Hendrik Verwoerd, Eerste Minister Suid Afrika
Hendrik F Verwoerd
Foto: John Steedman, Flickr, 2010
Hendrik Verwoerd is in Nederland gebore. Sy vader was Wilhelm Johannes Verwoerd, winkelier, en sy moeder, 'n Fries het Anje Strik geheet. Hy het 'n ouer broer, Leendert, en 'n jonger suster ,Lucie, gehad..
In 1937 gee Verwoerd sy Professorspos op en word redakteur van `n nuwe NP-koerant, Die Transvaler. Die NP was in 1937 die amptelike opposisie in Suid-Afrika, maar het net een parlementsetel in die noordelike provinsie gehad. Die regerende Verenigde Party (VP)-pers verguis Verwoerd, en hy en sy gesin kry finansieel swaar. Verwoerd en die Transvaalse NP-leier, adv. Hans Strijdom, is egter geesgenote. Saam bou hulle 'n strydbare organisasie en koerant op. Beide verkondig die boodskap van 'n Afrikaner-republiek vry van oorheersing deur Brittanje, Engelssprekendes of groot kapitaliste.
Die Transvaalse NP wen in 1948 'n onverwagte aantal setels en maak so 'n wesenlike bydrae tot die NP se naelskraap oorwinning. Verwoerd, eers 'n senator, dien van 1950 tot 1958 as minister van naturellesake onder die premiers D.F. Malan en Hans Strijdom. In samewerking met die volkekundige dr. Werner Eiselen fokus Verwoerd op 'n nuwe benadering, naamlik respek vir swart etniese groepe se eiesoortigheid.
Die infrastruktuur van die RSA se wye landskap word ook verder uitgebou. Daar is die Oranjerivierskema se dambouprojek, SOEKOR wat plaaslik olie soek, en 'n nuwe plaaslike wapennywerheid. Met die eerste kernreaktor by Pelindaba betree Suid-Afrika die kernkragera. Die land se bruto nasionale produk groei van 1961 tot 1966 met 'n reusagtige 30% en Verwoerd se party wen 1966 se verkiesing oortuigend. In 'n andersins kritiese oorsig in Augustus 1966 beskryf Time Verwoerd as "one of the ablest leaders Africa has ever produced."
Op 9 April 1960 word 'n sluipmoordaanslag op Verwoerd uitgevoer. David Pratt skiet hom by die Randse Paasskou in Milner Park, Johannesburg twee keer met 'n .22 pistool in die gesig. Een koeël tref sy oor en die ander sy wang en verhemelte.
Op 6 September 1966 word Verwoerd in die Volksraad deur Demetrios Tsafendas, 'n parlementbode doodgesteek deur 'n dolk. Verwoerd word op 10 September 1966 in Pretoria begrawe. Op 13 September kies die Nasionale Party Advokaat Balthazar Johannes Vorster as nuwe leier waarmee hy outomaties die sewende Premier van Suid-Afrika word
Reaksie op die sluipmoord
Reaksie op die sluipmoord was gemeng. Alhoewel dit onder Afrikaners oor die algemeen as 'n tragedie beskou is, was daar ook mense wat anders oor die saak gevoel het. Dr Anton Rupert verklaar byvoorbeeld kort na die voorval: Ek wil nie 'n huigelaar wees nie: die feit dat Dr Verwoerd nie meer die Eerste Minister van Suid-Afrika is nie, is die beste ding wat met ons land kon gebeur het. Helen Suzman deel die sentiment met haar uitspraak: "I thought we were rid of one of the worst scourges we had."
Dr en mev Verwoerd was die sesde premierspaar van die Unie van Suid-Afrika en onder sy leiding het dit die Republiek van Suid-Afrika geword.
Dr Verwoerd is in 1901 in Amsterdam, Nederland gebore en het as twee-jarige seun saam met sy ouers na Suid-Afrika gekom. Hy het aan die universiteit van Stellenbosch studeer. Daarna is hy met Betsie Schoombee, 'n nooi van Middelburg, Kaap wat ook student daar was, getroud.
Hy was die eerste professor in Sosiologie aan die Stellenbosse universiteit. In 1937 aanvaar hy die redakteurskap van die Nasionale Party se nuwe koerant, die Transvaler.
In 1948 tree hy tot die aktiewe politiek toe en word Eerste Minister in 1958. Hy lei die volk tot Republiekwording. Alhoewel hy in die Engelse pers teenstand ervaar het, het hy die Afrikanervolk saamgesnoer en ondersteuning van 'n groot getal Engelssprekendes gehad. Ook die swart volke van Suid-Afrika en Suidwes-Afrika het waardering vir sy beleid getoon soos gesien in die talle besoeke wat hy afgelê het.
Dr Verwoerd is in die parlement in Kaapstad vermoor op 6 September 1966.
Die destydse Rhodesiese Eerste Minister, Ian Smith, het in sy toespraak na dr Verwoerd se dood die volgende gesê: "To those who knew him personally, and I count myself as one of those who had this privilege, his deep sincerity in everything he undertook, his gentleness and his kindness towards all people, his championing of civilised and Christian ideals, and his wise counsels in times of peace and adversity will be greatly missed."