Waar SA stamvader Jan gewoon het
Gepubliceerd: vrijdag 28 oktober 2016 12:23 | Geschreven door Fred Heistek | Afdrukken	| E-mailadres
Die Land van Altena is 'n kontrei in die Nederlandse provinsie Noord-Brabant waar gedurende die 16de eeu en in die jare daarna baie van die Heijstek voorouers gewoon het. Een van hulle was Jan Heijstek wat nou gesien word as die stamvader van alle Suid-Afrikaanse "Heystekke".
Inwoners van die plaas
Met u gaan ons ver terug in die tyd en begin by Joost van Dalen wat saam met sy vrou Theuntje Vermijs in die dorpie Giessen gewoon het op 'n plaas wat gebou is op die fondamente van 'n ou klooster. Hulle het 'n dogter gehad wat Jenneke gedoop was. Haar doop datum is nooit aangedui.
Jan en Jenneke
Jenneke ontmoet die wewenaar Jan Lodewijks Heijstek (gebore 12 Desember 1706, Uitwijk). Hy is 'n seun van Lodewyk Heimense Heijstek en van Mecheltje Corsten van Oversteegh.
Jan en Jenneke trou 29 Julie 1753 en bly op die bogenoemde plaas (geboorteplek van Jenneke). Uit sy eerste huwelik het Jan reeds drie kinders. Saam met Jenneke kry hy nog vier kinders.
Ø Joost (1755-1830)
Ø Gerardus Antonia (1759-1790)
Ø Corstiaan (1760-1829)
Ø Teunis (1762-1794)
Joost en Adriana
In 1783 trou die oudste seun Joost met Adriana de Zeeuw. Ongelukkig sterf sy vrou in 1815. In daardie selfde jaar trou Joost vir 'n tweede keer, nou met Jannigje van der Beek.
Vir sover bekend kry hulle drie kinders.
Ø Jan (1816-1879)
Ø Maaike Jacoba (1819-1881)
Ø Jenneke (1830-1875)
Die oudste seun woon nou ook op die plaas. Dit is hierdie Jan wat eindelik na Suid-Afrika sal emigreer. Op die plaas direk agter sy ouerlike huis staan ​​'n ander groot plaas wat ook deur 'n Heijstek bewoon word.
Jan Heijstek (volgens die registrasie in die Burgerlijke Stand, behoort sy naam eintlik as Heistek geskryf te word), trou op die 18de Junie 1846 met sy geliefde Johanna Roza.
Tydens hul huwelik is tien kinders gebore.
Ø Joost (1847-1936)
Ø Jan (1848-1932)
Ø Hendrik (1850-1938)
Ø Pieter (1851-1883)
Ø Abraham Cornelis (1854-1857)
Ø Elisa (1855-1855)
Ø Abraham Eliza (1857-1923)
Ø Elizabeth (1858)
Ø Corstiaan (1860-1861)
Ø Jannigje (1861-1862)
Op 13 Oktober 1834 is daar 'n skeuring in die Protestantse Kerk. Die sogenaamde Gereformeerde Kerk skei hom van die Hervormde Kerk. Hierdie skeiding het baie invloed gehad op die Protestants-Christelike volksdeel van die Nederlandse samelewing en was die begin van 'n reeks skeidings binne die Protestantse Kerk tydens die 19de eeu.
Die eerste ses kinders van Jan en Johanna het hulle laat doop in die Nederlands Hervormde kerk. Die ander kinders, ná hulle, is gedoop in die Gereformeerde Kerk. In hierdie kerk voel Jan hom meer tuis. Desondanks 'n gemis het Jan 'n gevoel van vryheid in die wyse waarop hy sy geloof wou bely. In die besonder het hy baie persoonlike gevoelens met die wyse waarop die Hervormde Kerk met die ontwikkelinge wou omgaan. In dieselfde tyd gebeur meer in Nederland. Daar sterf baie inwoners aan die siekte pokke. Deur die oorlog in 1870 tussen Frankryk en Pruise en die groot volksverhuisings, versprei die siekte en het 'n epidemie tot gevolg.
In daardie tyd het die siekte cholera ook Europa bereik. Mense en diere gebruik in daardie tyd slootwater as drinkwater. Met dodelike gevolge oor die gebruik daarvan. Dit was veral kinders wat slagoffers was.
Jan Heijstek en sy vrou Johanna Roza verloor drie van hul kinders aan hierdie siektes. Beide die ontwikkelinge binne in die Nederlandse kerke, sowel as die higiëniese toestande in die land het hulle laat dink. Jan Heijstek was in daardie tyd nie net die eienaar van 'n groot plaas nie, maar hy besit ook heelwat landerye en 'n boord. Hy was 'n ryk man.
Sy toekoms sien dus goed daaruit . Desondanks het hy planne begin smee om te emigreer na 'n ver land. Suid-Afrika het hom aangestaan. Daar sien hy goeie geleenthede vir sy gesin. Hy besluit om sy plaas met alle grond te verkoop.
Reeds in die jaar 1855 probeer hy sy besittings van die hand te sit. Moontlik as gevolg van teenwerkinge deur die kerk is van die verkoop daarvan afgesien. In April 1862 het 'n openbare verkoping wel plaasgevind. Die egpaar Heijstek-Roza het dan al hul besittings wat hulle saam wou neem na Suid-Afrika in tien hout kratte verpak. So het hulle gereed gemaak vir 'n lang reis.
Johanna Roza sou, net soos haar jongste dogter, die lang bootreis na Suid-Afrika nie oorleef nie. Die wewenaar Jan trou in sy nuwe land met Hester Maria du Plessis en word daarna nog ses maal vader.
Plaas op Eng
In die loop van die eeue is dorpe in die Land van Altena opnuut ingedeel. Ons skryf nog dat Jan Heijstek afkomstig is van Giesen. Die plek word genoem in sy geboortesertifikaat. Daar word aangeneem dat Jan op die plaas gebore is, daar het ook "Eng" gestaan, die naam van die buurt waar die plaas staan. Die buurt lê binne loopafstand van die dorp Uitwijk waar stamvader Lodewijk Heijstek gewoon het.
Die plaas aan die Eng nr. 2 waar Jan Heijstek gewoon het, bestaan ​​nog steeds. Suid-Afrikaanse naamgenote wat vir 'n kuier in Nederland aankom kan graag daar aangaan.
Op die erf staan 'n sogenaamde bakhuis met yster staaf ankers wat die jaartal 1605 aandui. Beide hierdie bakhuis as die plaas is van kultuurhistoriese betekenis. Die plaas het stylkenmerke van die Renaissance en is nou in gebruik as woonboerdery.
Wanneer die naam verander het kon nie uitgevind word nie, maar op hierdie oomblik het die plaas die naam "Die Weenaard".
Die Land van Altena
Hier het baie Heijstek voorouers hul voetspore gelaat. Dit is 'n historiese landstreek en voormalige heerlikheid in die noorde van Noord-Brabant. In 'n akte uit die jaar 966 kom die naam reeds voor. Die gebied lê afsonderlik ten opsigte van die provinsies Zuid-Holland en Noord-Brabant en kon net oor water te bereik word.
Die dorpie Uitwijk het die eeue deur nagenoeg onaangetas gebly. Daar staan ​​baie indrukwekkende plase. Die bewoning van Uitwijk gaan terug tot die Romeinse tyd. Uitwijk lê hoog op 'n sandrug aan die oewers van die riviertjie die Alm. In die jaar 800 is dit reeds genoem in geskrifte van die Utrechtse bisdom. Met die bou van die kerk wat nou nog so beeldbepalend is vir die dorp, is al in 1100 begin. Die kerktoring was in 1265 gereed.
Midde in die dorp staan ​​'n kasteeltjie uit die 18de eeu, waarvan die oorsprong terug dateer tot die 13de eeu. Van hierdie dorp aan die groot rivier, die Maas, vertrek die gesin van Jan Heijstek na Suid-Afrika. Antonie Roza Heijstek het Johanna Roza met haar jongste kinders met 'n perdekar na Rijswijk aan die Maas geneem. Vader Jan het met sy seuns vanaf die plaas na die plek waar hulle aan boord gegaan het van die skip van Jan van der Maas te voet geloop. Oor verskillende riviere het hulle langs die stede Gorinchem, Gouda en Amsterdam na die Driemaster bark Willem Hendrik gevaar.
Die dorp ontleen sy naam aan die water van die Giesse. Die oorspronklike kern van die dorp sal in die nabyheid van die kerk gemeenskap wees. Buite die wal wat langs die afgedamde Maasrivier staan 'n kerk wat dateer uit die 13de eeu. Tydens argeologiese navorsing is fondamente van 'n kerksaaltjie gevind wat in die 11de eeu gebou moet wees. Daarvóór moes 'n hout kerkie gestaan het.
'N groot deel van die bevolking het vroeër geleef van akkerbou. Ten spyte van enige industrialisering, is akkerbou ook nou nog 'n bron van inkomste. Die kleigrond is van goeie gehalte en bring baie graan soos koring, gars, rog en hawer voort. Maar die grond is ook goed vir die verbouing van vrugte en baie neute.
Die oudste vermelding van die dorp kom voor in 'n handgeskrewe stuk uit circa 850.
Andel dorpie bestaan ​​uit Op- en Neder-Andel. Die hervormde kerk van Op-Andel dateer uit die 13de eeu, van die kerk van Neder-Andel is alleen net nog die toring oor.
Tot en met die 19e eeu het die Andelse bevolking sy bestaan ​​gemaak uit veeteelt en akkerbou. Veral beeste en perde is aangehou. Die akkerbou het uit koring, gars, hennep, vlas en peulplante bestaan. Die vloedvlaktes en die laer geleë gronde is benut vir die produksie van suiwel en hooi en die teël van perde. Op die moerassige gronde langs die Maas is riet en wilgerhout gesny. Daarbenewens het Andel enkele stuurmanne, vissers en ambagsmanne soos rietdekkers, timmermanne, smede en bakkers opgelewer.
Hierdie laastes (laasgenoendes) verdien in Andel gedurende die 17de en 18de eeu 'n karige beleg toebroodjie. In die provinsie Gelderland was die graan, as gevolg van laer belastingkoerse, baie goedkoper as in Andel. Daar was dan ook 'n bloeiende smokkel van brood, beskuit en meel van Poederoijen oor die Maas na Andel . In roeibootjies het hulle in die nag onwettig die brood van die Gelderse oewer van die Maas na Andel geneem . Wie gevang is, het as straf 'n hoë boete gekry en kon hulle wat die boete nie kon betaal nie, word hulle dan verban uit die Land van Altena of die provinsie Holland. Smokkelaars was beskou as diewe wat van hul eie land steel. Daarom was die strafmaat so hoog.
Heijmen Heijstek was een van die smokkelaar. Hy is gevang en het 'n gevangenis straf.
Klik hier om die volledige storie oor hom te lees.
Alkmerk / Emmikhoven
Net soos Uitwijk lê ook hierdie dorp aan die riviertjie die Alm. Nou is dit 'n smal stroompie water, maar was in vroeëre tye 'n belangrike rivier vir die streek. Dit was die Here van Altena wat buite die dorp hul kasteel gebou het. Emmikhoven lê aan die ander kant van die Alm en is in 1879 aan Almkerk toegevoeg.
Vlasgroei, veeteelt en perde teel het vanouds belangrike hulpbronne opgelewer van die bestaan ​​vir die bevolking. By die indeel van 1973 is Almkerk net soos die voorheen beskryfde dorpe saamgesmelt en vorm nou die nuwe gemeente Woudrichem.
Hierdie gemeente lê effe verder weg van die dorpe in die Land van Altena. Tog word aangeneem dat Jan Heijstek daar meer as een keer was. Woudrichem het in die 9de eeu ontstaan. In die jaar 1356 verkry die destydse dorp sogenaamde stadsregte. In die jare daarna is daar die Martinuskerk gebou en in 1386 'n stadsmuur gebou. So ontstaan nog ​​'n vesting wat te sien is.
Dit kasteel lê weliswaar nie in die Land van Altena nie maar aan die oorkant van die rivier Maas. Aangeneem mag word dat Jan Heijstek tog minstens eenmaal in hierdie beeldbepalende kasteel was.
Land van Altena in beeld
Om 'n indruk te kry hoe die Land van Altena en in die besonder die daar geleë dorpe daar in 2016 lyk, is 'n fotoreportage gemaak. Klik hier om dit te sien. Die tekste onder die foto's gee aan waar hulle gemaak is.
Fotografie: Sylvia & Fred Heistek
Ons baie dankie gaan na mev Marie Hattingh (Rayton, SA) wat gehelp het hierdie publikasie in correct Afrikaanse taal te skryf.
Lees ook: Heijstek in het Land van Altena
+1 #1 Marie 28-10-2016 13:43
Wat 'n wonderlike stukkie geskiedenis. So baie, maar tog so kompak saamgesnoer. Baie dankie aan die Stigting veral aan Fred en Sylvia dat ek die voorreg kon hê om deel te wees hiervan.