Die son het die volgende dag vir ons die pad oor die berg gewys. Deur die kloof op tot bo op die berg het ons een van die mooiste dele deurgegaan. Tussen die rotskoppies het die blomme dik gestaan en ons het lopende vars water gekry!
Ons is terug op Stellenbosch. Tot watter nut was die Namakwaland toer vir ons? Ek bedoel in watter opsigte het die feit dat ons in Namakwaland getoer het daartoe gedien om ons kennis en blik te verruim afgesien van die voordele wat daar in enige BTK toer sit? Die skilderagtigste van die BTK toere was dit nie, sodat sy hoogste waarde nie in ’n estetiese kon wees nie, maar dit was seer seker een van die mees leersame en interessante toere. Ek veroorloof myself dus ’n paar opmerkings in hierdie rigting.
Wat ons vorige opvattings en voorstellings van Namakwaland ook al mag gewees het, ek skat hulle het by daardie tyd almal ’n radikale wysiging ondergaan. Namakwaland is nie net ’n verswakking en vergering van Karoo toestande hoe verder ’n mens wes gaan nie, soos die dele tussen Klawer en Garies skynbaar wel is; dit is ’n hoogliggende bergagtige gedeelte met ’n beter reënval as al die omliggende gedeeltes. Wat sy grondgesteldheid en topografie aangaan is dit eie soortig.
Nog nooit van te vore het dit so tot my bewussyn deurgedring hoedat klimaat, reënval en ligging, vir plantegroei en dierelewe die aard van die boerderey van die mens se bedrywighede in die algemeen – of gebrek aan bedrywighede bepaal nie. Daar het dit vir my altans baie duidelik geword dat geografiese faktore tot ’n baie groot mate selfs die mens se karakter en persoonlikheid en lewensfilosofie bepaal. Sal dit verstandig wees, selfs al kon jy dit bekostig, om ’n mooi huis te gaan bou op jou wintersblyplek waar jy vir uiters vier maande per jaar met jou vee hok? Sal ’n matjiesgoed huis nie net so toereikend wees nie? As jy moet gaan murmereer en pessimisties voel elke slag wat die droogte helfte van jou vee wegneem of jou oes vernietig. Sal dit nie afgee ’n wrok wat groot sal wees nie? Sal dit nie beter wees om optimisties te wees en die silwer rand om elke donker wolk met ’n glimlag op te merk nie, en die grap raak te sien selfs in ’n posisie wat andersins alles behalwe grappig is nie? En sal ’n mens bowe alles in Namakwaland ’n bestaan kan maak sonder volharding, uithouvermoë en ’n vaste onwrikbare vertroue in die alsiende God, wat of ons dit erken of nie, tog oor al onse lotgevalle beskik nie?
O’Kiep met sy kopermyne is al willekeurige faktor in die geografie van Namakwaland. Dit was voor 1918 die ekonomiese koper, en of Namakwaland in die toekoms weer tot enige mate van ekonomiese bloei en selfstandigheid sal kom, hang af van daardie myne, dit wil sê die skepping van ’n groot mynboubevolking en mark vir die produkte van daardie boere wat te ver van die Unie markte geleë is. Die besonder goeie toestand van die paaie in so ’n agterlike deel was vir ons seker almal opvalled, – die gevolg van onderstandswerke van die Regering. Sal daardie geld nie beter bestee wees aan subsidies aan die koperindustrie wat dan by wyse van ’n effektiewe mark ’n selfstandige boerebevolking in die lewe sal roep wat sal vry wees van die demoraliserende gevolge van onderstandwerke op paaie nie? Die toestand is nou reeds so dat een boer vir my gesê het: “Vanjaar gaan ons oeste misluk, die regering sal weer moet onderstand gee”.