Tussen Jerusalem en Athene; Die christelike geloof in die hedendaagse kultuur – Willie van der Merwe | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Hierdie teks is 'n verwerkte uittreksel uit die intreerede van Willie van der Merwe by sy ampsaanvaarding as hoogleraar Godsdiensfilosofie, Apologetiek en Ensiklopedie van die Godgeleerdheid aan die Fakulteite Teologie en Filosofie van die Vrije Universiteit van Amsterdam, 24 September 2009. [Terug na die Nederlandse weergawe van hierdie intreerede].
Hoe meer ons te wete kom van die ontstaansgeskiedenis van die christendom, des te meer oorweldigend blyk die kulturele verskeidenheid van opvattinge, uitdrukkingsvorme, oorleweringe, getuienisse, gebruike en praktyke wat haar bestaan van die begin af gekenmerk het – en dit is geen verrassing nie! Deur die geskiedenis heen het hierdie uitwaaiering, hierdie verstrooiing, die disseminasie van haar kulturele vorme of (wat mens ook kan noem) "kulturele inkarnasies" van die christelike geloof nie minder geword nie, maar meer. Daarom kan 'n mens die sóórt identiteit van die christelike geloof tipeer – om 'n begrip van Derrida te gebruik – as "differance". Dit is 'n identiteit wat nie aanwysbaar is nie, omdat dit verspringend is, omdat dit in elke konteks weer anders is, omdat dit ons begrip en definisies altyd één voor is, één vooruit is. Soos die identiteit van 'n mens oor wie daar altyd weer ander en nuwe verhale te vertelle is, is dit 'n na-die-toekoms-uitgestelde identiteit en/of 'n uit-die-toekoms-komende identiteit. Vincent Brümmer, die Suid-Afrikaanse emeritusprofessor in godsdiensfilosofie van die Universiteit van Utrecht, het 'n mooi beeldspraak hiervoor gevind in Salman Rushdie se verhaal oor Jeroen en die verhaal van die see wat bestaan uit "a thousand, thousand, thousand and one different currents, each one a different colour, weaving in and out of one another like a liquid tapestry of breathtaking complexity".
As 'n mens die eerste 'n naam moet gee, kan 'n mens sê dat daar sprake is van 'n filosofie van die "vermensliking van God", en met as teenkant van die munt die "vergoddeliking van die mens"; in die woorde van die Franse denker, Luc Ferry, een van die verteenwoordigers van hierdie rigting, 'n "humanisme van die mens-God".
Andersyds is daar 'n filosofie, in feite 'n teologiese wending in die fenomenologie, wat opnuut die verskil in werklikheid, die synsdifferensie, tussen God en mens beklemtoon. Dit is 'n denke wat opnuut aandag vra vir die onmag en passiwiteit van die menslike subjek vis-à-vis die outonoom-gewaande subjek van moderniteit. In hierdie stroomop, aweregse denke gaan dit om die ontmaskering van 'n modernistiese illusie wat aan die basis lê van ons hedendaagse kultuur – altans dit is die oortuiging – te wete die illusie dat die menslike subjek die werklikheid en die geskiedenis met sy instrumentele rede kan deurgrond en beheers. Teenoor hierdie wydverbreide aanname word gestel dat elke dergelike poging tot totalisering, elke dergelike immanente totaliteit, deurbreek word deur die "transendente", die oneindigheid, die infinitief van die religieuse wat 'n mens ook "God" durf noem. Hierdie "transendensie" kan nie gedink word nie, nie geïnterioriseer word nie, nie geantisipeer word nie en nie beheers word nie. Dit kom op ons toe vanuit 'n onvoorstelbare en onvoorspelbare toekoms. In hierdie denkrigting word daar dus 'n radikale kritiek op die "humanisme van die mens-God" gegee vanuit 'n "eskatologie van transendensie".
Die "humanisme van die mens-God" interpreteer die christelike geloof as die einde, dit wil sê die uiteinde en die eindbestemming – vandag binne bereik! – van religie as sodanig. Die christelike geloof met haar boodskap van die menswording van God word beskou en gewaardeer as die stimulus par excellence vir die uiteindelike onttowering van die wêreld, soos Max Weber en andere reeds sekularisasie beskryf het. Die historiese proses van sekularisasie is dus nie 'n afkalwing van die christendom nie, maar die gestadige verwesenliking in die geskiedenis van haar eintlike betekenis. God het sigself ontbind, sigself prysgegee, deur in die menslike geskiedenis onder te gaan en volledig daarin op te gaan. In die vroeë kerk heet dit kenosis, die Griekse begrip wat vertaal kan word as die "ontlediging" van God in Christus. Die lofsang van Filippense 2:6 gaan by uitstek hieroor: