Prinsengracht 263 verteenwoordig die bekendste gragtehuis in Amsterdam. Die huis dra die naam van die jong skryfster van die beroemdste dagboek uit die Tweede Wêreldoorlog, en wanneer trem 13 of 17 skuins oorkant in die Raadhuisstraat stop, kondig die kondukteur aan: “Westermark, Anne Frank-huis”. In daardie huis op Prinsengracht 263 het Anne haar dagboek geskryf waarvan sy nooit kon droom dat dit na haar ontydige en verskriklike dood wêreldbekend en sy ’n wêreldikoon sou word nie.
Die naam Anne Frank is lank reeds internasionaal ’n huishoudelike begrip en wen nog steeds aan bekendheid in ons “global village”. Tog bestaan daar oor die skryfster en haar dagboek skrynende onkunde, in die besonder in Suid-Afrika en onder Afrikaanstaliges. Ek kon in my vertaling uiteraard so getrou as moontlik bly aan die oorspronklike teks weens die noue verwantskap tussen Afrikaans en Nederlands. Hopelik kan dié vertaling in samehang met my uitvoerige inleiding bydra tot ’n bestryding van die onkunde oor die dagboek self, maar veral ook oor die skryfster daarvan. Die een is onlosmaaklik verbonde aan die ander. Vir my was die vertaling van Anne Frank se dagboek die vervulling van ’n lewensideaal. Uiteindelik kan die Afrikaanse vertaling staan naas die tallose vertalings waarin die dagboek verskyn het sedert die eerste publikasie daarvan in 1947 in die oorspronklike Nederlands onder die titel Het Achterhuis.
“Van my lieflingsplekkie op die grond af het ek na die blou hemel gekyk, na die kaal kastaiingboom aan wie se takke klein druppeltjies geskitter het, na die meeue en die ander voëls wat in hul vlug silwer gelyk het. Dit het my en Peter aangegryp en ontroer sodat ons nie kon praat nie… Maar ek het ook uit die oop venster oor ’n groot stuk Amsterdam uitgekyk, oor die dakke tot aan die horison wat so ’n ligte blou was dat die skeiding tussen land en lug byna onsigbaar was.
Die volgende paragraaf as illustrasie van die joernalis se pynlike onkunde word byna lagwekkend: “Anne het haar dagboek geskryf terwyl sy en haar familie in ’n geheime kamer agter ’n boekrak in ’n pakhuis langs een van die kanale geskuil het.” Hier is voorwaar welkome “bewysmateriaal” vir diegene wat die outentisiteit van die dagboek en implisiet van die Holocaust wil ontken. Hoe op aarde kan mense vir 25 maande in ’n kamer oorleef en hoe sou Anne in dié omstandighede ’n dagboek kon gehou het?
Behalwe my indruk by die eerste lees van die dagboek van Anne Frank as adolessent se soeke na eie identiteit, was ek ewe sterk bewus van Anne se groeiende wete van haar talent om te skrywe waarmee die droom om eendag ’n beroemde skryfster te word gepaard gegaan het. Die present waaroor Anne haar op haar dertiende verjaarsdag op 12 Junie 1942 die meeste verheug het, was die dagboek wat sy vooraf saam met haar vader uitgesoek het: ’n gebonde blanko boek met ’n geruite omslag wat met ’n slotjie sluit. Aanvanklik is sy onseker wat dagboekhou nou eintlik beteken, maar al gou besluit sy dat haar dagboekinskrywings die vorm moet aanneem van briewe aan ’n verbeeldingsvriendin wat sy Kittie genoem het. Kittie moes die plek inneem van die ideale vriendin wat Anne, ondanks hegte kameraderie, nie by haar vriendinne gevind het nie.
Slegs enkele kere kon sy aan Kittie skryf oor die alledaagse dinge wat haar as Amsterdamse skoolmeisie beroer het. Toe sy van die een dag op die ander uit hierdie sorgvrye skoolmeisielewe geruk is in die afsondering van die agterhuis, het die dagboek haar onmisbare vertroueling geword. Sy het die leegte wat met die onderduiksituasie ontstaan het vol geskryf en so het haar dagboek in laaste instansie uitdrukking gegee aan die menslike kondisie wat gekenmerk word deur ’n blywende gemis waarvoor daar geen toereikende vervulling in hierdie lewe gevind kan word nie.
Dit is ironies en paradoksaal dat in die afsondering van die Agterhuis Anne moes veg vir dié afsondering – dié private ruimte – wat ’n vereiste is om te kan skryf. Toe die Franks en Van Pelse besluit het om ter wille van die redding van nog ’n Jood, Fritz Pfeffer as agste onderduiker in te neem, het Margot na haar ouers se kamer verhuis en Pfeffer by Anne ingetrek. Dit was ’n vreemde reëling, maar elke reëling in die abnormale onderduiksituasie was vreemd. Dit was onvermydelik dat Anne binne die kortste tyd ’n grondige hekel in haar kamergenoot gekry het en hom die naam Dussel in haar dagboek gegee het, wat ’n dom mens beteken. Haar onbetwisbare literêre talent blyk uit haar beskrywing van die stryd tussen haar en Dussel om die gebruik van die gesamentlike tafeltjie in hulle kamer.
Anne gaan met die redelike versoek na Dussel om twee ekstra middae van vier tot halfses oor die gebruik van die tafeltjie te beskik, waar sy normaalweg van halfdrie tot vieruur daar mag werk, terwyl Dussel slaap. Sy loop haar egter teen ’n dooie muur vas. Sy sit by die tafeltjie en brei of lees oor die mitologie en watse werk is brei en mitologie nou? Anne gee die stryd nie gewonne nie en nadat sy haar pa om raad gevra het, wag sy Dussel na die aandete in. Die gesprek wat sy weergee, is een van die skitterendste voorbeelde van haar vermoë om dialoog te skryf.
Sy wys Dussel op die redelikheid van haar versoek: “‘Ons het in die begin toe u hier aangekom het, afgespreek dat hierdie kamer ons s’n saam sou wees. As die indeling dus reg was, sou u die môre en ek die hele middag gekry het! Maar dit vra ek nie eens nie en ek dink dat twee middae per week tog wel billik is.’” Die tirade van Dussel wat hierop volg, is ’n voorbeeld van humor en ironie op sy beste. Uiteindelik gee Dussel toe: “‘Maar ja, met jou kan mens nie praat nie! Jy is ’n skandelike egoïs; solank jy maar jou wil kan deurdryf moet almal padgee. So ’n kind het ek nog nooit gesien nie! Maar per slot van rekening sal ek tog genoodsaak wees om jou jou sin te gee, want anders hoor ek later Anne Frank het haar eksamen gedruip, omdat meneer Dussel haar tafeltjie nie aan haar wou afstaan nie’”. In hierdie humoristiese dialoog breek die besef deur van hoe benouend dit vir ’n dertienjarige meisie en ’n vier-en-vyftigjarige man moes gewees het om ’n kamer te deel. Terwyl die leser nie anders kan as om te lag by so ’n inskrywing – waarvan daar heelwat is – nie, sterf die lag al gou op jou lippe.
“Daardie vreeslike nag het ek eindelik geweet dat ek moes sterwe; ek het op die polisie gewag, ek was bereid, bereid soos soldate op die slagveld. Ek wou my graag opoffer vir die vaderland, maar nou, nou dat ek weer gered is, sal my eerste wens na die oorlog wees: maak my Nederlander! Ek is lief vir die Nederlanders, ek is lief vir die land, ek is lief vir die taal en wil hier werk. En al sal ek aan die koningin self moet skryf, sal ek nie wyk voor my doel bereik is nie!”
Die Kritiese Edisie van die NIOD het gelei tot die jongste uitgawe van die dagboek wat in die Amerikaanse vertaling aangekondig, gereklameer en versprei word as “The Definitive Edition”. Dit is ’n uitgebreider weergawe van die a- en b-versies en as samestellers word genoem Otto Frank en Mirjam Pressler, die Duitse vertaler van die dagboek, maar toe dié uitgawe in 1991 verskyn het, was Otto Frank al meer as tien jaar dood. Daar sal nooit ’n finale weergawe van Anne Frank se dagboek wees nie; dit is in die woorde van Denise de Costa “eeuwig onvoltooid”. Maar die eis om die 1991-weergawe te vertaal, maak dit wel vir ’n vertaler maklik. Mens sidder om te dink wat sal gebeur as ’n vertaler die vrye keuse gehad het oor watter versie hy/sy wil vertaal.
Anne Frank se dagboek self is in eerste instansie die onbetwisbare bewys van haar literêre talent. In die dagboek neem mens die ontwikkeling van haar skrywerskap waar saam met haar noodgedwonge versnelde groei van adolessent tot jong volwasse vrou in haar afsonderingsbestaan in die Agterhuis. Uit Anne se herskrywing van haar dagboek blyk haar vermoë om krities met haar eie tekste om te gaan; ’n essensiële eienskap vir ’n skrywer. Anne het haar inderdaad op vroeë leeftyd toegerus vir wat, benewens talent, van ’n skrywer geëis word. In haar “Mooie-zinnenboek” het sy gedigte en gedeeltes uit boeke wat haar getref het, neergeskryf. Dit is ’n geheueoefening en ’n oefening in formulering. Sy was ook vanselfsprekend ’n hartstogtelike leser. Aan Kittie vertrou sy op 11 Mei 1944 haar droom om skryfster te word in soveel woorde toe: “Jy weet al lankal dat my grootste begeerte is om joernaliste en later ’n groot skryfster te word. Of ek hierdie grootheidsneiginge (of –waansin) waar sal kan laat word, is die vraag, maar onderwerpe het ek tog nog toe wel. Na die oorlog wil ek in elk geval ’n boek getiteld Het Achterhuis uitgee, of ek dit sal regkry, is die vraag, maar my dagboek sal daarvoor kan dien.”
Nie hierdie bekende sitaat uit die dagboek nie, maar ’n ander uitspraak oor Anne se droom om skryfster te word, het deur die kontrole oor my emosies wat ek tydens die vertaling streng gehandhaaf het, gebreek. Op 21 April 1944 skryf sy aan Kittie: “Ek wil een van my sprokies na De Prins stuur, natuurlik onder ’n skuilnaam, maar omdat my sprokies tot nog toe te lank is, dink ek nie dat ek veel kans het dat hulle dit sal publiseer nie.” Die tragedie van Anne Frank het nêrens sterker tot my gespreek as uit hierdie voorneme om een van haar sprokies uit die boek waarin sy, benewens die hou van ’ndagboek, verhale, gebeure uit die Agterhuis en sprokies geskryf het, vir publikasie voor te lê nie. Wat dit by my tuisgebring het, was dat Anne Frank ’n gewone meisie was, weliswaar ’n meisie met ’n skryftalent, maar ’n gewone meisie; ’n meisie wat haar ideaal om skryfster te word nie kon verwesenlik nie, omdat sy moes sterf net omdat sy Joods was. Dit is die tragiese. En dit was die een oomblik tydens my vertaling soos ’n oomblik op ’n koue grys dag in November 1968 in Anne Frank se kamer wat ek beleef het as hartverskeurend; ’n oomblik wat ek onlangs herbeleef het in Paul Auster se beskrywing daarvan in sy “The book of memory” (deel 2 van The invention of solitude):