Latyn - Wikipedia
Latium, Romeinse Monargie, Romeinse Republiek, Romeinse Ryk, Middeleeuse Europa en Vroeë moderne Europa, Armeense Koninkryk van Kilikië
lat Nota: Hierdie bladsy kan IFA fonetiese simbole in Unicode bevat.
Latyn (Lingua Latina) was die taal wat oorspronklik in die gebied Latium in Rome se omgewing gepraat is. Dit het baie belangrik geword as die amptelike taal van die Romeinse Ryk.
Al die Romaanse tale het hul oorsprong in Latyn, en talle woorde in moderne tale soos Afrikaans is gebaseer op Latyn. (Omtrent 80% van wetenskaplike woorde in Engels wortel in Latyn.) Latyn was die lingua franca, die taal wat geleerdes gebruik het vir wetenskaplike en politieke sake, vir meer as 'n duisend jaar, in die Westerse wêreld. In die agtiende eeu is dit begin vervang deur Frans en deur Engels laat in die negentiende eeu. Kerklatyn bly vandag nog die formele taal van die Rooms-Katolieke Kerk, en dit is die amptelike nasionale taal van die Vatikaanstad, alhoewel Italiaans die voertaal is. Dié kerk het Latyn aanhou gebruik as sy liturgiese taal tot die 1960's. Dit word steeds gebruik, saam met Grieks, om die name wat in die wetenskaplike klassifikasie van alle lewende dinge gebruik word, te verskaf. Vandag is die naaste verwante taal daaraan Italiaans.
2 Latyn en die Romantiek
3 Latyn en Engels
4 Latyn en Afrikaans
5 Latyn as onderrigtaal
6 Stand van Latyn in Suid-Afrikaanse regsopleiding
Hoofeienskappe[wysig | wysig bron]
Latyn is 'n sintetiese of inflektiewe taal: aanvoegsels word aangeheg aan 'n vaste stam om geslag, aantal en vorm aan te dui in byvoeglike naamwoorde, selfstandige naamwoorde en voornaamwoorde. Hierdie proses word vervoeging genoem; en persoon, aantal, tyd, vorm, en gemoedstemming in werkwoorde, wanneer dit verbuiging genoem word. Daar is vyf vervoegings van selfstandige naamwoorde, en vier verbuigings van werkwoorde.
Die ses naamwoordvorme is:
nominatief (gebruik wanneer die onderwerp van die sin aangetoon word),
genitief (gebruik om 'n verhouding of besit aan te toon),
datief (gebruik om die indirekte voorwerp van die werkswoord, dikwels verteenwoordig deur "vir" of "aan" aan te toon)
akkusatief (gebruik om die direkte voorwerp van die werkwoord aan te toon),
vokatief (gebruik vir die persoon of voorwerp wat aangespreek word),
ablatief (gebruik om die oorsaak, oorsprong, instrument, verwydering van die werkwoord aan te toon, dikwels met voorsetsels soos "deur", "met" en "vanaf").
Daarby het sommige naamwoorde 'n lokatiewe vorm om 'n plekverhouding uit te druk (wat gewoonlik deur die ablatiewe vorm, tesame met 'n voorsetsel soos "in", gedek wou wees), maar hierdie argaïese gebruik van die Indo-Europese dae word slegs in die name van mere, stede, dorpe, soortgelyke plekke, en in 'n paar nader woorde gevind.
Latyn en die Romantiek[wysig | wysig bron]
Ná die val van die Romeinse Ryk, het Latyn in verskeie ander tale ontwikkel. Vir baie eeue lank was hierdie tale slegs gepraat, en Latyn is steeds gebruik vir skryf. ('n Voorbeeld hiervan: Latyn was die amptelike taal van Portugal tot 1296, toe dit eers vervang is deur Portugees.)
Die Romaanse tale is inderdaad nie afgelei vanaf klassieke Latyn nie, maar eerder van die gesproke Volkslatyn. Latyn en die Romaanse tale verskil onder meer deurdat die Romaanse tale 'n kenmerkende beklemtoning ontwikkel het, teenoor Latyn se kenmerkende verskil in die lengte van die klinkers. Italiaans het vandag beide aspekte daarvan, terwyl Spaans nog net die beklemtoning oorhet, en Frans nie een van die twee nie.
Nog 'n ander groot verskil tussen die Romaanse tale en Latyn is dat eersgenoemde, met die uitsondering van Romeens hulle vormeindes in meeste woorde verloor het, behalwe in die geval van sommige voornaamwoorde. Romeens het nog steeds vyf naamwoordvorme, maar gebruik nie meer die ablatiewe vorm nie.
Latyn en Engels[wysig | wysig bron]
Engelse grammatika is nie 'n direkte nasaat van Latynse grammatika nie. Pogings om Engelse grammatika in dieselfde vormpie in te giet as wat Latynse grammatikareëls dikteer — soos die aansitterige verbod op die opgebreekte infinitief — het nie sy beslag gekry in die alledaagse gebruik nie. Aan die ander kant, daar is goed die helfte Engelse woorde wat vanaf Latyn ontspring, insluitend baie woorde wat van die argaïese Grieks af kom en toe deur die Romeine ingespan is, om nie eers te praat van die duisende Franse, Spaanse en Italiaanse woorde van Latynse herkoms wat Engels ook verryk het nie.
Vanaf die sestiende tot in die agtiende eeu het Engelse skrywers enorme getalle nuwe woorde geskep van die Latynse en Griekse wortels. Hierdie woorde is "inkpotwoorde" gedoop (asof hulle gemors is uit 'n potjie ink) en was ryk in geur en betekenis. Die meeste van die woorde is eenmalig deur 'n skrywer gebruik en het toe vergete geraak, maar 'n paar het bly voortbestaan. Imbibe, extrapolate, en inebriation is almal inkpotwoorde uitgekerf vanaf Latynse en Griekse woorde.
Latyn en Afrikaans[wysig | wysig bron]
Afrikaans en Latyn verskil op grammatikale gebied baie sterk van mekaar. Afrikaans ken min vervoegings (soos ek – my – myne; lank – lang – die lange – iets lanks; kind – kinders; spreek – gespreek – sprekende). In Latyn het die meeste woorde 'n groot getal van vorme waarvan die gebruik vir Afrikaanssprekendes dikwels moeilik is om te verstaan.
Latyn as onderrigtaal[wysig | wysig bron]
Latyn was tot in die 1700's die onderrigtaal aan die Wes-Europese universiteite; die volkstaal is vroeër slegs vir die letterkunde gebruik. Dit is 'n onwaarheid dat Latyn in elke opsig alleen "die skryftaal in die Middeleeue" was. Vir letterkundige doeleindes is dit slegs vanaf 800 tot ongeveer 1050 in aansienlike mate gebruik. In amptelike stukke is Latyn geleidelik reeds vanaf 1250 en in die 14de eeu al byna volkome deur Diets, Frans of Duits (na gelang van die plek) verdring. Alleen as wetenskaplike en kerklike taal het die Latyn homself gehandhaaf tot diep in die moderne tyd. In latere jare was daar wel skrywers wat fiksie in Latyn geskryf het, met 'n groter internasionale leserspubliek voor oë. Een sprekende voorbeeld is Ludvig Holberg met sy satire Nicolai Klimii iter subterraneum (1741), wat later ook in Nederlands uitgegee is, getiteld: De onderaardsche reis van Klaas Klim.
Deur die Hervorming en Teenhervorming het die geleerdes hul teologiese werke toenemend in die landstaal geskryf om die menigte te bereik. Aan die Duitse universiteite het Latyn in die 18de eeu in onbruik geraak by geleerdes en filosowe; die eerste universiteite wat die onderrigtaal hier vervang het deur die volkstaal was die Universiteit van Halle en die Universiteit van Göttingen.
Voornemende doktore in die lettere moes in die negentiende eeu in Frankryk naas 'n proefskrif in Frans 'n tweede in Latyn indien. Dit het met die verloop van jare 'n beslommering geword en min kandidate kon moderne idees in Latyn uitdruk. Ook die ontvangers van die Latynse teks sou hul spyt betuig omdat 'n goeie werk in Latyn geskryf is.
Naas die onderrigtaal het Latyn ook vir toesprake aan die universiteit gedien. In 1850 het die rektor van die Universiteit van Groningen vir die eerste keer die openingsrede in Nederlands gedoen uit dankbetuiging vir die burgers vir die ruime bydrae tot 'n nuwe akademiese gebou.
In Suid-Afrika was Latyn aanvanklik een van die verpligte matriekvakke. Vroeër jare is Latyn as vak aangebied in omtrent elke skool. In die 1940's het belangstelling in Latyn as 'n matriekvak begin daal, veral by Afrikaanse skole, wat daarop dui dat Latyn moontlik nie meer 'n verpligte toelatingsvak tot universiteit was nie. Daarby was die medium van onderrig op Afrikaanse skole in hierdie vak hoofsaaklik in Engels, weens 'n gebrek aan Afrikaanse handboeke, en verder het dit moeiliker geword om bevoegde onderwysers vir die vak te kry (terwyl onderwysers uit Nederland en België voor die erkenning van Afrikaans hierdie leemte maklik sou kon vul). Die hulp van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is ingeroep om praktiese wenke aan die hand te doen wat betref die onderrig van Latyn op skool. 'n Memorandum is opgestel en by voltooiing in 1961 aan die verskillende onderwysdepartemente en belangstellendes gestuur, wat op hul beurt weer ernstige aandag aan die saak gegee het.
Vanaf 1994 het die Suid-Afrikaanse prokureursorde egter verklaar dat dit nie meer nodig is om Latyn op sekondêre of universiteitsvlak te neem nie. Afrikaans gebruik Latyn nog grootliks in die vaktaal van die wetenskap. Benewens formele skool- en universiteitsopleiding bestaan daar wel die Schola Scripta-kursus wat deur afstandonderrig geskied. Meer as 700 studente uit alle ouderdomme, vanaf Graad 6, van regoor Suid-Afrika heen het die kursus tussen 2000 - 2010 voltooi.
Stand van Latyn in Suid-Afrikaanse regsopleiding[wysig | wysig bron]
In Duitsland is Latyn derde op die ranglys van vreemdetaalkeusevakke by die skole van algemene onderwys (naas Engels en Frans), hoewel sewende by die ambagskole. Terwyl Europese lande, soos Duitsland, grootliks nog Latyn doseer omrede Latyn jarelank die beskawings-, regs- en godsdienstaal was (en daarom ook in die oudste geskrifte gevind kan word as die voertaal), sien Suid-Afrika sedert die 1980's anders daaruit. 'n Hewige debat of Latyn in die kurrikulum van voornemende regsgeleerdes behoue moes bly het ontstaan.
Volgens twee Suid-Afrikaanse beroepsgidse van 1937 en 1962 (voor en ná die Republiekwording van Suid-Afrika) was die matrikulasievrystelling met Latyn 'n voorvereiste vir beide die prokureur én advokaat; indien Latyn nie op skool tot Standerd 10 geneem is nie, moes dit op universiteit begin word.
Omrede die Suid-Afrikaanse regstelsel in wese op die Romeins-Hollandse reg gebou is, was dit in 1975 (dit wil sê, voor die Soweto-opstand) nog so te sê ondenkbaar dat Latyn as vereiste vak afgeskaf kon word, omrede die Latynse regsbronne telkemale geraadpleeg moet word. Daarvoor is die kennis van Latyn onontbeerlik, want solank die Romeins-Hollandse reg gebruik word in Suid-Afrika, sal Latyn 'n onafskeidbare vereiste blyk te wees. Tot in die 1990's was daar nog regslui wat die afskaffing van Latyn as "juridiese barbarisme" en afwatering bestempel het.
Die sogenaamde "retentioniste", wat vir die behoud van Latyn stry, voer die volgende argumente aan:
Regslatynboeke: binnekort by toonaangewende museums naby jou?
Die Engelse vertalings uit Latynse regsbronne is interpretasies vir die Britse en Amerikaanse reg en nie geskik vir die Suid-Afrikaanse milieu nie.
Sekere regsbegrippe soos peculium, fideicommissum, actiones utiles en litis contestatio is moeilik om juis te vertaal en moet binne konteks begryp word. Enige vertaling kan subjektief wees (en dus onvolmaakte vertalings) en die kennis van Latyn kan die regstudent help om krities die gebruik daarvan te beoordeel. Op sy beurt kan die regskenner dan nie 'n rat voor die oë gedraai word nie en tweedens kan 'n beskuldigde op hierdie fyn, kritiese interpretasie loskom of aan die pen gery word.
Dit is onbillik om voortdurend terug na vorige hofbeslissings of gevallestudies te gryp. Eerstens misken dit die grondliggende regsbron, die Romeins-Hollandse reg (die kern van die Suid-Afrikaanse regswese), tweedens maak dit alle belangrike historiese navorsing ongedaan en irrelevant, en derdens skeer so 'n benadering maklik beskuldigdes oor dieselfde kam. Deur elke saak egter uniek te beskou, sal verhoed dat die regter ook onbillik "voorbeelde" van beskuldigdes probeer maak (en dienooreenkomstig vonnis) as 'n soort "verwysing" vir toekomstige vonnisse.
Latyn leer die student om gedissiplineerd te wees (selfs by iets so eenvoudig soos spelreëls), probleme stelselmatig te ontleed en op te los. Die gehalte studente kry voorkeur bo die hoeveelheid studente wat slaag.
"Latyn sou ook as "siftingsproses" dien en die luiaards en passasiers uit die regsberoep hou".
Latyn is 'n nugtere taal, met sy eie kultuur, wat die student kan help om sonder emosionele en persoonlike vooroordeel te kan praat oor omstrede sake.
Die sogenaamde "abolisioniste", wat vir die afskaffing van Latyn stry, het op die volgende argumente gesteun:
Wat betref die leer van Latyn is die kool die sous nie werd nie: dit is te moeilik, te duur (weens langer studiejare), die gebruik van vertalings is goed genoeg vir die gemenereg en Latynse regsbronne is moeilik bekombaar. (Laasgenoemde is vandag natuurlik 'n drogredenasie: Corpus Iuris Civilis, Gaius se Institutiones en Justinianus se Institutiones is vryelik toeganklik op die Internet. Ou Latyn-Nederlandse woordeboeke kan ook gratis afgelaai word.).
Die Romeins-Hollandse reg koolstofdateer uit 'n tydperk voor "versekering" en "standaardkontrakte" bestaan het. Deur terug te delwe in die ou stelsel, word nie tred gehou met moderne ontwikkeling nie en word gesag uitgeoefen met verstokte denke. So byvoorbeeld is dit in die 21ste-eeuse Suid-Afrika ondenkbaar dat 'n buite-egtelike kind vir die buite-egtelike geboorte gestraf moet word deur as volwassene van die meeste openbare ampte uitgesluit te word, soos dit wel in die