Die Ossewa-Brandwag (OB) was die vernaamste organisasie wat gedurende die vroeë 1940's protes aangeteken het teen Suid-Afrika se deelname aan die Tweede Wêreldoorlog. Sedert die ontbinding van die OB in 1954 het verskeie studies wat die aard van hierdie protes beskryf, die lig gesien.1 Die rol van vroue in die OB se verset teen Smuts se oorlogspoging is egter óf geskets langs mitiese lyne as 'n simbool in diens van Afrikanernasionalisme, óf hulle agentskap word skromelik verwaarloos. Die simboliese aard van die volksmoederkonstruksie het wel 'n belangrike invloed uitgeoefen op hoe vroue se optrede deur die Afrikanersamelewing van die tyd gesien is. Dit is ook ingespan deur vroue self in die konstruksie van hulle identiteit en vroue se omgang met die volksmoeder, as normatiewe genderkonstruksie, het ook hulle historiese agentskap ten nouste geraak.2 Dit is spesifiek by wyse van OB-vroue se verset teen die oorlog waar hulle sin vir onafhanklikheid as normatiewe konsep van die volksmoeder die sterkste na vore tree. In hierdie sin skryf D.W Krüger die volgende oor spesifiek OB-vroue se deelname aan die "Tweede Rebellie", en koppel hy vroue se verset direk aan die historiese gebeure wat die meeste bygedra het tot die skep van die volksmoeder-beeld:
O! Vrou van Suid-Afrika! In 'n oorlog waar dit die vryheid geld, het u nie geaarsel om alles te offer wat van u gevra is, en om u mans, seuns en broers te stuur om desnoods te val vir die ideaal nie. So het u gehandel tydens die Groot Trek en die Tweede Vryheidsoorlog, maar dan ook slegs omdat dit vir die vryheid van u volk was. 3
Vroue self het ook hulle lidmaatskap aan die OB beskryf as gemotiveer deur nasionalistiese sentimente. Erika Theron, wat die latere OB-hoofvrou van Gebied A (Kaapland) was, noem dat vroue by die OB aangesluit het omdat Suid-Afrika se deelname aan die oorlog die vrou van Suid-Afrika "teen die bors gestuit" het. Die OB was vir haar 'n liggaam waardeur Afrikaners (en sy verwys spesifiek na vroue), "nes deur die Rebellie tydens die Eerste Wêreldoorlog" die wêreld kon wys hoe hulle voel. Sy beskryf 'n tipiese houding van lydende verset, naamlik dat daar "sonder gewere" weerstand deur die OB gebied sou word.4 Ook die destydse aktrise, Anna Neethling-Pohl, noem dat haar jong lewe deurweef was met een silwer draad: "die bereiking van ons vryheid deur ander middele as die wapen."5 Sy het 'n leidende rol in die OB gespeel en was betrokke by baie fasette van die weerstandsbeweging teen die oorlogspoging.6 Dit wil voorkom of vroue aanvanklik in die openbaar die verteenwoordigers van vrede wou wees en 'n passiewe en "kalmerende" invloed op die oorlogsversteurde samelewing wou uitoefen. Ten spyte van hierdie edele doelwitte, was die OB se verset nie altyd sonder geweld, passief of "kalmerend" nie. Die OB-vrou het die verskillende middele tot haar beskikking gebruik om haarself te verset, hetsy dit deur die dra van Voortrekkerdrag, anti-oorlogspropaganda of ondergrondse bedrywighede was.
Die doel van hierdie artikel is tweërlei van aard, naamlik om op die genoemde stilte oor spesifiek OB-vroue se verset teen die oorlogspoging te reageer en om te bepaal hoe vroue se agentskap beïnvloed is deur die metaforiese moontlikhede van die volksmoeder. Van al die kwaliteite van die volksmoeder het veral die idee van die vrou se "sin vir onafhanklikheid" bepaald na vore getree.
"Dit is die vrou van die Boerenasie wat daar stap en vra vir vryheid":7 Die OB se aandeel in die vroue-optog van 22 Junie 1940
In 'n onlangse artikel met Afrikanernasionalistiese nuanses, identifiseer J. Grobler 'n kenmerk van die volksmoeder-konstruksie wat deel uitmaak van die Afrikaner se heilsgeskiedenis. Hy skryf dat Afrikanervroue by wyse van optogte en protesdeputasies dikwels toegetree het tot die politieke strydperk. Die eerste van sy soort was volgens Grobler die geval van Susanna Smit en die deputasie van vroue wat protes aangeteken het teen die anneksasie van Natal op 9 Augustus 1843.8 Grobler noem dat daar nóg twee sulke deputasies in die twintigste eeu plaasgevind het, naamlik die vroue-optog na die Uniegebou op 4 Augustus 1915 en die vroue-optog van 22 Junie 1940. Hy fokus egter nie op die feit dat vroue binne die gender-en nasionalistiese beperkinge van die dag gebruik gemaak het van die volksmoeder-konstruksie, om soos die Voortrekkervroue wat die "dood bo die verlies van vryheid" verkies het, uitdrukking te gee aan hulle sosiaal-gekonstrueerde sin vir onafhanklikheid nie. In plaas daarvan beklemtoon hy die diskriminerende aard van die paradoksale volksmoeder en meen hy dat vroue se verset in die twintigste eeu "om die lot van Afrikanermans gewentel het".9
Hierdie is 'n halwe waarheid, veral in die geval van die vroue-optog van 1940. Dit neem nie in ag hoe vroue by wyse van 'n konstruksie vol inherente ongelykhede, op hulle eie manier protes kon aanteken teen politieke kwessies wat hulle nie net gedoen het om vir hulle mans 'n hulp te wees nie, maar dat hulle ook ingetree het vir hulle mans se onvermoë nie. Daar waar hulle mans deur oorlogsregulasies verhoed is om in die openbaar protes aan te teken, het vroue die politieke aard van hulle moederskap gebruik om tussenbeide te tree. Mans wat geweier het om die rooi eed van Smuts te teken, is onder baie druk geplaas en die brosjure van die Vroue-optog van 1940 noem dat vroue namens hulle mans en seuns standpunt wou inneem "dat hulle nie verder deur dreigemente en gevaar van ontslag uit hulle werk gedwing [sou] word om die Afrika-eed af te lê, en dit om vir vreemdes te gaan veg in die verre Noorde nie".10 Alhoewel Grobler noem dat die volksmoeder nie manlik-gekonstrueerd was nie, en dat die optog nie op aandrang van mans plaasgevind het nie,11 neem hy nie in ag dat dit ook 'n manier was vir nasionalisties gesinde vroue om uiting te gee aan hulle eie sin vir onafhanklikheid as agente binne die heersende genderpolitiek van die dag nie. In hierdie verband is hulle lidmaatskap van die OB veelseggend.
Anna Neethling-Pohl was een van die vroue wat leiding geneem het in verband met die protesoptog van vroue na die Uniegebou in 1940.12 Die optog het op Saterdag, 22 Junie 1940, plaasgevind en is binne vyf dae georganiseer nadat 'n groep Pretoriaanse vroue op 17 Junie besluit het om ook vir die vrou van Suid-Afrika 'n geleentheid te gee om haar stem te laat hoor in die verset teen die oorlog.13 Neethling-Pohl vertel dat daar min mense was waarheen jy kon gaan vir steun in daardie dae, maar noem dat die Ossewa-Brandwag uiteindelik 'n belangrike rol gespeel het in die vinnige organisering van en deelname aan die optog:
[E]k het toe al klaar uitgevind dat as jy mense soek om 'n onplesierige werkie te doen -ek bedoel nou nie 'n onwettige ding nie, maar enigiets onplesierigs  as jy enige mense soek om deel te neem aan wat ook al, as jy dan vir die Ossewa-Brandwagmanne vra  dan is hulle dáár as jy hulle nodig het}ª
Toe die versoek kom: "Sal Oumatjie aan die Vroue-optog as één van die leidsters deelneem, sal sy saam met die afvaardiging gaan om genl. Smuts te ontmoet?" was dit my '11 duidelike stem van my geliefde volk wat my roep. Toe 'n versoek kom wat reeds as 'n innige verlange in my hart gebrand het, om die vroue van Suid-Afrika op te roep tot gebed vir die Volksraadsitting en die vredesversoek van duisende wat voor die Parlement gelê moes word, was dit 'n nuwe roepstem van my volk. Toe kom daar 'n versoek van die Ossewabrandwag: "Sal Oumatjie nie by die beweging aansluit om op te tree as ons voorbidder nie?" Hoe kon ek weier as my volk my nodig het??1
Die vroue het vanaf Kerkplein in Pretoria in Voortrekkerdrag gestap en openlik geïdentifiseer met die gees van onafhanklikheid wat 'n mens vind in die storie van Susanna Smit. In hierdie verband het Anna Neethling-Pohl na Afrikanervroue verwys as vroue "wat nog altyd in ons digkuns en histories 'n besielende element was".17 Nóg 'n prominente vrou wat opgetree het as eregas by die Uniegebou gedurende die optog was mevrou18 Miemie (M.E.R.) Rothmann, wat deur Erika Theron beskryf is as "'n OB end-uit".19 M.E.R. het op die OB-gebiedsraad van die Wes-Kaap gedien.20 Onder volg 'n foto van mev. B.C. Seymore wat as die hoofkommandante van Gebied F aan die optog deelgeneem het.
Vroue het nie net hulle stem laat hoor deur fisies teenwoordig by die optog te wees nie, maar daar is ook petisies onderteken met 3 829 name en 3 917 telegramme waarin vroue hulle ondersteuning gee, is gestuur.22 Leiers van die OB-vroue het hier ook 'n belangrike rol gespeel. Mev. E. Steyn du Toit, eerste hoofvrou van Gebied A, het byvoorbeeld in Die Burger van 19 Junie 1940 Kaapse vroue opgeroep om hulle steun by wyse van telegramme te gee.23 In 'n amptelike omsendbrief van die OB in 1940 bedank Anna Neethling-Pohl die skakelvroue in die Ossewa-Brandwag wat gehelp het met die kry van handtekeninge vir die "vroue-vredespetisie". Hierin noem sy dat die twee sekretaresses van die reëlingskomitee na Kaapstad gestuur is om 148 150 handtekeninge vir generaal Hertzog te gee, sodat dit in die parlement voorgehou kon word. Die uiteindelike getal het gestaan op 150 533.24 Dit beteken dat die organisasiestruktuur van die OB doeltreffend deur die skakelvroue ingespan is en dat die OB geen klein bydrae gelewer het in die verkryging van al hierdie handtekeninge nie. Daarby het die OB se klem op aksie en gereedheid ook bygedra tot die groot getal mense wat deelgeneem het aan die optog self. Neethling-Pohl skryf dat daar wel baie vroue vanuit ander dele van die land by die optog was, ten spyte van die feit dat die OB in plekke soos die Kaap en in die Suid-Vrystaat in daardie stadium nog nie groot kommando's gehad het nie, "veral nie die vroue nie".25 Uiteindelik het die regering egter nie ingegaan op die versoekskrif en petisie wat vroue oorhandig het nie, aangesien dit volgens Smuts teenstrydig was met die besluite van die parlement.26 In haar bedanking van die skakelvroue word dit egter duidelik dat vroue soos Neethling-Pohl geensins hierdeur afgesit is nie:
Neethling-Pohl se klem op die laaste drie woorde van die bogenoemde aanhaling sou vinnig binne die geledere van die OB gestalte vind in nóg 'n vorm van lydelike verset. Hierdie keer deur 'n meisie van 16 jaar wat vir die OB 'n simbool sou word van die beweging se eie verset en strewe na onafhanklikheid.
Elsabé Nel is gebore op 'n plaas in die Oos-Transvaal. Haar ma was 'n niggie van Jopie Fourie. Laasgenoemde is binne die geledere van die OB beskou as een van die beweging se groot helde, aangesien hy in 1914 deel was van die Rebellie teen Suid-Afrika se deelname aan die Eerste Wereldoorlog en as martelaar voor 'n vuurpeloton gesterf het. In 1940 was Nel in matriek op Afrikaans Hoër Meisieskool in Pretoria. Haar ouers het haar voor die Oktobervakansie plaas toe ontbied en daar het sy vir Jan Ackermann ontmoet. Hy was 'n ontsnapte geïnterneerde wat haar ouers gehuisves het, aangesien "die Afrikaners wat daardie tyd vervolg is, vanselfsprekend baie welkom [was]" in haar ouerhuis.31 Ackermann was 'n prominente OB-lid wat saam met Hans Rooseboom deur die "OB-leiding" genader is om met Duitsland te skakel.32 Ackermann en haar ouers het haar gevra of sy 'n brief vir Ackermann se vrou na Durban sou neem. Sy het die brief aan die huis van Anna Neethling-Pohl ontvang en met die Oktobervakansie het sy na Durban gereis.33 As gerieflike skerm vir die werklike rede waarom sy Durban toe sou gaan, noem Neethling-Pohl dat Nel se blindederm amper gebars het, en dat dit in September uitgehaal is. Toe word sy Durban toe gestuur "om 'n bietjie te gaan bykom en vakansie hou".34
Die polisie was bewus daarvan dat daar 'n sterk Stormjaer-sel in Durban was  daar was ook 'n OB-agent by die hawe wat informasie oor skepe en hulle inhoud na Pretoria gestuur het.35 Later het die polisie beslag gelê op dokumente in die kantoor van die OB-generaal in Natal wat daarop gedui het dat 'n staatsgreep beplan is.36
Dit is dus nie verbasend dat ene speurder Van Zyl van die Suid-Afrikaanse Polisie kort na die vakansie, toe Nel besig was met matriekeksamen, by die skool opgedaag het om haar te ondervra nie. Nel het egter geweier om enige getuienis te gee of vrae te beantwoord. 'n Woedende Van Zyl het "binne 'n halfuur" 'n dagvaardiging gereël en op Vrydag, 13 Desember 1940, het Elsa Nel in die hof verskyn.37 Die Ossewa-Brandwag het gou hiervan te wete gekom, moontlik deur Nel se ouers. Neethling-Pohl, wat as lid van die OB 'n eed van geheimhouding afgelê het, skryf dat sy by monde van haar bevelvoerder, wie sy slegs geken het as "nommer 53", 'n telefoonoproep gekry het waar hy vir haar gesê het: "Daar kom móre-oggend 'n matriekdogtertjie voor die hof; hulle het haar gevang, want sy was in Durban". Neethling-Pohl het vier vroue onder haar gehad aan wie sy bevele kon gee en sy het hulle dadelik opgeroep om elkeen vyf vroue te bel en dié moes op hulle beurt weer daardie vroue beveel om elk vyf vroue te bel en so aan.38 Die volgende dag daag daar toe meer as 200 Pretoriase vroue in Voortrekkergewaad by die magistraatskantoor op waar Nel moes verskyn. Dit wil voorkom of vroue self hulle Voortrekkerdrag beskou het as ' standpunt van verset wat verwys na die destydse verset van Susanna Smit,39 aangesien vroue self besluit het om só by die hof op te daag. Die 200 vroue was almal ongetwyfeld lede van die Ossewa-Brandwag, wat ook aktief besig was met ander werksaamhede van die organisasie. Neethling-Pohl vertel: "Jy staan daar en dit is warm en jy weet die vrouens moes hulle kinders by die huise laat; hulle moes dít doen en hulle moes hulle koeksisterbakkery by die huis laat; hulle het mos koeksisters gebak vir die vale om geld bymekaar te maak vir die Beweging".40 Dus, met hulle hande vol koekmeel en geklee in volksdrag, het hierdie vroue die volks/%weier-konstruksie vir hulleself toegeëien en beide die huishoudelike en die politieke sy daarvan geïnternaliseer ten einde uiting te gee aan hulle eie nasionalisme, wat nie noodwendig geïnspireer of bepaal is deur die mans in beheer nie. Die vroue was almal teenwoordig tydens die hofsitting en toe Nel en die magistraat instap, het hulle opgespring en die Transvaalse Volkslied, "Kent gij dat volk", uit volle bors gesing.41
Nadat die magistraat orde herstel het, het hy 'n aantal vrae aan Nel gestel, onder meer wat sy in Durban gemaak het en watter opdrag sy uitgevoer het. Nel het geweier om enige vrae te beantwoord en die magistraat het beveel dat sy tien dae in die tronk moes deurbring. Nel noem dat sy egter na die Pretoriase Sentrale Polisiestasie se selle geneem is, aangesien sy in daardie stadium mediese behandeling vir 'n swak been ontvang het.42 Die 200 vroue het ná die vonnis weer begin om die Transvaalse Volkslied te sing, maar is hardhandig uit die hof verdryf en het die polisiewa, waarin Nel vervoer is, agternagesit. Voor die selle is hulle gekeer deur vier jong soldate wat met gevelde bajonette by 'n ystertraliedeur wag gestaan het.43 Mismoedig het die vroue nie dadelik geweet wat om te doen nie, maar 'n vrou van Pretoria-Wes het hulle aangespoor tot aksie. Neethling-Pohl vertel:
Nel noem dat die vroue se sang en gebede buite haar sel vir haar 'n groot bemoediging was en dat sy nooit bevrees gevoel het nie. Daarby het OB-vroue elke dag wat sy in die tronk was, vir haar kos geneem.45 Nel het ook geglo dat die sel langs hare dié een was waarin Jopie Fourie aangehou is voor hy na die plaaslike tronk geneem is om gefusilleer te word.46 Fourie se geskiedenis was ook vir haar 'n regverdiging vir haar optrede: "As Jopie Fourie sy lewe kon gegee het vir die Afrikanersaak, kan ek nie sien hoekom ek nou my mede-Afrikaners in die moeilikheid moet bring nie".47 Beide godsdiens en patriotisme is dus deur Nel aangegryp in hierdie tyd van nood  albei kenmerke van die geïdealiseerde volksmoeder.
Ná 'n landswye protesveldtog deur die OB het Nel net drie in plaas van tien dae in die selle deurgebring en sy is Maandag, 16 Desember 1940, om 09:00 die oggend vrygelaat.48 Sy kon nie op 'n beter dag vrygelaat word nie. Dit was die ideale geleentheid vir die OB om haar op te hef tot simbool van die ideale Boervrou en haar optrede te gebruik vir geweldige propaganda. 'n Groot fees ter ere van Geloftedag (Dingaansdag) is deur die OB by Wonderboom in Pretoria gereël. Neethling-Pohl het die naweek van Nel se aanhouding weer 'n oproep van "53" af gekry om haar te laat weet dat Nel die Maandag vrygelaat sou word. Sy het gereël vir 'n Voortrekkerrok wat Nel sou pas, asook 'n motor met 'n afslaandak. Die oggend van haar vrylating is Nel deur die strate van Pretoria vervoer na Wonderboom waar daar elke dertig treë langs die pad 'n OB-lid in wit klere was wat Nel gesalueer het wanneer die motor verbygery het. 49Saam met "lang kolonnes van die Ossewa-Brandwag" waarin "duisende goedafgerigte mans Voortrekkernek uitmarsjeer van die stad af oppad Wonderboom toe", is Elsa Nel na die fees vervoer.50 By Wonderboom het sy ' "oorverdowende ontvangs"51 gehad waar sy "die middelpunt van al die liefdevolle verering was".52 Vir die OB was Elsa Nel 'n heldin. In die woorde van C. Marx: