Skerp kritiek ná aanvaarding van omstrede Kieswet(Argieffoto: Elmond Jiyane/GCIS) Die parlement het die wysigingswetsontwerp op die Kieswet aanvaar, ŉ stap wat uit verskeie oorde skerp gekap is. “Ons is verbyster deur die parlement se opperste gebrek aan oorweging vir die grondwetlike kommer wat Outa en ander burgerregtegroepe en kenners geopper het,” sê Rachel Fishcer, Outa se bestuurder vir parlementêre skakeling en navorsing. “Ons glo die wetsontwerp in sy huidige formaat gaan nie die toets vir grondwetlikheid slaag nie.” Altesame 232 LP’s het Donderdag ten gunste van die omstrede wetsontwerp gestem, met 98 stemme daarteen en drie LP’s wat buite stemming gebly het. Die wetsontwerp is dus deurgedruk en gaan nou na die Nasionale Raad van Provinsies (NRP) vir verdere bespreking. LP’s van die DA, VF Plus, Cope, die IVP en die ACDP het teen die wetsontwerp gestem, met die EFF wat sy steun aan die ANC gegee het en ten gunste daarvan gestem het. Die Konstitusionele Hof het in Junie 2020 bevind dat die vereiste dat volwasse burgers net tot die nasionale vergadering en provinsiale wetgewers verkies kan word deur hul lidmaatskap van politieke partye, ongrondwetlik is. Die hof het die ongeldigheid vir 24 maande opgeskort, waarna ŉ vergunning weer gemaak is sodat die parlement genoeg tyd het om die nodige wysigings aan te bring om die ongrondwetlikheid reg te stel. Adrian Roos, die DA se adjunkskaduminister oor binnelandse sake, sê die wysigingswetsontwerp is niks “om op trots te wees nie”. Roos sê die uitspraak het die parlement opdrag gegee om wetgewing só te wysig dat burgers in nasionale en provinsiale verkiesings as individue kan deelneem en dat die stelsel tot algemene proporsionaliteit moet lei. Hoewel die uitspraak nie algehele kieshervorming voorgeskryf het nie, word dit meer belangrik as ooit, sê Roos. Die DA het onder meer voorgestel dat kieshervorming net ná die 2024-verkiesing gedoen word, maar die voorstel is verwerp. “Ons het kieshervorming nodig wat gegrond is op gedeelde waardes. Ons het ŉ regering nodig wat gegrond is op gedeelde waarde en ons het dit onverwyld nodig,” sê Roos. Outa se Fischer sê ook die besluit om die wysigingswetsontwerp te aanvaar, is ŉ versuim om kiesers se grondwetlike regte te beskerm. ŉ Koalisie van burgerregtegroepe het maande lank gewerk om die wysigingswetsontwerp te probeer stuit en het kort voor die stemming weer ŉ beroep op LP’s gedoen om daarteen te stem. Fischer sê ŉ ministeriële advieskomitee is op die been gebring om die minister van binnelandse sake, Aaron Motsoaledi, oor alternatiewe kiesstelsels raad te gee, maar geen insette van die burgerlike samelewing of grondwetkenners is gevra nadat die twee opsies formeel in die finale verslag voorgelê is nie. “Sover ons weet, is die wetsontwerp in sy huidige formaat nie ontwikkel in samewerking met grondwetkenners en burgerregtegroepe nie.” Fischer sê dit is duidelik dat die nasionale vergadering en die NRP vasbeslote is om die wysigingswetsontwerp voor die spertyd van 10 Desember deur te stoomroller. “Dit is nou die tyd vir die burgerlike samelewing en Suid-Afrikaners om behoorlike kieshervorming te verseker wat ons burgerregte en ons Grondwet beskerm,” sê sy. Volgens dr. Pieter Groenewald, leier van die VF Plus, mag “geen stemgeregtigde uitgesluit voel van die proses om vir die kandidaat van sy keuse te stem nie”. “Die land se kiesstelsel is een van die sleutelinstrumente ter bevordering hiervan. Daarom is dit ook belangrik dat daar genoeg geleentheid moet wees om enige verandering aan die land se kiesstelsel deeglik te bespreek en te oorweeg. “In hierdie opsig het die parlement sy rol versaak deur nie te voldoen aan ŉ hofbevel wat dit ten doel gehad het om genoeg tyd vir konsultasie vir alle rolspelers te skep oor veranderinge aan die Kieswet nie,” het Groenewald tydens die debat oor die wet gesê.