Meer skuil glo agter onteiening van Akkerland-plaseJohan Steenkamp, mede-eienaar van Akkerland Boerdery. Foto: Reint Dykema Dit het Maandag aan die lig gekom dat daar na bewering baie meer skuil agter die regering se planne om die plase wat deur Akkerland Boerdery besit word te onteien – en dié planne het glo niks met grondhervorming te doen nie. Daar word beweer dat die regering eerder as om die eiendom vir grondhervorming te gebruik hul hande op die steenkoolreserwes onder die grondoppervlak van die plase wil lê om sodoende die Chinese regering se ekonomiese belange in Suid-Afrika te fasiliteer. ŉ Gesamentlike mediakonferensie tussen een van die eienaars van Akkerland Boerdery, AfriForum, TLU SA, Solidariteit en Agri Limpopo is Maandag in Centurion gehou om meer lig te werp op die regsgeding wat tans aan die gang is oor die staat se beoogde onteiening van Akkerland Boerdery. Akkerland Boerdery is ŉ wild- en jagplaas wat noord van Louis Trichardt in Limpopo geleë is. Die eiendom bestaan uit twee plase, naamlik Lukin en Salaita. Hierdie twee plaasname verskyn ook op die lys van plase wat verlede maand deur AfriForum bekendgemaak is en wat glo geoormerk is om sonder vergoeding deur die staat onteien te word. Marius Croucamp, adjunkhoofsekretaris verantwoordelik vir die metaal- en ingenieursbedryf, het Maandag gesê die organisasie het begin om die stukke van die legkaart inmekaar te pas nadat die Akkerland-saak onder hul aandag gekom het. Croucamp het verwys na ŉ vroeëre aankondiging deur Rob Davies, minister van handel en nywerheid, dat China oorweeg om ŉ metallurgiese projek in ŉ spesiale ekonomiese sone (SES) in Suid-Afrika te vestig. Marius Croucamp, Solidariteit se adjunkhoofsekretaris verantwoordelik vir die metaal- en ingenieursbedryf. Foto: Reint Dykema Volgens Croucamp het Richard Zitha, wat betrokke is by die Musina-Makhado-SES waar die projek geleë sal wees, aangekondig dat die projek deur Chinese staatsbeheerde maatskappye op die been gebring sal word. “Zitha het gesê die Chinese soek na swart ekonomiese bemagtiging- (SEB) vennote om aan Suid-Afrikaanse regulasies te voldoen. Zitha het gesê beleggers was vir langer as ŉ week in Suid-Afrika en het myne besoek om insette oor die projek te kry. Die Musina-Makhado-SES is in die Limpopo-provinsie geleë naby die grens met Mosambiek, Zimbabwe en Botswana.” Croucamp het verwys na ŉ berig in Engineering News in Julie vanjaar waarin aangedui is dat die SES ŉ steenkoolaangedrewe kragstasie, ŉ steenkoolaanleg en verskeie metallurgiese aanlegte sal insluit. “Solidariteit kon geen aanduiding vind dat dié projek in die regering se bedryfsbeleid-aksieplan 2021 of die Nasionale Ontwikkelingsplan vervat word nie. Daar is ook geensins daarna verwys in ŉ voorlegging wat in Junie deur die departement van handel en nywerheid aan die parlementêre portefeuljekomitee gemaak is oor die stand van die Suid-Afrikaanse metaalindustrie nie.” Croucamp het gesê ŉ gedetailleerde omvangbepalingsverslag het getoon dat Lukin en Salaita baie naby aan dié SES-ontwikkeling geleë is. “Verdere ondersoek het ook getoon dat Coal of Africa eksplorasie op die plaas gedoen het waardeur daar bevind is die plaas se steenkool is geskik vir gebruik by kragstasies en staalfabrieke. Dit blyk dat die onteiening van hierdie plase verband hou met die steenkool wat benodig word om die Chinees geboude kragstasies en staalfabrieke te bedryf.” Linda Page, woordvoerder van die departement van landelike ontwikkeling en grondhervorming (DRDLR), het vroeër aan Maroela Media gesê die onteieningsproses van Akkerland Boerdery het begin nadat die Musekwa-volk ŉ grondeis op die plase ingedien het. Volgens Page het die departement in 2013 met die eienaars van Akkerland begin onderhandel om die grond te koop. Sy sê die departement het destyds ŉ onafhanklike waardeerder gekry wat bepaal het dat die eiendom sowat R20 miljoen werd is en dít is die aanbod wat aan die eienaars gemaak is. Die paneel wat verslaggewers toegespreek het tydens die mediakonferensie Maandag (3 September 2018) in Centurion. Foto: Reint Dykema Die aanbod is egter van die hand gewys en die departement en eienaars van Akkerland Boerdery is tans in ŉ regstryd gewikkel oor die onteiening van die plase. Johan Steenkamp, mede-eienaar van Akkerland Boerdery wat ook Maandag tydens die mediakonferensie teenwoordig was, sê egter die eiendom is sowat R200 miljoen werd en die staat probeer dus die eiendom teen 10% van die markwaarde onteien. Steenkamp sê die Akkerland-eienaars het op 29 Maart vanjaar ŉ uitsettingsbrief van Maite Nkoana-Mashabane, minister van landelike ontwikkeling en grondhervorming, ontvang wat die eienaars sewe dae gegee het om die plase te ontruim. “Die minister sou geweet het dat 30 Maart tot 2 April ’n langnaweek was en ek glo sy wou dit vir ons moeilik maak om betyds regstappe te doen. Dit strook met die minister se openbare uitspraak dat sy nie wil hê boere wat vir onteiening geteiken word, moet dit vooraf weet nie, om te verhoed dat hulle vooraf op regsaksie kan voorberei,” het Steenkamp gesê. Hy sê hulle kon egter betyds regstappe doen om die uitsettingsbrief tydelik op te hef. “Akkerland maak homself gereed vir ’n uitgerekte hofstryd teen die ongegronde grondeis en die regering se onteieningpogings. Ons veg vir eiendomsreg, want die feit dat die regering slegs 10% van die markwaarde vir Akkerland Boerdery se plase wil betaal, beteken in effek dat die regering reeds besig is om 90% van ons eiendom sonder vergoeding te onteien.” Steenkamp het gesê wat tans met hulle gebeur is uiteraard ŉ emosionele ding en dat dit nie net oor die geld gaan nie, maar die beginsel van die saak. Leon Borcherds, president van Agri Limpopo. Foto: Reint Dykema ŉ Beginselsaak Leon Borcherds, president van Agri Limpopo, het hierby aangesluit deur te sê die beginsels waaroor die hof in die Akkerland-saak moet beslis, sal ’n deurslaggewende impak hê op hoe grondeienaars in die toekoms vir onteiening vergoed gaan word. “Dit is veral die wye, ongereguleerde diskresie van die waardeerder-generaal – wat die grondwetlik toegelate aftrekkings van markwaarde moet kwantifiseer om by ‘billike en regverdige’ vergoeding uit te kom – wat in die hof getoets moet word,” sê hy. “Agri Limpopo volstaan daarby dat daar nie in ’n demokrasie van ’n individuele grondeienaar verwag kan word om die rekening vir ’n nasionale verantwoordelikheid soos grondhervorming te betaal nie. Alhoewel markverwante vergoeding nie in die Grondwet gewaarborg word nie, word dit ook nie verbied nie, en bly dit die enigste manier om grondhervorming te versnel sonder om beleggings, landboufinansiering en welwillendheid te skaad.” Hy het daarop gewys dat die hoëvlak- Mothlante-verslag oor grondhervorming reeds uitgewys het dat dit die korrupsie en onvermoë in die staat is – en nie die vrywillige verkoper-beginsel nie – wat grondhervorming laat misluk. “Agri Limpopo stel voor dat die minister ’n openbare privaat vennootskap in ’n spesiale oorsigagentskap verpak om te verseker dat die grondhervormingsproses van korrupsie, selfverryking en nepotisme gesuiwer word.” Croucamp het verder daarop gewys dat, behalwe vir die finansiële skade wat Akkerland Boerdery sal lei deur die onteiening van die eiendom teen 10% van sy markwaarde, die staalprodukte wat deur Chinese aanlegte in die Musina-SES vervaardig word direk met die produkte wat die plaaslike sukkelende bedryf vervaardig, gaan kompeteer. Louis Meintjes, president van TLU SA. Foto: Reint Dykema “Die staalmark in Suid-Afrika en druk op die internasionale staalmark het tot gevolg dat die marges waarop plaaslike staalmaatskappye bedryf word só marginaal is dat enige verder kompetisie in die mark plaaslike maatskappye sal dwing om te sluit. Die gevolg is dat duisende Suid-Afrikaanse werkers hul werk gaan verloor. Die plaaslike maatskappye wat moontlik geraak sal word, sluit Columbus Stainless in Middelburg en Samancor, South 32 in. “Die gevolge hiervan kan die gemeenskappe wat om dié fabrieksdorpe gevestig is ook in duie laat stort en duisende mense sonder lewensmiddele laat. Solidariteit is ook nie bewus van enige studie wat gedoen is om die impak van die Musina-SES op die huidige Suid-Afrikaanse staalbedryf te bepaal nie,” het Croucamp gesê. Die organisasies het gevolglik kragte saamgesnoer om Akkerland Boerdery se regsaksie finansieel te ondersteun, asook om ŉ bankrekening te open waarin donasies tot Akkerland se regskostes betaal kan word. Die bankrekening genaamd Akkerland Regsfonds sal deur TLU SA se ouditeurs geadministreer word. Louis Meintjies, president van TLU SA, het gesê nadat die Akkerland-regsgeding afgehandel is, kan oorblywende fondse in die regsfonds gebruik word om ander grondeienaars met soortgelyke sake by te staan. Besonderhede vir die regsfonds is hier beskikbaar. Maroela Media het die DRDLR om kommentaar genader en wag op terugvoer.