Ha mi amukela eka Palamende ya Afrika Dzonga, Palamende ya na eka malembexidzana ya vu21!
Palamende leyi yi vulavula hi vanhu!
Xivono xa hina i ku aka Palamende leyi tirhelaka vanhu leyi angulaka eka swilaveko swa vanhu na ku va yi fambisiwa hi xikongomelo xo fikelela risima ro antswa ra vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga.
Hi tikarhatela ku tiyisisa leswaku vaakitiko lava a va tsan'wiwile va katsiwa minkarhi hinkwayo hi minongonoko ya hina.
Ntirho wa Palamende na leswi yi lavaka ku vuyeriwa hi swona emakumu i ku yimela vanhu na ku tiyisisa mfumo wa vanhu ehansi ka Vumbiwa.
Leswi swi fikeleriwa hi ku pasisa milawu, vuangameri bya mintirho ya mfumo na ku katsa vaaki eka tiphurosese ta Palamende.
Vumbiwa i nawunkulu wa Rhiphabliki, naswona ri endla masungulo ya tiko leri pfulekeke na ku va ni xidemokirasi laha eka rona mfumo lowu leteriwaka hi ku navela ka vanhu na leswaku muaki un'wana a un'wana a sirheleriweke hi nawu.
Ri longoloxa mikhuvanene na tindlela ta mafumelo ya xidemokirasi lexi fambisiwaka hi vanhu.
Palamende yi vumbiwa hi vayimeri va 400 lava hlawuriweke hi ku tshunxeka va vanhu lava vumbaka Huvo ya Rixaka.
Swifundzhankulu swi yimeriwa ePalamende hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu leyi vumbiweke hi khume ra varhumiwa hi xifundzhankulu.
Palamende ya hina ya xidemokirasi yi na matimu ya vutinyungubyisi ya vayimeri vamanana. Vamanana sweswi va endla 43% wa Swirho.
Tanihi le ka 2009, sweswi hi vekiwa eka xiyimo xa vunharhu ematikweni ya misava hi ku ya hi vuyimeri bya vamanana.
Xipakani xa vuyimeri bya vamanana ePalamende i 50%.
Hi na Palamende leyi gingiritekaka swinene!
Palamende ya hina yo sungula ya xidemokirasi hi 1994, tanihi yin'wana ya mintirho ya yona, yi hlawule Presidente Nelson Mandela tanihi murhangeri wa tiko.
Hi ti 24 Mudyaxihi 1994 Presidente Nelson Mandela u nyike Mbulavulo wa yena wo sungula ni Rixaka eka ntshamo wa nhlanganelo wa Tindlu timbirhi ta Palamende leyi hlawuriweke hi xidemokirasi.
Ku suka kwalaho Palamende yi amukele Vumbiwa ra Rhiphabliki ra Afrika Dzonga hi 1996 na ku pasisa milawu yo tlula gidi yintshwa.
Xana u tilulamiserile ku tiva leswi Palamende ya hina yo hlamarisa yi vumbisiweke xiswona?
A hi yeni emahlweni ni rendzo ra hina ra Palamende ya Afrika Dzonga!
Rendzo leri ro kombisiwa ri rhendzeleka eka tindhawu tinharhu ta Palamende leti vuriwaka Old Assembly, Huvo ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Teka nkarhi wa wena kutani u Valanga!...
Laha hi le Parliament Street. Tindlu, leti vuriwaka Huvo ya Rixaka, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, xikan'we na Tuynhuis ti kumeka hi le tlhelo ka xitarata laha tihofisi ta mfumo xikan'we ni tihofisi ta Palamende ta Mavandla ti kumekaka kona. Presidente u famba hi Parliamentary Street ku ya eka Yindlu ya Huvo ya Rixaka ku ya nyika Mbulavulo wa yena ni Rixaka wa lembe na lembe eka ntshamo wa nhlanganelo wa tindlu timbirhi ta Palamende. Eka Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka lowu talaka ku vuriwa "Ku pfuriwa ka Palamende", matlhelo hi mambirhi ya Parliament Street xaxameriwa hi ku Yima ka Nxiximo ka Vaaki.
Slave Lodge i ndhawu ya switsundzuxo na ku tlangela leswi nga tshama swi humelela. Yi akiwe hi Dutch East India Company hi 1679. Yi tirhe tanihi ntshamo wa Huvo yo Tsundzuxa loko Palamende yi nga si akiwa, naswona yi tirhisiwile tanihi muako wa tihofisi ta mfumo, Khotonkulu, Poso, kutani emakumu tanihi Munyuziyamu wa swa Mfuwo wa Matimu.
Hi nkarhi wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka Presidente na minandzelelano ya ximfumo ya swirho swo xiximeka va famba ehenhla ka khapete yo tshwuka ku ya eka Huvo ya Rixaka ku ya khoma ntshamo wa nhlanganelo.
Marks Building yi kumeka etlhelo ka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku longoloka na Parliament Street. Yi akiwe hi 1904, Marks Building sweswi yi rhurhela mavandla yo kaneta na vatirhi va wona. Khale a yi tirhisiwa hi Yindlu ya Vurhumiwa eka Palamende ya tihuvo tinharhu, ku nga si fika 1987. Palamende ya tihuvo tinharhu (kumbe tindlu tinharhu) ya 1985 a yi ri na tindlu ta Valungu, Makhaladi na Maindiya, kambe yi nga katsi Vantima.
Africa House yi akiwe kahle exivindzini xa muti wa Palamende etlhelo ka Huvo ya Rixaka. A yi ri hofisi ya Mukhomixinarankulu wa Nghilandi, kambe sweswi yi rhurhela Komiti ya Nhlanganelo ya swa Vunhlori na tihofisi tin'wana ta swa Palamende.
Endzeni ka Africa House ku ni swilo swo endliwa hi mavoko ya vanhu swa khale ePalamende leswi endliweke kwala: khasikete leyi endliweke yi huma eka murhi wa Mimosa lowu nga na malembe ya 350 lowu wisiweke hi moya wa matimba wa dzongavuxa hi 1892. Meyisi ya Xipikara a yi hlayisiwe eka khasikete malembexikhume yo tala.
"Stal" hi Xinghezi swi vula xitala. Nyangwankulu wo sungula wo nghena eStalplein lowu thyiweke hikokwalaho ka switala swa Gavhenara wa Cape a wu ri etlhelo ra Company Gardens ra Tuynhuys lowu eku sunguleni a yi ri ndhawu yo hlayisa switirho swa VOC leyi a yi tiveka tanihi Dutch East Indian Company, naswona endzhaku yi tirhisiwe hi Vagavhenara hinkwavo va Gavhenara. Miako leyi landzeleke ya Palamende yi tshunerile loko swiyenge swintshwa swi akiwa ku fikela hi 1988 loko xiphemu xintshwa lexi rhurheleke Huvo ya Rixaka xi fika Tuynhuys. Hi nkarhi wa mintshamo ya Palamende, Presidente u tirhisa Tuynhuys tanihi hofisi ya ximfumo. Tuynhuys yi lawuriwa ehandle ka Palamende.
Palamende i khale yi vula swilo swo hambana eka vanhu vo hambana. Eka nyangwa wa Roeland Street wo nghena ePalamende, xifaniso xa ribye xa Jenerala Louis Botha xi tshamela ku tlhontlha xivutiso: Xana hi ri yini hi tinhenha tintshwa ta tiko Hambiswiritano, xifaniso xa ribye lexi i xa doroba ra Cape Town. Mindzilekano ya Palamende yi kombisiwe hi darata ku longoloka na Plein Street. Nyangwa ya Roeland Street wu nyika mfikelelo eka swirho na leka minsonga ya le hansi ka misava ya vupakelo ya tiMP na vatirhi va Palamende?
Eka xinkhubyana xo pfula na mintlangu yin'wana ya Tiko, Langavi ra Xitsundzuxo ra hisiwa ePalamende ku ri ku xixima hinkwavo lava hundzeke emisaveni enyimpini leyi khumbaka Afrika Dzonga. Presidente wa Afrika Dzonga i Mukhomandarankulu wa mavuthu lama hlomeke.
Ndhawu ya Vaendzi yi kumeka eka Poso ya khale leyi sweswi yi nga xiphemu xa muti wa Palamende. Palamende yi rhurhela vaendzi vo huma ekusuhi na le kule na vadyondzi va amukeleka swinene. Ku tlula vaendzi va 25 000 va endzela Palamende lembe na lembe. Vaendzi va languteriwa ku humesa vutitivisi bya ximfumo va nga si pfumeleriwa ku nghena ePalamende. Ku va ni migingiriko yo tala loko ku ri na Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka (lowu nakambe wu vuriwaka ku pfula ka Palamende ka lembe na lembe) kumbe loko Holobye wa swa Timali a nyika mbulavulo wa mpimanyeto.
Poorthuis leyi tivekaka nakambe tanihi Gate House i nyangwa wo nghena eka Old Assembly Building. Munhu u fanele a hundza ndhawu yo kambela vuhlayiseki loko a nghenile. Endzeninyana ka nyangwa ku ni timitara to sungula ta 30 ta Malapi ya Nkhaviso ta Keiskamma (see Hotspot).
Endzhaku ka ku khandziya switepisi ku ya eka nyangwa wo saseka wa muako wa Huvo ya Rixaka, munhu u kandziya fuloro ya thayele ra ribye ro saseka ra vungheno bya muti wa Huvo ya Rixaka. Nyangwa wa vungheno wu kongoma ehansi eka nyangwa wa Swirho. Ku ni switepisi swimbirhi eka matlhelo hamambirhi ya nyangwa wa vungheno lowu kongomaka eka galari ya vaaki, galari ya vamahungu, minsonga ya Tidiplomati, na tihofisi. Hi nkarhi wa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka na vuendzi bya Matiko, khapete yo tshwuka ya andlariwa hinkwako eka vungheno lebyi eka nyangwa ya Swirho.
Yindlu leyi i kaya ra mintshamo ya swirho hinkwaswo swa Huvo ya Rixaka na tikomiti ta nhlanganelo. Sweswi, Swirho swa 400 swa Palamende swi hlangana laha ku pasisa milawu na ku angamela migingiriko ya mfumo. Presidente u tshama etlhelo ka Xipikara eka xitulu lexi nga ni harhi eka xona. Vandla leri fumaka ri tshama exineneni xa Xipikara naswona mavandla yo kaneta ya tshama eximatsini. A ku ri eka yindlu leyi hi nkarhi wa Xihlawuhlawu laha khale ka Presidente FW de Klerk a nga tivisa ku kala ku nga ha yirisiwi nhlangano wa ANC ni minhlangano yin'wana ya tipolitiki. Endzhaku ka masiku ya kaye hi ti 11 Nyenyenyani 1990, Nelson Mandela u humesiwile ekhotsweni endzhaku ka malembe yo tlula 27. Eka xinkhubyana xo vava hi 1994, Nkul Mandela u amukeriwe tanihi Presidente wa Afrika Dzonga loyi a hlawuriweke eka nhlawulo wo sungula wa xidemokrasi.
Phodiyamu emahlweni ka xitulu xa Xipikara yi tirhisiwa hi nkarhi wa tendzo ta matiko kumbe hi Presidente kumbe hi Vaholobye lava hlamulaka swivutiso. Hi nkarhi wa minjhekanjhekisano, kumbe loko swirho swi endla switatimende swi tirhisa phodiyamu ku nyika switiviso swa timoxini kumbe ku vutisa swivutiso na ku tisa ndzulamiso lomu swi tshameke kona leswi hinkwaswo swi nga na timayikhurofoni. Ku ni tindlela to vhota ta xielekitironiki eka xitshamo xin'wana na xin'wana ku endlela ku vhota ka le xihundleni, kambe vandla rin'wana na rin'wana ra swi kota ku vona ku i swirho swingani swa rona swi nga vhota swi yima kumbe swi nga yimi ni nawu.
Xitulu xa Xipikara xi kumeka eka ndhawu yo tlakuka hi le makumu ka Yindlu ya Huvo ya Rixaka. Laha hi laha Xipikara xi fambisaka hinkwaswo leswi endlekaka eka Yindlu.
Xipikara xo sungula xa Palamende ya xidemokirasi, Dr Frene Ginwala, u lulamise ku varhangeri va mavandla lamantsongo va tshama eka switulu swa le mahlweni, leswaku vavhoti hinkwavo va ta kota ku vona mavandla lama va ya hlawuleke. Loko ku ri na ntshamo wa nhlanganelo wa Tindlu, xikombiso loko ku nyikiwa Mbulavulo wa Presidente ni Rixaka, vutshamo bya tatisiwa eka fuloro exikarhi ka swiyenge leswimbirhi ku rhurhela swirho leswi humaka eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Yindlu ya Old Assembly a yi tirhisiwa hi Palamende ku sukela eku vumbiweni ka Yuniyoni hi 1910, ku fikela loko mfumo wo sungula wa xidemokirasi wu hlawuriwa hi 1994. Hi 1994 Palamende ya nkarhi wolowo yi herisiwile eka Yindlu leyi: xikombiso xa ku herisiwa ka Xihlawuhlawu na milawu ya xona. Hi 1961 Afrika Dzonga yi hume eka matiko ya Commonwealth ku va Rhiphabliki. Endzhaku ka tin'hweti ta mune loko Afrika Dzonga ri hume eka Commonwealth na ku va Rhiphabliki, Dimitri Tsafenda u tlhave a dlaya Holobyenkulu Dr Hendrik Verwoerd laha a tshame kona.
Yindlu leyi sweswi yi tirhisiwa ku khomela tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki, ku pasisa milawu na ntirho wa vuangameri wa Palamende. Yi tlhela yi tirhisiwa tanihi ndhawu yo hlanganela ka yona ya tiseminara, mintlawa na tikomiti na tinhlengeletano to tihleva ta ANC na tinhlengeletano to twa miehleketo ya vaaki.
Yindlu yo Dyela ya Old Assembly a yi ri xiphemu xa muako wo sungula wa 1885, lowu a wu tirhisiwa tanihi Yindlu ya Huvo ya Cape yo Endla Milawu. Endzhaku ka ku tumbuluxiwa ka Yuniyoni hi 1910, Yindlu ya Huvo yi engeteriwile. Yindlu ya mfumo wa Cape yi hundzuke yindlu yo dyela ya swirho ni vaendzi. Holobyenkulu wa Britain Harold MacMillan u nyike mbulavulo wa yena wa ndhuma wa "Moya wo Cinca" kona hi 1960, ku ri ku kombisa ntshunxeko wa tikoloni ta Britain eAfrika.
Vungheno bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu a byi tiviwa tanihi Queen's Hall leyi a yi thyiwe endzhaku ka Queen Victoria naswona vito leri ri tshamise xisweswo ku fikela hi 1961. Yi thyiwile Gallery Hall hi 1962 loko Afrika Dzonga yi hundzuka Rhiphabliki.
Fuloro ya vungheno i ya mafulorele yo hlawuleka ya ribye lama a ya ri ya ndhuma swinene hi nkarhi wa Victoria.
Leyi i Yindlu ya NCOP, yin'wana ya switumbuluxiwa swa nkoka eka matimu ya Vumbiwa ya Afrika Dzonga leyi nyikaka vaakitiko va swifundzhankulu hinkwaswo vuyimeri ePalamende. Milawu leyi khumbhaka swifundzhankulu ka njhekanjhekisaniwa hi yona na ku hetisisiwa eka yindlu leyi. NCOP yi vumbiwa hi swirho swa 10 swo huma eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana - tsevu i swa nkarhi hinkwawo na varhumiwa bya mune byo hlawuleka.
Eka yindlu leyi, swirho swi tshama hi ku ya hi Swifundzhankulu swa swona na ku vhota tanihi xiphemu xa xifundzhankulu xolexo. Vavhoti va na vhoti ya le tlhelo yo hlawula swirho swa kaye swa Huvo yo Endla Milawu ya Swifundzhankulu eka malembe man'wana na man'wana ya ntlhanu, hi siku rero ra nhlawulo wa tiko hinkwaro. Xifundzhankulu xin'wana na xin'wana xi na mfungho wa vuhosi lowu kombisiwaka eka yindlu ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Loko Presidente a rhambiwile ku ta eka nhlengeletano ya swirho hinkwaswo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, u tshama eka rixaxa ra le mahlweni hi le xineneni xa mutshamaxitulu, eka xitshamo lexi eka xona ku nga ni mfungho wa vuhosi.
Ndhawu ya galari ya NCOP yi tirhisiwa hi tiVIP na vaaki loko va ta tinhlengeletanweni.
Mfungho wa Vuhosi wa Afrika Dzonga i mfungho wa le henhla lowu voniwaka wa Tiko. Exikarhi ka beji laha ku vonakaka ku ni phurothiya leyikulu, xiluva xa rixaka lexi yimelaka ntwanano wa mimfuwo hinkwayo, na tiko ri karhi ri hlukela tanihi rixaka. Ehenhla ka phurothiya ku ni mampfani lexi tlakuseke timpapa na dyambu leri humaka. Mintshetsho ya koroni yi yimela ku nona ka misava loko timhondzo ta ndlopfu ya Xiafrika swi yimela vutlharhi, matimba na ku tiyimisela.
Exikarhi, xitlhangu xi yimela nsirhelelo wa Maafrika Dzonga, ehansi tlhari na xigiya (xigombo xo vatliwa) leswi vekeriweke ku tiyisisa mhaka ya nsirhelelo wa ku rhula ku nga ri xiyimo xa nyimpi. Endzeni ka xitlhangu ku ni swifaniso swa vanhu va Makhoyisani, vatshami vo sungula va ndhawu. Swifaniso swi ta swi huma eka swifaniso ehenhla ka Linton Stone, xikombiso xa vutshila byo dirowa eribyeni bya Xiafrika Dzonga lebyi dumeke misava hinkwayo. Xihlambanyo xa mfungho wa vuhosi xi vula "vanhu vo hambana hlanganani", kumbe "vanhu lava hambaneke va hlangana", " hi ririmi ra Xikhoisan ra vanhu va /Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?
Nyangwa ya Queen yi kumeka eka muako wa masungulo wa Palamende ya Cape leyi tirhisiwa ximfumo hi 1885. A wu nyika mfikelelo eka yindlu, ekusuhi ni nyangwa yo nghena eCompany Gardens. Company Gardens yi kume vito leri eka Dutch East Indian Company leyi hi 1652 yi rhumeleke Jan na Maria Van Riebeeck ku ta eCape. Miako yintshwa yi tatisiwile eka miakonhlangano ya Palamende endzhaku ka loko tikoloni timbirhi ta Britain (Cape na Natal) na Tirhiphabliki timbirhi ta khale ka Mfumo wa Mabunu (Transvaal na Orange Free state) ti vumbe Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910.
Layiburari yi kumeka ku suka eka vungheno bya muako wa NCOP. Hi 1857 layiburari ya xiviri yi sunguriwile yi huma eka minhlengeleto ya tibuku leti a ti tirhisiwa hi Huvo ya khale ya Cape yo Endla Milawu na Huvo yo Endla Milawu. Hi 1910, hi ku vumbiwa ka Yuniyoni, minhlengeleto leyi yi hundzuke Layiburari ya Palamende. Hi 1919, tibuku to kala, swifaniso, mimepe na swifaniso swo pendiwa swi tatisiwile ku endla Swihlengeletiwa swo Hlawuleka.
Ku tlula malembe ya 150 ku ve ni ku tatisiwa loku kokaka rinoko eka Layiburari leyin'wana leswi katsaka nhlengeleto wa Sidney Mendelssohn. Hi 1917 u nyikele hi nhlengeleto wa yena wa Afrikana lowu a wu katsa tiayitheme ta 7 000 ePalamende. Ku ni kwalomu ka 200 000 wa mavito ya tibuku elayiburari leswi katsaka swirhekhodiwa swo rhanga swa Afrika Dzonga na Afrika.
Exikarhi ka mintirho ya vutshila leyi hayekiweke emakhumbhini ya munyuziyamu ku ni mintirho ya mutshila wa swikeche, Francois Le Valliant. A ri mufambi wa Mufurwa loyi a tekeke tendzo to leha a hundza hi le vuxeni na le n'walungu wa Cape exikarhi ka 1781 na 1784.
Mihlovo ya mati yi rhekhoda tendzo toleto.
Mintirho ya vutshila, swilo leswi endliweke hi mavoko na minhlengeleto ya ndzhaka ePalamende swi hlayisiwile, swi tsariwile na ku vona ku swa hlayiseka hi hofisi ya swa mintirho ya vutshila ya Palamende naswona ya fikeleleka hi vaaki. Minhlengeleto leyi i ya ntikelo eka swa matimu na ku va ya nkoka, kambe a yi yimeli vanhu hinkwavo na vutshila bya tiko leri. Palamende yi tikarhatela ku va na vuyimeri eku kombiseni ka vutshila lebyi yimelaka Maafrika Dzonga hinkwawo. Mixaka yintshwa na yo hambana ya mintirho ya laviwa ku ta hayekiwa ku endla vutshila bya Palamende byi va xiphemu xa rendzo, ku nga ri makumu ya rendzo.
Malapi ya Nkhaviso ya Keiskamma ya yimela nhlengeleto wa vatshila, ku nga ri mutshila un'we. Ku cinca loku ku langutekaka kuri ka mahlori ku tekiwile hi Malapi ya Nkhaviso ya Keiskamma emahlweni ka muako wa Old Assembly. Malapi ya Nkaviso lama kombaka matimu ya ku hlupheka ka Afrika Dzonga ya endliwile hi vamanana vo huma Eastern Cape, naswona ya katsa swifaniso ku suka eka tiburochara leti nyikaka mahungu ya nhlawulo leti nyikiwaka vavhoti va Afrika Dzonga eka nhlawulo wa xidemokirasi wo sungula.
Meyisi ya nsuku leyi nyikeriweke ePalamende hi 1963 hi Tindlu ta swa Migodi ta Transvaal na Free State yi siviwile hi Meyisi ya vanhu. Ku beleriwile buku leyi pfuriweke ehenhla ka Meyisi ya vanhu (swi yimela Vumbiwa) ni ngoma leyi vitanaka vayimeri va rixaka eka indaba.
Minchumu yo hlayanyana na mabokisi swi kombisiwile ephacisini leyi hlanganisaka muako wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu. Nawu lowu sayiniweke ku simeka Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi 1910 wu kombisiwile wu ri na xigandlu xo wu pasisa tanihi le ka Nawu wa 1961 wo tumbuluxa Rhiphabliki ra Afika Dzonga.
Meyisi ya khale ebokisini ro kombisa yi yimela leyi a yi tirhisiwa hi Yindlu ya le Hansi ya Palamende ya Nghilandhi. A yi toloveriwe ku vekiwa ehenhla ka teresele ehenhla Tafula ra Huvo.
Risimu ra rixaka leri tsaleriweke Yuniyoni ya Afrika Dzonga hi CJ Langenhoven, "Die Stem" ri hayekiwile laha ekusuhi ni nongoloko wo xixima wa lava hundzeke emisaveni eka tinyimpi timbirhi ta misava laha mavito ya masocha ya Vantima ya vekiweke emakumu ka Tibuku ta Switsundzuxo.
Tiwiki ta vatshamaxitulu na swirho leswi nga swa khale hi ntirho ematafuleni ya Huvo na Sinetara ti herisiwile hi Sunguti 1987 endzhaku ka nhlengeletano ya nhlanganelo ya Tikomiti ta Milawu ya Nkarhi Hinkwawo na Mafambiselo ya Timhaka, hambileswi wiki yi ambariweke ro hetelela hi 1994.
Swipetlu swa tambha ro huma en'wetini, leswi nyikiweke Afrika Dzonga hi Presidente Richard Nixon na swona swi kombisiwile.