Ek hoor die eerste keer op 17 | SARIE
Ek hoor die eerste keer op 17	deur Rachelle Greeff
As jy doof is, leef jy soos 'n goudvis in 'n glasbak. Jy sien die wêreld verbygaan, maar jy hoor niks. "Dis designer-eensaamheid," sê die 17-jarige Marisa Smit van Kaapstad. "'n Mens vra nie daarvoor nie." Marisa het hart en siel uitgesien na die kogleêre inplanting – wat haar lewe sou verander. Kogleêre inplantings word al reeds 'n paar jaar in Suid-Afrika gedoen, maar vir die eerste keer is een ingeplant wat die pasiënt sou kon help om ook musiek te hoor.
Aan haar proefkonynstatus het Marisa haar skaars gesteur. Belangriker was dat sy hierna nie meer "soos 'n dooie tussen lewendes" sou voel nie. Die operasie aan haar skedel het noodwendig swelling veroorsaak en sy moes dus drie – baie lang – weke wag vir die eintlike groot dag: Die aanskakel van die ingeplante elektroniese toestel. Maar toe dié oggend in die hartjie van die winter in die Tygerberg-hospitaal aanbreek – 9 Junie 2005 – het sy in trane uitgebars. En haarself vir die eerste keer hoor huil. Die wêreld waarna sy so uitgesien het, was 'n verwarrende, oorweldigende kakofonie.
Die span gehoorkundiges het haar so goed moontlik vir dié waterskeidende oomblik voorberei, maar hoe verduidelik jy 'n klank of geluid vir iemand wat nog nooit klank of geluid gehoor het nie? Geluide wat vir my en jou normaal is – die tik-tik van 'n rekenaar-toetsbord, iemand wat snuif, 'n stem buite in 'n gang – was vir Marisa op daardie oomblik 'n oorverdowende lawaai. As jy nog nooit 'n klank gehoor het nie, beteken dit vir jou aanvanklik niks. Toe sy ontsteld uitroep na haar ma, het sy haar boonop boeglam geskrik vir haar eie stem. Dit was ontsettend hard. By haar in die vertrek was haar broer, Thean, haar jare lange oudioloog, Lida Muller, haar ma, Annemarié Smit, en haar ouma, Marie Basson. Hul stemme was aaklig. Hard en skril. Wat meer is, al drie het verskillend geklink. "Ek het gedink alle stemme klink eenders!" sê Marisa.
Branders en vuurMaar Marisa het vinnig geleer. Ook glo sy van kleintyd in aanhou en uithou. Buitendien, dit het met raap en skraap R180 000 gekos tot hier. "My ouma sê altyd niks is so suksesvol soos sukses nie. Ek glo daaraan," praat sy nou, maande ná die inplanting in haar regteroor. Ná daardie dag wat so sleg begin het, is die toestel elke paar weke ingestel sodat Marisa nuwe klanke kon absorbeer. En intussen is die wêreld inderdaad vir haar aangeskakel danksy dié klein, maar hoogs ontwikkelde elektroniese toestel. Wanneer sy haar dik bos krulhare los dra, sien jy nie eens die buitenste deel daarvan agter haar regteroor en teen haar kopvel nie.
Maar hoe weet sy hoe plastieksakke klink, of handeklap? "Dit was van die eerste klanke wat ek kon hoor. Hierna het die see en die vuur gekom." Vir die eerste keer in haar lewe hoor Marisa, wat in 'n gewone hoofstroomskool is, die skoolklok en die afkondigings. Sy hoef nie nou meer, soos so dikwels tevore, ná skool 'n krisis by die huis te hê omdat sy nie weet of daar 'n toets is of nie, of onseker is of die volgende dag civvies-dag is of nie. Soos sy 'n nuwe klank hoor, teken sy dit aan in haar dagboek: Reën op my ruit, toilet spoel, honde blaf buite, selfoon lui, telefoon lui, ek maak 'n koevert oop, Ma braai spek in die kombuis, Thean stort, my asem, ek sug, spuitvliegtuig! Alles begin stem kry. Van die kat tot die koevert. Alles op aarde – wel, amper alles – het klank. Dít het sy nie geweet nie. Eers het die verkeer buite hul geel kothuis in Kloofstraat aan die voet van Tafelberg, en die wekker langs haar bed, so geraas, sy't gesukkel om te slaap. Jy kan maar sê sy is vir 'n tweede keer gebore, dié keer in 'n besige, luidrugtige wêreld.
'n Soortgelyke inplanting word in Januarie volgende jaar in haar linkeroor gedoen. Hierna sal sy in die algemeen heelwat meer kan hoor, maar spesifiek ook beter na musiek kan luister. En vir Marisa, wat nie sal rus voordat sy die droomrol van Odette/Odille in Swanemeer gedans het nie, is dit die eerste prys. Want sy is – was – 'n dowe ballerina. Haar lewensdroom om in Londen aan die Royal Academy of Ballet te gaan studeer, is dan dalk ook meer haalbaar. Ek het Marisa in Mei vanjaar gesien dans by die Kloofzicht-balletskool van die oud-danser Elma Wege in Oranjezicht, Kaapstad. Sy het op presies dieselfde ritme en grasie as al die ander dansers op pointe saam met die musiek beweeg. Niks aan haar het gesê: Ek is so doof soos 'n kwartel nie. Inteendeel, sy het beweeg asof die musiek binne-in haar is. Hoe op aarde dans jy op maat van musiek as jy niks kan hoor nie?
Praat bo allesDis opmerklik hoeveel haar spraak ook verbeter het ná die inplanting. Die feit dat sy haarself voor die inplanting betreklik goed kon uitdruk, is te danke aan die bemoeienis van haar ma sedert sy as kleuter as "onrehabiliteerbaar doof" gediagnoseer is. Annemarié het 'n U-draai gemaak in haar eie loopbaan as musiekonderwyser en vir 'n paar jaar spraakterapie-opleiding ondergaan sodat sy elke beskikbare oomblik van die dag vir Marisa kon leer praat. Alles – van hare was, skoolboeke oortrek tot tee maak – was 'n spraakles. Marisa is nie in 'n spesiale skool vir gehoorgestremdes nie. Sy is in gr. 10 aan die Hoërskool Jan van Riebeeck in Kaapstad.
"Vandat sy haarself as dogtertjie verstaanbaar kon maak, het sy vir my gesê sy wil deel van my wêreld wees en nie die dowe wêreld nie," verduidelik Annemarié. As 'n dowe dié pad kies, moet sy en die mense om haar rateltaai wees. Die uitdagings is soveel groter en soms byna onbereikbaar. Ontkenningstyd met 'n hoofletter O"Met haar geboorte het ek natuurlik nie geweet sy's doof nie. Ek onthou hoe ek na daardie pienk, pasgebore voetjies gekyk en gehoop het sy sal eendag kan dans sodat haar musikantpa, Ean, tog 'n danserkind kan hê." Ean, wat 'n musiek-honneursgraad het, het self etlike jare lank gedans. Vandag is hy hoofrepetiteur by Kaapstad Opera en al langer as twintig jaar kerkorrelis.
"Naderhand het ek so hard geskreeu, my buurvrou het gebel om te hoor of ek orraait is. Maar Marisa het nie eens geroer nie, wat nog te sê wakker geword. Eers toe ek aan die kant van die bedjie raak, het sy haar oë oopgemaak." 'n Afspraak by 'n oudioloog het Annemarié se vrese bewaarheid. Sy is so doof soos 'n kwartel, het 'n spraakterapeut gesê en bygevoeg Annemarié en Ean moet haar maar sien "as 'n koek wat geflop het – sit haar in 'n inrigting, gaan huis toe en maak 'n ander een".
9 Junie 2004 "Kan IEMAND vir my sê hoe klink musiek? Kan IEMAND vir my sê hoe klink ek?"
9 Junie 2005 "Aanskakeling. 'n Totale chaos!!!!"
10 Junie 2005 "My brein trek saam, ek hoor NIKS!"
11 Junie 2005 "My brein wil soos 'n granaat oopbars elke keer met 'n klank. Dis golwe, van die een kant van my skedel na die ander."
5 Augustus 2005 "Ek is nie meer bang nie. Ek weet vir die eerste keer wat om my aangaan."
Marisa oorkom haar enorme agterstand op die oomblik dag vir dag – soos haar dagboekinskrywings getuig. Soos alle meisies van haar ouderdom kry sy afdae. Maar die dissipline van dans het haar ook vir die wêreld buite die balletateljee fiks gemaak. "Jy moet goed oor en oor doen. Jy moet nooit ophou probeer nie. En nooit moed verloor nie," is haar boodskap vir almal wat sukkel om onder 'n skaduwee uit te leef. * Marisa is saam met 21 ander leerlingdansers gekies om deel te neem aan die vollengte ballet Robin Hood in Desember deur die Kaapse Stadsballet in die Kunstekaap. Sy vertolk 'n hofdame.