In diepte: Zuma vs. MadonselaThuli Madonsela op die rooi tapyt voor SONA 2016 Foto: Jonisayi Maromo/ANA Die saak tussen pres. Jacob Zuma en die DA en EFF, wat vandeesweek deur die konstitusionele hof aangehoor is, het opnuut die taak van die Openbare Beskermer (OB) en die omvang van haar magte in die kollig gebring. Die DA en EFF meen Zuma het die grondwet oortree deur nie Thuli Madonsela se bevindinge in haar Nkandla-verslag te aanvaar en die aanbevole regstellende stappe te volg nie. Madonsela het in haar verslag bevind Zuma en sy familie het onregverdig voordeel getrek uit die opgraderings aan Nkandla. Zuma het egter geweier om die OB se verslag te aanvaar en het die minister van polisie opdrag gegee om sy eie verslag oor Nkandla saam te stel. Hierdie verslag het bevind dat al die opgraderings veiligheidsverwant was en dat Zuma geen geld hoef terug te betaal nie. Die mag van die OB Pierre de Vos, ŉ grondwetkenner, het aan Maroela Media verduidelik die OB is ŉ liggaam wat deur die grondwet geskep is om wanadministrasie en korrupsie in die openbare sektor te ondersoek. “Sy help die regering om die land beter te regeer deur slegte diens en korrupsie uit die weg te ruim. Die veronderstelling is dat die OB mense help wat nie die geld of mag het om die magtige staatsmasjien in ŉ hof aan te vat nie,” het De Vos gesê. Hy verduidelik dat die OB se bevindinge, soos met ander staatsinstellings soos die Onafhanklike Verkiesingskommissie, bindend is. “ŉ Besluit of bevinding deur die OB kan slegs in ŉ hof beveg word, waar die hof die bevinding ter syde kan stel indien die hof die bevinding as irrasioneel verklaar, of bevind dat die OB haar magte oorskry het.” Prof. Koos Malan, ŉ grondwetkenner verbonde aan die Universiteit van Pretoria, het saamgestem dat die OB se bevindinge bindend is, maar het beklemtoon dat die korrekte prosedure tydens die ondersoek gevolg moet word. “Dit is belangrik dat die persoon teen wie die negatiewe bevinding gemaak is, genoeg kans kry om voorleggings te maak en sy of haar standpunt te stel by wyse van kruisverhoor, of deur bloot hul eie weergawe van gebeure te deel. In daardie geval sal die bevindinge bindend wees,” het hy gesê. Volgens De Vos het die president geen seggenskap oor wie as OB aangestel word nie, aangesien die parlement via ŉ stemproses ŉ persoon nomineer om die pos te beklee en die president dan noodgedwonge dié persoon moet aanstel. “Die parlement kan ook hul diskresie gebruik om die publiek se opinie te vra oor wie as OB aangestel moet word, maar hulle is nie verplig om dit te doen nie. Dit is bloot vir hulle ŉ opsie,” het hy gesê. Baie oproepe het reeds uit die samelweing gekom om Madonsela vir ŉ tweede termyn as OB aan te stel, maar ingevolge die wet mag ŉ persoon slegs vir een termyn as OB dien voordat ŉ volgende persoon in die pos aangestel moet word. Het Zuma fouteer? Pres. Zuma in die Nasionale Vergadering. Foto: GCIS Het pres. Zuma dus verkeerd opgetree deur nie die regstellende stappe wat Madonsela in haar verslag aanbeveel het, toe te pas nie? “Beide die president en die parlement het onregmatig opgetree deur in plaas van die OB se aanbevole stappe uit te voer, ander prosesse in werking te stel om haar verslag te hersien en uiteindelik ter syde te stel. Hulle was nie gemagtig om dit te doen nie,” het De Vos gesê. “Behalwe dat die president se optrede in hierdie geval onregmatig was, was dit moontlik ook teenstrydig met die grondwet en dit is waaroor die hofgeding hierdie week in die konstitusionele hof gegaan het.” Malan het ook gesê Zuma het onregmatig opgetree deur die minister van polisie te vra om sy eie ondersoek na die Nkandla-saga te doen. “Die minister van polisie is deur Zuma aangestel, dus is Zuma sy direkte hoof. Om dus vir hom te sê om self ŉ ondersoek te doen en te bepaal of Zuma, sy baas, verkeerd was of nie, is eintlik belaglik. Dit mag nie gebeur nie.” Beide kenners het ook uitgewys dat Jeremy Gauntlett, Zuma se regsverteenwoordiger, in die hof toegegee het dat Zuma wetlik fouteer het oor die magte van die OB. Of Zuma egter op enige manier aan die pen sal ry vir sy onregmatige optrede, is onwaarskynlik, het Malan gesê. Indien die konstitusionele hof wel ŉ uitspraak lewer dat Zuma onregmatig opgetree het, kan dit die weg oopstel vir opposisiepartye om te versoek dat hy in ŉ staat van beskuldiging geplaas word. Dit is egter hoogs onwaarskynlik dat dit sal gebeur, aangesien twee derdes van die parlement ten gunste daarvan moet stem, terwyl die ANC ŉ meerderheid in die parlement het, het Malan gesê. “ŉ Mosie van wantroue kan ook teen Zuma ingestel word, maar weereens sal ŉ meerderheid in die parlement ten gunste hiervan moet stem, wat weer onwaarskynlik is met die ANC se meerderheid in die parlement.” Die derde moontlikheid is dat Zuma aangesê sal word om Madonsela se regstellende stappe toe te pas, maar die president sal dan steeds die opsie hê om die bevindinge in ŉ hof te beveg.