So klink die aanhef van Rainer Maria Rilke se Duineser Elegien (ek gebruik die Afrikaanse vertaling, Duino-Elegieë deur H.J. Pieterse, 2007. Protea Boekhuis). In hierdie reeks van tien elegieë wat tussen 1912 en 1922 ontstaan het, is die engel die ordenende simbool wat mistieke heelwording of eenwording verteenwoordig. Die Elegieë is besonder moeilike, gekonsentreerde poësie waarin ŉ magdom simbole, temas en subjektiewe insigte vervleg is. Dit word deur die meeste kritici beskryf as sterk simbolistiese poësie – sommige meen dit is van die beste digterlike werk in die wêreldletterkunde; ander meen dit is die egosentriese, liries-romantiese mymeringe van ŉ digter wat hoofsaaklik deur vroue van die hoër klasse gelees is. Dit is egter nie die doel van hierdie blog om die literêre waarde (wat myns insiens voor die hand liggend is) te beredeneer nie. Ek sluit met hierdie blog aan by ŉ vorige blog wat op 29 November 2015 verskyn het, en waarin ek die verskyning van engele bespreek in die gedig Song of a Man Who Has Come Through deur D.H. Lawrence. Dié gedig het in 1917 ontstaan, dus gedurende dieselfde tyd waarin Rilke se Elegieë geskryf is. Ek wil in hierdie blog argumenteer dat die Rilke-engele in wese dieselfde funksie vervul as die Lawrence-engele, naamlik dat hulle simbole van transformasie is.
Die ontstaansgeskiedenis van die Elegieë is interessant en insiggewend vir interpretasie van die engelfigure waarna in byna al die elegieë verwys word. Nadat Rilke ŉ lang poëtiese droogte beleef het, is hy deur sy vriendin en beskermvrou, prinses Marie von Thurn und Taxis-Hohenlohe, uitgenooi om ŉ ruk lank in die familie se kasteel by Duino, buite Trieste in die noorde van Italië, te woon. Op ŉ dag aan die begin van 1912 het hy op die hoë rotse waarop die kasteel gebou is, gaan stap. Hy het oor sy finansies nagedink, toe hy die stem van ŉ engel uit die tierende see, ongeveer 200 meter onder hom, hoor praat. Hy het die woorde in sy notaboek aangeteken: “Wer, wenn ich schriee, höre mich denn aus der Engel Ordnungen?” – wat hy direk daarna sou neerskryf as openingsreëls van sy Eerste Elegie. Die res van die dag en die volgende paar weke het hy fanaties geskryf en gedeeltes van al tien die Elegieë geskryf. Hy het die werk egter eers in 1922 voltooi. Rilke self het male sonder tal verwys na die wyse waarop die engel as’t ware vir hom die Elegieë “ingegee” het. Hieruit kan die afleiding gemaak word dat die digter self die engel (onder andere!) beskou as boodskapper wat aan hom ŉ bepaalde waarheid openbaar.
Rilke het graag en dikwels oor sy werk gepraat en geskryf. Hy het lesers aangemoedig om vir hom te skryf en vrae te vra oor sy gedigte. Daar is letterlik duisende oorgelewerde briewe waaruit teksontleders kan put. Een van Rilke se beste vriende, Rudolf Kassner, skryf in sy memoires uitgebreid oor Rilke se lewe. Wat vir die interpretasie van die Elegieë en die engele wat daarin figureer belangrik is, is dat Rilke veral aangetrokke was tot die Zen-Boeddhisme waarin mistieke eenwording van die mens en die heelal nagestreef word deur voortdurende transformasie. Vir Rilke is “transformasie” in baie opsigte soortgelyk aan ŉ mistieke “transsubstansiasie”, soos blyk uit die Tweede Elegie waarin Engele beskryf word as
In sy begeleidende aantekeninge by die Duino-Elegieë skryf Pieterse (p.15) dat die kernkonsep in die Elegieë die siening van verandering, verinnerliking, transformasie en selfs vergeesteliking is, soos dit in die Sewende uiteengesit word: “om die ‘objekte’ (dinge) en ‘ervarings’ van ons bestaan na ons innerlike lewe oor te plaas deur ‘verinnerliking’, waardeur hierdie dinge, ervarings en ook die aarde, ŉ nuwe bestaan in ons belewing kry, binne ons ‘herskep’ en aan die verganklikheid ontruk word. Die ‘instrument’ waarmee verinnerliking tot stand gebring word, is die poësie …” Die engel is, volgens Rilke “daardie skepsel in wie die omvorming van die sigbare in die onsigbare, wat ons opdrag is, reeds voltooi lyk. (…) Die engel van die Elegieë is daardie wese wat daarvoor borg staan dat in die onsigbare ŉ hoër graad van werklikheid te ontdek is. – Vandaar dat hy ‘skrikwekkend’ is vir ons, omdat ons, sy liefhebbers en herskeppers, tog nog aan die sigbare geheg is” (uit ŉ brief van Rilke aan sy Poolse vertaler, soos vertaal deur H.J. Pieterse, p.95&96).
Ek sluit af met fragmente van die aangrypende beskrywing in die Tweede Elegie waarin die ambivalente aard van die engele besing word:
Orpheus is in die Griekse mitologie ŉ beroemde sanger en siterspeler uit Trasië. Hy was die seun van die Muse Kalliope en Apollo (of van die stormgod Oriagros). Met die sjarme van sy musiek het hy wilde diere, bome en selfs klippe aangetrek. Volgens die legende was hy getroud met Euridike, wat later deur ŉ slang gebyt is en gesterf het. Orpheus het dikwels na die onderwêreld gegaan om vir haar terugkeer na die aarde te bemiddel. Hy het Pluto en Persefone, die beskermers van Hades, só met sy musiek bekoor dat hy hulle oorreed het om haar vry te laat. Daar was egter een voorwaarde: hy moes nie (soos Lot se vrou) langs die pad na die bo-wêreld kyk nie. Orpheus het vir ŉ oomblik die voorwaarde vergeet, en na Eurydike gekyk. Hierna is sy vir altyd na die onderwêreld verban.
Hierdie Rilke sonnette is die begin van sy drie blom gedigte. Op die anemoon sonnet volg een oor die roos en dan word die reeks afgesluit deur ŉ sonnet oor blomme. Ek vind dit jammer dat de Lange nie ook die volgende twee blom sonnette omdig het nie. Miskien moet hy dit tog oorweeg.
Dit is boeiend hoe ŉ omdigting die aard en geaardheid van die oerbron kan bewaar, en tog iets eietyds byvoeg. Op dié wyse word die gesprek tussen die traditio (dit wat oorgelewer is) en die eietydse omdigting voortgesit en verryk.