'n Inleidende kykie na die rare sespotige wesentjies wat die aarde saam met ons bewandel
O togga,'n gogga!
'n Insek is baie meer as net 'n skepseltjie wat vir kwaadgeld op die aarde rondloop. Of 'n kriewelige dingetjie wat die gewasse bestuif waarvan ons so gretig die vrugte pluk. 'n Insek is jou werklik 'n wonderlike organisme op pote. En ons planeet behoort aan die goggas, al besef ons dit nie...
AAR op aarde sal jy tog 'n plek vind waar g'n gogga jou sal pla nie? Geen vergalste vlieë wat jou soggens vroeg uit die bed jaag en geen mislike muskiete wat jou byt nie? Nou ja, gebiede sonder muskiete en selfs huisvlieë sal daar natuurlik
plek-plek wees, maar dan is daar weer allerhande ander kriewelende kruipers wat jou gaan kwel. Die domein van die insekte strek immers byna oor ons hele planeet.
Daar is insekte wat die vrieskoue van die poolstreke en die hoogste berge kan trotseer en ander wat in stomende woude en versengende woestyne floreer. Party soorte is heel tuis in varswaterpoele
en -strome. Nog ander swem op die see-oppervlak of lewe in uiters sout water. 'n Paar lewe selfs in warmbronne by 60 grade Celsius, terwyl daar ook insekte is wat in donker grotte woon en nooit 'n enkele sonstraal sien nie.
Natuurlik is alle insekte darem nie verpestings soos daardie huisvlieë en muskiete nie. Party, soos die bye, tel selfs onder ons grootste bondgenote, want hulle bestuif ons gewasse en sorg só vir dosyne dinge wat ons eet.
Selfs ons versmade misvlieë en brommers [soos die een REGS] is nie sonder enige nut nie, want hul larwes of maaiers [REGS ONDER] verteer die uitwerpsels van mense en diere wat ons wêreld andersins lelik sou kon bevuil het.
Rowers, parasiete, bloedsuiers, aasvreters, verteerders, boorders, mynwerkers, heuningmakers, noem maar op—die insekte laat hulle op 'n menigte maniere op die aarde geld. Minstens 800.000 spesies is reeds wêreldwyd opgeteken en insektekundiges (entomoloë) reken dat maklik net soveel of meer nog ontdek kan word. Wat meer sê, insekte vorm negentig persent van die diereryk of, anders gestel, nege uit elke tien diere is insekte van die een of ander soort.
Nog verstommender: iemand het al bereken dat die insektebevolking op 'n enkele heuwel op 'n someraand meer kan wees as al die mense in die hele wêreld.
En hierdie grillerige goggabies kom in alle vorms en relatiewe groottes voor. Sommige piepklein parasitiese insekte is kleiner as 'n kwart van 'n millimeter lank wanneer hulle volgroeid is, terwyl minstens een fossielspesie wat aan die naaldekokers verwant is 'n vlerkspan van meer as 60 cm gehad het. Die grootste insekte wat vandag bestaan, is sekere stok-insekte ("stokkiesduiwels" of "wandelende takke") van nagenoeg 30 cm en sekere motte met 'n vlerkspan wat omtrent net so lank is.
REGS: Praat van 'n geweldige en 'n kleurryke variasie onder die insekte! Selfs die bekende rooi-gespikkelde liewenheersbesies lyk potblou in Hawaii—en dis beslis nie van die koue nie!
Insekte vaar uitstekend in die droëlandse omgewing, waar organismes dit nie kan bekostig om te veel van hul liggaamsvog te verloor nie. Hierdie vernuftige, ongewerwelde diertjies beperk waterverlies met 'n "geraamte" wat nie in die binnekant sit nie maar aan die buitekant—'n beskermende dop of huidskelet met 'n horingagtige bestanddeel genaamd chitien, wat waterdig en feitlik onbuigbaar is. Weefsel wat die verskillende dele van die huidskelet verbind, maak die insek se liggaam beweeglik.
REGS: 'n Elektronmikrograaf van die chitien-dop van 'n liewenheersbesie ("ladybird").
Vlieënde insekte se vlerke is ook 'n klaarblyklike sleutel tot hul sukses, omdat hulle daarmee oor groot gebiede kan versprei, nuwe omgewings kan koloniseer en nuwe voedselbronne kan benut. Vlerke beteken voorts dat hulle vinnig aan roofvyande kan ontsnap.
Vir oorlewing is baie van hulle boonop besonder rats. Só het die huisvlieg byvoorbeeld 'n reaksietyd van 'n vyftigste van 'n sekonde, teenoor die menslike reaksietyd van slegs sowat 'n kwart sekonde. As jy 'n vlieg wil doodslaan, moet jou naderende hand vir hom lyk soos iets vir ons wanneer ons dit in die rolprente in stadige aksie sien. Geen wonder dis so moeilik om 'n vlieg met jou hand dood te klap nie!
REGS: Onder die verskillende meganismes waarmee insekte hulself beskerm, is kamoeflering besonder interessant. Dit word ten beste geïllustreer deur stokinsekte soos hierdie nagenoeg 25 cm lange knewel van Papoea-Nieu-Guinee. Hy lyk so baie soos 'n tak dat hy menige roofvyand sal flous.
Krediet: Insect Molecular Genomics Lab, Brigham Young-iniversiteit; foto deur Allison Whiting / BYU / Vergunning US National Science Foundation
Die blaarinsek wat as 't ware verdwyn . . .
BO en REGS BO: Die wêreld se verskillende blaar­insekte bied ons nog besonderse voorbeelde van kamoeflering. Van die opmerksame jong leerder Lindie Botes kom hierdie twee foto's van wat na 'n sprinkaantjie lyk wat hom in blare uitgedos het. Op 'n mensevinger kan die grasgroen klein kalantjie nie vir die wêreld wegkruip nie, maar sodra hy letterlik deur die blare is, raak hy feitlik skoonveld!
Foto's: LINDIE BOTES
'n Insek se liggaam is vanselfsprekend heeltemal anders saamgestel as dié van die mens. Sy hart sit byvoorbeeld naby sy rug en hy het nie 'n stelsel van verskillende bloedvate soos ek en jy nie. Uit 'n enkele groot slagaar wat van die hart af deur die bors loop, word die bloed deur die hele liggaam versprei. Op plekke waar die bloed na afgeleë eindpunte gestuur moet word, sit klein hulp-hartjies of pompies om die taak oor te neem. Die bloed is gewoonlik groen of geel of helder en kleurloos.
Insekte het ook nie longe nie. Hulle haal wel asem, maar dit gebeur deur vertakkende lugbuise wat sorg dat hulle die hele tyd deur 'n stroom lug geventileer word.
Die oë van insekte vertel boonop vir ons dat hul manier van sien bes moontlik baie anders moet wees as ons eie. Aan die kop van 'n tipiese insek is 'n paar groot samegestelde oë. Daar is ook drie enkelvoudige oë bo-op. Elke samegestelde oog bestaan uit 'n menigte oogeenhede (ommatidia) wat dikwels heksagonaal (seskantig) ineenskakel.
Elke ommatidium vorm 'n beeld van die voorwerp wat gesien word en is dus eintlik 'n ogie op sigself.
Maar wat sien 'n insek dan? Moontlik is dit 'n mosaïekbeeld van die voorwerpe om hom, maar dit is natuurlik ook moontlik dat die insek se brein alles op 'n sekere manier tot een beeld saamvoeg.
BO: Dit lyk soos 'n heuningkoek, maar in der waarheid is dit 'n elektronmikrograaf van 'n klompie van 'n by se oogeenhede!
REGS: 'n Deel van die samegestelde oog van 'n wesp. (Foto's digitaal verkleur.)
Die klassifikasie van insekte
ALLE lewende organismes kan in groepe ingedeel word met die oog op klassifikasie en uitkenning. Hierdie indeling in kunsmatige kategorieë—wat op ooreenkomste en verskille gegrond word—word gedoen in 'n poging om die uiterlike verwantskappe tussen die verskillende organismes beter te begryp. Die stelsel van hiërargiese klassifikasie, waar elke "hoër" (groter) kategorie al die "laer" (kleiner) kategorieë insluit, is die eerste keer in die middel van die agttiende eeu deur die Sweedse natuurkundige Carolus Linnaeus (of Carl von Linné) voorgestel. Die stelsel werk heel goed en word vandag steeds baie gebruik.
REGS: Carolus Linnaeus (1707-1778)
Die basiese stelsel van hiërargiese klassifikasie sluit sewe hoofkategorieë in, in die volgende volgorde van die hoogste tot die laagste.
Ryk: Animalia (diereryk)
Stam (phylum, meervoud phyla): Arthropoda
Geslag (genus, meervoud genera): Culex
Spesie (soort): pipiens [Die gewone huismuskiet]
Die spesie of soort is die basiese eenheid van hierdie stelsel van klassifikasie. 'n Spesie is 'n groep organismes, gelykvormig van gedaante, wat onderling kan voortplant. Uiterlik naby verwante spesies (wat een of meer duidelike ooreenkomste toon) word in die volgende hoër kategorie, die geslag, saamgegroepeer. Verwante geslagte vorm 'n familie; verwante families word in 'n orde gegroepeer; verwante ordes vorm 'n klas; en verwante klasse hoort saam in 'n stam of phylum.
Alle lede van die klas Insecta behoort tot die phylum Arthropoda, algemeen bekend as die geleedpotiges, wat benewens die insekte ook die skaaldiere, soos krappe en krewe, en die spinagtiges, soos die spinnekoppe en skerpioene, insluit. Ongeveer 95 pesent van alle dierespesies is geleedpotige spesies, en insektespesies vorm op hul beurt weer sowat 95 persent van alle geleedpotiges. Geen wonder die wêreld is so vervuil van die insekte en die klassifisering en identifikasie van insektespesies is so 'n formidabele taak nie.
Maar presies wat maak 'n insek wat hy is? Ondanks die geweldige verskeidenheid is daar tog spesifieke eienskappe wat alle insekte gemeen het. Die klas Insecta verskil van die ander geleedpotiges (soos krappe en selfs spinnekoppe) en natuurlik ander diere deur die volgende kenmerkende eienskappe te vertoon:
Alle insekte het drie liggaamsegmente—'n kop, toraks (bors) en agterlyf.
Alle insekte het ses pote (drie pare).
Baie insekte het spesiaal gevormde monddele, wat hulle in staat stel om 'n groot verskeidenheid van voedselbronne te benut, van stuifmeel tot plantsappe en selfs mensebloed.
Insekte is die enigste ongewerweldes (diere sonder ruggrate) wat vlerke kan hê. Trouens, vlieënde insekte is juis sulke suksesvolle koloniseerders van die aarde vanweë hul vermoë om te vlieg en nuwe woonplekke te beset.
Volgens die moderne klassifikasie van insekte word die Insecta in 29 ordes ingedeel, waarvan baie ook gewone name het wat ons almal ken. Onder die bekendste ordes is:
Mantodea - hottentotsgotte
Blattodea - kakkerlakke
Isoptera - termiete
Siphonaptera - vlooie
Odonata - naaldekokers en waterjuffers
Dermaptera - oorkruipers
Diptera - vlieë
Lepidoptera - skoenlappers en motte
Orthoptera - sprinkane, langhoringsprinkane, krieke
Coleoptera - kewers
Hymenoptera - wespe, bye, miere
Groei, ontwikkeling en lewensiklusse
Groei: Alle insekte kom uit eiers. Die eiers kan gelê word wanneer die embrio's (die insekte in hul eerste ontwikkelingstadium) nog feitlik glad nie ontwikkel het nie of wanneer die embrio's byna volgroeid is. Hulle kan selfs in die liggaam van die wyfie geberg word totdat hulle uitbroei.
Die meeste wyfies is geen sorgsame mammas nie, om die waarheid te sê, hulle laat hul eiertjies heeltemal aan hul eie lot oor nadat hulle dit êrens gedeponeer het. Tog is daar 'n paar soorte wat darem wel probeer sorg dat hul eiers veilig is. Party eiers word met beskermende stowwe bedek om dit te isoleer, waterverlies te voorkom of te kamoefleer.
Wanneer 'n larwe of 'n nimf gereed is om uit te broei, moet hy sy pad deur die dik buitedop van die eier oopdwing. En soveel spesies, soveel eiersoorte—daar is eiers van alle vorms, kleure en relatiewe groottes.
Vervelling: Namate die weefsels van 'n insek groei (die grootte van die individuele selle toeneem én die aantal selle in sy liggaam vermeerder) word 'n punt bereik waar sy dop of huidskelet nie meer verder kan rek om die uitsetting te akkomodeer nie. Die huidskelet moet dus afgewerp en deur 'n nuwe vervang word. Dit staan bekend as vervelling.
Die insek se brein reguleer die vervellingsproses deur die vrylating van spesiale hormone in die liggaam te beheer. Die meeste insekte vervel vier of vyf keer in hul lewe, maar party soorte kan tot veertig keer vervel. Die tydsduur tussen vervellings word bepaal deur die gehalte van die kos en hoeveel daarvan die insek verorber, asook deur die omgewingstemperatuur. Insekte is koudbloedig, dit wil sê hulle kan nie hul eie liggaamshitte opwek nie en is vir hul funksionering afhanklik van die temperatuur van die omgewing.
Sodra 'n insek volwassenheid bereik, het hy nie meer vervellingshormone nie en kan hy nie verder groei nie.
Metamorfose: (of gedaanteverwisseling). Wanneer insekte hul buiteskelet afwerp, kan dit ook gebeur dat hul liggaam van vorm verander. Hierdie proses staan bekend as metamorfose. Daar is 'n klompie verskillende manifestasies van hierdie verskynsel, maar daar is basies twee tipes, volkome en onvolkome metamorfose.
word onder meer deur termiete, naaldekokers en deur die halfvlerkiges ondergaan. Die nimf lyk gewoonlik wesenlik soos die volwassene en groei geleidelik deur vervelling of deur van sy buitedop ontslae te raak. Daar is geen papiestadium nie.
EN daarmee kom ons aan die einde van hierdie kuiertjie by die eienaardige sespotige wesentjies wat die aarde met ons deel. Dit beteken egter nie dat ons ooit moet ophou om deur hulle gefassineer te word nie. O togga, 'n gogga! kan jy dalk sê as jy 'n kakkerlak op jul kombuisvloer gewaar. Maar sodra jy begin oplees oor daardie einste kakkerlak waarvoor jy so gril, gaan 'n hele nuwe wêreld voor jou oop. En dan kyk jy sommer met nuwe oë en selfs verwonderd na die kokkerot!