Xana Mpimanyeto incini?
Mpimanyeto i kungu leri kombetaka hilaha mali yi kumisiwaka xiswona ni hilaha yi nga ta tirhisa xiswona eka karhi lowu pimanyetiweke. Munhu un'wana na un'wana u na makunguhatele ya yena eka mali leyi a yi kumaka ni le ka matirhiselo ya yona. Ku pimanyeta i swa nkoka hikuva hambi loko hi lava ku xava swilo swo tala, a hi mikarhi hinkwayo hi vaka ni mali yo ringana ku xava hinkwaswo. Hikokwalaho, leswi swi vula kuri hi na swilaveko leswi nga heriki kambe hi pfumala switirhisiwa swo ringana ku kuma leswi hi swi lavaka. Ku pimanyeta ko va ku titsona na ku hlawula hilaha hi lavaka ku tirhisa mali xiswona. Loko hi lava ku xava xo karhi, swi vula kuri hi tshika ku xava xin'wana.
Xana Tiko ri pfampfarhutisa ku yini Mpimanyeto wa rona?
Hi maendlelo lawa ya fanaka, Tiko ri langutane na ku hlawula. Swiyenge swa Tiko swi fanele swi ringanisa switirhisiwa leswi nga kona na swilaveko swa vanhu. Mpimanyeto wu veketeriwa hi ku landza swirhangana leswi bohiweke swa lembe. Mpimanyeto wa rixaka wu nyika nkumbetelo wa mbuyelo na matirhiselo ya mali lama languteriweke ya Tiko eka lembe ximali rero, ku sungula hi ti 1 Dzivamisoko ta lembe ku fika hi ti 31 Nyenyankulu ta lembe leri landzaka. Mpimanyeto wa rixaka a wu fanani ni yin'wana, hikuva wu kombeta hilaha mali yi nga ta tirhisiwa hakona, naswona wu andlala hilaha timali ti nga ta tlakusisiwa xiswona ku pfala matirhiselo ya mali ya tiko.
Xana Tiko ri tlakusisa ku yini timali?
Xihlovonkulu xa mbuyelo wa Tiko xi le ka xibalo. Swibalo i tihakelo leti bohaka ku hakeriwa eka Muamukeri wa Mali ku suka eka vanhu, mabindzu na mihlangano yihi na yihi leyi faneleke ku humesa xibalo. Vukorhokeri bya swa Timali bya Afrika Dzonga byi ni vutihlamuleri byo hlengeleta swibalo. Ku ni tinxaka to hambana ta swibalo. Tiko ri kuma mali yo tala ya xibalo ku suka eka vanhu. Munhu un'wana na un'wana laha tikweni loyi a kumaka ku tlula ntsengo wo karhi wa muholo wa fanela ku hakela xibalo eka tiko. Muxaka lowu wa xibalo wu tiviwa tanihi xibalo xa muholo. Ndlela yin'wana ya xibalo yi katsa Xibalo xa Nkoka lowu Engeteriweke (VAT) na xibalo xa switirhisiwa swin'wana. Vanhu vo tala va swi tiva kuri ku na VAT, na leswaku switirhisiwa swa nkoka a swi na xibalo. Hi tlhelo rin'wana, mikarhi yin'wana swibalo swa engetelelo swa hakeriwa eka switirhisiwa swo ka swi nga ri na nkoka. Muxaka lowu wa xibalo xa switirhisiwa swin'wana wu vuriwa "xibalo xa xidyoho" Vumbiwa ri hlamusela hilaha Presidente a faneleke ku lawula hakona mali leyi nghenaka. Mbuyelo lowu tiko ri wu amukelaka wu hoxiwa eka akhawunti ya Tiko. Nawu wa Palamende wa laveka eka ku humesa timali tin'wana na tin'wana eka akhawunti leyi. Mpimanyeto wun'wana na wun'wana wu fanele wu va na nxaxamelo wa matirhiselo na mbuyelo.
Xana Mpimanyeto wu tirhisa ku yini?
Mpimanyeto wa Tiko wu aviwile hikuya hi Mbuyelo na Matirhiselo, Nkayivelo ku nga si nghena Tiloni na Swikweleti swa Mfumo. Mbuyelo na Matirhiselo swi tlhela swi tiviwa tanihi Akhawunti ya Mali ya Tiko. Mpimanyeto wa Tiko wu sungula hi matirhiselo, kasi mipimanyeto yin'wana yi sungula hi mbuyelo. Ku hambana exikarhi ka mbuyelo na matirhiselo ku tiviwa tanihi nkayivelo kumbe nsalo. Nkayivelo wu va kona loko Tiko ri kunguhata ku tirhisa mali yo tala ku tlula leyi va yi kumaka ku suka eka swibalo swa ntolovelo. Xikweleti xa Mfumo xi va kona loko mfumo wu lomba mali kwala tikweni kumbe eka matiko mambe ku pfala laha mali yi faneleke ku tirha kona. Loko mbuyelo wu hundza matirhiselo, xikombiso, loko xibalo lexi languteriweke ku suka eka munhu un'wana na un'wana xi tlakusiwa ku tlula laha xi languteriweke kona, ku va na mali leyi salaka.
Mpimanyeto wu teka tin'hweti ta 14 ku wu lulamisa. Leswi swi vula kuri hi nkarhi lowu ku andlariwaka Mpimanyeto ePalamende, Mpimanyeto wa lembe leri landzelaka wu va se wu sungule ku lulamisiwa eka tin'hweti timbirhi leti hundzeke. Tindzawulo to hambanahambana ta nghenelela eka nkumbetelo wa mpimanyeto. Ti rhumela mikumbetelo ya tona na swivangelo swa kona eka Tihofisinkulu ta tona. Hofisinkulu yi ta tsala nkomiso kutani yi rhumela eka Ndzawulo ya Timali. Ndzawulo ya Timali yi ta tsala nkomiso ku kombisa matirhiselo ya tindzawulo to hambanahambana. Vulawurinkulu bya Vahlengeleti va Xibalo na Vulawurinkulu bya Xibalo xa Tinhundzu leti Posiwaka laha Tikweni byi tsala mikumbetelo wa mpimanyeto leyi va wu rhumelaka eka Ndzawulo ya Timali. Holobye wa Timali na Gavhenara wa Bangi ya le Xikarhi va hlangana ku ta kanela hi mikumbetelo ya mpimanyeto. Nkanelo lowu wu kuceteriwa hi timhaka ta tipolitiki, ikhonomi na timali. Mulawurinkulu wa Timali u lulamisa mpimanyeto.
Mikarhi yo tala hi Nyenyenyani, lembe rin'wana na rin'wana, Holobye wa Timali u nyika Mbulavulo wa Mpimanyeto ePalamende. Kutani Mpimanyeto wu kaneriwa ePalamende. Vaholobye va Khabinete va fanele ku seketela matirhiselo ya mali eka tindzawulo ta vona. Mbulavulo lowu wu tala ku landzelela xivumbeko lexi nga cinciki. Wu sungula hi ku langutisisa leswi mali yi nga tirhisa xi swona n'wexemu, wu nyika hi ku katsakanya xiyimo xa ikhonomi, na ku langutisisa lembe ximali ra haxawa. Wu hlamusela hilaha mbuyelo na matirhiselo ya mali lama kumbeteriweke ya nga ta ringanisiwa hakona. I nawu wa matirhelo eka xidemokirasi xa hina eka Vumbiwa leswaku Mfumo wu fanele ku tirhisa mali loko wu pasisiwile hi Palamende. Mpimanyeto wu khomiwa tanihi nawu wun'wana na wun'wana lowu faneleke ku pasisiwa hi Palamende loko wu nga si boha. Endzhaku ka Mbulavulo wa Holobye, Swirho swa Palamende swi kanela mpimanyeto na ku wu vhotela ku seketela. Endzhaku ka loko ku kaneriwile Vhoti ya Mpimanyeto wun'wana na wun'wana, Tihuvo ta Palamende havumbirhi ka tona ti fanela ku wu vhotela ku seketela. Loko mpimanyeto wu pasisiwile, ndzawulo yaleyo yi nga nyikiwa mpfumelelo ku ya emahlweni ni phurogireme ya vona ya timali.
Mpimanyeto na Vuangameri?
Mahlangeletelo ya timali na matirhiselo swi fanele swi lawuriwa ku tiyisisa leswaku mali yi tirha hilaha yi faneleke ku ya hi hilaha Palamende yi lavaka hakona. Mukambelatinkota-angarhelo u nyika xiviko eka Palamende mayelana ni loko swileriso swa matirhiselo ya mali swi landzeleriwile. Mpimanyeto i xitirho xa nkoka xa pholisi na xitirho xa nkoka xa ku angamela, xa ku vona leswaku mfumo wu va ni vutihlamuleri hi matirhiselo ya mali.