VOOR HULLE OMGEKOM HET... — Google Arts & Culture
April 1942 – Julie 1943
VOOR HULLE OMGEKOM HET...
Jode word van Zagłębie Dąbrowskie na Auschwitz weggevoer
'n Boks met 'n unieke versameling foto's is ná die bevryding in die ruïnes van Birkenau gevind, waarskynlik in die gebied bekend as Kanada, waar die bagasie gesorteer is van Jode wat in die gaskamers vermoor is. Honderde gesigte: glimlaggend, gelukkig, nadenkend, spelerig, swaarmoedig. Troues, geboortes, vakansies saam met familielede en vriende. 'n Wêreld wat vir altyd verby is op film verewig. Die wêreld van Poolse Jode voor die Jodeslagting. Die meeste van die sowat 2 400 foto's verewig familielede van Jode van Zagłębie: van Będzin, Sosnowiec en die omliggende gebiede. Baie van hulle beeld dieselfde mense uit wat op verskillende plekke, in verskillende situasies, in verskillende tye van die jaar, in die teenwoordigheid van geliefdes en vriende afgeneem is. Daar is amateurfoto's en foto's wat deur professionele fotograwe geneem is. Kiekies en poskaarte. Die fotograwe het bewaar wat hulle wou onthou: 'n wittebrood, 'n familiebyeenkoms, maar die belangrikste is tonele uit die alledaagse lewe – 'n straatwandeling, kinders wat speel, en die genot van ledige oomblikke. Dis moontlik dat mense van dieselfde familie of selfs mense wat in dieselfde huis gewoon het, die foto's na die kamp gebring het, en dit was beslis mense wat by dieselfde geleentheid weggevoer is. Die gevangenes wat in "Kanada" gewerk het, het hulle heel waarskynlik in 'n boks of 'n tas gegooi, en hulle is eenvoudig vergeet.
DIE BRODER- EN DIE KOHN-GESINNE
Die Broders het saam met hul ses kinders – Bronka, Lejb, Eli Aron, Hadasa, Chenoch en Idka – te Małachowskiegostraat 52 in Będzin gewoon. Dit was ook waar hul skryfbehoefte-en-apteek-tabakwinkel geleë was.
Die Broders het in die twintigerjare 'n reis na Palestina beplan. "Ons pa het 'n distilleerdery in Jafa gehad. Alles was gereed. Kort voor ons vertrek het ons ma egter 'n telegram van ons pa ontvang – terwyl hy gewerk het, het 'n ystervaatjie op sy been geval en hom ernstig beseer. Hy moes ses weke lank in 'n hospitaal in Tel Aviv bly," onthou Eli Broder, die enigste familielid wat die Jodeslagting oorleef het.
Fajgla Broder en die kinders het in Będzin gebly. Die pa het sy onderneming in Jaffa verkoop en na Pole teruggekeer.
Aan die begin van die dertigerjare het Bronka, die oudste dogter, met Majer Kohn getrou wie se ouers, Nahum en Dina Kohn, 'n vroueklerewinkel in Modrzejowskastraat in Sosnowiec besit het. Hulle het gewoonlik hul vakansies in Krynica deurgebring.
Bronka en Majer Kohn het twee kinders gehad: David en Renia. Die kinders se lewe is verewig op 'n reeks foto's wat tydens wandelings in die stad en op vakansies geneem is. Daar is egter nie een wat deur 'n professionele fotograaf geneem is nie. Eli Broder, wat die verhaal van sy familie vertel het, was 'n ywerige fotograaf. Uit die versameling van 2 400 foto's het hy dié gevind wat hy self geneem het. Hy het gesê: "Ek het baie foto's geneem. Ek het 'n Volkländer-kamera en daarna 'n Leica gehad. Ek het die foto van Hudka (Hadasa) en Bronka saam met die kinders geneem toe ek hulle op pad huis toe van die werk af raakgeloop het. Ek het dit by die huis ontwikkel en toe vir hulle gegee." Die Broders en Kohns was godsdienstige families en hul kinders het Joodse skole in Będzin bygewoon. Eli Broder onthou sy kinderdae: "Terwyl ek by my gesin gewoon het, was ek godsdienstig en het ek aan 'n Jesjiwa geleer. Maar ek het nie 'n goeie verhouding met my ouers gehad nie. My pa was baie streng. Ek het eenkeer ysskaatse onder die bad weggesteek, en toe my pa hulle kry, het hy hulle vir 'n ander seun gegee."
In godsdienstige gesinne is kinders grootgemaak met die klem daarop om 'n godvresende lewe te lei. Die seuns was veronderstel om die tradisies van hul vaders voort te sit en na skole te gaan waar hulle die Talmoed geleer het en voorberei is om volgens die godsdienstige reëls te leef. Eli Broder was 'n ywerige fietsryer, maar sport en oefening het nie by die ideale van 'n ortodokse opvoeding ingepas nie. Eli onthou dat dit dikwels konflik tussen hom en sy streng pa veroorsaak het.
Eli Broder het in 1937 getrou. Sy ouers was teen die huwelik gekant. Sy vrou het nie 'n ryk familie gehad nie, en haar broers was kommuniste.
Nadat Duitsland Pole aangeval het, het Eli Broder en sy vrou na die Sowjetunie gevlug.
Sy familie het in Będzin gebly. Lejb Broder, die volgende broer, het aan die begin van die oorlog met Fajgla Rypsztajn getrou. Hadasa Broder het in 1941 met David Szlezyngier getrou.
Nahum en Majer Kohn is in 1941 op die markplein in Sosnowiec opgehang.
Lede van die SS het Lejb Broder tydens die sluiting van die ghetto tussen 22 en 26 June 1943 geskiet. David Szlezyngier is na 'n arbeidskamp weggevoer en vermoor. Ander lede van die familie is na Auschwitz weggevoer. Niemand het die Jodeslagting oorleef nie.
Eli Broder en sy vrou woon in Israel.
Fajgla Broder en haar kinders: Hadasa, Fajgla, Idka, Lejb, Chenoch en Eli. Dié foto is vir 'n paspoort voor die beplande reis na Palestina geneem. Bronka, die oudste dogter, wat reeds getroud was, is nie op die foto nie. Będzin, 1926.
Dina en Nahum Kohn. Krynica, twintigerjare.
Nahum Kohn en sy dogters. Pole, dertigerjare.
Majer Kohn voor sy ouers se winkel in Modrzejowskastraat in Sosnowiec. Sosnowiec, dertigerjare.
Renia en David Kohn. Rajcza, 1939.
David Kohn. Pole, 1936.
"Ek het baie foto's geneem. Ek het 'n Volkländer-kamera en daarna 'n Leica gehad. Ek het die foto van Hadasa en Bronka saam met die kinders geneem toe ek hulle op pad huis toe van die werk af raakgeloop het. Ek het dit by die huis ontwikkel en toe vir hulle gegee."
Eli Broder, die enigste familielid wat die Jodeslagting oorleef het
Eli Broder se laaste foto van die familie. Eerste ry van links: David Kohn, Hadesa Broder, Renia Kohn; tweede ry: Bronka Kohn en die kinders se oppasser. Będzin, 1939.
Fajgla Rypsztajn en Lejb Broder se troue. Eerste ry van links: Hadasa Broder, David Kohn, Renia Kohn, Fajgla Broder, Idka Broder; tweede ry: Bronka Kohn en Fajgla Broder. Będzin, 1941. Foto: Fotograaf J. Goldcwajg
Verlowingsfoto van Hadasa Broder en David Szlezyngier. Będzin, ná 1939.
Chana Pesia en Aron Josef Małach het van Maków Mazowiecki, 'n klein dorpie naby Warskou, gekom wat hulle in 1905 saam met hul agt seuns verlaat het toe hulle na Będzin verhuis het. Daar het drie van hul seuns 'n fabriek gestig wat worsvliese van beesderms vir Poolse vervaardigers van vleisprodukte gemaak het.
Welwel, die vierde seun, het roumateriaal vir die vervaardiging van gom verhandel. Dit het beesbloed ingesluit wat hy by 'n slagplaas gekoop en dan aan ander produsente verkoop het. Twee broers het voor die oorlog na Palestina verhuis. Een van hulle het in 1939 na Pole teruggekeer omdat hy nie beroepsukses in Palestina behaal het nie.
Rafael Małach, die volgende een van Chana Pesia en Aron Josef Małach se agt seuns, het met sy nig Malka Ruchel Blum getrou. Hulle het saam van Będzin verhuis na Dąbrowa Górnicza, 'n nabygeleë nywerheidstad in 'n streek wat deur die ontginningsbedryf oorheers is. Daar het Rafael Małach saam met 'n vriend 'n "kischke"-fabriek soortgelyk aan dié van sy broers gestig, maar die maatskappy het bankrot gespeel en Rafael het na die familieonderneming teruggekeer. Rafael en Malka Ruchel Małach het sewe kinders gehad: Icchak, Zysze, Frymet, Syma, Estera, Wolf (nou Ze'ev) en Abraham.
Ze'ev Małach, wat nou in Israel woon, vertel sy familie se verhaal: "Ons was 'n familie met baie kinders. As ons tydens die Purim-vakansie by my ouma Chana Persia se huis bymekaargekom het, was daar baie van ons. Sy het gesorg dat die welvarender broers die armes en behoeftiges, soos my pa, help. Die hele familie het elke aand by my ma se huis in Będzin saamgekom. My pa het drie of vier keer per week gestap om haar te gaan besoek. My oupa was blakend gesond; Raschi het sonder 'n bril gelees, het nog al sy tande gehad, en het die daaglikse badritueel uitgevoer. Sy hare was net effens grys. Ná mikwe het hy haring geëet en wodka gedrink. Daarmee was hy heeltemal tevrede."
Zysze en Icchak, Rafael en Malka se oudste seuns, was baie talentvolle tuisnutsmanne. Ze'ev onthou dat Icchak voor die oorlog self 'n fotokamera uit verskillende dele gebou het. Vermoedelik het hy ook baie familiefoto's geneem.
Al die kinders was lede van verskillende politieke organisasies: Icchak en Zysze was kommuniste, Frymet was in Gordonia bedrywig, Syma in Bund en Ze'ev in Haschomer Hadati. Ze'ev vertel: "By die huis het ons vyf partye gehad; tog was ons steeds 'n familie wat nie onderling ideologiese oorloë gevoer het nie." Party van die kinders het vanweë hul politieke betrokkenheid teëkanting van die Poolse owerheid gekry. Icchak Małach is eenkeer in hegtenis geneem omdat hy 'n rooi vlag vertoon het. Syma het in 1937 saam met haar man, David Krauze, 'n aktiewe kommunis in Dąbrowa Górnicza, uit Pole gevlug omdat die gevaar bestaan het dat hy in hegtenis geneem sou word. Hulle het twee jaar lank onwettig in Frankryk gewoon. Icchak Małach het in 1934 met Sara Ruda getrou en hulle het na Będzin verhuis.
Hul seun Abraham is in 1937 gebore.
Sara se familie het van Warskou gekom waar haar pa 'n vishandelaar in die Joodse wyk was.
Sara Małach was 'n vroedvrou en het in die Joodse hospitaal "Bikur Cholim" in Będzin gewerk.
Icchak Małach het aanvanklik in sy oom Aba se drukonderneming gewerk en het later saam met sy swaer sy eie maatskappy gestig. Ze'ev vertel: "My pa wou hê dat ek 'n handelaar word. Vandat ek 14 was, het ek in 'n tekstielwinkel gewerk, maar ek het nie daarvan gehou nie, en daarom het ek al die ritssluiters in die winkel begin rangskik. Ek het ook 'n baie goeie kleuraanvoeling gehad. As vroue na die winkel gekom het, is ek geroep om hulle raad te gee. Daarna het ek in my oom se drukonderneming gewerk." Kort nadat die oorlog uitgebreek het, het Ze'ev met Itka getrou en hulle het na die Sowjetunie gevlug.
Icchak, Sara en Abraham Małach het in Będzin gebly en het nie die Jodeslagting oorleef nie.
Die ouma, Chana Pesia, is voor die oorlog dood, en Aron Josef is ná 1939 vermoor. Dit is nie bekend waar nie.
Kort voor die oorlog is Syma Małach en David Krauze uit Frankryk na Pole verban, en hulle het toe na die Sowjetunie gevlug. Ze'ev vertel: "Syma is in 1943 weens 'n buitebaarmoeder-swangerskap in my arms in Samarkand dood. Terwyl ons vir die Duitsers gevlug het, het ek en Itka Tassjkoemir in Siberië bereik. Daar het ek op 'n myn gewerk. Toe ek verneem dat Syma siek is, het ek verlof geneem en haar ondanks groot gevaar gaan opsoek. Syma is in Samarkand dood en is daar begrawe."
Zysze Małach het in 1939 na die Sowjetunie gevlug. Hy het in 1945 na Pole teruggekeer. Ze'ev, Itka en die kinders het in 1946 na Pole teruggekeer. Die enigste persoon uit hul familie van 178 lede wat hulle daar kon opspoor, was Zysze. Hulle het besluit om Pole te verlaat en het na Palestina geëmigreer.
Zysze is in 1985 in Israel dood.
Ze'ev en Itka woon in Herzlia.
Chana en Aron Małach saam met hul seuns. Eerste ry van links: Jankiel David, Aron Józef, Chana Pesia, Rafael Hirsz, Chana Pesia, Rafael Hirsz; tweede ry: Aba, Icchak Mordechai, Welwel Benjamin, Mosze Pinkas, Lajb, Jechi'el. Będzin, 31 Oktober 1928.
"Ons was 'n familie met baie kinders. As ons tydens die Purim-vakansie by my ouma Chana Pesia se huis bymekaargekom het, was daar baie van ons. Ouma het die familie soos 'n diktator geregeer. Sy het gesorg dat die welvarender broers die armes en behoeftiges, soos my pa, help.
Die hele familie het elke aand by my ma se huis in Będzin saamgekom. My pa het drie of vier keer per week gestap om haar te gaan besoek."
Wolf (nou Ze'ev) Małach
Malka Ruchel en Rafael Małach saam met hul kinders. Eerste ry van links: Wolf, Malka Ruchel met Abraham op haar skoot, Rafael Hirsz, Syma, Frymet; tweede ry: Estera, Icchak, Zysze. Pole, twintigerjare.
"By die huis het ons vyf partye gehad; tog was ons steeds 'n familie wat nie onderling ideologiese oorloë gevoer het nie." Wolf (nou Ze'ev) Małach
Icchak, Sara en Zysze Małach saam met vriende. Voor heel links is Itche Gutman, tweede is Sara; agter, vierde van links, is Adela Schneiberg en Wowa Reichkind; regs is Icchak. Pole, dertigerjare.
Sara Małach waar sy in die hospitaal werk
Sara en Abraham Małach in die kraamsaal.
Die Małach-familie: Sara met Abraham op haar skoot; langs hulle is Sara se ouers, Rafael Hirsz en Icchak
Sara, Icchak en Abraham Małach. Będzin, 29 Desember 1942.
Aron Koplowicz en sy vrou, Rywka, het sewe kinders gehad. Hulle was Judl, Mirele, Helcia, Szlomo, Roza, Cesia en Sara. Aron Koplowicz was 'n welvarende handelaar, die eienaar van 'n tekstielwinkel op die ou markplein in Będzin. Die Koplowiczs was 'n godsdienstige familie – [Aron het aan Gerer-Rabbi Chassidim, 'n groep gassidim om 'n tzaddik van Golgota, behoort] en was 'n hooggeagte lid van die Joodse gemeenskap.
Aron en Rywka se kinders is op 'n streng godsdienstige manier grootgemaak.
Mirele, die oudste dogter, wat jonk dood is, het die familiewinkel op die ou markplein bestuur. Ná haar voortydige dood het Szlomo die winkel oorgeneem.
Die Koplowiczs het gereeld na hul gunstelingvakansiebestemmings, soos Kamińsk, Krynica en Rabka gereis, of na Łódź, waar Helcia Zajdman, hul tweede dogter, saam met haar gesin gewoon het. Chana Koplowicz, 'n familielid, onthou nog haar troue, wat in Będzin gehou is. "Ek was destyds baie verbaas oor die Zajdman-susters, wat met goue skoene, lang rokke en baie elegante blonde pruike van Łódź na die troue gekom het. Ek onthou dit vandag nog goed." Aron Koplowicz se dogters het ook altyd modieus en elegant aangetrek – 'n sterk teëstelling met hul pa se streng optrede en kleredrag. Baie van die foto's beeld Roza Koplowicz as 'n moderne, jong vrou vol vreugde uit. Nadat die Duitsers Pole beset het, het Helcia Zajdman, die oudste dogter, saam met haar man en kinders na Będzin teruggekeer. Die hele familie het in beknopte toestande geleef: "Dié groot familie van byna 30 mense het in drie klein kamers in die ghetto gewoon. Helcia en haar kinders, haar ouer broer Judl met sy sewe kinders, die ouers en die broers en susters het almal daar gewoon. Dit was 'n klein enkelverdiepinghuis." Die Koplowicz-tekstielwinkel is gekonfiskeer en aan 'n Duitse toesighouer toegewys.
Weens die Ariese oorname van Joodse maatskappye en winkels het die eienaars nie net hul eiendom verloor nie, maar baie Jode het ook hul werk en inkomste verloor. Roza en Cesia Koplowicz het in 'n winkel gewerk wat deur "Ariërs" oorgeneem is. Dit het hulle 'n ruk lank daarteen beskerm om weggevoer te word. Chana Koplowicz vertel hoe mense in die ghetto probeer oorleef het: "Die toesighouers in Małachowskiegostraat het rekenmeesters benodig. Ek het die toesighouer van een van ons Joodse bure ontmoet wat vroeër 'n ysterwarewinkel besit het. Dié toesighouer was 'n SA-man en sy naam was Völkel. Hy was vir vyf Joodse winkels verantwoordelik. Ek het verskillende familielede in beheer van elk van dié winkels geplaas. Só kon hulle spesiale permitte kry by spesiale SA-amptenare wat vir die werk van buitelanders verantwoordelik was. Mense sonder sulke permitte is na arbeidskampe gestuur." Baie paartjies het in die ghetto getrou. Dit het hulle tydelik daarteen beskerm om weggevoer te word. Terselfdertyd was dié troues 'n aanduiding van die moeite wat gedoen is om die skyn van 'n normale lewe in dié onmenslike toestande te skep. Roza Koplowicz het vroeg 1943 getrou. Chana het ook in die ghetto getrou. Albei het kinders gehad, maar hulle het nie die Jodeslagting oorleef nie. Terwyl die ghetto gesluit was, het Chana en haar man in 'n bunker geskuil. Ná 'n paar weke was hul kosvoorraad op. "Ons het besluit om die skuiling te verlaat. Danksy die toesighouer vir wie ek in die ghetto gewerk het, kon ons was en 'n bietjie rus. Hy het vir ons vertel dat 'n Duitse wag elke oggend 50-60 Jode verby sy huis van die weeshuis na die ghetto gelei het. In die aand het hy hulle teruggelei. Hulle was Jode wat in die sogenaamde "Aufräumungskommando" gewerk en die verlate ghetto skoongemaak het. Die toesighouer het vir hulle 'n brief van my gegee waarin ek hulle gevra het om ons in hul groep te aanvaar. Ná die "reiniging" van die Jode was daar in daardie stadium twee opsies: soek hulp aan die Ariese kant by 'n vriendelike nie-Jood, of word in die Aufräumungskommando aanvaar. Ons is aangeraai om ons stilletjies by die groep aan te sluit wanneer die mense na die ghetto gelei word. Ons koms moes gekoördineer word. Ons moes die plek inneem van dié wat besluit het om te ontsnap. Die Duitse toesighouers se lys name moes ooreenstem – niemand kon kort nie en daar moes geen bykomende name wees nie. Die groep het met verloop van tyd gekrimp en net die mense met die regte verbintenisse het oorgebly. Ek is na 'n arbeidskamp geneem." Die meeste van die Koplowicz-familielede is na Auschwitz weggevoer en vermoor. Chana Koplowicz vertel: "My oom Aron Koplowicz se familie is tydens die 'reiniging' van die ghetto weggevoer. Die enigstes wat ek later weer gesien het, was Gelcia en haar man en kinders. Hulle het in 'n bunker weggekruip en ek het hulle raakgeloop toe ek in die Aufräumungskommando gewerk het. Ek weet nie wat later met hulle gebeur het nie. Waarskynlik dieselfde as met die res. Hulle is na Auschwitz gestuur." Cesia was die enigste kind van Aron en Rywka Koplowicz wat die Jodeslagting oorleef het. Sy het ná die oorlog na Israel geëmigreer en is in die tagtigerjare in Jerusalem dood. Chana Koplowicz het Pole ook verlaat en tot haar dood in 1997 in Israel gewoon.
Ryfka Koplowicz en haar kinders. Van links: Cesia, Sara en Roza; tweede ry: Szlomo, Rywka, Mirele en Gelcia. Kamińsk, 1928.
Voor die Koplowicz-tekstielwinkel op die ou markplein in Będzin. Roza Koplowicz by die ingang. Będzin, dertigerjare.
Roza Koplowicz (heel links) en Cesia (derde van links). Die kind is heel waarskynlik een van Gelcia Zajdman se seuns. Pole, dertigerjare.
Rywka en Aron Koplowicz. Krynica, dertigerjare.
Roza Koplowicz saam met haar ma. Krynica, 1937.
Roza Koplowicz (regs). Pole, dertigerjare.
Roza Koplowicz. Pole, dertigerjare.
Roza Koplowicz se troue. Będzin, 1943.
"My oom Aron Koplowicz se familie is tydens die 'reiniging' van die ghetto weggevoer. Die enigstes wat ek later weer gesien het, was Gelcia en haar man en kinders. Hulle het in 'n bunker weggekruip en ek het hulle raakgeloop toe ek in die Aufräumungskommando gewerk het. Ek weet nie wat later met hulle gebeur het nie. Waarskynlik dieselfde as met die res. Hulle is na Auschwitz gestuur." Chana Koplowicz (getroud Zuberman), 'n familielid.
Al wat oor die Hupperts bekend is, is wat afgelei kon word uit die foto's en die groeteboodskappe en aantekeninge wat die eienaars daarop geskryf het. Niemand wat die familie onthou, is gevind nie.
Die Hupperts het van Cieszyn, 'n stad aan Pole se grens met Tsjeggo-Slowakye, gekom. Roza en Josef het ses kinders gehad: Arthur, Adolf, Ferdynand, Mizzi en nog 'n seun en 'n dogter wie se name nie bekend is nie. Die familie was welvarend en het 'n glansryke lewenstyl geniet. Die foto's uit die twintigerjare toon nie net individuele tonele uit die gesin se lewe nie, maar beeld ook die spesiale atmosfeer uit wat hulle omring het. Arthur Huppert en sy vrou, Grete, het op 9 Januarie 1938 in Opava getrou. Ná die geboorte van hul seun Peter in 1938 het hulle in Olomouc gewoon. Arthur het sy kind gereeld afgeneem en foto's met gedetailleerde beskrywings aan sy ouers gestuur.
Arthur, Grete en Peter Huppert is in die somer van 1944 vermoor.
Op 29 April is die hele familie van Theresienstadt na Baranowicze gebring waar hulle dood is.
Rosa en Josef Huppert saam met hul kinders (die naam van die voorste kind is onbekend). Agter in die middel is Mizzi met haar broers langs haar: Adolf, Arthur en Ferdynand. Die naam van die vierde broer is onbekend. Cieszyn, dertigerjare.
Adolf Huppert. Tsjeggo-Slowakye, dertigerjare.
Arthur Huppert. Tsjeggo-Slowakye, dertigerjare.
Mizzi Huppert se troue. Tsjeggo-Slowakye, dertigerjare.
Troufoto van Ferdynand en Hilda Huppert. Tsjeggo-Slowakye, dertigerjare.
Arthur en Grete Huppert se troue. Opava, 1938. Foto: Fotograaf Robert Spurny, Opava
Peter, seun van Arthur en Grete Huppert. Cieszyn, 1939. Foto: Fotograaf Elsner, Cieszyn.
Arthur en Peter Huppert. Olomouc (Tseggo-Slowakye), omstreeks 1940.
Arthur, Peter en Grete Huppert. Olomouc (Tsjeggo-Slowakye), 1940.
Peter Huppert. Olomouc (Tsjeggo-Slowakye), 1940.