Die Suid-Afrikaanse howe was vanjaar verskeie kere met hoëprofielsake in die nuus. Onder die sake wat die meeste aandag getrek het, is die Oscar Pistoriussaak, die Griekwastad-moorde en die uitspraak van die Shrien Devani-saak. In al drie sake het die publiek lustig “meegedoen” en is die publiek se gevoel oor natuurlike geregtigheid getoets teen die howe se ingeligte besluite teen dieselfde regsbeginsels.
En’n verbasende aantal mense het skielik as kenners van die regsbeginsel dolus eventualis ontpop. ’n Regsbeginsel waaroor daar skynbaar nie onder die regters volkome eensgesindheid is nie, omdat regter Thokozile Masipa hierdie beginsel na die appèlhof vir groter duidelikheid verwys het – ’n regsbeginsel waaroor die appèlhof ’n aantal jare gelede reeds ’n verklarende uitspraak gelewer het.
Hier en daar was voorsittende beamptes self in die nuus. ’n Regter is na ’n hofbevel uit haar blyplek in Bloemfontein gesit omdat sy versuim het om haar huurgeld te betaal. ’n Landdros is deur ‘n regter berispe en gevonnis om uit haar eie sak kompensasie te betaal omdat sy geweier het om ’n borgtogaansoek aan te hoor omdat die stukke in Afrikaans voorberei is. Die landdros het gewoon verklaar dat haar hof Engels is, en die saak verdaag sodat die aangeklaagde daaroor ’n tyd lank in die selle deurgebring het. Plaasaanvallers se vonnisse is drasties verlaag omdat die verhoorregter te veel klem op die erns van die misdaad sou gelê het. Hieroor is goed in die sosiale media mond uitgespoel.
In die Renate Barnardsaak het die regters van die Grondwetlike Hof drie verskillende uitsprake gehad, maar in al drie uitsprake was die gevolge dieselfde. Dit na die appèlhof, die arbeidsappèlhof en die arbeidshof elke keer ’n teenoorgestelde bevinding gemaak het. Solidariteit internasionaliseer die saak nou.
Daar is verskeie redes hoekom dit belangrik is dat die regspraak en die jutse onder die vergrootglas gehou word. Van die beloofde wigte en teenwigte wat die grondwetlike regte sou verskans, het eintlik nog net die howe agtergebly. Op die oomblik lyk dit of die Openbare Beskermer haar werk na behore doen, maar van Thuli Madonsela se voorgangers het heel termyne voltooi waar daar min vertroue by die publiek ingeboesem is. Thuli gaan ook die einde van haar termyn tegemoet en dit is duidelik dat die ANC sal sorg dat die “fout” nie herhaal word om iemand soos sy aan te stel nie.
Die gevoel is ook dat die Menseregtekommissie ’n wisselvallige rekord het, met seker die kwessie oor Vrystaatse nommerplate wat die ergste uitstaan – na meer as ‘n dekade is nog nie met die ondersoek begin nie.
Hoewel sake skynbaar heelwat by die Kommissie vir die Beskerming en die Bevordering van die regte van Kultuur-, Godsdiens- en Taalgemeenskappe verbeter het, word steeds onder radarhoogte gevlieg en is dit vir die publiek moeilik om doeltreffendheid te meet. Met kwessie soos die ministeriële aanslag teen Akademia en Afrikaansmedium-onderrig by ander universiteite, die regering se rasbenepenheid met “regstellende aksie” en die aanslag teen die Christelike etos van bepaalde openbare skole, sou verwag word dat hierdie kommissie soos ’n Joan d’ Arc tussen die vegtende menigtes sigbaar sou wees, en ’n verskil maak.
Met die beginsels van bo redelike twyfel (in die geval van strafsake) en met ’n oorwig van waarskynlikhede (in die geval van siviele sake) het die howe nie ’n keuse as verslonste polisiewerk nie die kriteria haal nie. Regslui is dit daarom eens dat die regter nie verkeerd was dat Shrien Devani vandag terug in Engeland is nie, nadat sy ganse optrede die afgelope aantal jare daarop gedui het dat hy ’n benoude kat is wat benoude spronge uitvoer.
Menings oor die regverdigheid van die regstelsel verskil wêreldwyd. Rasmussen het pas ’n omvattende peiling bekend gemaak oor hoe die Amerikaners oor die regverdigheid van regspraak voel. Onder die bevindings is dat terwyl meer as die helfte van die blankes meen die regstelsel is regverdig teenoor swart mense en Latyns-Amerikaners, voel net 9 % van die swart mense dieselfde. (Die peiling bring ook aan die lig dat soortgelyke getalle menings oor die polisie het – so sien 38 % van die swart mense polisielede as ’n bedreiging. Teen die agtergrond van die Ferguson- en Staaten-eilandgevalle is die peiling die moeite werd om te lees.)
In Suid-Afrika skud die publiek ook soms die kop oor hoe vinnig ANC-begunstigdes wat skeeftrap, parool kry – selfs mediese parool terwyl hul gesondheid klaarblyklik nie lewensbedreigend is nie. Algehele amnestie is ook nie ongewoon nie. Daarenteen is die hand baie toe as dit by gevalle soos Clive Derby-Lewis kom. Nie juis bemoedigend as verwag word dat Suid-Afrikaners se geloof of wantroue in die regstelsel nie dieselfde rasselyne as in die VSA moet begin volg nie.
Met die kabinet en die parlement wat nou regstreeks uit Luthuli-huis regeer word, is dit gebiedend noodsaaklik dat die regstelsel onafhanklik bly. Dit durf nie soos die uitvoerende en wetgewende gesag, en daarmee saam deursigtigheid en verantwoordbaarheid, net ingesluk te word nie.
Suid-Afrika beskik oor verstommende goeie regslui. ’n Mens hoef maar net te let na die wêrelde van verskil tussen ’n D.Phil-proefskrif in die regte, en ’n proefskrif vir ’n LL.D. Die mate waartoe Suid-Afrika in die internasionale reg ingebind is, en in veral vakgebiede soos die arbeidsreg nie tot die lande met Romeins-Hollandse regstelsels in wisselwerking is nie, is verstommend en herinner aan ’n nietige aarde in die grote kosmos.
Ek het begrip vir Dewani se bokspronge om ten alle koste uit die kloue van die Suid Afrikaanse regsstelsel te bly. ‘n Stelsel waar politieke gedienstigheid die bepalende faktor is wanneer aanstellings op die regbank, die vervolgingsgesag en die polisie gemaak word.
Dale Steyn se skouer bly steeds ŉ bekommernis en die kaptein, Faf du Plessis, het wéér gesê hy moet versigtig in die toetse gebruik word.
In die Aussie-kamp is daar ook kommer of hul gevaarlike snelbouler, Mitchell Starc, slaggereed sal wees vir die toetsreeks, waarin die snelboulers na verwagting ŉ deurslaggewende rol op die Australiese kolfblaaie sal speel.
Dié bal swaai meer en die kolwers sukkel om die naat op te tel terwyl die bal na hulle op pad is, wat dit moeiliker maak om te bepaal wat die bal van die blad af sal doen.