Die meeste van hierdie produkte is egter ook die resultaat van goedkoop arbeid op die plaas, die handewerk van die skugter mense met die oorpakke en kopdoeke wat op die agtergrond bly. Hulle staan net daar, stil, wag op opdragte.
Chris merk die fotograaf vanaf ŉ afstand op. Sy welige baard loop hom vooruit. Hy waai vriendelik maar ongemaklik want hy loop met ŉ skildery in die een hand en sy kamera hang aan ŉ band om die nek. Chris beantwoord die groet met ŉ hartlike oplig van sy linkerhand waarin hy ŉ blikkie halfgedrinkte Coke vashou.
Af en toe gaan staan die fotograaf, roep iemand lukraak nader, vra die persoon om met die skildery te poseer en neem ŉ foto. Vanwaar Chris sit is dit moeilik om die gesig op die skildery te eien. Die fotograaf kies sy subjekte met sorg uit. Eers die bediende met die oorpak en die wit kopdoek, daarna die man wat die vol vullissakke uit die dromme verwyder. Hulle lyk ongemaklik met die foto, kyk om hulle rond asof hulle bang is om dit vas te hou. Later ontwikkel dit ŉ patroon, die fotograaf kies doelbewus mense van kleur om saam met die skildery af te neem.
‘Waar kry jy die?’ verneem Chris. ‘By die biblioteek, snaaks dat dit nog daar is en nie iewers in ŉ agtervertrek saam met die ongure verlede van hierdie plek weggepak is nie. Die groot leiers van weleer word deesdae ŉ verleentheid.’
Dié leier het ook hier studeer maar dit was baie baie jare gelede. Hy sal moontlik in sy graf omdraai as hy weet wat alles nou in die naam van transformasie hier gedoen word!
Chris draai die skildery na homself om en kyk stip na die gesig. Eens magtig en nou vergete, dink hy: sy standbeelde word verwyder, straatname met sy naam doodgeverf, sy naam van damme en lughawens afgehaal. Op die skildery dra hy ŉ netjiese swart pak met ŉ swart das. Sy grys hare is agtertoe gekam, paadjie aan die linkerkant, die neus groterig, die oë kyk stip vooruit. Chris maak die skildery regs van hom op die tafel staan en die fotograaf neem hulle af.
Chris beweeg met sy linkerhand die blikkie Coke met die strooitjie daarin. Hy skuif die blikkie nader aan die skildery en plaas dit voor die leier, totdat die strooitjie net-net aan sy lippe raak. ‘Fok, dis fantasties,’ roep die fotograaf opgewonde en neem twee foto’s. ‘Dankie,’ sê hy, skud hand en loop om nog foto’s te neem. ‘Jy soek vir kak,’ wil Chris waarsku, maar hy bly stil.
Chris kyk op en sien hoe ŉ jongerige student die hele episode dopgehou het. Hy is naby genoeg om die emosie in die student te sien oplaai. Die student se vriendin kalmeer hom, vryf oor sy skouer. Die spiere in sy linkerboarm bult, hy bal sy vuis, hy haal vinniger asem, vee iets uit sy oog. Vir ŉ oomblik kyk Chris en die student na mekaar, die blikke ontmoet vlugtig maar die student kyk dwarsdeur Chris, asof hy nie daar is nie.
Dit moes ook wees hoe die bode gevoel het daardie dag, lank gelede, toe hy die lem deur die leier gesteek het, dink Chris. Daardie afsku wat hy pas in die jong student se oë gesien het.
Chris kyk op van die koerant, die toue by die stalletjies word steeds langer. Hy blaai weer verder, sonder om werklik iets te lees, neem nog ŉ sluk koeldrank en sy oog dwaal na sy horlosie.
Hy stop by die adres en lui die klokkie, die interkom dra haar stem tot by hom. ‘Ek is nou-nou daar,’ laat sy weet. Weer die radio-stem.
Die buurt is boomryk, jakarandas mors ook hier pers dekens blare oor die grasperke op die sypaadjies en die teer. Deur die skrefies van haar houthek kan hy dele van die binnekant van die woning en erf sien. In die tuin peul gras en ander groeisels geil oral oor die sementpaadjies en deur die heining. Die plek kort duidelik die ferm hand van ŉ man of ŉ ervare tuinier. Hy kyk na die gebou; plek-plek dop die verf teen die geute af, die houtvensterrame kan doen met ŉ nuwe laag vernis.
Chris vra om die badkamer te gebruik en sy gee hom aanwysings die gang af. In die kamer waar hy inloop staan ŉ bed, televisiestel en ŉ magdom boeke.
Verder af in die gang hang daar jasse en hoede aan kapstokke, die houtvloere kraak. Hy wonder waar die man is wat die klere eens op ŉ tyd moes gedra het.
Sy’t vertel sy wonder wat haar pa van haar sou dink, as hy dit sou kon sien. Hy sou in sy oggendtee verstik. Dié beeld van Brutus wat met sy bastergeslag kon lê in die uitnemendste skeut van die Afrikanerdom.
Aletta blaai later die aand deur die manuskrip. Sy lees hier en daar en kom by Chris se derde hoofstuk uit. Sy lees nuuskierig:
Vanwaar Janus op die tweede verdieping van sy woning staan kan hy die golwende see sien tot waar dit lyk of dit wegraak. Hy staan net daar en neem dit alles in. Kalmerend lê dit net en wieg so ver as wat sy oog kan kyk. Soos die getye gedurende die dag verander, so verander die beeld voor hom.
Of as hy tyd kry loop hy deur die rye en rye boeke in sy privaatboekery. Africana, ŉ getekende leergebinde eksemplaar van elkeen van Karel Schoeman se werke wat in sy leeftyd verskyn het, is sy trots. As hy so in die boekery sit, kan hy sien hoe die branders hier teen die rotse skaars honderd meter onder hom stukkend slaan. Soveel wat hy kon opbou in so ŉ kort tyd.
Soms kan hy nie glo dat hy so ver gekom het nie, hy het gewerk daarvoor maar ook nie buitengewoon hard nie. Soos so vele ander van die handvol nuwe bevoorregtes het Janus gekom waar hy nou is, as gevolg van sy vel, sy huid, sy gelaat, die tekstuur van sy hare, die klank van sy tongval.
Soms walg dit hom. Hy wat op ŉ stadium die baniere vir die groot klaslose wêreldgemeenskap van broeders sonder kleur geswaai het, het nou ŉ pion geword op hierdie groter skaakbord van korporatiewe herskikking. Hy was die regte man, op die regte oomblik – Bruin en Afrikaans genoeg om die heilige grond, wat eens net vir die rasegte Afrikaners beskore was, te betree.
Hy moes hierdie instelling omdraai, het die opdrag van heelbo gekom, amper soos Jan Rabie moes hy Die groot anders-maak, kom bestuur. Hy het probeer maar na twee jaar het die besigheidswêreld vir hom ogies gemaak. En hy het die sprong gemaak. Die kampus verlaat en hom hier tussen die vorige bevoordeeldes kom ingrawe.
‘Die Kommunis wat gatomgeswaai het’, het ŉ jong skrywer snedig in ŉ rubriek na hom verwys. Maar hy steur hom nie daaraan nie. Fok hulle. Wat weet hulle van hom?
Die see staan in skrille kontras met die landskap van sy kleintyd, die dorre droë veld met die aalwyne en die godverdompde armoede, die skuifelende skilpaaie, oeroud met die geduld van eeue.
Toe kom hy op Universiteit en sy professor het vir hom nuwe wêrelde oopgemaak, hy onthou hoe geskok hy was toe hy die klas meegedeel het; ‘Kommunisme is maar net nog een van vele ekonomiese stelsels.’
Dit was asof hy die lig gesien het. Hy wat deur hulle predikant en deur die regering wysgemaak is dat hierdie dié groot euwel en duiwel was.
Sy pa het nie gehou van sy stilsit en lesery nie, wou eerder hê hy moet skaap bymekaarmaak of die tuin naby die Groothuis loop skoffel maar ma Mooimeid het gesê hy sal hom uit hierdie armoedige bestaan uit kan lees as hy wil en sy het vir hom die oorskiet koerante van die Groothuis af aangedra.
Die witmense was goeie mense, het sy gesê. Ag, sy ma, liewe vrou wat sy was, het ook soos wyle Steve Biko geglo in die inherente goedheid van die mens en kyk net waar het dit hom gebring. Dis ŉ ander land hierdie, ongenaakbaar – Afrika het nie tyd vir dromers nie.
Toe hy kom studeer, het sy ma vir hom ŉ Bybel ingepak, sy kompas wat hom op koers moes hou in die groot stad met sy vele versoekings. Hy het op die stasie in Kaapstad afgeklim en eers die volgende week agtergekom die Bybel het hy op die trein vergeet. ŉ Teken? Net soos hy later weer in sy lewe die ander Groot Manifes sou agterlaat en soos ander vele verloopte Marxiste sy lêplek by die beurs en kommoditeit sou kry.’
Hy omhels haar en druk haar teen hom vas, voel die sagte warmte van haar lyf soos sy teen hom aandruk. Sy voel hom teen haar reageer, druk nog harder teen hom aan. Sy ken haar storie, behoort ŉ opwindende tyd te wees, dink hy.
Sy loop voor hom uit, haar rojale heupe wieg heen en weer op die hoë-hakskoene. Dan buk sy ondiplomaties en tel die afstandbeheer vir die televisie vanaf die vloer langs die rusbank op. Hy voel ŉ krieweling in sy broek.