Dié skokkende memoir en literêre reisverslag oor ’n naamlose opgestopte ‘Kalahari-Boesman’, lieflik vertaal deur Daniel Hugo, dwing jou om ondersoek in te stel na die ek (in die titel) én die ander, skryf Herman Lategan.
Jy is 19, jy ryloop deur Spanje. Olyfblink lê jou dae voor jou in die son. Die lewe is lig, daar is nog te min winters om soos ’n swaar mis op jou skouers te kom lê. Tog, in jou broosheid, sien jy ’n skrefie skemering voor jou oopgaan. Dit bly jou twee dekades lank by, sluimerend in jou onderbewuste. En dan, soos in N.P. van Wyk Louw se epiese gedig, kom ’n roering: “Raka het gevoel hoe die stink belle langs hom kruip en die poel se dik room breek.”
Dit is 1983, Westerman is in sy laat tienerjare en vol swerflus. Danksy ’n saamrygeleentheid bevind hy hom onverwags in Banyoles in die noordooste van Katalonië, Spanje. Daar loer hy by die Darder-mu­seum vir natuurwetenskap in.
Hy sien die opgestopte El negro: halfkaal, lendedoekie, klein, in ’n glaskas. Hy besef dit is nie ’n Madame Tussaud-beeld nie. Hy was ’n mens, afgeslag en toe opgestop soos ’n dier. ’n Eerbetoon dus vir die “kuns” van taksidermie en ’n toonbeeld van vernedering en minagting. Op sy voetstuk is ’n plaatjie vasgeskroef: Boesman uit die Kalahari.
Die uiteinde is ’n interessante en ingewikkelde reeks skakels wat later bymekaar inpas, maar voordat Westerman hom in ondersoekende literêre niefiksie begeef, voltooi hy eers sy studie in tropiese kultuur-tegnologie.
Die boek speel af in verskeie wêrelddele, onder meer Jamaika, Frankryk, Peru en teen die einde ook in Suid-Afrika. Eers is hy as ontwikkelingswerker by ’n paar lande betrokke. Hierdie ervarings vorm hom verder en laat hom tob oor die rol en subteks van sulke projekte.
Dan, 20 jaar ná sy besoek aan Spanje, lees hy oor El negro in ’n koerant. Nadat hy ’n speurtog na hierdie naamlose man se lewensloop aanpak, slaan sy eie lewe ’n nuwe koers in.
Westerman neem die leser op ’n boeiende postume toer deur die “fratsman” se verlede. Die twyfelagtige rol van mense soos die Franse broers Jules en Édouard Verreaux wat allerlei jagtrofeë en “naturalia” uit Afrika na hul tuisland verskeep het, word ondersoek.
Van die ander name wat opduik, is die dierkundige Georges Cuvier, Kofi Annan, voormalige sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies, en, op ’n besoek aan die Kaap, die digter-skrywer Antjie Krog.
’n Mens wil nie die einde of te veel van die verhaal verklap nie, maar een ding staan uit: Bitter min het eintlik vir die sogenaamde Boesmans verander. Dit is asof hul geskiedenis “net ’n toegegooide gat onder sanderige sooie is”. Ons moet ons skaam – en dit sluit swart nasionaliste in.
El negro en ek beslaan 239 bladsye: ’n proloog, agt hoofstukke, ’n epiloog en ’n verantwoording. Die eerste uitgawe het reeds in 2004 verskyn en aanvanklik het hierdie resensent gevoel die boek grens dalk aan réchauffé (opgewarmde kos).
Die uitgewer Nicol Stassen en sy span by Protea Boekhuis verdien ook ’n buiging van die knie vir hul innoverende bydrae tot die boekstawing van ons land se geskiedenis. Om in hierdie tye in die uitgewersbedryf te oorleef is heldhaftig, en Stassen se uitgewery sal nie deur historici vergeet word nie. Doen so voort.
HOU MOED. Die steil stap tot by die Maltese Kruis op die gelyknamige roete is die kuitkrag werd – bring ’n piekniekmandjie en geniet ’n uitsig oor die ganse Sederberg.
Die Sederberg se kreukellandskap is uitsonderlik. Hier tref ’n mens uitsigte én insigte aan – eersgenoemde omtrent elke keer wanneer jy jou stewels se veters knoop en ’n ent stap; laasgenoemde wanneer jy met gevestigde boere-families gesels, rotskuns van derduisende jare gelede bekyk en rooibosteestingels oor jou palms voel.
Dis ’n wêreld wat wýd lê, met (indien jy nie ’n 4x4 of ’n motorfiets ry nie) slegs twee behoorlike toegangspaaie: Ten suide van die berg kan jy van die N7 anderkant Citrusdal af al die pad deurry tot by Op-die-Berg noord van Ceres (of anderkant toe!); die Noordelike Sederberg is weer van Clanwilliam of Nieuwoudtville af bereikbaar.
Die oomblik as jy by dié ruskamp van Kaapse Natuurbewaring uitry, verlang jy reeds terug. Hierdie plekkie aan die voet van die Middelberg verdien al sy regmerkies: Die kampterrein is ruim met koeltebome; hier’s alkant uitsigte oor die berge; en die Rondegatrivier kabbel langs jou tentpenne verby.
Die hoofslaapkamer het groot ruite met ’n ingeboude rusbed waar jy in die namiddagson kan indommel. Die stoep en braaiplek spog met dieselfde vista. Die moderne huisies is ten volle toegerus en het ’n kaggel. Dis ’n puik heeljaar bestemming: Somermaande swem en stap jy en wintermaande lees jy en tuur vir Daggavlei se Kop.
Jy kan van jou kampplek af op stap of dagbesoekers kan by die Algeria-ontvangskantoor stilhou. Volg die pad deur die kampterrein tot by staanplek 23 van waar die voetpad kort hierna ’n houtbruggie na regs oorsteek en dan teen ’n makkerige helling uitslinger.
Hier’s mooi protea- en fynbosspesies langs die pad, maar nie skadubome nie. En die Sederberg kan wárm word – somermaande moet julle dus vroeg die oggend begin stap. Ná sowat 1,5 km kom jy by ’n vurk in die pad, maar hou reguit aan.
Die klim raak nou klipperig en al hoe meer steil. Plek-plek sien ’n mens die inheemse sederbome, maar ongelukkig het ’n veldbrand heelwat van hulle beskadig. Byna bo gekom, is hier nóg ’n vurk in die pad; hou hier links (al twee vurke het aanwysers).
Jy weet jy is naby die waterval wanneer jy groot rotsblokke bereik. Skep diep asem en klouter op en oor – jou beloning lê aan die ander kant! Die bergstroom vloei sterk en onder die waterval is ’n helder poel yskoue water. Kyk stroomaf vir platter rotsbanke waarop jy ’n piekniekkombersie kan oopsprei en jou uitstrek.
Jou kinders sal mal wees oor Driehoek. Die gasteplaas het tjoeps op die Driehoekrivier, ’n glyplank en ’n Tarzan-tou waaraan hulle oor die water kan uitswaai. As die swemgat te bedrywig raak in seisoentyd, is hier ’n tweede, stiller swemgat, sowat vyf minute se stap stroomop.
Die plaas het ook bokke, hase en hoenders wat op pad kafee toe gevoer kan word. Hier is twee perde en ’n ponie vir pretritte (R35 per rit – reël by die kantoor).
Die kampterrein is redelik klein. Hier’s net 25 staanplekke – dus voel dit nie asof jy en die kerkbasaar kom kamp het nie. Staanplek no. 15 is privaat – jy het ’n uitsig oor die veld en Tafelberg (ja, die Sederberg het ook een!) en dis diep in die bos – jy weet skaars van jou buurman. Die ablusie is netjies.
Nóg ’n rede vir Sanddrif se gewildheid is sy ligging – dis die naaste blyplek aan een van die Sederberg se mooiste staproetes, die avontuurlike een deur die Wolfbergskeure tot by die Wolfbergboog (nou gesluit).
Oor Paasnaweek en gedurende die Desembervakansie kan ’n mens varsgebakte brood bestel. Sanddrif het nie selfoonontvangs nie; hier’s wel Wi-Fi by die ontvangskantoor op Dwarsrivier. Maak jou tent of huisie se deure en vensters dig toe wanneer jy ’n draai wil gaan stap of ry – die bobbejane is nie skaam om jou aand se braaivleis te gaps nie.
Die stap neem sowat vier uur heen en weer (nagenoeg 6,5 km), en oop gelyktes wissel darem die steilte kort-kort af sodat jy kan asem skep en ’n slag terugkyk waarlangs julle gekom het – ’n mooi kronkelpaadjie wat in die skynbaar eindelose klowe en kinkels agter jou verdwyn.
David Nieuwoudt is ’n derde generasie wynboer en hy en sy span het al ’n rits toekennings op hulle kerfstok. As jy gelukkig is, bied David self die proe aan. Buiten wyn van plaaslike druiwe, stel hulle jou ook bekend aan die Ghost Corner-wynreeks (die druiwe kom van die Kaap Agulhas-omgewing), en die Longaví-reeks, wat in Chili gemaak word!
Die huise het slaapplek vir 4-6 mense. Die ontvangslokaal het ook ’n fênsie restaurant bygekry waar tot hipsters tuis sal voel. Swaai in vir middagete of net ’n melkskommel. Die restaurant bedien ligte etes. Ontbyt, middagete en aandete moet vooraf bespreek word, so ook hulle varsgebakte plaasbrood.
Die winkel hou die nodigste aan. Jy kan ook melk, konfyt, heuning en plaasbotter aanskaf. Hulle verkoop ook die plaas se eie reeks boetiekbier, Nieuw Brew, met name soos die Jan Pampoen Ale, die Sarie Marais Cherry Blonde en die Yellowfish Lager. By aanskoue van ’n kaggel in jou huisie draai ’n mens sommer in jou spore om en gaan koop gou ’n paar sakkies hout by ontvangs.
Vanaand gaan hier malvalekkers gebraai word! Elke huisie het ook ’n braaiplek langsaan, en die basies toegeruste kombuis het ’n oondjie, ’n tweeplaatstoof en ’n yskas. Genoeg gepraat – knak ’n Sarie, skuif langs die vuur in en luister hoe die dag verstil en die droë hout knetter.
Die staproete op Kromrivier is net reg vir die gesin: Nie te lank nie (dit sal jou hoogstens twee uur soontoe neem), die terrein is maklik genoeg vir kinders, en die vooruitsig van ’n swempoel aan die eindpunt is ’n goeie wortel voor selfs die traagste stapper se neus.
Onderweg word die mooi vorms van die Sederberg se kliplae met ’n bietjie verbeelding ’n lekker speletjie: Kyk, daai een wat so teen die blou lug uitstaan, lyk net soos Thor se hamer! Die Disapoel is ’n verrassing: Buiten die poel kabbel hier jou waarlik ’n waterval oor die rotskransie af – die droogte ten spyt. Die water is glashelder en die poel breed – hiér saal ’n mens sommer vir die hele dag af.
Kruip onder die Stadsaalgrotte se rotskoepels in, soek ’n stil hoekie waar jy op jou rug kan lê en kyk op: ’n Mens kry nuwe waardering vir die aarde se wonders. Jy sien dit in die sierlike draaipatrone wat op die rotse geëts is, ruik dit in die stof: Dis óú wêreld dié.
Neem ’n piekniekmandjie saam en gun jouself ’n paar uur om elke kraak en holte van die reeks grotte en rotsformasies te verken. Skuur deur die tonnels, klim tot heel bo-op die rotse wat bo jou uittoring, en word beloon met ’n uitsig oor die ganse bergreeks en die groen lappieskombers van die nabye wynplase.
In die ou dae het veeboere met hulle kuddes tussen die weiveld in die ooste en dié in die Breekkransriviervallei in die weste verby Truitjieskraal getrek. Volgens oorlewering is “truitjie” afkomstig van Gertruida, die naam van een van die veeboere se vrou of nooientjie. Terwyl ’n mens na dié rotsformasie ry, lyk dit byna soos die ruïnes van ’n antieke Griekse stad op die effense hoogtetjie. Die yslike klippe vorm opvallende pilare.
’n Mens kan Truitjieskraal van drie parkeerplekke af benader. Die mooiste rotstekeninge van sewe duidelike figure is in ’n grot net bo die tweede parkeerterrein waar die 1,4 km lange staproete begin. Inligtingsbordjies vertel van die fynbos (die sandolienbos help vir koors), geologie (dié sandsteen behoort tot die Kaapse Supergroep... nee, dis nie ’n band nie) en dat die San en later die Khoi die eerste inwoners hier was. Hier’s ook verskeie amptelike rotsklimroetes, maar Truitjieskraal is ’n lekker klouterplek vir oud en jonk.
Pak toebroodjies en kom verken die wêreld – hier’s ’n hele paar hoekies en draaitjies en hoogtes van waar jy die landskap rondom jou kan besigtig vir ’n eland of ’n rivierlopie – net soos die San eeue gelede.
Nuwerust is ’n joviale plek – hier’s ’n effens afgeleefde speelplek vir die kleintjies, grondpaadjies waarop hulle kan kom fietsry, ’n koppie om uit te klim en ’n hele stuk rivier om te verken.
Dit voel meer asof jy op ’n plaas kuier as wat jy diep in die berge kamp. Die kampterrein is losweg in twee verdeel: Die eerste kampterrein naby die ingang het groen gras en ’n uitsig oor die Rooiberg, maar hier’s net ’n paar jong bome.
Hier is ’n stukkie oop gras tussen no. 19 en die ablusieblok – ’n lekker kampkol vir ’n groep vriende met jong kinders. Al die staanplekke het krag. Die kampplekke is nou wel nie téén die water nie – daar is bosse en ’n draad-heining tussenin.
Dié 6 km lange roete is ’n ou gunsteling op die Nuwerust-plaas, maar moenie die Victoria-waterval verwag nie: Hier’s meestal net ná goeie reën ’n noemenswaardige straal. Maar dis nogtans ’n mooi stap wat jou in die Kokersrivierkloof kruis en dwars deur die droë rivierbedding en verby aalwyne en botterbome neem.
Doen jouself ’n guns en gaan staan vir vyf minute – jy hóór die stilte... tot die getjirp van ’n suikerbekkie dit onderbreek. By die “waterval” aangekom, kan jy op die groot rotsblokke in die skaduwee rus voor jy terugstap.
Ongeag of jy oor die Grootrivierpas van Algeria se kant of oor die Blinkbergpas van Op-die-Berg af kom, lê Mount Ceder soos ’n welkome oase onder in die Groot-riviervallei (net met olyfbome pleks van palmbome).
Sodra jy stilhou, hoor jy die tjie-tjie-tjie van sproeiers op die netjiese grasperke. Die middagetes by die Old Millhouse-restaurant (toebroodjies, lasagne, quiche...) is skaflik, die plaaslike vatbier is koud en jou stoeptafel het ’n uitsig oor Klipbokberg, met perde wat in die voorgrond wei.
Wanneer die honde en die hoenders jou op die werf kom groet, voel ’n mens sommer tuis. En sodra jy die eienaars, Lizzie en Connie du Toit, ontmoet, weet jy: hiér gaan dit lekker wees.
Die Du Toits het die plaas in 2003 gekoop en saam met hulle dogter, Becky, en haar man, James Cooper, dit omskep in ’n huislike blyplek wat gewild is onder die rotsklimmers maar ook enigeen wat free range wil gaan.
Hier is twee staanplekke met netjiese ablusie en ’n gemeenskaplike kuierlapa met ’n kombuis, twee mooi ingerigte plaashuise – die Old Farmhouse en die Homestead, elk met slaapplek vir 9 – en twee kothuise (slaapplek vir 3 of 4).
Maar die troefkaart is sewe retro-woonwaens. Die beddegoed en sithoekie se stoffering is die vrolikheid self. Elke woonwa het binne-in ’n kombuisie en buite ’n yskas, tafeltjie en stoele waarby jy soggens met ’n beker koffie kan sit en uittuur oor die berge.
Elke woonwa het ’n dubbelbed, maar die sithoekie se banke kan ook afslaan as lêplek vir kinders. Die plaas het verskeie staproetes en ook ’n ordentlike dam om somertyd in af te koel.
Die klein Heuningvlei-sendinggemeenskap is deesdae per motor slegs van Wupperthal se kant af met ’n grondpad bereikbaar. Maar toe Thomas Bain destyds die Pakhuispas gebou het, het hy van die pas se kruin af ’n tweespoorpad gebou en dis hierlangs wat die donkiekar ry. Die pad kronkel deur ’n mooi deel waar min mense kom.
Maar ’n donkie bly steeks en die onverwagte stoppe en sporadiese versnellings is deel van die sports! Die rit neem jou nie al die pad tot by Heuningvlei nie, maar onthou gerus dié naam vir ’n volgende besoek.
Dis die soort kuierplek waar jy wíl vashaak en vriende maak. (En hier is ook Wi-Fi en ’n groot poel in die rivier waar jy kan inplons.) Oop Die padstal is elke dag oop van 8 vm.-5 nm. Jy kan vooraf aandete bespreek, mits dit vir ’n groep van 10 of meer is.
Die Sevilla-rotskunsroete se nege panele lê binne ’n kort 1,5 km ingeryg, stapafstand van die Traveller’s Rest-padstal af. Terwyl jy van die een na die volgende verken, raak dit duidelik hoekom die Boesmans juis hiér so lank vertoef het: Die rotsklofies bied genoeg skuiling, hier’s hoogtetjies van waar jy die veld vir wild kan bespied, en die Brandewynrivier is net ’n klipgooi ver.
Langs die roete sien jy sjamaans, drogbeelde, kwaggas en delikate stokfiguurtjies. Manne met pyl-en-boog in die hand en ’n velsak oor die skouer draf jagveld toe en ’n groepie vroue dans op ’n streep, hulle hande omhoog – dit verg nie veel verbeelding om ’n stoffie rondom die skuifelende voete te sien opslaan nie! Kyk ook uit vir die skatlike vulletjie – hy’s die ene snoet en kniekoppe!
Wanneer jy by Salmanslaagte se klofie inswenk, vóél dit anders, byna gewyd, asof jy hier met iets selfs meer geheimsinnigs as by Sevilla te doene het. Die kloof het nie ’n duidelik uitgetrapte voetpaadjie nie – jy klouter so soek-soek oor die rotse, jou oë wat onder die oorhange rondvoel vir ’n mensfiguurtjie of ’n bokkie.
Nee, drié! En elkeen byna ’n meter wyd. Gaan nou op jou hurke en kyk alkant: Hier’s nog figuurtjies, sommige aan ’ t dans, ander het ’n sekel op die kop. Wat beteken dit alles? En hierdie uitbeeldings wat soos galeie lyk? Is dit werklik skepe, of is die kenners reg wat beweer dit beeld ’n beswyming uit? Só voer Salmanslaagte jou mee. En dit is maar nog net die eerste van drie panele in die klofie.
Vir mense van die inheemse stamme wat toe pas uit slawerny ontslaan is, was sulke sendingstasies ’n uitkoms en bron van inkomste – selfs al het dit hulle aan streng reëls en ’n vreemde geloof onderwerp.
Skep ’n eetlepel of twee van die sous op ’n tortilla, versprei eweredig en strooi van die kaas oor. Pak twee kaasworsies op die onderste punt en rol die tortilla op.
Skep ’n bietjie van die sous onderin ’n vlak, gesmeerde bakplaat en pak die tortilla daarin. Herhaal die proses tot die bakplaat vol tortillas is.
Giet die oorblywende tamatiesous oor, strooi die oorblywende kaas oor en bak 15-20 min. of tot die kaas gesmelt is en bruin raak. Garneer met die koljander en sit warm voor.