IR die uitgeputte Franse wat deur die Franse Revolusie (1789-99) in ’n bloedige chaos gedompel was, was hy die groot redder uit hul ellende.
Op die kruin van sy loopbaan het hy byna oor die hele Europa geregeer. Maar ongelukkig vir hom het sy idees te groot geraak. Dit is ’n kennelike beklemtoning van die feit dat selfs die grootste staatsmanne wat nog op die aarde gelewe het nie sonder menslike feilbaarhede was nie.
Napoleon Bonaparte se oorskot rus vandag in ’n praalgraf van Russiese graniet onder die koepel van die Hôtel des Invalide in die Franse hoofstad Parys. Hoewel hy deur sy teenstanders as ’n tiran beskou is, het die hervormings vir burgerregte wat hy geïniseer het, die geregtelike fondamente vir die grootste deel van Wes-Europa gelê.
Die Kode was ’n baie belangrike stap in die rigting van die vestiging van die oppergesag van die reg. Regsoewereiniteit is die leer waarvolgens die gesag van die reg onafhanklik van dié van die staat bestaan en geld vandag in alle liberale demokrasieë, ook in Suid-Afrika.
Napoleon se pa het goed met Franse oor die weg gekom, wat daartoe gelei het dat Napoleon hom in die militêre skool in Brienne, Frankryk, kon inskryf. Sy vroeë opgang word, soos ons gesê het, kortliks beskryf in ons artikel oor die Franse Revolusie.
Kort nadat hy as held van Parys uit die stryd getree het deurdat hy ’n opstand van die gepeupel in die hoofstad binne ’n ommesientjie onderdruk het, is hy getroud met Josephine de Beauharnais, ’n weduwee met twee kinders. Haar man het ten tyde van die Skrikbewind onder die valbyl gesterf.
Napoleon het altyd sy gevoel van toegeneentheid vir Josephine behou, hoewel hy later die huwelik laat ontbind het in sy hardnekkige stryd om ’n wetlike erfgenaam te hê, ’n seun wat Josephine nie vir hom kon gee nie.
Napoleon het hom voorts daarvoor beywer om ’n eie ryk in Afrika en Asië te vestig. In 1798 het sy vloot Toulon verlaat om Egipte te gaan verower, waarna hy die Egiptenare in die Slag by die Piramides verslaan en Kaïro tot oorgawe gedwing het.
LINKS: ’n Gewysigde weergawe van ’n oorspronklike skildery deur Jean-Léon Gérôme van Napoleon voor die Sfinks (by die groot piramides in Egipte), geskilder omstreeks 1868.
Hy het daar voortgegaan met die stigting van ’n buitepos vir die nuwe Franse ryk, maar sy planne is deur die beroemde Britse vlootoffisier lord Nelson verydel. Onder Nelson se aanvoering is die Franse vloot in die Slag van die Nyl verslaan en is Napoleon sodoende van sy voorrade afgesny.
Ná sy terugkeer in Frankryk het Napoleon begin om die staat te reorganiseer, waarna hy die Alpe na Italië oorgesteek het. Hy Milaan in Italië verower en daarna, in die Europese somer van 1800, die opstandige Oostenrykers in die Slag by Marengo verslaan.
Dit het egter nie net by hierdie selfverering gebly nie. Napoleon het ook sy eie bloedfamilie ryklik bevoordeel en sy broers konings gemaak van die lande wat hy oorwin het.
Maar die roem vir Napoleon het nie sonder ’n prys gekom nie. Weens sy verowerings het hy vir hom baie gedugte vyande gemaak. Een gevolg hiervan was dat Spanje in opstand gekom het en, met die hulp van Brittanje, die Skiereilandse Oorlog laat ontvlam het. Ook Oostenryk het in 1809 in opstand gekom.
Tog het Napoleon steeds sy mes bly slyp om Brittanje te probeer onderwerp, die een land wat ’n doring in sy vlees gebly het. Vasbeslote om die Engelse deur hongersnood tot oorgawe te dwing, het hy die sogenaamde Kontinentale Stelsel ingevoer.
Hy het Moskou in vlamme aangetref en was genoodsaak om terug te val, in die haglikste omstandighede. Slegs sowat 30 000 oorlewendes van sy 600 000 manskappe het teen die einde van 1812 by die Oos-Europese rivier Neman aangekom. Meer as ’n halfmiljoen van hulle het in Rusland omgekom.
Napoleon is na die eiland St. Helena in die Suidelike Atlantiese Oseaan verban, ver en geïsoleer genoeg om te verseker dat hy nie ook daarvandaan sou kon ontsnap nie. Oor sy skemerjare van vernedering tot met sy dood in 1821 word in taamlike besonderhede in ’n ander Mieliestronk-artikel vertel.
Ná sy pa se abdikasie in 1814 het Napoléon François Joseph Charles aan die Oostenrykse hof gebly tot sy dood as 21-jarige jong man. Volgens die edelman wat vir sy opleiding verantwoordelik was, was hy vrypostig, lewendig, passievol en lief vir militêre aangeleenthede. Wat sy geaardheid ook al was, Europa was in daardie stadium nie gereed vir ’n tweede Napoleon nie.
Maar Napoléon François Joseph Charles het ook ’n “natuurlike swakheid in die bors” gehad wat vererger het, en hy is uiteindelik oorlede. In 1940 is sy stoflike oorskot op bevel van Adolf Hitler uit Wenen na Parys gebring en ook in die Hôtel des Invalides by die oorskot van sy beroemde pa herbegrawe. Die jong Napoleon se oorskot het ’n ruk langs dié van sy pa gelê, maar is later weer elders heen verskuif.
Napoleon III (1808-1873), gebore as Charles Louis Napoléon Bonaparte en die seun van Lodewyk Bonaparte, ’n broer van Napoleon I, het in 1852 keiser van die Franse geword. Hy is in 1848 in ’n volkstemming tot president verkies, het in 1852 diktator geword in ’n staatsgreep en die volgende jaar die troon as keiser bestyg. Hy het in die grootste weelde gelewe.
Die doodsklok vir Bonapartisme (die strewe om die Huis van Bonaparte as ’n regerende dinastie te laat herlewe) het waarskynlik gelui toe Eugene Bonaparte, die enigste seun van Napoleon III, in 1879 gesneuwel het terwyl hy as ’n Britse leëroffisier in Zoeloeland in Suid-Afrika diens gedoen het.
BO: Ysbere op die ys naby die Noordpool in die Noordelike Yssee. In hierdie ontsettend koue wêreld is hul liggame spesiaal toegerus vir oorlewing.
Op die wit poolvlaktes waggel die ysbere van horison tot horison in hul omswerwinge. Dit lyk nie of hulle koud kry op die ys nie. Tog voer hul liggame ’n onophoudelike oorlog teen die vrieskoue. Mevrou Beer het dan ook lankal ’n igloe-agtige lêplek onder die sneeu gemaak, waar ou meneer Beer se spruite in die middel van die winter warmpies gebore gaan word. Ysbere is egter net een soort dier wat weet hoe om in die naarheid van die wêreld se onhergbergsaamste streke te bly lewe. In hierdie artikel maak ons kennis met nog heelparty ander...
IE trop herte proes in die mis van die oggend voordat hulle oor die koue vlaktes heen na warmer streke koers kry. ’n Relmuis krul hom knus op in sy nes om ’n ongehoorde sewe maande lange uiltjie te knip.
’n Robwyfie grawe ’n hol in die sneeu waar sy die winter met haar kleintjie gaan deurbring. Al hierdie diere is met dieselfde ding besig: ’n “oorlog” teen die koue.
Hulle is in hul diere-handel en -wandel uitstekend toegerus om die koue te kan koudsit en die wêreld vir hulself behoorlik warm te maak!
BO: Ondanks sy digte pels het hierdie bisonbul geen erg aan die winter nie. Wanneer dit koud raak, sal hy en sy trop dus na warmer streke begin trek.
Gewysigde weergawe van ’n oorspronklike foto deur “Mongo”, wat dit by Wikimedia Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
BO: Gaa-aa-aap! Nou vir ’n lekker slapie op die ys. En hierdie rob van Antarktika het rede om rustig te wees, wat anders as die robbe van die Noordpool-omgewing het hy geen belangrike landvyande soos ysbere om te vrees nie. Maar hoewel ons foto ’n goeie illustrasie van slaap is, is robbe weliswaar geen winterslapers (hiberneerders) soos die diere wat in die afdeling hieronder beskryf word nie. En terloops, dit wat ons robbe noem, is eintlik die sogenaamde vinvoetiges, ’n uitlopende en wydverspreide groep van deels waterlewende soogdiere.
SEKERE kleiner soogdiere wat nie op trek kan gaan nie, sluit letterlik hul oë vir die winter deur dit om te slaap. Hulle lewe in dié tyd van die opgegaarde vet onder hul velle.
PARTY diere maak gebruik van die isolerende eienskappe van sneeu. Die temperatuur onder die sneeu is altyd baie hoër as die snerpende lugtemperatuur, en rob- en beerwyfies verwyl die koue maande met hul welpies in igloe-agtige lêplekke onder die sneeu. Die rooi vos gebruik weer die sneeu as vrieskas om sy vleis te bewaar.
Lemmings en wesels grawe deur die sneeu en maak hul neste van gras sowat ’n meter onder die grondoppervlak. Met hul liggame word die lugtemperatuur in die neste tot sowat 10º C verwarm, hoewel die kwik buitekant onderkant die vriespunt kan wees.
IN die koue wêrelddele is die diere se parings- en draagtyd sodanig dat die kleintjies aankom wanneer die toestande vir hul oorlewing die geskikste is. Soogdiere is hier langer dragtig as verwante spesies in die warmer streke, anders sou die kleintjies in die koudste tyd van die jaar gebore gewees het.
By die robbe en wesels is daar selfs sogenaamde vertraagde dragtigheid: die bevrugte eiers van die ma heg hulle nie aan die baarmoeder vas voordat die weerstoestande gunstig is nie.
Hoewel ysbeertjies in die middel van die winter gebore word, bring hulle die eerste paar maande saam met hul ma’s in die ondergrondse (of “ondersneeuse”) hole deur. Wanneer hulle gereed is om die buitewêreld aan te durf, Iê daar ’n hele somer voor hulle.
BO: Keiserpikkewyne versamel om 'n duikgat in die Antarktiese ys. Hulle het genoeg ingeboude vet en isolerende vere om die uiterste koue te weerstaan.
Dit is nie die pelse of vere self wat hitte verskaf nie, maar die lugholtes daarin; lug is ’n swak geleier van hitte.
Voëls skei uit ’n klier naby die stert ’n waterdigte olie af wat op die vere versprei word. Die olierige oppervlak isoleer die vere teen koue of vogtigheid.
Bye het ’n merkwaardige manier om in die koue te oorleef. As die kwik onder 14º C daal, koek hulle in die korf saam en woel as ’t ware die lug met hul vlerke om. Deur hierdie “sentrale verwarming” word ’n gelykmatige temperatuur van 18º C in die korf gehandhaaf.
Die bye aan die buitekant van die “verhitter” is natuurlik kouer as dié in die middel, maar die swerm roteer stadig sodat die koue bye van buite telkens ’n beurt kry om binne warm te word.
BO: Die poolvos (“Arctic fox”, Alopex lagopus) in sy twee monderings—sy donker pels vir die somer en sy wit pels vir die winter, wanneer hy met sy bruin en swart hare in die sneeu te opmerklik vir sy roof­vyande sou wees.
Die ruie haarbedekkings van die vosfamilie word nie net wit om hulle onopvallend te maak vir die moontlike prooi nie, maar in die natuur is die vos self met ’n baie doeltreffender wapen bedeel—sy geslepenheid.