Winnie en Vicki, twee name wat nie in dieselfde asem genoem behoort te word nie, nie as die een ’n Madikizela-Mandela en die ander ’n Momberg is nie. Die afgelope week het die meeste Suid-Afrikaners gerou oor Winnie, die Moeder van die Nasie; die ander is terug tronk toe nadat haar appèlsaak teen ’n vonnis weens crimen injuria uitgestel is.
Rassistiese uitsprake versuur en ondermyn nou al geruime tyd die openbare diskoers in Suid-Afrika. Momberg het in die tronk beland nadat sy ’n swart polisieman dosyne kere die berugte “k-woord” toegesnou het. As daar een term is wat die minagting en verontmensliking grondliggend aan apartheid omvat, is dit hierdie woord.
Madikizela-Mandela se dood het gepaard gegaan met ’n vloedgolf van nostalgie vir die vroeë dae van die “struggle”, soos die besef onder Suid-Afrikaners van alle rasse posgevat het dat sy as ikoon van politieke vervolging en teenstand wel ’n heroïese nalatenskap het. Met haar hele lewe onder die loep het die beeld verdof van haar as ook die struggle se Madame Mao, wat in die 1980’s gelyk het of sy ’n radikale omverwerping van die oue wou aanvuur aan die hoof van moorddadige milisies.
Die Momberg-geval is die jongste in ’n reekse voorvalle die afgelope paar jaar. Die huidige golf het begin met die Facebook-uitlatings van Penny Sparrow, wat swart mense as ape uitgeskel het en wat haar ’n vonnis van R100 000 (€6 800) op die hals gehaal het. In van die gevalle hierna moes ’n regter bedank, ’n bank het ’n gesiene ekonoom afgedank en twee wit plaaswerkers is lank tronk toe gestuur toe hulle ’n vermeende dief in ’n nagemaakte doodskis gestop het.
Maar vandag is die situasie omgekeer hier te lande. Daar is baie meer swart mense as wit mense in posisies van mag, en die regerende ANC se beleid om dit so te hou word deur feitlik almal aanvaar as noodsaaklik vir die toekoms van die land. Alleen so kan ’n swart middelklas opgebou word om die ekonomie op te laat rus.
’n Mens kan redeneer dat hierdie mag nie eintlik toegepas word nie, want die onbevoegdheid aan die kant van die staat is te groot. Dit is maar nog steeds die private sektor, waarvan die meeste mense glo dat dit nog deur wittes beheer en besit word, wat alles aan die gang hou. Maar met so ’n redenasie, as jy wit is, loop jy natuurlik gevaar om jou weer eens aan jou eie ingebore rassisme te onderwerp.
Die gevaar is nie beperk tot venyn of erger teenoor wit mense nie. Dit is ’n gewaagde stelling om te maak dat swart mense nie rassisties kan wees wanneer die jaar 1994 nie net onthou word vir die Suid-Afrikaanse politieke skikking nie, maar ook vir die volksmoorde in Rwanda.
Die kwelvraag vir enige rassistiese stelsel, sy achilleshiel, is om die rasse te identifiseer waarop dit berus. Wie is die wittes van wie gepraat word? Die helfte van hulle praat Afrikaans, en slegs ’n paar geslagte gelede was hul voorouers onderwerp aan etniese suiwering deur die ander helfte s’n, tydens die Anglo-Boereoorlog.
Wie swart is, is nog moeiliker om te beantwoord. Volgens Critical Race Theory is die korrekte term people of colour, maar dit is ’n Amerikaanse term, ontwerp vir omstandighede daar. Bitter min “ware” swart mense (Afrikane) beskryf hulself so; dis gewoonlik ’n sogenaamde bruin mens wat so praat. Maar bruin mense, veral die Afrikaanssprekendes, het nog altyd aan die agterspeen gesuig, tydens apartheid en nou ook onder die ANC.
Tydens die xenofobiese onluste in 2008, toe 62 mense gesterf het weens hul vermeende buitelandse oorsprong, was ’n volle 21 van die slagoffers lede van minderheidsgroepe soos Sjangaans en Tsongas, al was hulle Suid-Afrikaanse burgers.