Nuwe regulasies skrap SEB vir staatsinstellingsEnoch Godongwana, minister van finansies (Foto: Elmond Jiyane/GCIS) Die minister van finansies, Enoch Godongwana, het nuwe regulasies in die Staatskoerant bekend gemaak wat sal beteken staatsbeheerde instellings (SBO’s) soos Eskom en Transnet – en selfs munisipaliteite – hoef voortaan nie meer uitsluitlik sake te doen met maatskappye wat aan swart ekonomiese bemagtigingsvereistes (SEB) voldoen nie. Regulasies oor Voorkeurverkryging het in 2017 in werking getree, maar dit word nou herroep en vervang met die nuwe regulasies wat op 16 Januarie in werking sal tree. Die besluit kom ná jare lange druk daaroor en bewerings dat die regering se beleid die koste van goedere en dienste opjaag. In die nuwe regulasies word geen verwysing na SEB-vereistes gemaak nie en daar is ook geen artikels wat die minister van handel en nywerheid die mag gee om sekere sektore te dwing om plaaslike produkte te gebruik nie. Piet le Roux, uitvoerende hoof van Sakeliga, sê egter instellings hoef nie te wag tot die inwerkingtreding van die nuwe regulasies nie. Hy sê daar is geen grondwetlike of ander geldige statutêre verpligting vir staatsorgane om SEB- of plaaslike inhoudsvoorwaardes by tenders te stel nie. Sakeliga sê dat staatsorgane volledige bevoegdheid ingevolge artikel 217(1) van die Grondwet geniet om self normale verkryging te doen en dat voorkeurverkryging ingevolge artikel 217(2) en die Wet op die Raamwerk vir Voorkeurverkryging van 2001 (PPPFA) opsioneel is. ŉ Verslag van Sakeliga hieroor – wat binnekort bekend gestel gaan word – baan die weg vir reusekostebesparings in staatsverkryging en groot waarde vir die publiek, omdat dit wegdoen met die skynbare verpligting om premies aan tussengangers vir SEB- en plaaslike inhoudsdoeleindes te betaal, sê Le Roux. Hy sê die verslag bied veral ook ŉ geleentheid aan munisipaliteite en provinsies om groter onafhanklikheid te bekom deur eenvoudig hul bestaande, eie verkrygingsbevoegdhede uit te oefen. Sakeliga het in Februarie vanjaar ŉ oorwinning in die Konstitusionele Hof behaal ingevolge waarvan die minister van finansies tot 16 Februarie tyd gegun is om onwettige regulasies oor SEB te vervang. Minister se houvas nou minder Le Roux sê die nuwe regulasies wat verlede week bekend gemaak is, strook met die bevindings in sy verslag. Nou, vir die eerste keer sedert 2011, sal daar van Januarie skynbaar geen meer verpligte SEB- of plaaslike inhoudsbepalings in die regulasies verskyn nie. “Die weglating is ongetwyfeld ŉ berekende stap, geneem in die lig nie slegs van die administratiewe druk van meer as 700 aansoeke van staatsorgane vir vrystelling nie, maar ook ná regsadvies oor Sakeliga se litigasie en argumente,” sê Le Roux. Die aansoeke het begin instroom ná Sakeliga se hofoorwinning in Februarie. Hy sê Sakeliga se verslag bied aan staatsorgane die geleentheid om ŉ jarelange, onbehoorlike houvas van die minister van finansies op hulle sonder verwyl om te keer.” Die verslag wys ook op die skadelike gevolge van voorkeurverkrygingsreëls en sluit aan by bevindinge wat die Zondo-kommissie na staatskaping daaroor gemaak het. “Munisipaliteite wat nou kies om grondwetlike seggenskap oor verkryging terug te neem, maak ŉ keuse vir verantwoordelike, pasgemaakte oplossings vir die gemeenskappe wat hulle dien. Dit geld ook staatsentiteite soos Eskom, wat hulle kan bevry van die geweldige wantoedeling van hulpbronne wat ingevolge verkeerdelik afgedwonge voorkeurverkrygingsmaatreëls van hulle vereis word,” sê Le Roux. Hy waarsku egter dat talle staatsinstellings en munisipaliteite nie self hul grondwetlike plig gaan opneem en seggenskap oor verkryging terugneem nie, maar moontlik sal voortgaan om die verantwoordelikheid aan die nasionale uitvoerende gesag oor te laat. “In sulke gevalle sal dit van sakelui en lede van die publiek afhang om veral hul munisipaliteite tot verantwoording te roep en te eis dat hulle hul seggenskap oor verkryging terugneem, in belang van beter dienslewering, minder verval en waarde vir geld.”