Thekiso ya dijo e akaretsa ditiro tsa kgwebo tsotlhe tse di amegang mo go eleleng ga dikuno le ditirelo tsa dijo go tswa bantshadikunong go ya badirising.
Thulaganyo ya thekiso ya dijo ke togagano e e marara le e e tlhotlhwakgolo ya mekgwathana, bommaditsela le ditiro tsa thekiso tse di bebofatsang ntshodikuno, phasalatso le kananyo ya tlamelo ya dijo tsa setšhaba. Thulaganyo e, e godile ka bogolo le botlhokwa go tsamaelana le kgolo ya temothuo e e kgethegileng, khudugelotoropong (urbanisation) le meele e mengwe ya ikonomiloago. Thekiso ke tirego ya bantshadikuno e e tlaleletsang popego, lefelo, nako le bomosolathuo jwa dikuno tsa polase. Boleng jo bo tlaleleditsweng mo tiregong ya thekiso ya dijo bo tlotlomatsa ditirego tsa bontshadikuno mo temothuong. Tirego ya thekiso e dira tshwaraganyo ya botlhokwa magareng ga bantshadikuno ba dijo le badirisi mme e tlhotlhelediwa ke ditlamelwanaseloago, thekenoloji le melao le mekgwa ya setšhaba. Thulaganyo ya thekiso ya dijo e tlhageletse ka ntlha ya go tsibogela ditlhokego tse di fetogang tsa bantshadikuno le badirisi ba dijo.
Ditiro tsa thekiso di tsenyeletsa dikgato tse di farologaneng tse di dirwang mo tsamaong ya kuno go tswa kemong ya tshimologo go ya popegong ya bofelo ya yona jaaka ya modirisi.
Tshedimosetso ya mebaraka.
Ka jalo, tsamaiso ya thekiso e itebagantse le tirego go tswa thobong go ya thekisong ya bofelo ya dikuno, e ka nna mo sebopegong sa boretala kgosa sa tlaleletsoboleng, se se ntshiwang mo polaseng.
Go laola dipholo tsa bona.
Bokgoni jwa bobapatsi bo na le tshusumetso ya botlhokwa mo ditlhotlhweng tse di amogelwang ke bantshadikuno mme ka jalo le mo lotsenong lwa bona.
Mmaraka o tlhalosiwa jaaka lefelo le barekisi ba ba ratang ba kopanang le bareki ba ba ratang mme ba fetise dikuno kgotsa ditirelo ka tlhotlhwa e e dumelanweng.
Bonnye, go tsweletsa le jaaka go eletsega, go tokafatsa dipholo tsa matlole le maemo a matlole a kgwebo.
Go tokafatsa seemo sa thulaganyetso, borulaganyi, tiragatso le taolo ya tsamaiso ya bobapatsi.
Go tlhatlosa tirego ya botsayatshwetso mabapi le tsamaiso ya bobapatsi - eng, leng le kae.
Go netefatsa kamogelo ya tshedimosetso ya bobapatsi e e lolameng.
Ditlhotlhwa le lotseno di na le seabe sa botlhokwa mo ditshwetsong tsa bobapatsi. Ditlhotlhwa le lotseno di tlhotlheletsa poelo le kabo ya ditlamelwana tsa bobapatsi. Tlhotlhwa e e amogetsweng e laela gore mo go tlhokegang tsereganyo ya mmaraka, tlhotlhwa, selekanyo sa bodirisi le selekanyo sa dipholo, di laolwa ke patlego le tlamelo.
Badirisi ba thulana le mathata a itlhopelo. Badirisi ba na le ditlhokego tse dintsi, kgotsa tse di se nang selekanyo - fela ka lotseno lo lo lekanyeditsweng. Ba leka go tlhopha dithoto le ditirelo tse di rileng tse di ka kgotsofatsang ditlhokego tsa bona mo bolekanyetsing jo bo tlhomiwang ke lotseno. Patlego ya kuno e ka tlhalosiwa jaaka kgolagano magareng ga tlhotlhwa le bokanakang jo bo rekilweng mo mmarakeng o o kgethegileng. Molao wa patlego o laela gore fa tlhotlhwa ya thoto e le kwa godimo, thoto e a go rekwa go le gonnye le vice versa. Fa tlhotlhwa e le kwa godimo go ya go nna le bareki ba le mmalwanyana fela ba ba nang le kgatlhego ya go reka kuno eo, fela jalo le ka tsela e nngwe. Batho ba bangwe ba tlaa tswelela go reka, fela e tlaa nna ka dilekanyo tse dinnye.
Patlego ke kgolagano magareng ga tlhotlhwa ya thoto le bokanakang jo bo rekilweng. Fa tlhotlhwa ya kuno e oketsega go tswa go R9,00 go ya R10,50, badirisi ba reka go le gonnye. Ba ka swetsa go reka pizzas. Fa tlhotlhwa e wela tlase go R7,50 ba reka go le gontsi. Bokanakang jo bo batlegang bo amana e seng sentle le tlhotlhwa.
Lenaneo 5.3.1: Bokanakang jwa kano e e batlegang ka ditlhotlhwa tse di farologaneng. Kgolagano e bontshiwa ka kerafo mo setshwantshong 5.3.
Mola o o thulamang o o golaganyang tlhotlhwa le bokanakang jo bo batlegang o bidiwa segoro sa patlego.
Bokanakang jo bo tlametsweng jwa kuno kgotsa tirelo efe le efe, ke selekano se barekisi ba ratang e bile ba kgonang go se rekisa ka tlhotlhwa e e rileng.
Fa patlego e le kgolagano magareng ga tlhotlwa ya kuno le bokanakang jo bo rekilweng, tlamelo yona ke kgolagano magareng ga tlhotlhwa ya kuno le bokanakang jo barekisi ba ratang go bo rekisa. Fa tlhotlhwa e le kwa tlase, go rekisa kuno ga go na poelo, mme go tlamelwa ka bokanakang jo bonnye fela. Fa tlhotlhwa ya kuno e oketsega, kgwebo e nna le poelo e ntsi, mme barekisi le bona ba rekisa go le gogolo. Ka jalo bokanakang jo bo tlametsweng bo amana sentle le tlhotlhwa. Kgolagano e e magareng ga tlhotlhwa le bokanakang jo bo tlametsweng e bidiwa molao wa tlamelo. Akanya ka moo bokanakang jo bo tlametsweng bo farologanang le tlhotlhwa, ditlhotlhwa tsa ditsenngwateng tse di teng, thekenoloji, le ditsholofelo tse di sa fetogeng. Lenaneo 5.3.2 le bontsha bokanakang jwa dihambeka tse di tlametsweng ke morekisi ka ditlhotlhwa tse di farologaneng. Fa ditlhotlhwa di ntse di tlhatloga le montshadikuno o ntse a tlamela ka bokanakang jo bo tswelelang go oketsega.
Segoro se se amanyang tlhotlhwa le bokanakang jo bo tlametsweng se bidiwa segoro sa tlamelo. Tlamelo e gogoropela kwa godimo ka ntlha ya gore ceteris panbries, tlhotlhwa e e kwa godimo e raya bokanakang jo bogolo jo bo tlametsweng.
Mo setshwantshong 5.3.3 digoro tsa tlamelo le patlego di bontshiwa mmogo. Tlhokomela gore digoro tsa tlamelo le patlego di kgabaganyana golo gongwe. Ntlha e ya kgabaganyo e bidiwa tekatekano ya mmaraka. Tlhotlhwa e bobedi jo bo kgabaganyanang mo go yona e bidiwa tlhotlhwa ya tekatekano, mme bokanakang bo bidiwa bokanakang jwa tekatekano.
Fa tlhotlhweng ya tekatekano, bokanakang jwa kuno jo bareki ba ratang go bo reka bo lekana po! le bokanakang jo barekisi ba ratang le go kgona go bo rekisa. Ka dinako dingwe tlhotlhwa ya tekatekano e bidiwa tlhotlhwa ya phatlalatso ya mmaraka ka gore ka tlhotlhwa e, mongwe le mongwe mo mmarakeng o kgotsofetse. Bareki ba rekile tsotlhe tse ba batlang go di reka, le barekisi ba rekisitse tsotlhe tse ba batlang go di rekisa.
Santlha, maemo a tlamelo a a tlhotlheletsang ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo le dijewa, di akaretsa ditshwetso tsa ntshodikuno, maemo a loapi, disenyi le malwetse, kgaolo e e robilweng le ditswantle (imports).
Sa bobedi, maemo a patlego a akaretsa lotseno, ditlhotlhwa, ditatso le dithatego, palobatho le diromelwantle.
Legoro la thekiso ya dijo le ama setlhopha sa boraro; le tlhotlheletsa ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo ka ditiro tsa tlaleletsoboleng, ditlhotlhwa, ditshenyegelo le ditogamaano tsa tshekelo (procurement).
Kwa bofelong, puso e ka tlhotlheletsa ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo ka kemonokeng ya ditlhotlhwa, taolo ya tlamelo, diketleetso, pholisi ya kgwebo kgotsa dipholisi tse di tlhotlheletsang patlego ya selegae ya dijewa.
Mo malobeng temothuo ya Aforikaborwa e ne e tsewa jaaka e e beetsweng thoko le go tlhaolelwa mo diikonoming tsa bosetšhaba le boditšhaba. Ka ntlha ya moo, ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo, ka jalo le lotseno go tswa dikunong tsa temothuo, di ne di tlhotlhelediwa bogolosegolo ke mabaka a legae jaaka ditshwetso tsa montshadikuno, pholisi ya puso, thekenoloji ya temothuo, maemo a loapi le patlego ya badirisi ya dijo.
Gompieno kakanyo e ga e sa dira. Mo pakeng ya kakaretsolefatshe, ga go na lephata lepe, go akaretsa temothuo, le le ka tlhaolelwang gotlhelele le ka nonofo mo lefatsheng ka bophara. Se se tlisa gape le tlhokego ya phokotso ya tsereganyo ya puso mo ditlhotlhweng tsa dikuno tsa temothuo le kgwebo mo Aforikaborwa. Ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo tsa Aforikaborwa jaanong ke tiro ya tlamelo le patlego ya boditšhaba, gammogo le tlamelo le patlego ya selegae.
Maemo a a farologaneng a tshwaela mo go tlhokeng nitamo ga ditlhotlhwa tsa dikuno tsa temothuo. Mo lotlhakoreng lwa tlamelo dipharologano mo ditshwetsong tsa bantshadikuno tsa ntshodikuno, maemo a loapi, disenyi le malwetse le ditiragalo tse dingwe tse di sa bonelwang pele, di tlhotlheletsa kgaolo e e jadilweng, thobo le ditlhotlhwa. Bantshadikuno ba ka laola dingwe, fela e seng dintlha tsotlhe tsa tlamelo. Le mororo bantshadikuno ba leka go lepalepanya patlego le tlamelo, tlholego e tlhola gore dilo di fosege. Montshadikuno a ka leka go inyalanya go ya le diponelopele kgotsa ditsholofelo tsa ditlhotlhwa go tsamaelana le kgaolo e e ka jalwang sejalo se se rileng, mme a iphitlhela e le gore thobo ya gagwe e kwa tlase ga palogare kgotsa maemo a kgolo a tlhola mafetiso ka ditlhotlhwa tse di kwa tlase, kgotsa gona gore kuno e romelwa teng ka ditlhotlhwa tse di kwa tlase.
Dipharologanyo tsa tlhotlhwa fa gongwe di tlholwa ke matsapa a bantshadikuno go atolosa kgotsa go fokotsa ntshodikuno. Tlhotlhwa e e kwa godimo e tlaa rotloetsa ntshodikuno kgotsa papatso e e oketsegileng, e kwa bofelong e tlaa isang kwa ditlhotlhweng tse di kwa tlase. Ditlhotlhwa tse di kwa tlase kgotsa godimo, mo temothuong di na le mokgwa wa go ipaakanya. Gale mo temothuong go na le ditiego tse di utlwalang tse di thibelang montshadikuno go tsibogela diphetogo tsa ditlhotlhwa ka bonako. Ke maitsholo ka kakaretso a bantshadikuno botlhe a a tlhotlheletsang ditlhotlhwa.
Dintlha tse di amanang le patlego le tsona di na le tshwaelo mo dipharologanong tsa ditlhotlhwa mo temothuong. Dikgolagano tsa kgwebo tsa boditšhaba di golaganya bantshadikuno le mebaraka ya Aforikaborwa le badirisi le bantshadikuno ba lefatshe ka bophara. Ka ntlha ya se, dipharologano mo ditlhotlhweng tsa lefatshe din a le kamego ya ka bonako mo ditlhotlhweng tsa selegae. Aforikaborwa ke monnaleseabe yo mmotlana mo mebarakeng ya lefatshe ya dikuno tsa temothuo, ka gore diromelwantle tsa rona di dira fela karolonyana e nnye ya kgwebo ya lefatshe kgotsa tota le yona ya diromelwantle tse dikgolo, jaaka kgwebo ya mmidi e e laolwang segolo ke USA, boboa ke Australia le waene ke Fora. Maemo mo mebarakeng ya lefatshe ke setlhotlheletsisegolo mo ditlhotlhweng tsa selegae.
Lotseno lwa selegae lwa badirisi, maemo a bothapi le kgwebo, di tlhotlheletsa patlego le tlhotlhwa ya dijo.
Ka nako e mo karolong ya ntshodikuno tsa dijalothoro, bantshadikuno ba šebane le tlalelo ka ba sa tlhole ba kgona go ntsha dithoro ka ditlhotlhwa tsa gajaana. Ditshenyegelo tsa ditsenngwateng di feta boleng jwa dithoro tse di ntshiwang.
Temothuo ke kgwebo, mme jaaka go ntse ka kgwebo nngwe le nngwe, fa go sa dirwe poelo, gona kgwebo e tshwanetse go tswalwa. Bantshadikuno mo Aforikaborwa ba fepa setšhaba, mme fa dikgwebo tsotlhe tsa bona di tswalwa batho ba tlaa ja eng Karabo e e totobetseng ke gore re tlaa tshwanela go reka dijo tse re di tlhokang kwa ntle. Se ke nnete ruri, kwa ntle ga go reka dijo kwa ntle re tshwanetse re nne le kananyo ya kwa ntle (madi) go duelela diromelwateng. Mo nageng nngwe le nngwe, go na le se se bidiwang 'tekatekanyo ya tuelo' (balance of payment) mme se totatota se raya tekatekanyo magareng ga madi a naga e a bonang go tswa diromelwantleng le madi a naga e a senyang go duelela diromelwateng. Fa re se na dilo tse di lekaneng go di romela ntle go bona kananyo ya kwa ntle (foreign exchange), naga ga e ne e nna le madi a a lekaneng go rekela teng dijo tse batho ba di tlhokang mme se se tlaa ama tshireletsego ya dijo ya bosetšhaba?
Gajaana mmaraka o baya Aforikaborwa mo bothateng jwa tlhaelo ya dijo ya bosetšhaba - naga ya rona e na le kgono ya go ntsha dijo tsotlhe tse re di tlhokang, gammogo le lefetiso le re le romelang ntle kwa dinageng tsa boagisani. Fela le gale, kwa ntle ga gore go dirwe sengwe mabapi le ditlhotlhwa tse bantshadikuno ba di bonang mo dithorong tsa bona, se se tlaa re mo nakong e e sa fediseng pelo se khutle. Bothata jwa ponopoelo bo ama bantshadikuno ba bagwebi le ba ba tlhabologang - botlhe ba tshwanela go dira poelo. Re tshwanela go akanya ka tolamo ka ntshodikunothoro - go reng ditlhotlhwa di le kwa tlase jaana, mme Mmuso o ya go dirang go sireletsa bantshadikuno ba rona - motswedi wa dijo le tlhale ya rona?