Praat lag-lag die Zoeloe in jou los | Netwerk24
Deur Albertus van Wyk 16 September 2018 00:05
Skokkend min wit Suid-Afrikaners kan ’n inheemse Afrikataal praat, maar ‘Melusi’s Everyday Zulu’ is ’n welkome stap in die regte rigting, skryf Albertus van Wyk.
Melusi’s Everyday Zulu: There Is Um’Zulu in All of Us deur Melusi Tshabalala. Uitgewer: Jonathan Ball. Prys: R210.
Al het ons wit kinders op dorpies in die ooste en noorde van die land daagliks Sotho en Zoeloe gehoor, kon min van ons ’n inheemse Afrikataal praat. ’n Groot persentasie boere (en hul kinders) was wel vlot in Zoeloe, waarskynlik omdat jy op ’n plaas bewus is van hoe afhanklik jy is van die mense om jou om te kan oorleef en vooruit te boer.
Taal is soveel meer as net ’n manier om ons behoeftes aan mekaar bekend te maak. Soveel méér oor die wêreld is vir ons bekend en hanteerbaar danksy taal, woorde en tekste as wat vroeër vermoed is, plus daar bestaan ’n sterk verband tussen mense se vermoë om te oorleef en aan te pas en hul vermoë om ’n taal te bemeester.
Daar is goeie redes waarom soveel meer swart mense Engels en selfs Afrikaans kan praat as wat wit mense Zoeloe of Sotho magtig is. Dit is om te kan oorleef in ’n wêreld waar die ekonomiese mag (en ook eens die politieke mag) in die hande van Engelse en in ’n mate ook Afrikaanse hande was. Andersyds kan min wit mense ’n vyfsin-dialoog met ’n petroljoggie volhou. Ons moes dit nie leer om te oorleef nie.
Melusi se humor is so skerp en verfrissend dat hy met gemak ook ’n loopbaan as komediant sou kon volg.
Dit is hoekom Melusi Tshabalala vir my so ’n wonderlike ontdekking op Facebook was. Melusi, ’n Zoeloekind van ’n huiswerker van Soweto wat deesdae sy eie advertensie-agentskap in Johannesburg bedryf, het minder as ’n jaar gelede begin om elke dag ’n Zoeloewoord op sy Facebookmuur te deel met ’n snaakse omskrywing uit sy leefwêreld van wat die woord beteken.
Sy aanvanklike motivering is iets wat aan baie Afrikaanssprekendes bekend behoort te wees: Hy ervaar elke dag dat sy taal uitsterf en ’n wêreld daarmee saam, juis omdat taal meer is as net ’n manier om ’n tamatie te kan koop. Aanvanklik het Melusi die stukkies geplaas om sy vriende te vermaak, maar toe hy hom weer kom kry, het hy duisende volgelinge gehad wat elke dag gretig op die volgende aflewering gewag het. Wat opmerklik is, is dat die meeste van hulle wit Suid-Afrikaners is. Dit sê iets van hoe wit mense aanpas in ’n veranderende wêreld. Met taal maak Melusi vir ons ’n deur oop na ’n wêreld wat ons eintlik al lank­al beter moes verstaan het.
Melusi’s Everyday Zulu is ’n keur van sy plasings wat in hoofstukke versamel is onder temas soos die politiek, alledaagse mymeringe, grootmens-wees, aktuele sake, en sy gesin. Jy kom sommer binne die eerste paar bladsye agter hoeveel nuanse jy mis in die lewe van mense van ’n ander kultuurgroep omdat jy nie hul taal verstaan nie. Melusi verduidelik byvoorbeeld die woord “dala” (wat die meeste wit mense ken in die woord “madala”, oftewel “ou man”) is ook die woord vir “veroorsaak” of “skep”. Daar is dus in die Zoeloekultuur ’n verband tussen “ouderdom”, “voortplanting” en “skep” in die goddelike sin, wat baie sê van die hoë waarde wat geplaas word op respek vir ouer mense. Melusi sê as ’n jong mens windmakerig optree, sal ’n ouer persoon in baie gevalle sê “Udale bani?”, wat beteken “Wie het jy geskep?” (In Afrikaans sê ons sommer: “Nou wie dink jy nou eintlik is jy?”)
Melusi se humor is so skerp en verfrissend dat hy met gemak ook ’n loopbaan as komediant sou kon volg. Hy maak selfs grappies oor sommige wit Afrikanermans se opgewondenheid oor ’n liedjie van die oorlede Zoeloesanger Mandoza. Melusi beskryf die woord “isukile” as ’n uitdrukking soortgelyk aan die Afrikaanse uitdrukking “Hier kom kak!” ’n Voorbeeld van hoe dit gebruik word: “As Gert van Finansies hoor: ‘Dzuuuum, dzum, dzum, dzum, dzuum, dzuuuum, nkalakatha’. [Dan weet jy], Isukile.”
Hierdie is nie ’n boek wat jy in een sitting deurlees nie. Beskou dit as ’n versameling dagstukkies waarmee jy die Solly Ozrovech op die bedkassie in die spaarkamer of langs die troon kan vervang. Dan kan jy rustig elke dag ’n Zoeloewoord leer ken en ook ’n blik kry op die leefwêreld van ’n jong Zoeloeman in Johannesburg. Wat ’n voorreg.
Albertus van Wyk is ’n meubelhandelaar en vryskutjoernalis.
Meer oor: Melusi Tshabalala | Resensie