PressReader - Kuier: 2017-06-14 - Al­les wat ou­ers moet weet oor ADHD
Al­les wat ou­ers moet weet oor ADHD
As ’n on­nie sê jy moet jou kind op Ri­ta­lin sit, kan jy maar op jou hoe­de wees. Dit vat ’n kun­di­ge om jou kind met ADHD te di­ag­no­seer en dié me­di­ka­sie voor te skryf en die pro­ses is ook baie meer ge­kom­pli­seerd as wat jy sou dink.
Kuier - 2017-06-14 - Inhoud - DEUR Ma­re­tha Bo­tes
In stamp­vol klas­se waar ’n on­der­wy­ser veer­tig of meer kin­ders moet leer, dis­si­pli­neer en be­heer, kan din­ge mak­lik hand­uit ruk. Daar sal be­slis ’n paar woel­wa­ters wees wat die si­tu­a­sie uit­buit om hul sin te kry, of ’n stou­terd wat an­der doel­be­wus uit die werk pro­beer hou.
Daar is eg­ter ’n groot ver­skil tus­sen stout, spe­le­rig en kin­ders met aan­dag­af­lei­baar­heid­sin­droom (ADHD).
Hoe maak jy wan­neer jou kind se on­nie vir jou sê sy ver­moed jou kind ly aan ADHD en dat jy as­se­blief me­di­ka­sie moet oor­weeg?
Dit ge­beur dik­wels dat ’n e­ti­ket van ADHD ver­keer­de­lik om ’n kind se nek ge­hang word as daar­die kind te woe­lig of vol kat­te­kwaad is. El­ke ou­er wil net die bes­te vir sy kind hê en wan­neer hul op­voe­ding on­der woe­lig­heid be­gin ly, is dit dalk tyd om so iets te oor­weeg.
Maar ho­kaai voor jy som­mer op die band wa­gon spring, want daar is ’n hel­se klomp goed wat jy moet weet voor­dat jy som­mer jou kind op dié ti­pe me­di­ka­sie laat sit.
JuFFROU sê sÓ . . .
Ber­na­di­ne T­homm het haar kind, T­ri­stan (7), na ’n neu­ro­loog ge­neem na­dat die skool ge­sê het hul­le tel te­kens van ADHD by hom op.“Ek het nie ge­dink hy’t ADHD nie, maar het wel ge­sien hy is bie­tjie te­rug­ge­trok­ke en ver­geet­ag­tig. Hy was nooit stout en hi­per­ak­tief nie, maar wel soms angs­tig en kon nooit reg­tig ef­fek­tief kon­sen­treer nie,”ver­tel sy. ADHD is toe wel by hom ge­di­ag­no­seer.
Ber­na­di­ne wou eers kyk of hul­le die ADHD on­der be­heer kon bring deur aan T­ri­stan se ge­drag te werk.“Ons was by ’n ou­er­skap­se­mi­naar waar hul­le jou en jou kind leer dat hy ver­ant­woor­de­lik is vir sy ak­sies en dat el­ke ak­sie ’n re­ak­sie het. Dit het bie­tjie ge­help, maar sy kon­sen­tra­sie het nie ver­be­ter nie, hoe­wel hy reg­tig sy bes­te pro­beer het. Ons het toe be­sluit om hom op Ri­ta­lin te sit. Toe T­ri­stan ag­ter­kom hy kan kon­sen­treer, was dit as­of hy sy kop be­gin‘train’het om te doen wat hy wil hê. Twee jaar la­ter het ons hom van die Ri­ta­lin af­ge­haal. Hy doen nou fi­ne. Dis as­of hy hom­self ge­leer het om om sy ADHD te werk.” Op haar beurt ver­tel Ja­ni­ce Ro­set*
haar dog­ter was in gr. 4 (11 jaar oud) toe die on­der­wy­sers be­gin kla het sy suk­kel om te kon­sen­treer, ’n swak ge­heue het en dat haar werk be­gin ag­ter­uit­gaan.
“Sy kon nie stil­sit in die klas nie, het boe­ke en huis­werk ver­geet en baie lank ge­vat om van die bord af te skryf en dus nie al­tyd haar werk klaar ge­kry nie. Die juffrou het ge­sê sy ly aan ADHD. Ek het haar na ’n siel­kun­di­ge ge­vat vir ’n e­va­lu­a­sie. Een van die vrae wat die siel­kun­di­ge my ge­vra het, is of sy ook só was by die huis. En nee, sy was baie be­slis ’n an­der kind by die huis. Sy het ge­help met ta­kies, kon stil­sit en boek lees (die ti­pe boe­ke waar­van sy hou) en het nie ge­draai met goed nie. Ek het nie ge­dink dat sy aan ADHD ly nie, maar die juffrou het ’n saad­jie in my kop ge­plant. Ek is in die me­die­se veld en was be­wus van ADHD-me­di­sy­ne se ver­moë om ge­heue aan te help.
“Ek het my kind na ons GP toe ge­vat en die simp­to­me aan­ge­dik. Eint­lik was dit nie so moei­lik om dit (die me­di­ka­sie) in die han­de te kry nie. “Waar my kind so on­der die laas­te vyf in die klas was, was sy die vol­gen­de ter­myn on­der die eer­ste drie. Dit het won­de­re vir haar self­beeld ge­doen. Sy
is nou in gr. 10 en ’n bo­ge­mid­del­de pres­teer­der. Sy is ge­luk­kig en al­mal om haar ook. Ek kan geen na­ge­vol­ge sien nie.”
Wat pre­sies is ADHD?
Prof. An­dré Ven­ter, hoof van die kli­nie­se de­par­te­men­te van pe­di­a­trie en kin­der­ge­sond­heid aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat, ver­dui­de­lik ADHD is nié ’n siek­te nie. Dit is ’n ver­steu­ring wat ’n groep simp­to­me in­sluit. Hy sê baie men­se het dit, maar die toe­stand is nie nood­wen­dig by hul­le ge­di­ag­no­seer nie.“Jy het slegs ’n di­ag­no­se wan­neer die groep simp­to­me of te­kens aan­dui­ding gee dat jy nie die mas kan op­kom tot die ma­te wat jy be­hoort te kan ten op­sig­te van jou ver­mo­ëns nie,”sê hy.“Ons maak nie ’n di­ag­no­se tot hier­die simp­to­me in­braak maak op jou ver­moë om te funk­si­o­neer nie. Ons ge­bruik dus sui­wer die di­ag­no­se as dit in­meng met jou daag­lik­se le­we en jy suk­kel om te co­pe.”
Vol­gens Ven­ter is die di­ag­no­se sin­droom­ge­dre­we en het dit drie groot pi­la­re: Aan­dag­te­kort, hi­per­ak­ti­wi­teit en im­pul­si­wi­teit. Hy sê dit is ’n mi­te dat kin­ders (of vol­was­se­nes) met ADHD nie kan aan­dag gee nie. Hul­le kán aan­dag gee, maar nie as dit kom by ak­ti­wi­tei­te wat hul­le moet her­haal, wat veel­ei­send of ver­ve­lig is of wat hul­le as ir­re­le­vant ag nie. Hul­le kan nie ef­fek­tief kon­sen­treer wan­neer hul­le móét nie. Daar­om speel sul­ke kin­ders vir ure aan­een re­ke­naar­spe­le­tjies of kyk TV, want dit verg nie kon­sen­tra­sie nie. Hul­le hou nie van lees nie, want dis iets waar hul­le baie aan­dag moet skenk. Hi­per­ak­ti­wi­teit be­te­ken nie nood­wen­dig dat die kind soos ’n mal haas rond­hard­loop nie. Dit is lie­wer‘n kon­stan­te ge­vroe­tel. “Dit lyk eint­lik as­of hier­die kin­ders seer kry as hul­le lank moet stil sit. Hul­le wrie­mel vrees­lik ,” ver­dui­de­lik Ven­ter ver­der. Of dit is ’n kind wat baie praat.“En hiér is dit die ou­tjie wat nie sin maak as hy praat nie. Hy sal lang sto­ries ver­tel, half­pad die draad ver­loor, nie tot ’n punt kom nie en sin­ne her­haal.” Im­pul­si­wi­teit is ’n baie be­lang­ri­ke ken­merk van ADHD, meen hy.“Dit be­te­ken nie dat hul­le mal of ge­vaar­li­ke goed aan­vang nie, maar eer­der dat hier­die kind nie sy beurt kan af­wag nie. Hy wil al­les on­mid­del­lik hê. Hul­le het baie keer ’n im­pul­sie­we styl, soos dat hul­le in die skool dom fou­te maak om­dat hul­le net nie ver­der wil dink nie. Hy sal som­mer e­ni­ge ant­woord of woord skryf, want hy wil nie moei­te doen om ’n woord uit te dink nie. Dis iets wat hul­le baie pun­te op skool laat ver­loor. En ’n mens moet in hul boe­ke kyk om dit op te tel.” Ven­ter sê ’n mens moet baie mooi na ’n kind se ge­skie­de­nis kyk as jy ’n di­ag­no­se wil maak, want elk­een van hier­die simp­to­me kan ver­keerd ge­ïn­ter­pre­teer word. “Kyk dus na die he­le pak­ket, en ver­staan die he­le pak­ket, as jy hier­die di­ag­no­se wil maak.”
Wie mag di­ag­no­seer?
In ’n per­fek­te wê­reld sal ADHD slegs deur ’n kin­der­psi­gi­a­ter of pe­di­a­ter wat in kin der ont­wik­ke­ling spe­si­a­li­seer ,’ n kli­nie­se of op­voed­kun­di­ge siel­kun­di­ge op­ge­lei in ADHD, of kin­der­neu­ro­loog met op­lei­ding in ADHD, ge­di­ag­no­seer word.“Maar ons land het nie die no­di­ge man­ne­krag nie. Agt uit el­ke 100 kin­ders het ADHD. In SuidA­fri­ka word baie keer van GP’s ge­bruik ge­maak wat (ho­pe­lik) ’n be­lang­stel­ling in ADHD het. Dit is nie al­tyd i­de­aal nie, maar in baie ge­val­le be­ter as niks. Ons ge­bruik ook pa­ra­me­die­se per­so­neel (spraak­te­ra­peu­te, ar­beids­te­ra­peu­te en dies meer) om hier­die kin­ders te i­den­ti­fi­seer. Hoe­wel hul­le nie ’n di­ag­no­se mag maak nie, kan hul­le hul­le vir ver­de­re e­va­lu­a­sie ver­wys.
Die pil­le moet help met kon­sen­tra­sie en nie om die kind soe­ter te maak nie.
As jou kind dan nie goed doen op hier­die be­han­de­ling deur ’n GP nie, of daar’s goed wat jou pla oor die be­han­de­ling, moet jy maar aan­hou tot jy by een van die ken­ners ’n af­spraak kan kry,”sê Ven­ter.
Hy sê ook dit is die bes­te om ’n“span” men­se by die di­ag­no­se te be­trek om die bes­te moont­li­ke di­ag­no­se te maak.“As jy kán, moet jy pro­beer om die kind se on­der­wy­ser, skool­siel­kun­di­ge, ar­beids­te­ra­peut en wie ook al met die kind werk, te be­trek so­dat jy die bes­te al­ge­he­le prent­jie kan kry.”
On­ge­luk­kig is daar geen bloed­toets of brain scan vir die di­ag­no­se van ADHD nie. Die bes­te ma­nier is om met ou­ers te praat en dan nie di­rek­te vrae te vra nie, maar eer­der ’n sce­na­rio te s­kep. By­voor­beeld, wat ge­beur kort voor dit tyd is om bed toe te gaan; wat ge­beur wan­neer die kind in die og­gend op­staan; en wat ge­beur ty­dens e­tens­tyd?
“Jy moet ’n ge­heel­beeld kry. Dit is baie be­lang­rik om kol­la­te­raal te hê en dit gaan vir my oor die skool­boe­ke en die skool­toet­se as ek dit mag sien, want dan kan ek reg­tig sien hoe ’n kind in die klas­ka­mer funk­si­o­neer. Of as ’n mens ’n vra­e­lys vir die on­der­wy­sers kan gee om in te vul, of wie ook al al­mal deel is van die kind se span,”sê Ven­ter.
Me­di­ka­sie of nie?
As ’n di­ag­no­se ge­maak is en daar is geen re­de om nié me­di­ka­sie te gee nie, is ’n proef­tyd­perk op me­di­ka­sie deel van die eer­ste be­sluit­ne­ming. ’n Proef­tyd­perk op sti­mu­lan­te (soos Ri­ta­lin en Con­cer­ta) is twee we­ke.
Op nie-sti­mu­lan­te is dit vier tot ses we­ke. “As die proef­tyd­perk goed werk, ver­ken ons dit ver­der. As dit ’n fi­as­ko is (soos dat jou kind dag en nag huil), kyk ons na an­der op­sies. Moe­nie die moont­lik­heid van me­di­ka­sie af­skryf voor­dat jy dit ge­toets het nie,”sê Ven­ter.
Chris­ti En­gel­brecht, ’n ar­beids­te­ra­peut van Sa­sol­burg, sê me­di­ka­sie word nie son­der goeie re­de voor­ge­skryf nie. Met me­di­ka­sie kan ’n mens die simp­to­me meer suk­ses­vol han­teer. As ’n kind nie be­reik kan word nie, kan hy nie leer nie. Dit is eg­ter baie be­lang­rik dat die kind die mees­te moet baat by die me­di­ka­sie, en nie die ou­er of die on­der­wy­ser nie. Die hoof­doel van die me­di­ka­sie is om kon­sen­tra­sie (fo­kus) te ver­be­ter, en im­pul­si­wi­teit en hi­per­ak­ti­wi­teit in toom te hou, want dit is eint­lik die hi­per­ak­ti­wi­teit wat die kind in die moei­lik­heid laat be­land. Dis be­lang­rik om klem te lê daar­op dat die pil­le hul­le help met hul kon­sen­tra­sie en ge­volg­lik hul skool­werk, en nié dat dit hul­le soe­ter maak of help dat hul­le nie stout is nie.
Vol­gens Chris­ti be­hoort be­han­de­ling te be­gin met op­voe­ding (ver­staan van die toe­stand) en dan om die ge­pas­te ma­nier van on­der­steu­ning en han­te­ring te vind. Dit mag al die vol­gen­de of som­mi­ge daar­van in­sluit:
Ge­drags­te­ra­pie en op­lei­ding in so­si­a­le vaar­dig­he­de. ’n Te­ra­peut kan ook help om roe­ti­ne te s­kep en om ’n ma­nier te vind om saam met die toe­stand te werk en nie daar­teen nie.
In som­mi­ge ge­val­le kan me­di­ka­sie no­dig wees.
’n Ge­son­de di­eet en aan­vul­lings mag ADHD-simp­to­me ver­be­ter en help met be­ter kon­sen­tra­sie. Kry pro­fes­si­o­ne­le ad­vies oor wat in el­ke in­di­vi­du­e­le ge­val die bes­te sal werk. Wat kan jy doen om te help? Chris­ti sê me­di­ka­sie is nie die e­nig­ste ma­nier waar­op ADHD be­han­del moet word nie. Ou­ers en op­voe­ders moet goed in­ge­lig wees oor die toe­stand, so­dat hul­le be­mag­tig is om die kind reg te han­teer. Daar is geen kits­op­los­sing nie.
Dit is be­lang­rik dat me­di­ka­sie saam met ge­drags­mo­di­fi­ka­sie ge­bruik moet word.
Aan­vaar die kind as ’n pak­kie met po­si­tie­we en ne­ga­tie­we ei­en­skap­pe (dit is mos hoe ons al­mal maar saam­ge­stel is)
Aan­vaar die kind se hi­per­ak­ti­wi­teit is nie haar eie skuld nie en moe­nie dink jy kan dit ver­an­der nie. As jy haar gaan dwing om stil te sit, sit jy op die ou end met meer pro­ble­me. Ver­my kri­tiek en wees meer ge­dul­dig.
S­kep ge­leent­he­de waar die kind van
ADHD kom drie tot vier keer meer al­ge­meen voor by seuns as by mei­sies.
al haar op­ge­krop­te e­ner­gie ont­slae kan raak deur fi­sie­ke oe­fe­ning te doen, maar ver­my ak­ti­wi­tei­te wat haar e­ner­gie­vlak­ke te veel kan ver­hoog, soos bv. tram­po­lien spring vir té lang pe­ri­o­des (e­ni­ge vin­ni­ge her­ha­len­de ak­ti­wi­teit kan e­ner­gie­vlak­ke ver­hoog, as­ook wis­sel tus­sen ak­ti­wi­tei­te wat be­we­ging ver­eis en waar die kind moet stil­sit en werk). Dit is die ou­tjie wat jy met ’n swaar boks boe­ke gou na die se­kre­ta­res­se stuur . . . net om hom ná ’n ruk se werk weer te stuur om dit te gaan haal.
S­port­deel­na­me waar die kind op ’n ge­struk­tu­reer­de wy­se van haar op­ge­hoop­te e­ner­gie kan ont­slae raak, is be­lang­rik. Bal­let, gim­nas­tiek, stoei, ka­ra­te en swem is goeie sport­keu­ses.
Wees ferm in jou ver­wag­ting, maar sen­si­tief daar­voor dat die kind nie lank kan kon­sen­treer nie en gou ge­frus­treerd kan raak. Stel jou gren­se en wees kon­se­kwent.
Moe­nie te veel speel­goed of ak­ti­wi­tei­te ge­lyk uit­pak nie – dit sal haar aan­dag af­lei en vir haar moei­lik maak om op een ding op ’n slag te kon­sen­treer.
Hou jou huis­hou­ding en roe­ti­ne goed ge­or­ga­ni­seerd deur el­ke dag op die­self­de tyd te pro­beer eet, bad, slaap, ens. Be­stuur as’t wa­re haar dag vir haar. Voor­spel­ba­re ge­beu­re maak dit mak­li­ker om struk­tuur te aan­vaar. (Be­rei haar ook voor as die dag an­ders gaan ver­loop).
Wees kalm en rus­tig en gee op­drag­te dui­de­lik en sta­dig. As jy ge­span­ne en hi­per­ak­tief op­tree, sal die kind jou ge­drag na­doen.
ADHD word deur moeg­heid en hon­ger ver­er­ger. Maak se­ker jou kind gaan slaap vroeg en eet die vol­gen­de og­gend ’n goeie ont­byt. Gee ook el­ke dag ’n mul­ti- vi­ta­mien wat o­me­ga 3- en o­me­ga 6vet­su­re be­vat.
Hand­haaf ferm dis­si­pli­ne deur net ’n paar dui­de­li­ke reëls te hê.
Dis­si­pli­ne moet nooit met fi­sie­ke straf ge­paard gaan nie, ons wil nie hê dat die kind moet dink ge­weld is aan­vaar­baar nie.
Be­loon haar da­de­lik vir goeie ge­drag en straf swak ge­drag ook on­mid­del­lik. Moe­nie in ar­gu­men­te met jou kind be­trok­ke raak nie.
S­trek haar aan­dag­span deur el­ke dag ’n ak­ti­wi­teit te doen wat kon­sen­tra­sie ver­eis. Be­gin by een­vou­di­ge ak­ti­wi­tei­te soos pren­te­boe­ke en ver­vang dit la­ter met die lees van sto­ries.
Wees eer­lik met fa­mi­lie, v­rien­de en on­der­wy­sers; so­doen­de het al­mal meer be­grip en kan hul­le die kind be­ter han­teer.
Ne­ga­tie­we kri­tiek kan die kind met ADHD se self­beeld net nog meer ska­de be­rok­ken.
Kan ’n kind ADHD ont­groei?
“Ons dink nie so nie, maar ons dink wel dat jou ADHD só mag af­neem dat me­di­ka­sie uit­ein­de­lik nie nood­wen­dig no­dig sal wees nie. Jy kan die ma­nier hoe jy funk­si­o­neer, aan­pas om met se­ke­re fa­set­te van jou ADHD saam te le­we, so­dat jy eint­lik dan nie meer ADHD het nie. (Want as jy kan funk­si­o­neer met die di­ag­no­se, het jy mos nie meer die di­ag­no­se nie),”sê Ven­ter.
By jon­ger kin­ders: Hui­le­rig­heid; ’n te­rug­val­ver­skyn­sel: die me­di­ka­sie werk goed vir die eer­ste vier uur van die dag, maar daar­na is die kind er­ger as ooit (in dié ge­val moet die do­sis moont­lik ver­hoog word); jou kind is e­mo­si­o­neel óf af­ge­stomp; eet­lus­on­der­druk­king
By tie­ners: Hul­le kla soms dat hul­le so­si­aal te­rug­ge­trok­ke voel weens die me­di­ka­sie.“Baie sê hul­le lag nie meer nie. En dan moet jy daar­na kyk, want vir ’n tie­ner om so­si­aal te­rug­getruk­ke te voel, is nie goed nie. Dit is die tyd van sy le­we wat al­mal om hom so­si­aal ont­pop. Die pro­bleem kan aan­ge­spreek word deur dalk die me­di­ka­sie te ver­an­der,”sê Ven­ter.