Dat daar iets van 'n 'oerknal' in die moderne teologiese wêreld plaasgevind het, kan sonder veel moeite aangetoon word. As John Stott in 1990 oor Issues facing Christians Today nadink, gee hy 'n oorsig van die moderne (veral etiese) problematiek: die wapenwedloop, die omgewing, ekonomiese ongelykheid, menseregte, werkloosheid, industriële verhoudings, rasseverhoudings, armoede, huwelik en egskeiding, aborsie en homoseksuele verhoudings. In sy boek A new Kind of Christiantiy (2010), ondersoek Brian McLaren weer meer teologiese kwessies soos die narratiewe vraag, die gesagsvraag, die Godsvraag, die Jesusvraag, die evangelievraag, die kerkvraag, die seksvraag, die toekomsvraag, die pluralisme-vraag en die wat-doen-ons-nou-vraag.1 Uiteraard is dit onhaalbaar om in een artikel al bogenoemde onderwerpe sinvol aan die orde te stel en daarom moet daar noodwendig 'n seleksie plaasvind. Dit blyk duidelik dat ten minste vier temas vandag in die brandpunt van teologiese belangstelling en diskussie staan, naamlik God, Jesus, die mens en die aarde. Hierdie vier diskoerse (of debatte), naamlik die diskoers oor God, die diskoers oor Jesus, die diskoers oor die mens (en die menslike samelewing) en die diskoers oor die aarde (of die omgewing), oorheers vandag in 'n groot mate die teologiese wêreld, asook in Suid-Afrika. Hierdie vier temas sal onder die loep geneem en soms met persoonlike ervarings ingekleur word. Die artikel word afgesluit met enkele opmerkings oor die kenmerke van dit wat, volgens die skrywer, 'goeie teologie' genoem sou kon word.
Ons gaan in hierdie onderafdeling fokus op die diskoers wat deur ateïste aan die orde gestel word - 'n debat wat in die wêreld sowel as in Suid-Afrika al groter afmetings aanneem en in intensiteit groei.
My jongste ervaring van ateïsme was redelik onlangs. 'n Jaar of wat gelede het ek onverwags 'n reaksie per epos van 'n onbekende persoon ontvang na aanleiding van 'n artikel van my wat in die dagblad Beeld verskyn het. Uiteindelik blyk dit dat dié persoon, met die naam Armando Pellencin, as Katoliek opgegroei het, maar tans 'n volslae ateïs is, soos duidelik uit sy boek Die saak teen God (2007) blyk. Na twee jaar het hy ons eposdebat gestaak, maar daartydens tog aan my die vraag gestel: Glo jy nog in God? Met die suggestie dat geen intellektuele persoon of iemand wat erns maak met die resultate van die (natuur-)wetenskap, langer in God kan glo nie. Die bestaan van God is immers onbewysbaar.
Die kritiese vraag van Pellencin het my uitgedaag tot 'n nuwe selfverantwoording van my christelike geloof en 'n dieper nadenke oor die vraag na God. Wié is Hy? Hoé is Hy? Wáár is Hy? Wat doén Hy? Hoé doen Hy wat Hy doen? Wáárom doen Hy wat Hy doen? Daarom het ek die afgelope aantal jare baie tyd aan boeke oor die Godsvraag en die ateïsme bestee. 3
'n Moderne tendens in die teologie is om nie ateïsties te dink nie, maar panenteïsties soos byvoorbeeld gebeur in die beweging wat as Nuwe Hervorming (NH) by ons bekend geword het sedert 2002 (vgl. Muller 2002). Binne hierdie denkraamwerk word daar nie aan God in persoonlike terme gedink nie (vgl. Durand 1976:50-62), maar dat God ín alles is en álles in God; dat God méér as alles is. Die eerste Waarde7 van die NH - hulle praat nie van 'n belydenis of dogma nie - lui soos volg: 'Ons aanvaar dat wanneer ons oor die goddelike praat, ons na die onbegryplike misterie van die lewe verwys wat ons onder andere in Jesus van Nasaret ken.'
Verwysings na die Big Bang, die Big Crunch en nihilisme is eenvoudig nie lewensbevredigende antwoorde nie. Dit vereis 'n yslike geloof om te aanvaar dat alles toevallig ontstaan het, so voortbestaan en uiteindelik in 'n groot Niks sal eindig.
In die twintigste eeu was dit die groot Duitse Nuwe-Testamentikus, Bultmann (1884-1976), wat die ontmitologi-serings proses die verste deurgevoer het. Hy onderskei duidelik tussen die historiese Jesus en die verkondigde Christus. Die opstanding van Christus is deel van die mitologiese wêreldbeeld en mag nie as historiese gebeurtenis verstaan word nie. Wat belangrik is, is nie die vraag of Jesus in die tuin van Josef opgestaan het nie, maar of Hy - sy boodskap altans - in die mens se hárt opstaan en leef.10
In 1985 ontstaan daar in Amerika 'n beweging van hiperkritiese teoloë, naamlik die Jesus Seminaar. Hulle het veral baie waarde geheg aan die nuut ontdekte Evangelie van Tomas in Nag Hammadi (1945) in Egipte. In wese is die beskouing van die Jesus Seminaar 'n voortsetting van die denke van Bultmann, met die gevolg dat die liggaamlike opstanding van Jesus geëlimineer word.
Dit alles impliseer dat die klassieke Christologie, waar die uniekheid van die persoon en werk van Jesus bely word, gereduseer word tot Jesus-as-voorbeeldige-mens. Die jongste voorbeeld hiervan is te vinde in die boek Jesus van Nasaret (2009) van Sakkie Spangenberg. Hy argumenteer dat daar duidelik tussen drie Jesusbeskouings onderskei moet word, naamlik eerstens, die historiese Jesus (soos hy op aarde geleef en gewerk het); tweedens, die vertelde Jesus (soos die Bybelskrywers hom weergegee het); en derdens, die dogmatiese Jesus (wat die kerk vele eeue later bely het). Waaroor dit eintlik gaan, is die historiese Jesus en daardie Jesus ontdek ons slegs deur 'wetenskaplike navorsing'. Die Bybel is 'n boek wat slegs reg verstaan kan word deur die teologie as wetenskap - nié deur die kerk (Rome) of deur 'n individu (Reformasie) nie. Spangenberg (2009:362) eindig sy boek deur daarop te wys dat Jesus slegs 'n Joodse profeet en wysheidsleermeester was en dat hy foutiewelik in die vierde en vyfde eeu deur die kerk tot 'n god omvorm is. Binne hierdie denkraamwerk is daar nie plek vir die kruisgebeure as soendood en oorwinning oor die sonde asook vir die opstanding as oorwinning oor die dood nie.
• Al vier die evangeliste, waaronder 'n mediese dokter (Lukas), verwys eksplisiet na die opstanding, al is dit met verskeie variasies. Selfs Paulus het beweer dat hy die opgestane Jesus ontmoet het.
• In die hele Nuwe Testament word die opgestane Jesus deurlopend as lewende Here beskryf en nie as dooie persoon aan wie se lewe en optrede gelowiges bloot dankbaar herinner moet word nie. Sou die vroeë christene hulle lewe vir 'n dooie Jesus afgelê het -, iemand wat slegs 'n mooi voorbeeld gestel het? Aan wat anders (as die opgestane Jesus) is die snelle groei van die vroeë kerk te danke?
• Op watter sinvolle wyse kan Westerse teoloë met Oosters-Ortodokse (en Afrika-) teoloë, wat nie die rasionalisme van die Aufklärung meegemaak het nie en vir wie die opstanding 'n essensiële deel van die evangelie uitmaak, kommunikeer indien hulle (die Westerse teoloë) die liggaamlike opstanding prysgee?
Teoloë en predikers het in hierdie verband 'n belangrike taak. Omdat die Nuwe Hervormers ywerige briefskrywers in ons dagblaaie is, is dit belangrik dat hierdie tema(s) tydens huisbesoek, kategese en Woordverkondiging indringend, sinvol en op pastorale wyse aan die orde gestel sal word. Dit impliseer dat hulle wyd moet lees en breed moet oriënteer. Evangelieverkondigers kan nie leiding gee indien hulle nie weet wat in die teologiese wêreld in debat is nie.
Een van die tipiese kenmerke van die twintigste eeu is die besondere klem wat daar op die mens - en sy regte - geplaas word, dit wil sê op humaniteit en selfs humanisme. Dit is bekend dat die humanisme 'n lang geskiedenis het, van die Renaissance (veertiende tot sewentiende eeue), oor die Aufklärung (agtiende eeu) tot in die moderne en sogenaamde postmoderne tyd. Hierdie lewensfilosofie vra aandag, nié vir die hemelse nie, maar vir die aardse dinge; vir die mens, as individu, maar ook (al meer) vir die mens binne sisteme, strukture en samelewingsverbande.
Die vraag na die mens is, teologies gesien, natuurlik 'n uiters belangrike vraag. Te lank is daar in die teologie gedink dat die godheid van God beklemtoon moet word ten koste van die menslikheid van die mens. As die medemenslikheid van humaniste byvoorbeeld dié van christene oortref, het christene die christelike boodskap grondig misverstaan.