Die rede waarom geestigheid so wisselend na waarde geskat word, is geleë in die werklikheidsbenadering wat deur hierdie verskynsel van die menslike gees gevolg word. Die volgende verklaring wat WAT III van geestig(heid) gee: "bedeel met die gawe om 'n onverwagte ooreenkoms raak te sien tussen ideë wat nie gewoonlik verbind word nie en die vermoë om dit in oorspronklike, sprankelende styl kernagtig uit te druk", lig die tweeledige aard van geestigheid uit: as siening en segging wat as 'n eenheid saam bestaan. Uiteenlopende sake word naas mekaar geplaas op die grondslag van 'n ooreenkoms (of selfs ooreenkomste) wat ontdek kan word, waardeur 'n verband tussen die sake gesien word, en vandaar die treffende segging.
Die naaste aan 'n kontemporêre teorie oor die Engelse metaphysi­cal poetry, was die reaksie wat gevolg het op die praktyk van die metaphysicals, deur manne soos Dryden, Walsch, Walton en Johnson in die 17e en 18e eeu. Die reaksie was van meet af aan negatief, want waarskynlik was die uitwasse teen hierdie tyd al so oorheersend dat die kritici verhinder is om genoegsaam te onderskei tussen 'n Donne en 'n Cleveland.
In die Afrikaanse literatuur, meer bepaald die poësie, het die waardering van geestigheid 'n ontwikkeling tot gevolg. Omstandighede binne die ontwikkeling van die Afrikaanse poësie was bepalend vir die inherente en funksionele waarde van geestigheid. Binne sy totale omvang van ietwat meer as 'n eeu kon die Afrikaanse poësie rekenskap gee van bykans al die verskillende fasette van geestigheid wat aangetref word in die Westerse tale.
Waarom geestigheid in die Afrikaanse literatuur eers vanaf die vyftigerjare deur veral die opstelle van Grobler (1962: 64-73) en Van Wyk Louw (1972: 105-138) sterk onder die aandag gekom het, kan aan 'n verskeidenheid redes toegeskryf word. Geestigheid binne die verband van die Eerste Beweging is deur die kritici veelal geassosieer met die grappige. Hiervan is daar bewustelik deur die werke van die Driemanskap en Marais afskeid geneem; vanweë 'n nuwe toekomsgerigtheid wat van 'n byna algehele erns getuig het, het daar 'n nuwe gees begin waai in die Afrikaanse poësie (vgl. Preller se inleiding tot Die vlakte en ander gedigte). Die "hoër attribuut" wat nagestreef is, het beteken dat daar voortaan 'n afsydigheid sou bestaan teenoor die grappigheid van bv. Melt Brink. Dit het gelei tot die veredeling van die Afrikaanse taal tesame met 'n proses van verinniging wat begin intree het by hierdie digters, wat voortgesit is deur die Twintigers en in die belydenispoësie van die Dertigers gekulmineer het. En so is die eintlike waarde van A.G. Visser se geestigheid uit die oog verloor, waarmee hy in die twintigerjare die voorafgaande erns van sy tydgenote gelykgemaak het. (Vgl. veral in "Lotos-land".)
'n Verdere rede waarom geestigheid so laat verskyn het in die hoofstroom van die Afrikaanse literatuur, moet gesoek word in die aanvanklike rigtinggewende kritiek oor die "komiese". Geestigheid is hier binne die tradisie van die ROMANTIEK sonder meer gelykgestel met "grappigheid". Hierdeur is die reikwydte van geestigheid oor die hoof gesien. Geestigheid op sigself is nie ondersoek nie maar slegs soos dit saamhang met HUMOR, waarby dit dus ingesluit word. Hiervolgens beklee geestigheid 'n mindere posisie. Malherbe (1932: 41-60), die hoofwoordvoerder, laat dan ook duidelik blyk dat geestigheid vir hom 'n beperkte waarde het: hy omskryf dit as die "woordkomiese", wat deur hom behandel word in die hoofstuk "Die komiese".
Opperman (1974: 15) se opvatting van geestigheid, soos vervat in sy onmiddellike reaksie op Van Wyk Louw se Visseropstelle, nl.: "Die verbinding van die geestige en ernstige lewer juis vir ons die beste letterkunde", kan aan die hand van selfs vroeë Afrikaanse poësie geïllustreer word. By Leipoldt word dikwels vanuit 'n eksistensiële situasie wrange humor en felle *ironie op die grondslag van geestigheid bereik (vgl. die reëls uit " 'n Nuwe liedjie op 'n ou deuntjie": "Daar is jou plek, by die graffies daar – / Twee in een kissie, 'n bruilofspaar!"). En by Toon van den Heever vind ons ook flitse wat onmiskenbaar dui op 'n metafisiese werkwyse (bv. met die reël uit "Berusting": "Waar keisers en kwepers ryp en val").
In die sestigerjare kry die geestig-satiriese poësie 'n nuwe aansien met die sosio-politieke verse van Adam Small (bv. "Doemanie"). Dit is veral deur die volgehoue satirisering van M.M. Walters dat, soos by Visser, die Afrikaner-werklikheid tot klankbord gemaak word vir 'n geestig-satiriese instelling. Maar veel durwender en dus ook skerper as by Visser is Walters se geestige slaankrag (soos blyk in "Kerkkoor" en "Vakansie in die Vrystaat ").