Mugaganyagwama ndi mini?
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho. Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe. U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi, a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho. Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa. U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio. Arali ra renga tshiṅwe tshithu, ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo.
Naa Muvhuso u vhekanya hani Mugaganyagwama wawo?
Nga nḓila i fanaho, Muvhuso wo livhana na khetho. Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu. Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo. Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano, u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho. Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe, ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani, na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango.
Naa Muvhuso u kuvhanganya hani masheleni awo?
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo. Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu, mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo. Tshumelo dza zwa Mbuelo ya Afurika Tshipembe (SARS) ndi yone i kuvhanganyaho muthelo. Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo. Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu. Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo. Maṅwe maitele a muthelo a katela Muthelo wa Zwirengiswa (VAT) na muthelo wa mveledzo dza shango. Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT, na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo. Fhedzi-ha, mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo. Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi "muthelo wa tshivhi". Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio. Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso. Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi. Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo.
Mugaganyagwama u shuma nga nḓila ifhio?
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo, Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka. Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso. Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo. Phambano vhukati ha mbuelo na tshinyalelo i vhidzwa u pfi ṱhahelelo kana mbuelo ya nṱhesa. Ṱhahelelo i vha hone musi Muvhuso u tshi pulana u shumisa masheleni manzhi a fhiraho masheleni ane wa nga a kuvhanganya kha muthelo zwawo. Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo. Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo, sa tsumbo, musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa, hu vha na mbuelo ya nṱhesa.
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya. Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni, Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa. Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho. Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama. Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho. Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama. Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama. Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki, ya ikonomi na ya masheleni. Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama.
Kanzhi nga Luhuhi, ṅwaha muṅwe na muṅwe, Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni. Nga murahu, hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni. Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho. Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho. Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho, tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango, na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa. Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani. Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde. Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho. Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa, Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela. Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe, Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela. Arali mugaganyagwama wo phasiswa, muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo.
Mugaganyagwama na Vhulavhelesi?
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone. Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa. Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi, hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe?