LitNet | Wij spreken zo niet onder ons - taalstandaardisasie en die konstruksie van identiteit
Druk dit/Print it Wij spreken zo niet onder ons – taalstandaardisasie en die konstruksie van identiteit H.P. Grebe Universiteit van Pretoria
Di Afrikaanse Taal Ek is ’n arme boernôi; By fele min geag: Mar tog is ek fan edel bloed, En fan ’n hoog geslag, Uit Holland het myn pa gekom, Na sonnig Afrika; Uit Frankryk, waar di druiftros swel, Myn liwe mooie ma.
Hul skel my uit fer Hotnots myd; Mar ek gé daar ni om; Want an myn lippiis kan jy siin, Fan wat geslag ek kom
Myn sussi, wat van Holland kom, Di hou ferniit haar groot: Di lig is al te skerp fer haar; Sy is al amper dood. …
Gedurende 1987 het ek opnames gemaak in die omgewing van my geboortedorp, Swellendam, ten einde ’n indruk te kry van die taalgebruik van die trekboere "over de bergen van Afrika" tydens ongeveer die aanvang van die Groot Trek. Die respondente was toe almal ouer as 75 jaar. Hierdie mense sou dus hul Afrikaans verwerf het op basis van sprekers wat rondom 1870 gebore is – min of meer in die tyd toe die standaardisering van Afrikaans oorgegaan het in ’n bewuste proses. Opvallend van hulle taalgebruik, waaroor eerder verslag gedoen is (Grebe 2004), was die aanwending van die diminutiefmorfeem [-t∫i], tiperend vir die Kaapse tongval van die gemeenskap met oorspronklik die Bo-Kaapse Maleiergemeenskap in die kern, daar waar Standaardafrikaans nou [-ki] het. Dit is intrigerend, omdat hierdie sprekers verteenwoordigend is van die vroeë dialekbundel Burgerafrikaans wat veronderstel is om weinig intertaalkenmerke te vertoon. Opgetekende voorbeelde sluit in: slootjie; meisietjie; jongetjie; soutribbetjie; emmertjies; bordjie. Den Besten (1989:210) merk op dat, ongeag die duidelike verskille tussen die Afrikaanse verkleiningsisteem en die Nederlandse, Afrikaans nietemin opvallend met die Hollandse dialekte ooreenstem:
Die enigste verskil tussen Afrikaans en Nederlands skyn die verskil in die vokaal van die diminutiewe allomorf te wees: [-i] teenoor [-ə] , maar hierin kom Afrikaans dan weer met sy dialektiese Hollandse basis ooreen. Le Roux (1921:42) bevestig dit: "Vkl. Wdn. worden in ’t Afr. op dezelfde wijze als in ’t Ndl. gevormd, met dit verschil, dat met ’t Ndl. –je in ’t Afr overeenkomt –ie, met Ndl. –tje Afr. –tjie …" Desondanks is daar tog een belangrike verskil wat nie direk uit die spelling blyk nie. In Nederlands kom daar telkens [-t ∫ə] voor waar Standaardafrikaans [-ki] het – al word ook –tjie gespel, word dit as –kie uitgespreek. Maar nog tot vroeg in die 20ste eeu was die verskil tussen Nederlands en Afrikaans enigsins komplekser. Toe was daar twee konkurrerende sisteme. In die suidwestelike variëteit met die Boland as kerngebied het [-t∫i] algemeen voorgekom, terwyl [-ki] elders skynbaar die voorkeurvariant was.
Noudat [-ki] die enigste moontlikheid in Standaardafrikaans is, kom [-t∫i] alleen nog voor as gestigmatiseerde suidwestelike Kaapse variant. Vandag val dus nog net die swaar gestigmatiseerde suidwestelike variëteit van Afrikaans binne die bereik van die Hollandse sisteem. Ponelis (1993:161) konkludeer tereg dat ander variëteite van Afrikaans, met inbegrip van Standaardafrikaans, geen direkte aansluiting met enige Nederlandse variëteit meer vertoon nie. Hy vermoed wel dat [-ki] ’n vormverwante variant (refleks) kan wees van die Oudgermaanse suffiks *-(i)kîn wat in Hollandse dialekte bly voortbestaan het toe die variante met palatalisering ongepalataliseerde vorme begin verdring het. Ponelis (1993:160) wys ook op verwante variante in Suidhollandse dialekte met [-xi] soos in [tauxi] touwchie. Anders as Ponelis (1988; 1990; 1993) se vermoede dat die [ki]-sisteem primêr terug te voer is op die Oudwesgermaanse uitgang *-(i)kîn, betwyfel Den Besten (2000:8-11) dit. Op grond van linguistiese ontledinge toon laasgenoemde oortuigend aan dat hierdie hipotese onhoudbaar is. Die Wes-Kaapse sisteem met [-t∫i] is volgens Den Besten direk afleibaar van die Suid-Hollands-Utrechtse sisteem. Hy konkludeer: “Dit betekent, dat we moeten aannemen, dat het Kaaps systeem nog dicht bij het oorspronkelijke Zuid-Afrikaansche diminutiefsysteem staat, terwijl het Standaard-Afrikaanse systeem daarvan is afgeleid."
kind: kjint; kjent; tjeent gee: sjee.
6. Ten slotte Ek het geprobeer om aan te toon dat bepaalde kenmerke van moderne Standaardafrikaans nie oortuigend verklaar kan word deur één onderliggende basisdialek te veronderstel nie, maar dat die wisselwerking tussen die verskillende variëteite van die gesproke en geskrewe taal soms van deurslaggewende belang was vir die totstandkoming van die standaardtaalvorm. Daarmee saam is bewus gewerskaf aan ’n eie identiteit deur soms teen die Hollandse norm in te gaan. Soms is daar ook wel "laer getrek" ten einde "onsuiwerhede" te vermy. Tog bly Standaardafrikaans soos in die mond van Jan Rabie die enigste ware produk van geslaagde nierassige samewerking in Suid-Afrika.
Barkhuizen, J.H., H.P. Stander en G.J. Swart. 1992. Hupomnēma. Pretoria: Dept. Grieks, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria.
—. 1990. Historiese klankleer van Afrikaans. In Annale Universiteit van Stellenbosch 1990/1. Stellenbosch : Universiteit van Stellenbosch.