TEEN omstreeks 500 v.C. was stukke silwer die eerste edelmetaalmunte. Mettertyd het hulle soos vandag se muntgeld begin lyk, met die afbeeldings van talle konings en keisers daarop aangebring om hul waarde te bevestig. Of met die kop van ’n dier daarop, soos ’n leeu, wat die heerser se gesag sou uitbeeld.
LINKS: ’n Waterhert in ’n dieretuin in Beijing, China. … die Chinese het meer as ’n eeu voor die geboorte van Christus reeds die velle van herte gebruik om “banknote” te maak.
Detail van ’n foto deur Snowyowls, wat die oorspronklike weergawe by Wikimedia Commons op die wêreldwye web geplaas en dit gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 2.0-lisensie
VOORDAT Afrika ’n eeu of twee gelede deur verskeie Europese lande gekoloniseer is, het die stelsel van ruilhandel op ons vasteland reeds so ’n hoë ontwikkelingsvlak bereik dat hier iets soos “kommoditeitsgeld” bestaan het.
DIGBY die kus van die Afrika-staat Tanzanië lê ’n eilandjie met die historiese handelsentrum Kilwa Kisiwani, waar ’n mens nog heelwat ruïnes sal aantref wat in die loomheid van die tropiese swoelte omhoog beur. Die bouvalle getuig van ’n verlore bloeityd, van vergange eeue toe die sentrum ’n uiters belangrike rol in die handel oor die Indiese Oseaan gespeel het.
Die hawestad het in sy voorspoed bly baai tot die laaste dekades van die veertiende eeu, toe die paniek oor die verskriklike Swart Dood sy tol in die wêreldhandel geëis het. In die eerste dekades van die vyftiende eeu is nuwe kliphuise en moskees in Kilwa gebou, maar in 1500 het die Portugese ontdekkingsreisger Pedro Alvares Cabral daar aangedoen en berig dat hy huise van koraalsteen gesien het. Dit het die heerser se paleis van honderd kamers ingesluit, wat in die Islamitiese Midde-Oosterse styl gebou is.
Vasco da Gama, die Portugese ontdekkingsreisiger wat die seeweg tussen Europa en Indië gevind het in sy epiese vaart om die Kaap, het in 1502 by Kilwa aangekom. Hierna het die stad se belangrikheid afgeneem, hoewel daar ’n kort oplewing was tydens die slawehandel van die agttiende eeu.
Argeoloë het in Kilwa begin belang stel vanweë twee sestiende-eeuse geskiedskrywings oor die plek, waaronder die tans verlore Kilwa-kroniek, waarvan daar darem nog sekere oorblysels bestaan. Geleerdes reken dat die Kilwa-gemeenskap tot die latere Swahili-gemeenskappe ontwikkel het. Hulle erken Kilwa se sleutelrol in die ontstaan van die taal Swahili en die islamisering van Oos-Afrika. Dit was veral vanweë die destydse handelskontakte dat die taal aan invloed gewen en ’n verkeerstaal of ligua franca vir groot dele van Oos-Afrika geword het, waar dit vandag deur sowat 50 miljoen mense gepraat word.
GELD is lank nie meer net munte en note nie. ’n Werker se salaris kan vir hom in ’n bankrekening gedeponeer word, waarvan hy moontlik net ’n deeltjie as harde kontant met hom sal saamdra. Hy kan op die internet elektroniese oorplasings uit sy rekening doen na die munisipaliteit vir sy water en ligte, na Telkom vir sy telediens, na sy siekefonds, na die winkel waar hy klere koop, noem maar op.
Koop sy vrou kruideniersware in ’n supermark of pille by die apteek of selfs net ’n pakkie tee in die winkeltjie om die hoek, gebruik sy ’n debietkaart wat regstreeks met sy bankrekening gekoppel is. Hy gooi petrol in die gesinsmotor met ‘n “petrokaart”. “Elektroniese geld” is die wêreld vol.
En wat waarskynlik in toekoms vir ons voorlê, is dat kontantgeld sover as moontlik verder uitgefaseer gaan word. Om met geld rond te loop, maak ’n mens immers te veel van ’n maklike teiken vir diewe en rowers.
’n Jong dwelmbaas wat byvoorbeeld skielik baie geld uit sy bedrywighede verdien, kan nie sommerso begin stinkryk lewe sonder dat mense is sy omgewing hul wenkbroue sal lig en die owerheid naderhand sal ingryp om te bepaal waar hy aan al sy skatte kom nie.
Die skelm stig dus ’n aantal ondernemings iewers in ’n verafgeleë land waar daar weinig kontrole oor valuta is. Die buitelandse ondernemings maak geld, maar die hoofbase is almal eintlik in diens van die dwelmbaas.
Die dwelmbaas “leen” nou geld van die buitelandse besighede en belê dit in sy eie land in geboue wat op ’n heel wettige wyse vir hom geld verdien. In sy gemeenskap is hy dus ’n gerespekteerde en invloedryke eiendomsmagnaat. Niemand buiten sy aantal vertrouelinge is bewus van sy onderduimse bedrywighede nie.
DIE mens is heel waarskynlik die enigste spesie op aarde wat ’n ware en blywende besef van ruilhandel het of so iets kan hê. Dit blyk uit ’n ondersoek deur navorsers van die Georgia-Staatsuniversiteit in Atlanta, Georgia, in die VSA.
Diere soos sjimpansees sal in hul wilde staat wel gunsies vir ’n lekker versnapering of twee onder mekaar ruil, maar nie goedere vir goedere nie.
Gebrek aan vertroue, probleme met kommunikasie of dalk bloot ’n onvermoë om die nodige sommetjies te maak, kon dalk van die redes gewees het waarom die bestudeerde sjimpansees nie rêrig die kuns kon bemeester om handel te dryf nie.