Oor 'Daantjie Donderbos' en 'Gits Frits' | Netwerk24
Deur Jana Luther 19 Oktober 2018 00:01
Daantjie, Frans, Frits, Gert, Gawie, Hendrik . . .
In baie, veral ouer, Afrikaanse uitdrukkings word mense oor die algemeen, en ook diere en gepersonifieerde dinge, met veel gebruikte mansname aangedui; dikwels vergesel van 'n historiese, anekdotiese of tiperende bynaam of van.
"Daantjie Donderbos". Dié naam vir 'n outydse eenskaarploeg is eens ook as benaming gebruik vir iemand wat onverwags iets groots vermag het. "Klein Daantjie Donderbos", is spottend teenoor 'n kind gesê, of van iemand wat spog met krag of vermoëns wat hy duidelik nie het nie.
Wie aanhou en aanhou met 'n ding, hou aan "tot by oom Daantjie in die kalwerhok".
"Daantjie Knakstert" is 'n skertsende benaming vir die duiwel; nes "Karel Grootoog" en "Karel Klipvoet" ook. "Daantjie Langverwag", of "Daantjie Onverwag", daag onverwags êrens op.
As koos ore kry, dink hy hy's 'n blompot.
Pleks van dié eufemistiese "Frans", het 'n oudkollega gereeld laat hoor: "Gits, Frits." Ook op 'n taamlik formele vergadering, eendag; ooglopend tot die vermaak van wyle prof. Fritz Ponelis.
Interessant is die uitdrukking "brawe Hendrik". Anders as wat dit vandag dalk klink, is dié Hendrik nie dapper soos die Engelse "brave" te kenne sou gee nie, maar juis die teenoorgestelde. Van hoe die betekenis van woorde soms verskuif, is "braaf" 'n goeie voorbeeld: Oorspronklik – in Nederlands – was 'n "brawe Hendrik" voorbeeldig en goed, met die bygedagte, selfs, van skynheiligheid.
"Jakobus", kortweg "Koos", dien soms as eufemisme vir 'n kamerpot. Behaal iemand sukses, en hy raak as gevolg daarvan dalk 'n bietjie verwaand, sou die ou mense dalk snork: "As koos ore kry, dink hy hy's 'n blompot."
Oor "Jan" skryf wyle Johan Spies: "Sowat van Janne het jy nog nooit gesien nie . . . Dit lyk of daar 'n Jan-naam is vir elke dier en ding": "Jan Alleman" (ook "Jan en alleman"); "Jan Burger"; "Jan Balie"; "Dom Jan" en "Slim Jan", in volksverhale; "Jan Dromer"; "Mal Jan (onder die hoenders)", vir 'n man tussen 'n klomp vroue; "Jan Laventel"; "Jan Niemand"; "Jan Pampoen"; "Jan, Piet, Paul en Klaas"; "Jan Rap en sy maat"; "Jan Pikbroek", skertsend vir 'n matroos; "Jan Publiek"; "Jan Salie"; Jan Taks; Jan Toontjies, vir 'n ystervark.
Een van die mansname wat die meeste voorkom as benaming vir 'n persoon, gewoonlik voorgestel in situasies waarin hy, sonder om dit te wil, deur sy aard of optrede die laglus prikkel, is "Koos van der Merwe". Wie ken nie 'n Van der Merwe-grap nie?
Oor die ander "Kose", "Gawies", "Jape", "Klase" skryf ek by viva-afrikaans.org. Oor die WAT se 553 "Piete" moet julle maar self gaan lees.