HOOFSTUK5 EMPIRIESE ONDERSOEK 5.1. INLEIDING - health and fitness
HOOFSTUK5 EMPIRIESE ONDERSOEK 5.1. INLEIDING
Download HOOFSTUK5 EMPIRIESE ONDERSOEK 5.1. INLEIDING
In hoofstuk 5 word die bevindinge, 5005 verkry uit die vraelyste (bylae B),
uiteengesit. In die ondersoek is elke pasient se hospitaalleer, deurgegaan,
met die doel om vas te stel watter medikasie soos antidepressante en
slaapmiddels is toegedien is en die bevindinge vergelyk met die vraelys wat
ingevul is deur die pasiente. Die bevindinge sal sekere vraagstukke wat
deurlopend in die navorsing verwys is, in verband probeer bring met die
wetenskaplike verklarings uit hierdie empiriese hoofstukke.
Ondersoek sal ingestel word oor die biografiese gegewens (geslag,
huwelikstaat, kinders, ouderdom, opleidingsvlak en geografiese tuiste),
mediese gegewens (siekte, behandeling voor die BMT ontvang al dan nie,
hoe dosis chemoterapie en die belangrikheid van voorbereiding vir die BMT
Psigo-sosiale data sal ontleed word deurdat gevoelens,
belewenisse. emosies, gedagtes voor en na die stamseloorplanting
ondersoek sal word. Die ondersteuningstrukture se bydrae, hetsy voor of na
die BMT word geevalueer. Intensiewe ondersoek word ook ingestel oor die
irnpak van die BMT op die huwelik (indien van toepassing), familie en
verantwoordelikhede, werksomstandighede en seksuele lewe word onder
die soeklig geplaas. Omrede die navorser van mening is dat pasiente onder
tydens en na die BMT proses, word daar ook
ondersoek ingestel rondom die moontlikheid van PTSD simptome.
In hierdie toegepaste navorsing is gebruik gemaak van die verkennende
navorsingsontwerp. Hierdie tipe ontwerp fokus om die onbekende gebied
wat ondersoek word te verken. Die navorser het gebruik gemaak van die
kwantitatiewe benadering deur vraelyste en mediese data uit die pasient
se hospitaalleer te gebruik. Volgens Schaefer & Beelen (1996:93) is die
navorsing rondom die psigo-sosiale impak van BMT's nog min ontgin. Die
skrywers vermeld dat:
Research into psychological problems related to
BMT is still relatively unsystematic and leaves many questions open ....
Die keuse van die respondente het al die pasiente wat opgeneem is vir 'n
beenmurgoorplantingsprosedure (BMT) ingesluit. Dus is aile BMT pasiente
wat vanaf Desember 2000 - Augustus 2001 opgeneem is vir "n BMT ,
vir die steekproef.
Die enigste rede waarom sommige
pasiente nie gebruik is nie is as hulle tydens die BMT oorlede is.
Elke pasient het "n ingeligte toestemmingsbrief onderteken, wat aan die
pasient verduidelik waaroor die studie gaan en dat hy/sy op enige stadium
van die studie mag onttrek (Bylaag C ). Die vraelys is uitgegee aan die
pasient net voor ontslag uit die Mary Potter Onkologie Eenheid of met hulle
eerste besoek aan die dokter na die BMT prosedure.
Die studie groep (totale universum) het 20 respondente betrek.
ondersoek het plaasgevind vanaf Desember 2000 - Augustus 2001 by die
Mary Potter Onkologie Eenheid, in Pretoria. Opmerkings oor bevindinge
word uit navorser se praktykservaring genoem vanaf Februarie 1999 tot
einde Augustus 2001 by die Mary Potter Onkologie Eenheid (Drs. Slabber,
Cohen, Eek & Chasen) en vanaf September 2001 - tot huidiglik by Die
Wilgers Onkologie Eenheid (Drs. Alberts, Bouwer, Jordaan, Mare, Fourie en
Rossouw) te Pretoria.
Gegewens word in verwerkte vorm weergee. waaruit sekere interpreterings
en gevolgtrekkings gemaak word oar die psigo-sosiale impaK van 'n BMT op
In hierdie studie word daar na UN" verwys as die aantal
respondente en na un" as die aantal responses.
5.3.1. BIOGRAFIESE GEGEWENS
Die doel van die biografiese gegewens is am te bepaal watter psigo-sosiale­
en ekonomiese impak van 'n BMT prosedure speel. Geslag, ouderdom,
huwelikstaat, kinders, opvoedingspeil en of hulle naby die behande/s­
eenheid is al dan nie, dra by tot die psigo-sosiale impak van 'n BMT op die
pasient en familie.
TABEL 11 : GESLAGVERSPEIDING
Uit bogenoemde tabel is dit duidelik dat albei
geslagte onderworpe was
aan die BMT oorplantings. Die verspreiding ten opsigte van die geslag is
dus redelik eweredig.
TABEL 12 : OUDERDOMSVERSPREIDING
Ouderdom 16 - 20 jaar
Ouderdom 21 - 30 jaar
Ouderdom 31 - 40 jaar
Ouderdom 41 - 50 jaar
Ouderdom 51 - 60 jaar
Ouderdom 61 - 70 jaar
Uit hierdie tabel is dit duidelik dat die grootste aantal respondente, naamlik 6
(30%) in die ouderdomsgroep 41 tot 50 jaar resorteer. Die tweede grootste
getal respondente. naamlik 5 (25 %) val in die ouderdomsgroep 51 - 60 jaar.
Tussen die ouderdomme 16 en 20 jaar het 4 (20%) voorgekom, tussen
ouderdomme 21 en 30 het 3 (15%) voorgekom, tussen die ouderdomme 31
en 40 het 1 (5 %) voorgekom en tussen die ouderdomme 61 en 70 het 1
(5%) voorgekom. Dus was 60% (12 respondente) van die persone in die
studie ouer as 41 jaar.
Portlock & Goffinet (1980:234 - 235) vermeld dat een van die hoofreaksies
van chemoterapie wat in ag geneem moet word ouderdom is. Die navorser
het in die praktyk waargeneem dat die pasiente bo 60 jaar in die
ouderdomsrisikogroep val. As 'n pasient bo 60 jaar oorweeg sal word vir 'n
BMT sal hartsonars en intensiewe toetse gedoen word am die organe van
die pasient deeglik te ondersoek. Die navorser het oak in die praktyk ervaar
dat pasiente bo 60 jaar huiwerig is am vir so 'n drastiese prosedure te gaan
TABEl 13: HOEVEElHEID KINDERS VAN RESPONDENTE
Uit hierdie tabel blyk dit dat die meeste respondente 8 (40%) geen kinders
Dit sluit aan by die vorige vraag waar 7 (35 %) respondente
ongetroud is en dat 7 (35 %) van die respondente onder die ouderdom van
30 jaar is. Die tweede meeste respondente 6 (30 %) het twee kinders
gehad , gevolg deur die derde meeste respondente 3 (15 %) en vierde
meeste respondente het ,4 of 5 ( of meer) gehad. Die gegewens sluit dus
nou aan by die huwelikstaate soos in figuur 13 verduidelik is. Dit is van
uiterste belang dat die maatskaplike werker in 'n 8MT - Eenheid die
huwelikstate en hoeveelheid kinders in ag neem om hulle te betrek by die
voorbereiding, ondersteuning en identifisering van versorgers. Sodoende
kan 'n holistiese benadering aan die pasient gelewer word.
GEOGRAFIESE VERSPREIDING VAN DIE RESPONDENTE
TABEl 14: WOONPlEK VAN DIE RESPONDENTE
218 Dus opsommend kan die navorser vermeld dat die biografiese gegewens,
geslagsverspreiding, ouderdomsverspreiding, huwelikstaat , hoeveelheid
kinders, geografiese verspreiding en opvoedkundige kwalifikasies 'n
belangrike rol spee\ in die emosionele impak wat die BMT op die pasient en
hul ondersteuningsisteem sal wees.
Die BMT kan net die psigo-sosiale evalusasie doen 5005 aanbeveel van
deur die "Assosiotation of Oncology Social Workers- Blood and Marrow
Deur hierdie evaluasie te doen sal die
maatskaplike werker in besit kom van die biografiese data wat uiters
belangrik is. Aspekte wat 'n groot rol speel in die biologiese data is waar die
pasient woonagtig is, hoe die pasient se ondersteuningstruktuur blyk te wees
en die se ouderdom.
Die maatskaplike werker het ervaar dat jonger
pasiente, veral tieners, intensiewe voorbereiding nodig het op die BMT
proses. Die BMT maatskaplike werker kan dus uit die biografiese gegewens
alreeds bepaal watter sisteme voorbereiding, ondersteuning en berading sal
Die doel van hierdie afdeling is om tipes siektetoestande wat behandel is,
tipe BMT prosedure wat gedoen is, diagnose, vorige chemoterapie
behandelings en die ingeligtheid van die pasiente oor die BMT behandeling
wat hulle ontvang het te toets. Die fisiese simptome word ondersoek om
later moontlike korrelasies tussen die fisiese - en emsionele simptome te
221 5.3.2.1. TIPE ONKOlOGIESE OF HEMATOlOGIESE SIEKTETOESTAND VAN
TABEl 15: HEMATOlOGIESE I ONKOlOGIESE SIEKTE TOESTANDE
WAARVOOR RESPONDENTE BEHANDELING ONTVANG
All (Akute limfoblastiese
Cll (Chroniese limfoblastiese
Totaal N =20
Uit hierdie bogenoemde data kan afgelei word dat daar in sommige
toestande 5005 Iimfoom (35 %). Mieloom (20 %) en CML (20%)
gedoen word. Die navorser het in die praktyk waargeneem dat meeste van
bogenoemde siektetoestande suksesvol behandel word en kan grootliks
toegeskryf word aan die welslae met BMT's wat al in hierdie siektestande
(Vergelyk hoofstuk 2, 2.4.6.)
is dit tog
Alhoewel die navorser se
siektetoestande wat behandel word.
Pervan et al. (1995:518 - 519) bevestig bogenoemde tipes behandeling
deur te vermeld dat: " Bone marrow transplantation is a treatment approach
that has resulted in the cure of .... Acute leukaemia, aplastic anaemia,
chronic myelocytic leukaemia, the lymphomas and various others."
Uit die hospitaalleers van die betrokke respondente van die betrokke
respondente blyk dit dat die beenmurgoorplantings wat gedoen is soos volg
TABEL 16: TIPE BEENMURGOORPLANTINGS WAT GEDOEN IS
(9 manlik I 7 vroulik)
( 2 manlik I 2 vroulik)
(11 manlik I 9 vroulik)
Uit tabel 16 kan afgelei word dat daar meer autogene beenmurgoor­
plantings gedoen word as allogene beenmurgoorplantings. Die redes vir
hierdie verskynsel is, eerstens hang dit af van watter siekte die pasient het,
wat dus 'n aanduiding sal gee· oor watter tipe behandelingsmetode die
doeltreffendste is (Vergelyk hoofstuk 2, paragraaf 2.4.4.1.) Tweedens sal
die tipe behandeling wat gekies word ook afhang van die beskikbaarheid van
HLA skenker (Vergelyk hoofstuk 2. paragraaf. 2.4.4.5 .)
Pervan et al. (1995:519) vermeld dat daar drie hooftipes BMT is naamlik,
"allogenic. autologous and syngeneic." Uit die aard van die behandeling
word die twee eers genoemdes meestal gebruik, omrede In "syngeneic"
BMT net in identiese tweelinge gedoen kan word.
DIE JAAR WAARIN SIEKTE GEDIAGNOSEER IS
TABEL 17: JAARTAL WAARIN RESPONDENTE GEDIAGNOSEER IS
Uit bogenoemde tabel 17 kan afgelei word dat die oor grate meerheid van
die respondente , maande en selfs
jare met hul toestand saamleef.
Pasiente ondergaan verskeie ander chemoterapies voordat hulle deur 'n
BMT moet gaan. Die rede vir hierdie keuse is tweeledig van aard, eerstens
om die pasient in remissie te piaas met die chemoterapie wat nie so toksies
is soos 'n hoe dosis chemoterapie nie en tweedens kan die BMT gebruik
word om In pasient se remissie te verseker of te verleng, veral in
aggressiewe soarte siektetoestande.
Negentig persent (18 respondente) het alreeds
Net 10 % (2 respondente) het nooit voorheen
chemoterapie ontvang nie. Die afleiding kan dus gemaak word dat die
pasiente tog weet wat die chemoterapie behandelings behels, die pasiente
ken al die personeel.
Die pasiente is ook daarvan bewus dat die vorige
chemoterapie behandelings nie ten volle die siekte onder beheer gebring het
nie en dit is waarom daar op 'n BMT besluit is, om die pasient in remissie te
5.3.2.4. ONKOLOGIESE EENHEDE
WAAR CHEMOTERAPIE TOEGEDIEN
Een respondent het in die spreekkamer by Mary Potter Onkologie Eenheid
chemoterapie ontvang. Vier respondente (20 %) het hulle chemoterapie
voor die BMT in die Mary Potter Saal ontvang. Die grootste hoeveelheid
pasiente, 70 % (14 respondente) het hulle chemoterapie op ander plekke
gekry wat beteken dat dit by 'n ander onkoloog geskied het en dat die
pasient verwys is na die Mary Potter Onkologie Eenheid vir die BMT
5.3.2.5. VOORBEREIDING VIR 'N BMT - PROSEDURE
AI die respondente (100%) het die belangrikheid van deeglikc voorbereiding
Die volgende redes is deur die respondente aangevoer vir hierdie
Die BMT is 'n traumatiese ervaring (10% 12 respondente). Die pasiente wil weet wat om te verwag van die prosedure (70% 114 respondente) . Onsekerheid (10 % 12 respondente). Voorbereiding word benodig op emosionele- en geestelike gebiede (5% 11
respondent). Onkundigheid en skok om vir so ingrypende prosedure te gaan. (15% 1 3 respondente). Twyfel in die pasient of hy/sy die regte keuse gemaak het om vir die prosedure te gaan (5 % 11 respondente) Vrees vir die na-behandeling newe-effekte (5 %/1 respondent) Die navorser is egter van mening dat intensiewe voorbereiding deur die
multi-dissiplinere span al bogenoemde vrese, onkundigheid, verwagtinge,
twyfel en traumatiese ervaring kan
hoofstuk 4 uiteengesit moet gevolg word.
5.3.2.6. EVALUASIE VIR DIE
DIE PASleNTEN GESIN
Vyftien respondente (75 %) was tevrede met die voorbereiding. Daarwas 5
respondente (25 %) wat nie tevrede was nie. Op die vraag of daar enige
voorstelle ter verbetering van die
voorbereidingsessies het van die
respondente as volg gereageer:
Die inligtingstuk behoort meer inligting te verskaf.
Kan enige iemand jou regtig voorberei op wat gaan gebeur? (Die
navorser is van mening dat hierdie prosedure traumaties is en verskeie pasiente
het at vir die navorser gese dat die niemand 'n mens kan voorberei op die
proses wat gaan votg nie.)
5.3.2.7. INLIGTING WAT VAN UITERSTE BELANG IS VIR IN DIE VOORBE-REIDING
VAN 'N BEENMURGOORPLANTINGSPASleNT.
Die inligting wat volgens die pasiente van belang is Kan so os volg
TABEl 18: TIPE INLIGTING WAT VAN BELANG IS VIR DIE BMT PASleNTE
Aigemene verloop van die behandeling
Emosionele impak van die behandeling
Aigemene riglyne vir die hanlering van die tydperk
Aigemene inligling oor die saal byvoorbeeld besoektye. ens.
Om mel 'n beenmurgoorplantings pasient Ie praat wat alreeds deur die
Meer spesifieke inligting oor: Oesing van die stamselle
Meer spesifieke inligting oor: Toediening van die hoe dosisse chemoterapie
Meer spesifieke inligling oor: Newe-effekte van die chemolerapie
Meer spesifieke inligling oor: Die isolasie tydperk
Meer spesifieke inligting oor: Emosionele impak van die prosedure
Die funksionering van die multi-<iissiplin!!re span
response = 164
226 Uit bogenoemde tabel blyk dit dat die pasient en sy gesin intensiewe
voorbereiding nodig het oor die BMT proses, emosionele impak. hantering
van die BMT proses en die hantering van newe-effekte.
Van die 20
respondente was daar 164 response rondom hulle ervaring van die inligting
wat hulle ontvang het.
(1995: 519) beklemtoon die feit dat aile pasiente en die
complications, all of which need special management." Voorbereiding is dus
van uiterste belang dat die pasient en die ondersteuningsisteem voorbereid
is op die fases van die BMT proses.
5.3.2.8. DIE PASleNT SE ERVARING VAN DIE Hoe DOSIS CHEMOTERAPIE
TABEL 19 : ERVARING VAN DIE Hoe DOSIS CHEMOTERAPIE
Ervaring van Frekwensie (f)
chemoterapie~~_~ __~_+-~ _ _~~ _+---~ _ _ _ '~_-I
Geen on emak
\1 OO%____ ~_ -~-~~~~-
Uit bogenoemde tabel 19 blyk dat die meeste pasiente die hoe dosis
chemoterapie kon hanteer. Dit is egter van belangrik om die korttermyn
newe-effekte wat hier 'n rol speel in gedagte te hou. Die pasiente se organe
moet in hierdie stadium noukeurig gemonitor word. (Vergelyk 2., paragraaf
227 5.3.2.9. FISIESE SIMPTOME WAT DIE PASleNT ERVAAR HET TYDENS
HOSPITALISASIE VIR DIE BMT PROSEDURE
: FISIESE SIMPTOME TYDENS HOSPITAUSASIE
Ander: Diarree, bloeding,
Onder 5 %
Totale aantal response
* Hierdie simptome sal later in die hoofstuk met PTSD simptome vergelyk
Uit bogenoemde tabel kan die ernstige newe-effekte wat ervaar word met 'n
BMT gesien word.
Dit is egter opmerklik dat naarheid by 17 van
respondente voorgekom het (85%), moegheid het by 15 respondente
voorgekom (75%) en swakheid het by 14 respondente (70%) voorgekom.
Die afleiding wat dus gemaak kan word is dat die fisiese simptome in In hoe
persentasie van die pasiente 'n rol gespeel het.
Daar moet egter ook in
gedagte gehou word dat die naarheid, moegheid en swakheid die pasient se
totale gemoedstoestand kan be'invloed, asook die pasient se motivering.
(Vergelyk Pervan, 1995:521 - 523 en Schaefer & Beelen, 1996:69-91)
Elke respondent se hospitaalleer is getrek, met die doel om die fisiese - en
228 emosionele simptome wat die respondente ervaar en te korreleer met die
behoeftes wat die pasient aan die onkoloog genoem het. Die vergelyking
kan soos volg uiteengesit word.
TABEL 21: VERGELYKING TUSSEN RESPONDENTE SE KOMMENTAAR
DIE VRAELYS EN DIE BEHOEFTES AAN DIE ONKOLOOG
GEKOMMUNIKEER TYDENS HOSPITALISASIE
(Vyf hoof simptome word genoem)
het in vraelys
Voorskrif van die
90 % van die pt'e het
Aktivan as naarheid
85 % pt'e het 'n
Moegheid - 75 %
Swakheid - 70 %
50 % van die pt'e is
op 'n anti-depressant
Bogenoemde simptome sal later in die hoofstuk vergelyk word met
gevoelens wat ervaar word. Dit is egter opmerklik dat 90 % van die pasiente
Aktivan as naarheidsmiddel ontvang het. maar een van die newe-effekte van
Aktivan is dat dit die pasient lomerig en slaperig maak. Die navorser vind dit
ook uitsonderlik dat 35 % van die pasiente vermeld dat hulle aan
slapeloosheid Iy, maar dat 85 % van die pasiente slaapmiddels ontvang. 'n
Groot aantal pasiente is ook op 'n antidepressant geplaas (50%).
navorser is van mening dat dit uiters moeilik is om 'n pasient te evalueer vir
depressie tydens hierdie hospitalisasie tydperk. Daar is verskeie faktore wat
'n rol speel om 'n objektiewe mening te vorm. Susan Hedland (AOSW­
Georgia kongres, 2002) vermeld dat: "Die verskaffing en die vermyding van
antidepressante 'n groot probleem raak. Soms skryf dokters dit te vroeg
voor of ander tye te laat. Indringende aandag sal gegee moet word aan die
effektiewe evaluasie van die gebruik van anti-depressante."
5.3.3. EMOSIONELE BELEWENIS VAN DIE PASleNT EN ONDERSTEUNING
5.3.3.1. GEVOELENS WAT RESPONENTE ERVAAR VOOR EN NA DIE BMT
Die volgende tabe\ toon die verskillende gevoelens aan voor en na die BMT.
TABEL 22 : GEVOELENS DEUR RESPONDENTE VOOR EN NA BMT ERVAAR
Voor die BMT (voor
terug gee van
Hierdie tabel weerspieel die gevoelens wat die pasiente ervaar voor en na die
stamseloorplanting. Ten spyte van die voorbereiding van pasiente en hul gesinne is
daar nag 'n hoe insidensie, voor die stamseloorplanting, van skok (9 respondente 145
%) , angs (8 respondente 140 %), onsekerheid (15 respondente 175 %) en onveiligheid
( 3 respondente 1 15 %).
Hierdie gevoelens stabiliseer egter na die hoe dosis
230 chemoterapie en terug gee van stamselle.
Volgens Stewart(1994:12) is dit belangrik om te begryp dat die:" .. stem cell
or bone marrow transplant is a physically, emotionally and psychologically
taxing procedure for both the patient and family."
Een aspek wat die navorser opval, is die gevoel van depressie by pasiente.
Uit die hospitaalleers blyk dit dat 50 % van die pasiente op anti-depressante
was tydens hospitalisasie. Die siening van die navorser kan dus aansluit by
die stelling wat Stewart (1994:13) maak deurdat dit vermeld word
dat"Tempory mental confusion, usually related to the medications ... but if
can be quite frightening for the patient and family members who may not
realize that it is tempory." Die maatskaplike werker moet daagliks elke
BMT pasient evalueer om sodoende vroegtydig psigo-sosiale probleme aan
te spreek en te hanteer.
Deur middel van daaglikse evaluasie, kan die
familie ook op hoogte gehou word van die emosionele vordering van die
BMT pasiente en families moet alreeds by die voorbereiding
ingelig word oor die moontlike gebruik van anti-depressante tydens hulle
voorbereiding vir die BMT. Verskeie pasiente het wanpersepsies oor die
gebruik van anti-depressante. Volgens Barrio (2002:20 - 28) het sekere
chemoterapie middels en medikasie die newe-effek, dat dit die pasient
depressief laat voel.
'n Ander gevoel wat kommerwekkend is die onsekerheid wat voorkom by die
pasiente (12 respondente I 60 %) tot na die chemoterapie en stamsel
teruggee (8 respondente 140%). Die persentasies dui aan dat die pasiente
voordeurend bekommerd is oor wat gaan gebeur, newe-effekte en reaksies.
Die navorser is ook van mening dat die pasient voordurend op die "alert!
alarm" fase van spanning is. (Vergelyk Retief & Opperman, 2002, PTSD­
grafiek) Hierdie fase waarin die pasient verkeer kan PTSD vertraag en
veroorsaak dat die siektetoestand eers na ontslag en opvolg besoeke sy
simptome begin wys en dan is die pasient gewoonlik al 'n geruime tyd
alreeds fisies- en/of emosioneel uitgebrand.
- Die pasient voel dat hy/sy "lank genoeg" in die sisteem was en is huiwerig om terug te
- Die pasient het ook teen hierdie tyd al die meeste van sy/haar siekteverloflverlof
opgebruik en die finansieele implikasie speel dan 'n belangrike rol.
PTSD (Post Traumatiese stres simptome)
in meeste gevalle "Iaat"
gediagnoseer word, omrede meeste multi-dissplinere spanlede die simptome toeskryf
aan die lang hospitalisasie tydperk, newe-effekte of fisieke- en/of emosionele moegheid
as gevolg van die BMT proses. Familielede verwar ook dikwels die simptome as "deel
van die proses" en dat dit sal oplos. Die maatskaplike werker se rol in hierdie proses is
van uiterste belang.
5.3.3.4. BELANGRIKSTE BElEWENIS TEN OPSIGTE VAN DIE PASleNT SE
TABEl 23: BElEWENIS VAN DIE PASleNTE
oorplanUng Frekwensie (f)
Aanvaarding van my
Wil nie oor die situasie
Wil graag aileen gelaat
Onsekerheid oor die
233 Uit die bogenoemde tabel blyk dit dat 60 % (12 respondente) van die
pasiente voor die stamseloorplanting dankbaar was dat hulle lewe, maar na
die stamseloorplanting het dit om en by konstant gebly op
35 % (7
respondente). Dit wys duidelik dat daar 'n verskuiwing in belewenis oor die
Dit kan moontlik te wyte wees aan die BMT prosedure wat so
ingrypend en traumaties is.
die stamseloorplanting was 25 % (5
respondente) dankbaardat hulle lewe, waar65 % (13 respondente) van die
pasiente na die stamseloorplanting dankbaar is vir hulle lewe. Hierdie
persentasies bevestig die feit dat die BMT proses lewensbedreigend is en
dat die pasiente dit so aanvaar (Vergelyk hoofstuk 2, 2.6.3.2).
Verskeie pasiente (50 %/10 respondente) beleef dat hulle gesond is na die
BMT prosedure. Dit is egter belangrik dat die pasiente bewus is van die
kort- en langtermyn newe-effekte (Vergelyk2.5.2.4).
EMOSIES WAT AANSLUIT BY DIE BELEWENIS VAN DIE RESPONDENT
Hierdie vraag dien as opvolg vraag op die vorige vraag, oor die belewenis
van die pasient voor - en na die stamseloorplanting. In hierdie vraag word
daar gefokus op die emosie en nie op die algemene belewenis soos in die
vorige vraag nie.
234 TABEL 24: EMOSIES WAT AANSLUIT BY RESPONDENTE SE BELEWENIS VOORdie
Ek was bang vir die
newe-effekte van die
Ek was bekommerd oor
Bang dat ek aileen sal
Uit hierdie tabel 24 is dit duidelik dat die meeste
pasiente 15 (75 %)
bekommerd was oor hul families en na die oorplanting het dit dramaties
gedaal na 30 % (6 respondente). Die pasiente het verskeie vrese voor die
oorplanting ervaar wat insluit, bang vir die dood (2 respondente 11 0%), bang
vir die toekoms 35 % (7 respondente) en bang om aileen gelaat te word het
15 % ( 3 respondente) op die ervaring gereageer. Oit sluit aan by die impak
wat die BMT het op die eggenoot (vergelyk hoofstuk 3, paragraaf .3.10.), die
impak op die gesin en naaste familie (vergelyk hoofstuk 3, .3.12.) en die
impak op die kinders as 'n ouer 'n BMT moet ondergaan (vergelyk hoofstuk
Oit wi! voorkom dat ander emosies (soos bang vir die dood, bang vir die
toekoms, bang vir die newe-effekte van die behandeling en bang dat ek
aileen sal voel) 'n daling getoon het na die BMT prosedure. Wat egter
belangrik is om te besef in hierdie vraag, asook die vorige vrae is dat daar "n
verskeidenheid van belewenisse en emosies is wat die pasient, sy
eggenoot, gesin en naaste familielede affekteer. Die maatskaplike werker
kan 'n belangrike rol speel in die hantering en ondersteuning van die pasi~nt
se ondersteuningsisteem tydens die BMT prosedure.
5.3.3.6. GEDAGTES VAN DIE PASleNT OOR SY I HAAR SIEKTE?
Sewetig persent (14 respondente) vermeld dat hulle seide aan hulle siekte
dink. Dertig persent (6 respondente) vermeld dat hulle dikwels aan hulle
Die meeste pasi~nte dink nie gereeld aan hulle siekte dink nie, maar wei
aan die BMT proses (50 %). Die pasient beleef dus onsekerheid oor hoe
hulle gaan reageer op die chemoterapie, kort- en langtermyn newe-effekte.
Die ondersteuningsisteem van die pasi~nte kan soos volg opgesom word
TABEL 25 : ONDERSTEUNINGSISTEEM TYDENS HOSPITALISASIE
Eggenoot Vriend I Vriendin (s~esiaal) Gesin Familie Vriende
Kerkvriende I Ander- Onkologie personeel.
vrywilligers, onderwysers (BMT
pasiente wat nog op skool was) en
aanverwante dissiplines soos die
FREKWENSIE (f) 11 12 15 20
Uit bostaande tabel is dit duidelik dat net 55 % (11 respondente) van die
eggenote die pasient ondersteun het. Dit is dus duidelik dat 1 respondent
(5%) se eggenoot nie ondersteuning gebied het vir die pasient nie.
moet egter in gedagte gehou word dat 7 respondente (35 %) ongetroud was
en 2 repsondente (10 %) in In weduweestaat.
Die navorser vind dit egter opmerklik dat die gesin (75 % 115 respondente).
familie (100 % 120 respondente) en vriende (85 % 1 17 respondente) so
belangrike rol speel in die ondersteuning van die pasient. Dit bevestig die
navorser se mening dat die hele ondersteuningsisteem ingelig. voorbereid
en ondersteun moet word voor en tydens die BMT proses.
ondersteuningsisteem goed voorberei is en weet wat om te verwag. kan
hulle die pasient optimaal ondersteun.
PROFESSIONELE ONDERSTEUNING TYDENS HOSPITALISASIE
Die professionele ondersteuningsisteem speel 'n belangrike rol, om die
pasient en die se ondersteuningstruktuur optimaal te ondersteun.
TABEL 26: PROFESSIONELE ONDERSTEUNINGSTRUKTUUR
Mediese dokters 1
Uit bogenoemde table 26 is dit dus duidelik dat die multi-dissiplinere span "n
kardinale ondersteuning bied aan die pasient. Die navorser is van mening
dat hierdie ondersteuning verdeel kan word in:
Aanspreek van onsekerhede
Daaglikse terugvoering oor siektetoestand en vordering
Uit tabel27 is dit dl.lidelik dat die maatskaplike werker 'n belal1grike ral speel
voor en tydens die BMT prosedure. 'n Groot aantal (14) respondente ( 70
%) het egter die behoefte aan berading aangetoon.
(1993:105) is die maatskaplike werker bevoorreg om:" ... (to be ) skilled in
psychosocial assessment and knowledgeable about family and ecological
systems, crisis theory and psychological issues and caluable contribution
can be make by the social worker."
Oit is egter belangrik dat die maatskaplike werker v~~r, tydens en na die BMt
betrokke is by die pasient en sy ondersteuningsisteem. Oit is opmerklik dat
die respondente na ontslag nie berading wil he nie. Oit navorser kan die
moontlikheid opper dat dit moontlik te doen het met die feit dat hulle van die
"hele proses" wil vergeet en aangaan met hulle lewe. Die navorser is egter
van mening dat pasiente nog steeds die stigma ervaar, wat alreeds jare oud
is, dat as hulle vir berading gaan hulle nie "cope" nie of dat daar iets "fout" is
met hulle kop.
Hierdie wanpersepsies ontneem geleenthede van die
pasient. Oit is egter die maatskaplike werker se rol om die pasient voor te
berei en wanpersepsies alreeds voor opname vir die BMT uit te skakel.
Volgens Stewart (1996:115 -134) is daar verskeie aspekte wat gehanteer
moet word as 'n pasient ontslaan word. Die skrywer vermeld dat daar aandag
veranderinge (swak konsentrasie), pyn, bloed- en plaatjie transfusies,
emosionele stabiliteit, veranderinge in huweliks- en kinderverhouding. Die
navorser het die aspekte ondersoek in haar navorsing om die lang termyn
uitwerking van In BMT op 'n pasient te ondersoek.
VERANDERINGE IN VERHOUDINGE
Die pasiente het soos volg veranderinge in hulle verhouding met hulle
eggenote I betekenisvolle ander I familie beskryf.
het verbeter I My verhouding is
: VERANDERINGE IN BETEKENISVOLLE VERHOUDINGE EGGENOOTI
I My verhouding
• My rol het
Ek ervaar 'n
i gebrek aan
Ek ervaar dat my 5%
• maat my vermy
Bogenoemde tabel wys eerstens dat daar geweldige druk op die
huweliksverhouding I betekenisvolle ander persoon geplaas word (Vegelyk
3.3.3). Evaluasie van die betekenisvolle verhouding voor die BMT is van
uiterste belang, asook om die egpaar in te lig van die stresvolle tye en
moontlike probleme wat voorsien kan word. Oit is ook belangrik dat aan die
eggenoot I spesiale vriend I spesiale vriendin verduidelik sal word dat daar
geweldige stres op hulle is om al die verantwoordelikhede en rolie te vervul.
Stewart (1994:101) beskryf die betekenisvolle persoon in die lewe van 'n
BMT tydens die oorplanting as:" ...
(A) transplant is a very difficult
experience for patients and family members. As everyone's attention focuses
on saving the patient's life, the needs of one of the patient's most important
partners- the family member or friend who is the primary care9iver - are often
Oit is egter verblydend dat ten spyte van die geweldige stres ongeveer die
helfde (45 %) van die pasiente se verhoudings verbeter het.
5.3.5.2. VERANDERINGE IN SOSIALE INTERAKSIE Die volgende aspekte spee\ 'n belangrik rol om die sosiale interaksie van die
pasient te be'invloed,
TABEL 29: ASPEKTE WAT SOSIALE INTERAKSIE BEiNVLOED
ASPEKTE WAT 'N ROL KAN SPEEL
Fisiese simptome (naarheid,
Fisiese voorkoms ( uitslag op vel,
verlies aan hare)
Isolasie tydperk (Vriende word
aangeraai om u later tuis of uit
isolasie te besoek)
Uit die bogenoemde tabel is dit duidelik dat die fisiese simptome 'n geweldige
invloed het op besoeke en ondersteuning van pasiente, Die fisiese simptome
(60 %/ 12 respondente) en die isolasie tydperk ( 55% / 11 respondente )
speel 'n belangrike rol om die pasient te beperk om sosiale interaksie te he,
TABEL 30 : VERANDERINGE IN ROLLE EN VERANTWOORDELIKHEDE TYDENS
JA (Oaar is
Meer pligte Op u eggenoot
Meer pligte op familie
Meer onderlinge spanning
241 NEE (Oaar is
Daar is 'n groot impak op die verskuiwing en veranderinge in rolle (40 %),
pligte(40%) en verantwoordelikhede. Alhoewel al die respor.dente in vraag
5.2.16. vermeld het dat hulle nie skuldig voel oor enige aspekte nie, is die
navorser egter van mening dat hulle eers die veranderinge in pligte,
verantwoordelikhede en rolle opmerk as hulle ontslaan word.
5.3.3.4. ROLLE EN VERANTWOORDELIKEHEDE WAT VERANDER HET NA
ONTSLAG UIT DIE HOSPITAAL
Die veranderinge van rolle en verantwoordelikhede kan soos volg
TABEl31 : VERANDERINGE VAN ROllE EN VERANTWOORDELlK-HEDE TUIS
Ek het hulp nodig gehad
35 %' met praktiese aspekte (soos bad), omdat ek nog swak was. 7
verantwoordelikhede van my afgehaal sod at ek kon herstel. 75 % 15
probleme is van my weggehou, om my nie . onnodig te ontstel nie.
oorbeskermd oor my gesondheid en welstand. 60 % My verswakte toestand het
my familie gefrustreer 10% 12
Uit bogenoemde tabel bevestig die navorser haar siening van die vorige
vraag dat die pasiente eers die verandringe van rolle en verantwoordelikhede
grootliks besef met hulle tuis koms. Sekere take, verantwoordelikede (75 % 1
15 respondente), bekomernisse en en probleme (60 % 112 respondente)
van pasiente word tydelik weggeneem of deur
ander hanteer. Dit het in 60 % (12 respondente) die belewenis geskep dat,
familie oorbeskermend was oor die pasient gesondheid en welstand. Hierdie
veranderinge moet gemonitor word, sodat die pasient op 'n stadium weer
terug kan beweeg na verantwoordelikede en rolle . wat tydelik deur ander
persone vertolk word. (Vergelyk hoofstuk 3, paragraaf 3.10.)
5.3.5.5. SPANNING TYDENS HOSPITALISASIE
In vraag 3.13 en 3.14 van die vraelys wil die navorser die moontlikheid
ondersoek van spanning- en fisiese spanningsimptome.
Dit is vir die
navorser belangrik om uit die 2 vrae 'n belangrike gevolgtrekking te kan maak
oor spanning en moontlike PTSD.
TABEL 32: SPANNING TYDENS OPNAME IN DIE HOSPITAAL
25% ( 5)
100 % ( N= 20)
100 % (N= 20)
Uit tabel 32 is dit duidelik dat daar baie tot matige spanning (65% I 13
respondente) voor die BMT ervaar word. Die skrywer Stewart (1994:13)
vermeld dat voor en tydens die BMT datil Some patients find the emotional
and psychological stress more problematic than the physical discomfort.
die BMT neem die spanning egter af en is baie tot matige spanning slegs 50
% (10 respondente). Voortdurende spanning kan 'n pasie;it blootstel aan
PTSD (Vergelyk hoofstuk 3, paragraaf 3.9.)
243 Alhoewel die bogenoemde persentasies nie hoog is nie, kan afgelei word dat
elke pasiemt op een of ander tyd stres simptome ervaar. Stewart (1994:13)
vermeld dat die graotste stresfaktore die lewensbedreigende siekte is, asook
die onsekerheid of die behandeling gaan werk al dan nie. Voor opname het
35 % (7 respondente) skoenlappers op hulle maag gehad.
was daar tussen 4 (20%) en 6 (30%) wat een of ander stres simptoom
Uit bogenoemde tabel kan afgelei word dat ongeveer die helfde (40.0%
/8 respondente) van respondente se selfbeeld negatief be'fnvloed is, Daar is
egter meer as die helfde van respondente (10 respondente /60%) wat egter
vermeld het dat daar geen invloed op hul selfbeeld was nie,
In die opvolg
vraag 3.15,2. vermeld die respondente dat die volgende aspekte 'n ral speel
by die selfbeeld be'fnvloeding:
Gewigsverlies Haarverlies Gewonder hoe Iyk die pasient vir ander persone Selfvertraue Dus kan daar afgelei word dat 40 % ( 8 respondente) tog be'invloeding op
hulle selfbeeld gehad het. As die navorser egter vraag 5.3.2.3. in gedagte
hou en waar 18 respondente (90%) vermeld het dat hulle al chemoterapie
behandelings gehad het, kan die afleiding gemaak word dat die meeste
respondente moontlik alreeds by In selfbeeld aanpassing gemaak het.
INVlOED OP SEKSUElE lEWE MET METGESEl
TABEl 35: INVlOED OP SEKSUElE lEWE MET METGESEl
, Nie van
I 5 respondente
. 5 respondente
. 9 respondente
I (Totale response = 19)
Tien (10 respondente 150%) vermeld dat daar baie of matige invloed in hulle
seksuele lewe is. 800s in hoofstuk 3 bespreek het die BMT In invloed op
verskeie aspekte in die pasiente se lewe. Uit bogenoemde tabel , is dit
duidelik dat die helfde van die pasiente beInvloeding ervaar. In die opvolg
vraag het die respondente die volgende aspekte uitgelig as faktore wat
daartoe bydrae om seksuele probleme te skep. Agt responente (47.0%) het
die fisiese simptome (soos moegheid, naarheid en mondsere) toegeskryf as
hoofoorsaak vir die probleme.
HOSPITALISASIE AS INVlOED OP DIE PASleNT SE WERK
Die pasiente se werkgewers het 5005 volg op die 8MT prosedure
BMT SE INVlOED OP PASleNTE SE WERK
siekteverlof toegestaan 50% 6
geneem het 10 % 10% My bevorderings
moontlikhede is in gedrang as gevolg van hospitalisasie . My werkgewer het my
I tegemoed gekom sover dit
Ek moes op vervroegde
pensioen gaan Ek is medies ongeskik
Ek het geen probleme
My werkgewer/kollegas het 27% my ondersteun deur my gereeld besoek
Oor die algemeen in 75 % (9 respondente) van die gevalle was die werk­
gewer sensitief en is ondersteuning verskaf. Daar moet egter onthou word
dat 4 respondente (20 %) nog op skool is. Die volgende inligting het die
navorser uit die pasient se hospitaalleer verkry, om sodoende akurate
inligting van die respondente se beroep te kan ontleed.
Daar moet egter in gedagte gehou word dat :
- 1 respondent alreeds op pensioen was - 1 respondent alreeds medies ongeskik verklaar is - 2 respondente tuisteskeppers was - 2 respondente was studente - 2 respondente was nog op skool - 12 respondente het in die arbeidsmark gestaan. Aile respondente het dus 'n impak op hulle werk gehad, al het dit skool,
studies, tuisteskep bedrywighede of 'n beroep behels. Sekere take moes
nog verrig geword het en as die persoon nie daar was nie, kon die take nie
verrig word nie of iemand anders moes die take verrig.
5.3.5.10. MEDIESE INLIGTING AAN WERKGEWERS
Vier respondente (20 %) het vermeld dat dit goed sal wees om aan die
werkgewer mediese inligting te verskaf.
Die respondente se mening is
gevra watter metode die beste gebruik kan word om aan hulle werkgewer I
skooll universiteit inligting te verskaf.
TABEl37: MEDIESE INLIGTING AAN WERKGEWERS
onkoloog se verslae
I Die werkgewer besef
die ems van die saak
Mense van die werk
pia my omdat hulle
I Ek is my eie
248 5.3.5.11. INLIGTING OOR 8MT PROSEDURE AAN WERKGEWER
Die totole respons op hierdie vraag was agtien respondente.
respondente het soos volg gereageer hoe die inligting verskaf kan word:
Persoonlike besoek aan werkgewer vanaf 'n persooneellid van die
praktyk (5% 11 respondent).
Deur middel van 'n brosjure algemene inligting te verskaf oor die
behandeling (10% 12 respondente)
'n Oproep na u werkgewer om algemene inligting te verskaf (15 %1 3
Die maatskaplike werker kan "n belangrike rol speel in die behoefte bepaling
van die pasient in verband met sy werk, werkollegas en werkgewers
5.3.5.12. MEDIESE FONDS IMPLIKASIES
800s alreeds in hoofstuk 3 ( paragraaf 3.10.) bespreek is, is die finasiele
impak van die BMT een van die grootste bekommernisse van 'n BMT pasient.
Vyf en dertig persent (7 respondente) het vermeld dat die prosedure 'n
impak gehad het. Een en sestig persent (11 respondente) het vermeld dat
daar geen invloed was nie. Die respondente wat die vraag nie geantwoord
het nie is skoliere of nie die primere broodwinner nie. Daar is 'n opvolg vraag
gevra oor die mate waarin die mediese fonds be'invloed is en kan soos volg in
tabel38 voorgestel word.
249 TABEL 38: MEDIESE FONDS IMPLIKASIES IMPLIKASIES
My medsiese fonds het aile kostes gedra
Totale aantal respons
Uit bogenoemde tabel kan afgelei word dat daar 'n finansiele impak is op elke
pasient en dat 45 % van die pasiente bybetalings moes maak. Die navorser
het in die praktyk ervaar dat daar egter verskeie administrasie aktiwiteite van
die onkoloog verwag word soos mediese verslae, motiveringsbriewe,
kosteberamings en opvolgbriewe voor en na die BMT prosedure. Verder is
dit ook kemerkend dat verskeie pasiente se medikasie voordele gou uitgeput
word en dat hulle dan self die kostes moet drae.
5.3.5.13. DIE TOEKOMS
In hierdie vraag is die pasiente gevra om hulle siening oor hulle toekoms te beskryf. Die respondente het soos volg gereageer. - Ek het 'n goeie herstel (50 % 110 respondente) - Ek het na die BMT na normaal terug gekeer. (10 % 12 respondente) - Ek vat dit dag vir dag (30 % 16 respondente) Oit is verblydend dat 50 % van die pasiente goed herstel het na die prosedure. 250 5.3.5.14. ALGEMENE OPMERKINGs VAN DIE
Die pasiente het 5005 volg gereageer. - Goeie behandeling (15 %) - Die pasient het die BMT prosedure as 'n uitdaging gesien (10 %) - Benodig dieetkundige inligting (10 %) 5.4.
Hierdie hoofstuk het gefokus op die empiriese ontleding van die vraelyste van
20 respondente in die studie groep. Die vraelyste is oor 9 maande uitgedeel
aan BMT pasiente wat deur die BMT prosedure behandel is by die Mary
Potter Onkologie Eenheid in Pretoria.
Die samestelling van die geslag was eweredig. Die ouderdomme van die
respondente het gewissel tussen 16 - 70 jaar. Meer as die helfde van die
pasiente was getroud tydens hierdie prosedure en 12 respondente het
Meer as die helfde van die respondente (55%) was
woonagtig in Pretoria.
Daar was vir sewe (7) verskillende tipes hematologiese I onkologiese
siektetoestande behandeling ontvang.
Die oorgrote meerderheid (16
respondente) het hulle eie stamselle terug ontvang en vier (4 respondente)
het stamselle van 'n donor ontvang. Viertien (14 respondente) is die afgelope
2 jaar met die siekte gediagnoseer en negentig persent (18 respondente) het
die BMT ander tipe chemoterapie ontvang.
Voorbereiding vir die BMT prosedure is van uiterste belang vir die pasient,
eggenoot, gesinslede en familie. Die pasiente ervaar verskeidenheid van
simptome tydens die BMT prosedure. Hierdie verskeidenheid simptome kan
verdeel word in fisies-, emosionele-, spanning simptome. Die impak op die
huweliksverhouding, kind-ouer verhouding en veranderinge in rolle en
verantwoordelikhede vind egter plaas na die BMT prosedure.
Die finansiele impak van die prosedure, die vervoer van gesinslede na en van
die behandelingsentrum, bybetalings tot mediese kostes moet egter nooit uit
die oog verloor word nie. Die impak op die pasient se afwesigheid by die
werk het, ook spanning op die pasiente geplaas.
Die navorser is van mening dat die behoeftes, simptome, bekommemisse en
impak van die BMT op die pasient slegs deur 'n goeie funksionerende multi­
dissiplinere span behartig kan word.
Die maatskaplike werker het 'n
belangrike rol as kommunikator, adviseerder, motiveerder en ondersteuner
van die pasient en die persone wat die pasient ondersteun.