Toekennings - Jan van der Merwe
Jaar gewen: 2005
Titel: Showcase 2003
Die Pretoriase beeldhouer Jan van der Merwe is pas aangewys as die wenner van vanjaar se Helgaard Steynprys vir Beeldhoukuns vir sy installasie Showcase (2003), wat in 2004 vir die permanente versameling van die Oliewenhuis-kunsmuseum in Bloemfontein aangekoop is.
Die prys, wat R50 000 bedra en onder die grotes in die SA kunswêreld tel, word volgens die reglement van die Helgaard Steyn Trust toegeken aan die beeldhouer wat volgens die beoordelaars in die voorafgaande vier jaar die beste werk gelewer het. Die wenner sal die prys op 17 Oktober op Potchefstroom in ontvangs neem.
Van der Merwe is 'n dosent in die beeldende kunste aan die Tshwane Universiteit van Tegnologie in Pretoria. Hy het in die afgelope paar jaar bekendheid verwerf vir werk wat gevonde voorwerpe en afvalmateriaal kombineer –– tweedehandse voorwerpe wat as erfstukke kon dien en wat die kunstenaar gekoop, opgetel en versamel het. Die keuse van sulke geliefde voorwerpe, snuisterye en alledaagse meubelstukke, maar veral die same-voeging en verwerking daarvan tot sprekende vorme en verweerde teksture, wek allerlei geheuebeelde, herinneringe en nostalgiese sentimente. Showcase verteenwoordig hierdie volgehoue prestasie op 'n hoë vlak van artistieke integriteit.
Die Showcase-installasie bestaan uit 'n vertoonkas met glasvensters wat "gepreserveer" en "verouder" is deur die oppervlaktes met lae geroeste blik te oordek. Die ornamente en trofeë wat in die kas vertoon word, is behandel met roespigmente wat argeo¬logiese kwaliteite daaraan besorg. Die kas en die artefakte lyk asof dit opgegrawe of ontdek is, soos voorwerpe uit ons tyd wat argeoloë iewers in die toekoms mag opgrawe.
Op die onderste rak aan die binnekant van die vertoonkas is 'n klein televisiemonitor met die beeld van 'n silwertrofee wat oor en oor in 'n aaneenlopende, eentonige en herhaalde handeling gepoets word –– 'n visuele verwysing na die "skoonmaak", "opruiming" en "herinterpretasie" van die verlede wat elke geslag in die geskiedenis verrig.
Bokant die vertoonkas word 'n videobeeld van die Voortrekkermonument teen die muur geprojekteer. Die beeld is nie staties nie, maar verdwyn en verskyn ritmies, soos die kom en gaan van gebeure in die geskiedenis. Die skerp kontras tussen die digitale beelde op die televisieskerm en dié teen die muur, en die handtastelik vervalle teksture op die oppervlakke van die vertoonkas en sy inhoud, is opvallend. Die digitale beelde maak 'n spirituele indruk omdat hulle nie tasbaar verouder nie. Die apparate van die elektroniese tegnologie sal egter ook deel van die geskiedenis word en daarom 'n verdere argeologiese laag skep.
'n Geroeste horlosie, met 'n geroeste buitelaag bo-op die vertoonkas, verwys na die ou vanitas-simboliek van verganklikheid –– die nimmereindigende, dog tevergeefse, stryd teen die "roes van die tyd", die verwering wat andersyds ook kan suggereer dat iets tot 'n einde gekom of rus gevind het.
Van der Merwe verwys dikwels na sy installasies as "monumente" – 'n metafoor vir die universele geskiedenis van gewone mense: hul politiek en religie en hulle bewaring of versameling van kosbaarhede, in kontras met die monumente wat vir politieke maghebbers opgerig word. Sy installasies vra nadere en intieme ondersoek, selfs wanneer dit in groot ruimtes uitgestal word. Sonder uitsondering is dit hierdie persoonlike assosiasies met Van der Merwe se installasies wat toeskouers aanspreek, want hy probeer om menslikheid te bewaar. Die materiale wat hy gebruik, is 'n toonbeeld van nederigheid, kwesbaarheid en die spirituele kwaliteit en integriteit van sy installasies.
Die beoordelaars vir die Helgaard Steynprys in 2005 was mnr John Botha, namens die Potchefstroomkampus van die Universiteit van die Noordweste, prof Dirk van den Berg, namens die Universiteit van die Vrystaat, en dr Lydia de Waal, kuratrise van die Sasol-kunsmuseum van die Universiteit van Stellenbosch.
Vorige wenners van die Helgaard Steyn-prys vir Beeldhoukuns was: David Brown (1989 – vir Voyage II, 1987), Jackson Hlungwani (1993 – vir sy werke Tiger Fish II, Adam and the Birth of Eve, Large Crucifix, God and Christ, Michael Star en Altar of God), Gert Swart (1997 – vir Grace) en Willem Boshoff (2001 – vir Blind Alphabet A).
Die Helgaard Steynprys vir Beeldhoukuns is een van vier kunstepryse wat ingevolge 'n bemaking deur die boedel van wyle dr JH (Jan) Steyn sedert 1987 jaarliks om die beurt vir skilder- en grafiese kuns, komposisie, Afrikaanse letterkunde en beeldhoukuns toegeken word.
Dr Jan Steyn, gewese LV vir Potchefstroom en direkteur van maatskappye, het bepaal dat die kunstepryse genoem word na sy vader, Helgaard Steyn, voormalige Lid van die Provinsiale Raad vir Bloemfontein en jongste broer van die laaste Vrystaatse president, MT Steyn. Die trustees van die Trust is mnre JA Rupert en Gerard Rupert, mev Hanneli Koegelenberg en ABSA Trust Beperk.