Luther se hart het by die eksegese gelê. In Oktober 1512 het hy ‘n professor vir die ‘Lectura in Biblia’ in Wittenberg geword en dertig jaar lank sou hy al sy kragte aan die uitleg van die Bybel wy. In die beginjare moes hy ook ander administratiewe take vervul, soos toesig oor ‘n aantal kloosters, toelogiese opleiding en die toepassing van kloosterreëls hou. Daarbenewens moes hy oral en altyd in verskillende kloosters preek. En soos wat die jare aangestap het, het dié take meer geword en dit het sy kragte getap, maar hy het hom altyd weer aan die eksegese en die skryf van kommentare gewy.
Een daarvan was die huweliksportret van 1525. In dié jaar is Luther met Katharina, ’n weggeloopte non, getroud en Cranach het van elkeen ’n portret gemaak. Luther se gesig lyk moeg en mat, en sy oë dof. Dit was egter ’n uiters moeilike tyd want die berugte boere-opstand het sopas begin en groot verwoesting gesaai. Kerk en staat het die vinger na Luther gewys, maar hy kon dit nie keer nie. Elke dag het die druk toegeneem en het die spanning onhoudbaar geword. Cranach het dit geweet en het dit as ‘t ware in sy portret ‘ingeskilder’.
Luther se ‘nederigheid’ het ’n ander toonkleur gehad. Vir hom was dit meer ’n innerlike gebrokenheid. ‘n Soort innerlike vernietiging vanweë menslike swakheid en sonde. ’n Soort gebrokenheid wat telkens in sy eksegese geblyk en wat sy innerlike worsteling teen menslike swakheid en sonde bevestig het. Anders gestel: eers moes die gebroke mens deur die genade oorwin word alvorens die blye eksegeet sy vreugde kon toon.
Op dieselfde dag, 31 Oktober 1517, waarop Luther die vyf en negentig stellings teen dit kerkdeur vasgeslaan het, het hy ook ’n brief aan die aartsbiskop, Albert van Mainz, geskryf. Daarin het hy die aflaathandel skerp aangeval en gesê dat dit die gewone mense verwar (Luther, Brief).
Aan die begin van 1517 het Pous Leo X besluit om aflate uit te reik. Hy het die mense van Fugger, die Duitse bank wat die kerk se geld hanteer het, besoek. Hulle sou teen ’n goeie kommissie die aflaathandel finansier, monitor en afhandel (Bainton 1965:56-57). Tetzel, ’n Dominikaan, sou weer oral rondreis en die hele projek bestuur. Al die geld sou vir die bou van die St Petruskerk in Rome aangewend word.
Tetzel en die aflate was egter nie die groot drywers van die hervorming nie. Iets anders, of dalk baie meer, het oor die jare gebeur. Ons kry ’n kykie in die eintlik dryfkrag agter Luther se optrede in ’n baie interessante werkie oor die psalms wat in Mei 1517 verskyn het. Dit handel oor die boetepsalms en is die resultaat van iets wat al sedert 1513 aan die gebeur was. Luther het in Wittenberg in die plek van Johann Staupitz klasgegee en met die psalms begin.
Treffend gee Luther in sy kommentaar ook inhoud aan sy eie sielesmart en lyding oor sonde. God se pyle het diep in sy hart geskiet en hy was so intens bewus van al sy sonde en die verskriklike lyding wat dit binne-in hom veroorsaak het (WA:175). Die boetepsalms het aan hom ‘n rykdom van beelde geskenk aan die hand waarvan hy sy eie gevoelens en sy eie swaar gemoed kon verwoord. So vind hy in Psalm 38:5 dan die regte woorde om die stryd in donkerste dieptes van binneste te beskryf: ‘Want my ongeregtighede gaan oor my hoof; soos ’n swaar pak het hulle vir my te swaar geword’ (Ps 38:5). Sy sonde het hom innerlik geheel en al neergeslaan. En as die pyle van God se Woord ‘n mens tref, word die grootheid van die sonde net meer intens ervaar, staan jy magteloos, het jy geen verweer nie en ly jy die een vernederend neerlaag na die ander (WA I, 176).