Herkoms van 'n aantal idiome
Afrikaans, ons unieke erfenis
Dit is egter nie altyd maklik om die spesifieke bron van bepaalde idiome na te speur nie. Partykeer lewer sulke speurtogte boonop niks op nie, veral waar die oorspronge in die oorlewering deur raaiselagtige beelde versluier word. (Só het daardie enigmatiese Dawid wat die wortels gegrawe het lank 'n raaisel gebly, totdat taalgeleerdes begin agterkom het dat dit verband moet hou met die sogenaamde Dawidjieswortel of dawidjiewortel, 'n plantsoort wat giftig is vir diere. Deur iemand te wys waar dawidjiewortels begrawe is, of onder die grond lê, sal jy hom beslis 'n ding of twee leer. Die uitdrukking sou in die volksmond verander gewees het na "iemand wys waar Dawid die wortels gegrawe het".)
Hoe ook al, die geskiedenis van idiomatiese uitdrukkings bly een van die interessantste vertakkinge van die taalkunde—en waar die herkoms van sulke segswyses wel bekend is, kan dit tot interessante herontdekkings van die lewenswyse van ons voorouers lei.
Hieronder word vertel hoe en waar sekere van die bekendste uitdrukkings in Afrikaans in der waarheid ontstaan het. Dis 'n onthullende reis na vergange eeue—in Suid-Afrika en verder terug in die geskiedenis in Europa—toe die wêreld nog baie, baie anders was as vandag.
• Saffraan is 'n spesery wat uit die stampers van die krokusplant berei word. Die Maleierslawe aan die Kaap was op hul beurt groot kenners van speserye, omdat hulle uit die spesery-ryke Ooste hierheen gebring is. Boonop was die Kaap op die seeroete tussen Europa en die Ooste, en saffraan was dus vir die Kapenaars niks vreemds nie.
Hierdie feit kan 'n mens maklik mislei om te dink dat die uitdrukking hierbo aan die Kaap ontstaan het en dus so Afrikaans is as biltong. Ene N. Mansvelt maak immers reeds daarvan melding maak in sy Proeve van een Kaaps-Hollandsch Iidioticon uit die Ou-Kaapse bestel. Mansvelt het dit opgeteken as: "Wat weet die kat van saffraan".
Maar soek jy verder, kom jy agter dat die idioom ook in Vlaams (die soort Nederlands wat in 'n deel van België gepraat word) bekend is: "Hij weet er zoveel van als de kat van saffraan".
Ook in Nederland is dit blykbaar nie heeltemal onbekend nie, ofskoon dit wil voorkom of die Nederlanders eintlik 'n ander variant ken: "Van iets zoveel verstand hebben als een koe van saffraan vreten".
Die laasgenoemde maak inderdaad meer sin, as 'n mens daaraan dink dat 'n koei 'n dier is wat wei, maar dat die krokusplant veelal in die Ooste groei. Koeie in Nederland sal dus natuurlik geen kennis van saffraan vreet hê nie!
Hoe die kat die koei in die uitdrukking kon vervang het, bly 'n vraag. Maar katte hou wel baie van kattekruid (Nepeta cataria), en dié is mos ook 'n kruie. Om die waarheid te sê, in die ou dae is 'n tee gemaak van kattekruid saam met saffraan geneeskundig aangewend, teen menslike siektes so uiteenlopend as skarlakenkoors en pokke tot verkoue en senuweetoevalle.
Waar kattekruid egter aan katte bekend was, moet saffraan vir hulle erg vreemd gewees het. Dit is 'n baie wilde raaiskoot, maar miskien-miskien lê die wortel van die kat-saffraan-uitdrukking dalk daar êrens!
Maar kom ons delf net so 'n klein bietjie dieper. Ander Nederlandse uitdrukkings wat opgeteken is en kennelik dieselfde beteken, is om soveel van iets te weet as 'n kalf van die hoogmis ('n Rooms-Katolieke plegtigheid), 'n os van musiek en 'n kat van Hebreeus. Ook: "Hij weet er net zo veel van als de kat van het wafelbakken."
In 'n dialek van Nederlands is waargeneem: "Hij weet er zooveel van as 'n katte van de Zeundag".
Met al die vorige in ag genome, is die volgende slotsom seker die waarskynlikste: Dit lyk of idiome met dieselfde betekenis in die volksmond so vermeng geraak het (oor die koei-en-saffraan en byvoorbeeld die kat-en-Hebreeus) dat die kat uiteindelik by die saffraan uitgekom het. ('n Proses van kontaminasie dus.)
Wie't gesê 'n mens het nie 'n kat se kans om hierdie raaisel op te los nie?!
BO: 'n Tandetrekker en sy "slagoffer" op detail van
'n ou kunswerk van eeue gelede. Ons het darem self
die woorde aan die bokant van die prent in die
slinkse ou sieketrooster se mond gelê!
Skildery gegrond op 'n kopergravure deur Lucas van Leyden / Openbare
besit vanweë ouderdom
(Nadat ons die bostaande geskrywe het, het ons egter die volgende verklaring raakgeloop van die bekende taalkenner dr. Anton Prinsloo:
Na aanleiding van 'n gedig van ongeveer 1854 van 'n Duitse digter, Fritz Reuter, waarin vertel word hoedat 'n jagter 'n bok met een skoot deur die klou en deur die oor geskiet het. Die bok was dan op daardie oomblik besig om met die klou agter die oor te krap.)
Ons hoef nie eens te wonder hoe sulke uitdrukkings ontstaan het nie. En die betekenisse lê voor die hand. Uit die milieu van die boereplase het 'n idiomeskat uniek aan Afrika in 'n Germaanse taal ontwikkel, waarvan sekere reste bes moontlik behoue kan bly lank nadat die rekenaar ons wêreld in 'n digitale doolhof verander het.
• Lees ook op Mieliestronk dr. Anton Prinsloo se interessante verklarings van die herkoms van talle Afrikaanse spreekwoorde