"Lees jy die Bybel letterlik?" vra iemand my onlangs weer. Niemand kan op dié vraag "Ja" antwoord nie.
Selfs die fundamentalistiese Bybellesers verstaan tog nie Jesus se gelykenisse as feitelike weergawes van historiese gebeure nie? (Om te vra wanneer en waar die verlore seun geleef het, is om die verhaal mis te verstaan.) Wanneer God ons rots genoem word, lei ons nie daaruit af dat God uit minerale saamgestel is nie. Of, soos die filosoof Ludwig Wittgenstein verduidelik het: as ons van God se oog lees, dink ons nie aan wenkbroue nie.
Daar is ook letterlike gedeeltes in die Bybel – tekste waarin woorde op die gewone manier gebruik word. Dat Dawid koning was, of Salomo die tempel laat bou het, word deur die Bybelskrywers letterlik bedoel. Dis anders as om Jesus Koning te noem, of na die gelowiges as God se tempel te verwys.
Dan is daar die omstrede gevalle: Is Jona letterlik deur 'n groot vis ingesluk of het dié verhaal 'n simboliese betekenis? Was daar regtig iemand soos arme ou Job of moet ons die boek Job as 'n soort novelle oor menswees voor God lees? Was Maria biologies 'n maagd toe sy Jesus verwag het, of wil dié verhaal in 'n mitologiese toonaard iets oor Jesus se Goddelike oorsprong sê? Bedoel Jesus, wanneer Hy sê: "Dit is my liggaam … ", dat die brood letterlik in sy lyf verander, of wil dit sê dat die opgestane Christus deur sy Gees by die gelowiges is wanneer hulle die brood tot sy gedagtenis deel?
Wanneer daar meningsverskil oor sulke Bybeltekste is, gaan dit nie altyd oor of dié tekste geglo kan word nie, maar dikwels oor wat die skrywers daarmee bedoel het. Die vraag is dan nie óf ons die teks moet glo nie, maar wát dit is waarop die teks aanspraak maak. Wie daarop aandring dat hierdie tekste by voorbaat letterlik verstaan moet word, sal ook Jesus se gelykenisse as historiese verslae moet lees en aanvaar dat God ooghare het. Die vraag of 'n Bybelgedeelte letterlik verstaan moet word, is 'n verstaansvraag, nie 'n geloofsvraag nie.
Nie net fundamentaliste vergeet soms dié onderskeid nie. Baie "liberale" Christene wat sukkel om te glo wat sekere tekste beweer, soek 'n uitweg deur sonder goeie gronde aan te voer dat dié tekste nooit letterlik bedoel was nie. 'n Voorbeeld is die getuienis oor die leë graf ná Jesus se opstanding. Dat mense daaraan twyfel, verras nie, maar dit beteken nie die evangeliste het dit nie letterlik bedóél nie.
Die einste "liberales" maak ook soms die teenoorgestelde "fundamentalistiese" fout: om figuurlike tekste letterlik te lees. Ek is byvoorbeeld glad nie so seker dat, soos dikwels beweer word, die ou Israeliete hul voorstelling van die doderyk "daaronder" en God se woonplek "daarbo" letterlik opgeneem het nie. Die letterlike lees berus dalk op blote aannames oor die naïwiteit van antieke samelewings.
Om iets figuurlik of metafories te noem is nie om die waarheid daarvan te bevraagteken nie. Dat God ons rots is, bly waar, al word "rots" figuurlik bedoel. Net so is 'n letterlik bedoelde teks nie noodwendig waar nie. Baie letterlike bewerings – soos die pre-Copernicaanse oortuiging dat die son om die aarde draai – is vals. Die vraag oor of 'n Bybelteks geglo kan word, kom eers ter sprake nádat vasgestel is of dit letterlik of figuurlik bedoel is.
Daar is nog verdere, moeiliker vrae – soos wat dit presies beteken om die Bybel te "glo". En die teoloog Karl Barth se onthutsende retoriese vraag: "Wat is die belydenis van die gesag van die Skrif as sodanig anders as 'n leë uitroep van 'Here! Here!'?"
Prokureur skryf oor sy taaltriomf
Vandeesmaand se LitNet-essay is deur die prokureur Cerneels Lourens wat onlangs die staat suksesvol in die hof aangevat het oor dié se versuim om wetgewing oor die regering se gebruik van amptelike tale aan te neem. Lourens deel sy gedagtes oor die belang van hierdie beslissing.
Self dink ek dis 'n groot deurbraak. In al die emosie oor taal vergeet ons dikwels dat een van die belangrikste redes hoekom die regering veeltaligheid aktief moet bevorder, is dat die Grondwet dit vereis, sodat versuim om dit te doen die regstaat ondermyn. Dit het ook implikasies vir die howe self, wat immers ook regeringsorgane is en taalverpligtinge het, maar dit nie uitvoer nie, en dikwels verkeerdelik aanvoer dat die gebruik van tolkdienste in gevalle waar betrokkenes in 'n saak nie Engels of Afrikaans verstaan nie, voldoende is.
Lourens se oorwinning is dus nie net van belang vir Afrikaans nie, maar vir veeltaligheid in die breedste sin.
Reaksie op Marietjie Luyt se brief
In haar brief "Hoekom smelt die ys dan (Gerrit Brand)" skryf Marietjie Luyt ek voer aan (in my DinkNet-inskrywing oor die onderwerp) "dat die omvang van klimaatsverandering nie so ernstig is as wat tot onlangs toe gemeen is nie". Nêrens in die betrokke inskrywing, of in enige ander skryfsel, maak ek egter dié bewering nie. Wat ek wel doen, is om op enkele gevalle te wys waarin afwykende stemme deur die wetenskaplike gemeenskap afgemaak is, maar dit later tog geblyk het dat dié stemme 'n punt beet gehad het. Wat klimaatsverandering betref, verwys ek dan na die navorsingsbedrog waaroor Leopold Scholtz in 'n artikel in Die Burger geskryf het. Die feite hieroor word deur niemand waarvan ek weet, ontken nie. Marietjie verwys in haar reaksie op my skrywe glad nie hierna nie, asof dit geen verskil maak nie. Dit vind ek nogal vreemd.
Anders as ek, vind Marietjie Scholtz se artikel "glad nie so danig uitstekend nie", maar sy verduidelik nie hoekom, of teen watter deel van die inhoud van daardie artikel sy spesifiek besware het, nie. Wat sy wel doen, is om na anekdotiese (haar eie woordkeuse) getuienis te wys (wat van geen wetenskaplike belang is nie), en na allerlei inligting op die internet wat bevestig dat klimaatsverandering plaasvind. Dit raak myns insiens nie die geldigheid van Scholtz se artikel of my inskrywing nie. In laasgenoemde probeer ek gewoon 'n saak uitmaak vir oop debat in die wetenskap, en wys ek op die gevaar van ortodoksie en verkettering in die wetenskap omdat dit nie die wetenskap of die samelewing 'n guns bewys nie.
Sodra in Suid-Afrika oor die R-woord (regstellende aksie) gepraat word, kom die begrip meriete ter sprake – en nie net van een kant nie.
Diegene wat regstellende aksie kritiseer, redeneer dikwels dat poste, bevorderings, studiegeleenthede, plekke in sportspanne en so meer nie op ras- of geslagsgronde nie, maar op meriete, toegeken moet word. Anders gestel: mense wat vir sulke geleenthede in aanmerking wil kom, moet dit met harde werk, verworwe ervaring, prestasies en bewese kwalifikasies verdien. Hierdie standpunt word soms "meritokrasie" genoem.
Teenoor hierdie soort kritiek antwoord apologete van ras- en geslagsgebaseerde regstellende aksie – hetsy in sy bestaande vorm of soos dit ideaal gesproke sou moet werk – dat dit daarin juis om meriete gaan, en dít in tweërlei sin: Eerstens is dit moontlik dat die meriete van sommige mense uit die aangewese groepe misgekyk word omdat hul formele CV, indien die omstandighede waaruit hulle kom nie in ag geneem word nie, 'n valse refleksie van hul verdienste is, of omdat rassevooroordeel die beoordeling van hul meriete kan skeeftrek.
Tweedens kan geredeneer word dat mense wat in die verlede sistematies benadeel is nou voorkeurbehandeling verdien – net soos iemand wie se eiendom onregmatig beskadig is op skadevergoeding kan aanspraak maak.
Die voorstanders van hierdie twee teenoorstaande standpunte deel wel een aanname, naamlik dat verdienste, of dan meriete, deurslaggewend moet wees in besluite oor watter voordele of geleenthede aan wie toegeken moet word. In dié sin kan ook die teenstanders van meritokrasie meritokrate genoem word!
Christene kan aan albei kante van die debat gevind word, en dikwels doen ons ewe lustig aan die meriete-diskoers mee. Maar druis dié diskoers nie lynreg teen die evangelie in nie? Is die goeie nuus wat Christene verkondig nie juis dat niemand meriete voor God het, dat God ons sonder verdienste aan ons kant liefhet, en dat die enigste mens wat ooit meriete voor God gehad het uit genade sy lewe vir ons, wat sonder meriete is, gegee het nie? Waar sou ons gewees het as God volgens ons verdienste met ons gehandel het?
Die evangelie is, soos die Bybel dit stel, "dwaasheid" en 'n "struikelblok" – dit gee "aanstoot" – nie in die eerste plek weens wetenskaplike of filosofiese besware wat daarteen ingebring kan word nie, maar juis omdat dit om die boodskap van onverdiende genade draai en sodoende ons gekoesterde aanspraak op meriete radikaal nekomdraai. Vir die selfgesentreerde mens wat ons almal is, is dit 'n belediging, 'n aantasting van ons selfwaarde en trots, juis omdat dit ons bevry van die tirannieke illusie dat ons ons reg om te wees, en om God se gawes te ontvang, kan verdien. As, en in die mate dat, ons tóg hierdie boodskap glo en aanneem, kan dit met reg 'n wonderwerk genoem word.
En gestel die wonderwerk gebeur? Is ons dan nie daartoe geroep om heilig te wees soos wat God heilig – dit wil sê anders – is nie (Matt. 5:48)? Wat ook beteken: "Wees barmhartig soos julle Vader barmhartig is" (Luk. 6:36). As God sy reën ook op onregverdiges laat val (Matt. 5:45), sal ons daardie einste reën dan op grond van "meriete" toeken of weerhou? Of op grond van "meriete" daarop aanspraak maak? Wat het ons wat ons nie ontvang het nie?
Hierteen sou die meritokraat dalk beswaar maak: "Beteken 'barmhartigheid' dan dat mense in poste aangestel moet word waarvoor hulle nie opgewasse is nie?" Of: "Die regstelling wat ek eis, is nie genade nie; ek verdien dit!"
Karl Marx het lank gelede die kommunistiese ideaal só opgesom: "Van elkeen volgens sy vermoë, aan elkeen volgens sy behoefte." Daarmee het hy, dalk onwetend, sy Joodse erfenis en Christelike opvoeding verklap. Handelinge 2:45 lui byvoorbeeld: "En hulle eiendomme en besittings het hulle verkoop en die opbrengs onder almal verdeel, volgens wat elkeen nodig gehad het."
Só lyk 'n gemeenskap wat die boodskap van die kruis regtig verstaan en prakties uitleef: nie wat ek verdien nie, maar wat jy nodig het; nie wat jy my skuld nie, maar wat ek ontvang het om jou mee te dien. Ook dit kan ons motiveer om bekwame mense in diens te stel, nie oor hul "meriete" nie, maar omdat hulle doeltreffend diens kan lewer. En dit kan ons aanspoor om wat verkeerd is reg te stel – nie omdat benadeeldes dit "verdien" nie, maar omdat hulle dit nodig het. Eers op hierdie grondslag, en met hierdie oogmerk, kan Christene begin om die hoe-vraag sinvol te stel.