Sedert internasionale persvryheidsdag Dinsdag dié week gevier is, is heelwat geskryf oor die belangrikheid hiervan, asook die stand daarvan in Suid-Afrika.
’n Vrye pers word gereeld as die vierde, nieamptelike been van die demokrasie beskryf, en daarom is die waghondfunksie van die media belangrik.
As ’n mens na veral die gedrukte media en die nuuswebwerwe kyk, lyk dit of Suid-Afrika geweldige persvryheid moet geniet. Die blote omvang van die Zuma-bashing gee ’n aanduiding dat koerante baie vryheid het, al is daar periodiek pogings om die inligting te weerhou, soos die seinblokkering in die parlement, en die ritse en ritse berigte wat eindig met die woorde dat regeringswoordvoerders teen druktyd nog nie op navrae gereageer het nie.
Daar is verskeie instansies wat wêreldwyd na persvryheid omsien, waaronder die Amerikaanse Freedom House en die Parys-gebaseerde Verslaggewers Sonder Grense (VSG). Freedom House beskou Suid-Afrika al ’n geruime tyd as gedeeltelik persvrye land.
Suid-Afrika se vertoning op VSG se indeks maak ’n objektiewe beoordeling egter baie moeilik. Sedert Suid-Afrika in 2003 die 21ste plek op die indeks beklee het, en as die mees persvrye op die kontinent geloof is, het die land se posisie geleidelik agteruitgeboer, tot dit in 2013 as die 52ste mees persvrye land gelys is. Verskeie Afrikalande het beter as Suid-Afrika gevaar, veral Namibië, wat op Verslaggewers sonder Grense se indeks met die voorste persvrye land ter wêreld meeding, maar nie dieselfde beoordeling by Freedom House kry nie.
Ná 2013 het Suid-Afrika se posisie op VSG se indeks dramaties begin verbeter, sodat dit verlede jaar en vanjaar weer die 36ste plek ingeneem het. Die verbetering was aan ’n reuseblaps toe te skryf, deurdat VSG met groot fanfare aangekondig het pres. Jacob Zuma “weier” om die sogenaamde snoerwet te teken. Dit is juis hierdie wetsontwerp wat die hooffaktor was dat Suid-Afrika so flink op die indeks agteruit geboer het, maar planne vir ’n mediatribunaal en ander dreigemente deur die regering het ook ’n rol gespeel.
Suid-Afrikaners het betreklik onlangs eers weer van Zuma terugvoer oor die stand van die wetsontwerp gekry, naamlik dat dit op versoek van Zuma deur regslui gefynkam word vir grondwetlikheid. Daar was egter geen aanduiding dat dit geskrap sou word nie.
Wat Suid-Afrikaanse akademici dikwels nie besef nie, is dat vlakke van mediavryheid bepaal word deur veel meer faktore as dit wat die owerheid toelaat. In die vraelys wat die deelnemers moet invul, word baie vrae gevra oor dinge soos of die media (in die betrokke land) behoorlik die politieke diversiteit van die land reflekteer. Dié vrae is verstaanbaar teen die agtergrond dat persvryheid as ’n belangrike waghond vir demokrasie beskou word, en demokrasie impliseer dat daar ’n spektrum van politieke denke sal wees. Nie almal sal saamstem dat die Suid-Afrikaanse media die politieke spektrum genoegsaam bestryk nie. Dis nie altyd billik om die media te kritiseer hieroor nie – sommige partye reik eenvoudig so te sê geen mediaverklarings uit nie, en dié wat dit wel doen, dikwels net in Engels wat toeganklikheid na veral die gemeenskapsmedia belemmer omdat vertalers nie bekostig kan word nie. Wanneer ’n party wat wel in die parlement en op ander vlakke verteenwoordig word, en hul verklarings minstens tweetalig uitreik, maar in mediadekking onderverteenwoordig word, is daar rede om vrae te vra oor die aanbied van die politieke diversiteit.
Word die hele kaboedel in Suid-Afrika beskou, waaronder regeringsadvertensies aan die Gupta-media, ’n groot koerantgroep wat deur ’n pro-ANC-groep opgekoop is (en koppe, waaronder Max du Preez laat rol het), die webwerf-skandaal in die Vrystaat waar die geld skynbaar gebruik is om pro-regeringspublikasies te skep, joernaliste wie se films afgevat is en meer, dan is dit bykans ondenkbaar dat die land, veral met die albatros van die snoerwet om die nek, sy posisie so dramaties kon verbeter het.