Colin Eglin: Terugblik op sy telefoonoproep – Riaan Eksteen, 4 Desember 2013 | Riaan Eksteen
Colin Eglin: Terugblik op sy telefoonoproep – Riaan Eksteen, 4 Desember 2013
Die afsterwe van Colin Eglin het by my 'n baie besondere terugblik gelaat. Ek het hom nooit persoonlik geken nie. Tog speel ek op n eienaardige wyse n rol wat later die weg gebaan het vir Van Zyl Slabbert om in 1979 as leier van die Progressiewe Federale Party in die plek van Colin Eglin verkies en sodoende ook leier van die Amptelike Opposisie te word.
SA aanvaar die vyf westerse lede van die Veiligheidsraad se skikplan vir SWA se onafhanklikheid op 25 April 1978. Op sy beurt aanvaar die Veiligheidsraad hierdie plan as resolusie 431 op 27 Julie 1978. Ingevolge daarvan stel Waldheim, toe Sekretaris-generaal, vir Martti Ahtisaari aan as sy Spesiale Verteenwoordiger om hierdie plan te implementer. Nou begin Ahtisaari sy span saamstel sodat hulle reg kan wees wanneer die Veiligheidsraad die implementering van die plan en die daarstelling van UNTAG magtig. Dit gedoen, tref die span reëlings vir hul besoek aan SWA om ter plaatse gesprekke te voer, die Gebied te deurreis en hulle van 'n horde aspekte te vergewis. Vanaf 6 Augustus 1978 is hulle in SWA vir byna drie weke. 'n Omvattende verslag word vir Waldheim voorberei.
Don McHenry is die VSA se Ambassadeur by die VN. Hy tree op as die onverkose leier van die westerse groep van Vyf. Met die ander vier ambassadeurs hou ek ook goeie kontak, maar met McHenry kom ek die beste klaar. Ons ontmoet weekliks vir middagete. Dan gesels ons baie openlik en reguit. En daar is baie onderwerpe. Hy is uiters goed ingelig oor die VN. Hy verstaan die werkverrigtinge in beide die Staatsdepartement onder Cyrus Vance en Carter se Withuis. Hy is meer as ambisieus. Wil so graag SWA onafhankilk sien in daardie presidensiële era. Watter veer sou dit nie ook in sy hoed wees nie! Enigiets wat die proses durf vertraag of in gevaar stel, spreek hy heftig en drifting aan. Gooi sy volle gewig in om alles op die spoor te hou. Nie juis n maklike taak nie!
Oor baie aspekte van die onafhanklikheidsplan het SA en die VN vasgesit. Meestal het dit met die militêre gedeelte van die skikplan te doen gehad. Een van die knellendste geskilpunte het oor die toepassing van die vereiste gegaan wat SA en SWAPO se gewapende magte tot hul basisse sou beperk en daar deur UNTAG gemonitor sou word. SA se standpunt is onverbiddelik: SWAPO het geen basisse in die Gebied nie; hul basisse is in Angola en Zambië. Daarenteen is SWAPO se gedetermineerde standpunt: hulle het wel ook basisse is die noorde van die Gebied. Angola en Zambië weier dat UNTAG hul onderskeie soewereine grondgebiede betree. Die noodwendige implikasie van hierdie situasie: SWAPO word nie tot hul basisse in Angola en Zambië beperk nie. Wie kan hul basisbeperking dan daar monitor? Hoe kan daardie kardinale punt in die plan dan toegepas word? Word SWAPO gelyk gegee, kry hulle basisse by implikasie in SWA. Hoe meer SA daarop aandring dat SWAPO en die VN daardie sogenaamde basisse in SWA moet uitwys hoe minder word met die onderwerp vordering gemaak.
So sleep hierdie geskilpunt voort. SA kry geen ondersteuning vir sy standpunt nie – nie by die Vyf nie en nog minder by Waldheim. En die frontlinie state steun Angola, Zambië en SWAPO die heel pad.
Met die oopmaak van die koevert sien ek die pak dokumente is almal geheim gemerk. Verslae van Philipp aan Waldheim en Ahtisaari oor die twee waarnemingsbesoeke aan SWA. Twee van sy hoofgevolgtrekkings: SWAPO het geen basisse in SWA nie; wel basisse in die twee buurlande wat UNTAG daar sal moet monitor.
In die Volksraad is Pik op sy stukke, soos verwag kon word! Hy konfronteer Eglin oor die oproep. Hy daag Eglin uit om te verduidelik wat hy met McHenry bespreek en aan hom oorgedra het. Waarom maak hy na die ontvangs van sulke sensitiewe inligting nogtans so 'n oproep. Eers ontken Eglin dat dat hy McHenry gebel het. Pik beskuldig hom dat hy die Volksraad mislei. Pik nie links nie en lees die laaste paragraaf van my telegram voor. Eglin erken hierna dat hy wel die oproep gemaak het. Nie om sensitiewe inligting oor te dra nie maar om by McHenry duidelikheid oor sekere van Waldheim se voorstelle te kry. Behalwe vir die PFP-lede glo weinig ander volksraadslede hom.
Nou word die spot met die leier van die amptelike opposisie gedryf. Gebare van n telefoon teen die oor; uitroepe van "trieng, trieng" en tussenwerpsels van "Al vir McHenry vandag gebel?" kom tydens sy toesprake voor. Hoe houdbaar is sy posisie?
Eerste aan die beurt is die Nasionale Party. Binne 'n uur is alles afgehandel. Die lede wat opgedaag het, is tevrede. Toe die NRP. Raw en Page het nie veel vrae nie. Nog 'n maklike sessie is verby. Die ontmoeting met Wiley is eintlik net om koffie te drink. Toe lê hef aan voor. Vyf senior lede van die PFP is teenwoordig, insluitend Japie Basson, Harry Schwartz en Van Zyl Slabbert. Eglin is nie teenwoordig nie. Meer as twee ure staan ek bont. Vrae kom en verduidelikings word gesoek. Schwartz is oudergewoonte en getrou aan sy reputasie skerp, aggressief en deurdrigend. Hy, meer as Basson, lei die verrigtinge. Slabbert is stil en vra hoflike vrae. Niemand vra my uit oor wie my bron is nie! Ek gee ook geen aanduiding nie. Of hulle tevrede is, weet ek nie. Niemand gee 'n aanduiding nie – dankie en totsiens. Op 1 Mei – byna tien dae daarna – skryf Basson 'n brief aan Pik. 'n Afskrif word aan my gestuur:
Wat later in die geledere van die PFP gebeur het, is ou nuus. Slabbert word die nuwe leier van die amptelike opposisie. By sy aftrede het Eglin die opmerking gemaak: "Ek sal vir geen oomblik ontken dat my hantering van die McHenry-sage baie lomp was nie". (Beeld, 23 Okt. 2003)