Dit was in dié tyd dat die kerkraad op voorstel van Gideon Roos aan my opgedra het om hom te vra om ‘n feesgedig vir die vyf-en-sewentigste verjaarsdag van die gemeente te skryf. Ek onthou nog hoe hy dit persoonlik by die pastorie kom afgee het, half verleë oor die verduidelikende notas wat hy daarby gevoeg het. Daarmee het hy egter begrip getoon vir die aard van die milieu waarin die gedig in eerste instansie gelees en waardeer sou moes word.
Hy het op die breuklyn tussen die tye geleef, in ‘n periode van oorgang wat die hele Westerse wêreld betref. Niemand kon onaangeraak bly deur die waansin en geweld van ons eeu wat alle waardes van ons beskawing in ‘n ernstige krisis gebring het nie, veral nie die kunstenaar nie. Selfs ons in die verre Suid-Afrika is daardeur genoop om binne enkele dekades die groot kulturele sprong tussen die landelikheid van ons kultuur en die gesofistikeerde naoorlogse era te voltrek. Die Dertigers, en in die besonder ook Van Wyk Louw, het in hulle ervaring binne een leeftyd deel gehad aan die drie fases van die Westerse intellektuele geskiedenis: die premoderne, moderne en die postmoderne. Van Wyk Louw het die hele Westerse denke tot en met die eksistensialisme in sy ontwikkeling geïntegreer. Daar lê ook binne sy poësie ‘n groot afstand tussen sy aanvanklike slanke verse en ‘n postmodernistiese skepping soos “Groot ode” in Tristia. WEG Louw praat tereg van die ontdekking en verwerking van ‘n hele wêreld van die gees deur van Wyk Louw, sodat hy “die kloutjie van ‘n Karoo-bokkie by die oor van die H Teresa kon bring”.1
Wanneer ek as teoloog oor die poësie van Van Wyk Louw praat, gaan dit vir my nie om die literêre kwaliteite daarvan nie, maar om die lewensbeskoulike gesigspunte wat daarin na vore kom. Wat my boei, is die wyse waarop hy met die lewe omgaan, die vlak waarop hy intellektueel en eksistensieel beweeg, en die manier waarop hy dinge waarneem en uitspreek wat vir elke ernstige leser, maar beslis ook vir ‘n teoloog wesenlik is. Die literêre skoonheid van sy werk is gegee met die selftug en eerlikheid waarmee hy as digter in dodelike erns met die diepste vrae van die lewe omgaan.
Daarom draai alles. Helmut Thielicke sê êrens dat die wese van die kuns nie identies met die estetiese is, sodat die aard van die kuns genoegsaam gekarakteriseer sou kon word deur die begrip “skoonheid” nie. Dit behoort tot die wese van die kuns om “das Wesen der Dinge zu entbergen und insofern in eine bestimmte Weise der aletheia, eben der “Wahrheit” zu bringen”.2 En inderdaad: dit is wat in die werk van Van Wyk Louw gebeur. Dit het vir hom om die waarheid gegaan, die waarheid van die lewe, van ons menslike bestaan, en in ‘n nog omvattender sin, die waarheid van die syn self. Hy het dit self onoortreflik verwoord in sy intreerede: Die Digter as Intellektueel (1950). Daarin omskryf hy die taak van die digter as die roeping om insig te verkry in die waarheid van die werklikheid, en om die insig wat hy verwerf het, tot ‘n tydelose gestalte te vorm. Die digter staan naak soos elke mens teenoor die oneindige werklikheid in hom en buite hom wat ons die “wêreld” noem, en ‘n deel daarvan moet deur sy taalvorming heengaan om die “inhoud” van sy poësie te word (p 9).
Dit is hierdie sentrale perspektief in sy werk wat my interesseer, naamlik sy soeke na die waarheid van die klein en onmagtige menslike bestaan in verhouding tot die ongrypbare geheimenis van die syn. Sy werk word gedra deur die begeerte om die menslike lot, die menslike eksistensie, die menslike hart te deurskou soos hy is, ten einde iets uit te spreek van die laaste en finale waarheid daarvan. Dit word deur hom onder andere uitgedruk deur te sê dat dit in die literatuur moet gaan om die waarheid van die mens soos hy onmiddellik voor God staan.
Hierdie passie om die lewe van die mens tot op die bodem te deurskou, moet ons as ‘n sentrale perspektief in sy werk sien. A.P. Grové‚ skryf: “Van die begin af aan was dit ‘n wesenstrek by hierdie digter – die drif om alle toevallighede en sieraad af te stroop, om alle uiterlikhede weg te skil, die essensiële bloot te lê en om so tot die hart, die wesens-essensie van die verskynsels deur te dring”4 Die literatuur is daarom vir hom ‘n saak van dodelike erns, want daarin word geworstel met die sin en die onsin, die waarheid en leuen van die menslike ervaring en bestaan, totdat dit deurskynend word tot op die diepste geheim daarvan, wat hy “God” noem.
Ons moet dus daarmee reken dat die begrip “God” vir hom dikwels ‘n grensbegrip is, die benoeming van die Grond van ons bestaan, of soos Schleiermacher sou sê, “das Woher unseres Herumgetriebenseins”. Dit gaan daarby nie om ‘n persoonlike God nie, en dit is nie korrek om uit die feit dat Louw soveel van die gebedsvorm gebruik maak, logies af te lei dat hy God daarom ook as persoonlik dink nie. Reeds as student het hy uitgesproke gedagtes oor die gebed as “een van die skoonste vorms in die poësie” gehad – ‘n oortuiging wat hy nooit weer heeltemal sou prysgee nie, al merk ons sedert Gestaltes en Diere ‘n tydlank minder daarvan.12 Die gebedsvorm pas poëties uitstekend binne die kader van sy belydenispoësie, wat ook die vorm kan aanneem van ‘n gesprek met die Skoonheid of met die Woord (“Vooraf Gespeel” in: Gestaltes en Diere). Dit hoef op sigself nog niks meer te wees as ‘n vorm van mitologiese spraakgebruik nie, en ‘n mens kan ‘n aanduiding daarvan vind in die feit dat hy soms van “gode” in die meervoud praat, soos byvoorbeeld in “Nood Gods” en “Clifton”, waar dit lui:
Die digterlike gebruik van die religieuse idioom ontsluit nou egter ook vir hom die konseptuele wêreld van die Bybel. Die Bybel het hom klaarblyklik mateloos gefassineer. Dat hy ‘n uitstekende kenner van die Bybel was, blyk voortdurend uit sy werk. Dit is boeiend om, soos AS Robinson tans in ‘n interessante studie doen, na te gaan in hoe ‘n mate die Bybel as interteks vir sy werk gedien het. In die algemeen bied die profete met hulle visioene en hulle eensame posisie tussen die mense en God aan hom ‘n kader om sy eie taak as digter ten opsigte van roeping en amp te beskryf en sy eie ervaringe in bepaalde Bybelse gestaltes te kan objektiveer.
Bowendien verskaf die religieuse taal aan hom die konsepte wat hy in sy worsteling met die wysgerige waarheidsvraag nodig het. Daar is ‘n duidelike raakvlak tussen wat hy in sy poësie wil doen, en wat die wysbegeerte ook wil doen. Daarom sien hy die eerlike, strenge deurdink van die moderne lewe met behulp van die groot wysbegeerte van alle tye as noodsaaklike grondslag vir die kuns.16 Self sê hy: “My enigste stryd, my lewe lank, was die vraag: `Wat is wáár? Wat kan ek wéét, wat kan ek glo? Waaraan kan ek vashou?’ Hieruit het voortgekom my swerftogte deur filosofieë, ideologieë (politieke en andere) … En weet ek selfs nou dat die insig wat ek nou gekry het, die wáárheid is?”.17 Omdat daar ‘n punt is waar die wysgerige en die religieuse waarheidsvrae mekaar kruis, was dit vir hom op sy swerftogte moontlik om sy metafisiese vrae haas altyd in religieuse terme poëties te verwoord.
En tog, al is dit waar, meen ek dat ons meer moet sê. Van Wyk Louw was ‘n moderne mens wat deur die gees van die Verligting aangeraak was, met alles wat dit inhou. Die uitgangspunt van die Verligting was die twyfel aan alles. Vandaar die kritiese inset van sy denke, die afkeer aan alle dogmatisme en die hardnekkige begeerte om alles vanuit eie rede en ervaring te toets. Sy werk is geskryf vanuit wat hy self noem ‘n “nuwe kyk op die wêreld”.18 Maar tog sou dit verkeerd wees om te meen dat hy vanuit die rasionalisme van die Verligting begryp kan word.
In Die Digter as Intellektueel sê hy die digter wil hom “oopstel vir die hele werklikheid; oop, onbevange word sodat elke aspek van die werklikheid hom met die eie krag en volheid kan aanspreek. Hy wil onbevooroordeeld wees; dit beteken: hy wil nie oordeel, nie meen om te weet nie voordat ‘n saak hom aangespreek het en hy uitgehoor is. As voorbeeld: wanneer sy eie opvoeding godsdienstig was en hyself dit ook nog, dan wil hy ook die ongodsdienstigheid tot op die laaste uithoor voordat hy finaal daaroor oordeel. Of as hy self tot dusver in die godsdiens alleen verwardheid gesien het, wil hy die godsdiens uithoor tot in sy heimelikste fluistering en vermoede”.19
Al die groot temas van sy digwerk hang hiermee saam. Hy voel homself aan die een kant geroepe om die waarheid van die mens te sien en uit te spreek. Inderdaad word dit ook aan hom gegee om iets van die waarheid van die syn te ervaar en te verwoord. Dan slaan hy die beiteltjie van sy woord, en merk hy tot sy ontsetting hoe planete self daardeur in twee stukke uiteenval en dag en nag selfs oopgaan met ‘n bars wat van sy beitel af dwarsdeur die sterre loop. Dit vorm die basis van sy selfbesef as intellektueel wat homself op ‘n adellike wyse teenoor die groot gros van mense weet.
Maar daarnaas ervaar hy ook die weerstand teen die waarheid en die bedreiging daarvan deur die menslike blindheid en traagheid. Dan twis hy poëties met God omdat Hy nie met hom woord gehou het nie, of laat hy sy voorloperfigure wat op die grense van die nuwe tye staan, soos in Raka, Dias of Germanicus teen die mag van verydeling stuit. Telkens ontdek hy ook sy eie grense, en ervaar hy dat hy die diepste werklikheid nie kan raakvat nie en sy woorde die geheimenis nie kan bemeester nie, sodat hy moet ly aan sy eie dofheid en verwarring.
En tog kan hy die drang nie opgee nie om – soos hy in “Groot ode” sê – met die hand langs die wande van die verbysterende werklikheid van die grot van die heelal te tas om iets te begryp van die diepste sin van ons bestaan. Meer as op enige ander plek in sy werk worstel hy in hierdie grootse gedig om iets te verstaan van die waarheid van ons bestaan voor die ondenkbare grootheid van God. Tereg sê Réna Pretorius dat “Groot ode” ‘n intieme, diepgaande en verhewe besinning is oor die bestaan van die mens en die ganse skepping en dié se verhouding tot die groot Ongekende.22 Maar die gedig is ook vol resignasie, vol wanhoop en selfs walging, omdat die mens tog nie regtig weet nie en eintlik ook nie die tekens van Gods aanwesigheid reg kan of wil verstaan nie. Ons sien maar, afgeskerm deur mica-digte brille, soms die heelal ‘n oomblik flakker. Meer nie. Ons weet nie, ons weet nie klink dit telkens deur. Ons weet nie hoe ver die liefde lê nie. Ons weet nie hoe seer ons lê in Gods hand nie. Dit is tekenend dat die gedig afsluit met die skreeu van die nagtegaal in die nag, ‘n roep na iets wat anders as hy is – heiligheid en volledigheid – en dat dan gesê word dat ander name (vir God?) nog sluimer.
Omdat Louw nie die Bybel wil napraat nie, maar op sy eie soektog gaan om die laaste en diepste werklikheid van die mens voor God uit te spreek, bly hy ten opsigte van die religieuse waarheidsvraag in onduidelikheid en onsekerheid steek. Die ervaring alleen kan ons nooit helderheid oor die diepste vrae bied nie. Daarvoor is die lig van die openbaring nodig. Daarby hanteer Louw as moderne mens ook ‘n ander vraagstelling as die Bybel. In die Bybel word die waarheidsvraag soteriologies gestel, as heilsvraag. Maar Louw is as digter hoofsaaklik geïnteresseerd in die metafisiese vraag. Daarom bly die laaste werklikheid van die mens onkenbaar. Ook God self bly vir hom die groot Onbekende wat nie kenbaar is in ‘n enkele godsdiens of -isme nie. Ek meen dat ons dit hieruit moet verklaar dat hy vir so ‘n groot stuk van sy lewe ‘n ambivalente verhouding met die Christelike geloof gehad het. Selfs al het hy later kennelik ‘n keuse daarvoor gedoen, stel hy nog die vraag hoe hy seker kan wees dat die insig waartoe hy gekom het, die wáárheid is.
Hierdie instelling van die digter beïnvloed egter ook sy kyk op die misére van die mens en die verlossing daarvan. Louw se werk is van die begin tot die einde deurtrek met wat Grové‚ noem “die besef van die verstrengeldheid van goed en kwaad, van die altyd aanwesige donker agtergrond waaruit die geestelike hom met moeite moet loswring”.23 H.A. Mulder sê dat die hele tragiek van Van Wyk Louw se digterskap besluit is in die worsteling om ‘n wal op te werp teen die magte van die Drif, en dat die verskrikking van die wêreld oral in sy poësie gepeil en in gestaltes saamgetrek word24. Opperman noem hom selfs ‘n digter van die nag, want sê hy, “daar is twyfel en angs oor die chaos in en om hom”. Een van die grondtemas van Louw se werk is volgens hom die slopingsproses van die beskuttings in en om die mens. Hy meen dat Louw ook in sy eie digwerk die bousels en beskuttings teen die bose sloop – en dat dan slegs die naamlose, irrasionele, chaotiese en demoniese, die dierlike en die blinde drif oorbly waar die bose oor die goeie seëvier.25
Waarskynlik sinspeel Opperman daarmee onder andere op Raka, waarin die blinde en bose drif oor die heroïese en suiwer magte van die gees triomfeer. Die tema word daar inderdaad op ‘n dramatiese wyse uitgewerk, en die feit dat die digter self nie konkretiseer wat hy presies bedoel nie, gee aan die gedig ‘n universele betekenis wat ver uitgaan bokant die verskillende interpretasiemoontlikhede.26 Duidelik is egter dat die bose en die chaos in Raka, soos in ander gedigte van Louw, as ‘n mag gesien word wat die bestaan van alle kante bedreig, omdat dit nie net teenoor ons staan nie, maar ook in ons woon en tot ons wese behoort.
‘n Mens dink hier vanself ook aan sy “Ballade van die Bose”, wat tegnies en inhoudelik seker een van die fynste gedigte is wat in ons taal geskryf is. Ons is gelukkig dat ons beskik oor die deeglike ontleding wat F.I.J. van Rensburg daarvan gemaak het.27 Die boodskap van die gedig, wat in die vorm van ‘n soort duiwelsfilosofie verkondig word,28 is dat die bose van die begin af onafskeibaar met die skepping en die menslike bestaan verbonde is. Dit is die baaierd waarin die aarde weeg, dit is die ondergrond van die menslike wese. Die bose word geteken as verweef in die ontwikkelingsproses van die kosmos, waarby dit telkens die agtergehaalde fase in die evolusie, en so die blywende skadubeeld van die goeie is. Kennelik was Louw by die ontstaan van die gedig nog onder die invloed van Hegel, sodat aan die bose gedink word as die selfvervreemding van die Gees binne ‘n dialektiese proses van ontwikkeling.
Ons kan aanvaar dat Louw nie by sy evolusionistiese en Hegeliaanse sienings oor die bose bly staan het nie, maar die tendens in die rigting van so ‘n kyk op die bose lê tog diep in sy poësie. Daarvolgens kan die mens nooit van die bose loskom nie, selfs al is daar by hom ‘n drang na wat skoon en rein is. Om die worsteling tussen hierdie twee magte in die mens gaan dit deur sy hele oeuvre, tot en met “Groot Ode”. Van ‘n wesenlike bevryding uit die mag van die bose wat van elders kan kom, is daar by Louw nie werklik sprake nie. Omdat die bose vir hom met die menslike eksistensie gegee is, kan hy daarteen in opstand kom; hy kan met God daaroor twis, hy kan in resignasie en walging daaroor treur, maar hy kan nooit daaraan ontvlug nie.
Hoe meer die bose egter as ‘n kosmiese werklikheid en ‘n lot gesien word, hoe moeiliker word dit om dit nog op die morele vlak as skuld te verstaan. By Louw ontbreek die besef van die menslike skuld nie. Hoe sou dit ook kon gebeur by iemand wat so diep deur Dostojewski beïnvloed is? Hoewel die kollektiewe skuld meer as die persoonlike skuld by hom na vore kom, speel die erkenning van eie swakheid en skuld tog deurgaans ‘n rol in sy belydenisverse, soos byvoorbeeld in die pragtige “Ballade van die Sterwende Man”. Maar selfs dan is hy nog geneig om te sê dat God hom so gemaak het,
Eintlik is dit dus God self wat hom in die sonde ingedryf het. Daar is by hom die verlange na bevryding van die bose, maar daardie bevryding word nie verbind aan die vergiffenis en die vryspraak van God nie. Daarom bly die menslike bestaan in ‘n sekere sin in tragiek vasgevang. Louw se figure worstel op ‘n heroïese wyse met die bose en die duistere, maar van bevryding en oorwinning hoor ‘n mens nie eintlik nie, omdat nie die skuld nie, maar die mag van die bose vir hom voorop staan.
In “Beeld van ‘n Jeug: Duif en Perd” vertel hy dat hy die simbool van die Triniteit wat hy in die sand geteken het, uitstreel en “aarsel om te hou”. Dit gee uitdrukking aan sy ambivalente verhouding tot die Christendom. ‘n Mens bly onseker oor sy standpunt met betrekking tot spesifieke elemente van die Christelike geloof. Dit is byvoorbeeld nie duidelik hoe hy oor die verhouding van Christus tot God gedink het nie. Hy praat meestal net oor “God”, en dit is moontlik dat hy die name Gees en Woord hanteer as wisselterme vir “God”. Dit kan selfs geld van die gedig “Die groot Tempel” (Tristia LVIII) waarin die “aktiewe Woord” blykbaar as God self in sy ewige skeppings- en openbaringsmag en as die ewige bron van die liefde verstaan word, sonder dat spesifiek na die vleeswording of die versoening verwys word.
Louw bly deurgaans aan die ideaal van sy digterskap getrou. Hy bly die soeker wat self probeer om die waarheid van die mens voor God uit te spreek. Daarom kan hy nie in die evangelie ‘n finale antwoord vind waarin sy hart tot rus kan kom nie. Dit is waarskynlik daarom dat hy in sy poësie nie kom tot die soort verering en aanbidding van Christus wat ons by Sheila Cussons vind, of tot die soort deurleefde geloofsvreugde van TT Cloete nie. Ek weet ‘n digter is nie ‘n dogmatikus nie, maar ‘n mens sou graag in sy poësie duideliker tekens van ‘n aanvaarding van Christus as die Verlosser van ons sonde wou vind.
Dit verskaf my groot vreugde dat hy die liefde van God op hierdie wyse vasgegryp het. Op grond van ‘n spesifieke gesprek tussen ons weet ek dat hy volkome rus in die genade van God gevind het. Maar dit is tog jammer dat die Naam van Christus wat vir ons sonde geboet het, selfs nog in hierdie laaste gebed ontbreek. WEG Louw vertel in “Naggesprek” dat hy ‘n kruisie in die hande van sy broer laat glip het toe hy by sy kis van hom afskeid geneem het. Dit was ‘n sinryke daad. Ook die vrede wat Van Wyk Louw by die God van liefde gevind het, is immers gegrond in die kruis van Christus.