Die mite is 'n literêre vorm wat d.m.v. 'n verhaal in eenvoudige taal gestalte gee aan 'n standhoudende waarheid oor die wesensaard van die werklikheid en terselfdertyd gekenmerk word deur 'n veelheid van moontlikhede.
Volgens die histories-romantiese benadering van Grimm & Grimm (1885) verwys mite oorkoepelend na 'n groep tekste wat met mites verband hou en rondom mites gebou is, bv. SAGES, FABELS en soortgelyke vertellings oor die algemeen. Die neiging is hier om mite gelyk te stel aan mitologie, 'n versamelterm vir avontuurverhale waarin oorspronklik mitiese figure as handelende karakters optree.
Uit psigologies-filosofies-teologiese oogpunt benader Eisler (1929: 195) mite as 'n fantasie-georiënteerde aspek van 'n sekere, verbygegane (primitiewe) fase in die religieuse ontwikkeling van die mensdom. As gevolg van hierdie assosiasie met versinsel, mitologie, die mitologiese wêreldbeeld en die primitiewe oor die algemeen, kry mite 'n ongunstige konnotasie in Christenkringe.
Teenoor hierdie benaderings staan André Jolles se geïntegreerde benadering van die mite as 'n tekssoort wat oor verskillende werklikheidsbeskouings heen loop en wat gebaseer is op die konsep van die duursame waarheid wat op gedronge wyse, asof deur die oog van 'n naald (Jolles, 1965: 115) deur die woord gestalte kry — 'n benadering wat inderdaad vooruitwys na die DEKONSTRUKSIETEORIE. (Vgl. EINFACHE FORMEN.) Mite verwys dus na 'n aantal tekste — geïsoleerd sowel as verhole — wat dieselfde tekskenmerke vertoon: elk 'n mite na sy eie aard.
Hoewel dit nie die geval met alle mites is nie, is die bekendste voorbeelde van mites dié wat betrekking het op die natuurverskynsels, met as eerste die Genesismite, wat die skynbare chaos van veelheid van hemelliggame en die aarde in een gedronge skeppingsverhaal saamvat, net soos Pindaros (520—446 v.C.) die vuurspuwende berg Etna in sy Epinikion verklaar as die honderdkoppige reuse-aartsvyand Tifoon, wat uit wraak vuur spuug. Die gebeure in die mite kan egter ook op iets anders as die natuur gerig wees, soos die Wilhelm Tell-mite, wat die eerste keer in die 16e eeu in 'n Helevetiese kroniek van die geskiedskrywer Ägidius Tschudi as deel van die Tell-sage opgeteken en in 1804 deur die Duitse dramaturg Friedrich Schiller gedramatiseer is. Die uitvoer van die onmoontlike eis van die tiran in die appelskietepisode spel die weg van vryheid van die onderdrukte en dood van die onderdrukker deur dieselfde pyl uit. Die historiese optrede van die Franse Jeanne d’Arc (1429) word direk by oorvertelling deur die volk variant van die mite van die verlosservrou, hoewel dit eers in 1802 deur Friedrich Schiller en in 1924 deur George Bernard Shaw gedramatiseer word.
In die vorming en uiteindelike realisering van 'n mite speel die indringende vraag oor die werklikheid, die noodwendige antwoord en geloof — sy dit dan ook wondergeloof of werkgeloof — 'n besondere rol. Waar die kreatiewe mens hom met 'n vraag (uit die Germaanse wortel frĕh = "begeer", "na-/deurvors"; vgl. Jolles, 1965: 97) op die problematiese werklikheid rig, openbaar die werklikheid sy ware aard aan die dieper skouende enkeling. As hierdie waarnemer dan sy vertolkende antwoord in verhaalvorm gee, het dit die karakter van waar-sê. Jolles bring hierdie openbaring-en-verwoording-van-die-ware i.v.m. die skepping in die volgende stelling: In die mite ontstaan die objek (die saak) uit vraag en antwoord (1965: 101). Daarom omskryf hy die mite as daardie onbepaalde kennis wat alleen dan voorkom, as deur vraag en antwoord 'n objek sigself skep en sigself deur die woord, deur 'n waarsegging bekend maak en bewaar (1965: 104) (redaksionele vertalings).
Dit is nie te sê dat die gebeure onmiddellik in 'n mite tot uitdrukking kom soos die historiese Gelofte-gebeure nie; dit kan ook in retrospeksie (her)verwoord word, soos die Jeanne d'Arc- en Tell-gebeure en die verhaal van die oorwinnende houtkapperseun in Kringe in 'n bos, wat lank na die (gedeeltelik) ooreenstemmende historiese gebeure teksgestalte kry. Uiteraard is die miteskepper, die kreatiewe uitvoerder van die miteskeppende daad en die outeur in hierdie gevalle nie dieselfde nie.
Soos in Kringe in 'n bos kan 'n mite gebruik of uitgebou word in 'n breër verhaal wat daarmee saamhang. So laat Pindaros ook die Hieron-verhaal by die Etna-mite aansluit en word die mite deel van 'n breër verhaalskat of mitologie (vgl. Jolles, 1965: 107).
Mite, wat gekenmerk word deur universaliteit, staan lynreg teenoor plekgebonde tekste soos orakel en LEGENDE. Die woord "orakel" as antoniem van mite verwys na waarspraak of noodlotspreuk wat deur 'n wyse persoon op 'n bepaalde plek en i.v.m. 'n bepaalde situasie uitgespreek word. Toegepas op die geskiedenis van Debora uit die Efraimsberge, kan orakel verwys na die profesie van Debora aan Barak (Rigters 4:9): "die Here sal vir Sisera aan 'n vrou uitlewer", terwyl die optrede van Jael (Rigters 4:21), waar-voor sy later besing word (Rigters 5:24), as 'n variant van die verlosservroumite gelees kan word. In Kringe in 'n bos eksploiteer Dalene Matthee legende en mite as sy die legende van die plekgebonde uitsonderlike olifantfiguur, Oupoot, en die mite van bevryding van die ekonomies onderdrukte en sosiaal vernederde arbeider vervleg en uitbou tot een romangeheel.
Soos by die sage en legende die eenvoudige vorm krag op 'n voorwerp kan oordra, kan dit gebeur dat 'n mite 'n voorwerp met 'n sekere krag laai, sodat dit as simbool van die mite figureer. So is die klip waarop Jakob by Bet-el geslaap het en wat hy daar opgerig het (Gen. 28:12), simbool waarin die krag van die mite van sy gesig van God saamgepers is. Net so is die Geloftekerk in Pietermaritzburg simbool van die Geloftemite.
Mites staan in noue verband met LEWENSBESKOUING en verwagtingshorison, sover 'n bepaalde lewensbeskouing of bepaalde verwagtingshorison van 'n teks of 'n leser deur bepaalde mites getipeer kan word. Terwyl 'n bepaalde mite egter uit 'n bepaalde lewensbeskouing as prakties religieuse belewenisraamwerk voortkom, kan uiteenlopende mites die verwagtingshorison van 'n skrywer, 'n teks of 'n leser vorm, soos die Heraklesmite en Genesismite deel vorm van die verwagtingshorison van elke leser wat die Bybel ken en die tweede trilogie van Etienne Leroux met insig gelees het.