312 696 km2 (69ste)
38 422 346 (35ste)
38 511 824
$1 111 miljard (21ste)
$29 251 (49ste)
$509,955 miljard (23ste)
$13 429 (54ste)
MOI (2015) 0,855 (36ste) – baie hoog
Gini (2014) 32,08 – medium
Pole (Pools: Polska, [ˈpɔlska], luister (hulp·inligting)), amptelik die Republiek Pole (Pools: Rzeczpospolita Polska, luister (hulp·inligting)), is 'n land in Sentraal-Europa. Dit grens aan Duitsland, Tsjeggië, Slowakye, Oekraïne, Wit-Rusland, Rusland en Litaue. In administratiewe opsig word Pole in 16 woiwodskappe (pl. województwo, enkelvoud województwa) verdeel.
5.4 Tweede Poolse Republiek
5.4.1 Pools-Sowjet-Russiese Oorlog
5.5 Die Volksrepubliek Pole (1945–1989)
5.6 Die Derde Republiek
11.2 Hervormings vanaf die skooljaar 2017/18
Danksy die inlywing van Duitse gebiede – Warmia en Mazury, die Pommerse Mereplato (Pojezierze Pomorskie), die gebied van Lubusk, Dolny Sląsk (Neder-Silesië) en 'n gedeelte van Górny Sląsk (Opper-Silesië) het gebiede met 'n totale oppervlakte van sowat 100 000 vierkante kilometer onder Poolse administrasie gekom, terwyl die land gebiede in die ooste (Wileńszczyzna, Polesie, Wołyń, Podole) met 'n oppervlakte van 180 000 vierkante kilometer aan die Sowjetunie afgestaan het. As gevolg van hierdie grensveranderings kom die huidige Poolse staatsgebied met dié van sowat 1 000 jaar gelede grootliks ooreen.
Die langste riviere in Pole is die Wisła met 1 022 km, die grensrivier Oder (Odra) met 840 km, die Warta met 795 km en die Boeg met 774 km. Die Boeg vloei langs die Poolse oosgrens. Wisła en Oder vloei vanuit die suide deur die hele land in noordelike rigting en mond net soos talle kleiner riviere in Pommere in die Oossee uit. Hierdie twee groot riviere oorheers die hidrografies-fluviatiele struktuur van die land.
As gevolg van laer geboortesyfers en emigrasie het die Poolse bevolking in die laat 20ste en vroeë 21ste eeu negatiewe groei getoon. In 2008 het die geboortesyfer effens gestyg tot 1,31 kinders per vrou, en danksy die 414 000 geboortes, wat aangeteken is, het die Poolse bevolking vir die eerste keer in elf jaar weer gegroei tot 38,135 miljoen. Volgens die Sentrale Statistieke Buro (GUS) is Pole se bevolking moontlik kleiner as oorspronklik beraam. Gegewens van die sensus in 2011 dui daarop dat die land tans slegs 37,2 miljoen inwoners het.
Jong Argentyne van Poolse afkoms tydens 'n optog ter geleentheid van die XXXIV Fiesta Nacional del Inmigrante in 2013
Die aantal Pole wat na die Verenigde State emigreer het sedert Pole se toetreding tot die Europese Unie (EU) in 2004 merkbaar afgeneem, maar steeds meer Poolse burgers het hulle in ander lidstate van die EU lande gevestig. Volgens 'n verslag, wat deur die Amerikaanse Migration Policy Institute in Washington, DC gepubliseer is, het in 2009 altesaam 1,5 miljoen Pole in EU-lidstate – veral in die Verenigde Koninkryk, Duitsland en die Republiek van Ierland – gebly.
Die Museum vir die geskiedenis van Poolse Jode in Warskou
Die geskiedenis van Jode in Pole strek terug tot die 10de eeu en sluit lang periodes van godsdienstige verdraagsaamheid en relatiewe welvaart net soos die grootskaalse volksmoord gedurende die Duitse besetting van Pole vanaf 1939 in. Die veranderende houding teenoor andersgelowiges en anderssprekendes moet teen die agtergrond van Pole se dikwels dramatiese en traumatiese geskiedenis gesien word. Dit het uitgeloop op 'n etnies en godsdienstig betreklik homogene staat en bevolking soos dit vandag bestaan.
Die Koninkryk Pole was vanaf sy stigting in die 9de eeu een van die mees verdraagsame state in Europa. Met die sogenaamde "Statuut van Kalisz", wat in 1264 deur hertog Bolesław die Vrome van Groot-Pole (1221−1279) ingestel en deur koning Kasimierz die Grote in 1334 bevestig en uitgebrei is, is aan Jode verreikende regte toegestaan. Dit was die basis vir die ontstaan van een van die grootste en lewendigste Joodse gemeenskappe in Europa. Die politieke, kulturele en godsdienstige verswakking van die Pools-Litause Gemenebes deur vreemde invalsmagte en maatskaplike omwentelinge soos die Protestantse Hervorming en die daaropvolgende Rooms-Katolieke Teenreformasie het vanaf die 17de eeu 'n nadelige uitwerking op Pole se tradisionele verdraagsaamheid gehad. Net soos vir ander etniese en godsdienstige minderhede het die situasie vir Poolse Jode begin versleg.
Na die Poolse Delinge en die einde van Pole as onafhanklike staat in 1795 het Joodse Pole onderdane van Rusland, Oostenryk en Pruise geword en is hul regstatus deur hierdie moondhede bepaal. Met die hervestiging van 'n onafhanklike Poolse staat ná die Eerste Wêreldoorlog in 1918 was Pole se meer as drie miljoen Jode steeds een van die grootste Joodse gemeenskappe ter wêreld.
Kort voor die Duitse inval in Pole is die Joodse bevolking op 3,35 miljoen beraam. Die Nasionaal-Sosialistiese beleid om van Pole 'n regsvrye ruimte te maak het die agtergrond vir 'n ongekende stelselmatige massamoord op Poolse elites en Jode gevorm. Vir die vernietiging van Poolse en ander Europese Jode is verdelgingskampe op industriële skaal ingerig. Sowat 90 persent van die totale Joodse bevolking in Pole is uitgewis.
Fundamentalistiese strominge speel steeds 'n rol in Rooms-Katolieke kringe. Sommige Rooms-Katolieke Pole was en is, soos ander Europeërs, nie vry van anti-semitiese houdings nie. Orals in Oos-Europa was Nazi-besetters sinies genoeg om plaaslike etniese spanninge en anti-Joodse gevoelens vir hul vernietigingsbeleid in te span. So het enkele Pole, ondanks hulle haat teen Duitse besetters, 'n aktiewe rol gespeel in die Joodse volksmoord, en het een anti-Joodse pogrom nog ná die oorlog in 1946 in Kielce voorgekom. Baie ander Poolse burgers het egter hul eie en die lewens van hul familielede op die speel gesit om Jode van die uitwissing deur Duitse Nasionaal-Sosialiste te red.
Toe in 1968 Poolse studente, net soos elders in Europa, protes aangeteken het teen die heersende bewind, spesifiek die kommunistiese regering se sensuurmaatreëls en sy ferm optrede teen kritici uit studentegeledere, het die maghebbers teruggeval op ou anti-semitiese retoriek en hul aanvoerders as "sionisties" en "anti-Poolsgesind" bestempel. Ná die Ses Dae-oorlog in Junie 1967 het in verskillende Oosbloklande polities gemotiveerde antisionisme kop begin uitsteek - Moskou het in die konflik tussen Israel en sy Arabiese buurlande die Arabiese saak gesteun en nie geskroom om oor te gaan tot politieke suiweringe wat Joodse partylede en burgers geteiken het nie. Tussen 1968 en 1972 het sowat 20 000 Joodse burgers onder die indruk van anti-Joodse, anti-sionistiese en anti-Israeliese propaganda uit Pole geëmigreer.
In Februarie 2019 het die uitlatings van 'n Israeliese minister wat beweer het dat "Pole anti-semitisme met hul moedersmelk inkry" tot diplomatieke spanninge en proteste in Pole gelei. Die Poolse premier Mateusz Masowiecki het die anti-Poolse bewerings as "rassisties" bestempel.
Tussen die 13de en 3de eeu v.C. het Pole deel van die sogenaamde Lausitz-beskawing gemaak wat vanaf die huidige Sakse in Suidoos-Duitsland tot by die Wisła-rivier uitgebrei het. Aanvalle deur Asiatiese stamme het die bewoners genoodsaak om hulself in groter groepe te organiseer en hul nedersettings te versterk. 'n Voorbeeld van hierdie soort dorpe was Biskupin (tussen 700 en 400 v.C.) wat op 'n eiland gestig is en deur 'n beskermingswal omring was. Navorsers beraam die inwonertal op tussen 1 000 en 1 200.
Die binnelandse situasie in Pole-Litaue in die 15de en 16de eeu is met 'n treffende spreekwoord omskryf: "Pole is die hel vir boere, die vagevuur vir stadsbewoners, die hemel vir adellikes en die paradys vir Jode."
Terwyl in die res van Europa 'n periode van skeurings en godsdienstige oorloë begin het, het Pole-Litaue tot 'n "paradys vir ketters" ontwikkel, soos die Poolse teenhervormer en biskop van Ermland, Jan Hosius, dit beskryf het. Die beginsel van godsdienstige verdraagsaamheid, wat tussen 1517 en 1663 in Pole-Litaue toegepas is, het van hierdie staat saam met die Vorstedom Seweburge 'n uitsondering in Europa gemaak.
Józef Piłsudski (1867−1935) het vanaf 1926 tot sy afsterwe in 1935 de facto as diktator geregeer. Alhoewel hy ferm opgetree het teen etnies gemotiveerde politieke aktiviste, het anti-semitisme geen rol in sy beleid gespeel nie
In November 1918, ironies genoeg juis toe die drie grootmoondhede Rusland, Oostenryk-Hongarye en die Duitse Ryk, wat die land van die landkaart laat verdwyn het, ná die einde van die Eerste Wêreldoorlog almal in chaos versink het, het Pole onder Józef Piłsudski ná 123 jaar verdeling opnuut 'n onafhanklike staat geword.
Poolse magte in Kyiv (Kiëf)
Die Pools-Sowjet-Russiese Oorlog tussen 1919 en 1921 word deur historici as die «oer-katastrofe van die Oos-Europese 20ste eeu» beskryf. Die vredesorde, wat daarop gevolg het, was só labiel dat die politieke en etniese spanninge, wat gedurende die konflik opgewerp is, selfs deur die Tweede Wêreldoorlog nie opgelos is nie. Nasionale minderhede en historiese grense bly strydpunte in Oos-Europa.
Gedurende die oorlog het Poolse magte in 1919 groot dele van die Europese deel van Rusland beset, insluitend strategies belangrike stede soos Kyiv (Kiëf), Minsk en Vilnius. Die Rooi Leër het ondanks die verliese, wat dit in die Russiese Burgeroorlog gely het, uiteindelik met 'n teenoffensief begin waartydens Oekraïne herower is en Sowjet-Russiese die Poolse grens oorsteek het in 'n poging om Warskou in te neem. Die Poolse militaris Józef Pilsudski het in 'n veldslag, wat later as die «Wonder aan die Weichselrivier» en «Europa se redding van bolsjewisme» beskryf sou word, daarin geslaag om die Russiese magte terug te slaan.
Die konflik het honderdduisende menselewens geëis en verwoesting gesaai in groot dele van Oos-Europa. Toe albei oorlogspartye ná die wapenstilstand skuldiges probeer vastrek het, was Jode weer eens handige sondebokke. In altesaam 1 200 pogroms gedurende en ná die oorlog is na ramings sowat 60 000 Joodse burgers vermoor.
Die Volksrepubliek Pole (1945–1989)
Die Paleis van Kultuur en Wetenskap in Warskou se middestad is deur vele Pole as simbool vir die Sowjet-Russiese oorheersing van hul land beskou. Die amptelike standpunt, wat deur die huidige regeringsparty PiS steeds bekragtig word, is dat daar voor die politieke omwenteling van 1989 geen onafhanklike Poolse regering bestaan het nie. Volgens hierdie sienswyse was ook Duitsland nie in staat om in hierdie tydperk enige geldige ooreenkoms met Pole aan te gaan nie - onder meer betreffende die oorlogskade wat deur Duitsland as aanvalsmag en besetter berokken is
Stalin se beleid was konsekwent op die bolsjewisering van alle verowerde gebiede gemik – so is die Poolse regering in ballingskap, wat in Londen gesetel was, net soos die Armia Krajowa ("Tuisleër"), wat teen die Duitse weermag geveg het, deur hom slegs as hinderlik vir sy planne beskou. Toe die Duitse uitsaaikorporasie in April 1943 in sy radionuus die ontdekking van massagrafte van duisende vermoorde Poolse offisiers in Katyń vermeld het, het die regering in ballingskap daarop gedring dat die Rooi Kruis die vonds en die presiese omstandighede van die slagting moes ondersoek. Stalin het met die verbreking van diplomatieke betrekkinge gereageer.
Daar was min hoop dat Pole se voormalige westerse geallieerdes Pole van die Sowjet-Russiese juk sou bevry. Die Koue Oorlog het vrese gewek dat Pole se westelike grense weer deur Duitsland bevraagteken sou kon word – in Maart 1946 het Winston Churchill nie net die term "Ystergordyn" In die politieke debat oor Oos-Europa ingevoer nie, maar ook daarop gewys dat Pole se gebiedseise teenoor Duitsland eintlik ongegrond sou wees. Tegelykertyd was dit duidelik dat die Sowjet-Russe Oos-Pole nie aan Warskou sou teruggee nie. Stalin was Pole se enigste waarborg teen 'n hernieude grensverskuiwing en verkleining van die land. Terwyl die westerse bondgenote in baie Poolse kringe as verraaiers beskou is, het die land agter die Ystergordyn versink.
Die voormalige Duitse gebiede, wat in 1945 onder Poolse administrasie gekom het, was baie keer groter as die gebiedseise wat enige Poolse politikus voor of gedurende die Tweede Wêreldoorlog gemaak het. Oorspronklik sou Duitsland volgens verteenwoordigers van Pole se "Nasionale Demokrasie" slegs Oos-Pruise, Danzig en Opper-Silesië afstaan, maar uiteindelik is Stalin se voorstel deurgevoer. Pole se "terugkeer na die Piastiese lande", soos dit amptelik genoem is, het met die verdrywing van sowat 3,5 miljoen Duitssprekende bewoners gepaard gegaan. Die res van die oorspronlike Duitse bevolking van agt tot nege miljoen het al eerder voor die Rooi Leër gevlug. Honderdduisende het in kampe, as gevolg van bombardemente of mishandelings gesterf.
Die vreedsame rewolusie in Pole het oor vyftien maande voortgeduur waartydens bykans tien miljoen Poolse werknemers (van wie die helfte vroulik was) by die onafhanklike en selfbestuurde vakbond Solidarność onder leiding van Lech Wałęsa aangesluit het. Die outoritêre staat se gesag is sodoende ernstig ondermyn. Met die afkondiging van krygswet deur generaal Wojciech Jaruzelski op 13 Desember 1981 is die demokratiseringsproses skielik stopgesit en 13 000 vakbondaktiwiste en intellektueles in hegtenis geneem. Die kommunistiese regering moes plek maak vir 'n militêre junta.
Die historiese Pools-Litause Gemenebes of Rzeczpospolita was in godsdienstige opsig een van die mees verdraagsame state in Europa, 'n land sonder brandstapels of godsdienstige oorloë en 'n toevlugsoord vir godsdienstige vlugtelinge soos Sefardiese Jode wat uit Spanje verdryf is, Mennoniete wat in Nederland aan onderdrukking blootgestel is en in Pools Olędry (afgelei van "Hollanders") genoem is asook Ougelowiges uit die Russiese Ryk.
Pole is vandag 'n land met 'n sterk Rooms-Katolieke karakter. Meer as 95 persent van die Poolse bevolking is lidmate van die Rooms-Katolieke Kerk, sowat 80 persent is praktiserende Katolieke. Die meeste aanhangers van Ortodokse kerke - hoofsaaklik etniese Wit-Russe - is in Podlachië saamgetrek. Hier, en in Gdańsk, word die meeste inheemse Moslems (sowat 5 000 gelowiges) aangetref. Hulle is merendeels nasate van Islamitiese Tatare wat hulle vanaf die 17de eeu in Oos-Pole gevestig het. Luthers-Protestantse kerke het minder as 100 000 lidmate, veral etniese Duitsers.
'n Baie klein minderheid van 200 tot 300 persone in Warskou en Wrocław is die Kareërs of Karaïeme, 'n Turkvolk met 'n eie Joodse tradisie. Hulle is nasate van soldate wat in die 14de eeu in die leër van die Grootvorstedom Litaue gedien het.
Die sogenaamde "oorgangsresessie", waarin Pole tydens die eerste fase van transformasie gedompel is, was langer en dieper as verwag, tog het die land as die eerste van Oos-Europa se transformasie-ekonomieë sedert 1992 voortdurende ekonomiese groei ervaar. Die bruto nasionale produk (BNP) het tussen 1989 en 2001 met byna 'n derde gestyg, terwyl die skuldlas verlaag is en die inflasiekoers afgeplat het. In Februarie 2010 het die prysgroei volgens statistieke van Eurostat verstadig tot 3,4 persent. In 2013 het die gemiddelde inflasiekoers verder gedaal tot 0,9 persent en veral danksy dalende pryse vir olie en kos verder verstadig tot 0,1 persent in 2014. In Augustus 2015 is 'n negatiewe jaarlikse inflasiekoers (–0,4 persent) aangeteken.
Werkloosheid (11 persent of 1,563 miljoen werknemers in Augustus 2015), veral onder die jeug (sowat die helfte van alle werkloses is jonger as 35 jaar), bly egter net soos Pole se begrotingstekort sorgwekkend, alhoewel dit merkbaar begin afneem het.
Die dienstesektor dra nou byna 64 persent tot die BBP by, terwyl die nywerheidsektor en boubedryf se gesamentlike aandeel tot 32,6 persent verminder het. Die landbousektor dra 3,4 persent tot die Poolse BBP by. Die privaatsektor, wat 80 persent van alle Poolse werknemers in diens het, se aandeel beloop sowat 75 persent.
Beduidende bedrywe met 'n lang tradisie sluit voedselverwerking, energievoorsiening, mynbou en swaar nywerhede, masjienbou, elektrotegniese en elektroniese nywerhede, motorvervaardiging en tekstielvervaardiging in. Die tersiêre sektor toon die snelste groei (5,8 persent in 2008).
Sowat die helfte van die land se oppervlakte (16 miljoen hektaar) word vir landboudoeleindes gebruik. 39 persent van die Poolse bevolking woon in plattelandse gebiede, en die landbousektor verteenwoordig sowat 16 persent van alle werkgeleenthede. Al het die land- en bosbousektor se bydrae tot die bruto binnelandse produk in die 21ste eeu steeds kleiner geword (4,4% in 2000, 3,5% in 2010) bly die landbousektor 'n belangrike ekonomiese bedryf vir die Poolse samelewing en die arbeidsmark.
Groot vordering is met organiese boerdery gemaak. Toe Pole in 2004 by die EU aangesluit het, was daar minder as 4 000 organiese boerderye. In laat 2010 het die aantal organiese plase gegroei tot 20 956 met 518 527 hektaar (2,8 persent van die totale landbou-oppervlakte). Die aantal verwerkingsbedrywe het van 55 tot 293 gegroei. Organiese landbou word tans nog deur ontoereikende bemarkingstrukture geknel. Daarnaas maak nie net gesertifiseerde plase nie, maar ook talle klein boerderye gebruik van tradisionele landboumetodes sonder chemie en industriële tegnologie. Sodoende word 'n hoë gehalte van landbouprodukte gewaarborg. Die totale omset met organiese produkte het in 2008 sowat 86 miljoen € beloop. Die gemiddelde organiese boerdery het oor 'n plaas met 25 hektaar beskik, teenoor tien hektaar in die konvensionele landbousektor.
Jaarliks bring sowat veertien miljoen toeriste 'n besoek aan Pole. Dit maak van die land die 14de gewildste toerismebestemming ter wêreld.
Die ekonomiese strategie, wat aan die Sowjet-model verbonde was, het voorkeur aan die ontwikkeling van swaar nywerhede gegee, terwyl invoere van vervaardigde goedere stapsgewys deur 'n herstrukturering van die nywerheidsektor vervang sou word. Uitvoere was slegs daarop gemik om buitelandse valuta vir invoergoedere te verdien wat vir die industrialisering noodsaaklik was, maar nie plaaslik beskikbaar was of vervaardig kon word nie. Buitelandse lenings is soveer moontlik vermy, net soos ander eksterne invloede wat moontlik 'n nadelige uitwerking op die ontwikkelende sentraal-beplande ekonomie in Pole sou kon hê.
As gevolg van die internasionale ekonomiese krisis het Pole se uitvoere in 2009 met 17,1 en die invoere selfs met 26,3 persent verminder. Die tekort op die Poolse handelsbalans het 8,7 miljard € beloop.
Die linkse politieke spektrum is tans verdeeld en in vergelyking met ander Europese lande opvallend swak. Ver-regse en protespartye speel geen noemenswaardige rol nie.
Die nuwe regering onder die eerste minister Donald Tusk, wat in November 2007 ingehuldig is, het in sy nuwe beleid teenoor Duitsland, Rusland en die Europese Unie (EU) die belangrikheid van goeie betrekkinge beklemtoon. Ná die politieke spanninge van die afgelope jare is die betrekkinge met Berlyn in 2008 as uitstekend beskryf.
Die periode van ontworteling en oorheersing het tot in die middel van die 19de eeu 'n beslissende invloed op die werk van Pole se drie romantiese barde Adam Mickiewicz (1798–1855), Juliusz Słowacki en Zygmunt Krasiński uitgeoefen wat in hul Poolse "Messianisme" Jesus Christus se pad van lyde aan dié van die Poolse nasie gelykgestel het. Vir hulle sou Pole 'n beslissende rol in die stryd teen tirannie en oorheersing deur vreemde magte speel. Die drie barde het hul maatskaplike rol as leiers in die nasionale stryd om onafhanklikheid aan die nuwe konsep van literatuur te danke wat as plaasvervanger vir nie-bestaande openbare instellings gedien het.
Ander beduidende verteenwoordigers van Pole se na-oorlogse literatuur is Witold Gombrowicz, Sławomir Mrożek, Miron Białoszewski, Kazimierz Brandys, Ernest Bryll, Zbigniew Herbert, Marek Hłasko, Paweł Huelle, Ewa Lipska, Jan Parandowski, Jerzy Pilch, Julian Przyboś, Tadeusz Różewicz, Władysław Terlecki, Jan Twardowski, Ryszard Kapuściński, Stefan Chwin, Leszek Kołakowski, Andrzej Stasiuk, Olga Tokarczuk (aan wie die Nobelprys vir Letterkunde van 2018 toegeken is), Dorota Masłowska en Jerzy Prokopiuk, asook Karol Wojtyła wat as Pous Johannes Paulus II bekendheid verwerf het.
Meer nog as die letterkunde het die skilderkuns in die "lang 19de eeu", toe die Poolse volk van sy staat en selfregering ontneem is, 'n sentrale rol in die nasionale strewe gespeel. Skilders het hul kuns as 'n patriotiese missie beskou en hulle op nasionaal-romantiese en heroïese motiewe begin toespits. Werke soos die uitbeelding van die Kościuszko-opstand in 1794 deur Piotr Michałowski (1800–1855) en Jan Matejko (1838–1893) se monumentele Slag van Grunwald het ook internasionale bekendheid verwerf. Volgens Matejko, die vernaamste Poolse skilder uit hierdie periode, kon kuns ook as 'n soort "wapen" beskou word en sou daar ook geen skeiding tussen patriotisme en kuns kon wees nie.
Een van Matejko se skoliere, Stanisław Wyspiański (1869–1907), het hom as skilder, skrywer, dramatikus, tekenaar en regisseur bekwaam en met sy werk die Modernisme in die Poolse kuns ingelui. Die modernisering van die Poolse toneel- en gebruikskuns word aan sy naam verbind, terwyl hy as skilder stylelemente van die Jugendstil en Simbolisme met elemente uit die tradisione Poolse volkskuns versmelt het. Die binneversiering, wat hy vir die Fransiskane-kerk in Krakau ontwerp het, word steeds by die indrukwekkendste voorbeelde van moderne dekorasiekuns gereken.
Belangrike strategiese navorsingsvelde in Pole sluit onder meer die gesondheidswese en omgewingsbewaring, landbou en voeding, staat en samelewing, veiligheid, nuwe materiale en tegnologieë, inligtingstegnologieë, energie en energiebronne en vervoerinfrastruktuur in.
Hoofgebou van die Universiteit van Wrocław (Uniwersytet Wrocławski)
Onderwys en kennis word tradisioneel hoogs gewaardeer. So was Pole die eerste land in Sentraal-Europa wat reeds in 1773 'n nasionale, nie-kerklike onderwyskommissie in die lewe geroep het. Die onderwysstelsel met primêre en sekondêre skole asook hoër onderwys, wat deur hierdie kommissie ingevoer is, bestaan steeds - al is dit intussen aangevul met kleuterskole vir kinders in die ouderdomsgroep tussen drie en ses jaar.
Net soos in ander lande is daar primêre, sekondêre en tersiêre onderwysinstellings. Die laerskool (szkoła podstawowa) met sesjarige opleiding val in die primêre onderwysdomein en word teen die einde van die laaste jaar afgesluit met 'n verpligtende eindtoets sonder selektiewe karakter. Hierdie toets wys die kennisvlak van 'n leerder en dien as inligting vir haar-/homself, ouers en sekondêre skole.
Die eerste vlak van die sekondêre onderwysdomein (die driejarige gimnazjum) word afgesluit met 'n verpligtende eindeksamen (die toelatingsvereiste tot die tweede vlak van sekondêre onderwys). Hier kann leerders kies tussen
driejarige liseums wat 'n algemene opleiding verskaf of 'n gespesialiseerde profiel het,
vierjarige beroepskole (technika),
aanvullende liseums en beroepskole (eweneens technika genoem) en
drie- of vierjarige beroepskole.
Die kurrikulum lê die klemtoon op Poolse kultuur en geskiedenis, vreemde tale en rekenaarvaardighede. Hoërskoolleerders mag in bepaalde vakke spesialiseer, waaronder wiskunde, Engels, Duits, biologie en skeikunde. Die getal leerders, wat Duits as vreemde taal aanleer, is met meer as twee miljoen die hoogste ter wêreld. In 1999 en 2002 is hervormings toegepas en nuwe skoolvakke ingevoer soos "Beginsels van entrepreneurskap".
Liseums en technika word afgesluit met 'n eindeksamen (matura) as toelatingsvereiste tot die tersiêre onderwysvlak. Akademiese instellings mag hul studente deur 'n toelatingseksamen selekteer. Die opleiding by beroepskole word afgesluit met 'n beroepseksamen. Leerders mag kies of hulle onmiddellik daarna tot die beroepswêreld wil toetree of hul skoolopleding wil voortsit by aanvullende algemene of gespesialiseerde liseums, of 'n technikum.
Hervormings vanaf die skooljaar 2017/18
In Desember 2016 het die Sejm, die Poolse parlement, 'n hervorming van die onderwysstelsel besluit wat tot 2023 stapsgewys verwesenlik sal word. Kinders sal vanaf die ouderdom van ses skoolpligtig wees en een jaar lank 'n pre-primêre skool besoek. Alle leerders sal daarna 'n gemeenskaplike skoolopleiding van agt jaar ontvang - volgens die model wat reeds in die kommunistiese tydperk toegepas is. Sowat 7 500 gimnazjums, wat ingevolge die hervormings van 1999 gevestig is om die Poolse onderwysstelsel by Wes-Europese standaarde aan te pas en waar opleiding in die grade sewe tot nege verskaf is, word afgeskaf - 'n proses wat na verwagting teen 2020 voltooi sal word. Eers vanaf die ouderdom van vyftien kan leerders kies tussen
'n beroepskool met driejarige opleiding (szkoła branżowa I stopnia) as voorbereiding vir die beroepslewe,
'n technikum of beroepshoërskool met vyfjarige opleiding, of
duale beroepsopleiding (skool en onderneming).
Toegang tot tersiêre onderwys word verleen deur 'n eindeksamen (matura) in bogenoemde technikums of vierjarige algemene hoërskole, sogenaamde liseums (liceum ogólnokształcące). Ook leerders van beroepskole het toegang tot hoër onderwys as hulle 'n verdere twee jaar opleiding in hul beroepshoërskool volg (szkoła branżowa II stopnia).
Sommige aspekte van die hervorming weerspieël die wense van baie ouers. So was gimnazjums minder gewild. Ander weer reflekteer die regeringsparty PiS se amptelike beleid. Die PiS het krtitiek op sommige liberale en pluralistiese tendense van die vorige onderwysstelsel gelewer en pleit daarvoor om meer aandag aan dissipline, patriotiese gesindheid, nasionale simboliek, die beleid aangaande geskiedenisonderrig en die doel daarvan, nasionale literatuur, volksmusiek en ander onderwerpe te skenk. 'n Derde aspek is Pole se veranderende demografie. Weens die grootskaalse emigrasie van jong beroepsmense het die getal leerders merkbaar gedaal - in die dekade tussen 2007 en 2017 met 1,2 miljoen, terwyl die getal onderwysers met 500 000 onveranderd gebly het.
Die onderwyservakbond ZNP het die beplande hevormings gekritiseer. Daar is vrese dat duisende onderwysers ontslaan en die kurrikulum volgens politieke en ideologiese oorwegings aangepas sal word. So sal die evolusieteorie in die toekoms eers vanaf graad nege behandel word, terwyl planne vir die geskiedenisonderrig voorsiening maak vir 'n breedvoerige behandeling van Poolse geskiedenis en persoonlikhede wat daarin 'n positiewe rol gespeel het.
Die dagblad Gazeta Wyborcza wat in 1989 as spreekbuis van die Solidarność-burgerkomitees in die lewe geroep is, het met 'n daaglike sirkulasie van tussen 430 000 en 840 000 eksemplare tot die grootste en invloedrykste koerant in Pole ontwikkel. In 1999 is 46 dagblaaie (teenoor 52 in 1998 en 67 in 1990) en 5 518 tydskrifte (teenoor 5 297 in 1998 en 3 007 in 1990) in Pole uitgegee. In die vroeë 21ste eeu het die totale aantal nasionale en streekkoerante, weekblaaie, maandelikse en vaktydskrifte 5 400 beloop. Dagblaaie verskyn soggens Maandag tot Saterdag. Daar word geen laat of Sondaguitgawes uitgegee nie.
Dziennik Gazeta Prawna – 'n samesmelting van twee eetydse koerante, Dziennik en Gazeta Prawna – word sedert 14 September 2009 deur Axel Springer Polska as 'n dagblad van gehalte uitgegee. Die sirkulasie is 150 000.
The Warsaw Voice word sedert 1988 as Pole se eerste Engelstalige weekblad uitgegee en het tans 45 000 lesers.
Die streekprogramme weerspieël die plaaslike openbare lewe, die geskiedenis en kultuur van die verskillende geweste asook die probleme wat deur nasionale, etniese en religieuse minderhede moontlik ondervind word. Hulle bevorder daarnaas die beginsel van gewestelike selfbestuur. Streekprogramme word gereeld deur 63 persent van die Poolse bevolking bekyk.
Volgens IAB Polska het 63 persent van alle Poolse huishoudings in 2011 oor internettoegang beskik, 'n toename van vyf persent teenoor die vorige jaar en ietwat laer as die gemiddeld van die Europese Unie (70 persent). Volgens die Buro vir Elektroniese Kommunikasie sal 95 persent van die Poolse bevolking in 2016 toegang tot hoëspoed-internetdienste met 30 megagrepe per sekonde hê.
↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 (en) "5. Report for Selected Countries and Subjects". Internasionale Monetêre Fonds. Besoek op 20 Desember 2017.
↑ Die Zeit, 15 September 1972: Ostblock - Antisemitismus ohne Juden. Besoek op 19 Februarie 2019
↑ Deutsche Welle, 8 Maart 2018: Polen und die Ausbürgerung der Juden. Besoek op 19 Februarie 2019
↑ The Guardian, 18 Februarie 2019: Summit cancelled as Israel and Poland row over Holocaust. Besoek op 19 Februarie 2019
↑ Stephan Lehnstaedt: Der vergessene Sieg. Der Polnisch-Sowjetische Krieg 1919-1921 und die Entstehung des modernen Osteuropa. München: C.H. Beck 2019
↑ 26,0 26,1 (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake – Pole: Ekonomie. Besoek op 3 Desember 2015
↑ 28,0 28,1 (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Pole – Ekonomie
↑ Jay Heale, Pawel Grajnert, and Debbie Nevins: Cultures of the World - Poland. Derde uitgawe. New York: Cavendish Square Publishing 2016, bl. 70-71
↑ Institut für Ökonomische Bildung (IÖB): Das polnische Bildungssystem. Besoek op 14 Februarie 2019
↑ www.bpb.de - Dr. Andrzej Kaluza, Bundeszentrale für politische Bildung, 4 Oktober 2018: Analyse: Die Reform des Schulsystems in Polen. Besoek op 14 Februarie 2019
↑ spiegel.de, 31 Augustus 2017: Polens gefährliche Schulreform. Besoek op 14 Februarie 2019
WorldCat Identities: viaf-141810140
Ontsluit van "http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Pole&oldid=2069911"
Die bladsy is laas op 13 November 2019 om 10:00 bygewerk.