DDR-amptenare het amptelik na die Berlynse Muur verwys as die "Anti-fascistiese Beskermingsmuur" (Duits: Antifaschistischer Schutzwall) en die indruk met DDR-propaganda probeer skep dat die NAVO-lande en Wes-Duitsland vergelykbaar is met Fasciste. Die Wes-Berlynse stadsraad het soms na die Muur as die "Skandmuur" verwys – 'n benaming wat die burgemeester van die tyd, Willy Brandt, gebruik het wanneer daar verwys is na die inperking van mense se vryheid. Die totale Oos-Wes-grensgebied, wat die land in twee geskeur het, en in effek die skeiding was tussen Wes-Europa en die Oosbloklande tydens die Koue Oorlog, het bekend geword as die "Ystergordyn".
Die muur is in 1961 deur die DDR-regering veral opgerig om 'n einde te maak aan die reusestroom vlugtelinge wat 'n beter lewe in die Weste gesoek het (1960–61 het die bewind in Oos-Berlyn begin om die land se boere te onteien en hulle gedwing om lid van die nuwe landbou-koöperasies te word).
Die versperrings het wagtorings al langs die groot betonmuur ingesluit, wat 'n wye gebied (later bekend geword as die "doods-strook") met teenvoertuig-loopgrawe, stroke besaai met spykers, en ander hindernisse om te verhoed dat Oos-Duitsers na die westekant kan vlug. Die Oosblok het aangevoer dat die Muur gebou is om sy bevolking teen die fascistiese elemente te beskerm wat saamsweer om te verhoed dat die "wil van die volk" 'n sosialistiese staat in Oos-Duitsland kan vestig. In praktyk was die Muur daar om 'n massa-uittog uit Oos-Duitsland te verhoed wat 'n kenmerk was van die toestande in die tyd na die Tweede Wêreldoorlog toe emigrasie en vlugtogte uit Oos-Duitsland en die Oosbloklande 'n algemene verskynsel was.
Met die einde van die Tweede Wêreldoorlog is Duitsland wes van die Oder-Neisse-lyn in vier besettingsones opgedeel, soos by die Potsdam-ooreenkoms bepaal is. Elkeen van die vier Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog – die Verenigde State van Amerika, die Verenigde Koninkryk, Frankryk en die Sowjetunie – het 'n sone onder sy beheer gekry. Die hoofstad Berlyn is eweneens in vier sektore verdeel, hoewel die hoofstad se ligging in totaliteit binne die Sowjetunie se sone geval het.
Na die Tweede Wêreldoorlog stig die Sowjetleier, Josef Stalin, 'n unie van volkere op sy Westerse grens genaamd die Oosblok, wat Pole, Hongarye en Tsjeggo-Slowakye insluit. Hy het gehoop om die Oosbloklande saam met 'n verswakte Sowjetbeheerde Duitsland aan die gang te hou. Stalin het al in 1945 teenoor die Duitse kommunistiese leiers aangedui dat hy die Britse posisie binne die Britsbeheerde sone stelselmatig wil ondermyn en verswak. Dan sal die VSA binne 'n jaar of twee onttrek. Dit moes die pad baan vir 'n verenigde kommunistiese Duitsland as deel van die Oosblok.
Met die ongelukkigheid tussen die Sowjetunie en die Westerse moondhede oor die heropbou van Duitsland, en onenigheid oor die instel van 'n eenvormige geldstelsel, begin Stalin in 1948 met die Berlyn-blokkade, deur te weier dat kosvoorrade en ander noodsaaklikhede na Wes-Berlyn vervoer mag word. Die VSA, Brittanje, Frankryk, Kanada, Australië, Nieu-Seeland, Suid-Afrika en verskeie ander lande het 'n lugbrugoperasie begin waarna later as die Berlynse Lugbrug verwys is. Kos en ander voorrade soos brandstof is met vragvliegtuie vanaf Wes-Duitse lughawens na Wes-Berlyn ingevlieg.
Net hierna is die binnegrense tussen die twee Duitse state gesluit, en 'n doringdraad-heining is gebou. Die grens het egter oopgebly, hoewel die verkeer tussen die Sowjet- en die Westerse sektore ietwat beperk is. Dit het veroorsaak dat Berlyn 'n magneet geword het vir al die Oos-Duitsers, wat uit die DDR wou vlug, en na die stad gestroom het. Dit het ook 'n fokuspunt van spanning tussen die Verenigde State en die Sowjetunie geword.
In 1955 het die Sowjets vir Oos-Duitsland beheer oor die beweging van burgerlikes in Berlyn gegee. Dit het beteken dat daar beheer aan 'n regime gebied is wat nie deur die Weste erken is nie. Die Oos-Duitsers het aanvanklik "besoeke" gemagtig sodat sy burgers familielede in Wes-Duitsland kon gaan besoek. Met die groot aantal Oos-Duitsers wat oorgeloop het na die Weste, het die Oos-Duitse regering in 1956 bepaal dat byna alle reise na die Weste beperk word. Die Sowjet ambassadeur in Oos-Duitsland, Mikhail Pervukhin het tot die slotsom gekom dat "die oop en onbeheerde grens tussen die sosialistiese- en die kapitalistiese hoofstad daartoe bydra dat die bevolking onbewustelik 'n vergelyking tref tussen die twee dele van die stad, en dit was nie altyd ten gunste van Oos-Berlyn nie."
'n Belangrike rede dat die Wes-Berlynse grens nie vroeër gesluit is nie is omdat dit 'n groot deel van die spoorvervoer in Oos-Duitsland sou afsny. Bouwerk aan die Berlynse buitering, wat om Wes-Berlyn sou gaan, het in 1951 begin en is in 1961 voltooi. Dit het die weg gebaan vir die sluiting van die grenslyn.
Die transkripsie van 'n telefoongesprek tussen Nikita Chroesjtsjof en die Oos-Duitse partyleier, Walter Ulbricht, op 1 Augustus 1961, het bewys dat Chroesjtsjof agter die bou van die Muur gesit het.
'n Lid van die Oos-Duitse volksleër, Conrad Schumann, vlug na die Weste tydens die beginfase van die bouwerk aan die Muur.
Ida Siekmann was die eerste slagoffer van die Berlynse Muur toe sy op 22 Augustus 1961 vanaf die derde vloer van haar woonstel in Bernauerstraat 48 gespring het. Die eerste mens wat doodgeskiet is, toe hy oor die grens probeer vlug het, was Günter Litfin, 'n 20-jarige kleremaker. Hy het op 24 Augustus 1961 probeer om deur die Spreekanaal na Wes-Duitsland te swem op dieselfde dag toe die grenswagte opdrag gekry het om te skiet om dood te maak.
Volgens die DDR-regering het die "mees aggressiewe kringe van die Imperialisme" die Koue Oorlog teen die DDR in 1960 en 1961 verskerp. So het die Wes-Duitse regering in die najaar van 1960 handelsooreenkomste met die DDR eensydig opgeskort – 'n stap wat die Oos-Duitse ekonomie nadelig getref het. Tegelykertyd is Wes-Duitsland, wat 'n ekonomiese opswaai beleef en 'n tekort aan geskoolde mannekrag ondervind het, daarvan beskuldig dat dit Oos-Duitse spesialiste en ander vaardige werknemers, onder wie veral jongmense, stelselmatig op groot skaal na die weste sou lok. Hierby het Wes-Berlyn volgens die Oos-Duitse regering die rol van 'n Menschenschleuse ("mensesluis") vervul.
Duitsers klim op die muur. Enkele dae nadat die foto geneem is, is met die sloping van die spermuur begin.