Die einde van ŉ onwerklike heilsleer en die begin van ŉ werklike planDie tekens is onmiskenbaar duidelik dat ons die laaste fase van die era van ophemeling van die grondwet bereik het. “Ophemeling” is toevallig ŉ gepaste term want die boodskap oor die voortreflike grondwet het inderdaad ŉ bykans evangeliese – ŉ verlossende – karakter aangeneem. Dit was ŉ heilsleer. Dit is ingelui met die slotrede tot die tussentydse grondwet wat verklaar het dat die grondwet ŉ brug is van ŉ bose en verwoestende verlede na ŉ stralende nuwe toekoms. Die grondwet is in hierdie verlossende terme voorgehou in weerwil van die feit dat dit nie ŉ behoorlike ewewig tussen die meerderheid en die minderhede, met inbegrip van die Afrikaners, bewerkstellig het nie en die minderhede sodoende in ŉ treffend kwesbare posisie teenoor die meerderheid geplaas het – ŉ situasie wat kragtens die basiese uitgangspunte van konstitusionalisme onhoudbaar is. Volgens die verlossende grondwetlike boodskap was magte en bevoegdhede vir minderhede egter heeltemal oorbodig, want het die boodskap gelui, die oppermagtige grondwet se verskanste regte waarborg alle denkbare belange. Dit sorg dat niemand, meer bepaald geen regering, sy mag tot die nadeel van enigiemand sal misbruik nie. Dit doen die grondwet deur sy verskanste remme en teenwigte en sy onafhanklike instellings. Bowendien is die grondwet onaantasbaar, stabiel en teen verandering gevrywaar. Dit is oppermagtig. Luister na die geloofsversterkende taal: “verskans, gewaarborg, oppermagtig”. Twyfel in en bevraagtekening van en bowenal teenspraak teen dié blye boodskap was nie moontlik nie en waar dit voorgekom het, is dit met die oplegging van blywende stilswye begroet – ŉ paslike straf vir dié soort parmantige kettery. In die Afrikaanse wêreld was die hoofverkondigers van die grondwetlike heilsleer ŉ korps oud-politici wat prominent by die onderhandeling van die grondwet betrokke was en wat wyd in die Afrikaanse media ondersteun is. Staatsverval en die regering se onverdraagsame totalitêre politiek teen die minderhede het egter intussen grootskaalse ontnugtering meegebring. Daarmee saam het die eertydse vertroue in die grondwet grootliks verdwyn. Benewens ander dinge getuig Solidariteit se krisisberaad van 5 Mei – waarskynlik ŉ historiese datum – ook van die verdwyning van die geloof in die grondwet. Ten minste onder Afrikaners. Ja, ons sal oordeelkundig, opbouend en gematig te werk gaan om ook die ruimtes wat die grondwet tog bied te benut en natuurlik sal ons streng binne die reg optree, redeneer Flip Buys kenmerkend besadigd en verstandig. In die proses, beklemtoon Buys, moet Afrikaners self doen, self verantwoordelikheid aanvaar en binne perke selfstandigheid verwerf. Dis hoe die vervallende staat en die regering se versmorende totalitêre ideologie oorkom sal word. Nadat die grondwet so lank as Plan A voorgehou is, tree selfsorg nou prominent as Plan B op die voorgrond. Dis hier waar ons moet afskeid neem van die grondwetlike evangelie want dit was ten slotte ŉ ongegronde heilsleer. Die grondwet – geen grondwet – was nog ooit werklik hierdie bykans volkome oppermagtige kuur vir ons moeilikheid en waarborg vir ons belange nie. Die ongegronde heilsleer-boodskap was myns insiens juis besonder skadelik omdat dit ŉ ongegronde gerusheid gewek het. Dit het ŉ realistiesde peiling van die kwesbare situasie waarin minderhede vanuit die staanspoor verkeer het, gekortwiek en het gevolglik selfstandige politieke handeling ontmoedig, verdag gemaak en vertraag. Die grondwet was nooit regtig die volkome Plan A nie. Vir sover daar wel ŉ plan is, ŉ werklike Plan A is, dit geleë in selfdoen en selfstandigheid. Ons eie geskiedenis het dit herhaaldelik bewys. Daarbenewens betaam dit ook elke selfrespekterende gemeenskap om deur selfstandige handeling na sy eie belange om te sien. Die probleem lê derhalwe nie by die feit dat daar 25 jaar gelede begin is om ŉ nuwe grondwetlike orde te onderhandel nie. Dit moes gebeur. Daar kon wel beter onderhandel word, maar die destydse blanke minderheidsbewind was moreel en polities uitgedien. Die probleem lê elders: by die valse grondwetlike heilsleer wat daarná so meedoënloos met soveel skadelike gerusstellende gevolge verkondig is. Daardeur is die ernstige leemtes in die grondwetlike orde verdoesel, kritiek daarteen onderdruk en selfstandige handeling verdag gemaak. Die grondwetlike orde wat ons gekry het, het inderdaad wesenlike swakhede. Ek noem drie. Verskanste remme en teenwigte Die remme en teenwigte (“checks and balances”) is inherent gebrekkig en ondoeltreffend. Die teenwigte wat die oorheersende ANC moet probeer balanseer is hoofsaaklik die howe, die regtelike dienskommissie en die sogenaamde hoofstuk 9-instellings. Ten slotte het die ANC-leierskap egter seggenskap oor die aanstellings in hierdie liggame, met die gevolg dat hulle noodwendig dikwels neig om gespesialiseerde vertakkings van die ANC self te wees, veral wanneer polities gevoelige kwessies en die ANC en sy leierskap ter sprake kom. Gegewe die grondwet se eie bepalings was dit uit die staanspoor voorsienbaar. Die praktyk het dit intussen bewys. In plaas van teenwigte of remme is die instellings dikwels eerder fasiliteerders en versnellers. Die parlement as die wetgewende gesag, so is verklaar, was nóg ŉ teenwig. Dit moes kontrole oor die uitvoerende gesag uitoefen. Hier het ŉ sonderlinge stukkie goedgelowigheid homself voorgedoen aangesien daar geglo is dat die ANC se parlementslede, onder die beheer van koukusdissipline en die dissipline van die gesentraliseerde nasionale uitvoerende komitee van die ANC-leierskap die kabinet tot orde sou roep. Die praktyk het die ongegrondheid van hierdie oortuiging intussen beslissend bewys. Gewaarborgde regte Die grondwet waarborg al ons regte, het die heilsleer verklaar. Die grondwet bevat inderdaad ŉ omvattende katalogus van regte. Dit beteken egter nie dat die belange wat die regte probeer beskerm, daadwerklik gewaarborg is nie. Die uitoefening van hierdie regte vereis eerstens ŉ funksionerende staat, die instandhouding van infrastruktuur, die voorsiening van elektrisiteit en dies meer. Daarsonder is die regte dooie letters en moet jy elders probeer geholpe raak. Maar daar is ŉ tweede moeilikheid, een wat die grondwetlike heilsleer nie verreken het nie. Dit is dat grondwetlike regte nie vanself spreek nie. Die regte beteken ten slotte wat die gesaghebbende vertolkers daarvan sê dit beteken, en dié vertolkers bestaan grootliks uit mense uit die ANC denkwêreld, waar hulle ook al mag wees, ook in die staatsdiens, die hoofstuk 9-instellings en die howe. Dis hulle wat oor vertolkingsgesag beskik en dus bepaal wat jou regte eintlik beteken. Vra maar vir Renate Barnard oor gelykheid, waardigheid en regstellende aksie en vra maar vir AgriSA oor mineraalregte. Wat die verkondigers van die heilsleer nooit begryp het nie, is dat die huidige maghebbers juis ook oor vertolkingsgesag beskik. Jyself kan nie beslissend vertolk wat jou regte behels nie. Oppermagtig en stabiel Die heilsleer het verkondig dat die grondwet oppermagtig is en daarmee saam dat die bestel wat dit tot stand bring, stabiel en seker is. Dis ook ŉ wanopvatting. Die bewoording van die grondwet bly dalk dieselfde maar die konstitusie – die daadwerklike konstitusionele praktyk, wat selfs drasties van die grondwetlike teks mag verskil – is voortdurend aan die verander. Dit verander in pas met die dominante kragte van die politiek. So het transformasie en representiwiteit deurslaggewende grondwetlike beginsels geword. So het die Suid-Afrikaanse staat ŉ Engelse staat geword. So het kaderontplooiing die beslissende beginsel in die staatsdiens en die “onafhanklike instelling” van die grondwet geword en so kan ons aangaan. Die “oppermagtige” grondwet het geen verweer hierteen nie en van verskanste grondwetlike bepalings is daar nouliks sprake. Natuurlik sê die ietwat steriele grondwetlike teorie dat hierdie goed nie mag gebeur nie, maar die teorie is ŉ normatiewe teorie, wat dikwels wêreldvreemd is en deur die praktyk oorweldig word. Terug op die brug Een en twintig jaar ná die grondwetlike oorgang – nadat ons op die brug van die bose verlede na die blink toekoms gestaan het, is ons weer op terug op die brug en moet ons weer ŉ plan maak – redelik dringend om die waarheid te sê. Maar moet tog nie werklik terug op die brug wees en weer op dieselfde misleidende en skadelike heilsleer terugval nie. Wat die afgelope twee dekades ons moes geleer het, is dat die Afrikanergemeenskap soos wat die Solidariteit Beweging reeds geruime tyd gelede begin doen het, homself ook in ŉ gedugte krag moet omskep. Die vermoë wat latent in die gemeenskap opgesluit lê moet gekonsentreer en gekanaliseer word ten einde toenemend in staat te wees tot selfsorg en selfstandigheid. Alleen daarin lê die werklike verskansing van belange en die waarborg teen vergrype.