Die uitsonderlikheid van hierdie gebeure is dat so 'n reuse kampterrein -gelykstaande aan 'n groterige Karoo dorp- binne die bestek van etlike maande gevestig geraak het. Hierdie kamp moes voorsiening maak vir ongeveer 7500 soldate en 3500 vrouens en kinders; dit gee 'n totaal van 11 000 siele. Dat hierdie getal redelik akkuraat is, kan ook afgelei word van die rang van die kamphoof, Majoor Maurice. Indien die getalle ho'r was dan sou die rang van die kamphoof ten minste di' van 'n Brigadier Generaal gewees het. Dit is uiters moeilik om name van offisiere en ander milit're personeel en inwoners te bekom tensy argiefstukke nagegaan word, soos o.a. die Staatsargiewe te Kaapstad, die Britse War Office in Londen, asook die naslaan van berigte in verskeie koerante van daardie tyd.
'n Verdere baie groot item was voer en stalling vir die groot getal ryperde, trekperde en muile. Na raming was daar ongeveer 2000 perde en muile. Hierdie diere sou aanvanklik op die veld gewei het en in kampies gevoer gewees het. Daar word juis 'n groot skuur vir voervoorrade op die kaart aangetoon op die terrein van die spoorwegsylyn wat ook gebou moes word.
Die Royal Engineers, te oordeel na die kaarte deur die afdeling opgestel, was verantwoordelik vir die opmetings, kampuitleg, paaie en ander konstruksies. Die onmiddellike fisiese behoeftes wat bevredig moes word was ongetwyfeld die voorsien van drinkwater, huisvesting, sanitasie, gesondheid, voedselvoorrade en vervoer. Daar was geen elektrisiteit beskikbaar nie en gevolglik was beligting hoofsaaklik deur kerse, lampe en lanterns. Aanvanklik moes daar 'n baie groot tentedorp bestaan het om die soldate wat die werk verrig het, te huisves. Ek is van mening dat tente allerwee die belangrikste rolin die huisvesting gespeel het aangesien die getalle bungalows wat opgerig is nie voldoende sou gewees het om so 'n groot bevolking te huisves nie. Daar was waarskynlik, sover dit tenthuisvesting betref, 'n voortdurende sirkulasie van troepe vanaf die veld terug na die buiteland. Dit wil voorkom, volgens die uitleg van die kamp in blokke, dat elke seksie verantwoordelik was vir die oprigting van eie fasiliteite volgens die standaard voorskrifte. Volgens hoor-s' was daar groot arbeid-ondersteuning vanuit die plaaslike bevolking. Die voorsien van voedsel aan die menigte was beslis 'n reuse taak. Volgens die houer-reste wat op die ou ashope aangetref word, was bully-beef skynbaar 'n baie belangrike item in die daaglikse di'et. Verder het gekondenseerde melk 'n baie belangrike rol gespeel. Mielie- en koringmeel vir pap en brood moes baie belangrike voedsel items gewees het. Ongetwyfeld het die boere van die omgewing vir verdere voedselvoorade gesorg in die vorm van vleis en groente. By Matjiesfontein, suid van Middelburg, was daar blykbaar 'n groot groentetuin, deur ene Harry Distin, bedryf spesifiek met die doel om groente aan die kamp te verskaf. Hierdie groente is deur 'n geakrediteerde aankoper, ene Belleurs, vir die kamp aangekoop.
Op die kampkaart en foto's word daar 'n "mineral water factory" aangetoon. Dit was gelee nie ver van die drif af op die hoofingang na die Kollege nie. Hierdie fabriek het gesorg vir sodawater (offisiers whiskey ??) asook vir lemonade en gemmerbier. Die groot getal albasterbottels wat op die ashope uitgegrawe is getuig van 'n florerende produksie. So ook stortingsterreine waar daar nog sowat 50 jaar gelede honderde gemmer-erdeflessies, meestal gebreek, rongestrooi gel' het. Op die kaart is daar ook 'n tuin aangedui.
'n Probleem met so 'n groot bevolking soldate, is om ledigheid te beveg en ontspannings en sportgeriewe te vestig. Ten opsigte van ontspanning was daar 'n Direkteur vir Ontspanning, naamlik Gilbert Worsely (Dir. Rec) wat sy naam in 1904 bo-op Lancer's Kopje op 'n plat klip, naby die fort se ruine, uitgebeitel het. Daar was oo gimnasiums, biljartkamers, oefenterreine, paradegronde en 'n poloveld. Dit is aan my vertel dat daarook 'n "steeplechase" baan bestaan het wat langsdie Noupoortpad geloop het en dan in die rigting van Jones Poort gedraai het.
Een van die heel belangrikste nalatenskappe uit hierdie tydperk is die topokadastrale kaart (met Skaal 1/15 000) wat in 1906 deur die Royal Engineers se landmeters voltooi is. Hierdie kaart voldoen aan al die moderne vereistes vir 'n kaart van hierdie soort. Die kaart dek 'n gebied met 'n straal van 32km, met sentrale punt Grootfontein. Al die belangrikste topografiese en fisiese kenmerke is op die kaart aangeteken. So byvoorbeeld die benaming van rante en koppe. Die spitkop aan die weste van Grootfontein word aangegee as Folmincks Hill. Die rante agter die Kollegegeboue staan bekend as Windy Gap Ridge. Dit is 'n goeie benaming aangesien Lancerskop en die rantrug deur 'n poort na die noorde geskei word. Ander belangrike geografiese kenmerke word aangedui as "good grazing", "swampy", "good veld", "strong spring", ens. Deur 'n studie van hierdie kaart te maak kom mens bepaal tot watter mate veldkenmerke en waters verander het. Met die opstel van die kaart is gebruik gemaak van vaste bakens en driehoeksmeting. Op die kaart word basispunte aangedui as BH vir Bench Heights. Verder bestaan daar nog een driepootbaken van pyp op 'n koppe aan die noordelike grans van die Kollegegronde.
Die "Officers Mess", 'n tipiese luukse Victoriaanse militêre opslaangebou, is met veranda, stoep en kruistralies, in 1903 gebou, word bestempel as die tweede oudste bestaande gebou en is voorwaar 'n unieke struktuur. Dit is basies verteenwoordigend van die tipe struktuur en konstruksie van die menige byngaloes wat opgerig is. 'n Bestaande foto toon 'n swierige offisiers onthaal in die hoofsaal asook die twee pragtige kristalkandelare wat aan die plafon gehang het. 'n Soortgelyke uitleg soos hierdie menasie kompleks, met sy 10 woonkwatiere is ook opgerig verder wes in die kamp.
Nog 'n noemenswaardige struktuur was die houtbrug in Kingsway. Dit was 'n groot en lang brug wat die swaarste trokke selfs in onlangse tye nog gedra het. Hierdie brug is met die 1974 vlioed beskadig en moes gesloop word. Tans is daar 'n sementdrif. Die brug se hoofstutte het bestaan uit 18 duim balke van jarrahout wat in konkreet geset was. Die blad van die brug was van dik geelhout wat met teer geimpregneer is, wat dit nutteloos gemaak het vir verdere houtwerk na sloping. Die blad van die brug is aan die stutte gebind deur middel van metaalstroke, metaalboute, kramme en moere. Die houttralies voor die P.W.Vorster-museum is afkomstig van die jarrahout uit die brug. Die tralies is op dieselfde patroon geskoei as houttralies wat om 'n huistuin in die Cradock distrik voorgekom het. Hierdie huis het gedateer uit 1840 en derhalwe kan aanvaar word dat die tralies tipies is van daardie tydperk.
Van die heel belangrikste nalatenskappe van die kamp is die bestaande foto's oor die kamp. Daar is drie panoramiese foto's wat met 'n 'half plate' kamera geneem is. Die kamera kon selfs uitgerek word om telefoto's te neem. Die feit dat die 'collodian' film op glas, gebruik is, en dat kontakafdrukke gemaak is, is grotendeels verantwoordelik vir die uitsonderlike gehalte van die afdrukke. Die detail op die foto,s is van so uitsonderlike dat self feitlik onsigbare kenmerke met 'n vergrootglas geidentifiseer kan word. So is daar die muilwa wat deur die drif naby die huidige akkerboupersele deurgaan. Die totale wa met muile is nie langer as ongeveer 9mm nie. Met 'n vergrootglas kan die tuie van die muile gesien word en die persoon op die wa sit byna geidentifiseer kan word. So ook, waar die Seligman Dam tans is, is daar 'n kring van perde omtrent net sigbaar; met vergroting kan duidelik gesien word dat dit lansers (moontlik die Dragoon Guards) met lanse is wat besig is met 'n parade oefening. Die foto's van die algemene kampuitlegte openbaar soms eienaardige detail. So is daar op een foto eienaardige sirkelvormige terrein; heelwaarskynlik ook vir oefeninge met perde. Deur die foto's fotogrammetries te bestudeer en te versyfer kan 'n weelde van inligting gegenereer word.
Daar is 42 grafte in die ou begraafplaas waarvan die helfte ongemerk is. Die interessanste graf is die van Gunner William Storey, wat deur weerlig gedood is op die 20ste Januarie, 1905. Volgens persoonlike mededeling aan my deur Charlie Santy, wat op daardie datum ongeveer 12 jaar oud was en sy pa gehelp het by die Ou Hospitaal, en steeds daar gewerk het ten tyde van my verblyf in hierdie enkelstafkwartiere, het vertel dat kavalleris Storey deur die weerlig getref is terwyl hy en ander kavalleriste naby die huidige P.W.Vorster museum deur die hek gery het.. Kort nadat die soldaat gedood is het die boodskap deurgekom na Ou Hospitaal dat die lyk gehaal moes word. Charlie Santy het sy pa met hierdie taak gehelp en is die lyk met 'n muilwaentjie na die lykshuis geneem.
In die Rooskloof begraafplaas, met ongeveer 60 grafte, is die grootste grafsteen opgerig vir Sister Lucie Todd, matrone van die milit're hospitaal, wat op 29 April 1906 gesterf het. Dan is daar die van Korporal W. Tonge wat in 1906 per ongeluk verdrink het. Die swemplek vir offisiere was direk onder die huidige inloop van die Myldam in die Dro'rivier en die vir die ander soldate 'n klein entjie laer af soos ook op die kampkaart aangedui. Dit is moontlik hier waar die tragedie hom afgespeel het.
Ek moet hier daarop wys dat, dat wat hierdie geskiedenis betref, niks as feit aanvaar moet word nie tensy dit met die oorspronklikargiefstukke gekontroleer is nie. Dit word ook al moeiliker om oorspronklike en outentieke verhale van die kamp in die hande te kry. Daar is nog inwoners van Middelburg wat goeie tweedehandse inligting en staaltjies oor die kamp kan vertel en ou foto's en poskaarte beskikbaar kan stel. Ek het 'n mnr. Green, wat 'n Tommie in die kamp was, en in 1949 'n opsigter was vir prisoniers wat op Grootfontein gewerk het, geken. Ongelukkig het ek hom nooit uitgevra oor die kamplewe nie. Dalk is daar van sy nageslag wat wel goeie kennis dra van die kamplewe.
Na aanleiding van voorafgaande is dit baie duidelik dat hier 'n geskiedkundige skat bestaan wat geboekstaaf behoort te word. Verder sal die terrein waarop die kamp opgerig was as 'n geskiedkundige attraksie ontwikkel kan word. Die dringendste vereiste is dat alle geskiedkundige materiaal saamgebring moet word en dat alle foto's en ander argiefstukke in privaatbesit opgespoor word. Die aangewese weg om te volg is om 'n nagraadse student in geskiedenis geinteresseer te kry om die geskiedenis vir 'n verhandeling te boekstaaf.
ADMINISTRASIE KOMPLEKS: Direk aan die oorkant van die dienskompleks na die Noorde, was 'n kompleks wat waarskynlik ''n tipe van administrasie funksie vervul het. Daar was drie geboue, een ordonans gebou en barakke, betaalmeesters kantoor, poskantoor , 4 groterige bungalows vir die ordonans en voorrade personeel, 'n werkswinkel aanliggend tot die Royal Engineers Timberyard en saagmeule. Addisioneel was daar ablusieblokke. In dieselfde omgewing was daar wat bekend gestaan het as 'n Riding School.
Suid van die sogenamde prinsipaal se Dam , dit is min of meer waar die siersteenhuis vandag staan, was twee groot woonkwartiere vir offisiere en 'n kombuisgebou. Verder, losstaande 4 stalle, een groot woonkwartier, store en 'n offisiersklub.
'n Interessante aspek is dat die kamerskekelbord, met indikator skyfies, nog in die kombuis te sien is. Hierdie skakelbord is geaktiveer deur die klokkiestelsel wat uit die kamers geaktiveer is en het met dun draadjies gewerk.
Waar Kingsway die teerpad kruis en al langs die noordekant van die pad in die rigting van Lancer's Kopje was die Royal Engineers se afgekampte terrein met 7 geboue en een groot stoor. Langsaan was 17 kleinere geboue en offisierskwartiere. Verder langs die pad was 2 byngalows vir onderwysers, 'n skoolgebou en 'n kerk met waarskynlik die reverend se huis langsaan.. Dit kan afgelei word dat hierdie uitleg vir getroude lede van die Royal Enginers was.
'n Belangrike gebou was die 'mineral water factory, wat betaam n het uit ''n groterige bungalow tipe gebou en een stalgebou. Hierdie gebou was gelee nie ver van die pomphuis af nie. Warskynlik was sodawater vir die offisiere se whisky en lemonade vir die soldate en bewoners van die kamp hier vervaardig. Die albasterbottels is heel waarskynlik gebruik aangesien daar baie van hierdie bottels uit die ashope gegrawe is. Ook waarskynlik is gemmerbier hier vervaardig en in die bekende outydse erdekannetjies gebootel. Reste van hierdie kannetjies kom naby die groot ashoop aan die oostekant van Midros voor.
Nou wat hou die toekoms in met betrekking tot die geskiedenis van die milit're kamp?. Daar is net een weg om te volg en dit is om 'n nagraadse student van 'n geskiedenisfakulteit te kry om die geskiedenis van die kamp na te vors vir 'n meesters- of Ph.D-graad. Alle beskikbare inligting sal nagegaan en gekontroleer moet word. Dit sal veral belangrik wees om berigte oor die kamp en sy mense in die nuusblaaie van daardie tyd na te gaan. Verder ook om vas te stel wie in die kampe gebly het. Die Britse War Office-argiewe in Engeland sal bes moontlik ook eerstehands nagegaan moet word. 'n Uiters belangrike aspek sal wees om ou foto's van die kamp en sy mense bymekaar te kry. Selfs hier in Middelburg behoort daar nog heelwat foto's vergete in laaie ens. te l'. Ek het van die poskaarte wat die Tommies gebruik het om huistoe te skryf gesien. So was daar byvoorbeeld een van 'n bungalow op die vlakte waar 'n dwarrelwind afgeneem is. Die onderskrif van die foto was "dust devil" Middelburg CC. Daar was ook''n foto van die woonbuurt van die families se kwartiere op die Gryskoppad. 'n Rekonstruksie van die kampuitleg op klein skaal sal ook 'n groot uitdaging wees vir 'n argitekstudent. Dit tyd is haas aan die uitloop om nog redelike eerstehandse kennis van die kamp te bekom.