Wag daar rêrig ook
'n ramp op
Die grond riffel soos 'n dam waarin 'n klip gegooi is. Treinspore word soos bloudraad verwring. Geboue tuimel inmekaar, strate bars oop en mense kan selfs in die gapende skeure verdwyn. Aardbewing. 'n Verskrikking vir mense van alle eeue. Ons in Suid-Afrika is gelukkig omdat ons 'n betreklik bestendige aardkors het—met die uitsondering van Gauteng met sy mynstortings en die Wes-Kaap met sy taamlik verontrustende seismiese onbestendigheid...
BO: Watsonville, Kalifornië, 1989... in die oopte het 'n deel van 'n pad weens 'n aardbewing verbrokkel. Hier is die skade wel dramaties dog gering, maar waar daar geboue is, bring só 'n skudding groot verwoesting mee. En in 'n gebied wat dig bebou is, kan duisende mense lewend onder die puin begrawe word.
Foto: S.D. Ellen , U.S. Geological Survey
BO: Izmit, Noordwes-Turkye, 1999... geboue stort inmekaar soos kaartehuise...
BO: In San Francisco, 1989... 'n chaotiese verwrongenheid...
Foto: C.E. Meyer, U.S. Geological Survey
JY loop nog ewe rustig in 'n straat van jou stad of dorp, en skielik begin die grond om jou golf soos 'n dam waarin 'n klip gegooi is.
'n Vreeslike dreuning, byna soos 'n weeklaag, styg uit die aarde uit op. Om jou tuimel die geboue soos kaartehuise inmekaar, en voor jou bars die teerstrate oop soos lang repe sagte, geskeurde karton.
Mense, selfs motors, val in die grootste skeure. Dit gaan weer toe, en hulle verdwyn vir altyd. Oral stort bakstene, betonblokke, balke en pilare neer op mense, wat heen en weer skarrel en skuilplek soek waar daar nie is nie.
Brande breek uit. Water stroom uit gebarste pype. Vensters se ruite het verbrokkel tot vlymskerp skerwe of gruis, wat nou vermeng lê met die rommel en die ellende nog erger maak. Stad in puin. Alleraakligste natuurramp. Verskrikking soos die mens hom van die vroegste tye af ken. Aardbewing!
'n Skudding soos die een wat hierbo beskryf is, is van die ergste wat 'n gemeenskap kan tref, maar lank nie almal is so hewig of veroorsaak soveel verwoesting nie. Trouens, daar is sowat negeduisend aardbewings per jaar op aarde en, hoewel ongeveer vyfduisend daarvan gevoel kan word, is dit genadiglik net die enkeles wat af en toe baie duisende lewens eis.
Suid-Afrika is in die geseënde posisie dat ons aardkors meestal bestendig en goed gebalanseer is, sodat die grootste deel van die land nie sommer deur groot aardbewings getref sal word nie. Nogtans is ons nie gevrywaar van die roeringe in die kors van die aarde nie, soos bewys deur die Bolandse aardbewing van 1969, wat wel lelike skade aangerig het.
Die sogenaamde Milnerton-breuk het twee eeue gelede—op 4 Desember 1809—'n ander, hewige aardbewing veroorsaak wat die opstal van Jan Biesjes Kraal, waar die Ascot-renbaan in Milnerton ontwikkel is, feitlik verwoes het. Daar is ernstige vrese dat dieselfde breuk (ons vertel later wat met "breuke" bedoel word) dalk nog binnekort groot dele van die Skiereiland in puin kan lê.
Dit sal 'n geweldige ramp wees. Nie net kan die sakesentrums van Milnerton, Bellville en die Kaapse middestad geskud word nie, maar duisende mense kan geraak word in die dig beboude Mitchells Plain en Khayelitsha, wat op die geologiese breuk lê.
Maar wat is die redes dat die aarde so bewe? Daar is verskillende oorsake, en een daarvan is onderaardse spelonke of selfs myne wat intuimel. As jy in Johannesburg woon of 'n ruk lank daar gekuier het, sal jy sekerlik al die trillings of ligte aardbewings gevoel het.
Die oorsprong van die meeste aardbewings, ook die reuse-skuddings, moet egter ietwat dieper gesoek word. Om dit te begryp moet 'n mens jou die aarde voorstel as groot, plat rotsplate, kilometers dik, wat rus op 'n dik, warm massa wat soos 'n waterstroom vloei.
Vastelande, stede, dorpe en mense beweeg saam met die plate, maar jy merk niks op nie, omdat die beweging so ontsettend stadig is. Waar plate mekaar ontmoet, bots hulle of skuur hulle teenmekaar. Die kant van die een plaat kan dalk onder die ander een inskuif, of hulle kan van mekaar af wegskuif.
Die krake in die aardkors waar plate bymekaarkom, word deur die geleerdes "breuke" (Engels "faults") genoem. Een van die bekendste breuke is die San Andreas-breuk, wat sowat duisend kilometer deur Kalifornië, Amerika, sny. Die verpletterende aardbewing wat die stad San Francisco in 1906 getref het, word aan hierdie breuk gewyt.
Tydens 'n aardbewing vibreer die aarde weliswaar slegs 'n breukdeel van, sê maar, die lengte van die voorste lid van jou duim, maar hierdie vibrasie is tog genoeg om wydverspreide skade aan te rig. Die uitwerking kan geïllustreer word deur 'n albaster op 'n tafel neer te sit en die tafel dan hard met 'n hamer te slaan. Die albaster spring etlike sentimeters in die lug op, hoewel die tafel self nie meer as 'n tienduisendste van daardie lengte kon gevibreer het nie.
Dit is hoekom 'n ligte trilling van die aarde heeltemal genoeg is om mense uit hul beddens te slinger, koppies en borde van rakke te laat tuimel of groot klipmure na benede te laat stort.
Dis werklik verstommend dat die krag wat só 'n skudding veroorsaak dieselfde kan wees as dié van honderd atoombomme van die soort wat die Japanse stad Hirosjima in die Tweede Wêreldoorlog verpletter het!
Een wetenskaplike wat self 'n sterk aardbewing ervaar het, het op 'n keer vertel dat dit vir hom gevoel het of die hele wêreld 'n mat geword het wat 'n slag of wat goed geskud en toe neergegooi is. Die mense, die geboue, die berge—alles en almal was niks meer as stoffies in daardie mat nie, het hy gesê.
Die studie van aardbewings en hul uitwerkings word seismologie genoem, en die instrument wat die skokgolwe meet, is 'n seismometer (of seismograaf). In sy eenvoudigste vorm is dit 'n pendule (slinger) wat aan 'n raamwerk hang wat 'n swaar basis het. Wanneer die aarde skud, beweeg die basis, maar nie die pendule nie, want dié reageer slegs op die aarde se swaartekrag. Instrumente teken die verskil in afstand tussen die stilstaande pendule en bewegende basis aan, en só kan later gesien word hoe hewig die skudding was.
BO: 'n Eenvoudige seismograaf, wat die sterkte van aardbewings aanteken. 'n Pen wat aan 'n pendule (slinger) vas is, trek 'n onafge­broke streep op 'n trom wat in die rondte draai terwyl dit van regs na links beweeg. Tydens 'n aardbewing trek die merker aan die pen­dule, wat slegs op swaartekrag reageer en nie op die skuddende aarde daaronder nie, 'n sig-sag-streep op die trom wat wel as gevolg van die aardbewing rondskuif. Die krag van aardbewings word gemeet volgens die "moment magnitude"-skaal (MMS), wat reeds in die 1970's die ou Richter-skaal begin vervang het. Die waardes is blykbaar ooreen­stemmend, maar die MMS is baie akkurater wanneer die sterkte van hewiger skuddings aangedui word.
REGS: Moderne seismometers van die Amerikaanse regeringsliggaam U.S. Geological Survey in Menlo Park, Kalifornië.
Foto: J.K. Nakata / U.S. Geological Survey
Seismiese instrumente bestaan reeds eeue lank. 'n Chinese geleerde het in 132 n.C. 'n toestel uitgevind het wat die voorkoms van aardbewings aangeteken het. As 'n mens na beskikbare beskrywings van sy instrument kyk, het dit die vorm van 'n silinder gehad met agt drake rondom die boonste deel gerangskik, elk met 'n balletjie in die bek.
Rondom die onderste deel was agt paddas, elkeen direk onder 'n draakkop. Wanneer daar 'n aardbewing was, het een van die balletjies uit 'n draak se bek geval en is dit deur die padda se bek gevang, wat dan 'n geluid gemaak het. Die balletjie is waarskynlik uit die draak se bek gedruk deur 'n los regopstaande staaf binne-in die toestel, wat deur die trilling geaktiveer is.
Die besondere draak en padda wat betrokke was, sou die rigting aandui waar die aardbewing plaasgevind het. Daar is vertel dat, toe die instrument sy heel eerste bevinding gemaak het, dit 'n aardbewing êrens in die ooste aangedui het. Dae later het iemand wat van daar af gery het, kom vertel dat daar inderdaad só 'n aardbewing was.
BO: 'n Replika van die ou Chinese seismiese instrument met die drake en paddas, waarvan boontoe in die teks vertel word.
Foto deur Shizhao,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het. Kopiëring, verspreiding en/of modifikasie word vergun ingevolge die bepalinge van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe soos gepubliseer deur die Free Software Foundation. 'n Afskrif van die lisensie word ingesluit in die in die afdeling getiteld: "GNU Free Documentation License".
Kan geleerdes vooruit sê waar en wanneer 'n aardbewing sal plaasvind? Ongelukkig nog nie, maar daar word gehoop dat hulle dit eendag wel sal kan doen. Intensiewe studies word reeds vandag gedoen van die breuke in die aardkors, en sensitiewe instrumente verklik die geringste bewegings binne-in die aarde.
Selfs dieregedrag word dopgehou. Waarom word sekere diere so rusteloos reg voor 'n aardbewing? Het hulle 'n gevaarsintuig waarvan ons mense dalk nog geen benul het nie? Met sy beperkte kennis staan die mens ook hier steeds voor baie raaisels wat wag om opgelos te word. Maar, wie weet, dalk vind 'n slim wetenskaplike wel in ons leeftyd die aardskuddende antwoorde om die grootste skrik uit aardbewings te haal!
Skokramp in Haïti, 2010
BO: As 'n paar geboue só dramaties ineengestort het, is dit al erg genoeg. Indien feitlik 'n hele stad só lyk, is dit 'n haas onbeskryflike katastrofe. Die verwoestende skudding wat Port-au-Prince, die hoofstad van Haïti, en omstreke op 12 Januarie 2010 getref het, was een van die heel ergste aardbewegings in die moderne geskiedenis.
Baie dae daarna is verminktes, van wie party selfs nog gelewe het, uit die puin gehaal van die aardbeweging wat 7.0 op die "moment magnitude"-skaal (MMS) geregistreer het. Dood en lyding was oral te sien. REGS is 'n sprekende foto van 'n meisie wat die aardbewing oorlewe het. Haar beserings was egter gering in vergelyking met dié van baie ander mense van die verwoeste Haïti.
Buitelandse vrywilligers het van wyd en syd soheentoe gestroom om hulp aan te bied, des te nodiger omdat ook die hele regeringstruktuur van Haïti weens die ramp in duie gestort het. Ook Suid-Afrikaners het ruim hulp verleen, onder meer ook in die vorm van skenkings.
Haïti is 'n brandarm eilandstaatjie oos van Kuba. Dit sou nog baie lank neem om die totale dodetal van die aardbeweging te bepaal, maar daar is aanvanklik geraam dat dit tussen 100 000 en 200 000 sou wees. Teen 18 Januarie was meer as 70 000 lyke reeds in massagrafte begrawe.
Krediete: Heel bo: Detail van 'n lugfoto deur Sondra-Kay Kneen, "Petty Officer 2nd Class", "U.S. Coast Guard" / "Public Domain U.S. Gov."
Foto regs bo van beseerde meisie: Logan Abassi / UN Photo / via MediaClubSouthAfrica.com
Die groot Japanse katastrofe, 2011
BO: 'n Toneel in die stad Wakoeja herinner aan die verwoesting wat deur 'n kernbom veroorsaak kan word.
Foto: Alexander Tidd / U.S. Navy / uitgereik ("Public Domain, U.S. Mil.")
DIT is gebruiklik om van 'n aardbewing te praat wanneer die aardkors bewe, maar die haas onbeskryflike katastrofe wat Japan op Vrydag, 11 Maart 2011 getref het, was boonop ook 'n seebewing. Met die episentrum diep onder in die see sowat 70 km van die Osjika-skiereiland van Tohokoe, het dit die aarde met 'n verbysterde krag van 9.0 op die MM-skaal geruk en ons planeet se as na berekening byna tien sentimeter laat skuif.
Dit is vanselfsprekend dat onnoemlike skade daardeur op land aangerig is. Maar toe, tot oormaat van ramp, volg die verpletterende tsoenami-golwe. Dié het meedoënloos oor die verwoeste landskap gerol, en puin en weerlose mense is in die gruwelikste hutspot van dood en verwoesting meegesleur.
Duisende mense is gedood. Nog duisende was vermis. Meer as 125 000 geboue is beskadig of verwoes. Om verdere sout in die teer wonde te vryf, is minstens drie kernkragreaktors sodanig beskadig weens gebrekkige verkoeling dat die Internasionale Atoomkrag-agentskap die toestand as "uiters ernstig" beskryf het. Kenners het selfs die moontlikheid genoem dat 'n kernsmelting (meltdown) plaasgevind het—met radioaktiewe besoedeling wat mense in die omgewing geslagte lank kan teister.
Die aardbewing word, stellig sonder veel vrees vir teëspraak, as die ergste bestempel wat Japan in menseheugenis getref het. Dit is ook een van die kwaaiste aardbewings wat op die aarde voorgekom het sedert daar in 1900 met moderne optekeninge begin is. Die geraamde skade beloop honderde miljarde Amerikaanse dollars.