Inwoners wat wil, kán kragkrisis omseilRural se sonkrag-aanleg by Frankfort in die Vrystaat. Dit wek sowat 4,2MW op. (Foto: Rural Maintenance) Daar is geen rede waarom die sukses wat ŉ private maatskappy met die bestuur van die Mafube-munisipaliteit in die Vrystaat se kraglewering behaal het, nie elders en veral op die platteland nagedoen kan word nie. Die maatskappy Rural Maintenance het in Februarie 2012 die munisipaliteit, wat die dorpe Frankfort, Tweeling, Cornelia en Villiers bedien, se elektrisiteitsbestuur oorgeneem. Sedertdien lewer die maatskappy van die goedkoopste krag in die land, inwoners (sommige munisipaliteite uitgesluit) betaal hul rekeninge getrou en ten volle en wanneer ŉ probleem opduik, word dit as ŉ saak van dringendheid reggestel. Rural Maintenance is ŉ nutsmaatskappy wat sy eie en ander mense of instellings se bates bestuur en bedryf, verduidelik Chris Bosch, uitvoerende hoof van Rural. “Die munisipaliteit het bates; hy het ŉ netwerk, maar dit is totaal vervalle. Ons bou die netwerk amper oor, doen herstelwerk, lewer die krag en betaal dan vir Eskom namens die munisipaliteit.” Dit is ŉ wen-wen-situasie, maar dit het aanvanklik groot sukkel en stoot gekos om hierdie punt te bereik. Mense het dikwels die vooropgestelde idee dat ŉ private maatskappy se betrokkenheid gaan lei tot duurder pryse, dat die diens net ŉ sekere groep beskore gaan wees en afleggings onvermydelik gaan volg. In hierdie geval het hulle die teendeel bewys, sê Bosch. Rural het aanvanklik die nagenoeg 15 personeellede by die munisipaliteit se kragafdeling oorgeneem en deesdae is daar 40 permanente werkers. “Almal kry elke maand betyds hul volle salaris,” sê Bosch, en hulle het al die toerusting wat nodig is om herstel- of instandhoudingswerk behoorlik te doen. Verder word voortreflike diens aan almal gelewer, maak nie saak of jy arm of ryk is nie. Boonop lewer Rural “flinke diens teen billike tariewe”. In die Ngwathe-munisipaliteit, byvoorbeeld, betaal huishoudings wat ongeveer 300 kWh per maand gebruik gemiddeld 20% meer vir krag as hul bure in Mafube, sê Bosch. Die Nasionale Energiereguleerder (Nersa) bepaal kragtariewe maar Rural kon die krag, weens ŉ doeltreffende beperking van tegniese en nietegniese verliese, vir laer tariewe met Nersa se ondersteuning aan die publiek beskikbaar stel. Die munisipaliteit was woedend. Amptenare wou hê die krag moes steeds teen die hoër tarief verkoop word en dat die verskil eerder aan die plaaslike owerheid oorbetaal word, sê Bosch. Hierteen het hulle vasgeskop. Inwoners betaal getrou hul kragrekeninge en Rural handhaaf ŉ betalingskoers van gemiddeld 90%+ – en dit ten spyte van groot armoede onder talle inwoners. Die maatskappy bedien sowat 14 000 kliënte en sedert hy meer as ŉ dekade gelede die bestuur oorgeneem het, is net omtrent 65 kliënte se kragskuld afgeskryf. “Mense kan en wil betaal. Ons groot krisis is die klein persentasie wat die res se lewe in ŉ nagmerrie verander.” Eie energie Tweeling se behoeftes is veel minder as dié van Frankfort. (Foto: Rural Maintenance) Rural het in vennootskap met boere in die streek reeds twee sonplase by Frankfort en Tweeling teen ŉ geraamde koste van sowat R100 miljoen op die been gebring. ŉ Derde een by Villiers, van 84MW, word beplan met grond wat reeds aangeskaf is. Die twee sonplase lewer sowat 4,6 MW en die proses om die aanlegte se stoorkapasiteit te verhoog, is onderweg. Dit gaan beteken beurtkragfases later in die jaar kan verminder of selfs later heeltemal opgeskort word, sê Bosch. Rural se versoek aan Eskom om die inwerkingstelling van beurtkrag self te bestuur, is egter van die hand gewys. Dit beteken ŉ hele dorp soos Frankfort se kragtoevoer word op dieselfde tyd afgeskakel en dít maak weer die deur oop vir boewe wat weet hulle kan nou op enige plek die infrastruktuur plunder. En omdat Eskom die krag afskakel, word die krag wat van die sonplase afkomstig is ook afgeskakel, sê Bosch. “Ons wil ons eie batterye installeer om dit te omseil, maar dit kos ons miljoene rande omdat Eskom nie wil luister nie.” Namate die stoorkapasiteit verhoog word, sal hoër fases van beurtkrag op Frankfort verlaag kan word – en eindelik sal inwoners glad nie meer beurtkrag hoef te verduur nie omdat die sonplase genoeg krag opwek en die batterye dit kan stoor vir wanneer beurtkrag moet inskop. “Die enigste antwoord is gemeenskappe wat hul eie ding doen,” sê Bosch. Hy verwag ook al hoe meer hofsake wat wetgewing betwis wat Suid-Afrikaners as’t ware gevange hou binne ŉ raamwerk van dienste wat nie gelewer word nie, maar wat hulle terselfdertyd verhoed om daardie dienste óf self te lewer óf elders te bekom. Platteland reggeruk “As ons bure honger is, gaan ons nie lekker slaap nie,” sê Bosch. “Hierdie soort ontwikkelingsprojekte wat werk gaan skep gaan al hoe meer deur gemeenskappe self gefinansier word. Mense in hierdie land is fenomenaal, maar ons raak gatvol vir dit wat aan ons gedoen word; en dit is dalk ŉ goeie ding dat dit gebeur.” Hy meen gemeenskappe gaan toenemend begin opruk oor vrotsige dienslewering en optrede eis. Verlede week het chaos in Parys in die Vrystaat geheers toe hordes inwoners die strate ingevaar het in protes teen wateronderbrekings en vuil water. Voeg hierby groot woede oor voortgesette beurtkrag en die vet was in die vuur. Bosch sê Suid-Afrikaners moet al hoe meer druk op amptenare plaas sodat hulle eindelik nie anders kan as om hulp te vra nie. Of dit nou by Rural, hul gemeenskap of enige ander bekwame maatskappy is, is hul eie keuse. “Staatsamptenare moet begin besef hulle is nie te belangrik om die mense te dien nie.” Rural volg ook ŉ strategie wat wyer is as net kragvoorsiening. “Ons hoop om die klein dorpies een vir een reg te maak sodat mense daarheen kan terugkeer. Ons wil nie net kyk na energie nie, maar ook na grondontwikkeling.” Sakelui word gelok met dienste wat werk – en krag wat bekostigbaar en betroubaar is – wat beteken meer werk word geskep en ŉ gebied begin floreer. “Ons kyk holisties na die hele proses en sê vir iemand wat sy geld hier wil belê, dat hier krag en water is. Kom ons groei. “As ons basiese dienslewering op die platteland uitsorteer, gaan die land werk,” sê Bosch.