Die strate was leeg
Elsabé Brits / February 12, 2014	Die Platteklip-stroom aan die voet van Tafelberg waar die pokke in 1713 versprei het toe besmette lankens daar gewas is. Foto met vergunning van Howard Phillips.
Vanjaar 301 jaar gelede is moontlik die vernietigendste epidemie in die geskiedenis van die Kaap hier losgelaat. Veral die Khoi-Khoi is swaar getref toe Nederlandse skepe pokke ongesiens hier aangebring het.
Sondag. 12 Februarie 1713. Nege seilskepe van die Verenigde Oos-Indiese kompanjie gooi anker in Kaapstad-hawe. Ná ‘n seeries van 10 weke van Batavia (vandag Djakarta in Indonesië) is die jaarlikse retoervloot onderweg terug na Amsterdam.
Die dood is ook aan boord.
Die bevelvoerder is admiraal Johannes van Steeland aan boord van die Zandenburg, en die skepe – Barneveld, Donau, Grimmestein, Kockengen, Korssloot, Leidsman, Standvastigheid en Oude Zipje – is gelaai met peper,
“Vandag is die nuus ontvang dat sommige van die oorlewende Kaapse Hottentots, wat van die siekte wou ontsnap deur oor die berge te vlug na ’n ander stam, is allermees deur laasgenoemde doodgemaak – met uitsondering van ’n paar wat weggekom het – uit vrees dat die pokke onder húlle sou uitbreek: ’n strawwe beleid.” – Dagregister van die Kaap de Goede Hoop, 19 Mei 1713.
Teen die tyd wat dié aantekening deur ’n amptenaar gemaak is, was die poke reeds ’n epidemie in Kaapstad – ’n nedersetting met minder as 1 000 wit mense aan die voet van Tafelberg en sowat 1 200 slawe in die dorp.
Prof. Howard Phillips, hoof van historiese studies aan die Universiteit van Kaapstad, vertel dat op 12 Februarie 1713 het nege skepe van die destydse Batavia (vandag Djakarta in Indonesië) in Kaapstad anker gegooi: Barneveld, Donau, Grimmestein, Kockengen, Korssloot, Leidsman, Standvastigheid, Zandenburg en Oude Zipje. Die bevelvoerder was admiraal Johannes van Steeland aan boord van die Zandenburg.
Aan boord was 22 siekes en 50 dooies, sê prof. Kay de Villiers, bekende medikus en kenner van mediese geskiedenis.
Die reis van Batavia na die Kaap het minstens tien weke geduur. Wanneer ’n skip gewaar is, moes ’n vlag gehys en ’n kanonskoot afgevuur word – daarna was daar ’n inspeksie. Dit het nie met dié vloot gebeur nie, en ná ’n dag het die mense aan wal gegaan, skryf die skrywer Dan Sleigh in ’n navorsingstuk.
Die hope vuil wasgoed van die vloot is aan wal gebring en deur slavinne, wat aan die Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) behoort het, in die Platteklip-stroom teen Tafelberg gewas.
Maar die siekte het soos ’n veldbrand versprei en byna elke huishouding geraak, sê De Villiers. Ook die Strandlopers is swaar getref en het hulle so te sê uitgewis.
Die virus kan lang tye buite die liggaam leef en word in die lug oorgedra. Binne vier weke – die inkubasie-tydperk – was die eerste mense siek in die slawelosie. Dit “vermeerder tot hertenleed nog dagelijks”.
Dié afgryslike siekte veroorsaak honderde pynlike, swerende blase oor die hele liggaam, koors en ’n onuithoudbare hoofpyn. Selfs in die 20ste eeu is 300 miljoen tot 500 miljoen wêreldwyd daaraan dood.
Tussen 20% en 30% van die slagoffers destyds binne tien dae dood, en dié wat oorleef het, was tot ses weke nog aansteeklik.
Diegene wat dit oorleef het, was immuun, maar teen ’n hoë prys, skryf Phillips in sy boek Plague, Pox and Pandemics. “Mense is met erge littekens gelaat, sommige was blind en onvrugbaar.” Daar was nooit ’n kuur nie, net Edward Jenner se entstof wat in 1796 sy eerste tree gegee het.
Daar is opgeteken: “Waar mens eens jonges gesien het wat hulself in die strate vermaak, het dit nou doods geword en ’n mens het skaars ’n huis gesien waar die deur nie toegemaak is weens dood of siekte nie.”
Die Khoi-Khoi is in hul “honderde dood en lê oral langs die pad, asof hulle afgemaak is, soos hulle die binneland ingevlug het met hul hutte en vee”.
Volgens navorsing deur prof. Russel Viljoen, hoof van die departement geskiedenis aan Unisa, was die pokke ’n “reuse-terugslag”. “Die gemeenskap en owerhede kon nie die rampspoed hanteer nie. Hospitaal-fasiliteite was heeltemal ontoereikend en as mense eers siek geword het, het hulle min hoop op oorlewing gehad.”
Dit is moeilik om te sê hoeveel van die Khoi-Khoi dood is, maar ’n destydse reisiger, Francois Valentijn, het geskryf dit was “in die honderde”.
Hy het ook opgeskryf die mense het gedink die Nederlanders het hulle getoor of dat dit ’n “bose siekte” is.
Op 9 Januarie word aangeteken dat “een menigte Hottentots dood is”, maar geen amptelike syfers bestaan nie. Baie bekende stamname het egter hierna uit die rekords verdwyn.
Vroeg in 1714 het ’n klompie Khoi-Khoi van Piketberg in die Kaap aangekom en die kommandeur by die Kasteel versoek om nuwe kapteins aan te stel, omdat al vier in hul gebied aan pokke dood is. “Skaars een uit elke tien van hul mense het oorleef,” sê Phillips.
Daar was in 1755 en 1767 weer pokke, en in dié uitbrekings saam is na skatting 2 600 wit mense en slawe dood. “Dit is ’n skokkende sterftesyfer inaggenome daar toe minder as 7 000 mense hier was,” sê Viljoen.
Hierdie keer is streng maatreëls ingestel. ’n Noemenswaardige een was dat mense nie meer klere by mekaar mag geleen het nie – ’n alledaagse gebruik. Kos mog nie meer by begrafnisse voorgesit word nie.
Die Khoi-Khoi wat in 1755 in die dorp oor was, het toe ’n teiken geword. Amptenare het gesê dié vroue het ’n “ongereegelde en vuijle leevenswijse”, en hulle moes werk gaan soek op plase, luidens ’n “placaats” wat uitgereik is. Die meeste mense was ongeletterd en het dus nie die plakkate gelees nie, maar daar is van huis tot huis gegaan – mense is beboet en slawe is geslaan indien hulle nie voorvalle aangemeld het nie.
Viljoen skryf die kerk het net die slawe behandel om te voorkom dat die koloniste siek word.
Die drie epidemies was een van die groot redes waarom die Khoi-Khoi uiteindelik as bevolkingsgroep swaargekry het, sê Viljoen en Phillips. Die groepe om die dorp en op die Kaapse Vlakte het as homogene groep gedisintegreer; sommige krale en stamme het heeltemal verdwyn. Die pokke, saam met die verlies aan grond en vee, het uiteindelik hiertoe bygedra.
“Hoeveel dood is, is onseker, maar dit was báie. Die pokke kon groepe uitgewis het wat reeds onder druk was, maar op die langer duur was dit ook die verlies aan grond en vee.”
Viljoen sê die pokke het alle vlakke van die Khoi-samelewing geraak – ook die hiërargie. Mense het sonder hul vee en besittings gevlug – en dit verloor.
In 1755 het die Khoi-Khoi in hul honderde voor die pokke gevlug, en trekboere het gou die leë grond beset. Hulle het Backleijplaas by Swellendam, waar dié mense eeue lank gebly het, in 1767 terstond verlaat en kon nie na hul leefstyl terugkeer nie. “Hulle is haweloos, verarm en gemarginaliseerd gelaat in ’n vinnig, veranderende koloniale milieu,” skryf Viljoen.
Miskien het die Khoi-Khoi kamma (water) en boegoe gemeng om hulself gesond te kry, langs die vuur gesit en kyk na die maan en gewonder: Hoekom?
“ . . . meer gehoor om te betreur oor die pokke wat onlangs hier geheers het (al het dit nie heeltemal opgehou nie; in Drakenstein-kolonie word mense nog geraak). Die mielie-oes lê voor en die meerderheid van Hottentots wat voorheen die boere bedien het, is weggeneem . . .” – Dagregister, 28 November 1713
Bronne: Smallpox at the Cape of Good Hope in the Eighteenth Century, R. Ross; Medicine Health and Medical Practice in Precolonial Khoikhoi Society – An Antrophological-historial Perspective, R. Viljoen; Disease and Society – VOC Cape Town, Its People and the Smallpox Epidemics of 1713, 1755 and 1767, R. Viljoen; en Plaque, Pox and Pandemics, H. Phillips.
Elsabé Brits is Die Burger se spesialis-wetenskapjoernalis.
Elsabé BritsElsabe Brits is the Specialist Science Journalist at Die Burger in Cape Town and a member of the South African Science Journalists’ Association. If it’s science she will write about it. ebrits@dieburger.com | 021-406-2191More Posts - Website Follow Me:Share this:Share on Facebook (Opens in new window)Click to share on Twitter (Opens in new window)Click to share on Google+ (Opens in new window)Click to share on LinkedIn (Opens in new window)Like this:Like Loading...	February 12, 2014 in Health & Medical, Human & Social. Tags: Cape of Good Hope, epidemic, epidemie, Kaap, Khoi-Khoi, Smallpox	Related posts
← Pepper spray: the world’s simplest chemical weapon	Caught by the SciBraai Eye →
2,567 thoughts on “Die strate was leeg”	Pingback: Viagra
Pingback: spiropent clenbuterol hydrochloride for weight
Pingback: filipino steroids porn
Pingback: steak tartare recipes
Pingback: trentest 300
Pingback: testonon 350
Pingback: russian anabolic steroids
Pingback: ï¿½SQUARE KNOB-goods
Pingback: t shirt factory
porno seyret says:	May 20, 2016 at 12:21 am	porno seyret
Pingback: Babolat 銉愩儨銉?AERO 銈偍銉?AEROPRO DRIVE GT 銈广儓銉兂銈般仾銇?銉栥儵銉冦偗 銈ゃ偍銉兗 101174 銉嗐儖銈广儵銈便儍銉坾Babolat 銉愩儨銉?AERO 銈偍銉?AEROPRO DRIVE GT 銈广儓銉兂銈般仾銇?銉
Türbanlı porno says:	April 28, 2016 at 5:54 pm	Hello
Pingback: csgo skins float value
Türk porno says:	April 20, 2016 at 9:35 pm	HELLO
muy zorras says:	April 18, 2016 at 4:54 pm	It’s the splash that gives us dignity,” she jokes. There are alternative technologies available, which use much less water, but these don’t seem to be catching on. Here’s Berner on the science inside water and sanitation
petardas says:	April 18, 2016 at 4:49 pm	Over the past decade we’ve been exploring and extending basically the same patch of ground, but now it really feels like we’re breaking through into completely new territory, he said.
videosxxx says:	April 18, 2016 at 4:45 pm	South Africa, so one gets specific organisms associated with these plants that are also quite unique, and are endemic to our country.
Pingback: where to purchase forskolin at walgreens
Pingback: party light apk
Pingback: 7 sticky notes windows 10
Pingback: ksm 6573 car accessories
Pingback: lasts never of free at
Pingback: water cooler jugs
Pingback: minneapolis seo specialist
Pingback: definition diabetes
Pingback: amber rose pussy
Pingback: raspberry ketones powder
porno seyret says:	December 17, 2015 at 5:47 pm	I like your site to have a truly successful website ..
Pingback: Schlaf Tipps
Pingback: Septic Tank Leaking
Pingback: fotomaton bodas catalunya
Pingback: Schaumburg Weekend Dentist
Pingback: Watch TV Online for Free