Eugène Marais die Boheemse Boer in Londen - LitNet
Jean Oosthuizen, Carel van der Merwe Skrywersonderhoude 2015-09-21
Een van die talle raaisels oor die lewe van die beroemde Afrikaanse letterkundige Eugène Marais handel oor sy jare in Londen toe hy in die regte studeer het. In 'n opspraakwekkende boek wat pas deur Tafelberg uitgegee is, kom die skrywer, Carel van der Merwe, met talle verrassende ontdekkinge vorendag wat hy met vers en kapittel staaf. Jean Oosthuizen het met hom gesels oor sy nuwe boek en hom uitgevra oor die nuwe inligting wat hy ontdek het. In die jongste boek oor Marais konsentreer die skrywer op Marais se geheime aktiwiteite voor, tydens en ná die Anglo-Boereoorlog.
Marais was na die ABO 'n groot bewonderaar van lord Alfred Milner, Britse hoë kommissaris van Suid-Afrika.
My eerste kennismaking met Marais was toe ek "Winternag" op hoërskool in die 1970's uit die hoof moes leer, soos seker baie ander van my generasie. Ek onthou dié gedig van hom as een van die weinige wat ek op daardie tydstip in my lewe waardeer het! Dit is seker hoekom ek later, in my dertigerjare, op die ingewing van die oomblik sy Die Siel van die Mier in 'n tweedehandse boekwinkel in Melville gekoop het. Dié boek het 'n groot indruk op my gemaak. Soos soms gebeur wanneer mens sekere werke lees, kon ek agter die woorde 'n geweldige intelligensie bespeur, iemand met 'n wonderlike waarnemingsvermoë, asook die besonderse vermoë om 'n leser te oortuig, maar ook iemand met 'n sonderlinge, amper pessimistiese, uitkyk op die lewe. Daarna het ek alles van Marais verslind waarop ek my hande kon lê, iets wat my aanvanklike opinie oor hom net verder versterk het. En natuurlik lees ek toe ook Die groot verlange van Leon Rousseau, sy aangrypende lewensverhaal van Marais, wat ook die saad geplant het vir my boek Donker stroom – Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog.
Marais het vir die grootste gedeelte van die ABO in 'n skakelhuis in 28 Coleshill Road, Teddington, in die suidweste van Londen, gewoon. Die ingang na sy losieshuis is die regterkantse een van die twee deure net agter die skrywer.
Percy FitzPatrick, skrywer van Jock of the Bushveld, 'n vurige Britse imperialis met wie Marais voor, tydens en na die ABO bevriend was.
Ja, dit het. Maar dit sal onregverdig wees teenoor Marais en mense wat nog nie my boek gelees het nie om hier buite konteks op daardie aspek kommentaar te lewer. In Donker stroom verduidelik ek egter uitvoerig hoekom Marais opgetree en gedink het soos hy het.
Nee, dit was nie Marie Corelli nie. Marais het fondse uit verskeie bronne gekry, wat ek volledig in Donker stroom uiteensit.
Marais was 'n onverskrokke jong joernalis wat nie geskroom het om pres Paul Kruger en sy regering se wandade oop te vlek nie.
Marais se beeldskone jong vrou, Lettie Beyers, wat oorlede is minder as 'n jaar na hulle getrou het.
Dit is alom bekend dat Marais soms oordryf het. By tye het hy selfs spaarsamig met die waarheid omgegaan, om dit sag te stel. Die hele sage rondom die egtheid van Racheltjie de Beer se heldedaad is maar een voorbeeld. Watter rol het dié eienskap van Marais gespeel in sy loopbaan as joernalis as mens kyk na sy dubbele rol as koerantman by Land en Volk en Cape Times?
Ek moet bieg dit is bokant my vuurmaakplek om enigiemand in 'n paragraaf op te som, wat nog 'n komplekse persoonlikheid soos Marais. Boonop verander sekere fasette van elke mens met die verloop van tyd – so ook in die geval van Marais. Die Marais van 1900 was nie dieselfde as die Marais van 1920 nie.
Een van die "waarskynlikhede" wat Hansen in sy boek noem, is die sensasionele aanname dat Herman Charles Bosman die buite-egtelike seun van Eugène Marais is. Die Eugene Marais Stigting sê hulle kan die bewering nie bevestig of ontken nie. By navrae het Egbert van Bart, stigterslid van die HC Bosman Literêre Vereniging, gemeen dit is onwaarskynlik, maar nie onmoontlik nie, terwyl ander meen dit is 'n romantiese idee wat waarskynlik geen gronde het nie. Kon jy enige iets meer hieroor uitvind in jou navorsing?
Nee, ek het nie spesifiek navorsing oor hierdie "waarskynlikheid" gedoen nie. Soos ek dit verstaan, baseer Hansen sy stelling op 'n brief wat een van sy radioluisteraars in die 1980's aan hom gestuur het. Volgens hierdie ongeïdentifiseerde luisteraar het Marais in 1904 in Potchefstroom gewoon, waar hy kwansuis vir Elisa Malan, Bosman se ma, swanger gemaak het.
In die lig daarvan dat ongeveer 80 jaar tussen hierdie kwansuise gebeure en die brief verloop het, moes hierdie luisteraar dus 'n hoorsê-storie aan Hansen oorgedra het. Hansen glo egter dat dit waar kan wees, omrede Elisa Malan "moontlik" in dieselfde jare as Marais in die Paarl skoolgegaan het, waar hy haar moontlik leer ken het, en toe weer moontlik ongeveer twee dekades later in Potchefstroom raakgeloop het en sommer swanger gemaak het. Jy sal opmerk hoeveel "moontliks" daar in die voorgaande sin is.
En al bewys wat Hansen aanbied om Marais se verblyf in Potchefstroom te staaf, is dat daar (volgens hom) niks bekend is oor wat Marais in 1904 gedoen het nie, en hy dus toe moontlik daar kon gewoon het. Soos ek egter in my boek aantoon, dui my navorsing daarop dat Marais van September 1902 tot aan die begin van 1906 in Pretoria gewoon het, en in hierdie jare aktief by Land en Volk en die regsberoep betrokke was. Hansen sal dus met werklike naspeurbare bewyse vorendag moet kom voor dit die moeite werd sal wees om enigsins aandag aan sy sensasionele aannames te gee. Dit geld ook vir sy stelling dat Marais waarskynlik in Londen tersiêre sifilis opgedoen het.
Joseph Chamberlain, Britse minister van kolonies, het na 'n vergadering met Marais in Londen tydens die ABO verklaar: "He is a very intelligent man and made a considerable impression upon me."
Nog iets wat Marais se lewe gekenmerk het, is sy dwelmverslawing. Skryf jy ook daaroor in jou boek?
Ja. Verskeie mense het tydens die ABO oor hierdie aspek van Marais se lewe in Londen kommentaar gelewer, en ek bespreek dit volledig.
Wat was die opspraakwekkendste ontdekking oor Marais se lewe waarop jy tydens jou navorsing afgekom het?
Ek het talle verrassende ontdekkings gemaak, maar die een wat my die meeste getref het, was 'n lang memorandum wat Marais tydens die ABO geskryf het aan Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, ná 'n vergadering met hom in Londen. In hierdie dokument het Marais sekere voorstelle oor die behandeling van die Boerekrygsgevangenes op Ceylon en St Helena gemaak, asook hoe die Transvaalkolonie na die oorlog deur Brittanje behoort regeer te word. En Chamberlain het, volgens sommige mense op daardie tydstip die magtigste man in die Britse Ryk, soos ek aantoon in my boek, Marais se voorstelle ernstig opgeneem. Chamberlain het ook ná hierdie vergadering aan lord Milner, die Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, geskryf dat Marais "is a very intelligent man & made a considerable impression upon me".
Jou boek is beslis kontroversieel. Hoe sal dit Eugène Marais se nalatenskap as digter, skrywer en mens raak en wat was volgens jou sy grootste nalatenskap?
Dit raak glad nie sy nalatenskap as digter en skrywer nie. Eugène Marais se letterkundige werke moet, soos met enige skrywer – of altans, so glo ek – onafhanklik van sy lewe beoordeel word. Mense mag wel na die lees van Donker stroom Marais se politieke en joernalistieke rol voor, tydens en na die ABO in 'n ander lig beskou.
Wat my betref was Marais se grootste nalatenskap sy natuurwetenskaplike werke Die siel van die mier en Burgers van die berge, sy gedigte "Winternag", "Die dans van die reën", "Diep rivier", "Mabalêl" en "Skoppensboer", asook Dwaalstories, sy kortverhale oor die San. En is dit nie merkwaardig nie dat "Winternag", wat Marais geskryf het toe Afrikaans as geskrewe taal nog in sy babaskoene was, in 'n landswye meningspeiling wat Leserskring, RSG en By 'n paar jaar gelede oor bykans 1 300 genomineerde gedigte onderneem het, die eerste plek behaal het?
Kerneels Breytenbach gesels op 1 Oktober om 18h30 by die Eugène Marais-stigting in die Paarl met Carel van der Merwe oor sy boek en Jean Oosthuizen voer op 10 Oktober om 11h00 by Protea-boekwinkel in Stellenbosch 'n gesprek met hom.
Vir meer inligting oor Eugène Marais besoek die Eugène Marais-stigting se webwerf by www.eugene-marais.org.za.
2015-09-21 at 21:08
"Donker stroom, daarenteen, handel grotendeels oor twee dekades in Marais se lewe: die tydperk van 1897 (toe hy as 17-jarige seun uit die Paarl in Pretoria aangekom het) tot 1907 (toe hy as 37-jarige man uit Johannesburg na die Waterberg verhuis het)." Marais is gebore in 1871, nie 1880, dus was hy in die tydperk 1897-1907 tussen 26 en 36 jaar oud.
2015-09-22 at 09:06
Dankie Gerhard, "1897" is gekorrigeer tot "1887".
2015-09-21 at 22:15
Hierdie was 'n besonderse boek om te lees. Ek kon die boek nie neersit nie. Ek het gevind dat die opskrifte mens se nuuskierigheid deurgaans geprikkel het met 'n hand vol feite wat jou laat uitsien het na die volgende hoofstuk. Die navorsing is ongelooflik en die skrywer het soms ongemaklike feite met empatie en eerlikheid bekend gemaak. Die boek het my laat besef dat Eugene Marais net 'n mens was wat soms skaam was oor sy tekortkomings en behoeftes en 'n behoefte gehad het om te vertoon soos hy geglo het ander van hom verwag. Dit is 'n boek wat 'n mens sal bybly en wat veroorsaak dat jy met nuwe oë na ons land en al sy mense kyk.
2015-09-29 at 14:48
Ek glo die boek gaan 'n groot sukses wees.
As 'n paragraaf meer as drie of vier sinne het, lees 90% mense nie verder nie.
Magtig, die eindelose sinne in een paragraaf jaag almal weg van hierdie interessante stuk.
2015-09-30 at 17:40
Al was die sinne lank , is die belangstelling en nuuskierigheid so geprikkel dat ek enduit gelees het en sal graag die boek onder oë wil kry. Mense en hul bedrywighede interesseer my baie.Dit gee 'n mens 'n vars kyk op historiese gebeure van lank gelede.
2015-09-30 at 17:42
Twak Pierre Henri ek het alles gelees.
Het jy die critique oor die kêrel, van die Suid-Afrikaner aan die hoof van die Britse wetenskap en narvorsing tydens die Tweede Wêreldoorlog gelees?
2015-09-30 at 18:24
Ek is jammer om te hoor van die lang sinne en paragrawe - dis juis wat die lees so moeilik maak. En ek het al baie boeke eenkant gelos weens hul swak tipografie en gebrek aan leesvriendelikheid.
2015-10-02 at 20:00
Genade, miskien moet Org en Pierre Henri liewers vir hulle 'n boek in die kinderafdeling van die boekwinkel gaan soek.
2015-10-05 at 09:54
Wat 'n ongelooflike boek! Al wat ek kan sê is: Baie geluk Carel ... én baie dankie. Ek verstaan EM was ook maar mens, maar sowaar dat hy deel was van die sinking van die 'great deal', is onvergeefbaar vir my. Dis erger as al sy ander leuens. Maar as sielkundige verstaan ek ... die uitspeel van die eie 'shadow'... en wie doen dit nou nie?