Hoofstroommedia: ‘Sameswering om Jan Alleman te belieg?’Argieffoto In die sosiale media en die reaksieruimte onderaan nuusberigte en artikels op allerlei nuusmedia se webwerwe, sien jy dieselfde standpunt telkens weer terugkeer: Die “hoofstroommedia” is deel van ŉ sameswering om Jan Alleman te belieg. Dié media berig net oor dié dele van en gesigspunte in die nuus wat hul ideologie pas en verswyg of onderbeklemtoon dit wat hulle nié pas nie. Elke groep het sy eie oortuigings oor wie agter dié sameswering sit. Vul maar self in: Die kommuniste, liberaliste, die Nuwe Wêreldorde, die Illuminati, groot kapitaal. Die skrywer van hierdie artikel, arme dwaas, is ook óf willens en wetens deel daarvan óf die nuttige idioot, wat nie eens weet hy word gemanipuleer nie. Teen dié agtergrond het tientalle nuwe aanlyn-media hul intrede gedoen. Verskeie “hoofstroommedia” het reeds spesifieke gevalle onthul van mense, wat eenvoudig om finansiële redes allerlei skandale uit hul duim suig en met groot gedruis op die internet plaas, wat dan deur talle mense aangegryp word as “bewys” dat die gevestigde media doelbewus lieg. Die ironie is dat dié soort oortuiging ver van nuut is; dit kom al ŉ lang tyd. Wladimir Lenin het persvryheid in sy kapitalistiese konteks bestempel as “misleiding terwyl die beste drukperse en die grootste papiervoorrade deur die kapitaliste opgeëis word terwyl die kapitalistiese oorheersing oor die pers gehandhaaf word”. Vir die kapitaliste, het hy voortgegaan, “beteken persvryheid die vryheid van die rykes om die pers om te koop en vryheid om hul rykdom te gebruik om die sogenaamde openbare mening te vorm en fabriseer”. Vir hom was die oplossing om die rykes te verhinder “om skrywers te huur, om uitgewers op te koop en koerante te huur. En om dit te doen, moet die kapitaliste en uitbuiters omver gewerp en hul weerstand onderdruk word.” Soortgelyke sentimente, maar dan van die ander kant, is deur Adolf Hitler en sy Nazi’s geopper. Die begrip “Lügenpresse” was ŉ lieflingwoord van Joseph Goebbels, wat ná 1933 Hitler se minister van propaganda geword het – hy het dikwels na die “rooi”, “Marxistiese” of “Joodse Lügenpresse” verwys. En in Oos-Duitsland, weer, het die kommunistiese dikatuur se woordvoerders gereeld die “kapitalistiese Lügenpresse” aangeval. In ons eie tyd word die woord byna by elke openbare geleentheid deur die regs-populistiese Alternative für Deutschland gebruik. Beteken dit alle kritiek op die “hoofstroommedia” is verkeerd? Gewis nie. Om mee te begin, ŉ nuwe geslag bestuurders het die afgelope dekade of drie (dikwels sonder joernalistieke ervaring) die bedryf oorgeneem, met die idee dat die wins verdubbel kan word (ŉ proses wat al in 1993 deur Doug Underwood in sy boek When MBAs Rule the Newsroom ontleed is). Dit het op grootskaalse besnoeiings uitgeloop, senior personeel is vroeg met pensioen gestuur, die gehalte het agteruit gegaan, wat die sirkulasie (en wins!) laat daal het, verdere besnoeiings het gevolg en so het die media in ŉ bose kringloop beland. My teenargument is en was nee. Nuusmedia bestaan nie om wins te maak nie; hulle moet wel wins maak om te kan bestaan. Dis iets heel anders. Hul bestaansrede is om díens te lewer. Dié diens bestaan daaruit om mense te bemagtig met kennis en insig. In die proses moet ook wins gemaak word, anders hou die onderneming op bestaan. Nou is die vraag: Hóé word daardie diens gelewer? Die aanklag wat byna uit een mond deur Lenin, Goebbels en sommige moderne aanklaers geformuleer word, is immers dat die huidige hoofstroommedia nie objektief is nie, die wêreld met oogklappe bekyk en net sien wat hulle pas en dat hulle deur sinistêre magte agter die skerms gemanipuleer word. Laat my begin deur skuld te beken. Ek ken geen joernalis wat altyd 100% objektief is nie en dit geld ook vir my. Maar dan moet ŉ mens onmiddellik daarby sê geen méns is ooit 100% objektief nie (dit geld ook vir die aanklaers). Die historikus, Hermann Giliomee, gebruik die metafoor (ek vergeet van wie hy dit oorgeneem het) dat ŉ mens nie jou eie asem kan ruik nie. Net so is verreweg die meeste mense nie van hul eie bevooroordeeldheid bewus nie. Wanneer joernaliste dus van eensydigheid en leuens aangekla word, beteken dit, op die keper beskou, die aanklaer beskou sy eie oortuigings as korrek, onbevooroordeeld en objektief. Objektiwiteit word dan gesien as ŉ oortuiging, wat grotendeels of heeltemal met dié van die klaer ooreenstem. Dit beteken nie die klaers het nooit ŉ punt beet nie. Jy kry goeie en slegte loodgieters, goeie en slegte artse, goeie en slegte joernaliste. Ek ken joernaliste wat vir ŉ sensasionele vod [iets waardeloos; rommel; prul] gaan werk het omdat hulle ŉ goeie salaris sou kry. En in die proses byna elke joernalistieke etiese reël met oorgawe verkrag het. Ek ken joernaliste met sekere politieke oortuigings wat gekonsentreer het op nuus wat hul sienings ondersteun en ander items onderbeklemtoon of selfs geïgnoreer het. Maar verreweg nie almal is só nie. Die meeste probéér – al is dit gebrekkig – hul werk gewetensvol doen. Jy kry helaas lesers wat deesdae by voorbaat verwerp wat hulle in die “hoofstroommedia” – ŉ begrip wat byna as vloekwoord aangewend word – lees. Die digitale era maak dit vir hulle moontlik om sonder meer hul woede en frustrasie oor die sosiale media heen te spuit. Wat vroeër langs die braaivleisvuur of in die kroeg gesê is, word nou oor die hele wêreld versprei. Die ironie is dat van die “alternatiewe media” – ŉ mens dink byvoorbeeld aan webwerwe soos die Amerikaanse Drudge Report en Breitbart News – met hul samesweringsteorieë gretig geglo word. Dat sulke media, nes dié in die hoofstroom, ook hul eie lewens- en wêreldbeskouing het en dat hul analises kragtens daardie beskouings geformuleer word, ontgaan die kritici blykbaar. Wat ons bring by die vraag: Wie en wat kan ons dan glo? Wel, vergeet daarvan om nuusmedia te vind wat nét die maagdelike waarheid versprei. Hulle bestaan nie, nie aan enige kant van die politieke spektrum nie en in geen enkele land nie. Die sleutel is sorgvuldigheid by die nagaan van feite, eerlikheid en volledigheid. Die beste is om verskillende media te lees en hulle met mekaar te vergelyk. Só word jy die beste bemagtig om uiteindelik sélf te besluit.