Geen son sonder 'n skaduwee - Dr. Piet Muller
Geen son sonder 'n skaduwee
Deur Dr. Piet Muller op 1 Julie 2015
Meer as 'n eeu na sy dood is Hans Christian Andersen steeds wêreldbekend om sy mooi kinderverhale, soos Die Lelike Eendjie en Die Meerminnetjie. Dit is egter minder bekend dat hy ook donker, eksistensiële verhale geskryf het, soos Die man wat sy skaduwee verloor het.
Basies is dit die verhaal van 'n geleerde skrywer uit die Skandinawiese lande wat in Noord-Afrika gaan vakansie hou. Een aand sit hy op sy balkon en sien toevallig hoedat die vuur wat in sy kamer brand, sy skaduwee op die balkon van die huis oorkant hom laat val, sodat dit lyk of die skaduwee in daardie huis woon en ook op sy eie balkon sit.
Dit het hom geamuseer om te sien hoedat die skaduwee elke beweging wat hy maak op die oorkantste balkon naboots. Toe hy opstaan om te gaan slaap, staan sy skaduwee ook op en dit lyk kompleet of hy ook gaan slaap.
Die volgende oggend kon hy egter tot sy verbasing agter dat sy skaduwee skoonveld weg is. Maar omdat daar 'n kleinskaduweetjie van sy tone af begin ontwikkel het, het hy hom nie veel daaraan gesteur nie, sy koffer gepak en gereed gemaak vir die reis terug huis toe.
Drie jaar later sit hy eendag en skryf en hoor 'n klop aan die deur. Toe hy die deur oopmaak staan sy verlore skaduwee daar. Ronder en vetter en in feitlik alle opsigte soos 'n regte mens. Uit nuuskierigheid het hy hom ingenooi om sy verhaal te hoor. Sy skaduwee het hom alles vertel oor wat hy die afgelope jare gedoen het om 'n regte mens te word.
Die skrywer was 'n liefhebber van die mooi en die goeie dinge van die lewe en het graag daaroor geskryf, maar dit het nie veel aftrek by die leserspubliek gekry nie. Sy skaduwee het sommer reguit vir hom vertel dat hy eintlik niks weet van die regte lewe nie. Nie soos hy wat skaduwee is die afgelope paar jaar die lewe ervaar het en boosheid leer ken het.
So het die skrywer al armer en maerder geword en die skaduwee al vetter en ryker. Oplaas wat die skrywer so uitgeteer en siek dat sy skaduwee hom oorreed het om 'n gesondheidspa te besoek. Maar dit was nie al nie, die skaduwee het by hom bly neul dat hulle rolle moet omruil. Dat hy as die regte skrywer gaan en dat die skrywer sy skaduwee moes wees. Hoe verspot dit ook al klink het die skrywer later uit radeloosheid ingewillig.
By die spa gekom het die skaduwee hom oorgegee aan die genietinge van die sosiale lewe. Hy het gedans en gekuier en 'n prinses het om hom verlief geraak. Hulle het selfs besluit om te trou. Dit is toe dat die skaduwee na die skrywer toe gaan en hom 'n belangrike pos in die koninklike hofhouding aanbied as hy bereid is om permanent sy skaduwee te wees.
Toe die skrywer merk hoe hierdie speletjie hand-uit geruk het, het hy prontuit geweier en gedreig om alles aan die polisie te vertel. Maar die skaduwee het hom weens kranksinnigheid laat arresteer.
Baie geveins het die skaduwee aan die prinses vertel dat hy 'n uiters uitputtende dag agter die rug het, want sy skaduwee het kranksinnig geword. Die prinses het baie besorg gevra of hy hom laat arresteer het. "Ja," het hy geantwoord, "want ek vrees hy sal nie weer herstel nie."
Die prinses het ook gedink aan die politieke situasie in Europa, waar mense al meer geneig is om die laer stande te ondersteun teen die adellikes en het gesê dat dit beter sal wees om hom so gou moontlik uit sy ellende te verlos.
Voordat die twee daardie aand getroud is, was die skrywer reeds tereggestel.
Die wêreldliteratuur is verbasend ryk aan verwysings deur die eeue na die mens se skaduwee. Vandat die mens mens geword het, het hy 'n besorgdheid gehad oor sy donker en duister kante, sy primitiewe drifte en instinkte, wat nie in 'n beskaafde omgewing inpas nie. En as 'n mens na die geskiedenis van wetgewing deur die eeue kyk was dit vir baie eeue lank eintlik maar wetgewing wat die skaduwee, wat elke mens besit, op sy plek moes hou. As mense uiting sou gee aan die drifte van hul donker kant, sal beskawing immers onmoontlik word.
Maar die feit is, ons het almal donkerte in ons. N.P. van Wyk Louw skryf van die skaduwee in Die Ballade van die Bose:
Ek is jou wese wese se ondergrond/ ek draf in jou spoor soos 'n getroue hond
Almal van ons het al ervaring gehad van hoe dun die membraan van sogenaamde "beskawing" is wat ons donker drifte van ons beskaafde persona skei.
In die Weermag het ons gesien hoedat twee strepe om 'n man se arm dikwels 'n persoonlikheid na vore laat kom wat 'n mens nie kan versoen met iemand se opvoeding en agtergrond nie.
En hoe meer mag iemand besit, hoe makliker glip die teuels van die skaduwee af. Dink maar aan die gruwelikhede wat doodgewone mense in oorlogsituasies kan pleeg. Of aan die onmenslike wreedhede wat in die Tweede Wêreldoorlog se konsentrasiekampe gepleeg is.
Hoe Stalin miljoene Oekraïners van honger laat sterf het. En hoe Brittanje, vroeër in die eeu, min gedoen het om die ellende van Ierland se aartappel-hongersnood te versag.
Of dink maar aan die onmenslikhede wat tot onlangs in ons land gepleeg is aan albei kante van die politieke spektrum.
'n Geslag gelede nog het Britte in Afrika aan verspotte gebruike vasgehou, soos om aandpak aan te trek vir aandete – net om te verhoed dat blankes "bos" gaan en "verafrika". "Donker Afrika" was die simbool van die duisternis wat blankes in hulself gevrees het.
Die interessante is dat hoe meer lig daar in 'n mens se eie lewe kom, hoe meer spiritueel 'n mens word, hoe intenser word jy ook bewus van jou donker kante. Die Franse Nobelpryswenner, Albert Camus het gesê "Daar is geen son sonder 'n skaduwee nie; dit is essensieel om ook die nag te ken."
Dit is nodig om bewus te raak van 'n mens se eie donker kante, want as jy nie daarvan bewus is nie, is dit onbewus besig om jou lewe te beheer sonder dat jy dit agterkom.
Die groot vraag is hoe hanteer 'n mens jou skaduwee? Die Amerikaanse skryfster Tara Brach skryf dat ons skaduwee gewortel is in ons skaamte, om dat ons glo ons skiet iewers ver te kort. Almal van ons wil graag liefde ken en aanvaar word, daarom dat ons meesal so angsvallig besig is om ons minder goeie kante vir ander mense weg te steek. Immers, as 'n mens goedsmoeds in die openbaar jou humeur verloor, gaan jy nie baie gewild wees nie en gaan jy heelwat sosiale aansien verloor.
Daarom onderdruk ons meesal ons woede, totdat dit letterlik knoppe en knope in ons liggaam veroorsaak. Net so bedek ons ons vrese deur onsself van allerlei tekortkominge te beskuldig. Ons is net nooit vir onsself goed genoeg nie.
Ons wat Calvinisties grootgeword het, weet dat ons van kleins af geleer het dat daar iewers iets is waaroor ons skuldig behoort te voel. Buitendien is ons heeltemal onwaardig en is dit net God se genade wat ons kan red. Maar kom ons wees eerlik: Het dit ons enigsins gehelp om 'n inniger spiritualiteit te ontwikkel? Of het dit eerder die grondslag gelê vir die moderne ateïsme?
Die Westerse wêreld is oneindig baie verskuldig aan die Puriteine, met hul werketiek van "werk want die nag kom nader" is die grondslag van Westerse welvaart gelê. Ons is almal God se rentmeesters en Hy kan enige oomblik opdaag en eis om na ons boeke te kyk. Hierdie opvatting het Europeërs hardwerkend – en kapitalisties gemaak, want ook geld was God se eiendom.
Omdat hulle in Engeland vervolg is, het 'n groepie met die Mayflower na Amerika geëmigreer, en die grondslag gelê van die Amerikaanse samelewing. Maar as mens die geskiedenis van hierdie groep nagaan, is dit skokkend watter persentasie van hulle selfmoord gepleeg het. Uit hul dagboeke is dit duidelik dat depressie byna epidemiese afmetings onder hulle aangeneem het. Dit was ook onder hulle wat die heksevervolging van Salem uitgebreek het. 'n Duidelike teken dat hulle geen doeltreffende manier gehad het om met hul eie donker kante vrede te maak nie.
Maar hoe maak 'n mens vrede met jou skaduwee?
Daar is 'n ou volksverhaal van 'n man wat sy skaduwee so begin vrees het, dat hy op 'n dag besluit het om daarvandaan weg te hardloop. Maar hoe vinniger hy gehardloop het, hoe vinniger het die skaduwee agter hom aangekom. Uit radeloosheid het hy op 'n skip geklim in die hoop dat hy oorsee ontslae sal wees van sy skaduwee. Maar toe hy na die skip se seil kyk, sien hy sy skaduwee lewensgroot daaraan afgeëts.
Toe die skip vasmeer het hy so vinnig as wat hy kan afgeklim en die woestyn ingehardloop. Maar hoe vinniger hy gehardloop het, hoe vinniger het sy skaduwee agterna gekom. En hoe hoër die son geklim het, hoe groter en dreigender het sy skaduwee gelyk, sodat hy nog vinniger probeer hardloop het. Totdat hy uiteindelik van uitputting neergeslaan en gesterf het.
En die oplossing was tog so maklik: Hy moes net in die skadu van 'n boom gaan sit en sy eie skaduwee met liefde omhels het.
Die Evangelie van Thomas stel dit so mooi:
"Waar twee in 'n huis vrede maak (dit wil sê jou bewuste en jou onbewuste (skadu)kant) sal hulle vir die berg sê: 'versit jou hiervandaan' en hy sal homself versit."
Ons skadukant is daardie aspekte van ons wat ons nie wil hê ander mense moet van weet nie. Daarom dat ons dit so angsbevange probeer wegsteek. Maar kom ons leer liewer om meegevoel met onsself te hê. Kom ons leer sag wees met onsself en om nie ons self af te kam as onwaardig en vol foute nie. Dit is immers net mense in wie die son reeds helder skyn, wat werklik bewus is van hul skadukante. Net die blote bewus wees van jou donker kante is voldoende om te keer dat jy daardeur op sleeptou geneem word.
Maar deur met liefde en belangstelling na jou donker kante te kyk, sal jy dalk ook goud en edelstene daarin raaksien. Die Evangelie van Thomas stel dit baie mooi:
Geseënd is die leeu (die skaduwee) wat deur die mens geëet word, want die leeu sal 'n mens word ... Dink gerus aan drie dinge wat jou die meeste van ander mense irriteer. Is dit nie dalk aspekte van jouself wat jy so diep probeer wegsteek dat jy dit nie in jou self kan sien nie, maar op ander mense projekteer?