Versindaba » Joan Hambidge resensies
Posts Tagged ‘Joan Hambidge resensies’
Resensie: Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle (Andries Bezuidenhout)
Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle; Andries Bezuidenhout (Protea Boekhuis, 2014. R150; 76 bladsye, Sagteband; ISBN 978 – 1 – 4853 – 0072 – 4)
Perhaps, because one spirit animates the whole, the past was not lost but transformed.
– Frank Kermode in An appetite for poetry (115).
Met die bestudering van hierdie bundel word die leser bewus van ‘n dubbel-blik op die geskiedenis. Die klein, intieme lewe van die gewone mens, maar ook die groter gang van die geskiedenis wat die sensitiewe mens registreer en probeer begryp, word onder die loep geneem. Hierdie leser het die idee van die camera obscura ‘n handige leesstrategie gevind. Die dubbel-blik – die spel tussen hier en nou – word in etlike sentrale gedigte uitgewerk. Dit is ‘n bundel wat bepaalde vrae stel oor die posisie van Afrikaans en die Afrikaanse digkuns. Tydens die skryf van hierdie resensie het ek weer die essay oor Walter Benjamin gelees, opgeneem in J.M. Coetzee se Inner workings (Vintage, 2008), oor Benjamin se posisie as skrywer. Die politiek van sy tyd – met Stalin in die agtergrond – word ‘n subtiele troop vir die kodes in Bezuidenhout se bundel wat kommentaar lewer op die veranderinge in ons samelewing. Veral sy landskapverse en gedigte oor die platteland lewer aweregse politieke kommentaar. Die titel van hierdie digbundel speel dus in op die 1936-teks: The work of art in the age of its technological reproducibility.
Die tegnologie van reproduksie dus.
Walter Benjamin (1892 – 1940) was ‘n Duitse filosoof, kritikus, essayis, uitsaaier, aforis, vertaler. Andries Bezuidenhout vertolk ook verskillende rolle en ook sy werk as vertaler (herdigter) moet in ag geneem word.
In die endnote word die invloed van musiektekste erken – soos die onoortroffe Tom Waits en ander. Dit is eweneens belangrik vir die leser om die gesprek tussen liriektekste en digkuns na te speur: Danie Marais en Hunter Kennedy is onder andere voorlopers hier. Die gedigte is praatverse, maar sonder om oor te tuimel in bloot verkapte prosa.
In die gedig “Die die kleur van woorde” (10) is daar ‘n motto, en motto’s rig ons lesings:
[R]hetoric is the art of saying well that which may or may not be
true, and it is the duty of poets to invent beautiful falsehoods.
– Otto in Baudolino (Umberto Eco)
Die naam Umberto Eco aktiveer semiotiek en die naspeur van tekens. En hier het ons dus “die waarheid gelieg” (T.T. Cloete). In The role of the reader (Hutchinson, Londen, 1981) verduidelik die semiotikus hoe die dialektiese spanning tussen ideologie en letterkunde funksioneer: al is daar ‘n sosiologiese (of politieke dimensie) wat die teks aktiveer, moet ons steeds die teks as tekensisteem benader of oopmaak. Die “corroboration” tussen ons kennis van wat buite die teks lê en dit wat die teks-as-teks aanbied, met ander woorde, die narratiewe strategieë, is ons fokus (125 – 127).
In die woorde van die digter: ons moet fokus op die “stip brandwagte in flesalbaster” (10).
Nou kyk ons na die “beautiful falsehoods”…
Moet ons die gedig benader soos wat ons die aanwysings lees oor hoe om ‘n Bosch-wasmasjien aan te skakel? Of is hierdie kennis onderliggend wanneer ons ‘n bundel lees oor “huishoudelike toestelle”? Narkotiseer ons dit of blaas ons dit op?, in Eco se terme.
Bosch het immers ‘n “Service world-wide” vir “Hausgeräte” en die nommer en e-pos-adres bestaan. Hulle spreek jou ook aan as “Sehr geehrter Kunde” en nou Liewe leser, begin my resensie eers:
Andries Bezuidenhout bely in die nawoord (“Bestanddele”) dat ‘n gedeelte van hierdie bundel voltooi is aan die Universiteit van Stellenbosch onder leiding van Marlene van Niekerk en Willem Anker. Hierdie bundel is ‘n besondere vooruitgang op die digter se debuut Retoer (2007) en dit is met groot plesier wat ‘n mens hierdie digbundel lees oor “huishoudelike toestelle” – uiteindelik ekstensies van ons self – wat al in die verlede veral die domein van die vrouedigter in Afrikaans was. Die endnote verduidelik dan ook hoe hy homself as digter posisioneer:
“Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle” (p. 15):
Vertaling van die aanhaling van Walter Benjamin, uit Über
den Begriff der Geschichte: “Daar is ’n skildery van Klee, getiteld
Angelus Novus. ’n Engel in die afbeelding lyk of hy stip oor
iets nadink, maar op die punt is om daarvandaan weg te
beweeg. Sy oë is gesper, sy mond oop, sy vlerke gespan. Dít
is hoe die engel van die geskiedenis moet lyk. Sy aangesig is
na die verlede toe gedraai. Waar iets vir ons soos ’n ketting
van opeenvolgende gebeure lyk, sien hy ’n enkele katastrofe
wat onophoudelik soos wrakstukke voor sy voete neergesmyt
word. Die engel sou graag wou verpoos, die dooies opwek
en dit wat gebreek is, weer heelmaak. Maar ’n storm
woed vanuit die Paradys, het hom aan die vlerke beet en waai
so onstuimig dat die engel hulle nie weer kan sluit nie. Die
storm dryf hom genadeloos die toekoms in, waarop sy rug
gekeer is, terwyl die rommelhoop voor hom ten hemele aangroei.
Hierdie storm is dit wat ons vooruitgang noem.” Über
den Begriff der Geschichte word gewoonlik in Engels vertaal as
Theses on dialectical materialism.
Die digter is ‘n bekende sosioloog en die leser vind telkens slim toespelings op die “sosiologie-van-die-gewone-mens”. Die digkuns moet natuurlik altyd in die eerste (en laaste instansie) ten spyte van filosofiese of metafisiese inhoude of temas as gedigte oortuig. En dit presteer hierdie bundel volledig.
Years later he’d stood in the charred ruins of a library where blackened
books lay in a pool of water. Shelves tipped over. Some rage at
the lies arranged in their thousands row on row. He picked up one
of the books and thumbed through the heavy bloated pages. He’d
not have thought the value of the smallest thing predicated on a
world to come.
elektroniese harte, meganiese parte
blink gewaarborg, in elk se plek
’n bataljon gesneuwelde modelle
mikrogolf menger skottelgoedwasser
grassnyer stofsuier vrieskas versapper
waarteen waarsku ons huismaats so?
huisraad is deesdae skugterder,
deur klep, prop, draad en pyp
saamgebind tot ’n stomheidseed
wasmasjien tuimeldroër yskas stoof
strykyster broodrooster wekker waaier
waaroor fluister ons huismaats so?
kan tentakels wat toestelle konnekteer
dalk iets in die lug bespeur, ’n ramp,
armageddon, die atmosfeer wat verdamp?
Die programvers kondig dit goed aan: “elektroniese harte, meganiese parte” en die leser staan stil by gedigte met afdrukke en sketse. ‘n Mens kan nie help om die kinderfilm Toy story op te roep nie en ‘n kollega in die filosofie wat oor hierdie film ‘n analise gemaak het via Descartes se “cogito ergo sum”.
Daardie tentakels mag dalk iets bespeur?
Bekend aan ons tydsgees word daar erkenning gegee aan ander digters (Elisabeth Eybers in “Welverdiend”, 43; Leonard Cohen in “Dagdroom”, 61; gert vlok nel in “Johannesburg, Someraand”, 67)) soos hierdie gesprek met ‘n tydgenoot Johann Lodewyk Marais duidelik illustreer:
VRAE OOR VERE
Hoe ’n piet-my-vrou daar uitsien moes ek teen dié tyd wis,
maar ek weet nie eers vir welke kleur om uit te kyk
teen doringkoppie of staatsdienswolk nie.
“Liefling, ek stuur vir jou ’n piet-my-vrou”? Klink nie reg nie.
Van ek kan onthou, hoor ek: piet-my-vrou,
maar kon nog nooit een op heterdaad betrap nie –
nie langs vervlugtende goudvisdam of swembad nie.
’n Verskil in veer of predisposisie
tussen mannetjie- en vroutjie-piet-my-vroue?
Of piete-my-vrou? Twee piete vir ’n stuiwer.
Waar om sout te strooi vir vere-inspeksie –
op varsgekapte grasperk of in plumbagoheining?
Piet-my-vrou, Johann Lodewyk Marais het jou
sekerlik van snawel tot vlerkpunt beskryf.
Het jy ’n kuif, dalk die frok van ’n wulpse transvestiet?
Is daar subspesies aan jou stamboom,
vertakkings wat anders gebek-en-klou is –
Meld aan, Piet-my-vrou, as voorbeeld van jou spesie –
hoekom jou geheimsinnig agter koorsbome hou?
As jy nie oppas nie, Google ek jou.
Hierdie gesprek (en vraagstelling) gaan natuurlik verder terug: ons hoor hier Leipoldt 2., maar nou met die moderne tegnologie waar die digter die retoriese vrae verruim deur selfs na google te gaan vir verdere inligting. In ‘n besondere slim vers word ‘n gesprek met Jan Lion-Cachet gevoer.
OP JAN LION-CACHET
(ná ’n besoek aan Burgersdorp)
as die oggend oopbreek is selfs die winter helder
vlas fladder bo en hier onder is jou beker al koud
die moer en die papbord se vet gestol
maak die boek toe trek die gordyn toe
sê hulle moet die stoof stook hulle moet water kook
en as warrelwinde stofwolke opklits dink jy soms terug
onthou jy winters polders meulens wat knars
en beur en pomp teen vog wat in mure muf
onthou jy hoe pa hout in die herd pak die huis kil
en klam lig skuifel flou oor die vloer stil
lê gragte onder gerwe rook teen die lae lug
dit was lank gelede vir jou ’n skeepsreis ver
na ’n ander vaster land jou mense altyd op vlug
hoe reis jy van die laeland avondland waterland
na hierdie land waar alles bars en los is
waar dorings deur die sole steek
die son die vel se bolwerk breek?
Op Litnet verskyn ‘n profiel van hierdie skrywer wat ‘n slim toespelings verhelder. http://www.litnet.co.za/Article/jan-lion-cachet-18381912 Besoek 1 Maart 2014
op hiérdie vlaktes het jy stuurs jou stoere kerk kom bou
het jy pen en toga opgeneem gedig en betoog
met totius pannevis en hoogenhout sodat ons moedertaal
gehoor kan word in raad kantoor en skoollokaal
Hierdie vers aktiveer ook die bekende “Di Afrikaanse taal”:
Di Afrikaanse taal
Ek is ’n arm boerenôi,
By fele min geag:
Mar tog is ek fan edel bloed,
En fan ’n hoog geslag.
Uit Holland het my pa gekom,
Na sonnig Afrika;
Uit Frankryk waar di druiftros swel,
Myn liwe mooie ma.
Hul skel my uit fer Hotnots myd;
Mar ek gé daar ni om;
Want an myn lipiis kan jy siin,
Fan wat geslag ek kom.
Soet floei di woordjiis uit myn mond;
Dit het ek fan myn ma;
Mar as ek bid dan hoor je wel,
Ek is ’n kind van pa.
Myn sussi, wat uit Holland kom,
Di hou ferniit haar groot:
Di lug is al te skerp fer haar;
Sy is al amper dood.
Di dokters kom nou bymakaar,
Hul maak tesaam ’n “Bond”;
Mar tog met al die doktery
Word sy nooit weer gesond.
My niggi met haar stywe nek,
Di loop in rooi satyn;
En baing jonkmans loop haar na;
Sy denk hiir baas te syn.
Maar as die awentuurtji kom,
Dan is di klomp by my.
Dis “hartji” voor en “hartji” na:
“Laat ons ’n bitji fry.”
As ek maar eers myn fryer het,
’n Digter fol fan moed;
Een wat my om myself bemin,
En nie mar om myn goed;
Wanneer die fryer tot my kom
Fat ek hom by di hand,
En maak ek hom, hoe swak ek skyn,
Nog koning in di land.
Want ek het onder in my kis
’n Ware towerstaf,
Wat ek nog fan myn ouma het,
En nimand weet daar af.
Hef ek di staf op, “Moedertaal”,
Dan volg di land my na:
En ek is net nou koningin
Fan heel Suid-Afrika.
Erika Terblanche wys daarop dat die bekende Sewe duiwels ook deur J.D. du Toit vergelyk is met Hildebrand se Camera obscura. En die digter Bezuidenhout skryf dan ook ‘n vers waarin die camera obscura-idee ‘n belangrike metafoor is vir die begryp van die geskiedenis. (Ek kom later hierop terug.)
Eco word aangekondig oor die retoriese strategieë : [R]hetoric is the art of saying well that which may or may not betrue, and it is the duty of poets to invent beautiful falsehoods.– Otto in Baudolino en die spel tussen beeldende kuns en digkuns is ‘n verdere belangrike kode in hierdie bundel. Die digter is immers ook skilder en vir die liefhebber van die ekfrastiese gedig is hier veel te vinde.
“Digitaliseer” (11) praat eweneens met ander digters (“hoe het dit skielik stil geword”) en ‘n mens hoor ook Boerneef en Olga Kirsch in hierdie gedig verder , wat gelaai word met moderne tegnologie en woede. “Hoe kokerbome breek” (12) is ‘n soort saluut aan Wilma Stockenström se Monsterverse en uitmuntende klip-gedigte. In “Aansoek om betrekking” (14) is die arbeidsosioloog aan die woord in ‘n satiriese vers wat die ou spanninge tussen wit en swart uitwerk, met ‘n ironies-treffende slot:
Net dít, Mevroutjie, as u een ding sal doen –
as Mevrou my tog maar Tannie sal noem.
Hierdie sosiale gewete vind ons ook in die volgende vers:
MEV. BREIVIK SE KONFYT
(aan die slagoffers by Utøya)
Resep nog helder, maar die pen onseker
as sy die fles etiketteer: Rabarber, Jordbær.
Die datum, 22/7.2011, ná sy die dagblad konsulteer.
Dan die treinrooster, vir ’n besoek aan haar seun
en drie flessies konfyt om saam te neem.
Sal hy oplet hoe die letters bewe?
Die maan is suiker op die stasie se glasdak,
houtbalke ribbe uit tye toe timmermans
nog suiwer kon saag en die lampe konfytflesse
wat steenmure weerkaats, die kleur van aarbei en rabarber.
Dalk nie so donker nie, hierdie treine sonder roet.
Aarbei en rabarber, soveel ligter as bloed.
Die afwisseling tussen rym en halfryme word goed in beheer gehou. Die sentrale vers is die titelvers – met ‘n motto van Walter Benjamin – en begin so:
hierdie droom wat ek droom begin in die kombuis
waar ek hebbelikheid en kookboek eenkant los
om strydige elemente deur ’n worsmasjien te wurg
bestanddele verkeerdom te klop en te karring
die brousel arbitrêr die oond in te stamp.
Die droom verwys hier dan ook na Sheila Cussons se Die swart kombuis, maar nou is daar sprake van “strydige elemente” en begrippe soos wurg / karring / stamp benadruk die moeisaamheid van die proses. Ook die woord “membraan” moet gelees word as ‘n duidelike kode dat die digter hier in gesprek tree met Cussons. Die herhaling van “in hierdie droom wat ek droom” is bykans ‘n soort inkantasie waarin die spreker sy huishoudelike toestelle op die tafel plaas. Dit is ‘n opname van sy ontwikkeling as mens: van ‘n religieuse opvoeding tot sy werk as arbeidsosioloog waarin hy ongeregtighede en ongelykhede opteken en analiseer. Die digter se foto’s oor kerkgeboue op die Versindaba vind beslag in ‘n vers soos “Church going” (23) met ‘n kopknik aan Philip Larkin. Die dreunsang van die dominee word in opposisie geplaas met die meer intellektuele blik (via Frank Lloyd Wright) en die “blye galme” van die ou bestel is duidelik verby. In ‘n gesprek met Marx word daar ten slotte besluit:
Die geskiedenis, liewe vriende,
word selde in fabrieke vervaardig,
soos enige digter wat haar sous werd is weet:
In kombuise word dit opgekook
(“Wat in die kombuis gebeur”, 27).
‘n Mens hoor eweneens Antjie Krog in die agtergrond en hierdie leser is van mening dat Otters in bronslaai ‘n duidelike interteks is vir die huishoudelike gesprekke en dat Lady Anne die politieke tematiek versterk. Alle digters praat deur ander digters, buikspreek namens hulle, of gebruik ‘n camera obscura 2. om ‘n eie punt te maak:
BESOEK AAN GALPIN SE CAMERA OBSCURA,
GRAHAMSTAD, JULIE 1992
“How are we to read the African landscape? Is it readable at all? Is it readable
only through African eyes, writable only in an African language?”
– J.M. Coetzee, White Writing
Spiraal boontoe, tot in hierdie koepel, waar lig en lens
die horison soos ’n insek op ’n tafelblad laat spartel.
Jy hoef jou kop nie te draai nie. Jy’s ’n krap, ’n trapsuutjies,
dalk ’n hottentotsgot, die periskoop ’n spriet vir jou ronde oog.
Katedraaltorings en ’n stadsaal proklameer: Hiér het Victoria
se beskaafde oog lank gelede ongehinderd geknip.
Straatblok en plein hoekig uitgelê om die landskap te tem
tussen koppies met aalwyne wat die hemel lem.
Galpin, horlosiemaker met ’n sin vir orde, hou alles dop.
Ooglopende wendings, selfs subtiele skuiwe, registreer op die film
van ’n koloniale pupil: ’n dorpskaart vol kleur en tekstuur,
maar met elke simmetriese vorm van hier bo af obskuur.
Die digterlike oog word hier op verskillende maniere aan bod gebring: wie kyk? waarna word gekyk? En is “ooglopende wendings” ooit neutraal? Selfs ‘n foto – weet ons uit Roland Barthes en Susan Sontag – is gelaai met die subjek se waarneming.
Een van die mees navrante gedigte in hierdie bundel is “Die jaar toe pa die skottelgoedwasser gewen het” (30, 31) waarin die digter se ervaring van sy jeug (en enige nostalgiese herinnering daaraan) helder, dwingend en pynlik beskryf word:
DIE JAAR TOE PA DIE SKOTTELGOEDWASSER
Broer, watter jaar was dit nou weer,
voor of ná Pa die skottelgoedwasser gewen het?
Toe ons woonbuurt nog ’n wêreldkaart was –
platgestryk en uitgerol iewers op die afdraandpad
tussen Hoëveld en Bosveld, ’n tussenin plek.
Toe die kerk se klepel nog soos ’n anker kon lui,
al stamp die eggo’s reeds teen ’n winkelsentrummuur.
Ouboet, watter jaar was dit nou weer, voor of ná Pa
die skottelgoedwasser by die bierfees gewen het?
Toe Ma nog uit boeke onthaal het, riviere
grondboontjies en rosyntjies op tinfoelie uitgepak het.
Toe Mamelodi donker Afrika anderkant die buffersone was,
Eersterust ingewig tussen township en fabriek.
Toe Watermeyerstraat die rooster van straatblokke breek
en jy dit onderdorp toe kon oorsteek.
Jy, die een wat die slimste skuif,
wat Pa met skaak kon wen.
Oudste broer, watter jaar was dit nou weer,
voor of ná Pa soveel bier gedrink het
dat hy ’n skottelgoedwasser kon wen?
Die jare gepak soos borde in rakkies,
die masjien spoel sy mond met skuim uit –
linkerkies, regterkies, gorrel en sluk.
Elke nou en dan het ’n koppie gebreek,
soos die dooie mense by Volkskas in Silverton,
– wat was die tannie se naam nou weer?
Oom André wat kla oor die meide by die werk
wat so in die hysbakke poep.
Toe die kafferboom besluit om sy naam te verander
en die tipuana die wind omhels en omdonder, wortels in die lug.
Jare later, Broer, moet jy Potchefstroom toe
vir ’n vinnige datum op die egskeidingsrol,
luister na die redes voor jou in die ry:
“Ons het mekaar nie meer lief nie.”
“Ons woon reeds twee jaar nie meer saam nie.”
“Hy het my uitgeskop.”
Oor jóú redes vra ek nie uit nie,
maar soms wonder ek of jy tóé reeds ontsnap het,
voor of ná Pa die skottelgoedwasser gewen het.
’n Bosch, dink ek, toepaslik vir ’n Duitse fees.
Ma was so bly, moes later eers verneem
sy teiken was eintlik die enkelreis oorsee.
In die gesprek met die broer word die jeug in oënskou geneem. Die broer se egskeiding is net ‘n voorspel vir die pynlike wete dat ook die pa nie meer hart in siel by sy vrou betrokke is nie. Op hierdie indirekte wyse word die trefkrag van die vers verhoog: bykans soos Al Pacino ( Michael Corleone) se oomblik van ontboeseming voor die Monsignor in Francis Ford Coppola se The Godfather (Deel II) :”Father, I killed my father’s son, father I killed my mother’s son…”.
Daar is ook aangrypende liefdesverse – “Die handpalmleser van Swakopmund”, 34; veral die volgende een is treffend:
volgens die tweede wet van termodinamika
is verkoeling die meganika
van hitte verwyder, eerder as koue byvoeg:
ook bekend as kriogenie.
koue, my lief, is dus niks anders
as die afwesigheid van hitte nie
en ek wat op die klipvloer bewe
vandat jy nie meer hier is nie.
Daar is ‘n besonderse blik op landskap:
op morgenzon aangekom
is daar ’n prokureur ’n makelaar
’n ng kerk ’n monument
en ’n kragstasie op die horison
toe ry ek maar verder na standerton
‘n Mens sou ook kan naspeur hoe die speurende oog, die oog wat kyk in hierdie bundel deurgaans ontgin word. Die digter verwys ook in ‘n vers na homself as ‘n “oopoogkind” (45).
Die hele bundel lewer kommentaar, dikwels implisiet, op die veranderende politieke landskap.
‘n Sentrale vers in die bundel is “Wasmasjien” (57) met sy speelse verwysing na Gertrude Stein se “a rose is a rose is a rose…”. Die wasmasjien was witter as sneeu (die religieuse toespeling), maar is ook ‘n moderne tempel van reiniging met verwysing na die sakramente waarvan die digter praat:
’n wasmasjien is ’n wasmasjien is ’n wasmasjien
maak oop die deur kom binne ek stryk net gou die potplant
voer die gordyne los jou klere by die deur jou obsessie
om wittes van gekleurdes te skei word verskoon hier
jy kan jou bondel inlaai pype koppel knoppies draai
hier werk ons anders met ons monumente
moenie rondstaan nie dis oestyd tree aan dat ons die tros
tussen jou wingerdstokke pluk en pars sodat ons die saad
in jou buik uitpeul en wring laat dit tol laat dit wentel
spin in silinders bind in buise ontkiem en nuut laat spruit
hier werk ons anders met ons testamente
hoekom huiwer bring jou skimme en spreuke jou hekse fantome
bring jou gode en totems jou bakens en lakens met vlekke
stop alles in die bek klap toe meng seep en versagter
witter as sneeu witter as sneeu ja ons was jou witter as sneeu
hier werk ons anders met ons sakramente
ja bring jou vaders jou kroos jou woorde
al wat ons vra is gelatenheid en natuurlik ’n muurprop ’n kraan
en ’n muntstuk ons wurm jou deur ’n bus draai jou droog
hang jou in neon skrif op jou kraag drif in jou maag
ja hier werk ons anders hier werk ons anders
hier in die skoot van jou wedergeboorte
Die digter spreek die wasmasjien as ‘n geliefde aan wat selfs “twist” en die film Her http://en.wikipedia.org/wiki/Her Besoek 27 Februarie 2014 word hier ook (as onbedoelde interteks?) geaktiveer:
my liefste, liefste wasoutomaat
wat kan ek weet van jou skoonheid en jou aard?
is die maan en môrester slegs punte op ’n kaart?
hulle tol kosmies met vellings aan ’n middelpunt vas
hul wentelbane laat skadu’s deur die ruimte tas
o laat jou trommel pirouette tiekiedraai hiervandaan uitkring
laat jou pole en jou motor reinheid bring
as ek naak voor jou staan wyl jy my klere spin
Die speelse aanbod van die volgende vers amuseer beslis:
’n Yskas het ’n kompressor
en ’n oond ’n element.
Een verdamp en kondenseer,
die ander bied weerstand.
Vleis kan ek vries
en dit dan weer braai
deur meters te lees
en knoppies te draai.
Hoe om af te koel en op te warm
weet ek dus goed,
maar helaas, my lief,
as hiérdie onderdele breek
moet jy elders hulp loop soek.
Daar is al groot gewag gemaak van praat-poësie in Afrikaans; hier het ons dit. Oortuigend en mooi. Strofe-indeling val dikwels uiteen in drie-reëls; ander kere in vier. Is die triade dalk ‘n Lacaniaanse kopknik na die fyn balans tussen verbeelde-simboliese-Rëele-dimensies? Met die digter as musiekmaker, arbeidsosioloog, skilder/fotograaf immer besig om die verskillende dimensies in beheer te hou? Die sketse by gedigte behoef ook naspeuring en bestudering. Soos die gedig op bladsy 69 wat oor die bladspieël spoel? Dalk ‘n ikoniese “bewys” dat ‘n gedig nie werklik die menslike ellendes en ontsteltenisse kan opvang nie? Dat dit ‘n illusie dat ‘n gedig iets kan “goedmaak” of “heelmaak”? Maar die geliefde maak dit alles wel die moeite werd vir die digter:
dít alles skeel my nie as ek jou by die hek sien inry nie
hoor hoe jy die deur oopsluit nie
alles wat die lug indamp stol en word solied
alles wat profaan is word heilig
en kyk ek met my dronk oë na dit wat werklik saak maak
Daar is vele kodes wat die akademiese leser nog verder kan opvolg: Walter Benjamin, J.M. Coetzee se “white writing” en of wit mense werklik die landskap van Afrika kan weergee, die (Suid)-Afrikaanse platteland se verval (hieroor het die digter lieflike foto’s geneem en op sy blog op Versindaba geplaas), rotsgravures en Lucy Lloyd sodat die leser die nou teenoor die toentertyd kan plaas:
Eintlik niks besonders nie – huishoudelike toestelle
uit ’n ander land, skraapsels van ’n vroeër verblyf.
Eendag sal lawa nogmaals boontoe beur
en alles wéér metamorfeer.
Dit is ‘n besondere tweede bundel wat tegnies goed afgewerk het en intellektuele vrae vra oor die mens se posisie binne sy (haar) samelewing, maar sonder om die krag van die digkuns te verloën.
My resensie het ek van die PDF geskryf. (Joan Hambidge)
1. Frank Kermode. 1989. An appetite for poetry. Essays in literary interpretation. Londen: Fontana Press.
2. Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou penne agter die ore styf,
Met jou stadige stappies, wat maak jy hier?
Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou vaalgrys vere en lang, lang lyf,
Met jou groot, groot oë, wat maak jy hier?
Besoek 27 Februarie 2014
The camera obscura (Latin; camera for “vaulted chamber/room”, obscura for “dark”, together “darkened chamber/room”; plural: camera obscuras or camerae obscurae) is an optical device that projects an image of its surroundings on a screen. It is used in drawing and for entertainment, and was one of the inventions that led to photography and the camera. The device consists of a box or room with a hole in one side. Light from an external scene passes through the hole and strikes a surface inside, where it is reproduced, rotated 180 degrees (thus upside-down), but with color and perspective preserved. The image can be projected onto paper, and can then be traced to produce a highly accurate representation.The largest camera obscura in the world is on Constitution Hill in Aberystwyth, Wales.
Using mirrors, as in the 18th-century overhead version (illustrated in the History section below), it is possible to project a right-side-up image. Another more portable type is a box with an angled mirror projecting onto tracing paper placed on the glass top, the image being upright as viewed from the back.
As the pinhole is made smaller, the image gets sharper, but the projected image becomes dimmer. With too small a pinhole, however, the sharpness worsens, due to diffraction. Some practical camera obscuras use a lens rather than a pinhole because it allows a larger aperture, giving a usable brightness while maintaining focus.
Tags: Joan Hambidge resensies, Resensie Andries Bezuidenhout, Resensie Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle, Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle (Andries Bezuidenhout)
Posted in Resensies | 1 Kommentaar »
Resensie/essay: Nuwe Stemme 5
Saamgestel deur Heilna du Plooy & Loftus Marais , ISBN 978 0 624 058861; Tafelberg, 2013.
Resensie-essay deur Joan Hambidge
ŉ Eksperimentele werkswinkel-essay
I Mirakels en muses
Op versoek van die webmeester, Marlise Joubert, skryf ek hierdie verslag oor Nuwe stemme 5.
Goed, willig ek in, maar verduidelik: dit kan nie ŉ gedistansieerde resensie wees nie. Ek is immers self besig met die begeleiding en ontdekking van jong talent. Hierom besluit ek dan op ŉ essay wat die prosesse sal verduidelik. ŉ Soort apologia pro domo. Maar sonder om kritiese afstand in te boet.
Nuwe stemme is nou reeds ŉ instelling in ons digkuns en as aktiewe kreatiewe skryfwerk-begeleier van die digkuns (in sowel Afrikaans as Engels) word daar na tendense én prosesse gekyk. Kreatiewe Skryfwerk word tans aan verskeie universiteite aangebied en by die UP se Winterskool het ek die afgelope paar jaar in ŉ koue winter voornemende digters van raad bedien. Hier is drie nuwe stemmers meegemaak. (Een nuwe stemmer was in my kursus.) Binne een week probeer jy as gepubliseerde skrywer-fabrieksgeheime verklap. Nie altyd met sukses nie. ŉ Jong, seergemaakte digter daag na twee dae nie op nie; ŉ ander een weier om jou raad te aanvaar (en jy wonder waarom is jy hier?) Selfs ŉ klagte dat jy nie genoeg aandag gee aan iemand se “uitstaande” werk nie…
En my mantras is algemeen bekend. Jy kan net dig as jy kan lees (en gelees het). Jy moet ten minste Groot verseboek ken en handleidings oor die digkuns plunder soos Ottone M. Riccio se The intimate art of poetry. Dit is gepubliseer deur Prentice Hall in 1978.
Daar is nie ŉ metafisiese reël wat vir elke gedig geld nie. Die goeie digter skep sy/haar eie reëls. Maar jy moet dit ken om dit te kan breek. En jy skryf altyd teen die back drop van ŉ tradisie.
1 ŉ Goeie gedig is konkreet;
2 ŉ Goeie gedig se beelde klop (kongrueer) soos ŉ kasboek;
3 ŉ Goeie gedig se slot vang alles op;
4 Skryf met ŉ woordeboek langs jou; verkieslik ook ŉ sinoniemwoordeboek;
5 Moenie ŉ woord herhaal in ŉ gedig nie (ŉ les geleer by De Lange) tensy dit funksioneel is;
6 Gebruik leestekens;
7 Bly weg van verkleinwoorde;
8 Bestudeer digterlike vorme en oefen om ŉ distigon te skryf (o.a.) soos ŉ tennisspeler afslane oefen;
9 Wees bedag op die maklike rymwoord;
10 Bly weg van geykte beelde
11 en gebruik uitroeptekens spaars!
12 Kontroleer feite, behalwe as jy opsetlik ŉ gat in die betekenis van die gedig wil los;
13 Vermy geleerde of grootdoenerige woorde;
14 Moenie die gedig vir die leser interpreteer nie; die gedig moet sélf die betekenis oordra;
15 Probeer die woord “wat” vermy, omdat dit al te maklik in prosa mag oorgaan;
16 Moenie preek nie;
17 Sorg dat die interne grammatika van die gedig reg is…
Die sintaksis moet die gedig voortdryf. Miskien iets soos klippe in troebel waters waaroor ŉ mens kan loop;
18 Tel die sillabes sodat jy die metriese patroon noukeurig kan volg.
Hier is nog raad:
“Fabrieksgeheime: 3 digters gee raad”: http://johanndelange.blogspot.com/2011/05/fabrieksgeheime-3-digters-gee-raad.html
Alle digters het mentors, al is dit net simboliese mentors wat hulle raaklees in bundels of bloemlesings. Toe ek as jong digter op die toneel gekom het in 1982 was publikasie in Standpunte of Tydskrif vir letterkunde ŉ eer. Deesdae is daar die internet met vele webruimtes (o.a. Litnet & Versindaba) waar digters kan publiseer. Persoonlik gebruik ek beide ruimtes as ŉ toetsterrein en skroom nie om ŉ vers te herskryf nie. Studente wat onder my studeer aan die UK mag nie publiseer tydens die kursus nie, omdat die portefeulje oorspronklik moet wees. Daar is wel “publikasie” in die vorm van klasbywoning en die blootstelling aan ŉ sirkel van lesers. En voortydige blootstelling is sleg vir jong digters wat aan hierdie swak debuut geken sal word.
Die mentor moet eweneens die verbintenis óphef wanneer die bundel voltooi is sodat die jong digter sy/haar eie stem alleen kan ontwikkel. Werklike mentorskap moet dan verplaas word na simboliese mentorskap.
Digterlike stamina. Dit is waarskynlik die belangrikste eis vir die digterskap. Kan jy aanhou en uithou soos ŉ Comrades-atleet?
En wees eerlik met jouself: hoekom dig jy? Heilna du Plooy spreek hierdie kwessie aan in haar inleiding. Volgens my is die digkuns nie ŉ plek vir hipertrofiese, selfingenome mense nie. In jou hart moet jy altyd twyfel aan jou talent en nederig bly voor die groter figure wat al die terrein bestryk het. As jy skryf vir pryse, trofees, applous of simboliese onderskeidings, mis jy die punt van hierdie bedryf volledig.
Nou onlangs het ek begin met ŉ essay oor Lacan en Kreatiewe Skryfwerk na aanleiding van die TV-reeks In Treatment. Net soos die analysand sy/haar analis kies, bly dit die reg van die voornemende kreatiewe student om te besluit watter skryfkursus jou sal pas. Aniel Botha, Fourie Botha, Karen Kuhn, Martina Klopper, Hennie Nortjé, Carina Stander – in alfabetiese volgorde – het onder my gestudeer en solo-bundels gelewer. Daar is nog ander talent wat wag op solo-publikasie.
Ook ek had my mentors. In boeke was dit nog altyd Eybers en Van Wyk Louw; Sylvia Plath en Anne Sexton; nóú Michael Donaghy en immer Wallace Stevens – te veel om op te noem. In lewende lywe was dit Opperman in 1977 in ŉ derdejaarkursus met sy befaamde letterkundige laboratorium waar hy sinryke lesse geleer het.
Gedigte is anoniem voorgelê in ŉ boekie saamgebind en Opperman was die fasiliteerder wat jou geweldig baie geleer oor die prosesse ágter die digkuns. Hy het gewys daarop dat daar stryd is. Sy digterlike loopbaan was dikwels antwoorde op Van Wyk Louw. Ons ken Harold Bloom se “the anxiety of influence” en die siening van “belatedness” – ŉ mens veg in jou gemoed met diegene wat reeds dit wat jy wil sê soveel beter gedoen het.
En natuurlik is daar Johann de Lange wat deur die jare my verse gelees het. By hom het ek die wáárdevolste les geleer: om te kan dig, moet jy kan lees; stiplees. En wanneer ŉ gedig voltooi is, moet jy jou eie kritikus word en kyk na die gedig asof jy dit nie geskryf het nie.
Jy moet dus met jouself kan skaduboks. Ek rond nou ŉ bundel af en keer terug na die gedigte:
Wat ek verander na:
44 Vir wie skryf jy jou gedigte?
Vir Johann de Lange
Vir woordfeeste waar, uitgestal
saam met ander “gewilde digters”,
jou optrede verydel word
deur laatkommers of feesgangers
op soek na iets beters
wat die deur oop en
toe laat konsertina?
Vir daardie geliefde wat nooit die gedig
oor jou hunkering en pyn
sal lees nie en net onthou
dat die bed immer haaks was?
Vir ŉ vlymbekkige kritikus
ŉ byltjie aan’t slyp
oor ŉ onbetaalde rekening
op ŉ ander plek en tyd?
Vir skoolkennisse van wie jy nóg die naam,
en nóg minder die bynaam kan onthou,
wat familiêre groete stuur
via ŉ ander onbekende siel?
Vir jou pa aan die “ander kant”
wat in drome verskyn
aan jou oudste suster
in ŉ blazer en das
en met woorde van vertroosting?
Vir jou ma wat jy versoek
om eerder nie die gedigte te lees nie,
sodat die pyn van ŉ troostelose jeug
stiekem kan verbygaan?
Vir jou terapeut met wie jy laatnag-gesprekke
voer oor jou verknoopte psige
en wat jou aanmoedig om tóg aan te hou?
Vir jou vriend wie se kind
selfdood pleeg sonder ŉ afskeidsnota?
Vir jou mede-digters wat smaal
“die voorlaaste bundel was beter”?
Vir buitelandse digters wat ontsyfer
aan vertalings getransporteer
van een taal na ŉ ander, immer in transit?
Vir jou susterskind
skrywend aan ŉ opstel oor jou digkuns
timmer timmer laatnag?
Vergewe die wrang aanslag, liewe leser,
(en ŉ gedig wat oop-en-toe konsertina)
keer terug na Auden, o amateur, en weet:
ŉ gedig laat niks gebeur!
Wat die belangrike vraag aktiveer: vir WIE skryf jy jou gedigte? (En vir WAT?)
Wees genadeloos. Skryf die vers af. Gooi hom weg. Of sit dit in ŉ legger: op die regte tyd sal die vers sig aanmeld.
II Woord en wederwoord
Die belangrikste aspek van die Nuwe stemme-reeks is dat dit ŉ seleksie bevat van digters wat ook werkswinkels aangebied het. Heilna du Plooy het dan ook in ŉ onderhoud op hierdie aspek kommentaar gelewer. http://versindaba.co.za/2013/05/31/onderhoud-met-heilna-du-plooy-oor-nuwe-stemme-5/
Geen mentor kan “objektief” of “neutraal” wees nie. Maar die student kies die mentor en moet die simboliese gesag van die mentor aanvaar anders kan die proses nie voltooi word nie. Hierom verwys hierdie mentor haar studente altyd na sang. Daar bestaan vele voorbeelde, maar kyk op YouTube na hierdie een met Monserrat Cabballé as die leermeester. http://www.youtube.com/watch?v=OIdh7TVH1tE
What makes a great soprano.
Kiri te Kanawa seg dit kos jare se oefen. En kyk hoe gee sy praktiese raad oor asemhaling. Ek leer ook my student om gedigte hardop voor te lees.
En gee Kiri te Kanawa die volgende raad: “simplify the technique”.
En jy moet sterk, fiks, in “proper shape” wees – net soos die digter eweneens emosioneel moet fiks bly. Soos die operasanger moet vasstaan om die hoë note uit te kry, moet die digter weer en weer terugkeer na die gedig en daaraan skaaf.
Of gaan goegeloer hoe Leonard Bernstein met Carreras se gal werk in die repetisie van West Side Story.
Of wat van Sutherland!
Daar is uiters talentvolle digters wat saam met my op die toneel verskyn het, wat jammer genoeg verdwyn het. Dalk is dit ŉ blote gebrek aan belangstelling, maar ek dink dit het ook iets te make met dit wat Renée Fleming benadruk: ŉ opvoering duur drie ure; dit is emosioneel uitmergelend want jy sing dikwels oor verlies en pyn. En wie wil nou jaar in en jaar uit gedigte skryf oor die afwesige vader, isolasie, nostalgie, verlore liefdes as jy ŉ ryk sakeman kan wees? Of ŉ gigolo?
III Dolosgooiers van die woord
Ware digters mag verskil in aansien, maar hulle het almal dieselfde DNA. Hulle bly aanhou, aanhou, aanhou totdat hulle ŉ uitgewer vind wat belangstel. En bly hulle voortskryf – ten spyte van wat ander mag sê of nie sê nie. Trouens, daar is digters wat doodgeswyg is en tog aangehou het. Thomas Wentworth Higginson het na sy kritiese reaksie nie vir Emily Dickinson stilgemaak nie. Sy het nou wel in haar lewe net 7 verse gepubliseer nie, maar steeds bly dig.
Neem kritiese raad ter harte en move on.
Gaan kyk na die resepsie van De Lange se bundels deur die jare en wat ŉ opdraande stryd dit was vir hom om te kom tot waar hy nou as ŉ gerekende digter staan. http://joanhambidge.blogspot.com/2013/02/studie-die-resepsie-van-die-digkuns-en.html
IV Digterlike diagnose
ŉ Gevestigde digter en jonger digter is die samestellers van Nuwe stemme wat nou al die vyfde nommer beleef. Dit is ŉ vertoonkas vir jong digters wat nog nie genoeg gedigte het vir ŉ solo-bundel nie, maar genoegsame belofte vertoon. Daar is vele talente wat deur hierdie proses van werkswinkels en publikasies beweeg het tot ŉ volwaardige digdebuut. Die werkswinkels, so verneem ons, is al hoe “dringender”. In die pers noem Loftus Marais die bundel “byderwets, vernuwend en relevant” (Beeld, 14 Mei 2013 http://www.beeld.com/vermaak/2013-05-14-18-nuwe-stemme-klink-op) 1.
Byderwets en relevant ja, vernuwend dalk nie oral nie. Vernuwing is ŉ groot woord. Die drif-tot-vernuwing is ŉ bo-menslike eis; en wat dikwels as vernuwend gesien word, staan reeds in menige gepubliseerde gedigte. Vernuwend as kritiese eis is dikwels moeilik – en “vernuwend” is digters wat die kanon dramaties verander. Figure soos Opperman, Breytenbach, Cloete, o.a. Andersins praat ons eerder van ŉ eie stem.
Die bloemlesing bevat ŉ deeglike verantwoording van Heilna du Plooy. En ŉ goeie inleiding deur Loftus Marais. Du Plooy skryf sober, akademies en Marais wys op die onnodigheid van so ŉ inleiding, omdat die gedigte op hul eie bene moet staan. Die bundel bevat ook nie biografiese besonderhede van die digters nie; ons word dus gedwing om te fokus op die gedigte.
Nou die bundel – terloops, die lys van name agterop is onvolledig en ons sien net name en gedigte. Geen bio-inleiding wat die aandag aftrek of jou bevooroordeeld maak nie.
Met ŉ eerste lees, val hierdie verse my op:
Gerhard Bothma:”Silhoeëtte” (21)
Joan-Mari Barendse:”America’s next top poet”(40)
Desmond Painter:”By die reünie”(61); “Jy het Griekeland gehaat” (65) ; “Sondagmiddag” (67)
Neil Cochrane:”Lyfvaart: pastiche” (75)
Fanie Viljoen:”dekonstruksie” (85)
Alwyn Roux:”Teken” (97)
Ihette Jacobs:”The sound-of-silence” (104)
Jaco Barnard-Naudé:”Manu magister” (55)
Hilda Smits:”deesdae is Londen my stad” (111)
Pieter Odendaal se “die eerste steen” (129); “Meiose” (151)
Natuurlik verraai dit iets van my leesvoorkeure. Ek hou van reisgedigte, reünies, pastiches of postmodernistiese speletjies, intertekste, stiltes, afwesige lover’s wat die vers aanstig en die tegelykertydsaspek van die gedig: daar waar die onderwerp en die tegniese aanslag een word. Kortom, ek hou van tegniek. Maar tegniek soos ŉ bedrewe gokker jou kul met ŉ vinnige beweging van die hand.
Met ŉ tweede lees, sien ek hierdie twee verse op die Versindaba se webblad:
berge ou seer lywe
in die wind
onder ’n papryp son
gis lande koring
skape drentel rond
’n valk se skadu
volg hom oor die afgrond
Ja, less is more. Die slot en begin is treffend. En hoe meer ŉ mens lees, hoe meer karring die vers aan jou gemoed.
vir pa, soos die ander
pa die sluise bruis vanaand weer soos in kanale are wat bars
deur die nate van tyd pa ek was in amsterdam die water het
geblink in die donker daar was swart vlekke swane en ons het
bier gedrink en geproost soos regte kaaskoppe pa en daar was
sprake van groningen in ’n bar daar was lang mans wangbene
gekap uit been en voor vondelpark het ek vir eybers
raakgeloop en mense het binnensmonds gemompel en ek het
op die punte van my tone geluister soos toe ek as kind julle
geheime taal wou ontsyfer daar was die flits van fietse in lane
my kamera-oog het geknip gefokus die dag het silwer geskarrel
in die tonnel van my oog en in die sekondewaas was ouma
hilda ook daar saam met jou pa
Die interteks is kennelik Eybers se “Twee kleuters in die Vondelpark”. Ongelukkig oordonder die interteks die vers. Moenie sleg voel nie. Sy sny ons almal se tonge uit. Boonop kry ŉ mens die gevoel die digter het nog nie uitgekom by dit wat sy werklik vir die pa (en ander) wil sê nie.
Wel goed is die bewussynstroomtegniek en die assosiasies wat die spreker maak.
V Swaarte –en Ligpunte
In haar sinryke inleiding vra Heilna du Plooy onder andere: Hoekom lees ons gedigte, terwyl gedigte tog nie die wêreld kan verander nie? Sy wys op die tematiek in die bundel: die liefde, die dood, vigs, die media, die ouers (veral die vaderfiguur), ontnugtering, e.d.m. – bekende bakens in die digkuns…
Hoeveel van hierdie gedigte kom by Roman Jakobson se eis uit, naamlik om gewone taal georganiseerde geweld aan te doen?, soos Du Plooy dan aanhaal. Om die klip dus klipperiger te maak, soos Sklovský dit so netjies geformuleer het.
En hiervoor kyk ŉ mens na beelde en nie na persoonlike opmerkings van die digters nie.
Georganiseerde geweld of om die klip “klipperiger” te maak is waarskynlik die moeilikste eis van die digkuns. Aan nuutsegging of oorspronklikheid word die digter immers gemeet.
Met my derde lees, is ek veral onder die indruk van die oorspronklike beelde in die gedig “Ballade” (135) van Pieter Odendaal.
Die treintrok het gedig geword
die lied was ons enjambement
en almal was veeltalig een,
behalwe die simpel vent.
En “oë wat sci-fi-strale skiet” is ook skerp.
Die digter bring die wêreld van die digkuns, treinry (ja die strofes is soos treintrokke) en beelde uit die filmwêreld. Ook die aanwesigheid van selfone word hier ingebring met die wete dat die digkuns tóg iets is waarmee die spreker ander kan uitoorlê. En dis hierdie geloof in die digkuns wat waarskynlik soveel belofte inhou vir hierdie digterskap. In die gedig “die see glim soos die weerkaatsings van die boek” (131) is daar dieselfde ont-plooiing van taal.
Ek dink hier aan “die kerktoring se stilblyvinger”, “ry daar ŉ fiets // uit die garage van my harsings” (133).
In “Meiose” (132) lees ons oor die pa:
“sy maag peul uit soos ŉ struggle song”.
“die eerste steen” (129) (vir Adam Small) is ŉ vers wat reeds wyd aandag ontlok het.
Hilda Smits se “Vir Primo Levi” (114) imponeer eweneens.
“By die reünie” (61) van Desmond Painter is die onthoubare beslis:
Die maan is ŉ semenvlek
op die swart onderbroek
van die aand…
Daardie gegewe waar die gedig twee sake oormekaar skuif sodat dit één word, vind ons by Jaco Barnard-Naudé in “Manu magister” (55)
die een hand
oor ’n styfwit tafeldoek
na die ander
die een hand vreeslik femme
die ander o so straight:
’n gedig ontspring
by verbode aanraking.
en in “Overberg” (20) van Gerhard Bothma wat ek weer aanhaal om my argument te staaf:
Gedigte oor ouers en siekte vind ons hier – soos “Alzheimer” (123) van Izak du Plessis waarin die siektetoestand konkreet verbeeld word. “Die moeitelose selfmoord van dominee De Waal” (126) wys hoe ŉ psigiese dood in wese ŉ soort selfdood word.
Die liefde vind weerklank in die snaakse “The sound-of-silence” (104) van Ihette Jacobs. Joan-Mari Barendse se “America’s next top poet” (40) is ironies oor die vraag: kan ŉ mens met toewyding ŉ digter word soos ŉ supermodel? Absoluut!
America’s next top poet
Volgens ’n voorste modelafrigter
’n goeie dieet
en die regte gene
’n supermodel word
geld dit ook vir digters?
Eensaamheid en nostalgie is te vinde in die digkuns van G.P. Terblanche.
Die skryfproses en die bemoeienis met die digkuns is ŉ belangrike tema vir Hendrik van Niekerk wat selfkrities blyk te wees oor die “metaforiese branders” (33, “Verligting in skoon word”). Desmond Painter ervaar ook die skryfproses en die gesprek met die liefdesgedig in Afrikaans wat dikwels op ellende en eensaamheid uitloop (“Sondagmiddag”, 67).
Die “geding met God” vind ons by Wicus Luwes in die aangrypende “’n Beknopte lewe” (43):
ons lewe in skofte
en leer honde om hul pote vir ons te gee…
Oloff de Wet en Desmond Painter gee indrukke van ŉ vreemde landskap soos in “moya” (49) en “Jy het Griekeland gehaat” (65).
Die impak van TV en die impak van plastiek word verïroniseer deur Fanie Viljoen in “plastiek” (87).
Die skilderkuns as uitweg en digterlike konstruk vind ons in “Sneeukoningin” van Gisela Ullyatt (92).
Adriaan Coetzee se gedig “laat die kind kom” (118) speel in op Leipoldt se oorlogsverse oor die Boereoorlog en Ingrid Jonker se beroemde gedig wat Mandela weer lewendig gemaak het. Dit is ŉ slim gedig, omdat die leser se voorkennis van die geskiedenis aangespreek word. Dit aktiveer eweneens die taalstryd.
laat die kind kom
laat die kind kom na my Afrikaansklas
om sy taak oor Leipoldt
in swak skrif op rooi karton
naas plakkate van landmyne en handgranate
teen die muur te plak
laat die kind kom en my halssnoere
op die voorblad bespreek in Voorligting
laat die kind kom na my skoolsale
vol foto’s van Kruger tot Mandela
en Hoe groot is U sing
Neil Cochrane en Alwyn Roux se gesprekke met die tradisie is gesofistikeerd. Eersgenoemde met postmodernistiese aanslag (“Lyfvaart: ŉ pastiche”, 75) en laasgenoemde in sy gesprekke met Breytenbach.
Desmond Painter bely pront hy het ŉ gedig afgekyk (“Aanvaarding”, 62).
Carina van der Walt maak aanspraak met die mona lisa-obsessie in “Amon L’isa” (79) en “kontra-komposisie” (81) word ŉ slim kuns-paper chase.
Fanie Viljoen noem ŉ gedig “dekonstruksie” (85).
Facebook maak hier konkreet sy opwagting (Desmond Painter se “Vier Facebook Status Updates”, 71).
Daar is beelddigte – wat dui op groter afstand van die self – soos die gedig oor Rosa Luxemburg (“Gesoek: Rosa Luxemburg” van Jaco Barnard-Naudé, 58) en die reeds genoemde “Vir Pirmo Levi” (114) van Smits.
Die spel met die sonnetvorm is ook hier (“Jeugfoto: ŉ vals sonnet”, 55) van Barnard-Naudé. Die vierreëlige vers word aangetref in “Silhoeëtte’ (21) deur Gerhard Bothma.
Die distigon vind ons by Barnard-Naudé in “In transit” (54).
Adriaan Coetzee maak ons attent op die aanwesigheid van die speltoetser (“Instrumentalis”, 117) en die spanning tussen natuur en masjiene.
Die kaberetagtige vers vind ons ook hier, soos by Desmond Painter wat die oeroue spanning tussen die lied en die digkuns aktiveer (“Miss Jesus”, 63).
Neil Cochrane is speels en ironies in sy pomo-verse.
Die naamregister agterop is onvolledig.
Boeke en internetverwysings vir verdere bestudering:
A.P. Grové: Woord en wonder. Nasou, 1984.
Henning Snyman: Mirakel en muse. Perskor, 1983.
Camille Paglia: Break blow burn. Knopf Doubleday, 2005.
Ottone M. Riccio: The intimate art of writing poetry. Prentice Hall, 1978.
Johann de Lange se blog Kaapse paragrawe.
Heilna du Plooy sluit tereg haar inleiding af met ŉ verwysing na Sheila Cussons, iemand wat destyds in Opperman se Stiebeuel-reeks gedebuteer het en gegroei het tot een van die grootste digters in Afrikaans. Haar debuut Plektrum bly ŉ hoogtepunt.
Kom ons kyk wie gaan genoeg stamina hê om alleen te debuteer. Daar is genoeg blyke van genoegsame talent in hierdie versameling wat ŉ mens hoop gee vir die “loneliness of the long distance poet”.
Ek wil nie al die gedigte aanhaal nie, omdat die leser die boek moet koop!
Is professor in Afrikaans en Kreatiewe Skryfwerk aan die UK. Haar laaste bundel heet Lot se vrou (2012). In September verskyn Meditasies by Human & Rousseau. Vir Visums by verstek (2011) is sy bekroon met ŉ ATKV-Woordveertjie. Hoe ouer sy word, hoe meer voel sy dat net vleis en tamaties gegradeer behoort te word.
Sy glo ook dat ŉ mens met elke bundel soos ŉ slang moet kan vervel en nuwe tegnieke onder die knie behoort te kry. Haar blog heet Woorde wat weeg. http://joanhambidge.blogspot.com/
Sy is op pad Viëtnam toe aan die einde van die jaar en probeer haar hand waag aan die luc bát.
Beeld, 14 Mei 2013 http://www.beeld.com/vermaak/2013-05-14-18-nuwe-stemme-klink-op
Die vyfde bundel in die Nuwe stemme-poësiereeks verskyn die einde van die maand by Tafelberg.
Die samestellers van Nuwe stemme 5 is die digter Loftus Marais en letterkundige en digter Heilna du Plooy.
Vorige samestellers was George Weideman en Anastasia de Vries (1997), Petra Müller en Nèlleke de Jager (2001), Antjie Krog en Alfred Schaffer (2005) en Danie Marais en Ronel Foster (2010).
Talle digters het oor die jare in dié reeks gedebuteer, onder wie Marais self, Martjie Bosman, Ilse van Staden, Gilbert Gibson, Bernard Odendaal, Jo Prins, Melt Myburgh, Danie Marais en Ronelda S. Kamfer.
Inskrywings vir die bundel is in Desember 2011 oopgestel en die sluitingsdatum was 31 Maart verlede jaar.
Aspirantdigters is ook genooi om by Nuwe stemme 5 se Facebook-groep aan te sluit en drie van hul beste verse op dié groep se blad te plaas sodat hulle kommentaar van belangstellendes kon verreken voordat hulle hul inskrywings finaal ingedien het.
“Ek het so ’n groot boks met al die ingeskrewe gedigte gaan haal by die Tafelberg-kantore,” vertel Marais.
“Dit was geweldig moeilike leeswerk. Die meeste van die skryfwerk was erg naïef. Maar die wat uitgestaan het, het darem wérklikwaar uitgestaan.”
Tussen 15 en 30 digters is toe genooi om eksklusief lede van ’n finale Facebook-groep te word, waarop enkele gedigte krities bespreek is.
“Dit was maar vreemd en ongemaklik by tye – ek dink ’n medium soos Facebook is nie iets wat die digkuns en diepte-gesprek noodwendig vergemaklik of enigsins aanmoedig nie. Maar baie van die digters het tog wel daarby baat gevind,” sê Marais.
Daarna is ’n kleiner groep digters gekies om vroeg vanjaar naweekwerksessies – een in Kaapstad en een in Johannesburg – by te woon.
“Die werksessies was baie pret – hoewel dit ook maar vreemd was hier en daar. Jong digters hanteer kritiek op verskillende maniere. Party praat baie, ander luister net.”
Net die heel beste gedigte is na afloop van die werksessies vir publikasie gekies.
“Ek en Heilna moes maar basies net gedigte uitkies wat vir ons wérk. En dan het ons oop, gemaklike gesprekke gehad met die digters oor algemene en spesifieke slaggate – om hulle só te probeer help met die ontwikkeling van hul stemme. ’n Mens wil nie te veel inmeng nie, maar poësieskryf is ook ’n ambag, ’n mens kan ook sekere dinge leer rég doen.”
Die 18 digters wat in Nuwe stemme 5 opgeneem is, is Joan-Mari Barend-se, Jaco Barnard-Naudé, Gerhard J. Bothma, Neil Cochrane, Adriaan Coetzee, Oloff de Wet, Izak du Plessis, Ihette Jacobs, Pieter Odendaal, Desmond Painter, Alwyn Roux, Hilda A. Smits, GP (Gerrie) Terblanche, Gisela Ullyatt, Carina van der Walt, Hendrik Albertus Cornelis van Niekerk, Fanie Viljoen en Wicus Luwes.
“Die ontdekking van werklik oorspronklike stemme was iets opwindends – dit gee ’n mens letterlik energie, jy wil self opspring en gaan skryf,” sê Marais.
Hy beskou Nuwe stemme 5 as ’n soort antwoord op “daardie behoudende stroming in die Afrikaanse leespubliek” waarvan die pas verskene Die gewildste Afrikaanse gedigte “met al die ou, effe stowwerige skoolgedigte” getuig.
“Nuwe stemme 5 is vars, byderwets, vernuwend en relevant.”
Resensie geborg deur :
Tags: Joan Hambidge resensies, Nuwe Stemme 5 resensie, Resensie Nuwe Stemme 5