Meer oor demensie | Lééf met hart & siel
Meer oor demensie
Deur Christine Ferreira | Foto Hanneri de Wet
Statistieke toon dat vroeë demensie aan die toeneem is. Hoe gemaak as 'n geliefde hieraan ly?
Volgens die Wêreld Gesondheidsorganisasie leef ongeveer 50 miljoen mense met demensie wêreldwyd en daar kom ongeveer 10 miljoen gevalle elke jaar by – wat beteken dat demensie aan die toeneem is. Demensie affekteer een uit elke twintig mense bo die ouderdom van 65 en een uit elke vyf persone bo die ouderdom van 80.
"Die groeiende ouer bevolking – 'n groep wat statisties meer vatbaar is vir demensie – beteken dat die wêreldwye las van hierdie toestand al hoe groter word. Hier in Suid-Afrika het ons 'n soortgelyke situasie," sê Ivan Oosthuizen, uitvoerende hoof van die Livewell Groep, 'n organisasie wat in demensiesorg spesialiseer.
Die diagnostiese hulpmiddels vir die diagnose van demensie — 'n sindroom wat ongeneeslik is en progressief die geheue en kognitiewe funksie aantas — het in die laaste jare beduidend verbeter.
"Dit het ongetwyfeld tot gevolg dat meer gevalle vandag gediagnoseer word, en dat vroeë demensie – voor ouderdom 65 – by meer jonger persone geïdentifiseer word. Trouens, die Livewell Groep het die afgelope paar jaar ook 'n groter getal navrae gekry van pasiënte met vroeë demensie wat hulp verlang."
"Hoewel die vroeë diagnose van demensie geweldig ontstellend en moeilik kan wees om te aanvaar, is sommige pasiënte verlig dat hulle ten minste nou kan verstaan hoekom hulle probleme met kognitiewe funksie en geheue ondervind.
"Vroeë diagnose van die toestand kan sekere voordele vir pasiënte inhou. Ons het byvoorbeeld al inwoners gehad wat dankbaar was dat hulle betyds hul sake in orde kon kry, en ook omvattende beplanning kon doen vir die sorg wat hulle in die toekoms nodig sou kry."
'n Progressiewe toestand
Demensie manifesteer op talle verskillende maniere en het verskeie oorsake. Ongeveer 60% tot 70% van gevalle hou verband met Alzheimer se siekte. Voorts verskil die tempo van ontwikkeling van die toestand van persoon tot persoon.
"Demensie bly egter 'n onbehandelbare en onomkeerbare progressiewe toestand. Dit beteken dit raak al hoe moeiliker om dit te bestuur – veral vir gesinne in die huisomgewing. Vir baie gesinslede raak die uitdaging al hoe groter en meer stresvol om die nodige sorg te verskaf wat tuis nodig is om hul geliefde te beskerm en so lank as moontlik betrokke te hou in die huishouding," sê hy.
Vroeë beplanning stel die persoon met demensie in staat om duidelik sy of haar wense ten opsigte van toekomstige sorg uit te spreek.
Volgens Ivan kan demensie baie swaar wees vir gesinne, en wanneer 'n geliefde vir die eerste keer gediagnoseer word, is dit nie altyd maklik om te voorsien watter kognitiewe en fisieke veranderings in later jare met die toestand gepaard sal gaan nie.
"Daarom vind die meeste persone by wie vroeë demensie gediagnoseer word, dat dit help om saam met hul gesinne vooruit te beplan om die impak wat die toestand vorentoe op al die betrokkenes sal hê, tot die minimum te beperk.
"Dit stel demensiepasiënte in staat om seker te maak dat hulle die beste moontlike sorg ontvang wanneer hul kognitiewe funksie later so ver agteruitgaan dat hulle dikwels nie meer die beste besluite oor hul toekomstige gesondheid en welstand kan neem nie," sê hy.
"Hoewel die diagnose van demensie moontlik geassosieer word met 'n beperking van die persoon se vermoë om self keuses te maak, kan 'n pro-aktiewe en ingeligte benadering terwyl hulle dit wel nog kan doen, geweldig baie vir daardie persoon beteken."
Vroeë beplanning stel die persoon met demensie in staat om duidelik sy of haar wense ten opsigte van toekomstige sorg uit te spreek en betyds die nodige regs-, finansiële en ander besluite te neem voordat die toestand ver vorder.
"Sulke beplanning kan die persoon help om die ingewikkelde finansiële en regskwessies wat betrokke kan wees, uit te sorteer en ook persone aan te wys wat later namens hom of haar besluite kan neem. Dit gee ook geliefdes 'n mate van gemoedsrus en kan heelwat stres verminder wat die toestand dikwels vir gesinne meebring," sê hy.
"Dit kan ook die persoon by wie demensie gediagnoseer is, help om al die behandelings- en ondersteuningsdienste wat beskikbaar is maksimaal te benut, en om nuwe strategieë te ontwikkel om so onafhanklik as moontlik te kan leef."
Gee aandag aan die volgende aspekte by persone wie met demensie gediagnoseer is, wanneer daar vooruit beplan moet word:
Gesondheid en langtermynsorg
Geldsake en eiendom
Ondersteuningsgroepe vir versorgers
Die belangrikheid van ondersteuning moenie onderskat word nie. "Livewell hou gratis maandelikse ondersteuningsgroepsessies waar mense by ons spanne advies en hulp kan kry met hul beplanning, en ook ondersteuning kan kry van ander wat soortgelyke uitdagings die hoof moet bied," vertel Ivan.
Die Livewell Villages in Somerset-Wes en Bryanston bied 'n omvattende reeks dienste aan om families te ondersteun en 'n veilige, gemaklike en stimulerende omgewing te verskaf vir persone met demensie.
"Demensie is 'n groot oorsaak van ongeskiktheid en afhanklikheid onder ouer mense in Suid-Afrika en het 'n groot impak – nie net op die persoon en die gesin nie, maar ook op die breë gemeenskap en die ekonomie."
"Dit is uiters belangrik dat al die beskikbare dienste en ondersteuning gegee word aan diegene wat gediagnoseer word, om hulle te help om so onafhanklik as moontlik te wees en so lank as moontlik ten volle deel te wees van die gesin.
Demensie is 'n groep simptome wat voorkom as gevolg van 'n verskeidenheid moontlike onderliggende mediese toestande
Handhaaf geduld en deernis
Mense met meer gevorderde demensie, wat met simptome soos progressiewe geheueverlies geassosieer word mag die sogenaamde 'sosiale filters' ontbreek wat die meeste van ons daarvan weerhou, om uit beleefdheid, presies te sê wat ons van ander mense dink. So merk Corlia Schutte, 'n arbeidsterapeut wat met die inwoners van Livewell Villages in Bryanston, Johannesburg werk, waar die fokus op die verskaffing van die hoogste gehalte sorg aan mense met demensie geplaas word, op. Sy wys verder daarop dat baie mense met gevorderde demensie minder geïnhibeer word, die gevoel van sosiale norme verloor en gevolglik hulself meer openhartig kan uitdruk as wat algemeen as aanvaarbaar beskou word. "Daar is beslis geen voorneme om ander seer te maak nie, dit is net een van die gevolge wat met meer gevorderde demensie en kognitiewe afname geassosieer word. Nietemin, hierdie soort gedrag kan vir gesinne wat iemand met demensie en Alzheimer by die huis versorg, baie uitdagend wees." "Ons personeel verstaan en het al geleer om nie aanstoot te neem op sommige van hul inwoners se eksentrisiteite, eienaardighede en dikwels baie reguit waarnemings nie." Dit kan egter vir familielede en demensieversorgers wat nie die veranderinge wat in hul geliefde voorkom verstaan nie, baie kwetsend wees. "Dit kan maklik gebeur dat iemand wat sorg vir 'n persoon met demensie vergeet dat hul geliefde aan geheueverlies en ander kognitiewe probleme ly, en dus aanneem dat hulle bloot moeilik is. Dit is immers reeds uiters uitdagend om vrede te maak met die feit dat hulle ouer of grootouer, dinge kwytraak en goed sê wat seermaak, iets wat hulle nooit voor die aanvang van hul demensie sou doen nie. "As jy bewus is van die feit dat hulle probleme ondervind met demensie, en onthou dat hul gedrag nie bedoel is om onsensitief en kwetsend te wees nie, kan dit jou help om nie geduld met die betrokke persoon te verloor nie." Demensie is 'n groep simptome wat voorkom as gevolg van 'n verskeidenheid moontlike onderliggende mediese toestande. Behalwe vir geheueverlies kan dit ook 'n aantal ander simptome soos 'n afname in die vermoë om te redeneer, te kommunikeer en gefokus te bly, tot gevolg hê. "As 'n geliefde met gevorderde dementia onbehoorlik optree of ongevoelige dinge sê, kan dit nuttig wees om te probeer vasstel wat die gedrag veroorsaak. Dit kan byvoorbeeld iets in hulle omgewing wees, soos harde musiek; 'n raserige en besige omgewing; honger; moegheid; of selfs 'n behoefte aan die toilet wees, wat die reaksie veroorsaak. Dit kan ook wees dat die persoon in pyn is of 'n vorm van ongemak ervaar. Deur die redes vir die gedrag te verstaan, kan dit sinvol aangespreek word. "Onthou ook, indien julle op 'n uitstappie of vir 'n paar dae op vakansie gaan, dat terwyl jy en die gesin opgewonde daaroor kan wees, die persoon met demensie maklik verward en angstig kan wees as hulle roetine en bekende omgewing verander," beveel sy aan.
Met sorg en liefde
Volgens Corlia kan dit ook help om die oorsaak van ongewone gedrag in hul geliefde eerlik aan ander familielede, veral jonger mense, te verduidelik sodat hulle dit kan verstaan en beter toegerus kan wees om dit te hanteer. Beatrice Masiiwa, kantoortoesighouer: administrasie by die Livewell Village in Bryanston, sê voordat sy by Livewell Villages aangesluit het, het sy in die gasvryheidsbedryf gewerk en was sy nie regtig bewus van demensie nie. "Ons ontvang egter almal indiensopleiding en het deurlopende formele maandelikse opleidingsessies. Dit was aanvanklik 'n uitdaging, maar met tyd en ondervinding het ek die unieke vereistes van ons inwoners leer ken." "Om met mense met demensie te werk, is baie lonend, hoewel jy 'n hart en 'n sin vir humor moet hê. Jy moet leer om nie aanstoot te neem nie, want dan sal jou gevoelens maklik seergemaak word. Ons spandeer soveel tyd saam met die inwoners dat ons soos familie word en ons het dieselfde begrip vir diegene as wat ons vir ons eie grootouers het," voeg sy by. Eensaamheid en verveeldheid is algemene probleme vir bejaardes in die samelewing. Die gevoel van isolasie wat dit skep, word ook dikwels sterk met depressie geassosieer. Geselskap is belangrik As leiers in demensiesorg in Suid-Afrika, bied Livewell Villages in Bryanston en Somerset-Wes, gratis maandelikse ondersteuningsgroepe aan waar mense advies en bystand van hul kenners kan kry, asook die ondersteuning van ander wat met soortgelyke uitdagings worstel. Diegene wat op een of ander manier deur demensie beïnvloed word, word genooi om by een van hierdie sessies aan te sluit. "Om vir 'n geliefde met demensie of Alzheimer om te gee kan uiters veeleisend, maar ook baie lonend wees. Dit sal help as jy in gedagte hou dat hul geheueverlies nie hulle skuld is nie, en ook om hul ervaring te probeer verstaan. As jy dit kan doen, kan dit jou help om meer geduldig met hulle te wees en om hulle met die nodige deurnis te behandel. Deur jou sorg en liefde vir hulle te wys, kan jy hulle help om veiliger te voel" sê Corlia.