‘Los die ramptoestand; ANC ís die ramp’Pres. Cyril Ramaphosa sê die instelling van nog ‘n ramptoestand – dié keer om die beurtkragkrisis te pak – word oorweeg. (Foto: ANC/Twitter) Wil die ANC sy kanse by volgende jaar se nasionale verkiesing verbeter, of wil die regerende party met die moontlike instel van ŉ ramptoestand werklik die land se voortslepende kragkrisis pak? “Dit is twee kante van dieselfde munt,” sê prof. Theo Venter, ŉ politieke ontleder verbonde aan die Universiteit van Johannesburg. “Eskom is waarskynlik die grootste opponent in volgende jaar se verkiesing en die ANC gaan dit voel. Daar is egter niks wat hy eintlik in die volgende paar maande [aan die kragkrisis] kan doen nie,” sê Venter. Pres. Cyril Ramaphosa het Maandag, ná afloop van die ANC se lekgotla, gesê beurtkrag moet veel vinniger gepak word en dat die stappe om dit gedoen te kry, reeds uitgespel is. “Daar was heelwat sprake oor ŉ nasionale ramptoestand, soos ons gedoen het toe Covid-19 ons in die gesig gestaar het, en daar is wye ooreenstemming dat ons in daardie rigting moet voortgaan. “Werk is reeds binne die regering aan die gang om te bepaal of daar voldoen word aan die wetlike vereistes vir die afkondiging van ŉ nasionale ramptoestand,” het die president gesê. Die DA vra nou al maande lank dat ŉ ramptoestand oor Eskom verklaar moet word. Ghaleb Cachalia, die party se woordvoerder oor openbare ondernemings, sê Ramaphosa het die plan tot nou ten gunste van sy energie-aksieplan verwerp. Ramaphosa het boonop vroeër gesê ŉ ramptoestand is nie nodig om regulasies in te stel wat net gesonde verstand vereis nie. Nog kans om te plunder ‘n Polisiebeampte staan by sy voertuig tydens ‘n patrollie tydens die Covid-19-inperkingstyd om die aandklokreël af te dwing. Sommige waarsku teen vergrype indien ‘n nuwe ramptoestand afgekondig word. (Argieffoto: Wikus de Wet/AFP) Connie Mulder van die Solidariteit Navorsingsinstituut (SNI) dink ook nie ŉ ramptoestand is die oplossing nie. Hy sê daar is bestaande wetgewing wat gebruik kan word om die probleem te pak en indien nog krag nie op lang termyn by die netwerk gevoeg word nie, gaan ŉ ramptoestand nie veel help nie. “Ek sien dit as ŉ ramp wat ŉ ramptoestand wil verklaar. Die ANC is ŉ ramptoestand.” Hy sê niks stuit die minister van minerale hulpbronne en energie, Gwede Mantashe, om ŉ versoek vir noodkrag in die Staatskoerant af te kondig nie. En as Mantashe die probleem is, stuit niks vir Ramaphosa om hom die trekpas te gee nie. “Ons enkele grootste krisis is die ANC se totale onvermoë om die krisis die afgelope 16 jaar te bestuur. As die vorige ramptoestand ons enigiets geleer het, is dat dit korrupsie versnel. Daar was enorme vergrype onder die oënskynlikheid van ŉ krisis,” sê Mulder. Die DA se versoek was vir ŉ noodtoestand – spesifiek tot Eskom beperk – om te verseker rampverligtingsgeld kan by ander departemente en staatshulpbronne geneem en herlei word om Eskom se oopsiklus-gasturbines intussen aan die loop te hou. Cachalia sê die verklaring van ŉ ramptoestand sal die regering toelaat om die hekkies wat hy self in die pad gestel het uit die weg te ruim, en ook die struikelblokke en opgeblaasde koste in die vorm van onpraktiese arbeidswetgewing, vereistes oor lokalisering, kaderontplooiing en voorkeurverkryging, te omseil. Venter sê die doel met ŉ ramptoestand sou wees om byvoorbeeld die verkrygingsketting te verkort; dat die tyd wat dit duur om ŉ spesifieke onderdeel te bekom – weens die omslagtige burokratiese proses wat Eskom gedwing word om te volg – van ŉ paar maande na ŉ paar dae verkort kan word. Dit kan ook lei tot die verdere ontplooiing van die weermag by kragsentrales om misdadigheid te help stuit. “As dit positief aangewend word – en ons is maar altyd sinies hieroor – kan daar ook groter druk op plaaslike regerings en staatsdepartemente wees om hul Eskom-rekeninge te betaal,” sê Venter. Die afkondiging van ŉ noodtoestand moet egter aan bepaalde vereistes voldoen en gaan waarskynlik in die howe betwis word, sê hy. Suid-Afrikaners het tydens die Covid-19-noodtoestand baie skoolgeld betaal en Venter sê daar is rede tot agterdog – juis omdat die regering vantevore nie vertroue in sy hantering van die proses geskep het nie. Die burgerregtegroep AfriForum het verlede jaar al gewaarsku dat hy die hof op ŉ dringende basis sal nader, sou die regering besluit om weer ŉ ramptoestand in te stel. Venter sê dit lyk of die ANC die voorgestelde instelling van ŉ noodtoestand gaan gebruik om mense te probeer oortuig dat hy wel ernstig is om die kragkrisis op te los. Please do not let them ban cigarettes, alcohol, open toe shoes and Woolies roast chicken again. — Pierre Jacobs (@Meatman_WP) January 30, 2023 “Dit is egter ŉ klassieke voorbeeld van ŉ politikus wat ŉ sin vir dringendheid onder sy eie volgelinge probeer skep – vir ŉ probleem wat hyself geskep het. “Vir my is dit ŉ aanduiding dat die ANC groot teenstand in die politiek verwag.” Mulder sê hy “sidder” as daar byvoorbeeld gedink word aan die aankoop van noodkrag ingevolge ŉ ramptoestand. Die regering beplan onder meer om noodkrag by die Turkse Karpowership te koop in ŉ ooreenkoms wat die land miljarde rande gaan kos. Die proses is verstrengel in hofsake en daar is veral kritiek op die 20 jaar lange ooreenkoms vir ŉ sogenaamde noodkontrak. Mulder sê as die kragkrisis vroeër opgelos word, sal dit beteken Suid-Afrika sal vir die volle duur van die ooreenkoms Karpowership se krag moet koop. “Dit lyk na korrupsie en onder ŉ ramptoestand is daai korrupsie nog makliker,” waarsku hy.