JY LEES NOU Verlore ‘boerebelange’ nou in buitelandse hande
Ter illustrasie. Foto: Roelof Bezuidenhout.
Pioneer Foods en Clover het albei ontstaan uit koöperasies wat gestig is om tot voordeel van boere waarde tot landbouprodukte te voeg. Albei is nou deur buitelandse maatskappye oorgeneem.
In Julie is bekend gemaak dat die aandele van die voedselmaatskappye Pioneer Foods en Clover ten volle deur hoofsaaklik buitelandse maatskappye gekoop gaan word. Albei gaan gedenoteer word. Dit laat ’n soet-suur smaak in die mond. Die soet is die feit dat internasionale maatskappye wel bereid is om op groot skaal in Suid-Afrika – spesifiek voedselmaatskappye – te belê. (Die vraag duik ook natuurlik op of Suid-Afrikaners dalk te pessimisties is.)
Die suur is dat albei maatskappye uit boerekoöperasies ontstaan het. Boere was die eienaars en die doel was om waarde toe te voeg tot die boer se produk (koring, mielies en melk) en dit gesamentlik te verwerk en bemark om sodoende te deel in die winste in die waardeketting.
Gedurende die laat 1980’s en vroeg 1990’s was dit ’n gier van baie landboukoöperasies om om te skakel in maatskappye. Van die redenasies was destyds dat die boerelede se waarde in ledebelange ontsluit kan word in verhandelbare aandele.
Daar is ook gevrees dat die ANC-regering die Koöperasiewet (Wet 91 van 1981) sodanig sal verander dat kommersiële landboukoöperasies grootliks benadeel sou word. Daar was onder meer debatte oor die subsidies en droogtehulp wat deur koöperasies na boere gevloei het. Die redenasie was dat dit staatsgeld is en dat die staat sy deel moet kan opeis.
Van die koöperasies se bates, soos silo’s, is met heffings ingevolge die Wet op die Bemarking van Landbouprodukte (Wet 47 van 1996) en met lenings teen lae rentekoerse van die Land Bank gebou. ’n Mens sou kon redeneer dat die bates dan eintlik openbare bates is en aan die staat oorgedra sou moes word. Dit was vuurwarm debatte.
Daar is ook baie navorsing gedoen oor die voor- en nadele ten opsigte van finansiële sake en belasting van ’n koöperatiewe ondernemingsvorm teenoor ’n maatskappyondernemingsvorm. Die een fout wat party koöperasies gemaak het, was om die maatskappystruktuur só op te rig dat die beheer van boere-aandeelhouers nie beskerm was nie, soos wat in ’n koöperasie wel moontlik is.
Die gevolg was dat die beheer van verskeie koöperasies wat na maatskappye omgeskakel het, mettertyd uit boere se hande geglip het weens die vryelike verhandeling van aandele aan aandeelhouers wat nie boere is nie. Die ou Oos-Transvaal Koöperasie (OTK) is deesdae Afgri en sy aandele word hoofsaaklik deur buitelandse aandeelhouers besit.
Dieselfde geld die eens magtige Vleissentraalkoöperasie, wat die rooivleisbedryf oorheers (en dalk gestabiliseer) het. Die beleggingsmaatskappy Zeder is ’n voorbeeld van ’n maatskappy wat redelike aandeelposisies in landboumaatskappye bekom het.
Daar het enkele landboukoöperasies en -maatskappye oorgebly waar boere die beherende aandeelhouers is en deel in die winste en kapitaalgroei van die ondernemings. Een van die suksesvolste van hierdie maatskappye is VKB, met sy hoofkantoor op Reitz. VKB het ’n omset van sowat R12 miljard en bates van bykans R7 miljard.
Dit is sekerlik maklik om terugskouend baie krities te wees oor die voormalige boeredireksies van koöperasies wat die veranderinge aangebring het en die landbou-ondernemings so bestuur het dat boere nie meer die enigste aandeelhouers is nie. Dit het egter regstreeks daartoe gelei dat Pioneer Foods (wat onder meer die ou Bokomo was) nou deur buitelanders besit gaan word. Dieselfde het met Clover en vroeër met Afgri gebeur.
Die gesamentlike markkapitalisasie van Pioneer Foods en Clover op die JSE is sowat R27,24 miljard. Dit was die waarde wat die mark op die twee maatskappye geplaas het op 22 Julie 2019, teen die heersende aandeleprys. Albei maatskappye se aandeelpryse het gestyg nadat die aanbiedings bekend gemaak is.
In die tabel word ’n kernagtige opsomming gegee van enkele van die maatskappye se finansiële aanwysers en balansstaatwaardes. Zeder is bygevoeg omdat baie boere ’n belegging in Zeder oorweeg, om sodoende blootstelling aan die landbou se winste in waardetoevoeging te kry. Pioneer Foods en Clover is redelik winsgewende maatskappye. Buitelandse aandeelhouers gaan egter nou winste verdien uit die Suid-Afrikaanse mark en Suid-Afrikaanse boere as grondstofverskaffers.
Aandeelhouers van Pioneer Foods gaan deur die PepsiCo-groep uitgekoop word teen sowat R24 miljard, wat ’n premie verteenwoordig van sowat 50% bo die heersende aandeelprys toe die aanbod aangekondig is. Die transaksie is nog onderhewig aan finale goedkeuring deur aandeelhouers en die mededingingsowerhede, wat sekere voorwaardes sal stel, maar daar is reeds in beginsel ooreengekom oor die transaksie.
Pioneer Foods het verskeie bekende handelsnaamprodukte, soos Bokomo, Ceres, Liqui Fruit, Sasko, White Star-mieliemeel en Safari-droëvrugte. PepsiCo wil deur die netwerk en kundigheid van Pioneer Foods verder betrokke raak in die voedselmark in Afrika suid van die Sahara.
Daar word nie juis veranderinge voorsien in die huidige aankooppatroon van Pioneer Foods van ’n groot verskeidenheid landbouprodukte by boere nie. Inteendeel, indien die mark na die res van Afrika verder uitgebrei kan word, kan dit sy aankope verhoog.
Pioneer Foods is reeds betrokke in die res van Afrika, en met die nuwe Afrika-vryhandelsooreenkoms wat in die toepassingsfase is, kan meer van Suid-Afrikaanse boere aangekoop word. Clover word oorgeneem deur Milco SA. Dit is ’n maatskappy wat met die oog op hierdie transaksie geskep is. Dit word beheer deur Milco Mauritius International, wat op sy beurt beheer word deur Central Bottling Company (CBC), die grootste vervaardiger en verspreider van koeldranke in Israel.
CBC besit ook Tara, die naasgrootste melkverwerker in Israel. Clover vervaardig melkprodukte, sojaprodukte en ander nie-alkoholiese produkte soos vars vrugtesap, suiwelgebaseerde vrugtesap, gaskoeldrank, water en ystee. Clover is ’n bekende handelsnaam in die Suid-Afrikaanse suiwelbedryf.
Boere word dikwels aangemoedig om betrokke te raak in die waardeketting buite die plaashek. Die werklikheid is egter dat dit baie moeilik is vir ’n kommersiële boer om op skaal betrokke te raak met byvoorbeeld ’n eie koringmeule en mee te ding met die paar groot groepe.
Die aanbeveling was dat boere eerder aandele koop in maatskappye wat landbouprodukte verwerk en bemark, asook insetverskaffers. Sodoende kan gedeel word in hul moontlike winste en kapitaalvermeerdering ervaar word. Die moontlikhede raak nou minder met die denotering van Pioneer Foods en Clover.
Zeder besit ’n gediversifiseerde portefeulje aandele in verskeie landboumaatskappye, waar met aandeelhouding ook in die winste gedeel kan word. Zeder gaan sowat R6,5 miljard kontant ontvang vir sy aandele in Pioneer Foods. Dit gaan gebruik word vir verdere beleggings en ’n spesiale dividend aan aandeelhouers.
Zeder het ’n belang van 28,6% in Pioneer Foods en sowat 95,3% in Zaad Holdings, wat ’n jaarlikse omset van sowat R1 miljard het en landbousaad na sowat 100 lande versprei. Klein Karoo-saadbemarking en Agricol maak deel uit van Zaad Holdings.
Zeder het ook ’n belang van 97,4% in Capespan, wat in die vrugtebedryf betrokke is en ’n omset van sowat R5 miljard het, 41,1% in Kaap Agri (’n voormali- ge koöperasie), met sowat 194 bedryfspunte en ’n jaarlikse omset van sowat R6 miljard, 56% in Agrivision Africa, wat hoofsaaklik in groot kommersiële landbouprojekte in Zambië betrokke is, 29,3% in die geïntegreerde veevoer-en-hoenderprodusent Quantum Foods, en 97,4% in ’n logistieke groep.
Die totale waarde van Zeder se beleggings in dié maatskappye was op 24 Julie 2019 sowat R12,292 miljard. Deur aandele in Zeder te koop, kry jy blootstelling aan ’n wye verskeidenheid landboumaatskappye in die waardeketting. Zeder se aandeelprys het met die aankondiging oor Pioneer Foods in enkele dae met sowat 30% gestyg.
Daar is verskeie mediumgrootte boerderye wat ernstig betrokke raak by sogenoemde koopgroepe en selfs gesamentlike bemarking. Hul doelwit is om in die waardeketting betrokke te raak, langer beheer te hou oor hul produkte en sodoende te deel in die waardetoevoeging buite die plaashek.