12 november 2019 door Redactie Neerlandistiek 1 Reactie
Door Joan Hambidge
'n Biografie oor 'n bekende persoon word vanuit 'n bepaalde blikhoek geskryf. Wanneer 'n mens 'n biografie oor Afrikaans aanpak, is dit 'n narratief waarin verskillende en dikwels teenstrydige stemme aangehoor word. Of selfs ongevraagde inligting uitgeblaker word.
'n Buitelandse akademikus het eenkeer opgemerk dat hy min tale ken waar mense so hittig en durend polemiseer oor die toekoms van 'n taal nie. (En die geskiedenis van die dubbele nie word ook in hierdie studies ondersoek.)
Wel, Afrikaans, Hebreeus en Maleisies (bahasa Melayu Malaysia) is drie tale wat binne 'n honderd jaar sigself gevestig het as wetenskaptale. Hindi en Faroëes het eweneens flink getransformeer. (In 1937 het lg. taal Deens vervang op eilande in taalonderrig. Die taal geniet amptelike status en weens 'n ryk letterkunde word dit nie bedreig deur die dominansie van Deens nie.)
Afrikaans het hier te lande letterlik van 'n kombuistaal tot Bybeltaal tot taal-van-die-onderdrukking tot taal van bevryding tot 'n taal wat mag uitsterf of verdwyn, beweeg.
Die geskiedenis van hierdie land is een van dwarsheid en opstand. Dieselfde geld die geskiedenis van Afrikaans wat sowel 'n Europese as 'n Afrika verlede het. Die invloede van Khoi, Arabies, en wat nog, is al deur menige taalkundige uitgewys. En diegene wat dink dis net die literatore wat sterk verskil en polemiseer, is verkeerd. Hier in die bakenboeke van Wannie Carstens en Edith Raidt sien 'n mens eweneens diepgaande verskille en ideologiese onmin oor presies wáár en hoé Afrikaans ontstaan het.
Aan die een kant is daar Hermann Giliomee, 'n kundige historikus, die Gelyke Kans-polemici wat standpunt inneem teen die US se taalbeleid en aan die ander kant akademici soos Hein Willemse van UP wat weer argumenteer dat Afrikaans nie aan wittes of wit sprekers behoort nie. Of die digter Antjie Krog wat daarop wys dat tale wel uitsterf. Of die komitee aan die Universiteit van Pretoria wat Afrikaans as voertaal "weggegee" het sof dit hulle reg was om dit te besluit namens ander, of hulle dit ooit besit het; aldus Dominique Botha, die skrywer van Valsrivier.
Die Universiteit van Pretoria se onderrigtaal is nou amptelik Engels. Die Vrije Universiteit in Amsterdam het Nederlands as 'n akademiese vak afgeskaf. In die globale wêreld is Engels die taal van kommunikasie en die voertaal, ofskoon verskeie instansies moedig terugveg. Princeton Universiteit neem standpunt in en spreek sigself ten gunste van die beskerming van minderheidstale uit en Coenie de Villiers se kragtige produksie van die laaste spreker van N|uu verdien vermelding. Dit heet Ouma Katrina: die dansende taal. (S. Shah & M. Brenzinger se studie oor haar: Ouma Geelmeid ke kx'u ǁxaǁxa Nǀuu het in 2016 verskyn.)
Van Afrikaans gepraat (Christo van Rensburg, Lapa, 2018) vertel die storie van Afrikaans op 'n gemaklike, toeganklike manier asof hy 'n reisiger is. Hoe die Engelse in 1795 die Kaap ingeneem het en die mengelmoes van tale: Khoi, San, die invloed van Maleis-Portugees, Arabies, Nederlands, ensomeer, word behandel
Portugese woorde in onse taal soos bredie, tronk, kraal, tamaai, tjaal, koperkapel, muskiet …
En Khoi het vreemd opgeklink. Dalene Matthee skryf hieroor in Pieternella van die Kaap: die taal klink soos klippertjies wat diep in 'n kleipot skud, met stukkies voëltaal tussenin (23).
Die politiek oor Afrikaans, dat Afrikaans nie sal uitsterf nie omdat dit gepraat en gesing word, is egter 'n uiters naïewe en oningeligte standpunt. 'n Taal se hoër funksies moet beskerm en verdedig word. Die keiharde feite is egter dat die globalisering en anglisering van die wêreld sake dramaties verander het.
Hierdie skrywer (en leser) verkies die ou Bybelvertaling bó die on-poëtiese moderne vertaling. Gee my die dankpsalms in daardie oue, gewyde taal en soos 'n hert in dorre streke.
Toe 'n voormalige dekaan my onlangs vra oor hoe die Afrikaanse departement deelneem aan "dekolonisering" was my antwoord: ons doen dit al vir 300 jaar lank. Ons het 'n eie taal, 'n letterkunde en ons doseer nie net Standaard-Afrikaanse tekste nie, maar ook Karibiese letterkunde. En Nederlands het ons weer teruggebring vir jong studente aan die UK. 'n Besoek van Adriaan van Dis is deur die studente geniet.
In Deel 2 word die geskiedenis van ons land onder die loep geneem. Uiteraard is die historiese aspek van enige land of kultuurgroep problematies en die verskillende standpunte oor Afrikaans aktiveer verskillende sieninge oor Afrikaans as 'n taal van uitsluiting versus 'n meer inklusiewe benadering en 'n uitwys van historiese vergissinge. O.a. Christo van Rensburg wat vra was die Kaap regtig Hollands? En hoe verander die sosiale veranderinge tans ons siening oor waar Afrikaans werklik begin het? Die invloed van apartheid op Afrikaans (en die persepsies tans) het die siening oor Afrikaans uiteraard beïnvloed. Die geskiedenis bewys egter dat Afrikaans nie net 'n "wit" taal of 'n taal van die onderdrukker is nie. Waarskynlik is die grootste probleem dat die meeste mense wat deelneem aan die debat bittermin gelees het oor Afrikaans en haar ontstaansgeskiedenis.
Die tabelle oor die afskaling van Afrikaans aan universiteite is tersaaklik vir die debat (774 – 776). Die kwessie van meertaligheid word bespreek en veral die politieke verskille oor taal aan die Universiteit van Stellenbosch word 'n soort toetssaak. Met 'n verwysing na Anton van Niekerk, 'n professor in Filosofie, se opmerking dat jong studente nie iets vir Afrikaans voel nie (779). Enige taaldosent sal hierdie stelling (ongelukkig moet) onderskryf: studente voel nie emosioneel oor "ons" taalverlede nie. Ander mag weer voel dat Afrikaans se uitsluiting (of onsigbaarheid in klaskamers) 'n keuse vir Engels beteken. En dat meertalige woordjies in 'n klas blote versiersuiker is. (Hiersie skrywer is wel ten gunste van meertaligheid. Hoe dit prakties in klasse toegepas kan word met 'n kurrikulum wat veeleisend is, blyk onseker te wees.)
Feit bly staan: universiteite in Suid-Afrika moet gehoor gee aan die feit dat ons in Afrika is en ook mense uit ander lande wat nie-Afrikaanse sprekers is, moet akkommodeer sonder die verlies van inheemse tale. Hierom het Engels die toevlugtaal geword (om 'n term van Van Rensburg te gebruik).
Miskien het dit die hoogste tyd geword om eerder weer te kyk na 'n hiërargie van ingeligtheid? Soos om eerder te luister na Tom Maclachlan of Rufus Gouws?
Wat 'n jammerte – die geskiedenis wys juis groter geskakeerde prentjie uit dat Afrikaans behoort het aan vele sprekers.
WAM Carstens & EH Raidt – Die storie van Afrikaans: uit Europa en van Afrika. Biografie van 'n taal. Protea Boekhuis, 2017 en 2019. Bestelinformatie bij de website van dit boek.
Christo van Rensburg – Van Afrikaans gepraat. Lapa, 2018. Bestelinformatie bij de uitgever.
Categorie: Artikel Tags: Afrikaans, taalgeschiedenis
De enkele keer dat ik iemand Afrikaans hoor praten geniet ik.
Ik hoor klanken en diverse oude Nederlandse dialecten.
Lezend op jouw blog moet ik soms herlezen om goed te begrijpen wat er staat.
De opmerking over de straattaal in Nederland? Veel Nederlanders storen zich aan die nieuwe taalvorming. Voor mij blijft elke taal levend door de sprekers. Respect en waardering voor alle talen en haar sprekers staat voor mij voorop. En als zo nieuwe talen kunnen ontstaan? Ik ben voor, maar niet tegen.
Taal onderzoek naar oorsprong en ontwikkeling volg ik op een afstand. En blijft mij boeien. Dit blog heb ik dan ook weer met interesse gelezen.