Geskiedenisvan die ontstaan en ontwikkeling van die feldruifbedryf in die Benede-
Oranjerivierstreek van Suid-Afrika.
GEOGRAFIESE EN GESKIEDKUNDE VERWYSING
Hierdie Suid-Afrikaanse tafeldruifproduksiestreek is geleë ongeveer by 28° Suid en strek 450 km langs die Oranjerivier, van Groblershoop in die ooste tot by Klein Pella in die verre weste. Die die dorre noordwestelike streek van Suid-Afrika staan bekend as Gordonië, en is vernoem na Kolonel Robert Jacob Gordon, wat tweede-in-bevel was van die Nederlandse garnisoen in Kaapstad in die 1770's. Hy was die eerste setlaar om die rivier te ontdek, en het dit vernoem na die Nederlandse Koningshuis van Oranje. Inheemse mense het nog altyd na die rivier verwys as die "Gariep" wat "Groot Rivier" beteken, en met die verandering van Suid-Afrika se regering, is hierdie naam weer ingestel, maar word oor die algemeen min gebruik.
Die streek se kommersiële sentum is Upington, wat oorspronklik Olyvenhoutdrift genoem is, maar is in 1885 is dit verander en na Sir Thomas Upington vernoem, wat toe die Eerste Minister van die Kaapkolonie was.
Die Oranjerivier is soms die "Nyl van die Suide" genoem, omdat soos met die Nyl, daar in die laer deel van die rivier 'n groot kontras is tussen die lowergroen van die eilande en oewers van die rivier en die omliggende woestyn, en ook omdat die vrugbare slik wat die rivier op sy laer oewers neerlê ideaal is vir die verbouiing van 'n verskeidenheid gewasse.
Die Oranje is Suid-Afrika se langste rivier, en is 1860km van sy oorsprong in die Lesotho- Hooglande tot by sy mond, en dreineer ook die Vaalrivier van verder in die noorde. Oor die eeue is die rivier ook 'n draer van diamante, van Suid-Afrika se binnelandse diamantvelde na die rivier se mond by Oranjemund waar die seestroom noordwaards beweeg, en dus is die Oranjerivier ook die bron van Namibië se groot diamantontginningsbedryf.
'N KORT GESKIEDENIS VAN DIE ONTWIKKELING VAN DIE TAFELDRUIFBEDRYF IN DIE BENEDE- ORANJERIVIERSTREEK
Tafeldruiwe is hier eers in die 1980's in betekenisvolle hoeveelhede geproduseer, en die uitstekende pryse wat produsente gekry het op ondervoorsiende Noordelike Halfrondlande se markte deur die Kersgety, het hulle aangespoor om die woestynlandskap te tem, en tafeldruiwe het die streek welvaart in hierdie streek geskep. Sedert die 1980's het produksie geweldig uitgebrei, en die streek het intussen ontwikkel tot een van Suid-Afrika se grootste tafeldruif-produksiestreke, met 'n jaarlikse produksie van 17 miljoen 4.5kg kartonne. Die tafeldruifbedryf is verreweg die grootste bedryf in the Noord-kaap, met 8000 hektaar onder tafeldruiwe, en werkskepping vir tot 50 000 mense gedurende die oesseisoen. Die bedryf het ook die streek se aansienlike inkomste uit mynbou oorskry.
In die 1970's was grootskaalse veeboerdery die grootste bedryf in die Gordoniëstreek. Karakoelboerderye het in dié tyd gefloreer, en het heelwat hoër opbrengstes gelewer as die kontantgewasse wat op die rivier se oewers gekweek is.
Upington was toe ingerig as 'n sentrum vir veeboerdery, en die spoedige verandering in behoeftes vir die bediening van die landbousektor was verantwoordelik vir die vinnige groei en ontwikkeling van die dorp.
Die landbou in die streek het langs die rivieroewers ontwikkel as gevolg van die beskikbaarheid van water en die vrugbare alluviale grond langs die oewers. Die tradisionele gewasse wat hier gekweek is, is meestal katoen, boontjies en ander groente, maar die pryse van hierdie wisselgewasse was van jaar tot jaar hoogs onstabiel, en dit was vir die produsente moeilik om 'n konstante inkomste te verhaal.
Saam met die traditionele wisselgewasse, is daar 'n lang tradisie van wingerdverbouing vir die lewering van rosyne. Ongelukkig was rosynproduksie ook onbetroubaar as gevolg van wisselvallige weer, en dus het produsente die lewensvatbaarheid van wynproduksie as 'n alternatiewe oes begin ondersoek. In 1968 is die eerste van die huidige sewe kelders langs die rivier gevestig vir die produksie van stookwyn vir gebuik in die vervaardiging van brandewyn. Vandag is 40% van hierdie kelders se produksie vir tafelwyn en 60% vir sap en stookwyn.
Toe die kelders eers gevestig is, was die KWV (Koöperatiewe Wynbouersvereniging van Suid-Afrika) die beheerligaam vir wynproduksie en leweringskwota's is aan produsente toegeken op die voorwaarde dat hulle 'n seksie wyndruiwe sou aanplant, en die kwotasisteem is grotendeels daargestel om 'n oorproduskie van wyn te voorkom.
Die produksie van rosyne was ook gedurende die 1970's aan die toeneem in die streek a.g.v. 'n oplewing in die bedryf, maar teen die begin van die 1980's was daar 'n omkeer en die mark vir rosyne het weer afgeneem.
'n Aantal produsente het ook sultanas gekweek vir die inlêmark. Hierdie druiwe is per vragmoter 800km na die inmaakfabriek op Ashton in die Wes-Kaap vervoer vir inmaak in vrugteslaaie. Dit was vir 'n geruime tyd 'n goeie mark vir druiwe, maar aan die einde van die 1970's het vervoerkostes en korrelgroottevereistes tot so 'n mate toegeneem dat dit nie meer lonend was nie, en baie produsente het begin ondersoek instel na die moontlikheid van 'n nuwe soort oes.
Die eerste produsent om tafeldruiwe vanuit die streek uit te voer was David van Rensburg van Kakamas, wat in 1976 druiwe per lugvrag na Engeland gestuur het, en vir die volgende paar jaar het hy jaarliks verdere besendings van tussen 600 en 1000 kartonne Engeland toe gestuur. Intussen het ander produsente belangstelling begin toon en teen 1980 het ander produsente ook begin druiwe uitvoer.
Op daardie stadium het die Sagtevrugteraad die enkelkanaal bemarkingstelsel uit Suid-Afrika beheer, en omdat hy die uitvoere onafhanklik van die raad gedoen het, moes hy 'n spesiale permit verkry. Daar was toe ook geen infrastruktuur om hierdie nuwe ontwikkeling te bedien nie, en hy moes self 'n inspekteur laat invlieg uit Kaapstad om die nodige inspeksies op sy besendings vrugte te doen.
Teen die vroeë tagtigs het die ander baanbrekers van Kanoneiland, Kakamas en Augrabies al begin druiwe produseer vir uitvoer deur die Sagtevrugteraad en die meeste van die druiwe is per lugvrag na die Verenige Koningkryk gestuur, omdat hul baie hoë pryse behaal het, met die hoogste pryse vir die vroegste besendings. In die begin het net 10% van die streek se produsente oorgeslaan na tafeldruifproduksie, maar die ongekende hoë pryse vir diè landbouproduk het meer produsente aangemoedig om te begin met tafeldruiwe, en die aanvraag vir vroeë grond het vinnig begin toeneem.
Aanvanklik het hierdie oplewing sonder veel struktuur of samewerking ontwikkel, en in 1984 het 40 van die nuwe produsente by 'n geskiedkundige vergadering op Blouputs die Oranjerivier Tafeldruifprodusentevereniging (OTV) gestig, met Sarel Nieuwoudt as hul eerste voorsitter. Die OTV is gestig om samewerking tussen produsente te bevorder, met die doel om die tafeldruifproduksie in die streek uit te brei en te bevorder. Die organisasie was verteenwoordigend van al die tafeldruifprodusente langs die rivier, en daarna het elke streek, bv. Kanoneiland, Keimoes, Kakamas, Augrabies, ens. hul eie produsenteorganisasies gestig. Hierdie produsenteorganisasies was van groot belang vir die verskeie streke se ontwikkeling, en die groot koöperatiewe koelkamers in elke streek is onder leiding hiervan gestig en bestuur tot op die hoë vlak van vaardigheid waarop hulle vandag bedryf word.
The tydsberekening van toegang tot die mark was, en is nog steeds, van die grootste belang, omdat die tendens bly dat hoe vroeër die druiwe op die mark kom, hoe hoër die pryse wat daarvoor verkry word. Omdat druiwe nie verder ryp word nadat hul gepluk word nie, en ook nie vir lang periodes geberg kan word nie, is goeie tydsberekening van die oes en spoedige besending noodsaaklik vir sukses.
Hoe verder na die weste, hoe vroeër word die druiwe ryp, en in die vroeë 1990's was daar ietwat van 'n grondkoopdolheid, veral langs die rivier by Blouputs, wes van Augrabies en Rooipad. Om 'n idee te gee van die opbrengs uit tafeldruiwe in daardie jare: 'n produsent het 'n plaas op Blouputs vir ietwat van 'n winskoop gekoop, maar hy kon die plaas se hele koopprys uit die eerste oes verhaal!
Die premie op vroeë druiwe is steeds in die algemeen goed, en in sommige gevalle sny produsente 'n aansienlike persentasie van die groen druiwe af, en maak staat op 'n kleiner oes wat vroeër ryp word met die hoop op 'n hoër opbrengs teenoor 'n groter oes wat later ryp word.
In die laat 1980's en deur die 1990's, het die weswaartse ontwikkeling van nuwe grond vir meer as 100km uitgebrei, vanaf Blouputs en verby Baberas, Skuitdrift (die ou amptelike kruispunt tussen die Unie van Suid-Afrika en Duitswes-Afrika), Raap en Skraap tot by Klein Pella. Tafeldruifproduksie het ook ooswaarts van Upington uitgebrei tot by Groblershoop, en die streek se produksie het voortdurend toegeneem, alhoewel die pryse van die druiwe 'n stadige afwaartse tendens getoon het van die oorspronklike ongekende pryse.
In 2000 is ORPA (Oranjerivier Produsente Alliansie) gestig om die uitdagings van deregulering binne die tafeldruifbedryf aan te spreek. Die hoofdoel van hierdie Seksie 21-maatskappy was die konsolidasie van voorsiening van ongeveer 200 produsente en 30 uitvoerders om die kwaliteitstandaarde en dissiplines binne die bedryf te herstel met die oog op prysstabiliteit en verbruikersvertroue.
DIE HULPBRONNE EN UITDAGINGS TER SPRAKE BY DIE ONTWIKKELING VAN DIE TAFELDRUIFBEDRYF IN DIE STREEK.
In die vroeë 1980's het die Suid-Afrikaanse Sagtevrugteraad (SVR) begin met 'n ontwikkelingsbeleid om die uitvoer van druiwe te bevorder. Daar was in die Verenigde Koningkryk 'n groot toename in die aanvraag vir pitlose druiwe, maar die klimaat in die tradisionele druiwestreke in die Wes-Kaap is nie ideaal vir pitlose druiwe nie, en dus het die produsente in die streke nie veel vertroue gehad in hul vermoë om pitlose druiwe te produseer nie. Die raad het dus elders in die land gekyk na moontlike pitlose produksie. Diè deel van landbouproduksie was in hierdie tydperk onder die beheer van enkelkanaal bemarkingsrade, en a.g.v. sinvolle samewerking tussen die Droëvrugte, Inmaak en Sagtevrugterade het dit geblyk dat die Sultanawingerde wat oorspronklik vir rosyne aangeplant is in die meer geskikte warm, droë klimaat langs die Oranjerivier, die potensiaal ingehou het vir die gesogte pitlose tafeldruifproduksie. Die Sagtevrugteraad het twee Israelse wingerdbou-deskundiges na die streek gestuur om hierdie moontlikheid te ondersoek, en hul positiewe bevindinge het dan ook gelei tot die begin van die streek se tafeldruifbedryf. Gedurende die 1980's was die mark so lonend dat die ontwikkeling langs die Oranjerivier die vinnigste ontwikkelende landboustreek ter wêreld was.
Die Oranjerivier is Suid-Afrika se grootste rivier, en is verantwoordelik vir 23% van die afloopwater van die ganse Suid-Afrika. Enigiemand wat al die krag van die Augrabies-Waterval naby Kakamas beleef het, sal verstaan dat die water van die Grootrivier werklik die lewensbloed van die Noordkaap is. Water was aan die produsente beskikbaar, en in oorvloed.
Basiese waterregte is in 1977 amptelik toegeken teen 30 ha per individu en 60 ha per maatskappy, en sederdien was dit moontlik om nog 'n beperkte hoeveelheid water te koop by die regering. In 1998 het die waterregte verander, en daarna is waterregte geensins verder toegeken nie. Produsente wat uitbreidings aangegaan het, moes dus waterregte aankoop by diegene wat nie hulle regte benodig het nie. In 1995 was die prys van water ongeveer R3 000.00 per ha, maar dit het intussen toenemend duurder geword. Die prys word tussen koper en verkoper vasgestel, en huidiglik is die prys tussen R15000.00 en R18000.00 per hektaar.
'n Interessante ontwikkeling is dat met die toestemming van die Direkteur-Generaal, produsente in die Ooskaap (1 500km ver na die suidooste) hul waterregte uit die Oranje-Visrivierprojek aan produsente in die Benede-Oranjerivierstreek mag verkoop, omdat die water se oorsprong in dieselfde groot Oranjeriviertoeloop is.
Die tradisionele metode van watertoediening in die alluviale oewergronde is vloedbesproeiing. Dit word nog in sekere gevalle gebruik, en dikwels in samewerking met gespesialiseerde grondgelykmaaktoerusting wat van lasertegnologie gebruik maak om die rigting en intensitiet van water se vloei optimal te benut.
Die streek het vele kanale, waterwiele, sluise en keerwalle wat oor die jare gebou is om besproeiing moontlik te maak, en hulle is die hulpbron waarop die streek se landbousektor gevestig is. Die latere verkryging van 'n elektrisiteitstoevoer het dit moontlik gemaak om die watersisteem aansienlik uit te brei met groot, moderne besproeiingspyplyne en pompstasies vir die grootskaalse ontwikkeling van tafeldruifaanplantings. Vandag is vloedbesproeiing meestal vervang deur moderne watertoedieningstegnieke soos drupbesproeiing en mikrobesproeiing, en water word ook gebruik vir waterverkoeling, waar water net bokant die wingerdkap in 'n fyn mis gespuit word om die druiwe te beskerm teen die streek se hoë temperature.
Aanvanklik het die meeste van die oewerprodusente redelik klein stukkies grond gehad, en vroeër is die vrugbare woestyngronde buite die rivier se loop nie as geskik vir bewerking beskou nie en dus het hierdie buitegronde nie die waarde gehad wat hul vandag het nie. Die buitegronde is minder vrugbaar, en daar was ook die verdere probeem om water opdraand na hierdie grond te pomp. In sommige plekke was daar ook nie genoeg bogrond vir ontwikkeling nie, en die plooë het soliede graniet getref net sentimeters onder die grondoppervlak. Mettertyd het produsente die voordele van ontwikkeling op die buitegronde besef. Die warm, droë mikroklimaat weg van die oewers lewer gesonder druiwe as by die oewers, en die premies wat vir die vroeë druiwe ontvang word, het produsente aangespoor om m.b.v. tegnologie die probleme van die grond te oorkom, en as gevolg daarvan het die waarde van hierdie grond in die afgelope 20 jaar 'n dramatise groei getoon.
Vandag pomp produsente water na die buitegronde, bring addisionele vragte grond van elders in, gebruik dinamiet om van moeilike rotsformasies ontslae te raak, en maak gebruik van bemesting en spoorelemente om die grond se samestelling te verbeter.
Die Regering se NOK (Nywerheidsontwikkelingskorporasie) se billike finansieringsgeleenthede was die finansiële aansporing vir baie van die groter ontwikkelings langs die rivier. Met werkskepping as doelwit , het die regering aansienlike ontwikkelingstoekennings beskikbaar gestel aan produsente waar hul ontwikkelingsplanne voldoen aan die vereistes, en die toekennings het ook baie gunstige rentekoers- en belastingvoordele ingehou. Die hewige kapitaalinspuiting in die area het grootliks bygedra tot die streek se spoedige ontwikkeling, maar daar is produsente wat nie van hierdie finansiering gebruik gemaak het nie wat glo dat hierdie onbeteuelde ontwikkeling 'n negatiewe effek gehad het op die huidige ekonomiese situasie in die streek.
'n Verdere aansporing wat aan uitvoerprodusente gebied is, is die uitbetaling vir 'n Algemene Uitvoerderstoelaag en dit was 'n 7% belastingvrye terugbetaling van die produsente se totale jaarlikse omset. Hierdie voordeel is met deregulasie beëindig.
Die streek se tafeldruiwbedryf het ontstaan a.g.v. die markaanvraag vir pitlose druiwe, en die vindingrykheid van die produsente wat met 'n nuwe benadering gebruik gemaak het van hul bestaande hulpbronne. Hulle het weer 'n keer gekyk na hul Sultanas (Thompson Seedless) druiwe wat hulle vir rosyne verbou het, en het die wingerdvoorbereiding aangepas vir die verbouing van vars tafeldruiwe. Hulle moes dus die opleistelsels verander en ook die nodige bewerking van die druiwe aanpas. Onder andere het dit die afgooi van 'n aantal groen trosse geverg, om te sorg dat die wat oorbly 'n aanvaarbare korrelgrootte bereik, en dit is beslis deur die ouer geslag rosynprodusente as 'n vermorsing beskou! Toe was hierdie wingerde nog "mak" ongeënte Thompson Seedless, maar mettertyd is die oorspronklike stokke vervang met geënte stokke van verskeie nuwe kultivars. Die meeste van die geënte jong stokkies word gekoop by die gevestigte tafel en wyndruifkwekerye in die Wellington streek (Weskaap), of by wingerdstokveilings in die Wes-Kaap.
Die voorsiening van elektriese krag was een van die streek se belangrikste keerpunte, en 'n noodsaaklike hulpbron vir die streek se geweldige groei. Upington se munisipaliteit het in 1972 elektrisiteitstoevoer ontvang, en daarna het elektrisiteit geleidelik deur die 1970's weswaarts en ooswaarts met die rivier langs beskikbaar geword. Voordat elektrisiteit beskikbaar was, is diesel gebruik vir waterpompe en die vroegste koelkamers se kragopwekkers, maar elektrisitietstoevoer het dit moontlik gemaak vir produsente om aan te sluit by die kragtiger, goedkoper en skoner energiebron.
Die krag word voorsien deur Eskom Edms. (Bpk.), Suid-Afrika se Staatskragdiens. Die groot tafeldruifontwikkelings het geei tot 'n emorne aanvraag na elektrisiteit in die streek, en oor die afgelope 20 jaar het Eskom behoorlik gespook om aan die aanvraag te voldoen. 'n Goeie voorbeeld hiervan is die onlangse voltooiing van 'n Transmissie-invoer vanaf Aggeneys na Paulputs substasie in die Onseepkans omgewing wat 'n kapitale uitleg van R94m bedra het.
Die beskikbaarheid van krag en die daaropvolgende landbouontwikkeling het ook die dorpe van Upington, Keimoes and Kakamas laat floreer en uitbrei, en dit het ook gelei tot 'n groter aanvraag na elektrisiteit in die dorpe self.
(Sien insetsel vir geskeidenis en verdere inligting oor Eskom in die Benede-Oranjerivierstreek)
Belangrike datums in die ontwikkeling van Eskom in die Benede-Oranjerivierstreek
1971 - Upington Munisipaliteit kry Eskom krag
1974 - Kakamas en Keimoes Munisipaliteit word van Eskom krag voorsien
1978 - 1979 - Augrabies en omgewing kry Eskom krag
1978 - Vroeg hierdie jaar word elektrisiteit vanaf die Aggeneys 400/220kV aftap
substasie aan die Weskus voorsien vir groot klante te Okiep, Kleinsee en
Oranjemund. Ook was krag voorsien aan die Sishen - Saldanha spoorlyn.
1978 - 1979 - Kanoneiland en omgewing word van elektrisiteit voorsien.
1981 - Blouputs kry Eskom krag.
1988 - Die Grootvloed vernietig Eskom se infrastruktuur en veroorsaak dat groot
gebiede vir lang tye sonder elektrisiteit sit, soos byvoorbeeld Kanoneiland en Perde-
eiland waarvan die rivierkruising weggespoel het.
1998 - Die groot ontwikkeling by Raap en Skraap Boerdery lewer eerste produksie.
Aanvanklik kon die behoefde aan arbeid uit die plaaslike bevolking gevul word, maar soos die streek verder ontwikkel het, het 'n groot behoefde ontstaan aan 'n groot seisoensarbeidsmag en produsente het begin arbeid trek uit 'n wyer gebied. Vandag is daar 'n permanante arbeidsmag van ongeveer 5000 werkers, en gedurende die oesseisoen groei die getal tot ongeveer 50 000. Die arbeidsmag bestaan grootliks uit drie van Suid-Afrika se stamgroepe: die grootste groep is Tswanas, en hul kom oorspronklik van die Kuruman/ Vryburg area, oos van die streek, met kleiner groepe Namas uit Namakwaland suidwes van die rivier, en ook Suid-Afrika se "kleurling"-bevolking.
Die tekort aan tegniese kennis en ondersteuning het aan die begin groot probleme geskep, omdat die voorbereiding van tafeldruiwe 'n hoogs tegniese proses is en die rosynprodusente nie toegang gehad het tot die nodige tegniese ondersteuning nie. Dit was aanvanklik een van die grootste stuikelblokke, en toe hulle versoeke vir ondersteuning gestuur het na die gevestigde tafeldruifstreke in die Wes-Kaap, het hul geen ontvang nie, moontlik omdat hulle as direkte kompetisie beskou is. Die Departement Landbou se NIVV (Navorsingsinstituut vir Vrugte en Vrugtetegnologie) het toe tegniese ondersteuning in die streek aangebied, en daarna het die Sagtevrugteraad voorligtingsbeamptes in die streek geplaas om produsente by te staan. Later het Unifruco (die maatskappy wat uit die Sagtevrugteraad ontwikkel het en wat Suid-Afrika se enkelkanaal bemarkingstelsel vir die sagtevrugtebedryf behartig het) hierdie diens oorgeneem, en die voorligtingsbeamptes het belangrike navorsing gedoen op tafeldruifproduksie in die streek, en het ook omvattende tegniese wingerdboukursusse aan produsente aangebied.
Deregulasie van die vrugtebedryf het ook privatisering meegebring, en daarna het Unifruco nie meer hierdie dienste aangebied nie. Die verkeidenheid uitvoermaatskappeie het hierdie belangrike behoefte aangespreek deur bakwame voorligtingsbeamptes in die veld te plaas om hulle produsente te bedien, en baie van hulle het jare se ondervinding by Unifruco agter die rug gehad. Die streek het tans ook onafhanklike tegniese konsultante. Onder die lankgevestigde produsente berus daar 'n diepe gevoel van dankbaarheid teenoor daardie eerste baanbrekervoorligtingsbeamptes wie se bydrae noodsaaklik was vir die sukses en groei van die bedryf langs die Oranjerivier.
Die hoogsontwikkelde pakhuise en verkoelingsfasiliteite waarmee die streek vandag spog is wêrelde weg van die eenvoudige sisteme waarmee die bedryf begin het. In die vrooë jare het baie van die produsente eenvoudig direk in kartonne gepak in die wingerd, of op opslaan-tafels in voertuigstore, en die druiwe op kombuisskale geweeg. Tydens oestyd is die temperatuur gereeld bo 35°C en daar was geen verkoeling of voorverkoeling in die store nie. Die tegniese kennis van verpakking was so beperk dat dit soms 'n hele dag geneem het om 'n standaard palet te verpak. Dit was totaal onanvaarbaar, omdat wanneer die oes gereed was, moes dit so spoedig moontlik gepak en verskeep word om die beste pryse op die uitvoermarkte te haal, en dus is produsente genoodsaak om bitter vinnig te leer oor vinnige en doeltreffende verpakkingsmetodes. Dit was hierdie dringende behoetde wat die meeste produsente aangespoor het om, ten spyte van die groot onkoste, hul eie, goed toegeruste pakhuise te bou. Vandag het die pakhuise baie verbeter, en die meeste van hulle maak gebruik van tegnologies gevorderde masjienerie soos by fasiliteite vir die verpakking van "punnets" en funksioneer as produktiewe, verkoelde fabrieke.
Dit is die geskiedenis van die ontwikkeling van die koöperatieve koelkamers langs die Oranjerivier wat die ware verhaal vertel van hoe die samewerking tussen die produsente gehelp het om die streek te bevorder en verbeter.
Vroeg in die streek se ontwikkeling het produsente agtergekom dat hulle klimaat verkoeling van die verpakde druiwe noodsaaklik gemaak het, maar die nodige infrastruktuur het toe nie bestaan nie. In sommige gevalle was hulle genoodsaak om van vleisverkoelingsgeriewe gebruik te maak. Die groot kapitaaluitgawe om verkoelingsgeriewe te vestig, het produsente laat ondersoek instel na koöperatiewe geriewe. Sommige produsente het aanvanklik gehuiwer om hierdie groot uitgawe tot 'n koöperatiewe inisiatief te maak, maar dit het binne die eerste paar jaar duidelik geword dat sonder verkoeling hulle nie sou slaag nie, en vandag het die meeste produsent aandele in hul plaaslike koelkamer, en sommige het ook hul eie privaat verkoelingsgeriewe op hul plase.
Die Benede-Oranjerivierstreek is afgeleë: 950 km na Johannesburg en 800 km Kaapstad toe. Die vestigingskostes van hul wingerde was nog altyd duurder as in die tradisionele produksiestreke in die Wes-Kaap, omdat die nodige pale, draad, besproeiingspype ens. verder vervoer moet word. Aanvanklik was dit nie vir hulle 'n probleem nie omdat die hoë pryse vir die druiwe maklik hiervoor vergoed het
Die vervoer van hierdie hoogs bederfbare produk na die mark was in die vrooë jare wel 'n uitdaging, en 'n paar produsente het eenvouding na Johannesburg gery met hulle plaasvragmotors! Hulle het gou agtergekom dat dit noodsaaklik is om die druiwe in verkoeling te vervoer. Om te sorg dat die "koue ketting" behoue bly tot by die mark, word druiwe wat per lugvrag uit Upington gevlieg word ook op die vliegtuig verkoel, en druiwe vir verskeping word per koeltrok na die verkoelingsfasiliteite by IHD (Internasionale Hawedienste) in die Kaapse hawe vervoer. 'n Interessante statistiek wat die streek se vinnige ontwikkeling illustreer, is dat gedurende die Oranjerivier se oestyd in die laat 1980's, 65% van alle koeltrokke in Suid-Afrika druiwe vervoer het op die 800km roete tussen Upington en Kaapstad! Aan die begin het hul gebruik gemaak van Staatsvervoerdienste asook private vervoerkontrakteurs, maar vandag is privaat vervoerkontrakteurs verantwoordelik vir die 300 tot 400 koeltrokke wat per week Kaapstad toe loop tydens die hoogtepunt van die oesseisoen.
Dit het as 'n uitdaging vir die streek begin, maar het mettertyd geweldig verander, en word nou as 'n belangrike hulpbron beskou.
In die vroeë dae het die Departement van Landbou se Afdeling Produkstandaarde die vrugte se kwaliteitsinspeksies gedoen. Die produsente se tekort aan kennis en vertroue in hulle produk het beteken dat hulle aan die inspekteur se genade oorgelewer was, en van die eerste inspekteurs het hulle posisies van gesag gebruik om dinge maar moeilik te maak vir die produsente. Dikwels het die produsente gevoel dat hulle die inspekteurs na-ure op die hande moet dra om te sorg dat hul druiwe die inspeksies sou slaag, en dus was die inspeksiediens oor die algemeen nie gewild nie.
Soos wat hul tafeldruiwe leer ken het, het produsente meer vertroue ontwikkel in hul produk, en met die vestiging van PPECB (Perishable Products Export and Control Board), die Staat se nuwe nasionale standaardinspeksiediens, het die inspekteurs se standpunte verander, en hul rekord wys dat die diens toegewyde diensverskaffers is tot die bedryf. Die huidige standpunt by produsente is dat PPECB-inspekteurs nie meer 'n hindernis om "verby te kom" nie, maar wel hul vennote in die handhawing van kwaliteitsbestuur.
Alhoewel die ongelooflike pryse uit die VK markte vir die vroeë, soet druiwe produsente sterk aangespoor het om op grootskaal uit te brei, was daar en is daar steeds met hierdie ontwikkelings groot risiko's a.g.v. weerstoestande ter sprake. Hierdie streek word dikwels getref deur reën en hael gedurende die groendruiwetydperk, en omdat druiwe hoogs sensitief en bederfbaar is, is daar werklik 'n groot risiko van oesverliese. Die premies vir oesversekering is ook hoog, en die risiko het in die afgelope paar jaar heelwat produsente aangemoedig om die duur voorsorgmaatreël te tref om haelnette oor hulle wingerde op te rig.
Dit was in sommige opsigte 'n hulpbron en in ander weer 'n uitdaging. Eens is alle sagtevrugte-uitvoere uit Suid-Afrika gedoen onder die vaandel van die Sagtevrugteraad, so aan die een kant was die raad 'n waardevolle diensverskaffer, maar aan die ander kant het dit privaat ondernemingskap verbied. Spesiale nismarkte het vir produsente gewink, en 'n hele aantal produsente het onwettig druiwe uitgevoer na hierdie markte, met die hoop op beter pryse. Baie van hulle het wel beter pryse behaal met hierdie geheime uitvoere, en sommige van hulle het die laer graad klas 1½-vrugte uitgevoer, wat nie goedgekeur is vir uitvoer nie. Die Sagtevrugteraad het 'n wel alle vrugte-uitvoere uit Suid-Afrika fyn dopgehou, en hul ondersoeke in die streek het hierdie geheime aktiwiteite baie riskant gemaak, en het gelei tot hofsake in 'n paar gevalle.
'N OOG OP DIE HUIDIGE
Vandag ondervind die Noord-Kaap se produsente al hoe meer kompetisie op die mark. Ander Suiderlike Halfrond-lande is ook aangespoor deur die premies vir vroeë pitlose druiwe om druiwe te produseer wat in die tyd bemark kan word. Die markte wat die streek deur die 1980's en 1990's voorsien het is dus nou nie meer ondervoorsien nie en ontvang aansienlike volumes druiwe uit ander lande in dieselfde tydperk, en die pryse vir druiwe het 'n afwaartse neiging getoon.
Dit het veroorsaak dat die bedryf voortdurend innoverend moet wees in sy gesofistikeerde verbruikers te bevredig. Een van die grootste uitdagings vir die bedryf in die volgende vyf jaar is verpakking. Hoewel dit 'n baie koste-intensiewe praktyk is, is gerieflike, skoon en aantreklike verpakking 'n goeie manier om waarde toe te voeg tot die produk. Om die behoefde aan te spreek het produsente in die streek groot beleggings gemaak om hulle verpakkingstelsels aan te pas om in die vraag na hierdie nuwe tipe maklike, deurskynende verpakking te voorsien.
Die Europese supermarkte wat die streek se druiwe verkoop, het onlangs 'n nuwe reeks veiligheidsmaatreëls voorgelê waaraan produsente almal sal moet voldoen. Dit is die EurepGAP stelsel, en produsente is tans besig om hul boerderypraktyke te verander om volgens hierdie standaarde te funksioneer.
Met Spesiale Dank Aan:
Peu Bezuidenhout (Naftali)
Wietz Botes (Dole)
Johan Burnett (Aggrigate farms)
Stanley Chamberlain (Oranjerivier Besproeiing)
Burger du Plessis (Heimat)
Khaki Goosen (Klein Pella)
Michael Holland-Nuter (Raap en Skraap)
Babs Karsten (Karsten Boerdery)
Louis Kriel (Vinfruco)
Paul Kruger (Eskom)
Gawie Nieuwoudt (Sonvallei)
Sarel Nieuwoudt (Sonvallei)
Francois Smit (PPECB)
Frikkie Spangenberg (Oppibult Boerdery)
Chris Steenkamp (Southern Farms)
Ean Steenkamp (Steenkamp Boerdery)
Attie Valentin (Valentin Boerdery)
David van Rensburg (Kromhout Boerdery)
Anton Viljoen (Raaswater Boerdery)
Brennie Wiehahn (Rodelande Boerdery).