2016 - Gaan die ANC val in Metropole? - Willie Spies - N. P. van Wyk Louw-sentrum
Koalisiepolitiek gaan nuwe dimensie bring
In die afgelope 20 jaar het die Suid-Afrikaanse politiek 'n unieke ritme van verkiesings ontwikkel.
In die Amerikaanse stelsel vind daar elke tweede jaar op die eerste Dinsdag van November verkiesings plaas.
Alhoewel nie so gereeld en voorspelbaar soos in die VSA nie, bestaan daar nou in Suid-Afrika ook 'n verkiesingsritme, wat hopelik behoue sal bly. Volgens hierdie ritme was daar sedert 1994 elke vyf jaar, 'n algemene verkiesing vir die parlement en provinsiale wetgewers.
Munisipale verkiesings vir nuwe kant-tot-wal munisipale owerhede het die eerste maal op 5 Desember 2000 plaasgevind. Die volgende munisipale verkiesings behoort enige tyd vanaf Maart tot Augustus 2016 plaas te vind. Die volgende twaalf maande gaan dus 'n tydperk van intense posisionering met die oog op die volgende munisipale verkiesing wees.
Alhoewel die algemene verwagting is dat die ANC se greep op die Suid-Afrikaanse politiek nog baie sterk is, gaan die oë van alle politieke waarnemers gerig wees op drie van die land se metrorade, waar die ANC gedurende verlede jaar se algemene verkiesing tot onder die 50% merk geval het.
In Johannesburg, die Tshwane metro (Pretoria en omstreke) en die Nelson Mandela Metropool (Port-Elizabeth-Uitenhage en Despatch) het die ANC steun, deels as gevolg van die groei van die DA en deels as gevolg van die koms van die EFF, tot onder 50% gedaal.
Mnr. Michael Atkins, 'n wiskundige wat deel uitgemaak het van AfriForum se waarnemerspan tydens verlede jaar se algemene verkiesing, het onlangs vir AfriForum 'n ontleding en projeksie gedoen van hoe die land se munisipaliteite saamgestel gaan wees indien stempatrone volgende jaar presies dieselfde is as in die provinsiale verkiesing van verlede jaar.
Die Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit, waar die ANC op die oomblik 'n volstrekte meerderheid het, is een van drie metrorade waar die bordjies kan verhang indien stempatrone dieselfde bly.
Die tabel hieronder vergelyk die samestelling van die Johannesburgse metroraad na die 2011 verkiesing met 'n projeksie van hoe die raad daar sal uitsien indien kiesers volgende jaar presies dieselfde stem as in die provinsiale verkiesing verlede jaar:
Samestelling van die Johannesburg Metroraad
2011 2016 projeksie gebaseer op 2014 provinsiale uitslae
ANC 153 129
DA 90 93
EFF – 26
IFP. 4 3
Cope 3 1
ACDP 1 2
NFP 2 2
VF Plus 1 1
Ander 6 6
In die Tshwane Metroraad waarvan Pretoria en omliggende gebiede deel is, lyk die prentjie soos volg:
Samestelling van die Tshwane Metroraad
ANC 118 104
DA 82 70
EFF – 24
Cope 2 1
VF Plus 4 5
Ander 3 5
Totaal 210 210
Dit is interessant om daarop te let dat in die Tshwane Metroraad die proporsionele steun van sowel die DA as die ANC skynbaar gekrimp het ten gunste van die EFF, maar dat die ANC steeds onder die 50% merk gedruk is, danksy die EFF se vertoning in 2014.
In die Nelson Mandela Metropool in Port Elizabeth lyk die prentjie soos volg:
Samestelling van die Nelson Mandela Metropool
ANC 63 59
DA 48 49
Cope 6 2
UDM 1 2
ACDP 1 1
VF Plus – 1
Ander 2 1
Totaal 120 120
Interessant om daarop te let dat in al drie die Metrorade hierbo, die ANC slegs twee setels kort sal wees van 'n volstrekte meerderheid as kiesers in 2016 dieselfde stem as in 2014. Die kans is dus redelik goed dat hierdie belangrike munisipale rade na 2016 deur koalisies regeer gaan word.
Soos met die munisipale verkiesing van 2006 in Kaapstad as daar 'n verskeidenheid moontlikhede wat hulleself kan uitspeel.
In Kaapstad in 2006 was die DA wel die grootste enkele party na die verkiesing maar sonder 'n volstrekte meerderheid. Die mees voor die hand liggende en potensieel stabiele koalisie sou destyds wees met die Onafhanklike Demokrate van Me. Patricia de Lille. Destyds was die verhoudinge tussen die DA en die Onafhanklike Demokrate egter stram. 'n Uitsonderlike en verrassende veelparty koalisie regering het daarom gevolg waarin die VF Plus, die ACDP en kleiner Kaapse partye gesamentlik 'n brose meerderheid van slegs een of twee setels saam met die DA kon monster. Mnr. Dirk Smit, destyds van die VF Plus is tot speaker verkies en Me. Helen Zille tot burgemeester.
Na volgende jaar se munisipale verkiesing is eweneens 'n verskeidenheid moontlike kombinasies van koalisies moontlik:
In al drie die rade is, is die ANC en die DA onderskeidelik die sterkste partye. In die aanloop tot die 2014 verkiesing het die DA leier, Me. Helen Zille te kenne gegee dat sy eerder met die ANC as met die EFF in koalisie sou tree indien nodig. Weens die ANC se dominasie van die swart kiesersmark en die DA se dominasie van gebiede waar minderhede (wit, bruin en Indiër-kiesers) woon, sal 'n koalisie tussen die ANC en die DA 'n besonder verteenwoordigende koalisie kan wees wat tot 90% van die kiesers verteenwoordig, alhoewel dit onwaarskynlik is om 'n verskeidenheid van redes:
As groter party sal die ANC die leidende vennoot in 'n koalisie wees. Met 'n koalisie vennoot soos die DA is, sal 'n proporsionele verdeling van politieke poste soos die ampte van speaker, burgemeester en burgemeesterskomitee lede neerkom op minder poste vir die ANC as senior vennoot. Dit maak die opsie vir die ANC onaantreklik;
Die onderlinge wrewel wat die afgelope vyftien jaar tussen die DA as amptelike opposisie en die ANC as regerende party in die parlement ontstaan het, maak 'n koalisie tussen die twee aartsvyande verder onwaarskynlik; en
Die ideologiese kloof tussen die DA met sy liberale, vrye mark uitgangspunte teenoor die ANC met sy sterk sosialistiese en sentralistiese ideologie, maak dit verder onwaarskynlik dat die partye mekaar sal vind as koalisie-vennote.
'n ANC-EFF koalisie na volgende jaar se verkiesing is eweneens 'n moontlikheid in al drie die rade. Van al die moontlike koalisies is hierdie waarskynlik die gevaarlikste vir minderhede in die algemeen en Afrikaners in besonder, asook vir die toekoms van die betrokke munisipaliteite. Die ANC en die EFF is moreel en ideologies van dieselfde materiaal. Die EFF is veel eerder die resultaat van persoonlikheidsbotsings tussen die ANC leierskap en die volgelinge van Mnr. Julius Malema as enigiets anders. Ironies genoeg egter, geld twee van die faktore wat teen 'n DA-ANC koalisie eweneens vir die EFF ook –
In sowel Johannesburg as Tshwane (groter Pretoria) sal die verteenwoordiging van die EFF, indien die party sy steunvlakke handhaaf, sodanig wees dat die party as "groter" koalisievennoot waarskynlik op meer poste sal aandring as wat 'n ANC burgemeester sou wou afstaan; en
Alhoewel die ideologieë van die twee partye dikwels gevaarlik naby mekaar is, het die EFF se optrede in die parlement waarmee die party opnuut lewe geblaas het in die parlement waar ANC politici op die mees robuuste manier denkbaar tot verantwoording geroep word, het die persoonlikheidskloof tussen die partye vergroot.
Laasgenoemde faktor mag dalk koalisievorming tussen die twee partye, waarvoor minderhede en Afrikaners in besonder vrees, in die wiele ry.
ANC-kleiner partye koalisies
In al drie die rade sal die ANC waarskynlik slegs 'n paar setels kort om beheer te behou. Die aantreklikste opsie vir die ANC sou dus wees om met een kleiner party se steun, daardie meerderheid te verseker. In Port-Elizabeth sal 'n koalisie met Cope of die UDM dalk die knoop vir die ANC kan deurhak. In Johannesburg is die NFP, wat in enkele Natalse munisipaliteite met die ANC saamspan teen die Inkatha Vryheidsparty van Mnr. Mangosutho Buthelezi, 'n waarskynlike koalisievennoot. In Pretoria sou die VF Plus of die ACDP wiskundig 'n ideale koalisie vennoot vir die ANC kon wees.
'n Party soos die VF Plus sou so geleentheid kon aangryp om as voorwaarde vir 'n koalisie sekere toegewings met die ANC te beding soos 'n kompromis oor die naam van Pretoria of die erkenning van kulturele vryheidsregte in die mate wat dit op munisipale vlak ter sake mag wees.
Hoe dit ook al sy, die scenario van drie metrorade wat steeds na 2016 deur die ANC regeer word danksy 'n koalisie met 'n kleiner party wat tevrede mag wees met 'n pos as burgemeesterskomiteelid inruil vir hulle steun aan die ANC, is die waarskynlikste scenario na 2016.
DA- geleide veelpartykoalisies
'n Laaste moontlikheid wat waarskynlik minderheidskiesers opgewonde sal maak, is die moontlikheid van DA-geleide veelpartykoalisies wat al die partye buiten die ANC insluit. Dit sal beteken dat elke enkele nie-ANC-raadslid, vanaf die EFF aan die linkerkant tot by die VF Plus aan die regterkant, in elk van die drie rade saamgesnoer moet word om 'n speaker en burgemeester aan te wys.
So koalisie sal saamgebind moet word deur een gemeenskaplike oogmerk, naamlik om die ANC uit regering te kry. Die sukses van so 'n koalisie, indien dit sou realiseer, sal afhang van die politieke behendigheid van die onderskeie partye wat die koalisies moet saamflans en bymekaarhou en 'n gedeelte afkeur in die korrupsie en wanbestuur wat al te dikwels sinoniem met die ANC bewind geraak het. Dit sal inderdaad 'n toets vir die vlak van politieke leierskap in opposisiepolitiek wees.
Alhoewel die scenario onwaarskynlik is, is dit nie onmoontlik nie. Dit het trouens tien jaar gelede in Kaapstad gebeur.
Watter scenario ook al mag realiseer, Afrikaners sal moet aanvaar dat die uitbring van 'n stem alleen nie die toekoms gaan verander nie. Gemeenskapsbetrokkenheid en aktiewe deelname aan instellings van die burgerlike samelewing bly 'n noodsaaklike voorvereiste vir 'n toekoms waarin Afrikaners vry veilig en voorspoedig aan die Suidpunt van Afrika kan leef.
* Mnr. Willie Spies is 'n prokureur en regsverteenwoordiger van AfriForum. Hy was voorheen 'n parlementslid en was verlede jaar die sameroeper van AfriForum se waarnemerspan tydens die algemene verkiesing.