Dié plase betaal werkers te min(Argieffoto: Anja van der Merwe) ’n Gesamentlike parlementêre oorsigkomitee het bevind dat plaaswerkers op sommige plase in Noordwes, veral dié wat deur die regering besit word, minder as die minimum loon van R23,19 per uur ontvang. In sommige gevalle word arbeiders glo ook nie vir oortydwerk vergoed nie. Dié bevindings is gemaak nadat die portefeuljekomitee vir landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling en die portefeuljekomitee vir arbeid en indiensneming Saterdag ’n besoek aan drie plase in die Matlosana- plaaslike munisipaliteit in Noordwes afgelê het om die werk- en verblyfomstandighede van plaaswerkers, plaasbewoners en arbeidhuurders te evalueer. Twee van hierdie drie plase word deur die regering besit. Die komitee se eerste besoek was aan ŉ wildsplaas buite Klerksdorp waar afgevaardigdes met werkers oor die aard en toestand van hul indiensneming vergader het. Luidens ŉ verklaring deur dié komitee is daar bevind dat die wildsplaas nie alle arbeidswetgewing nakom nie. Dít sluit die betaling van die standaard minimum loon in, asook oortydbetaling vir werk wat op Saterdae en Sondae verrig is. Die wildsplaas kom glo ook nie sy betaling aan die Werkloosheidsversekeringsfonds na nie. Dié plaas het nou 14 dae om aspekte van nienakoming reg te stel. “Die besoek moet in die lig daarvan gesien word dat ons beter leef- en werksomstandighede vir plaaswerkers, plaasbewoners en arbeidshuurders wil hê,” het Inkosi Mandela, lid van die gesamentlike oorsigkomitee, Sondag in ŉ verklaring gesê. Die tweede besoek is op die plaas Hartbeesfontein afgelê waar die komitee die werk- en leefomstandighede van plaasbewoners en arbeidhuurders geassesseer het. Daar is bevind dat 52 gesinne op dié plaas hervestig is nadat hulle van omliggende plase afgesit is. Die plaas is deur die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling gekoop, maar daar is egter geen huise om die 52 gesinne te huisves nie. “Daar is enkele tydelike eenhede op die plaas terwyl ander mense in sinkhuise sonder enige water, krag of sanitasie woon. “Sommige begunstigdes is gelukkig op die plaas terwyl ander na hul vorige blyplek wil terugkeer waar hul geliefdes begrawe is. Die komitee het die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling versoek om met die departement van menslike nedersettings asook die munisipaliteit te beraadslaag om die bou van huise en dienslewering te bespoedig.” Die derde besoek is op die plaas Beatrix afgelê, nadat die komitee ’n klagte ontvang het dat die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling voete sleep om die eienaars van die plaas by te staan. “Die 642 ha plaas is in 2014 deur die proaktiewe grondverkrygingstrategie (Plas) bekom vir 13 gesinne wat die plaas sedert 1952 beset. “Die komitee het bevind dat die gesinne in jammerlike omstandighede in vervalle modderhuise en staalstrukture woon – sonder lopende water, krag of sanitasie. Die werkloosheidskoers op die plaas is hoog en daar is geen landbouaktiwiteite nie.” Die begunstigdes op die plaas het by die komitee gepleit om in te gryp en die goedkeuring van ’n sakeplan te bespoedig wat vroeër by die provinsiale kantoor van die nasionale departement ingedien is. “Die goedkeuring van dié plan en die finansiering daarvan sal hulle in staat stel om huise en ablusiefasiliteite te bou. Hulle sal ook produksieinfrastruktuur kan aankoop om gewasse aan te plant en vee aan te hou.” Volgens die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling is dié projek vir finansiering in die begroting van die departement se landelike ontwikkelingsondersteuningsplan vir die huidige finansiële jaar aangedui.