GENEALOGIESE NAVORSING: Kielie-kielie, soek só jou familie!
Kielie-kielie, soek só jou familie!
G. Olwagen vertel hoe om jou stamboom na te
spoor—en dit te geniet
Talle Suid-Afrikaners besluit die een of ander tyd in hul lewe om hul stambome na te vors. Die skrywer, 'n joernalis wat tot in Noordwes-Duitsland was om sy familie op te spoor en agterna geslaagde familie­feeste plaaslik en in die stamland georganiseer het, vertel hoe só 'n soektog 'n mens kan boei—en ook die lagspiere kan prikkel . . .
AAR was 'n man in my familie wat van 'n huis se dak af op sy kop geval het. Hy moet 'n hardekop gewees het. Maar ook 'n besonderse grapjas. Want toe hy daar opstaan, kon hy droogweg verklaar dat hy bly is dit was nie 'n dubbelverdieping nie.
Daar was 'n ander man in my familie—nee, eintlik maar net 'n seun van so om en by agttien—wat in die Tweede Vryheidsoorlog geblinddoek op 'n stoel voor 'n Engelse vuurpeloton gesterf het. Agter hom was sy graf, en hy het daarin geval en is, só word vertel, met stoel en al begrawe. Die aangrypende verhaal van sy laaste ure en bekering in die dodesel is in 'n boek opgeteken.
Humor en hartseer, raarheid en rou, 'n hele saga van die mees intense belewenissse... bultende leggers lê naderhand 'n mens se boekrak vol wanneer jy op jou voorvaders se spore begin terugloop.
'n Klompie jare gelede het ek dan ook 'n indringende studie van my familie en sy vertakkinge gemaak en dit te boek gestel. Baie ander mense wil dit graag ook doen. Sou ons almal nou skielik ons wortels soek weens die onsekerhede in vandag se wêreld? Of is dit bloot 'n nuwe modegier? Interessante vrae vir die sosioloë.
Hoe ook al, net toe jy gedink het familie-uitlê is lankal by die agterdeur uit saam met balsem-kopiva en die borstrok, spog die vakgebied van die genealogie skielik met moontlik duisende dissipels in die land.
TOG SIEN talle entoesiaste nog daarteen op om enigsins hul duistere stamboom te probeer ontblaar, om die eenvoudige rede dat hulle nie weet waar om te begin nie.
Hoe stel ek my eie, beperkte stamlyn saam, wil hulle weet, sê maar van my af tot by die eerste draer van my van wat in die land aangekom het (my stamvader)? Waar kry ek die inligting? Gaan ek die tyd kry vir die navorsing? Gaan dit my geld kos? En, indien wel, hoeveel?
Maklik, moet 'n mens dadelik waarsku, is dit meermale glad nie, maar vir diegene wat bereid is om 'n bietjie vas te byt, wag daar 'n ryke oes van openbarings. En op die ou end is jy dalk so verslaaf dat jy sommer jou hele Suid-Afrikaanse familie wil opspoor. Dan sit jy—om die politici so half na te praat—met die "moeder van alle legkaarte".
STAP EEN: Stel heel eerste vas of jy nie dalk die wiel gaan herontwerp nie. Wat ek bedoel, is dat jou besondere familie dalk reeds uitvoerig deur iemand anders uitgepluis is. Dit maak dan mos geen sin om dit weer te doen nie. Raadpleeg in jou biblioteek dr. R.T.J. Lombard se Handleiding vir Genealogiese Navorsing en kyk agterin na die lys werke wat reeds oor Suid-Afrikaanse families geskryf is.
Probeer ook om deur jou biblioteek 'n indeks te bekom van die artikels van die Genealogiese Genootskap van Suid-Afrika se kwartaalblad, Familia, wat oor die jare 'n skat van genealogiese inligting opgebou het.
As jy vasgestel het dat jy op 'n braakland is waar niemand vantevore nog geploeg het nie, kan jy begin rondverneem by die heel oudste lede van jou naaste familie. Dis gewoonlik die grootjies wat nog Familiebybels kan hê, waarin die vroeë geslagte se dinge opgeteken is, partykeer nogal selfs sulke fyn besonderhede soos hoeveel kinders doodgebore is en wanneer.
Destyds het mense soms ook nog die tyd kon vind om swierige geslagsregisters te skilder, wat dan geraam is.
Maar as 'n register wel in jou familie bestaan, gaan dit jou bes moontlik nog lank nie by jou stamvader uitbring nie—veral nie as jy uit een van die ou Kaapse families van, sê maar, die sewentiende of agttiende eeu spruit nie.
Gestel egter nou jy weet, met die hulp van 'n register of daarsonder, darem min of meer wanneer en in watter van die vier voormalige Suid-Afrikaanse provinsies jou oupa of oupagrootjie aan vaderskant oorlede is. Nou moet jy probeer om sy sterfkennis in die hande te kry.
VIR ELKE mens wat in Suid-Afrika sterf en 'n boedel nalaat, moet 'n sterfkennis voltooi word. Dit is 'n baie belangrike dokument vir die genealogiese navorser, omdat dit drie geslagte se inligting bevat:
o die naam van die oorledene, waar en met wie hy getrou het, hoe oud hy geword het en wanneer hy oorlede is;
o die name van sy ouers;
o die name van sy kinders.
Ou sterfkennisse word in die staatsargiewe van Pretoria, Kaapstad, Bloemfontein en Pietermaritzburg bewaar; meer onlangse kennisse lê ter insae by die Meesterskantore in die genoemde stede, asook in Grahamstad en Kimberley.
Dit sal 'n te lang verduidelik verg van presies wátter jaartalle en provinsies se sterfkennisse wáár bewaar word, maar jy behoort ten minste in jou naaste argief indekse te kry van ander streke se kennisse, indien nodig.
As jou voorsate nie in jou omgewing oorlede is nie, kan jy ook by jou argief navraag doen. Die immer behulpsame en vriendelike werkers daar sal moontlik vir jou die adresse kan gee van private navorsers elders, wat maar te bereid sal wees om vir 'n klompie rande die inligting op sterfkennisse te kopieer.
Sterfkennisse behoort dit teoreties vir jou moontlik te maak om jou hele lyn van afstamming op te spoor—deurdat jy telkens net weer 'n vorige geslag se inligting bekom wat jy by die jonger een aanhaak.
Ongelukkig is sterfkennisse se besonderhede nie altyd volledig nie, en partykeer selfs verwarrend foutief, soos wanneer die voorname van die ouers van die oorledene verkeerd aangegee word. Dan moet teruggeval word op ander bronne (byvoorbeeld hoe die ouers se name in die kerkboeke opgeteken is toe hulle hul kinders laat doop het).
Gelukkig is dit darem heel moontlik dat jy met behulp van sterfkennisse jou eie linie tot ten minste in die helfte of die begin van die 1800's sal kan deurtrek—waar jy aansluiting sal kan vind by die belangrike werke van vorige genealoë wat die Suid-Afrikaanse families van ouds nagespoor het: Christoffel Coetzee de Villiers en Cor Pama, en die monumentale Suid-Afrikaanse Geslagsregisters van J.A. Heese en R.T.J. Lombard (waarvan die nuwe gepubliseerde dele weens veranderde staatsprioriteite nou voltooi word deur die Genealogiese Instituut van Suid-Afrika [GISA] op Stellenbosch. Die volumes het vroeg in 2005 darem reeds tot by die ESSE rond gestrek).
Nou, uiteindelik, het jy jou lyn volledig tot by die stamvader.
AANVULLEND tot die sterfkennisse is die magdom besonderhede in kerkregisters: doopinskrywings, huweliksregisters, lidmaatregisters. Afhangende van waar in die land jy woon, kan besonderhede in kerkregisters jou help om meer vlees aan die beendere van sterfkennis-inligting te sit: presies wanneer 'n persoon gebore is, waar hy gedoop en aangeneem is en getrou het, selfs soms die plaasname van sy ouers.
Hier hou dit lank nie op nie. Op iemand wat kans sien om te grawe en te grawe, wag daar vondste (en skokke!) omtrent sy of haar voorfamilie waaroor hy of sy dalk nooit eens kon gedroom het nie. Wat 'n mens bereid moet wees om te aanvaar, is dat daar weinig adellike bloed in die Afrikaner vloei, maar dat dié self sy adel met moeitevolle arbeid in 'n ruwe land moes vind.
Moenie verbaas wees as jy lees dat die veldkornet skryf dat jou een voorsaat nie eens 'n wa, 'n perd en 'n paar bokke besit het nie of dat hy naderhand so arm was dat hy nie eens belastingpligtig was nie. In die sogenaamde J-rolle wat 'n mens in die Kaapse Argiefbewaarplek te sien kry, kry jy 'n ware prentjie van 'n pionierstryd wat heeltemal te lank deur romantiek verdoesel is.
Waar voer so 'n studie van 'n mens se herkoms jou dan uiteindelik heen? Die een ding kan tot die ander lei, as 'n mens nie keer nie, totdat jy jou op die ou end dalk selfs iewers op 'n familieplaas in Europa bevind waar daar nog mense is wat jou van dra. Dit is wat met ons gebeur het. En dié belewenis ruil 'n mens vir min dinge op aarde.
Naskrif: Die boek oor my eie familie sal sekerlik nie almal interesseer nie, maar 'n verkorte en verwerkte weergawe daarvan (met die omvattende geslagsregister) is ook op die web geplaas. Miskien wil jy daar gaan loer as jy self só 'n projek in gedagte het. Die webadres is:
Diepte-inligting oor genealogiese navorsing
• Vir diepte-inligting oor genealogiese navorsing word die webwerf Gendata sterk aanbeveel, wat onderhou word deur een van ons land se voorste genealoë, Daniel Jacobs
• Belangstellendes kan sy Genealogiese Handleiding gratis aflaai by hierdie skakel
• Sy navorsingskakels op hierdie webbladsy is baie nuttig
• Daniel Jacobs bied ook aangrypende verhale uit die verlede aan wat gelees kan word deur hier te klik