Tweedens word egter tog ook, in alle eerlikheid, deur Afrikaanses ’n bakhand uitgehou: Help ons! Die realisering van ’n meertalige akademiese kultuur in SA ontvang geen noemenswaardige steun van die owerheid nie. Inteendeel, die oorheersing van Engels ten koste van ander tale op hierdie terrein word aangehelp. Dit beteken dat die projek deur vrywillige organisasies gedra moet word. Sulke organisasies het alle hulp nodig wat hulle kan kry. Dit sal die Nederlandstalige gemeenskap, sowel die staat as ander instellings, tot eer strek as hulle hierin ’n leidende rol kan speel.
Ons is sekere dinge aan mekaar verskuldig, of ons dit erken of nie. Ek beskou menseregte as “objektief”; ek huldig ’n “hoë” siening van menseregte.
’n Mens sien dit in konserwatiewe klagtes dat mense “te veel regte” het, maar ook in die uitlatings van ’n regeringsverteenwoordiger wat meen Suid-Afrika en China word albei gekonfronteer met die “probleem” van menseregte wat “in die pad staan” van transformasie-agendas, asook in die manier waarop party akademici oor die menseregte-“konstruk” teo­re­ti­seer.
Die implikasie is dat menseregte “subjektief” is. Daaruit volg ’n “lae” siening van menseregte. Dit open die moontlikheid om menseregte as ’n slegte idee te beskou – asof dit beter sal wees om nie iets soos menseregte te erken en sodoende te skep nie.
In sommige gevalle hanteer voorstanders van die “lae” benadering ’n strenger menseregtemaatstaf as waarmee ’n voorstander van die “hoër” benadering gemaklik kan wees, byvoorbeeld wanneer kritiek op ’n standpunt gelewer word en mense dan terugkap met dié beswaar: “Wie is jy om andere se denke te kritiseer? Is elkeen nie geregtig op sy standpunt nie?”
Ek snap nie die logika van sulke besware nie. Natuurlik is ons almal op ’n mening geregtig, maar dit beteken nie ons mening is korrek nie.
As jy my siening kritiseer, beteken dit nie jy ontneem my die reg om dit te huldig nie. Die reg op ’n mening sluit die reg op ’n verkeerde mening in, en die reg op spraakvryheid die reg om daardie mening verkeerd te noem.
So ook my reg om te doen wat ek wil (mits ek nie andere se regte aantas nie): Dat ek die reg het om soos ’n skoorsteen te rook, my salaris uit te dobbel of ’n verwerplike skinderblad te publiseer beteken nie dit is ’n goeie idee om dit te doen of dat niemand my mag kritiseer nie.
Vir die mens van ons tyd (dit is nou ons almal) is die hoogste goed om jou lewe te beheer, self jou sake te reël en van niemand afhanklik te wees nie.
Wat is toerisme? Wat is kultuur? ’n Toeris is iemand wat toer, iemand in beweging, ’n reisiger. As toeris ís ’n mens nie iewers nie; jy’s in deurtog. Die plekke waar jy kom, is nie jóú plek nie. Selfs al bevind jy jou daar, betrag jy dit op ’n sekere afstand (terwyl jy dit wat in jou vêraf tuiste gebeur aan jou lyf vóél).
Dit is anders as vir die mense in wie se wêreld jy vertoef. Hulle is nie altyd uit keuse daar nie; kan nie altyd gaan waar, en ervaar wat, hulle wil nie; het gewoonlik nie die tyd om sommer rond te hang en ervarings te verslint nie. Daar is werk om te doen, verantwoordelikhede om na te kom. Wat vir die toeris ‘so mooi’ en ‘tog te oulik’ is, lyk dikwels anders vir die boorling. (Die plaas mag mooi wees, maar die boerdery moet geld maak.) Dit wat vir die toeris ’n nuutjie is, en daarom opwindend en interessant, is vir die plaaslike inwoners dalk afgesaag of ’n irritasie. Die werklikheidsbetrokkenheid, die tyd-ruimtelike syn, van ’n toeris verskil van dié van die ‘gashere’. Toeris en gasheer bestaan letterlik op verskillende maniere. Hulle is nie dieselfde soort mens nie.
Immigrante bevind hulle in ’n tussenposisie. Hulle is ook uit eie keuse in die vreemde, en dit bly nog lank die vreemde, maar hulle gaan steeds nie terugkeer nie – ten minste nie vir die voorsienbare toekoms nie. Hulle kan nie bekostig om, soos toeriste, hul nuwe blyplek met sterretjies in die oë te benader nie. Hulle kan egter ook nie toegee aan die plaaslike inwoners se vreemd aanloklike pessimisme nie. Hulle voel hulle moet hulle verdedig. ‘Waarom het julle weggegaan?’ en ‘Wat soek julle nou eintlik hier?’ is die vrae wat by hulle bly spook.
Dit bring ons by kultuur: ’n groep mense se gewoontes; hul habitus; die seine en simbole waardeur hul wêreld vir hulle sin maak; die taal wat hulle praat; die konsepte waarmee hulle die wêreld orden; hul selfverstaan; die gebruike, geboue, museums en artefakte wat hul manier van lewe anker. Vir die toeris is die boorlinge se kultuur ’n besienswaardigheid, soos ’n trop leeus in die Krugerwildtuin; of ’n ‘belewenis’, soos ’n safari: opsioneel en vryblywend. Jy kan stukkies daarvan (of wat lyk na stukkies daarvan) aanskaf, dit saam huis toe neem en dit dan buite konteks in jou voorkamer uitstal, ’n souvenir. Vir die immigrant, daarenteen, is die nuwe kultuur ’n uitdaging, en vir die vlugteling, bevreemdend, selfs bedreigend. En vir dié wie se kultuur dit is? Tweede natuur, ja, die lug wat hulle adem, maar daarom ook lewensnoodsaaklik. Dit is deel van wie hulle is; dit konstitueer hul wêreld; dis alles behalwe uitruilbaar. ’n Mens kan nie jou kultuur, jou manier van lewe, sommer so afskud en ’n ander in die plek daarvan aantrek nie, want tussen die uit- en die aantrek is jy nie net kaal nie; jy ís nie meer nie. Jy kan kulturele gewoontes van elders in joune inweef en sodoende die kleur, vorm en tekstuur stuk-stuk verander, maar dan moet jy êrens begin, nie nêrens nie. Dit is ook makliker as jy dit gelydelik kan doen – wat die vlugteling se trauma help verklaar.
Is dit nie wat imperialisme doen? ’n Buitelandse moondheid kom forseer hom op die ‘maagdelike’ landskap af; vestig sy manier van lewe met militêre mag as oorheersend; ‘bekeer’, ‘beskaaf’ en ‘ontwikkel’ die inboorlinge. Wie vooruit wil kom, moet nou ook vêr buite ‘Rome’ soos die Romeine maak! ‘Latyn’ word die amptelike taal van die gekoloniseerde lande, en bly dit ná ‘onafhanklikwording’. Die owerheid kommunikeer daarin; die jong mense gaan daarin skool en studeer daarin; die arbeidsveld vereis dit as toegangskaartjie. (Handig vir toeriste, want nou kan hulle maklik aanwysings vra of ’n bier bestel.) Die plaaslike drag word vir ‘Romeinse’ kleding verruil (behalwe wanneer die Romeine vermaak wil word). Soos Neville Alexander dit stel: die meerderheid word in hul eie land soos ’n minderheid behandel.
Kom die barbare in opstand? Nie so dat jy dit sal agterkom nie. Omdat die koloniste getallegewys so dun gesaai is, kan slegs ’n klein groepie onder die plaaslike bevolking werklik in die nuut-dominante leefwyse gedompel word en dit sodoende hul eie maak. Dit bring vir hulle voordele, terwyl die meerderheid van hul landgenote op die marges agterbly.
Natuurlik speel die ‘ongeletterde’ barbaar nooit die rol van toeris nie. Hy of sy veg om oorlewing. Daar is nie geld vir rondry nie, nie eens in die eie land nie. Van die instromende besoekers – ten minste dié wat ’n visum en buitelandse valuta dra – word ’n geldjie afgebedel of met ’n werkie ‘verdien’. (‘’n Mens kan darem goedkoop in hierdie land rondkom!’ gesels die ‘Romeine’ onder mekaar.) Jy sal dan ook wees wat die toeriste wil hê jy moet wees. Jy sal na hul pype dans. Die ‘ander’ besoekers, wat van soortgelyke omstandighede vlug, en daarom sonder visum of valuta aanland, word deur plaaslike gekoloniseerdes as konkurrente beleef. ‘Laat hulle teruggaan na waar hulle vandaan kom!’ klink die refrein.
Só kry Koos du Plessis se lirieke in die lied ‘Swerwers’ nuwe betekenis: jy wat jou op die wysheid roem / wie sou jy die swerwer noem: / die een met tas en reisbiljet / of elkeen wat nog drome het? / of wie?