Hoe ritueel verstaan word, het met verloop van tyd verander. In Die Handwoordeboek van die Afrikaanse taal (1972) word ritueel beskryf as 'n kultiese handeling, naamlik 'n ritus of ritueel, 'n godsdienstige, simboliese handeling waarmee kontak tussen die menslike en goddelike bewerkstellig word. Dit sluit geloofseremonies in. In die alledaagse taalgebruik het die begrip 'n breër betekenis gekry. Gesprekke oor die drakrag van die begrip 'ritueel' word al lank in die wetenskaplike wêreld gevoer. Volgens Zuesse (1987:405), Platvoet (1995:25) en Leach (1968:526) is 'n beskrywing van ritueel nie 'n eenvoudige saak nie. Die oorgrote meerderheid studies oor ritueel word op die terrein van die antropologie gedoen, terwyl hierdie term in die godsdienswetenskap nog nie voldoende ontgin is nie.
Pogings om 'ritueel' te beskryf word deur beperkings gestuit. Word dit te sterk afgegrens, val handelinge wat wel tersake is, uit. Word die grense nie duidelik genoeg gestel nie, vervaag die betekenis van die begrip. Indien rituele handelinge geëvalueer sou word, sou aangeleerde gedrag en gewoontes heel onder op die skaal wees, terwyl liturgiese en seremonieel-komplekse, simboliese handelinge heel bo sou wees (kyk Menken-Bekius 1998:22). Tussen hierdie twee pole kan 'n legio ander moontlikhede geïdentifiseer word. Volgens Crossley (2004:32) beskik rituele oor 'familietrekke eerder as 'n vasgestelde en duidelike essensie'. Dit sou dus 'onverstandig wees om ritueel eng te definieer'. Daar behoort egter ook nie gepoog te word om die term 'ritueel' so wyd te definieer dat dit op alle gevalle van toepassing kan wees nie. Daarvoor is die betekenis, funksie en kenmerke van die rituele van verskillende instansies te verskillend. Ten spyte van die beperkings word die term 'ritueel' tog nog wyd gebruik. Dit is nie altyd moontlik om 'n rituele handeling van alledaagse aktiwiteite te onderskei nie. Die vraag wat gevra moet word, is of dit iets in die handeling self is wat dit 'n 'ritueel' maak en of dit die intensie van die mense, wat die aksie uitvoer, is wat dit 'n 'ritueel' maak.
'n Ritueel is 'n manier van kommunikeer. Om as 'ritueel' gekwalifiseer te word, moet daar 'n handeling wees. Daar moet mense wees wat dit uitvoer en daar moet 'n 'gehoor' wees wat die handeling interpreteer. 'n Religieuse sisteem is nie aan ritueel gelyk nie. 'n Ritueel is 'n uitvoerende onderdeel van 'n godsdienssisteem (Lewis 1980:9-10). Sørensen (2007:282-283) is dit met Lewis eens dat rituele iets van die bo-natuurlike en ook spesifiek sosiale handelinge uitdruk - handelinge wat in die teenwoordigheid van ander uitgevoer word óf wat saam met ander uitgevoer word. Rituele word nie net uitgevoer nie, dit word ook waargeneem (Sørensen 2007:282-283). Vir die fokus van hierdie artikel is 'n spesifieke gehoor nie ter sake nie, omdat 'n ritueel hier as 'n hoogs intieme en persoonlike aangeleentheid beskou word.
Vervolgens word 'n versigtige beskrywing van die term ritueel gebied om, soos Van Strien (1986:55) dit verwoord, as 'n heuristiese soeklig te dien. Dit bied 'n wyse waarop mense prakties en interaktief by die ontdekking van betekenis in eie konteks en volgens eie behoeftes betrokke kan wees. Selfs buitestaanders wat nie noodwendig aan die spesifieke ritueel deelneem nie, kan, in die rol van waarnemers met eie konteks en behoeftes, tog bydra tot die betekenis van die ritueel. Ritueel is dus vloeibaar.
'n Ritueel staan nie los van die kultuur waarin dit uitgevoer word nie. Aan die een kant kan rituele 'n bepaalde kultuur versinnebeeld en die identiteit van groepe en individue versterk. Aan die ander kant maak 'n persoon in 'n bepaalde kultuur op 'n bepaalde manier van die rituele gebruik (kyk Menken-Bekius 1998:23). Dat ritueel nie los van die sosio-kulturele konteks verstaan kan word nie, kompliseer die saak. In Suid-Afrika met sy groot verskeidenheid kulture en sub-kulture word die verstaan van rituele besonder kompleks. 'n Teoretiese onderbou ten opsigte van ritueel kan tot beter begrip van die motiewe en beweegredes onderliggend aan 'n spesifieke ritueel bydra. Verder kan dit pastors in die praktyk van hulp wees wanneer hulle in samewerking met pastorante effektiewe rituele vir spesifieke pastorale situasies moet identifiseer.
Magie pas nie in die kader van teologie in nie. Magie is die manier waarop mense 'n direkte invloed op hulle onmiddellike werklikheid probeer uitoefen (kyk Malinowski  1948). Magie kan meebring dat pastorante wat hulle in 'n mities-letterlike fase (kyk Fowler 1995:135-150) van geloofsontwikkeling bevind, kan glo dat hulle handelinge 'n direkte invloed kan uitoefen en 'n verandering aan die werklikheid kan bewerkstellig. 'n Verdere kwessie rakende magie is die gebruik van simbole en die uitvoer van simboliese handelinge wat ander mense regstreeks raak. Indien iemand die foto van 'n persoon vir wie hy of sy kwaad is, verbrand, is dit belangrik om te besluit of dit as 'n rituele magiese daad beskou kan word en of dit blote uitdrukking van emosie was? 'n Ritueel word 'n magiese daad wanneer die persoon wat die ritueel uitvoer die intensie het dat die ander persoon in die empiriese werklikheid beseer sal word of selfs sal sterf (Heimbrock & Streib 1994:15-59). Indien 'n pastorant so 'n instrumenteel-magies denkwyse openbaar, sal die pastor versigtig met die gebruik van die ritueel in die pastoraat moet omgaan (kyk Menken-Bekius 1998:262-264). Anders as in die geval van magie, gaan rituele oor simboliese handelinge. Dit kan wel vir die uitvoerder 'n magiese betekenis hê, maar die verskil tussen magiese en nie-magiese rituele lê in die perspektief op die werklikheid. Magiese handelinge word uit 'n religieuse perspektief op die werklikheid gebore.
Dubbelsinnigheid: 'n Simbool het nie een enkele betekenis nie. Die samelewing, tradisie of kultuur kan 'n betekenis, wat deur die meerderheid aanvaar word, daaraan heg. Simbole kan egter ook oerbetekenisse hê. Die krag van simbole lê juis in die kompleksiteit en onsekerheid oor die presiese betekenis daarvan.
Simbole is die boustene van rituele. Rituele bestaan uit simboliese handelinge en simboliese taal. 'n Simbool is 'n teken waarmee verskillende dinge geassosieer kan word - dikwels van emosionele aard. Dit is dinge, handelinge en woorde wat meer as een betekenis kan dra. 'n Ritueel is meerstemmig en roep 'n dieper werklikheid op. Die handeling is (emosioneel) gelade. 'n Simbool oorskry grense. 'n Gesimboliseerde saak is selfverklarend - en het geen uitleg nodig. Lukken (1986:11) stel dit soos volg: ''n Simbool is 'n ding, wat sonder dat hy die ding is, tog die ding is.' Die saak self het deel aan 'n dieper werklikheid waarna dit verwys. Iets wat afwesig is, kan teenwoordig gemaak word deur die simbool wat wel aanwesig is. Simbole word nie gemaak of uitgedink nie, dit word gevind. In oorgangsrituele word daar steeds gesoek na die simboliek van die werklikheid waaraan die individu deel wil kry. Simboliese handelinge is dus die kleinste eenheid wat die eienskappe van 'n ritueel dra.
Die manier waarop met 'n simbool omgegaan word, stem ooreen met die manier waarop daar met dit, wat gesimboliseer word, omgegaan sou word. Simbole word gekoester deur die band met die persoon of dit waarvoor dit staan, te bewaar (Nieuwkoop 1986:45-47). 'n Simboliese handeling impliseer dat gedoen word 'asof' die werklikheid is soos wat die individu dit sou wou hê. 'n Simbool beeld iets anders uit omdat dit daarmee geassosieer kan word (Turner 1967:19). 'n Simbool is iets konkreets in die waarneembare werklikheid wat die afstand tussen hierdie werklikheid en die ander onsigbare werklikheid wat gesimboliseer word, oorbrug. Dit word nie bedink word nie, maar intuitief verstaan. Simboliese waarde kan aan enige saak toegeken word. Dit hang af van die behoeftes van die persone wat aan die ritueel deelneem. Die persone moet die simboliek ken en die doel daarvan verstaan. Die pastor speel 'n sentrale rol in die vorm- en betekenisgewing van simbole in rituele. Wat die pastor as die uiteindelike doel beskou, moet by die verwagting van die pastorant inskakel.
Rituele kan terselfdertyd meer as een betekenis, doel of effek hê. Dit kan nie te eng as iets godsdienstig of bo-natuurlik beskryf word nie, maar dit kan ook nie te breed as 'n alledaagse menslike handeling beskryf word nie (Ekstrom & Hecht 2007:242). Vervolgens word 'n wye teoretiese blik op rituele gebied om perspektiewe, wat spesifiek vir die fokus van die ondersoek relevant is, te identifiseer en te beskryf.
Volgens die Franse sosioloog, Pierre Bourdieu (1977, 1990) bring 'n ritueel nie werklik geskiedenis en struktuur bymekaar nie. Geskiedenis en struktuur bestaan net vir sover dit deur menslike aktiwiteite in die vorm van kulturele waardes herproduseer word. Vir Bourdieu is rituele strategiese praktyke om kultuur te oorskry en aan die behoeftes van die situasie te voldoen. Dit is 'n performatiewe medium vir die onderhandeling van magverhoudings. Maurice Bloch (1989) se ondersoek fokus op die wyse waarop rituele daartoe bydra om gesag, ideologie en mag te konstrueer. In kontras met die meer kognitiewe vorme van kennis in alledaagse praktyke, produseer rituele ideologiese vorme van kennis (Bell 1997:77-79). Vir Bloch (1989:45) is 'n ritueel die uitoefening van 'n spesifieke vorm van mag.
In moderne Westerse samelewings word rituele gesien as spesiale aktiwiteite wat verband hou met sakrale tradisies en georganiseerde godsdiens en wat dus inherent van daaglikse roetine verskil. Hierdie assosiasie met tradisie en georganiseerde godsdiens het tot gevolg dat rituele dikwels in 'n moderne en na-moderne wêreld as verouderd beskou word. 'n Kenmerk van rituele is die formaliteit daarvan. Rituele word dikwels as outentieke herhaling van historiese gebeure beskou. 'n Verdere kenmerk van rituele gedrag is 'invariansie': 'n stel handelinge word op 'n gedissiplineerde wyse presies net so herhaal. Vir sommige teoretici is dit die primêre eienskap van rituele gedrag. Die klem kan geplaas word op die versigtige choreografie van handelinge, die selfbeheersing van die beoefenaar, of die ritme van herhaling waardeur die georkestreerde aktiwiteit die verlede met die hede verbind.
Die rituele wat in hierdie ondersoek vir gebruik in die pastoraat oorweeg word, voldoen nie volledig aan die bogenoemde beskrywing nie. Rituele sal soms net een keer uitgevoer word en daar is ook nie sprake van 'n algemene band met tradisie nie. Die rituele sal wel met die persoonlike geskiedenis (in daardie sin dan wel 'n soort 'tradisie') van die persoon self verband hou. Hierdie afwyking van die standaardbeskrywings van 'n ritueel beteken egter nie dat pastorale rituele as onvoldoende afgemaak kan word omdat die rituele nie noodwendig herhalend van aard is nie. Wat van belang is in hierdie soort ritueel, is die band wat tussen die hede en die verlede geskep word. 'n Ritueel word 'n oomblik van herinnering. Volgens Kertzer (1988:8-9) lewer rituele bydrae om die chaos van menslike ervaring, in hierdie ondersoek spesifiek die chaos van die verlieservaring, te orden en binne 'n samehangende raamwerk te plaas.
Om as ritueel te kan kwalifiseer, word verskeie riglyne en spesifikasies vir die uitvoering van die handeling ter sake (Lewis 1980:11). Handelinge wat 'n beroep op bo-natuurlike kragte doen, word dikwels as rituele beskou. Rituele onderskei die sakrale wêreld van die profane (Bell 1997:138-159). Dit stel mense in staat om 'n sakrale ervaring te hê wat die profane werklikheid transendeer. Vir Müller (1996:183-186) is rituele simboliese handelinge wat uit woorde en handelinge bestaan. Dit is simbolies-kommunikatiewe handelinge wat die mens met 'n dieper realiteit in aanraking bring en so menslike ervaring verryk. Sulke handelinge word dikwels formeel gestruktureer en is religieus van aard. 'n Ritueel is die reaksie of antwoord van 'n individu of gemeenskap op 'n ervaring.
'n Ritueel is 'n sosiale handeling wat binne 'n spesifieke kulturele konteks plaasvind. Dit is waar van alle rituele, hetsy sekulêr of religieus, privaat of gemeenskaplik. Rituele behoort dus in terme van die sosiale en kulturele konteks waarvan hulle deel uitmaak verstaan en geinterpreteer te word. Die term 'ritueel' kan na 'n algemene handeling verwys. Dit kan ook na 'n spesifieke handeling of proses verwys. Rituele sisteme bestaan uit afsonderlike rituele waarvan die vorm, simbole, konseptuele kategorieë en mikpunte met mekaar verband hou. Rituele behels altyd handeling: iets word gedoen of uitgevoer (Gorman 1990:14-20).
Rituele is simboliese handelinge wat dit op 'n min of meer voorgeskrewe wyse moontlik maak om van een fase afskeid te neem en die volgende fase te betree. Rituele speel dus op die drempels van die lewe af. Dit het ten doel om verandering op bewuste en onbewuste vlakke te bring. Die konkrete handelinge dring tot die bewussyn deur en dan kan die boodskap ook die onderbewussyn bereik. So is 'n ritueel die katalisator vir die statusverandering van 'n individu of die strukturele veranderinge in 'n groep. Dit bring nuwe verhoudings tot stand en bevestig dit. Dit is belangrik dat rituele aansluiting vind by die leefwêreld van die individu wat dit uitvoer. As 'n ritueel goed beplan en gekies word, kan dit 'n nuttige hulpmiddel vir die pastoraat word. Daar moet 'n spesifieke plek en tyd aan rituele toegeken word. Die rituele moet by die betrokkenes en hulle ervaring pas (Nieuwkoop 1986:36). Wat by die een individu pas, pas nie noodwendig by 'n volgende nie.
Rituele is geordende, opeenvolgende of gestileerde sosiale gedrag wat oor bewusmakende eienskappe beskik. Vir die gehoor is dit 'n besondere gebeurtenis wat op 'n spesiale plek en/of tyd vir 'n spesiale geleentheid en/of boodskap uitgevoer word (Klingbeil 2007:18). 'n Baken (of merker) is 'n teken wat betekenis aan iets verleen. Bakens definieer sosiale omgang en diskoerse. Dit maak mense bewus van wat gebeur en van wat die gepaste optrede in daardie omstandighede sou wees. Rituele is bakens wat uit handelinge bestaan -soms eenvoudige handelinge en soms veel meer komplekser (Ter Borg 2008:40-41). Dit kan godsdienstig van aard wees, maar nie noodwendig nie. Rituele sluit soms die groep of gemeenskap in en soms is dit 'n individuele ervaring.
Tom Driver (1991:71) onderskei tussen 'shelter' rituele en ' pathway' rituele. Eersgenoemde is rituele wat mense ten tye van moeilikheid of verandering ondersteun. Dit beklemtoon die kontinuiteit van die lewe en help om van een status na 'n volgende te beweeg. Dit kan vergelyk word met wat Van Gennep ( 1965) as 'oorgangsrituele' beskryf, veral dié wat in die post-liminale tydperk plaasvind. Hierdie rituele bou 'n pad vanuit die liminale terug na die werklikheid en vergemaklik die oorgang wat besonder pynlik of selfs onsigbaar sou kon wees. Begrafnisse dien as voorbeeld hiervan. Elke ritueel verteenwoordig in 'n sekere sin die afskeid van 'n vorige toestand en die oorgang na 'n nuwe toestand - dus oorgangsrituele.