Jammer sonder 'n maar | Netwerk24
Deur Willemien Brümmer 28 Februarie 2020 00:00
Dr. Deon Snyman het in die 1990' s predikant geword by twee Zoeloe-gemeentes in die noorde van KwaZulu-Natal. Die idee was nie om mense te bekeer nie, maar om by hulle te leer, vertel hy.Foto: adrian de kock
Dr. Deon Snyman, teoloog en die nuwe besturende direkteur van die Goedgedacht Trust, se stem is intens, sy grysgroen oë gefokus.
"Hy het ook bevestig dat ons nie 'n clue het wat apartheid regtig was nie."
Buite sy kantoor aan die voet van die Kasteelberg in die Swartland wapper witter-as-sneeu-lakens wat in die waskamer langsaan gewas is. Hy vat-vat aan die bril wat hy al dra sedert hy 'n tjokkertjie op Potchefstroom was in 'n huis gewortel binne die drie-eenheid van Broederbond, NG Kerk en NP.
Sy gedagtes loop terug na sy finale jaar op Tukkies toe hy as SR-lid vir De Klerk na die kampus genooi het kort ná sy epogmakende toespraak op 2 Februarie 1990. Dit was 'n dag van teatrale chaos. Regse studente annekseer die amfiteater op Tukkies en ontwrig die oudpresident se toespraak só dat dit die aand op CNN uitgesaai word.
"Die KP-studente het uit hulle pad gegaan om eintlik maar te doen wat die EFF nou in die parlement doen, en dit was baie moeilik vir FW om daai vergadering toe te spreek.
Dis jammer dat hy nie sommer vroeg kon afgetree het nadat hy die 2 Februarie-toespraak gemaak het nie.
"Ek was baie trots daai tyd dat ek verbind kon wees met FW so kort nadat hy daai toespraak gemaak het, en ek onthou hoe opgewonde ek was, eintlik bewoë, toe hy (saam met Madiba) die Nobelprys vir Vrede kry."
Hy skep asem, 'n man van lang sinne, en met 'n voorliefde vir die woord "messy".
"Maar kort ná die regering van nasionale eenheid het ek geweet this is not inspiring at all. Dis jammer dat hy nie sommer vroeg kon afgetree het nadat hy die 2 Februarie-toespraak gemaak het nie."
Vir Deon, wat vir 14 jaar die hoof van die Restitusie-stigting in Kaapstad was, was De Klerk se getuienis voor die WVK die "klassieke voorbeeld van 'n swak apologie".
" 'n Jammer moet nooit 'n maar hê soos wat nou gebeur het (toe De Klerk gesê het apartheid was nie 'n misdaad teen die mensdom nie). 'n Verskoning moet onvoorwaardelik wees. Dít en egte berou is vreeslik belangrik, want dit help om die magsbalans 'n bietjie te herstel."
"Ek het nie gegaan om mense na wie ook al te lei nie. Dit was vir my belangrik dat hierdie mense my leerskool is. My pa, Wilhelm, het ook by my bevestiging gesê hy is 'n ou Afrikaner en hy weet Suid-Afrika moet verander, maar die gemeente moet nou sy seun leer, want sy seun sal weer vir hom moet leer."
Hy was nie toe getroud nie, en soms het hy by gemeentelede se huise oorgeslaap – of hy het hulle genooi om in die pastorie te kom woon. Vir elkeen vra hy dieselfde vrae: Hoe het apartheid jou lewe beïnvloed? Wat dink jy van wit mense? En hoe gaan ons hierdie land verander?
"Ek het toe 'n klomp woede eintlik beleef. Jy's kwaad vir die kerk, jy's kwaad vir die Afrikaner, jy's kwaad vir almal, want dis 'n gemors. Die mense se lewens is opgefoeter."
Dis ook hier waar hy mettertyd begin verstaan versoening is nie wanneer wit en swart "Kumbaya" sing nie.
Hierna was hy predikant by nog 'n Zoeloe-gemeente, in Dingaanstat by 'n ou sendingstasie van die NG Kerk waar die grafte van Piet Retief en sy Voortrekker-afvaardiging is – "dis hier waar dinge tussen die Afrikaners en Zoeloes lélik begin skeefloop het".
As hoof van die Restitusie-stigting (aanvanklik die Stigting vir Kerkgeleide Restitusie) ontwikkel hy sedert 2006 verskillende modelle vir herstellende geregtigheid – maar elke keer wanneer hy die woord "restitusie" sê, sien hy "die wit gesigte val".
"Ons het in daai tyd 'n restitusie-opname saam met die RGN ontwikkel, en minder as 20% van wit mense wat deelgeneem het, het gedink restitusie is nodig. Ons het ook 'n restitusie-konferensie aangebied by die Kasteel die Goeie Hoop in die MustFall-era en mense was baie kwaad vir wit mense.
"Daar het die boodskap baie sterk deurgekom: 'Wit mense, julle het nog 'n lang pad om te loop, maar ons gaan nie die werk vir julle doen nie; julle moet dit self doen onder julle eie mense'. En meer belangrik: 'Dis dringend; ons geduld raak op.' "
'Koningin moet kom jammer sê'
Hy verduidelik graag aan die hand van Monopoly wit bevoorregting het nie ná 1994 plotseling tot 'n einde gekom nie.
"Twee spanne speel Monopoly. Die een span kry geld as hulle by die begin verbygaan, hulle kan huis toe gaan en hulle hoef nie tronk toe te gaan nie.
"Die ander span kry geen geld nie en hulle moet betaal as hulle op iemand se eiendom land en hulle kry nie die Get Out of Jail Free-kaart nie.
Hy vertel van die "Afrikaner-tannies en -ooms" wat vir hom gesê het die koningin van Engeland moet kom jammer sê oor wat in die konsentrasiekampe gebeur het tydens die Anglo-Boereoorlog.
"Hulle sê dan: 'Daai armoede wat ons gehad het, was deels deur die toedoen van die Engelse, en hoe gaan hulle opmaak daarvoor?' en dan maak dit nie sin dat hulle nie daai verband kan trek nie." Hy sug.
"As jy kyk vanuit 'n teologiese hoek, word daar nog elke Sondag onthou wat op Golgota gebeur het – en gemeentelede word aangemoedig om dit te onthou – so daar is nie konsekwentheid nie."
Hy vertel van die "Kniefall von Warschau" toe die voormalige Wes-Duitse kanselier en Nobelpryswenner Willy Brandt 'n krans gaan lê het by die monument vir die Helde van die Ghetto van Warskou.
Op dié dag het hy spontaan en tot almal se verbasing skielik op sy knieë geval. Volgens Antjie Krog was dit 'n eenvoudige gebaar "wat die eerste sein gegee het van Duitse politieke berou, smart, boetvaardigheid en skuld".
"Ek het al gedink wat doen ons nou eintlik om die verbeelding aan te gryp? Jy weet, op 'n manier was die 2 Februarie-toespraak beduidend, want die wind is 'n bietjie uit 'n mens se seile gehaal daai tyd.
"Maar ongelukkig was die mag van daardie hele proses eintlik net gesetel in daai een dag en Mandela se vrylating nege dae later – maar hoe help ons nóú ons samelewing?
"Ek dink ons het wéér so iets nodig, en wie gaan die leiers wees wat ons daarmee gaan help?" Hy aarsel.
"Binne die teologiese tradisie is berou 'n geweldige belangrike ding. Jy kan die idee van Goeie Vrydag nie eintlik omhels as jy nie gekonnekteer is met die berou in jouself nie.
"Dit is so déél van ons Afrikaners se DNS omdat ons so verweef is met die kerk, en ek vind dit baie jammer dat die teologie in ons land eintlik so magteloos geword het dat dit ons nie kan inspireer om te lewe in die nuwe Suid-Afrika nie."
Die probleem is dat wit mense in die nuwe bedeling – en veral ná die Zuma-jare – voel húlle is nou die slagoffers van 'n nuwe "misdaad teen die mensdom".
"Wat hier gebeur, is projeksie op 'n manier. Die situasie is ongelukkig messy, maar wit mense plaas nou die blaam op die regering en eintlik is daai blaam wat my betref aan die verkeerde adres gerig.
"Ek dink dit moet gerig word aan hul ouers en hul ouers moet verantwoordelik gehou word en dít het nog nie gebeur nie."
"Mense in die swart gemeenskap wil dikwels nie meer die woord versoening hoor nie, en een van die redes hiervoor is dat mense vergifnis verwag sonder dat hulle dit eers verdien het."
En nou sien ons 'n bose sirkel van misbruik wat van geslag na geslag oorgedra word, soos 'n slang wat sy eie stert ingesluk het.
"Ek dink wat gebeur het, is ons het nooit ons eie ervaring van die Boere-oorloë eintlik deurgewerk nie.
"Dis slagoffers wat daders word en ons sien dit nou weer op baie plekke, byvoorbeeld met die xenofobie en swart mense wat in staatsondernemings senior poste het waarvan hulle misbruik maak omdat hulle in 'n stadium misbruik is."
Hy vryf oor sy slape waar hy sit langs die wapperende wit lakens.
"Maar die feit dat sommige swart mense nou ryk is, beteken nie hulle is oukei nie. Ek dink baie min mense in Suid-Afrika is regtig oukei.
"Ek dink dis 'n diep gewonde samelewing wat baie, baie weerloos is – en dis miskien wat die boodskap vir die Afrikaner is: Omhels jou weerloosheid, want dan gaan jou menslikheid meer sigbaar wees."
Maar op 55, sê hy, is hy nie meer kwaad vir wit mense nie. Sedert hy by Goedgedacht is, waar hy en sy vrou in die kleinste werkershuisie op die plaas woon, wil hy plattelandse kinders en jong mense help om hulself uit die siklus van armoede te bevry.
Hy samel saam met die wit boere geld in vir 'n ouetehuis vir plaaswerkers en wat hy hoor en sien, gee hom hoop. Hy glimlag.
"Hier is baie goeie en welwillende mense. Ek het vroeër die week tien boervroue in die omgewing uitgenooi vir tee en skons. Ons het nie oor diep goeters gepraat nie, maar hulle praat van 'ons kinders' en hoe daar na 'ons kinders' gekyk word."
Hy staan op, 'n dominee wat 'n brugbouer vir geregtigheid geword het. Hy het 'n ver pad gereis van Potchefstroom tot hier.
"Jan Rabie het gepraat van aanhou beweeg en geraas maak. Daai ding beteken vir my baie. Die een ding wat swart mense nie wil hê nie, is dat ons níks moet doen nie."