Zuma nou nóg nader aan sy eindePresident Jacob Zuma. Argieffoto. Suid-Afrika beleef tans politieke opwinding soos min tevore. Pres. Jacob Zuma het 15 ministers en adjunkministers in die pad gesteek, en ’n opstand dreig. Dié artikel gaan slegs sydelings oor Zuma se motivering. Die rede wat sy kamp aangegee het – die bestaan van ’n “memorandum” waarin die afgedankte minister van finansies, Pravin Gordhan, teen hom saamsweer – is só duidelik ’n vervalsing dat geen mens by sy volle verstand daarin sal trap nie. Nee, Gwede Mantashe, die ANC se sekretaris-generaal, het die puntjie van die sluier gelig toe hy gesê het die party is nie oor die kabinetsverandering geraadpleeg nie. “Na my mening as sekretaris-generaal voel ek die lys is elders ontwikkel en aan ons gegee om dit te bekragtig.” Daardie “elders” waarna hy verwys – wat presies bedoel hy? Is dit ’n bedekte bewering dat die familie Gupta aan die president voorgeskryf het wie om in die kabinet aan te stel? Hoe ook al, die stap het ’n opstand sonder weerga in die ANC tot gevolg. Kom ons ontleed die kans dat dit kan slaag sistematies en rasioneel. Daar is in teorie vier roetes wat gevolg kan word om Zuma tot ’n val te bring. Die eerste is die soort “rollende massa-aksie” wat die ou Nasionale Party-regering beweeg het om met die ANC/SAKP te begin onderhandel. Dis egter ’n ope vraag of jy dieselfde soort oorweldigende steun as destyds daarvoor gaan kry. Dis bowendien ’n roete wat buitengewoon gevaarlik is. Suid-Afrika het ’n kwarteeu ná die oorgang van 1990-’94 steeds te make met die chaotiese erfenis van gelegitimeerde wetteloosheid wat die ANC destyds aangemoedig het. Niemand by sy volle verstand wil dit herhaal nie. Die tweede roete is dat die ANC ’n spesiale kongres belê om Zuma as private burger te “herontplooi”. Gesien die stewige wortels wat Zuma deur die jare in die ANC-takke gevestig het, is die kans dat dít kan gebeur, só klein dat ’n mens dit maar kan afskryf. Roete drie en vier loop deur die Nasionale Vergadering. Kragtens art. 89 van die Grondwet kan die president van sy amp onthef word op grond van ’n ernstige skending van die Grondwet of die reg, ernstige wangedrag, of ’n onvermoë om die funksies van die amp te verrig. Laasgenoemde slaan veral op siekte, verstandsverbystering of so iets. Daar is ’n goeie saak voor uit te maak dat Zuma ruimskoots voldoen aan eersgenoemde. Maar dis geen regsproses nie; dis ’n politieke proses, en in die Nasionale Vergadering is ’n meerderheid van tweederdes – 267 van die 400 lede – nodig. Met die ANC se 249 lede is daar geen kat se kans dat dié meerderheid bereik kan word nie. Maar daar is nog ’n moontlikheid. Art. 102(2) bepaal dat ’n gewóne meerderheid ’n mosie van wantroue in die president kan aanvaar, in welke geval die hele kabinet moet bedank. Dit beteken dat minstens 201 LP’s nodig is om Zuma en sy kabinet af te dank. En dít beteken op sy beurt dat 50 ANC-LP’s bereid moet wees tot ’n rebellie teen hul eie president en kabinet. Die masjinerie om só ’n mosie van wantroue in te stel is reeds aan die gang. Maar sal genoeg ANC-LP’s hul gewig by die opposisie inwerp? Zuma is nie sonder troefkaarte nie. Allereers moet ’n mens nie sy sluheid en taktiese vernuf onderskat nie. Hy besit ’n soort instinktiewe aanvoeling vir sy teenstanders se swak plekke en ’n mens moet verwag dat hy dit genadeloos sal uitbuit. Ten tweede is hy as president die kitaarslaner, die man wat gunste en gawes aan sy ondersteuners kan uitdeel en sy opponente straf. Dis presies wat hy verlede week gedoen het. Dit kan menige LP wat hom nié steun nie, twee keer laat dink. Derdens het Zuma niks te verloor nie. Hy hoef nie meer ŉ verkiesing te veg nie. Die ondersteuningsbasis wat werklik saak maak, is die ANC se parlementêre koukus en niks meer nie. Dit vereenvoudig sy saak. Aan die ander kant kan hy ook nie heeltemal oorgerus wees nie. Dis weliswaar niks nuuts dat afgetrede politici soos Kgalema Motlanthe, Trevor Manuel, Barbara Hogan en die onlangs ontslape Ahmed Kathrada hom aanval nie. Dat dienende ANC’s soos adj.pres. Cyril Ramaphosa, sekretaris-generaal Gwede Mantashe, tesourier-generaal Zwide Mkhize en hoofsweep Jackson Mthembu (plus die SAKP as party en verskeie ministers) hom so openlik aanvat, het nog nooit gebeur nie. Dis ’n teken aan die muur, sou ’n mens kon sê. Hierby kom ook die feit dat “Nenegate” – die nederlaag wat Zuma in Desember 2015 gely het toe hy gedwing is om Gordhan aan te stel – sy magsbasis in die ANC duidelik verswak het. Daardie nederlaag het gewys dat hy kwesbaar is. Daarby is die opstand in die burgerlike samelewing besig om tot orkaansterkte toe te neem. Dis net die Guptas se skoothondjie-media – die televisiekanaal ANN7 en die propagandablad The New Age – wat die president nog voluit steun. Dat die Afrikaanse media skerp prinsipiële kritiek op hom uitspreek, is te wagte, maar selfs die koerante wat onder swart lesers versprei word, wil niks meer van hom weet nie. Bowendien word hy steeds meer ’n flou makou. Wat beteken dat sy politieke houvas op die ANC steeds verswak. Voorts mag Zuma ’n sluwe taktikus wees, maar ’n goeie strateeg is hy beslis nie. ’n Goeie strateeg sou nie toegelaat het dat hy in die huidige gemors beland nie. Die momentum is duidelik téén die Nommer Een. Die Guptas, Nkandla, Nenegate, die gereelde korrupsieskandale wat feitlik weekliks in die onafhanklike media oopgeruk word, plus nou die afdanking van 15 ministers en adjunkte – deur dít alles het hy sy politieke kapitaal tot ’n rekord-laagtepunt laat daal. Die groot vraag is of dit verby die kritieke minimum gekrimp het om sy bankrotskap amptelik te laat verklaar. Die vraag hierop kan in die finale instansie slegs deur die ANC – en dan meer bepaald die ANC-koukus in die parlement – beantwoord word. Daardie antwoord, so lyk dit, kan gouer, eerder as later, gegee word. Dis nie onmoontlik dat Zuma hierdie storm ook kan oorleef nie. Maar sy einde nader. Of dit nou binnekort of later gebeur. Hou hierdie ruimte dop.