Published: 2016-01-17 Views: 1551
HOEV: OPNAME VAN BESIENSWAARDIGHEDE Nr 029
HEHA: SURVEY OF HERITAGE SITES No 029
LOOD PRETORIUS (“SKOTE PETOORS”) SE HUIS
GPS data:X 27.54.25 Y –25.46.51
WELGEGUND 491JQ. GEDEEELTE 79
PAD:Die pad na Isle de Afrique vanaf P 31-1
EIENAAR / KONTAKPERSOON: Lars Melin
Lood Pretorius (Skote Petoors) se huis in die tyd van Eugéne Marais. Die es en die bloekomboom regs bestaan vandag nog.
The house of Lood Pretorius, the legendary artillerist after whose successes in the Anglo Boer War the proverb “Skote Petoors” was stamped. This photograph was taken more or less at the time when Eugéne Marais borrowed a gun from Pretorius to take his own life.
Die eerste huis is hier op die plaas, Welgegund, waarskynlik deur M W Pretorius (Swart Martiens) wat met Debora Retief getroud was, gebou. Dit sou om en by 1848 moes wees. Swart Martiens was ‘n broerskind van Andries Pretorius en dus ‘n neef van Marthinus Wessel Pretorius, die staatspresident van die ZAR en stigter van Pretoria. Swart Martiens was ook die eienaar van die plaas Paardekraal op die hoëveld waar hy sy perde in die somer gehou het aangesien hier perdesiekte was. Op Paardekraal is Krugersdorp later aangelê.
Na sy dood het sy seun Henning Petrus Nicolas Pretorius, die stigter van die ZAR se staatsartillerie, die plaas bewoon en na hom sy seun Johannes Lodewicus (Lood) wat op 24 05 1871 hier gebore en 14 06 1939 in Pretoria oorlede is.
Die huis in 2002 vanaf dieselfde hoek gesien as op die foto hierbo, wys die simpatieke veranderings wat die huidige eienaar aangebring het. Die ou skoortsteen van die kombuis asook die reuse bloekomboom is nog die oorspronklike.
The house in 2002 seen from the same angle as on the old photo above, shows the sympathetic additions by the present owner. The kitchen chimney and the old blue gum tree are still the original.
Nog ‘n aansig van die huis in 2002. Die kombuis met skoorsteen is links te sien asook die groot ou bloekomboom. Regs is die rondawel wat by elke huis in die ou dae as melkkamer of koelkamer naby die kombuis gedien het.
Another photo of 2002 shows the kitchen and chimney to the left. It also shows the old blue gum tree and to the right the rondawel, an important part for all households in the nineteenth century and before. These rondawels were used for milk and cold storage and were always next to the kitchen door. It became a trademark or style characteristic of a well to do farm house in the early twentieth century.
Lodewyk (Lood) Pretorius as majoor. Lodewyk (Lood) Pretorius as major.
Hy was die beroemde kanonier wat in die Anglo-Boereoorlog op 20 Oktober 1899 met sy eerste kanonskoot vanaf Talanaheuwel ‘n tent in die Engelse Kamp op Dundee getref het. Volgens oorlewering sou een van die Boere se uitroep, ”Skote Petoors!” die bekende uitdrukking tot gevolg gehad het. Lood Pretorius het deur die oorlog sy naam gestand gedoen en menige raak skoot afgevuur.
Dit word vertel dat hy in later jare nogal lief geword het vir die bottel maar dat dit sy slag met ‘n skietding net nog verbeter het. Na ‘n dop of wat het hy nog beter raakgeskiet as op ‘n nugter maag! Sy familie en vriende het hom so aanvaar alhoewel daar van die jonger geslag was wat hom daaroor geterg het. Eendag het hy van Pretoria af met sy oop perdekar teruggekom met ‘n splinternuwe 14-boor haelgeweertjie waarvan hy die trotse besitter geword het, langs hom. By “die kruispad” - dit is die kruising tussen die Hennopsrivier-Hartbeespoortpad en die Pretoria-Broederstroompad – het die Jones-kinders hom ingewag. Hulle was ‘n rowwe klomp, afstammelinge van ‘n Pretoriusdogter wat met ‘n Engelse offisier getrou het, wild groot geword en nie bang vir iets nie.
Met die stilhou kon hulle sien dat oom Lood weer ‘n bietjie getrek was. Hulle vra hom toe gemaak vriendelik na sy nuwe skietding uit wat hulle as ‘n windbuks afmaak. Hy verduidelik aan hulle dat dit ‘n nuwe soort haelgweer is en nie ‘n speelding nie, maar die tergery hou aan. Uiteindelik vra oom Lood of hy vir hulle moet wys waartoe sy geweer in staat is en hy vra die grootste Jones-lummel of hy op 50 tree met sy agterstewe na hom gerig wil buk. Dan sal hy sy “geweertjie” demonstreer. So gemaak, het die oom sy punt bewys en die Jones-ma het tot laat die nag nog haelkoëltjies met ‘n speld uit haar seun se agterwêreld gegrawe.
In 1934 het Lood Pretorius vir sy swaer, Gustav Preller ‘n huis op Pelindaba gebou (kyk 032). Op 29 Maart 1936 het Eugéne Marais na Lood Pretorius se huis gekom om die geweer te leen waarmee hy sy lewe geneem het (028). Die huis is later heelwat vergroot maar die kombuisgedeelte met sy oorspronklike dik mure bestaan nog. Die huidige eienaars is mnr en mev Lars Melin.
HOUSE OF LOOD PRETORIUS (“SKOTE PETOORS”)
GPS data: X 27.54.25 Y –25.46.51
WELGEGUND 491JQ.PORTION 79
ROAD: Road to Isle de Afique from P31-1
OWNER / CONTACT PERSON: Lars Melin
”Swart Martiens” se huis rondom 1900. ”Swart Martiens’” house circa 1900.
Die kombuis met es in 2002. Die huidige eienaar het ‘n antieke geweer bokant die vuurmaakplek opgehang om aan Skote Petoors en Eugéne Marais te herinner.
The kitchen in 2002. Lars Melin, the present owner, himself a gun smith, hang a rifle above the fire place to remind of Eugéne Marais and Skote Petoors who allegedly haunts the place at stormy nights.
The first house here on the farm Welgegund (“Kindly Granted”) was probably built by M W Pretorius, known as Swart Martiens (Black Martin) who was married to Debora Retief. The estimated date is 1848. Swart Martiens was a nephew of Andries Pretorius of Blood River fame and therefore a cousin of Marthinus Wessel Pretorius, state president of the ZAR and founder of Pretoria. Swart Martiens was also the owner of the farm Paardekraal (“Horses’ Kraal”) on the highveld (Krugersdorp was built there later on) where he kept his horses in summer to prevent horse-sickness.
After his death his son Henning Petrus Nicolas Pretorius, founder of the ZAR’s state artillery, lived on the farm, followed by his son Johannes Lodewicus Lood, (which also means lead – bullets!) He was born here on 24.05.1871 and died in Pretoria on 14.06.1939.
Lood Pretorius was the famous Anglo-Boer War cannoneer who hit a tent in the English camp at Dundee with his first cannon shot fired from Talana Hill. The expression “Skote Petoors” (Shot! Pretorius) shouted by one of the Boers, is still sometimes used as praise for a well-performed task or a spot on answer. That this shot was not merely beginner’s luck was proved over and over again by “Skote Petoors” (Shot Pretorius) during the war.
In 1934 he built a house at Pelindaba for his brother-in-law Gustav Preller (031).
It was to Lood’s house that Eugéne Marais came on the 29th of March 1936 to borrow the gun with which he killed himself (028).
The house is now much bigger than it originally was, but the old kitchen with its thick walls still exists.