun word nie. Dit is ook be­lang­rik om pro-ak­tief op te tree.
“Ons het ’n ge­val ge­had in Wit­ri­vier, M­pu­ma­lan­ga, waar le­de van die EFF ge­sê het hul­le gaan ’n stuk grond vat. Ons het voor die tyd in­lig­ting ge­kry en pre­sies ge­weet hoe laat die groep waar gaan wees,” sê Ian.
“Ge­meen­skaps­be­vei­li­ging­struk­tu­re is ge­ak­ti­veer
en het op die to­neel vir die grond­be­set­ters ge­wag. Die po­li­sie was ook teen­woor­dig. Die lei­er van die groep het van die bus af ge­klim, rond­ge­kyk en maar weer te­rug­ge­klim en ge­ry. Daar was ’n sterk bood­skap van die ge­meen­skap dat be­set­tings nie ge­duld sal word nie.”
Die Fe­at­hers­to­nes wat in die dis­trik Qu­een­stown in die Oos-Kaap boer, het vroeër van­jaar heel­wat ge­leer uit ’n voor­val van grond­be­set­ting op hul grond.
Me. Je­an­né Fe­at­hers­to­ne sê die sleu­tel tot die ont­lon­ting van die si­tu­a­sie is dat hul­le kalm ge­bly en kon­fron­ta­sie met die be­set­ters ver­my het. So­wat 15 men­se was by die be­set­ting be­trok­ke.
“My man het nie die he­le groep ge­kon­fron­teer nie, maar vir hul­le ge­vra om ’n paar men­se te stuur om met hom te praat. Hul­le het na ons plaas­huis ge­kom en ons het hul­le
in die kom­buis ont­vang en rus­tig rond­om ’n ta­fel ge­sit en praat,” sê Je­an­né.
Vol­gens Je­an­né het die po­li­sie in groot ge­tal­le op die be­set­ting re­a­geer, wat die si­tu­a­sie heel­wat meer han­teer­baar ge­maak het. Haar man het la­ter on­ge­wa­pen na die to­neel ge­ry en sy bu­re ge­vra om op hul eie pla­se in die om­ge­wing op by­stand te wees.
Ná die af­lê van die ver­kla­ring, wat ’n ver­eis­te is voor­dat ’n klag van be­tre­ding ge­lê kan word, het die po­li­sie die groep in heg­te­nis ge­neem. Je­an­né se raad aan boe­re in ’n ge­val van be­tre­ding is om kalm te bly en die be­tre­ders so vin­nig moont­lik van jou grond af te kry.
Sy sê hul gesin se goeie ver­hou­ding met hul wer­kers het ook ’n rol ge­speel. ’n Goeie ver­hou­ding met die bu­re, ver­al in ge­bie­de met kom­mu­na­le boe­re, kan ook nie seer­maak nie.
BO: Drie van die be­lang­rik­ste wa­pens teen on­wet­ti­ge grondbesettings is dat jy te al­le tye be­wus is van wat op jou grond aan­gaan, streng toe­gangs­be­heer toe­pas en die ge­bied fyn­kam vir nu­we of vreem­de struk­tu­re.
BO EN REGS: In die aan­loop tot die Sa­lem-grond­eis in die Oos-Kaap is boe­re in die 2000’s ge­dreig met op­tre­de soort­ge­lyk aan Zim­bab­wie­se grondbesettings.