March « 2011 « Wim Fourie Blog
Daar is iets in die lug.
Daar's sigbare tekens in die natuur.
My hart se sonnewyser dui op een seisoen. Maartmaand. Vroegherfs.
Dit voel vir my ek is op 'n intense herfsdag gebore. Miskien het 'n sterk bries deur die reuse ou boom langs die kraamsaal gestoot en 'n handvol bont blare deur die lug gedwarrel. Dalk was dit, naas die dokter se benoude gesig, die eerste prentjie wat in my ontvanklike breintjie vasgelê is. 'n Strooisel songeel blare.
Want ek kry mos Maartsindroom. Dit begin met my verjaarsdag in die middel van Maart. As die eerste blare hul geel spatsels kry, dan dink ek mos aan al die blaarmense aan my boom. Ek verlang na die wat reeds deur die briesie van hul takkie losgelig en nou in die klam grond 'n lêplekkie gevind het.
Maar ek verlang sommer ook na al die blare wat steeds met oorgawe aan die boom dartel (so ala Nikos Kazantakis wat mos die jubelende dans van die blare beskryf). Eintlik beskryf hy ons as die larwes (grubs) wat rondkruip op die blare en oorweldig is deur die omvang van die boom en die afgrond. So sê die een karakter (Boss) aan Zorba die volgende in die roman Zorba the Greek:
"We are little grubs, Zorba, minute grubs on the small leaf of a tremendous tree": Some men — the more intrepid ones — reach the edge of the leaf. From there we stretch out, gazing into chaos. We tremble. We guess what a frightening abyss lies beneath us. In the distance we can hear the noise of the other leaves of the tremendous tree, we feel the sap rising from the root of our leaf and our hearts swell. Bent thus over the awe-inspiring abyss, with all our bodies and all our souls, we tremble with terror. From that moment begins. . . the great danger, Zorba. Some grow dizzy and delirious, others are afraid; they try to find an answer to strengthen their hearts, and they say: 'God'! Others again, from the edge of the leaf, look over the precipice calmly and bravely and say: 'I like it.'!
Van Kazantzakis kom ook die volgende aanhaling:
I said to the almond tree, "Friend, speak to me of God," and the almond tree blossomed.
Nou ja, Maart is my blare-blommaand. Dan voel ek die eerste prikkels van die naderende herfs en sien sy verspieders in die boomtoppe sit geklee in hul geel monderings. Dan begin ek (ala Lucas Maree) my kiekies (en die openinge tussenin) bekyk.
Herfstyd is staptyd, want dan is die lug helder en gevul met 'n intense kwaliteit.
Smiddae gaan stap ek met die twee honde. Terwyl hulle vrolik al die graspos lees, kyk ek na die herfspos in die bome. Prof Willie Jonker (reeds saliger) het altyd in die Dogmatiekklas gesê: "Menere kyk na die herfsblare – dit is briewe van die dood om ons te herinner aan ons eie verganklikheid". Eendag in die derdejaarsklas het hy met 'n effense moedeloosheid na ons gekyk. "Menere julle sal binnekort mense in hulle diepe rousmart moet vertroos en bystaan, maar ken julle die pyn van lyding en die skerp seer wat afskeid meebring?"
As tuiswerkopdrag vra hy ons toe om die middag twee bundels te gaan koop: "Passieblomme van Totius" (wat ek darem oppervlakkig van Afrikaans-Nederlands I geken het) asook die bundel "Sonder Jou" van Hester Heese wat so pas verskyn het en wat sy na die dood van haar man, Dr Kallie Heese geskryf het. Ewe getrou is ek en twee vriende die middag na T. Wever Boekhandel in Andringastraat en het ons die boeke aangeskaf. En gelees. En iets begin verstaan van die onsêbare seer van afskeid. Ons verneem toe dat Hester Heese net om die draai van die Kweekskool bly (in Van Ryneveldstraat). Een helder herfsmiddag is ons toe na haar huis toe sodat sy die boeke vir ons kan teken. Ons neem sommer 'n bos wit rose saam en maak ons opwagtig by die voordeur van haar historiese huis. Sy is baie verras om die drie onbekende studente op haar drumpel te sien, maar nooi ons toe in vir tee. Dit word 'n heerlike gesels-en kuiermiddag waar sy in haar wysheid iets aan ons afgee – 'n lewensdankbaarheid, selfs ook ten spyte van verlies en seer…
Daarom wil my herfskyk nie 'n morbiede lyksang wees nie. Ek raak dankbaar oor die krag van die seisoen. Want die seisoen praat! Vertel van soveel ryk belewenisse. Herinner ook aan die vlugtige tyd. En dat die lewe juis daarom kosbaar is. NOU.
Daarom is herfstyd my vriende-uitreik en -verlangtyd. Ek wil wéét van die blaarbure om my. Hoe hul dans verloop.
Herfstyd is ook my inhaaltyd met my herfsmusiek. Die adagio-klanke van ou bekende musiekstukke – Mozart se Klarinet konsert. Rodrigo se Concierto de Aranjuez. Beethoven se Pathetique. Pachelbel se Canon. Albonini se Adagio, Vivaldi se herfsgedeelte uit die Vier Seisoene, Allegri se Miserere. Te veel om te noem. Maar ook my herfsmusiek uit my jeugjare: Francoise Hardy se melankoliese "The Rose", "All over the world" en "Autumn Rendezvous", die Moody Blues se "Forever Autumn". Joan Baez se "Forever Young" en Plaisir D'Amour hoort ook hier. So ook Mc Arthur Park (Richard Harris), Cat Stevens se Lady D'Arbanville en natuurlik die Bee Gees se First of May. Met die luister van die Francoise Hardy liedjie kon ek iets van die pyn van afskeid ervaar wat Prof Willie by ons wou tuisbring:
The Rose (Francoise Hardy)
"At least there's never been
A rose more bright and gay"
"The good lord smiled on me
Oh yes, I'm falling now
My feet are in the grave"
And so my friend the rose was dead at break of day…
Op die oog af 'n 'n baie hartseer liedjie maar tog ook die natuurlike gang van bruisende lewe na ouderdom en uiteindelik die dood.
Met my ma se skielike dood aan 'n hartaanval in die herfs van 1980 het die woorde van die liedjie my nogal bygebly terwyl ek die lang rit van Komga af Glencoe toe alleen aangedurf het vir haar begrafnis.
Uieindelik is herfs stropingstyd waar al ons oortollige bagasie (soos die blare van die boom) wegval. In die herfs kry ons kans om "deur 'n spieël in 'n raaisel" te kyk en te sien dat dit wat ons dood noem net die wegbereider is vir nuwe lewe en groei. Immers hoe sal dit lyk as die lentebloeisels bot en die boom is nog oorlaai van dor wintersblare?
Daarom bly Vroegherfs van NP van Wyk Louw een van my gunsteling gedigte:
Op reis met Stef
Ek is my lewe lank op reis
Ek volg die weë van die twyfel
Ek soek na wat ek nooit sal vind nie
Want ek wil dwarsdeur die dood heen sing
Ek wil probeer om iets te maak
Ek wil nie breek nie, ek wil nie haat nie
Maar op soek na mooi woorde
Het die liefde my verloor
En ek is altyd maar oppad
Altyd maar oppad
Ek reis onrustig en onseker
Die Afrikaanse vertaling wat Amanda Strydom gemaak het van Stef Bos se lied: "Tussen de liefde en de leegte", het nogal deur my kop geflits die afgelope naweek. Dit was 'n letterlike reis van Bloemfontein tot Welkom en weer terug die volgende dag. Met Stef as passasier word dit 'n baie interessante reis en word selfs die bekende landskap nuut. Anders as die woorde van die lied was die reis nie onrustig en onseker nie, maar rustig en vol nuwe ontdekkings.
Miskien moet ek die verhaal van vooraf vertel.
Dit begin vyftien jaar gelede in Oudtshoorn. Tydens 1996 se KKNK loop ek en vriende in die hoofstraat van dié feesdorpie. Ons is so opgewonde oor al die vertonings wat ons al gesien het en sien uit na die klompie wat nog voorlê, o.a. 'n vertoning in die Burgersentrum van Stef Bos, die Belgies/Nederlandse sanger. Sy eerste besoek aan die KKNK.
Langs die straat sit 'n man op 'n muurtjie. Hy is kaalkop geskeer en dra 'n lang-kortbroek met 'n oranje T-hemp. Hy smul lekker aan 'n draairoomys. Ek herken hom as Stef Bos, wie se vertoning ons die aand gaan kyk. Ons stap nader, groet en stel onsself bekend. Hy groet vriendelik en vra uit vanwaar ons is. Hy onderteken vir ons 'n plakkaat en CD van hom wat ons pas by 'n stalletjie gekoop het.
Die CD heet : "Tussen de liefde en de leegte" Sy inskripsie lui: "Oudtshoorn 04-04-'96 – Tot nog eens ergens ooit. Stef Bos."
Ons gesels nog bietjie en hy vertel van die interessante ontdekking van soveel Nederlandse name in Suid-Afrika, waarvan Oudtshoorn sommer 'n goeie voorbeeld is. Ons groet – beindruk met die gemaklikheid van Stef.
Die aand in die Burgersentrum lewer hy 'n kragtoer van 'n vertoning en neem hy ons op reis met woorde en musiek. Ons besluit dit is die hoogtepunt van ons fees.
'n Reis met baie stasies begin daardie dag. By feeste en vertonings op verskeie plekke gaan kyk ek na Stef Bos se optredes: By Aardklop (Potchefstroom), Sterrewagteater, Wynand Mouton en Sand du Plessis teater (Bloemfontein), die Aula (Pretoria) en selfs ook Vooruit-teater in Gent, België. Verlede jaar tydens die Woordfees op Stellenbosch tree hy op saam met die February susters by 'n wynplaas. Elke keer is dit van vooraf lekker om te luister na sy musiek en na die tyd met hom te gesels. Ook 'n foto ter aandenking te neem. Dit word 'n tipe ritueel. Toe my Reisgenoot deel van my lewe word, gaan sy saam na vertonings en die ontmoetings na die tyd.
In November 2004 stuur ek 'n epos aan Stef. Daarin spreek ek die wens uit dat hy eendag in die Ernest Oppenheimer teater in Welkom kan optree, selfs al voel dit na 'n gek idee, dit is tog 'n droom van my.
Stef antwoord op my epos en sê dat nuwe plekke hom intrigeer en dat hy nog eendag in Welkom sal kom optree. 'n Paar jaar gaan verby. Tydens die gesprekke na optredes herinner ek hom aan eendag se optrede in Welkom. Hy bevestig dat dit nog sal gebeur.
Tydens die Woordfees in Stellenbosch verlede jaar stem ons saam dat die optrede nou 'n werklikheid moet word, want dit is bykans ses jaar sedert ek hom die eerste keer gevra het om hier te kom optree.
In Augustus verlede jaar stuur ek weer 'n epos waarin ek my begeerte uitspreek dat die optrede 'n werklikheid kan word. Stef stuur die epos aan sy agent en sê dat dié met moontlik datums na my sal terugkom.
Twee maande gelede word die datum bevestig: 4 Maart 2011. Die reëlings begin in alleryl. 'n Heerlike vooruitsig, maar so baie moet voor die datum gebeur.
Toe ek en vriend Leon Vrydag om 12hoo by die groot venster van die lughawe in Bloemfontein staan, knibbel die twyfel steeds: "Sal hy werklik op die SAA vlug wees wat sopas geland het? Ek hou die mense wat uitklim afwagtend dop. Uiteindelik – die bekende figuur van Stef met sy rugsakkie nonchalant oor die skouer.
So begin 'n letterlike reis na Welkom en 'n figuurlike reis om die droom wat al sewe jaar daar is, te verwesentlik. Die reis word 'n 'n reis ook van verbeelding – gesprekke wat wissel van'n replika van Hitler se bunker in Bloemfontein en die werkinge van die Baaden-Meinhof bende tot 'n seuntjie wat tande kry en die herkoms van die naam Verkeerdevlei. Erens, terwyl 'n Coke, wat uit die yskassie opgediep word ons laaf, gaan die gesprek ook oor Eugene Marais se "Siel van die mier. Toe ons reeds die teater kan sien, haal Stef diep asem en sê: "Ek kan die teater ruik!"
Vir my is een van die spesiaalste belewenisse van die dag die heerlike voorskou van die aand se program terwyl Stef die Steinway vleuelklavier uittoets. So word ek 'n eenman toeskouer in die mooie teater wat die klank van musiek selfsugtig kan indrink. Stef speel liede, 'n keurspel bestaande uit o.a. Kloofstraat, die Taal van my hart en Stilbaai. "n Solo vertoning vir 'n solo-gehoor. 'n Intens lekker ervaring wat afgerond word met die eet van 'n prinsburger en Coke van Steers onder een van hulle sambreeltjies.
Vrydagaand is die foyer 'n miernes (ja sowaar Eugene Marais se woelge geskarrel is daar!) van bedrywighede. Die port en knibbelkos is keurig uitgestal op mooi gedekte tafels. Die teater glimlag. Die glimlag verbreed toe die vertoning begin met die eerste note en woorde van Stilbaai
My hande is wakker
My oë wil slaap
My kop is in Stilbaai
My hart in die Kaap
Ek staan op die grens
Van die dag en die nag
En my kop weet nie meer wat
Om te doen met my hart
Die aand word 'n hartsreis op maat van ou én nuwe liede. Die musiek word ingevul met eerlike vertellings wat die gehoor laat skater. Stef Bos het tuis gekom in Welkom. Toe die laaste note van "Ik heb je lief" in die ouditorium weerklink, staan Stef op na 'n marathon vertoning van langer as twee uur. Die applous bevestig: iets baie spesiaals het vannaand hier gebeur. 'n Stukkie Bos-betowering is oor die gehoor gesprinkel en almal is onwillig om op te staan en die atmosfeer te verbreek.
Toe ons Saterdagoggend na die lughawe ry om Stef te besorg, gesels ons oor die lekker van die vorige aand en die die vreemde reis wat mens aandurf as jy die eerste tree gee op die pad van 'n verhouding.
By die lughawe drink ons vir oulaas 'n koppie tee terwyl ons wag vir die vlug om aangekondig te word. Stef teken die plakkaat wat in my studio opgeplak gaan word om my te herinner dat drome tog waar word:
Na jare, dan tog (wat hulle ook sê)
Uiteindelik in Welkom
Dankie vir die wonderlike aand
Ons sien mekaar
Met die groetslag bevestig ons: daar sal 'n weersiens wees. Tot dan sal ons gevoed wees met die sielsverrykend en helende klanke van musiek.
Voorwaar: "De macht van de Muziek!"
Elke keer as ons tuiskom by ons asemskep-huis op Philippolis, is daar by ons die afwagting om die slag van die kerkhorhorlosie te hoor. Gewoonlik kom ons vlak voor vyf op 'n Vrydagmiddag daar aan en ons het skaars die agterdeur oopgesluit of ons hoor die gerusstellende klank van die kerkhorlosie se slae. Dan kan jy maar jou polshorlosie afhaal en weet – die kerkhorlosie sal die gang van tyd aankondig.
Tyd. 'n begrip wat vir my met oneindigheid verband gehou het toe ek klein was.
As voorskoolse kleuter was my ouma en oupa se groot huis met 'n reuse tuin my paradys. Agter in die erf was daar 'n terras met 'n groentetuin op die boonste vlak. Maar in die tuin was daar volop vrugtebome: appelkoos-, lukwart- en vyebome.
Ons het nie baie van die lukwartbome gehou nie want ons moes altyd die groot harde blare hark en optel. Wanneer jy die klein oranje lukwartvruggie wou eet, moes jy baie skil aftrek vir 'n klein beloning: so bietjie vrug rondom die groot glansende bruin pit. Appelkose was beter: die het jy net oopgebreek, die pitjie uitgehaal en die sonoranje helftes gulsig geeet.
Maar die vye! Ai, die lekkerte om teen die grys tak op te klim en reikhalsend 'n sagte vy te pluk. Jou duim dan by die klein ogie in te druk en die vye oop te skeur: die heerlike sagte rypheid van die vy in te suig tot net die wit binnekant van die skil oorbly. Uiteindelik slinger jy dan die skil skuldig oor die steenmuur tot in die bure se erf , dat alle getuienis van die heerlike vergryp uitgewis kan wees.
Totdat ons op 'n dag hoor hoe oupa en ouma praat van hulle bure. Mr en Mrs Tate. Hoe streng hulle is. Toe het ons maar die vyeskille elders verdoesel, maar in ons kindergemoed was daar die begeerte om vir Vader Tyd en sy vrou te sien . Want ons het slegs die Afrikaanse woord TYD geken en gereken as ons hoog genoeg in die vyeboom opklim en oor die muur loer, sou ons sien hoe tyd lyk. Of Vader Tyd 'n wit lang baard het en Moeder Tyd kromgetrek en klein is van die baie tyd wat sy reeds op aarde is.
Maar ons het hulle nooit gesien nie.
Wanneer ek die eerste kleursels van herfs op die toppe van die Witstinkhoutbome in ons straat gewaar, dan dink ek weer aan die ontwykende Mr en Mrs Tate, wat eintlik steeds in my kop Vader en Moeder Tyd is. Dan dink ek ook dat die Prediker sy skrywe oor tyd eintlik aan hulle gerig het.
2 daar is 'n tyd om gebore te word,'n tyd om te sterwe,'n tyd om te plant, 'n tyd om plante uit te trek,
3 'n tyd om 'n lewe te neem, 'n tyd om 'n lewe te red, 'n tyd om af te breek, 'n tyd om te bou… (Prediker 3)
Die wonder van mens se kinderjare is die feit dat tyd so oneindig ver gestrek het – 'n Vrydag middag was heerlik lank en gevul met speletjies en planne en dan het die res van die naweek nog ver vooruitgestrek. Dit het oneindig lank gevoel van een Kersfees tot die volgende, van een verjaarsdag totdat jy weer kersies kon doodblaas. Tyd was jou bondgenoot. Daar was genoeg tyd om baie dinge te doen, drome te droom, planne te maak. Een Somermiddag kon 'n hele ewigheid omvat. Die gevoel word so goed beskryf in Henriette Grove se verhaal "Klein Koninkryk" dat ek net eenvoudig 'n groot stuk daaruit moet aanhaal:
"En tyd, daardie ander stuitsteen van ons sterflikheid? Ek lê op my rug waar die oorloop van die watertenk mosterdblommetjies en kweek uitstoot. Dit ruik na gras en groen en klam rooigrond. Tyd is 'n dag en 'n dag is oneindig. In die somer 'n lang draal van son en lig en broei. Mossies swerm op uit oom Salmon se populiere en sak neer op sy perskeboord.
Tyd is heuning. Maans steek sy handskoenhande diep in die stroopsoet nes en hy lig die koek uit. Stroop syg en stoot oor die selle. Nou proe dit na bloekom, maar as die soetdorings blom, gaan dit deurtrek wees van die geur van die goudgeel klossies.
Tyd is vye. Hulle swel ryp in die boom by die sifdraadkoelkas. Die vrugte sit geel in die son. Pluk, kind, pluk, anders suig die streepkewers al die sap uit die soet geswelde putjies. Tyd is groenmielies. Jy loop suutjies deur die smal plantgang, al tussen die geil plante deur, want die skoolkinders sê as mens jou oor teen 'n stam hou, kan jy die plant hoor groei. Haha, waar het jy van so iets gehoor? Maar jy buk tog en druk jou oor teen die skurwe groen kop. Sjuut nou, dood-, doodstil. Jy hou jou asem op.
Wind ritsel. Dan is dit weer doodstil. Jou hart klop binne-in jou ore: doef en doef! Die blink pitte swel net al witter van die mieliemelk en die vrugbaarheidsbaard kielie jou gesig, maar van spraak … hu, g'n sprook.
"Spul dooie goed," sê jy teleurgestel, en as jy jou aandkos kry, groenmielies, byt jy diep tussen die wit pitte in. Dit sal hulle leer…
Soos ruimte was tyd konkreet, sowel vrug as fees en ure lank speel in die sand met geen begin en geen einde nie, nes die blou van die lug. Soms het dit stilgestaan, soos 'n op 'n Sondagmiddag wanneer die grootmense lê en jy self in 'n slaapdonker kamer moes rus, maar die meeste van die tyd was dit soos in die Begin – dit was môre en dit was aand en tussenin kom 'n hele aardryk tot stand."
Met hierdie kindertyd-prentjie wat Henriëtte Grove skilder, kan ek my volkome vereenselwig. Juis in hierdie gejaagde en gefragmenteerde tyd waarin ons leef, verlang ek soms terug na die tydlose vreugdes van kindwees, veral ook die skat van tyd waaruit jy daagliks kon put.
Bietjie meer as 'n week gelede het die skat van tyd ook opgeraak vir Liedjieskrywer/sanger Lucas Maree. Sedert sy eerste album Kiekies is ek 'n getroue aanhanger van sy musiek. Daarom luister ek met ekstra nostalgie na die die koortjie van sy lied: Die tyd stap aan: