In die laat 1980’s was die ineenstorting van die apartheidsbestel goed sigbaar en die regering het ook ’n legitimiteitskrisis ervaar (Giliomee 2003:611–24). By sogenaamde blanke universiteite en kolleges in Suid-Afrika was dit baie duidelik dat die eindklok alreeds begin lui het vir segregasie op hierdie kampusse. Laasgenoemde het veral betrekking gehad op die aparte universiteite en kolleges wat vir swart studente geskep is, maar ook op die behoud van koshuise vir slegs wittes. Die aansienlike afskaffing van segregasie by Suid-Afrikaanse universiteite was wel ’n betekenisvolle, maar in 2016, besef ons terdeë, ’n uiters beperkte fase in die transformasie van alle instansies vir hoër onderwys.
’n Besonder duidelike voorbeeld van die vasklou aan die leefstyl van segregasie in wit universiteitskoshuise kan gevind word by die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys (hierna PU, of die universiteit), wat die laaste universiteit in Suid-Afrika was wat sy koshuise vir swart studente oopgestel het.1 Die weiering om segregasie te beëindig is vanuit ’n tweeledige regverdiging gedoen, wat meestal nie duidelik uitgespel is nie, naamlik die idee van Afrikanernasionale belang en ook die Christelike aard van hierdie instelling. Alhoewel hierdie idees wel in besluitneming gefigureer het, is ander beweerde pragmatiese motiverings ook deur die universiteit aangevoer vir waarom koshuise nie oopgestel sou word nie.
In hierdie artikel word so ver moontlik gekonsentreer op die gang van gebeure en die besluitneming op die kampus en nie op die onderliggende of uitgesproke motiverings vir veral die besluite van die Raad nie. Ek verwys slegs soms in hooftrekke na die motiverings vir optrede, omdat ’n noukeurige ontleding hiervan op sigself ’n omvattende ondersoek sou kon behels. Dieselfde benadering word ook gevolg in die ontleding van die optrede van die teenstanders van segregasie en die ongelukkige ervarings van die lydende party by die universiteit, naamlik die swart studente. Hierdie artikel is geskryf na aanleiding van inligting in die universiteit se argivale versamelings, onderhoude, nuusberigte, tydskrifrubrieke en die persoonlike mededelings van enkele persone wat destyds die gebeure meegemaak het.2
Die talle rolspelers vir en teen oopstelling se optrede word omvattend bespreek om sodoende ’n beeld van die sosiopolitieke raamwerk in die land te skets. Die artikel het verskillende onderdele. Eerstens word gekyk na die beeldbou-optrede (in 1987 en 1988) van die Raad, wat soms tot moeilik verstaanbare optrede van beide die Raad en die Bestuur gelei het. Daarna word die rol van die verskillende strydende partye geskets, en dit word gevolg deur ’n beskrywing van hoe Jeugkrag-Potchefstroom se optrede die fokuspunt vir ’n openbare debat geskep het. Daarna kom die swart studente aan die beurt. Dit kan maklik gebeur dat die breë beskrywing van gebeure die opvallende “hooimied” word. Ons moet egter besef waar die “naald” van die gebeure te vinde is, naamlik die swart studente wat geheel uitgesluit was van die universiteit se koshuise. Dit gaan spesifiek oor die ervarings van twee klein groepe swart studente wat klaarblyklik wel toegelaat was tot inwoning in universiteitsbehuising. Vervolgens word die Raad se uiteindelike optrede in 1990 nagegaan, as ’n belangrike sleutel tot die begryp van sy laaste erge misstap, toe die bestaande koshuise nie oopgestel is nie, maar daar wel voorgegee is dat dit gedoen is. Voordat hierdie artikel tot ’n slotsom gebring kan word, kyk ek laastens na die herinneringe van ’n senior uitvoerende beampte, soos in 2015 weergegee.
By die skryf van die geskiedenis van die onlangse verlede van instellings soos universiteite ontstaan die vraag hoe ’n mens dit vandag sou kan ontleed en miskien verstaan. Algemeen gestel kan die vraag wees hoe die oopstelling van universiteitskoshuise as deel van die geheel van sosiale verandering in Suid-Afrika verloop het. Die verdere, meer spesifieke, vraag kan wees welke sosiale kragte op hierdie een kampus ’n rol gespeel het en wat die aard van die wisselwerking tussen die rolspelers was. Die PU het ’n besondere geskiedenis gehad, met ’n eie verbondenheid aan godsdiens en “volk”, en is, ten regte of ten onregte, as besonder konserwatief beskou. In sy verbondenheid aan sy eie geskiedenis het die owerheid van die universiteit sekere keuses gemaak, terwyl ander lede van hierdie instelling die keuses skerp gekritiseer het omdat hulle vertrekpunte heel anders was. Hoe hierdie gebeure ontvou het, kan leersaam wees met betrekking tot ’n belangrike fase in die land se geskiedenis.
Die eietydse belewing deur die akteurs skep ook ’n dimensie wat belangrik is vir hierdie ondersoek. Die beskrywings wat ek verkry het, is onder andere verskaf deur individue wat teenwoordig was en deelgeneem het aan die gebeure, wat ons herinner aan die werk van Legassick (2016:113). Hierin vind ons hom in talle rolle, waarin hy self(s) die geskiedenis van hierdie streek betekenisvol beïnvloed het en die gebeure dan as geskiedenis boekstaaf. Hierdie rolle wat hy gespeel het, beweeg tussen verskillende vlakke, aan die een kant as ’n “speurder” en deskundige getuie in die hof, en aan die ander kant as ’n skrywer en interpreteerder van die geskiedenis, optrede wat deur hom beskryf word as “history in action”. Ek hoop dan ook dat hierdie werk van my beskou kan word as toegepaste geskiedenis, want dit soek na: “transformation in the present on the basis of evidence from the past (Legassick 2016:xix).
Ek moet verduidelik wat my posisie tydens die gebeure was wat hier uiteengesit word. Ek was een van die personeellede op die kampus wat uitgesproke gekant was teen die diskriminerende optrede van die universiteit teenoor swart studente, alhoewel ek nie betrokke was by die georganiseerde aktivisme in hierdie besondere saak nie. My verdere en besonder betekenisvolle posisie is dat Lize Jansen van Rensburg my dogter is. Sy was ’n bestuurslid van Jeugkrag-Potchefstroom, die studente se protesgroep wat vir oopstelling geagiteer het, en sy was besonder goed bevriend met die swart vrouestudente wat in De Klerk-gastehuis (voortaan die Gastehuis) gebly het. Ek was goed bewus van my dogter se aktiwiteite en het aan haar morele ondersteuning gegee. Ek het ook met haar swart studentevriende bevriend geraak. Dit is noodwendig dat die bogenoemde verhoudings en ervarings my eie mening oor die gebeure moes vorm. Dit beteken egter nie dat ek die belang van my dogter se bydrae tot die gebeure kan verminder of vermeerder nie, maar wel dat ek dit billik kan probeer hanteer binne die groter konteks. Ek kan dus slegs ’n ernstige poging aanwend om op ’n redelike wyse met die beskikbare inligting om te gaan. My betrokkenheid as ’n lidmaat van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, wat toe nog dikwels ’n toonaangewende rol by die universiteit gespeel het, is ’n faktor wat my billike beoordeling van sake onvermydelik moes beïnvloed, juis omdat ek gemeen het dat die universiteit in terme van sy eie beginsels gefouteer het.
In November 1987, op die vooraand van die bou van die Promosa-wooneenheid, omtrent ses kilometer van die kampus, het die Raad alreeds ’n eie mening gehad oor toekomstige verwikkelinge met betrekking tot segregasie in koshuise.12 Hy het gemeen dat huisvesting vir swart studente op die kampus eintlik “onafwendbaar” was. Hierdie onvermydelike gebeurtenis moes glo nogtans “evolusionêr” deur die universiteit hanteer word, sodat “weerstandsvlakke van sekere groepe nie so maklik oorskry word” nie. Hierdie siening van die onafwendbaarheid van die oopstelling hou daarmee verband dat die Raad geargumenteer het dat swart en wit studente hulle woonplek uiteindelik (?) moes kon kies, wat volgens die Raad kon beteken dat swart studente ’n opsie moes hê van woonplek óf op die kampus óf in Promosa. Vir wit studente het dit beteken ’n keuse tussen ’n oop koshuis en ’n uitsluitlik wit koshuis. Hierdie siening kon nié handel oor die geleidelike oopstel van koshuise op die kampus nie, want selfs die besluit oor oprigting van die oop wooneenheid Oppirif is eers twee jaar later deur die Raad geneem. Dit is waarskynlik dat die bogenoemde argument slegs die doelbewuste skepping was van ’n indruk deur die Raad, waarin hy voorgehou het dat hy aan alle studente ’n sogenaamde keuse van woonplek sou wou gee. In die geval van swart studente was daar in werklikheid op hierdie stadium net één beskikbare verblyfplek beplan (wat deur die universiteit verskaf sou word), en dit sou in Promosa wees. Geen koshuise was vir hulle op die kampus oop, of sou oopgestel word nie. Net so kon inderwaarheid selfs ’n reeds bevoorregte wit student slegs in ’n uitsluitlik wit koshuis op die kampus woon, wat nog altyd die geval was. Hierdie hipotetiese wit student het nie op die stadium waarop die Raad hierdie argument aangevoer het, die keuse gehad om in ’n oop koshuis op die kampus te woon nie, want daar het nie sodanige oop behuising bestaan nie!
Duidelik het die Raad hier probeer om die aandag weg te lei van die dringende en maklik verstaanbare probleem wat éintlik vir swart studente ter sake was, naamlik huisvesting op die kampus soos dit op daardie stadium vir wit studente beskikbaar was. Terwyl die bou van die beoogde wooneenhede in Promosa sou voortgaan, sou die universiteit verder ook ander swart studente (in hierdie tyd is daar na hulle verwys as “Bantoe-studente”) wat in die Promosa-wooneenheid sou wou woon, graag wou help met aansoeke vir permitte by die staat (en dit vir bewoning van ’n “kleurling”-koshuis).14 Indien die Promosa-behuising na verloop van tyd deur die universiteit geëvalueer was, sou oorweging gegee kon word aan die oprigting van wooneenhede in Ikageng (die swart / Bantoe-woonbuurt).15
Dit was op hierdie stadium alreeds moontlik om in terme van die Groepsgebiedewet aansoek te doen vir toegewings met betrekking tot bewoning deur swart studente. Dit is dan ook deur talle universiteite gedoen, naamlik vir individuele studente om op ’n jaarlikse basis in te woon, of vrystelling vir alle bona fide voltydse ingeskrewe studente om in ’n gemengde koshuis, of in ’n afsonderlike koshuis, of in die gebied rondom die universiteit, te kon woon.18 Dit staan in teenstelling met die twee genoemde beperkte moontlikhede wat wel deur die PU geskep is, naamlik die wooneenheid in Promosa en die Gastehuis. Later in hierdie artikel word gekyk na die praktiese gebruik en omvang van wat sekere ander universiteite in die land van hierdie toegewings van die staat gemaak het. Dit sal vergelykend kan aandui in hoeverre die PU bereid was om swart studente daadwerklik te help om praktiese behuising te bekom. Die toegewings was waarskynlik net bedoel om die “onafwendbare” oopstelling van koshuise uit te stel.
Die optrede van die voorstanders van oopstelling by die universiteit word nou nagegaan en gee ’n goeie beeld van die Raad se optrede en sy vassteek by ’n praktyk wat vinnig besig was om uitgediend te raak.
Die Raad is vanaf September 1989 deur die Senaat se versoeke om oopstelling onder druk geplaas.19 Uit die aard van die verdeling van funksies was die oopstelling van koshuise nie ’n akademiese (Senaats-) aangeleentheid nie; die besluit het by die Raad berus, wat ’n hele reeks dikwels niksseggende argumente aangevoer het om sy afwysende besluite te probeer regverdig of ten minste aan homself te verduidelik. Die Raad het ’n solipsistiese gesprek gevoer oor die huisvesting van swart studente, die onafwendbaarheid, maar tog die evolusionêre ontwikkeling daarvan, die sogenaamde keuses vir studente en ’n “gedifferensieerde” benadering tot hierdie saak. Dit dui moontlik op oorversigtigheid om nie deur nuwe en duidelik liberale besluite sy vermeende ondersteunerskorps te vervreem nie. Daarom was die Raad se standpunte nie konsekwent of beginselvas nie.
Die besonder aktiewe sosiopolitieke groep op die kampus, Jeugkrag-Potchefstroom, het teen ongeveer die einde van 1988 die voortou geneem in die bevordering van swart studente se belange. Daar is ’n hele aantal aksies geloods om die swart studente se behoefte aan oop behuising duidelik te stel. Die organisasie het ’n rubriek in sy blaadjie, Sê dit!, geplaas en ’n mediavrystelling uitgereik waarin die stadsraad vir sy kleinlike optrede en sy “diskriminerende” en “verwerplike” besluit gekritiseer word.21 Verder is ’n versoek aan die Sentrale Studenteraad (SSR) gerig om sy bekommernis oor die posisie van “Swart en Bruin” studente op die kampus te stel. Hierdie studente was op die oog af as volwaardige, voltydse studente toegelaat, maar tog van talle geleenthede uitgesluit omdat hulle nie op die kampus kon woon nie.
Jeugkrag-Potchefstroom het aan die SSR gevra om ondubbelsinnig oor die strydpunt standpunt in te neem. Die reaksie van die SSR was om die wesenlike van Jeugkrag-Potchefstroom se versoek aan die viserektor (Reinecke) deur te gee soos wat hy dit glo van “sekere studente” ontvang het. Die SSR het egter besluit om bloot die Raad se standpuntstelling af te wag en nie ’n eie en onafhanklike besluit te neem nie.22
Die verspreiding van die stuk is voorafgegaan deur ’n “lang en moeisame proses”.30 Behalwe die versoek wat aan die SSR gerig is om ’n beginselbesluit oor die behuisingsituasie te neem, is daar briewe geskryf waarin die Raad gevra is om ernstig aan die saak aandag te gee. Nadat die stuk voltooi is, het die bestuur van Jeugkrag-Potchefstroom eenparig die inhoud van die inligtingstuk Dit Raak Jou! goedgekeur.31 Omdat daar bekommernis was dat twee inwoners van die Gastehuis, Deidré Constance en Revona Williams, dalk in moeilike situasies kon beland tydens die verspreiding, is daar besluit dat hulle self sou kon bepaal of hulle saam met iemand anders (wit) sou wou gaan wanneer die verspreiding plaasvind.
Na die verspreiding was daar ’n gesprek tussen die hele bestuur van Jeugkrag-Potchefstroom en senior bestuurslede van die universiteit asook SSR-lede oor Dit Raak Jou!, wat sonder die vereiste inhoudelike goedkeuring van die SSR op kampus versprei is. Jeugkrag-Potchefstroom het erken dat die oorsig as ’n “tegniese punt” beskou kon word en het onderneem om in die toekoms hierdie reël na te kom. Reinecke het, nadat die vergadering alreeds begin het, by die groep aangesluit en dit gestel dat Jeugkrag-Potchefstroom nie die reg gehad het om die eerste uitgawe van Sê dit!, met ’n sekere berig daarin (oor Dit Raak Jou!), te versprei nie, omdat die inhoud oor ’n sensitiewe saak gehandel het waaroor nie geskryf mog word nie, want dit “[doen die] saak net skade aan”. (Dit is nie duidelik of hy bekommerd was oor die moontlike toekomstige onbelemmerde verblyf van die swart studente of oor die beeld van die universiteit wat benadeel kon word by sy konserwatiewe ondersteuners nie.) Hy het dit gestel dat die sinsnede “goedgekeur vir publikasie” (met betrekking tot Sê dit!) in die studentekoerant, Die Wapad (DW) “in elk geval onwaar” was. In ’n brief aan Jeugkrag-SA se hoofkantoor het die plaaslike tak hierdie bewering van Reinecke weerlê en dit gestel dat twee lede van Jeugkrag-Potchefstroom teenwoordig was toe Reinecke sy eie antwoord op die stuk, Dit Raak Jou!, aan hulle voorgelees het, ’n stuk wat dan volgens ’n onderlinge verstandhouding, naas Jeugkrag-Potchefstroom se bogenoemde artikel in Sê dit!, in DW van einde Augustus 1988 geplaas sou word. Eers op ’n later stadium het Reinecke die redakteur van DW gevra om die berig vir ’n maand terug te hou sodat die universiteit iets aan die saak kon doen. Hy het dit verder by die bogenoemde vergadering gestel dat die twee lede van Jeugkrag-Potchefstroom wat hierby betrokke was, mense was “wat nie vertrou kon word nie”. Al die bestuurslede van Jeugkrag-Potchefstroom is deur hierdie bewering “geweldig ontstel”.33
’n Groot deel van die onsekerheid en ongerief van hierdie twee groepe swart studente is in Dit Raak Jou! vervat. Die inligting in hierdie afdeling van die artikel is hoofsaaklik daaraan ontleen. Een van die agt vrouestudente in die Gastehuis het byvoorbeeld onder die indruk verkeer dat haar inskrywing aan die PU losies sou insluit. Met registrasie het sy egter verneem dat sy nie in ’n dameskoshuis, Karlien, kon tuisgaan nie. Sy en haar ouers, wat 250 km van Potchefstroom af gewoon het, moes die dag van registrasie inderhaas vir haar losies vind in die swart woonbuurt, Ikageng, waar hulle niemand geken het nie. Van die ander swart studente was geskok omdat daar by hulle skool vir hulle gesê is: “Die Puk is oop!” Hulle het later agtergekom dat dit nie “werklik oop” is nie. Een meisie se aansoek om verblyf is inderdaad goedgekeur, maar met registrasie is sy meegedeel dat die universiteit nie aan “anderskleuriges” woonplek verskaf nie.35
In Augustus van die eerste jaar het ’n amptenaar verbasing uitgespreek toe hy/sy hoor dat die vervoerprobleem van die manstudente nog nie opgelos is nie. ’n Lening van R500 is mettertyd aan elkeen van hierdie studente toegestaan om hulle te help met vervoer, maar volgens een student is daar “dus ’n keuse vir die studente uitgeoefen oor die plek van verblyf en daarna van hulle verwag om [self] vir die vervoer te betaal”.
Die vrouestudente moes noodgedwonge, as gevolg van die nievoltooiing van die tweede Promosa-wooneenheid en omdat hulle in elk geval geweier het om daar te woon, in die Gastehuis intrek. Hulle kon egter nie van die koshuiseetsale gebruik maak nie. Omdat daar nie kookgeriewe in die Gastehuis was nie, het hulle een van ’n paar keuses gehad. Hulle moes soms in hulle kamers kook of by die Studentesentrum en die kafees gaan kos koop. In die begin is daar wel geld bewillig vir ’n kombuis, maar dit is eers heelwat later verskaf, na die Julievakansie.39 Die bedoeling was dat die verblyf in die Gastehuis vir die hele jaar sou geld, maar die vrouestudente het nog nie geweet hoe hulle sekerheid van verblyf binnekort geskok sou word nie. Op ’n stadium is hulle eensklaps per brief meegedeel dat hulle na Promosa kon (of moes) trek.
Aangesien daar egter onduidelikheid oor die aard en selfs die bestaan van die brief oor die voorgenoemde trek was, het die Studenteburo, op die vrouestudente se versoek, belowe om die saak te ondersoek en na hulle terug te kom.40 Toe die vrouestudente noodgedwonge self later moes navraag doen, het die Studenteburo hulle meegedeel dat hulle wel die res van 1988 in die Gastehuis sou kon bly. Om dinge te vererger het die universiteit hulle ook nie meegedeel dat die Gastehuis in die jaar oorvol bespreek sou wees nie, met die gevolg dat hulle toe onvermydelik al agt na een groot kamer moes trek. By ’n vergadering met die verteenwoordigers van die Studenteburo, waartydens hulle oor hierdie situasie gekla het, is hulle meegedeel dat hierdie besluit oor die verskuiwing na een kamer nie by die buro berus het nie, en dat hulle dit so moes aanvaar, maar hulle sou wel weer later in dubbelkamers kon intrek. Hulle het vir ’n paar dae saam in die groot kamer gewoon, maar omdat hulle oor hierdie swak behandeling gekla het (“[T]hey lied to us”, Constance, September 2015), kon hulle weer in gewone dubbelkamers intrek.