Turkye: Die sultan van Istanboel se vreemde ambisiesFoto: Pixabay.com Die mislukte militêre staatsgreeppoging in Turkye oor die naweek onderstreep die ongelukkigheid met die bewind van die Turkse regering. Turkye se president, Recep Tayyip Erdoğan, die diktator van Istanboel, het die afgelope paar jaar die hele magsbalans in Turkye, die Midde-Ooste en Europa versteur deur sy verstommende swak keuses en besluite. Die gevolg is dat Turkye vasgevang is in streekskonflik, binnelandse terrorisme en uiters swak verhoudinge met nie net Moslemstate nie, maar ook Europa. Erdoğan het in 2003 aan die bewind gekom en sy Islamitiese Geregtigheid-en-Ontwikkeling-party (AKP) het gepoog om ŉ gematigde beeld van Islam aan die wêreld voor te hou. Die militêre leiers was destyds nog in beheer van Turkye en het Turkye se beeld as sekulêre staat beskerm, ten spyte daarvan dat Erdoğan se Islamitiese party aan bewind was. Kemal Atatürk se moderne staat Die gematigde Turkse republiek wat in 1923 daargestel is, was die skepping van Mustafa Kemal Atatürk, ŉ militêre offisier en later die president van Turkye. Atatürk het ná die val van die Ottomaanse sultans aan die einde van die Eerste Wêreldoorlog besef dat Turkye sal moet moderniseer en verander in ŉ sekulêre, moderne staat. Hy het met politieke, ekonomiese en kulturele hervormings Turkye binne ŉ klompie jare in só ŉ moderne staat verander. Onder sy leierskap het Turkye duisende skole gebou en bywoning verpligtend gemaak, asook aan vroue in dié Moslemland gelyke politieke en siviele regte gegee en die belastinglas op arm kleinboere verminder. Hy het die Latynse alfabet ingevoer en die Turkse taal uitgebou tot universiteitstaal in die 1930’s. Dit was terloops dieselfde tyd as die uitbou van Afrikaans as tersiêre onderrigtaal. Atatürk se buitelandse beleid was een wat neerkom op “vrede by die huis, vrede in die wêreld”. Hy was dus gekant teen binnelandse en buitelandse konflik. Hy het ook stelselmatig ooreenkomste met Brittanje en Frankryk gesluit en so die proses begin waarin Turkye die Weste se beste bondgenoot in die Moslemwêreld sou word. Op ekonomiese gebied is nywerhede geskep en die ekonomie suksesvol gediversifiseer. Ná Atatürk se dood het opeenvolgende Turkse regerings sy gematigde, pro-Westerse buitelandse (gedurende die Koue Oorlog) en binnelandse beleid voorgesit. Die militêre leiers het jaloers gewaak oor Turkye se sekulêre karakter en enige regering wat dit nie nagekom het nie, met staatsgrepe omvergewerp. Die laaste keer toe hulle ingegryp het, was in 1997 nadat hulle ongelukkig was met ŉ pro-Islamitiese regering. Dit was slegs ŉ faksie van die weermag wat ŉ paar dae terug ŉ staatsgreep probeer uitvoer het waarin ongeveer 265 mense dood is en meer as 3 000 weermaglede in hegtenis geneem is. Erdoğan het deur die jare andersdenkendes in die weermag afgedank en hul mag afgewater. Die Koerdiese “probleem” ŉ Groot probleem vir die Turke was nog altyd dat die Europeërs hulle nooit as gelykes beskou het nie. Turkye is gevolglik nooit toegelaat tot die Europese Unie nie, meestal omdat Turkye oor so ŉ groot Moslembevolking beskik. ŉ Ander binnelandse probleem wat nooit opgelos is nie, is die stryd teen die minderheid Koerde in die land. Die Koerde is meestal wreed onderdruk, kon nie onderwys in hul eie taal ontvang nie en moes onder dwang trou sweer aan die Turkse staat. Hulle was tweedeklas burgers. Die Koerdiese deel in die ooste is ook nooit ten volle ontwikkel nie en die Koerde is minagtend as “berg-Turke” beskryf. Dit het die Koerde ŉ Marxistiese koers laat inslaan en hulle het ŉ rewolusionêre stryd om onafhanklikheid begin onder aanvoering van die Koerdiese Werkersparty (PKK). Die PKK is gejag en die weermag het duisende dorpies uitgewis en tienduisende Koerde het in die konflik gesterf, maar die bestaan van Koerdiese gebiede in buurstate soos Sirië, Iran en Irak het dit onmoontlik gemaak om die PKK heeltemal te verslaan. Erdoğan se ambisies Erdoğan, ŉ suksesvolle voormalige burgemeester van Istanboel, het hierdie sekulêre staat geërf ten spyte van sy Islamitiese party se beleid. Die sekulêre aard het so ver gestrek dat Turkse vroue in die staatsdiens en op universiteit verbied is om die hijab, oftewel die kopdoeke wat Moslemvroue veronderstel is om aan te trek, te dra. Hy het aanvanklik goeie werk gedoen. Erdoğan het as Navo-bondgenoot die VSA en Weste se aanvalle vanaf Turkse basisse op Irak ondersteun, maar het betrekkinge met buurstate en ander gehandhaaf en uitgebou. Hy het ŉ knap ekonomiese beleid gevolg en Turkye het jaar ná jaar ekonomies vooruitgegaan. Erdoğan het egter heimlik sy eintlike ambisie stadig maar seker begin uitbou. Hy wou graag die magtige Ottomaanse Ryk van die 19de eeu laat herleef in Turkye se “tradisionele gebiede” in die Midde-Ooste, Sentraal-Asië en Suidoos-Europa. Met hierdie neo-Ottomaanse Ryk het hy twee datums in gedagte gehad: 2023, die 100-jarige bestaan van die Turkse Republiek, en 2071, die duisendjarige herdenking van die destydse Moslem (uit die Turkse gebiede) oorwinning oor die Bisantynse Ryk, die dominante Christenryk van daardie era. Erdoğan het stelselmatig hierdie neo-Ottomaanse en pro-Islam-doktrine in werking gestel. Hy het begin deur sy betrekkinge (wat veral op militêre gebied sterk was) met Israel in 2010 te beëindig nadat die Israeli’s ŉ Turkse skip vol Islamitiese aktiviste aangeval het wat ŉ blokkade na die Palestyne in die Gasastrook wou ontspoor. Steun aan radikale Moslems Daarna het Erdoğan die Moslem-broers se stryd in verskeie lande gesteun tydens die Arabiese Lente in 2011, veral in Egipte en Sirië. Erdoğan het geglo dat die Weste die nuwe Islamitiese regerings sou verdra, soos dié wat wel in Egipte tot stand gekom het en in Sirië op pad was. Met die staatsgreep van die militêre leier, Abdul El-Sisi, teen die Moslem-broers se bewind in Egipte in 2013, het die situasie egter verander. Turkye het in daardie jaar sy ou beleid van vrede met sy bure versaak. Hy het weldra die Al-Noesra-rebelle in Sirië en Irak ondersteun, wat binne enkele maande die kern van die Islamitiese Staat (oftewel Isis) sou vorm. Hierin het hy steun gehad van Saoedi-Arabië, hoewel hy laasgenoemde eerder as ŉ mededinger beskou het om leierskap van Soenni-Moslems. In reaksie het Egipte Turkye se ambassadeur uit Egipte geskop. Turkye het skielik stram verhoudinge met Irak gehad omdat die Soenni-militante-opposisie gesteun is. Betrekkinge met Sirië is verbreek omdat hy Isis ondersteun het en Iran, wat Sirië ondersteun het, se verhoudinge met Turkye het oornag versleg. Hierna het Turkye, ten spyte van sy openlike verklaring dat hy teen Isis gekant is, in die geheim Isis gesteun deur die verskaffing van wapentuig. Die doel was om die Koerdies-beheerde stad, Mosoel in Irak, uit die Koerde se beheer te kry. Die Koerde se selfregering in Noord-Irak was jare reeds ŉ meulsteen om Turkye se nek aangesien dit die PKK se aandrang vir onafhanklikheid aan die gang gehou het. Ná die val van Mosoel het Turkye deur middelmanne, veral Erdoğan se seun, olie van Isis aangekoop en daarmee die skouspelagtige opgang van Isis in Irak en Sirië basies gefinansier. Die laagtepunt in Turkye se buitelandse betrekkinge was heel moontlik die afskiet van ŉ Russiese vegvliegtuig op die Turkye-Sirië-grens in November 2015, wat stram verhoudinge met Rusland onmiddellik versleg het. Pres. Vladimir Poetin het die Turkse ambassadeur ontbied, hom gekonfronteer oor Turkye se steun aan Isis en die afskiet van die Russiese vegvliegtuig, maar die diplomaat het alles ontken. Poetin het gevolglik die ambassadeur toegesnou dat Erdoğan en sy Isis-maters “hel toe kan gaan”. Pres. Barack Obama van die VSA en ander Westerse leiers het egter min of geen kritiek teen Erdoğan uitgespreek. Hulle was afhanklik van lugmagbasisse in Turkye om teen Isis en pres. Basjir Al-Assad van Sirië se magte op te tree. Die diktator Binnelands het dit nie veel beter gegaan nie. Erdoğan het honderde andersdenkendes – joernaliste, universiteitsdosente, militêre offisiere en burgerregte-aktiviste in die tronk gestop, meestal ná saamgeflanste bewyse bymekaargemaak is. In 2014 het Erdoğan president geword (ŉ seremoniële posisie) ná drie termyne as eerste minister. In plaas daarvan om sy magte aan die nuwe eerste minister af te staan het hy die magte eenvoudig oorgeneem. Hierna het hy andersdenkende koerante toegemaak en die redakteurs eenvoudig in die tronk gestop. Selfs buitelandse joernaliste is aangekeer oor hul anti-Erdoğan-artikels. Toe ŉ 16-jarige Turkse skoolseun Erdoğan as ŉ dief in sy skool se voordrag genoem het omdat hy ŉ 1 000-kamer paleis in die Turkse hoofstad, Ankara, laat bou het, is die seun summier in hegtenis geneem. In tipiese Mugabe-styl is meer as 1 000 mense in hegtenis geneem omdat hulle die president blykbaar beledig het. Erdoğan het egter nog nie opgehou nie. Hy het ŉ troefkaart teen die Weste gehad, die Weste wat hy in sy grootheidswaan om die neo-Ottomaanse Ryk weer op te bou, verag: miljoene Siriese en Irakse vlugtelinge in Turkye. Erdoğan het eenvoudig die vlugtelinge losgelaat om per boot na die Europese vasteland te reis. Tot 1,3 miljoen vlugtelinge het in 2015 na die EU-gebied gestroom, aangemoedig deur die Duitse bondskanselier, Angela Merkel, se verwelkoming aan die vlugtelinge en Erdoğan se drogredenasie om die “kruisvaarders” se state uiteindelik oor te neem. Erdoğan sou in 2016 dieselfde vlugtelinge wat hy die vorige jaar Europa ingestuur het, gebruik om Europa af te pers vir sy doel om EU-lidmaatskap te bekom en visumbeheer vir Turke af te skaf in ruil daarvoor om van die vlugtelinge te ruil vir “beter gekwalifiseerde vlugtelinge”. Die slang pik sy eie meester Hoe dit ook al sy, die magdom swak besluite van die sultan van Istanboel (Erdoğan het in Istanboel grootgeword en die ou sultans het hier oor hul ryk geheers) het hom klaarblyklik nou finaal ingehaal. Nadat selfmoordbomaanvalle in Turkye so ŉ jaar of wat gelede begin het, het die Turkse regering eers die PKK as die skuldiges voorgehou. Gou is egter besef dat Isis wel die skuldige is, dieselfde Isis wat Erdoğan ondersteun het in Irak en Sirië en elemente daarvan Europa ingestuur het saam met die vlugtelinge. Sedertdien het vier selfmoordbomaanvalle in 2016 net in Istanboel plaasgevind, en verskeie ander in ander stede. Feitlik almal deur Isis-lede wat Erdoğan nou as kop in een mus met die “kruisvaarders” sien. Die Turkse weermag veg nou teen Isis in Sirië, en laasgenoemde neem weerwraak. Die slang wat Erdoğan self grootgemaak het, is besig om sy eertydse meester te pik. Die toerismebedryf het feitlik platgeval en die ekonomie het enorme skade in die proses gely. Korrupsie en nepotisme is aan die orde van die dag. Erdoğan het uit desperaatheid in die afgelope week of wat skielik besluit om sy buitelandse beleid te verander. Hy is skielik meer akkommoderend en probeer verhoudinge met Egipte en Irak verbeter. Sy onverbiddelike houding dat Assad as president verwyder moet word, is afgewater en hy het in twee verklarings Rusland om verskoning gevra vir die afskiet van sy vegvliegtuig in 2015. Dalk is dit benoude spronge deur benoude katte. Soos gesien met die jongste staatsgreeppoging, het Erdoğan enorme probleme, wat hy meestal self veroorsaak het. Die vraag is nie regtig meer of hy gaan oorleef nie, dit is eerder of opvolgende Turkse politici sy neo-Ottomaanse Ryk gaan uitleef of terugkeer na hul sekulêre waardes. Dat sy toedoen die hele Midde-Ooste, Europa en Sentraal-Asië nog lank gaan destabiliseer, is egter ŉ voldonge feit.