Hier word dit baie duidelik dat dit eintlik die verskil in die subjektiewe visie op die waarheid is, wat vir Kuyper die grond van sy pluriformiteitsleer is. Dit beteken egter dat die waarheidsgehalte van die belydenis gerelativeer word. Dit verteenwoordig maar een gesigspunt onder baie wat ewe goed reg van bestaan het. Ongetwyfeld het Kuyper bedoel dat die verskille maar net in die vormgewing bestaan, terwyl die waarheid basies vir almal dieselfde is. Maar dit is juis problematies. Die werklikheid van die verskeurdheid van die kerk weens dwaling en leuen dreig om heeltemal uit die gesigsveld te verdwyn vanweë die sterk klem wat op die regmatige verskeidenheid geplaas word. Die teenstelling tussen ware en valse kerk maak plek vir die verskil tussen suiwer en minder suiwer kerke. Soos sy kritici (Bensdorp, Gunning, Kromsigt, Schilder, Berkouwer en andere) tereg opgemerk het, word die sonde van die verdeeldheid in die kerk onskadelik gemaak deur die voorstelling van die skone harmonie van die veelheid van gesigspunte.
So ag Kuyper dit met name ook ondenkbaar dat mense van ’n geheel ander ras as ons “in onze confessie en in onze catechismus de passende uitdrukking van hun geloof zullen vinden” (Kuyper, 1904:233). Die verskil in ras en kultuur is vir Kuyper in die eerste plek belangrik vir sover dit verklaar waarom daar verskil in die persepsie van die waarheid bestaan. Sy pleidooi vir ’n veelheid van kerke kom dus nie voort uit die gedagte dat volk, ras en kultuur verskillende kerke noodsaaklik maak, omdat ’n kerk ’n “volkse kerk” moet wees nie. Daarteen stry hy juis in sy verwerping van die volkskerk en hy verklaar ook uitdruklik dat ’n nasionale kerk wat slegs een volk omvat, ’n heidense of hoogstens ’n Joodse gedagte is (Kuyper, 1898:56). Dit gaan vir Kuyper om die oortuiging dat verskil in begrip van die waarheid op belydenisverskille uitloop, en dat dit tot vrye ekspressie moet kom. Maar binne hierdie konteks speel die verskeidenheid van volk, ras en kultuur tog ’n rol in die formasie van die kerk wat ten volle aanvaar moet word (Kuyper, 1911:191–202).
Op die feit van die subjektiwiteit van die waarheid baseer Kuyper die pluriformiteit van die kerk, op die feit dat mense nie eenders is nie en dat die kerk om werklik in hulle lewe te kan indring, homself moet aanpas by die lewe. Pluriformiteit is vir hom ’n veelheid van kerke: ’n kerk vir elke ras, vir elke land, vir elke sosiale geleding, vir elke konfessionele groepering, vir elke groep wat uit innerlike aandrang hulle eie kerk wil stig. Dit het vir hom deurgaans te make met wat ons vandag die “kontekstualiteit” van die waarheid sou noem. Maar hy trek daaruit die konklusie dat elke skakering in die insig in die waarheid tot die stigting van ’n afsonderlike kerk mag lei, sonder dat dit beteken dat die eenheid van die kerk van Christus daardeur verbreek word.
Daarmee is die hooftrekke van Kuyper se leer van die pluriformiteit van die kerk geskets. Dit is duidelik dat dit vir Kuyper gedien het as ’n teologiese wapen in sy stryd teen die Nederlandse volkskerk en vir die verwesenliking van sy ideaal om ’n vrye, belydende gestalte van die kerk na vore te laat tree. Maar daarmee is tog nie alles gesê nie. Dit feit waarop ons hierbo gewys het, naamlik sy aansluiting by die aksent op die subjektiewe of antropologiese element in teologie en belydenis, dui daarop dat Kuyper welbewus nie maar net die reformatoriese posisies van die sestiende eeu wou repristineer nie, maar in aansluiting by die subjektivistiese tendens van die negentiende eeu die gereformeerde posisies nuut wou deurdink.
Dit is egter nie net die organisme-idee wat ons aan Kuyper se historiese verbondenheid met die negentiende eeu herinner nie; dit is ook die sterk klem wat hy op die vryheid lê. Vir hom is vryheid van gewete een van die vernaamste vrugte van die Reformasie. Maar daaruit trek hy ook swaarwigtige konklusies vir die bestaanswyse van die kerk, konklusies wat alleen moontlik is teen die agtergrond van die negentiende-eeuse individualisme. Herhaaldelik beklemtoon hy dat die kerk bestaan uit wedergebore persone, en dit is hierdie individue wat die sigbare gestalte van die k
Nee, daaroor kan daar geen twyfel wees nie: Kuyper was ’n magtige figuur, ’n uiters begaafde mens en teoloog, maar hy was ook ’n kind van sy tyd, en hoewel hy Bavinck se rede oor die katolisiteit van Christendom en kerk hoog geprys het, is dit tog duidelik dat by die katolisiteit anders as Bavinck heeltemal tot die onsigbare kerk beperk het, en bereid was om mee te gaan met die gees van die negentiende eeu – wat die eeu was van die vermenigvuldiging van kerke en kerkies. Dat by krities gestaan het teenoor die gedagte van afskeiding van die kerk, werp hierby nie soveel teengewig in die skaal nie, want sy visie op die kerk bring uiteindelik mee dat hy die opsplitsing van die sigbare kerk alleen maar kan toejuig as die openbaring van die veelkleurige rykdom van die wysheid van God. ’n Mens kry selfs die indruk dat dit volgens Kuyper geld: Hoe meer kerke, hoe meer vreugde (Theron, 1989:87).
Ons sien dus by Kuyper die merkwaardige ding gebeur dat hy begin by ’n pleidooi vir die openbaring van ware eenheid van die kerk in teenstelling tot eenvormigheid, maar dat hy vanweë ’n bepaalde onvermoë om eenheid en verskeidenheid saam te dink, in werklikheid tot ’n pleidooi vir uniforme afsonderlike kerke kom. Die verskeidenheid waaroor hy so hoog opgee, is ’n verskeidenheid wat sover moontlik buite die kerk as gemeenskap van eendersdenkendes gehou moet word. Hy wil die eenheid sowel as die verskeidenheid vashou, maar hy sien eenheid en verskeidenheid as ’n teenstelling, sodat hulle mekaar wedersyds uitsluit.
Oor die feit dat hy die sosiologiese werklikheid raakgesien het, kan daar nie met hom getwis word nie. Die merkwaardige van Kuyper is dat by reeds in sy tyd soveel insig gehad het in die verskynsel van die kontekstualiteit. Kuyper het volkome gelyk gehad dat die kerk werklik inheems moet word in die lewe van die volkere en kulturele groeperinge binne die mensheid en dat daarmee ten volle rekening gehou moet word in die bestaan van die kerk. In hierdie sin is sy stryd teen eenvormigheid ook volkome ter sake. Die problematiese van sy posisie is egter dat hy daaruit die konklusie trek dat kontekstualisering noodwendig tot ’n veelheid van kerke moet lei. As enigste alternatief daarvoor sien hy slegs ’n oppervlakkige en gedwonge eenheid en eenvormigheid waaruit die geestelike dimensie weg is.
Ten slotte ’n enkele woord oor die vraag of die beroep op Kuyper se pluriformiteitsidee deur Suid-Afrikaanse teoloë tot regverdiging van die idee van aparte kerke vir aparte volkere werklik ten regte was. Dit het nie net in die verlede ’n groot rol in die debat oor kerklike eenheid binne die Nederduitse Gereformeerde Familie van kerke gespeel nie (Kinghorn, 1986:121; Ridderbos, 1975:67; Lategan, 1975:316–318), maar speel nog steeds ‘’n rol daarin. Dit sou maklik wees om die invloed daarvan op die dokument Ras, volk en nasie in die lig van die Skrif (1974) aan te dui, asook die spore daarvan in die latere Kerk en Samelewing (1986). In ’n groot mate is dit ook die basis van die publikasie Geloof en Protes waarin die standpunte van die beswaardes teen die uitsprake van Kerk en Samelewing verwoord word.
Daaroor kan ons slegs sê: Kuyper se motief was nie dieselfde as die van die Suid-Afrikaanse teoloë wat hulle op hom beroep nie. Sy blikpunt was die eenheid, suiwerheid en kontekstualiteit van die belydenis, terwyl hulle blikpunt die volkse karakter van die kerk is. Daarin is hulle sterk deur politieke motiewe beïnvloed, iets wat by Kuyper ontbreek. Selfs al bestry hulle saam met Kuyper die idee van ’n volkskerk in die sin van ’n massakerk, is die band tussen kerk en volk vir hulle so wesenlik, dat hulle vir aparte kerke vir aparte volksgroepe pleit, ook waar daar eenheid van belydenis bestaan. Dit is moeilik om te sê of Kuyper hiervoor vaderskap sou wou aanvaar.