Een aspek van die stryd tussen die hegemoniese kultuur en minderheidsgroepe is die herlewing en bemiddeling van kulturele praktyke wat voortdurend aan institusionele weglating, as vorm van beheer oor die geheue en geskiedenis, onderwerp word. Hierdie praktyk kan noodlottig wees vir ’n minderheidsgroep. Argivering, as vorm van teengeheue, is dus noodsaaklik vir die verwoording van minderheidsdiskoers (Maley e. a. 1997:239). Graaff versamel boeke en skilderye. Sy bewaringsaksie is ’n poging om hom te verskans van die (veranderende) buitewêreld (112). In sy vertelling van sy jeugjare beskryf Graaff die ou verpleegster as ’n argivaris wat alles dokumenteer (129). Hierdie bewaringsaksies dui op die teruggryp na die verlede in ’n poging om die eie identiteit te definieer binne ’n nuwe, veranderende bestel. Wanneer Graaff die foto-albums erf, verteenwoordig dit vir hom “’n era wat sy eie lewe eggo. Die glansgestolde foto’s met politici uit die hoogty van apartheid” (131). Graaff wys op die magnaat se kompulsie om te herstel en te bewaar, om dinge as erfenis agter te laat (208). Hy stel sy eie lewe as skrywer gelyk aan dié van die magnaat: “Is die Doktor se lewe nie dalk, nes die skrywer s’n, ’n projek om terug te win wat verlore is nie?” (324). Die behoud van die Afrikanerkultuur binne die refleksiewe utopologie kom veral aan bod wanneer hy die wakis as bewaarder van eie kultuur teenoor die bedreiging van vreemde invloede beskryf (328).
Graaff bepleit die gebruik van Afrikaans op alle vlakke wanneer hy die taal gelykstel aan ’n viool, ’n instrument wat kan uiting gee aan enigiets van ’n volksdeuntjie tot ’n komplekse vioolkonsert (242). Van Niekerk (2008) meen:
’n Bewustheid of onbewustheid van kanonieke gedistingeerdheid onderskei die akademiese van die nie-akademiese leser. Die insluiting van populêre literatuur in universiteitsillabusse is ’n groeiende tendens en ’n gevolg van die invloed van mediastudies. Die groei en uitbreiding van mediastudies, wat voortbou op sosiologiese tradisies, is verantwoordelik vir die toename in meer gesofistikeerde studies oor massamedia-gehore (Hawthorn 1988:107). Kultuurstudies omsluit ’n diverse aantal perspektiewe en ondersoek nie alleen ’n verskeidenheid kultuurkategorieë nie, maar is ook noodsaaklik vir die politieke en ideologiese aspekte wat kontemporêre kultuur moontlik maak. Die fokus verskuif weg van die literêre kanon en die belang van verbruikerspatrone ten opsigte van kulturele artefakte word belig. Graaff bekla sy lot in hierdie verband:
Asbesmiddag vertekstualiseer die hedendaagse sosiopolitieke realiteit. In ’n elegie oor ’n vergange tyd beween Graaff nostalgies ’n verlore leefwêreld wat hy geken het (refleksiewe utopologie) en wonder skepties of alles wel die moeite werd was noudat die spel verander het. Hy erken (80, 123) dat die opposisies van sy begindae as skrywer weg is en dat dinge nou meer kompleks is: “Ek is van ’n geslag skrywers wat maklike verklarings maak oor die onvoorspelbaarhede van die verlede noudat geskiedenisse in hierdie land herskryf word, maar hoe blind en hoe woordeloos is ons nie wanneer ons waarlik vorentoe moet kyk nie!” (330).
Graaff se verwysing na iemand wat met ’n pistool die kamer binnekom (71, 239, 305) dui op skrywersblokkasie, dat die skrywer sukkel om die roman te laat vlot. Dat die skrywer dit toenemend moeiliker vind om te kan skryf, dui op die vraag rondom die identiteit van die hedendaagse wit Afrikaanse betrokke skrywer. Binne ’n verander(en)de Suid-Afrikaanse sosiopolitieke konteks bevind die skrywer hom toenemend in die posisie van slagoffer, soos Graaff oor homself as akademikus opmerk: “Die tipiese akademikus van ’n eens liberale universiteit, wat nou ossilleer tussen sy tradisie van weerstand en die eise van gedienstigheid aan die nuwe orde” (22). Die skrywersgees moet weer ou gevegte oorveg, maar hy weet nie hoekom of teen wie nie (50). Roos (2006:67) noem dit ’n “nuwe (post-) koloniale stryd, een waar die skrywerspen as die mees effektiewe spies/umkhonto in die konflik tussen nuwe politieke maghebbers en die nuwe magloses ontwikkel word”. Die literêre distopie, die moontlike duister toekoms, geniet tans aansienlike gewildheid in Suid-Afrika en bied ryke stof aan Suid-Afrikaanse skrywers en kunstenaars (Visagie 2009:12). Graaff, soos soveel eertydse, progressiewe Afrikaanse intellektuele en skrywers, is ontgogel deur die huidige toestand in die land en sy plek daarin:
My generasie het begin skrywe in ’n tyd toe ons eie mense, ons taalgenote, ons gehaat het oor wat ons oor hulle aan die skrywe was. Ons het hulle min genade betoon. Ons is oorlaai met haatbriewe. Doodsdreigemente. Ons motors se ruite is uitgeslaan. Gate in die petroltenk. En nou word my mond weer gesnoer. Hier in die nuwe Suid-Afrika is ek helaas weer nie goed genoeg nie. (100–1).
Hulle het reeds tydens besprekings die nosie van betrokkenheid afgewys; hulle het multikulturalisme en veeltaligheid afgewys; hulle het die enkele Afrikaanse skrywer wat hy as ’n soort geheuebank van ’n vervloë tyd genooi het, agterdogtig aangekyk en verwerp. Nee, met hulle moet jy bloot die tegniese vertelmiddele tot jou beskikking bespreek, en die posisionering ten opsigte van manuskripvoorlegging, internasionale agente, die mark en filmregte. (169)
Sy vriendin, die beeldende-roman-skrywer, bevraagteken verder die toepaslikheid van sy studieveld in die hedendaagse Suid-Afrikaanse konteks (235).
Graaff wys op die oedipale stryd tussen die skrywer en sy voorgangers ten einde ’n eie, nuwe stem te verseker (155). Hy meen dat die skrywer hom nooit moet verweer teen kritiek nie, nooit advokaat vir die verdediging moet wees nie, maar skepper, nar en koggelaar (163). Hy sien die skryftaak as ’n misdaad, maar ook as ’n meedoënlose opvoer van die self (263). Volgens H.P. van Coller in Roos (2006:46) is ’n belangrike tendens van die prosa van die negentigerjare ’n disseksie van die verlede, ’n “waarheidskommissie in die kleine”. Die skrywer in Asbesmiddag spreek hom baie sterk uit teenoor hierdie siening: “die opvatting dat letterkunde in Suid-Afrika nog al die jare as alternatiewe Waarheidskommissie gedien het. Wat ’n gek opvatting – die skrywer as magistraat!” (171). Graaff verwys na die geykte internasionale siening van die Suid-Afrikaanse literatuur waar die gehore min weet van wat tans in die land aangaan, en waar die debatte telkens teruggryp na die eenvoudige opposisies van die apartheidsera en na die Waarheids-en-versoeningskommissie (171). Hy voel egter baie sterk omtrent kuns as “’n wederstrewige daad, ’n misdaad. ’n Afwys van konvensie. Dis ’n uitdaging aan die konvensionele; dis protes en verbetenheid om vry te breek na wetteloosheid […]. Oortreding is die ink wat uit die skrywer se vingers vloei” (171). Graaff meen dat die mens se weerloosheid die skrywer se produk is (144), dat die krag van die letterkunde in sodanige swakheid lê (173).
Waar die betrokke romans in die 1980’s en 1990’s ’n demokratiese Suid-Afrika, vry van apartheid, as utopia voorhou, toon hierdie lesing van Asbesmiddag dat die geïdealiseerde verlede as utopia figureer binne die teks. Resente toekomsromans, soos onder meer Venter se Horrelpoot (2006) en Krüger se Wederkoms – Die lewe en geskiedenis van Jannes Hoop (2009), bevat sterk distopiese elemente. Die tekste word representasies van die vrese van die wit mens in Afrika en verbeeld ’n toekomstige distopia. Hierteenoor word in Asbesmiddag, te midde van die deurlopende aanwesigheid van ’n refleksiewe utopologie, ook op die moontlikheid van ’n utopiese toekoms gesinspeel deur die positiewe uitkyk van die Doktor. Die magnaat is deurentyd meer positief in sy geloof dat Afrika deur gesonde arbeid en oorgrensprojekte gesond sal word. Hy bepleit wedersydse vertroue en vennootskappe met die mense van ons kontinent (216): “‘Die oggende is die mooiste.’ Die magnaat se stem eggo in die portaal. Dan draai hy na die skrywer. ‘Ek staan nou net daar buite in die tuin en dink: Hierdie Afrika het baie potensiaal’” (210).
Hierdie uiteenlopende, selfs teenstrydige, utopiese benaderings binne die enkelteks genereer spanning wat sowel tematies as tekstueel tot die dinamiek van die teks bydra. Ten spyte van die affiniteit vir die dinge van die verlede en ’n oënskynlike nostalgie vir ’n verlore paradys, kan die wit Afrikaner (Graaff) nie van die Afrika-werklikhede ontvlug nie. So word nie net ’n verlore utopia nie, maar ook die kontemporêre sosiopolitieke realiteit en die moontlikhede vir ’n beter toekomsin Asbesmiddag gefiksionaliseer.
Dan die beleë vlaktes van die Afrikaanse prosa: die oorloë en die skuld, die boerewonings en die stedelike verval, die nooiens in nartjies en die sangers van Suikerbosrant, die verlies en die veldslag, die droogtes en die swerfjare en die hemele wat moet help. (99)
Die skrywer verbind hom bewustelik tot sosiopolitieke vraagstukke. Deur die mimetiese weerspieëling in die roman van die Suid-Afrikaanse tydgenootlike samelewing verkry die leser insig daarin. Die roman kan gelees word as ’n manifestasie van die onderliggende kultuur en in sy verhouding tot die waardes, norme en oortuigings van die wit Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner. Die verband tussen fiksie en realiteit word belig in Graaff se werkswyse wanneer hy erken dat “hy steel uit sy ervaring, maar belaster homself skaamteloos en lieg ruim by” (174). Die beskrywing van Graaff se droom is gesien as ’n selfreferensiële metatekstuele verwysing na die roman Asbesmiddag: “‘n Man wat nie woorde voortbring nie, maar ’n sproeivlam, ’n fakkel voor die mond. ’n Toertjie, eintlik nie eers gevaarlik nie, blote oëverblindery” (59). Die roman kan verder gesien word as ’n vorm van littérature engagée deur die betrokkenheid by aktuele probleme en ’n opmerklike poging om die marginalisering van die wit Afrikaanssprekende skrywer, maar ook die Afrikaanse taal, te ontbloot.
Hierdie artikel voer aan dat Asbesmiddag binne ’n linguistiese, metatekstuele en ideologiese konteks in diskoers tree met kontemporêre kwessies binne die Suid-Afrikaanse sosiopolitieke sisteem. Gelees as ’n fiksionele uitdrukking van protes teen die nuwe orde, reflekteer die roman indirek, op ideologiese vlak, die stryd om oorlewing van die Afrikaner se taal, identiteit en letterkunde. Die teks suggereer ’n refleksiewe utopologiese teruggryp na ’n verlore verlede van die wit Afrikaner. Die letterkunde kry hier ’n performatiewe funksie deurdat die diskoers van die onvergenoegdheid en desillusie van die Afrikaner deel vorm van sosiale aksie. Die poststrukturalistiese “alles is teks / veelheid van tekste” plaas die roman dus in kontak met die sosiale realiteit. Die sosiale diskoers se veelheid van stemme, tekste en kontekste word uitgebrei deurdat die roman op verskeie vlakke kommentaar lewer deur ’n eietydse sosiopolitieke betrokkenheid en ’n ryk lading van betrokke intertekste. Die geïdentifiseerde refleksiewe utopologie (Strydom 2010:7), wat die implisiete ideologie van die teks kenmerk, is ’n stroming wat nuwe interpretasiemoontlikhede binne die ideologiekritiek daarstel.