Mokgatlo wa Mešomo wa Boditšhabatšhaba (ILO) o hlaloša mošomo wo o kgotsofatšago bjalo ka mošomo wa go tšweletša mabakeng a tokologo, tekatekano, tšhireletšego le seriti moo ditokelo tša mošomedi di šireleditšwego ebile a hwetša moputso wo o lekanego le go fiwa tšhireletšo ya go phela gabotse setšhabeng.
Mošomo wo o kgotsofatšago o bontšha ditlhologelo tša banna le basadi gohle mo ba nyakago go dira mošomo wa tšweletšo mabakeng a tokologo, tekatekano, tšhireletšego le seriti sa motho. O akaretša tlhompho ya ditokelo tša motheo, go hwetša mošomo, go šoma maemong a a bolokegilego moo batho ba ka phelago gabotse gammogo le tšhireletšego setšhabeng.
Mafelong a ka moka, batho lefase ka bophara ba kopana le tlhaelelo, dikgoba le go phaelwa ka thoko ka lebaka la go hloka mešomo le mešomo ye e hlaelelago, mešomo ya khwalithi ya fase le ye e sa tšweletšego kudu, mešomo ye e sa bolokegago le meputso ye o ka se itshepišego yona, ditokelo di a gatakwa, go se lekalekane ga bong, bašomi ba bafaladi ba šomišwa gampe, go se emelwe ke diyunione ebile lentšu la bašomi ga le kwale, le go hloka tšhireletšego le go angwa ke malwetši, bogolofadi le botšofadi.
Mošomo wo o kgotsofatšago o tšwetšwa pele ke go šoma, tšhireletšego setšhabeng, maemo le dikokwane tša motheo le ditokelo mošomong le ditherišano tša seboka.
Mošomo wo o kgotsofatšago ga o kgathe tema e bohlokwa fela tlhabologong ye e tšwelago pele, o kgatha tema e bohlokwa khwalithing ya maphelo.
Go fediša kgethologanyo malebana le mešomo le maemo mošomong.
Ka go dumelelana le Kgothekgothe ya ILO ya Nomoro 182, Afrika Borwa e ikgafile go tšea magato a potlako go thibela le go fediša mehuta ye e šiišago ya go šomiša bana mešomong.
Afrika Borwa e ahlaahlana le go fetogafetoga ga mehuta ya bašomi ba bafaladi. Gantši bašomi ba bafaladi ba sa lebana le mehuta ye e šiišago ya go šomišwa bošaedi malebana le go thwalwa le go fiwa mešomo, go šoma ka kgapeletšo, go fiwa dintlo tša maemo a fase kudu, go phaelwa ka thoko malebana le tšhireletšego setšhabeng le go se fiwe ditokelo tše dintši tša motheo.
Re swanetše go hlama melaotshepetšo, go hlama goba go matlafatša melao, mekgwa ya taolo, dihlongwa le ditsela tša go laola bašomi ba bafaladi ka tsela ya maleba.
Se se akaretša mehuta ka moka ya ditherišano, dipoledišano goba fela go abelana tshedimošo magareng ga baemedi ba mmušo, bengmešomo le bašomedi mererong ye e ba amago ka go lekana ye e lebeletšego molaotshepetšo wa ekonomi le wa setšhaba. E ka ba kamano ya segwera sa boraro, le mmušo bjalo ka mokgatlo wa semmušo ditherišanong goba e ka ba kamano ya bobedi fela magareng ga bašomedi le balaodi (goba diyunione le mekgatlo ya bengmešomo), le kamego ya mmušo goba ntle le wona. Ditherišano e ka ba tše e sego tša semmušo goba tše e lego karolo ya tshepetšo, gomme gantši ditherišano e ka ba go kopanywa ga mehuta e mebedi ye. Di ka direga maemong a bosetšhaba, sedikong goba kgwebong. E ka ba kopano ya diprofešene tša go fapafapana, makala a go fapana goba go kopana ga mehuta ye ka moka.
Moreromogolo wa ditherišano tše ke gore go fihlelelwe kwano le go kgatha tema ga bakgathatema bagolo ka mokgwa wa setemokrasi lefaseng la mošomo. Dihlongwa le ditshepetšo tše di atlegago tša ditherišano di na le bokgoni bja go rarolla merero ya ekonomi le ya setšhaba, tša hlohleletša taolo e botse, tša tšwetša pele khutšo mešomong le setšhabeng le go hloka meferefere le go matlafatša tšwelopele ya ekonomi.
Na mošomo wo o kgotsofatšago o ka fihlelelwa bjang?
Thuto le tlhahlo ke tokelo ya motho ofe goba ofe. Tlhahlo ya mošomong ke ntlha ya ekonomi ye e lego karolo ya melaotshepetšo ya mošomo le tšweletšo le maano a dikgwebo a go kgona go phadišana. Ntlheng yeo, tlhahlo ke ntlha ye e fiwago šedi ke mmušo le bengmešomo. Tokelo ya go hwetša tlhahlo mošomong ga e be le seabe fela kagong ya mešomo ye e kgotsofatšago eupša go tša thuto ke ntlha e bohlokwa kagong ya maphelo a batho, go ikaonafatšeng le go ikgotsofatša le tlhabollo ya motho o mongwe le o mongwe le setšhaba ka bophara se tla amega.
Ga go sa kgonega go fihlelela maemo a godimo a tšweletšo, go kgona go phadišana le go fihlelela khwalithi ka go šomiša mekgwa ye e se nago tlhahlo goba go hwetša tlhahlo ye e se nago tebanyo. Go ba lehlakoreng le lebotse la go kgona go phadišana ka ge o na le bašomedi ba ba hlahlilwego ka nageng go ya le gore o kgona bjang go šomišana le bašomedi ba ba hlahlilwego le go ba fa mešomo ya maleba tšweletšong. E se bago bjalo, maiteko ao a tla fetoga lefeela gomme a go kweša bohloko.
Go bohlokwa gore o dire tlhahlo eupša gore peeletšo yeo e be le mohola go tša ekonomi, go swanetše go be le mešomo e mebotse. Tlhahlo ya mošomong e tšweletša go fihlelelwa ga maikemišetšo a mošomo o mobotse. Tšwetšopele ya tekatekano mešomong e ka lekanywa le go tšea magato a tlhahlo ao a lebišitšwego go bokgoni bja go hwetša mešomo ga basadi gore le bona ba kgone go fihlelela mešomo e mekaone.
Ka kakaretšo, maikemišetšo a mošomo o mobotse e hlalošwa gabotse ka mahlo a batho. O mabapi le mešomo ya rena le dibaka tša ka moso; mabapi le maemo a mošomo; mabapi le go lekalekanya nako ye o e fetšago mošomong le yeo o šomišana le ba lapa, go iša bana b arena dikolong goba go se ba šomiše mešomong ya batho ba bagolo. O mabapi le tekatekano ya bong, go swarwa ka go lekalekana le go dumelela basadi gore ba dire dikgetho le go kgona go laola maphelo a bona. O mabapi le mabokgoni a rena bjalo ka batho go phadišanwa mebarakeng, go se šalele morago mabapi le merero ya thekenolotši le go phela gabotse.
O mabapi le go tšweletša mabokgoni a go ba borakgwebopotlana, o mabapi le go kgatha tema ka mafolofolo lehumong leo o tsentšego letsogo go le hlameng le go se kgethollwe; ke mabapi le go theeletšwa mafelong a mešomo le ditšhabeng tša geno. Maemong a mantši a mašoro, e mabapi le go tloga maemong a go leka go iphediša go ya go a go phela gabotse. Bathing ba bantši, ke tsela ya motheo ya go lokologa bohloking/bodiiding. Go ba bangwe ba bantši, ka mabapi le go fihlelela ditlhologelo tša bona letšatšing le lengwe le le lengwe la bophelo bja bona le go phedišana gabotse le batho ba bangwe. Lefelong le lengwe le le lengwe le go motho mang kappa mang, mošomo o mobotse o mabapi le go šireletša seriti sa botho.
Molao wa Maphelo le Polokego Mešomong wa bo-85 wa 1993 o netefatša gore mošomo wo o bolokegilego o a fihlelelega ka lebaka la dineelano tša go fapana.
Nako ya ge mošomi a na le mošomo, ga a swanelwa go amega selong sefe goba sefe se se ka beago bophelo bja gagwe kotsing. Molao o tšwela pele go hlaloša gore: "Mongmošomo ofe goba ofe o swanetše go neelana le go boloka, ka mo a ka kgonago ka gona, tikologo ya mošomo ye e bolokegilego le ye e sa beego maphelo a bašomi ba gagwe kotsing." Go pepeneng gore mongmošomo o tlengwa ke molao go neelana ka maemo a mošomo a a bolokegilego go mošomedi wa gagwe.
Go neelana le go boloka ditshepetšo tša mošomo, moago wo go šomelwago go ona le metšhene, ka mo go kgonegago ka gona, ka mokgwa wo o bolokegilego ntle le go bea maphelo a bašomi kotsing.
Go tšea magato ka mo go ka kgonegago go fediša goba go thibela kotsi e nngwe le e nngwe goba kgonagalo ya kotsi efe goba efe ye e ka diregago kgahlanong le polokego le maphelo a bašomedi, pele o ka šalelwa ke kgetho ya go šomiša diaparo tša tšhireletšo.
Go dira dipeakanyo tša go netefatša ka mo go ka kgonegago gore go ba le polokego le go se be le dikotsi maphelong a bašomi malebana le tšweletšo, processing, tšhomišo, go swarwa, go boloka goba go sepedišwa ka senamelwa ga didirišwa.
Go hlatha, ka mo go ka kgonegago, gore ke dikotsi tša mohuta ofe tša maphelo le polokego tše di sepelelanago le mošomo ofe goba ofe wo o dirwago, o laolwago, o šomišwago, o swarwago, bolokwago goba o sepedivwago ka dinamelwa le moago wo go šomelwago go ona goba motšhene ofe goba ofe wo o šomišwago kgwebong. O tla hlatha gape, ka mo go ka kgonegago, gore ke magato afe a tšhireletšo a a tla tšewago mabapi le mošomo, sedirišwa, moago wo go šomelwago go ona goba metšhene go šireletša maphelo le polokego ya batho le go neelana ka ditsela tša maleba tša go šomiša magato ao a tšhireletšo.
Go neelana ka tshedimošo ye bjalo, ditaelo, tlhahlo le taolo ye e ka nyakegago go šireletša, ka mo go ka kgonegago, maphelo le polokego ya bašomedi ba gagwe nakong ya ge ba le mošomong.
Ka mo a ka kgonago ka gona, a thibela mošomedi mang kapa mang go dira mošomo ofe goba ofe wa go tšweletša, go laola, go šomiša, go boloka goba go sepediša ka senamelwa sedirišwa sefe goba sefe goba go šomiša metšhene ka ntle le go tšea magato a tšhireletšo ao a hlalošitšwego temaneng ya (b) le (d), goba magato afe le afe a tšhireletšo ao a beilwego ao a swanetšego go tšewa.
Go tšea magato ka moka a maswanedi go netefatša gore dinyakwa tša Molao di latelwa ke motho ofe goba ofe wo a mo šomelago goba wo a lego meagong ye e laolwago ke yena moo moago wo go šomelwago go ona goba metšhene e šomišwago.
Go tsenya tirišong mekgwa ye bjalo ge go ka nyakega ya go hlokomela maphelo le polokego.
Go netefatša gore mošomo o a dirwa le gore moago wo go šomelwago go ona goba metšhene e šomišwa ka tlase ga taolo ya motho wo a hlahlilwego go kwišiša dikotsi tše di sepelelanago le yona le wo a nago le maatla a go netefatša gore mekgwa yeo ya tšhireletšo e a phethagatšwa.
Go dira gore bašomedi ka moka ba tsebišwe mabapi le gore maatla ao ba a filwego a goma kae ka ge go hlalošitšwe karolong ya 37(1)(b) ya Molao.
Godimo ga moo, Molao o lemoga gore mošomo wo o bolokegilego ke maiteko a mohlakanelwa magareng ga mongmošomo le mošomedi.
Ge e ba a amegile tiragalong efe goba efe ye e ka bago le seabe seemong sa gagwe sa maphelo goba mo a ka ikgobatšago, o swanetše go bega tiragalo ye bjalo go mongmošomo wa gagwe goba go moemedi wa tša maphelo le polokego ka pele ka mo go ka kgonegago eupša e be pele shifti yeo tiragalo e diregilego go yona e fela ka ntle le ge maemo a sa dumele gore tiragalo yeo e begwe. Ge e ba go se gwa kgonagala gore tiragalo yeo e begwe, e swanetše e begwe ka pele ka mo go ka kgonegago morago ga ge shifti e fedile.
HIV le AIDS ke e nngwe ya ditlhohlo tše di šiišago tša Afrika Borwa bjalo ka naga. E bea maphelo a mošomi o mongwe le o mongwe le bengmešomo kotsing ebile e na le seabe se segolo mafelong a mešomo mo e feletšago e ama le ekonomi.
Dipoelo tša HIV le AIDS di akaretša gareng ga tše dingwe, tahlegelo ya tšweletvo, go oketšega ga dikholo tša bašomi, ditefelo tša godimo tša tšweletšo le go wa moya ga bašomi ka lebaka la go babja ga bašomi lebaka le le telele, palo ye e golelago godimo ya batho ba bas a tlego mešomong le dipalopalo tša batho ba ba hlokofalago. Se mafelelong se ba le seabe se sebe ekonoming ya naga ka ge e theola kgolo ya ekonomi ka lebaka la batho ba mmalwa ba ba kgonago go tsenya letsogo ekonoming ka mafolofolo.
Kgethologanyo ye e lebišitšwego go batho ba ba phelago ka bolwetši bja HIV le AIDS e hlotše dikgatelelo tša monagano tše di šiišago, go ipolaya ga batho, go gafa le go hlokofala ga batho ka lebaka la kgatelelo e kgolo ya monagano ye e hlolwago ke letšhogo la go lwantšhana le kokwanahloko. Go bontšha kgethollo le kgethologanyo go bašomedi bao maemo a bona goba bao ba gononelwago gore ba na le bolwetši bja HIV le AIDS go ka hlola go rakwa ga bašomedi ka tsela ye e sego molaong.
Molao bjalo ka ge o tiišeleditšwe Molaong wa Tekatekano Mešomong (EEA) o thibela go rakwa ga bašomedi mošomong ka lebaka la maemo a bona a HIV le AIDS. Godimo ga moo, Molao o thibela go dira bašomedi diteko ntle le go hwetša tumelelo go tšwa Kgorotshekong ya Mešomo.
Mmušo o ile wa ya pele go matlafatša lenaneo le le feletšego la HIV le AIDS ka tšhomišano le makala ka moka a setšhaba ka go tsebagatša Molawana wa Maitshwaro go neelana ka maano a go fokotša seabe sa leuba le ka go hlama melaotshepetšo le ditshepedišo go laola bolwetši bja HIV le AIDS lefelong la mošomo.
Methalotlhahli ya Thušo ya Setegeniki (TAG) o hlamilwe dikokwaneng tše bohlokwa tša HIV le AIDS le mešomo go thuša ka tsela ya maleba ya phethagatšo ya EEA le Molawana wa Maitshwaro.
Go rakwa le go ipelaetša/dillo.
Go phethagatšwa ga methalotlhahli.
Lenaneo la taolo ya phetetšo.
Tlhohlo ya leuba le ke e kgolo ebile e hloka go ikgafa ga batho ba ba fetetšwego ke bolwetši Le ba ba amegilego. Motho o mongwe le o mongwe a ka be a fetetšwe ke bolwetši goba ba a amilwe ke bolwetši ka ge seabe sa leuba le se ama badudi ka moka ba naga le ba lefase ka bophara. Ditalente tše dibotse le maitemogelo a go fapafapana di a lahlega ka lebaka la mahu ao a hlolwago ke HIV le AIDS. Ntwa e ka fenywa ge fela batho ka moka ba ka dirwa ntwa ye go ba tlhohlo ya bona.