Boelies en slagoffers, die voorkombare probleemFoto: Argief. Die afmetings wat hierdie probleem in ons land en skole aanneem, is doodeenvoudig skrikwekkend. En die ergste daarvan is dat dit grootliks voorkom kan word. Die boelie-slagoffer–dinamika is ’n verhoudingsprobleem wat dalk al voor geboorte ontstaan. Ek gaan verduidelik hoe dit afspeel in elke lewensfase. Weens verskeie voorgeboortelike stressors soos trauma, verhoudingsprobleme, spanning en onvoldoende voeding kan ’n baba reeds in die baarmoeder angs en onrustigheid ervaar. Hierdie baba word dan as ’n “moeilike baba” gebore – dalk die tipiese koliekbaba, die baba wat nie graag glimlag nie, wat moeilik is om tevrede te hou. Die ouers, die baba se eerste kennismaking met liefde en aanvaarding, sukkel om hierdie situasie te hanteer. Die spanning in die omgewing neem toe en ouers voel toenemend magteloos. Magtelose gefrustreerde ouers sukkel om die peuter te beheer. Daar ontstaan ’n patroon van kroniese straf; afsonderingstye (time-outs) en stouthoekies (naughty corners) word ingespan. Lyfstraf en vreesgebaseerde dissipline is al wat die ouers dikwels ken en dit word deurgaans ingespan om die kind met die “sterk wil” te beheer. Omdat hierdie dissiplinemodelle op vrees gebaseer is, laat dit die kind in ’n laer breinstaat, wat die reptielbrein of oorlewingsbrein genoem word. In hierdie breinstaat is daar net een van drie opsies, waarvan die kind een kies: veg, vlug of vries! Daar ontstaan dus een van drie tipe kinders: Dié wat veg, dié wat vlug en dié wat vries (ingee, wit vlag hys). Ouers voel dat die dissipline werk wanneer hulle ’n kind het wat ingee, want nou het hulle die “sterk wil” onder beheer. Die nadele hiervan is legio, maar dit is nie die tema van hierdie artikel nie. Ek gaan die res van die artikel aan die “vegters” en “vlugtendes” wy, want hulle word die “boelies” en “slagoffers”. Die “vegters” se reaksie is van kleins af aggressie in elke situasie waar hulle bedreig voel, terwyl die “vlugtendes” kies om hulleself te onttrek van die situasie en in hulle eie dop te kruip. Nou stap die lewe aan … en ons bereik die voorskoolse fase waar hulle na ’n kleuterskool gaan. Die “vegter” is geprogrammeer om te veg vir alles wat hy wil hê. Hy kom konstant in die moeilikheid. Weereens word time-outs en naughty corners ingespan en die kind word gebrandmerk as ’n stout kind. Hierdie kind word vinnig kwaad, slaan, skop en gryp. Hy ervaar ander kinders as ’n bedreiging, want hy word stelselmatig geprogrammeer om te veg as reaksie op ander se reaksie teenoor hom. Die “vlugtende” verkies om nie te veel met ander kontak te maak nie, want dit is “onveilig”. Hierdie kind kruip in sy eie hoekie weg en niemand speel met hom nie. Hy gee maklik moed op en laat toe dat ander hom slaan, skop en sy speelgoed gryp. Hy verwag om sleg behandel te word en dit kom voor asof hy lui en ongemotiveerd is. Alle kinders het ’n behoefte om te behoort. Maar die vegtendes en vlugtendes word nou al reeds deur onderwysers en ander kinders uitgestoot. Die emosionele pyn wat die kind ervaar, word in die brein dieselfde hanteer as intense fisieke pyn en die brein ondergaan verandering. Die breinpaadjies word gevorm om pyn en vrees te kan hanteer. Soos die lewe aanstap, beweeg die vegtendes en vlugtendes baiekeer nader aan mekaar. Die vlugtende word die vegtende se “eiendom” en die vlugtende ontlok baiekeer reaksie van die vegtende, want enige aandag is beter as geen aandag. Hierdie kinders word immuun teen gevolge; hulle gee doodeenvoudig nie meer om nie. Die deel van die brein wat op straf en motivering behoort te reageer, het afgeskakel en geen vorm van dissipline sal meer ’n uitwerking hê nie. Wanneer kinders sê “ek gee nie om nie”, sê hulle eintlik “ek voel nie asof enigiemand vir my omgee nie”. Dit is wanneer hulle deel word van bendes (gangs), want daar ervaar hulle ’n gevoel van “behoort” en aanvaarding. Die boelietegnieke vererger en dinge soos kuberboelies kom ter sprake, veral in die geval van meisies. Die brein verander in die geval van die boelie sodat hy/sy plesier daaruit put om ander skade aan te doen. Sowel boelies as slagoffers se liggame skei stowwe af wat die emosionele pyn van die lewe uitdoof, soos morfien fisieke pyn uitdoof. Die boelie se empatie het “uitgeskop” of “van lyn af” gegaan en die slagoffer se pyn word so intens dat hy/sy selfdood toepas of selfs moord pleeg. Die ironie van hierdie dilemma is dat die boelieprobleem met ’n beleid van geen geduld (zero tolerance) in skole aangespreek word, wat net die “vegtende” se ervaring van verwerping laat styg. Hierdie tegnieke sal nooit die probleem oplos nie. As vrees die manier was om “vegtendes” te laat ophou veg, sou die tronke leeg gewees het. Nader asseblief ’n deskundige op die gebied van liefdevolle dissipline indien jy vir jou kind die beste hulp wil kry. Ek is bevrees dat metodes waar die straf net vererger met elke oortreding, nooit hierdie probleem sal hokslaan nie. Ons moet begin by die plek waar ons van kleins af problematiese optrede van kinders sien as geleentheid vir meer liefde, empatie, omgee en onderrig, eerder as geleentheid vir straf.