Cas Vos praat in dié digbundel nie oor homself nie – nie oor sy lewe nie, nie oor sy loopbaan as digter, as teoloog, as akademikus, as voormalige dekaan van die Fakulteit Teologie aan die Universiteit van Pretoria nie – ook nie oor persoonlike terugslae, soos ’n byna persklaar digbundel wat in een rampspoedige nag sowat twee jaar gelede vergaan het nie – en ook nie oor sy onblusbare ywer, om maar net weer opnuut te begin en sy kreatiewe energie in nuwe rigtings te stuur nie. Nee, hierdie bundel praat nie selfbewustelik oor Cas Vos nie; en tog hoor ek hierin ’n getuigskrif (kan seker maar sê “hoor” – het mos ook by geleentheid gesê ek “sien” hier hoe glansend en digterlik Homeros Afrikaans praat) ’n getuigskrif oor Cas Vos, die wetenskaplike en woordmeester – Vos die navorser en Cas die kunstenaar. Hierdie bundel fragmente is die werk van iemand wat by uitstek taalmens is – hartstogtelik lief vir taal; lief vir tale; vir sy (ons) taal, maar ook vir alle tale.
Kyk maar na die balans in dié bundel. Dit beslaan bykans 160 bladsye – 80 oor die Ilias, 80 uit die Ilias. Die “vooraf”-materiaal hanteer die invloed van Homeros se werke, van die antieke Griekse en Romeinse beskawings, deur die Middeleeue, die Renaissance, tot vandag toe. Vos praat ingelig en onderhoudend maar tog bondig, oor Alexander die Grote, oor Vergilius, oor die filosowe Plato en Aristoteles, oor beeldende kustenaars deur die eeue heen; oor Dante, Poliziano, Diderot; oor Chaucer, Shakespeare; oor verhaalskrywers van James Joyce tot Madeline Miller. Dit is eintlik verkeerd om te sê Vos praat oor hierdie figure – nee, hy praat met en deur hulle oor Homeros en oor die inspirasie wat vanuit die Ilias en die Odusseia ons denk-, voorstellings- en uitdrukkingswyses tot vandag toe steeds skeppend beïnvloed.
’n Kort maar insiggewende bespreking van die formeel-poëtiese kenmerke van die Homeriese eposse en hoe dit poësie in veral die 20ste eeu beïnvloed het, bring ons by Vos se eerste digterlike bydraes in hierdie bundel, waaronder een veral uitstaan: sy diep ontroerende vertaling van Konstantinos Kavafis se treurlied oor Patroklos se dood:
Ná ’n bespreking van die Ilias se afdrukke in die Afrikaanse poësie en ’n kort besinning oor die taak en uitdagings waarvoor ’n vertaler te staan kom, volg ’n ietwat meer uitgebreide maar tog bondige oorsig oor die storielyn van die Ilias – ’n oorsig oor die inhoud van elk van die 24 “boeke” waaruit dié lang epiese gedig bestaan. Hierdie oorsig is heel gepas getiteld “Konteks”: Vos skets hier met behendige lyne die agtergrond waarteen sy vertaalde fragmente – ’n keur van tonele of insidente uit die ontsaglike skatkis wat die Ilias is – duidelik verstaanbaar afgeëts staan.
Dié deel van die bundel was nie nodig, in die sin dat dit nodig kon wees om te verduidelik waarom ’n digter soos Vos ’n vertaling van die Ilias sou onderneem nie. Dit is egter nodig en nuttig vir ’n geslag wat waarskynlik nog iets soos “epos” onthou, maar dit hoeka al verruil het vir meer opwindende vorme van kommunikasie soos Facebook en Twitter – en moontlik ’n paar ander waarvan hierdie resensent nog nie eens weet nie … Dit is ook nuttig vir dié onder ons wat al baie van die fyner besonderhede wat ons bevoorreg was om in ons jonger dae oor die antieke wêreld te leer, vergeet het.
In ’n poging om die leser ’n kykie in die vertaler se werkswinkel te gee, het ek ’n toneel aan die einde van boek VII gekies – ’n kort stukkie teks (reëls 476-482) wat die opponerende magte weerskante van die stadsmuur (die Grieke buite en die Trojane binne) rustig feesvierend teken teen die dreigende agtergrond van ’n voortslepende oorlog; en hoog – so hoog soos berg Olimpus – bokant hierdie toneel is die dondergod bose planne aan’t smee dat die vonke spat. Hier volg die Afrikaanse prosavertaling deur J.P.J. van Rensburg (1952:112):
Van Rensburg waarsku sy lesers in ’n voorwoord dat pogings om die versmaat van die oorspronklike Griekse teks “in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is” (1952:i) en hy vervolg, byna verskonend-beskeie: “Daarom het ek maar in prosa probeer vertaal”. Die epiese versmaat waarna hy verwys, is natuurlik die daktiliese heksameter – in sy eie woorde, ’n “versreël bestaande uit ses voete, wat daktiele (soos ‘hiernatoe’) of spondees (soos ‘twee-twee’) is” (Van Rensburg 1952:i). As die inhoud maar niksseggend of onsinnig mag wees, is dit redelik maklik om só ’n versreël in Afrikaans te skep – iets soos: Ja, julle weet mos, die álwyse Dis is ’n god van die Grieke.
’n Vertaler wat só te werk gaan, weerspieël wel iets van die poëties-tegniese eienskappe van die oorspronklike teks, maar mens wonder tog of die verlies aan vryheid wat hierdie ietwat gedwonge patroonmatigheid inhou, nie groter is as die winste nie.
’n Kunstenaar wat sy kunsvorm goed beoefen, verdien applous; ontvang applous; erken applous. Cas Vos rond sy bundel Iliasfragmente gepas af met ’n dubbele toegif. Ná sy digterlike vertaling van boek XXIV volg ’n epiloog: Die begrafnis van Sarpedon, ’n gedig van Konstantinos Kavafis, met ’n besliste sinspeling op tonele uit boek XVI, gevoelvol uit Grieks vertaal deur Vos self. Daarop volg nog ’n eie skepping: Helena, ’n peinsende monoloog gerig aan die skim van die vrou – só ’n vrou – vir wie soveel bloed en trane gevloei het.
Op ’n sekere manier is 2014, die jaar waarin ons die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 herdenk, net die regte oomblik vir die verskyning van die vertalerdigter en digtervertaler Cas Vos se Fragmente uit die Ilias. Hiervoor verdien Protea Boekhuis beslis ook ’n pluimpie.