Aan Christiaan du Plessis: "Ek het al in Engels probeer skryf, maar ek moes te korrek skryf. In Afrikaans ervaar ek ’n vryheid en ’n spelerigheid, omdat dit my moedertaal is.
"As jy ’n romanskrywer is, moet jy die tyd waarin jy leef, uitbeeld. Jy moet die hele spektrum van menswees uitbeeld." (Onderhoud op YouTube met Chris van der Merwe)
In ’n onderhoud wou Ena Jansen weet waarom Ingrid so gefassineer is deur die wetenskappe wat die aarde, die plante, die sterre en insekte beskryf. "Ek weet dit self nie! Ek verstaan waarom ek in die kunsgeskiedenis belangstel, byvoorbeeld – omdat ek self kuns maak. Maar my belangstelling in die natuurlike wêreld kan ek nie verklaar nie – dit was vandat ek kan onthou nog net altyd daar. Die afgelope tyd is dit veral evolusionêre geskiedenis wat my boei: daardie verbysterende skaal-aanpassing wat mens moet maak tussen die grootte van die heelal en die lewe van ’n individu. (Laasgenoemde natuurlik die stof van romans.)" (Bron)
Die waarde van Afrikaans vir haar: "Ek ken geen ander taal so goed as wat ek Afrikaans ken nie. Ek het ooit ’n roman in Engels geskryf, maar ek het my nie die vryheid van spel (van die verbreking van reëls) daarin kon permitteer wat ek in Afrikaans kan doen nie – die noodsaak om Engels kórrek te gebruik was te oorheersend. Dit sou uiteraard veel makliker wees om direk in Engels te skryf, want die proses van vertaling is duur en omslagtig. Maar vertaling is noodsaaklik, al is dit net om deel van die breër Suid-Afrikaanse literêre toneel te word." (Bron)
Sy word groot in Florida, waar sy aan die Floridase Hoërskool matrikuleer. Sy was hoofmeisie in haar matriekjaar.
Sy het erken dat sy destyds baie lank hartseer was toe hulle weg is van Stellenbosch af. “Dit was sekerlik ook oor die landskap.” In ’n onderhoud met Die Burger in 27 Maart 2010 vertel sy dat die geil landskap van Durban vir haar “verskriklik” was. “Die gróéi. Die tempo waarteen dinge hier groei. Jy kan die plante omtrent sien groei. Hoor groei. Dit maak my bang. Kyk hoe klein is die lug. Dit was nou die aand volmaan en jy sien net hierdie kléin maantjie. En die ergste van alles is dat hierdie bome nie ophou groei nie. Ek sien jaar ná jaar minder van die lug. Ek sê dit al die afgelope twintig jaar, maar intussen hou die bome aan groei, nè?”
In Mei 1983 verskyn ’n prosastuk van haar onder die naam Lettie Viljoen in die tydskrif STET met die titel “’n Wolkie so groot soos ’n man se hand”. Toe reeds was daar duidelik tekens te bespeur van haar talent.
In 1984 verskyn Klaaglied vir Koos by Taurus Uitgewers onder die skuilnaam Lettie Viljoen. Dit word in 1986 vir die verhoog aangepas deur Christo Leach en Barney Simon. Dit vertel die storie van ’n jong vrou in Suid-Afrika wie se man grens toe is om daar “die onderdruktes te gaan bevry”. Sy is nie net kwaad nie, maar ook hartseer. Met die gevolg is dat sy haar na ’n ander man wend om haar te troos. Dit het egter nie beteken dat sy minder lief is vir haar man nie of minder trots is op sy dapperheid nie.
LS Venter skryf in sy resensie (Volksblad, 18 Januarie 1986): “Die heersende literêre tema, naamlik dié van grensliteratuur, en die vroulike visie op die gebeure van die dag, vertel dus die verhaal van die eensaamheid van ’n verlate vrou. Sy vertel self haar verhaal in taal wat hard en meedoënloos is vir ’n sagte en afhanklike vrou. Die teks is net 69 bladsye lank, en is in 1986 in die Mark-Teater in Johannesburg opgevoer.”
Joan Hambidge (Die Vaderland, 4 Februarie 1985) beskou dit as ’n “komplekse vertelling wat rondom etlike opposisies gestruktureer is”. Hambidge het in haar resensie dit ook gehad oor die hantering van tyd, “na die belewenisse wat in terme van die biologiese beskryf word, en het na die simboliek van die beelde wat in die novelle aangetref word, verwys en gekyk.”
André P Brink (Rapport, 20 Januarie 1985) wou vir geen oomblik te kenne gee dat Klaaglied vir Koos ’n “moeilike” teks is nie! “Dis juis so meevoerend ‘storie’ – en dit is so intens en intuïtief vroulik vertel – dat dit die leser sal aangryp wat soek na ‘meelewing’. Dat dit tegelyk so merkwaardig ryk is vir wie ook al na méér op soek is, maak dit niks minder as ’n klein kragtoer nie. Dis nie verniet dat ek hierbo na JM Coetzee verwys het nie: die taal het ’n digtheid wat meermale dié skrywer sou eer aandoen. Klaaglied vir Koos is kort en klaar een van die allerbeste prosawerke wat in lange jare by ons verskyn het.”
“Aan die negatiewe kant is daar soms te veel wollerigheid, dalk veroorsaak deur ’n te ‘private’ manier van skryf, wat die teks nie oral van sy naelstring laat loskom nie. En ook: ’n onversorgdheid met betrekking tot taal, waar die uitgewer werklik met ’n bietjie basiese redaksionele arbeid (’n vanselfsprekendheid by die meeste uitgewers) kon hand bygesit het. (...) Maar dan nog is Erf ’n novelle wat die leser kwel, uitdaag, genot verskaf, tart, oprui en bevredig; ’n teks wat lees dubbel en dwars verdien.”
Hierteenoor word die storie van Hannah vertel. Sy is ’n paleontoloog wat vanaf die noorde Kaap toe trek. Die skrywer gebruik terugflitse om te vertel van Hannah se herinneringe aan die Boere-oorlog en die Ossewa-Brandwag, sowel as haar familie se agtergrond. Die kenmerk van hierdie twee verhaallyne is dat die karakters nie in staat is om die gebeure waarin hulle hul bevind, te kan kontroleer nie. Die laaste verhaallyn is dié van Generaal C. Die skrywer vervleg hierdie een met gebruik van die surrealisme met die eerste twee lyne.
“Belemmering is ’n roman wat ’n mens in navolging van Roman Jakobson ’n metaforiese teks kan noem. Vir hierdie teks-tipe is die chronologiese afloop van die verhaal en die logiese verbinding daarvan tot ’n sinvolle geheel nie die bepalende element nie. Die betekenis ontstaan eerder uit die paradigmatiese, of simboliese, waarde van elk segment van die teks.
“Belemmering stel weliswaar hoë vereistes aan die leser, maar die ryk verwysingsveld, die suiwer, dikwels poëtiese taalgebruik en die intelligente strukturering, die weiering om toegewings aan populêre modes, hetsy van ’n politieke of ’n literêre aard, te maak, maak dit ’n lonende leeservaring. En van Lettie Viljoen kan daar van nou af groot dinge verwag word.”
Oor die M-Net-prys wat sy gewen het, het Ingrid aan Theunis Engelbrecht (Die Burger, 11 Mei 1994) gesê dat sy baie bly is. “Ek voel on-ambivalent daaroor. Dit kom op ’n baie goeie tyd. Ek het die geld nodig. Ek dink ook ek het die erkenning nodig. Dit voel of almal al ’n prys gekry het, net ek nie.”
Toe sy in Durban aangekom het, was Ingrid ietwat verward, want die landskap was vir haar vreemd en sy het nie geweet waaroor sy moes skryf nie. En toe het sy begin dink aan ’n ander wêreld – een waar hulle vir agtien jaar vakansie gaan hou het op ’n Vrystaatse dorp. Sy is saam met haar man en kinders soontoe, foto’s geneem en dit teruggeneem Durban toe. En só het die Vrystaatse dorp Voorspoed sy ontstaan gehad.
Sy het begin skryf op ’n ou tuinstoel van gietyster en met behulp van finansiële ondersteuning van die Stigting vir Skeppende Kunste. Sy vertel verder aan Rachelle Greeff: “Om geld in die sweet van jou aangesig te moet verdien, is nie altyd bevorderlik vir die kreatiewe energie nie. En toe ek weer sien, is die boek klaar. So op die tuinstoel. So vinnig. Daar moet iets verkeerd wees. Soos jy dink met geboorte: jy móét kráám! Die kind is net welverdiend as jy ure lank, pynlik gekráám het.”
Karolina Ferreira bevind haar op die Vrystaatse dorpie Voorspoed en die gebeure wat die uiteinde van die dorpsmense bepaal, vind meestal in die hotel se snoekerkamer plaas. Dorothea van Zyl skryf in Die Burger (21 Desmeber 1993): “Karolina is ’n entomoloog wat navorsing kom doen oor die oorlewing van ’n sekere motsoort in droogte-omstandighede. Onderweg laai sy vir Willie September op. Sy laat ook haar fortuin vertel by ’n vrou met hare soos ’n vergulde nes waaruit ’n voël sou kon opstyg. Die vrou sien ’n man wat Karolina altyd sal liefhê en ’n goeie vriendin wat haar nooit in die steek sal laat nie. Willie is ’n kenner van natuurgeneesmiddels en van mense, wat velddinge kom versamel en kom leer by ’n Argentynse deskundige. Op hulle daaglikse veld-togte ontsluit hy die fassinerende wêreld van die menslike psige vir Karolina.”
Die verhaal word merendeels deur Karolina vertel. Willie maak haar bewus van ’n ander wyse van kyk wat verder gaan as net die 29 insek-ordes. Van Zyl gaan voort: “Sy ontwikkel ’n sintuig vir tekens, vir vingerwysings oor die menslike lewensverloop. Karolina leer glo in voorspellings, voorbeskikking, in grotere kragte. Daarnaas is daar steeds ’n bewussyn van die menslike nietigheid teenoor die grootste tydgang van die natuur en geskiedenis. Die verhaal is nie swaarmoedig nie, maar beslis ook nie oppervlakkig nie. Soos in haar ander werk boei die skryfster se oorspronklike blik op die werklikheid en haar genuanseerde verwoording daarvan. Die ironie en aweregse humor amuseer en fassineer. Karolina Ferreira is ’n vernuftige boek wat by die herlees steeds nuwe insigte, nuwe verbande en nuwe verrassings oplewer. Dit bied iets vir beide die lesers wat soek vir ’n lekker storie en vir diegene wat pitkos vra.”
Burger sluit sy resensie af: “Dit is ’n komplekse werk wat hoë eise aan die leser stel. Vir die leser wat egter bereid is om die uitdaging te aanvaar, kan dit ’n uiters bevredigende ervaring wees. Deur die ’noukeurige kontemplasie van die uitgebeelde landskap’ geskilder in woorde, word die leser geleidelik in die teks ingelei en sodoende word ook iets van die eksistensiële angs van die leser besweer.”
Die herdenking van die Anglo-Boereoorlog, sê Ingrid in ’n onderhoud met Johan van Zyl (Die Burger, 15 Desember 1999), was nouliks iets waarmee sy rekening gehou het toe sy Buller se plan begin skryf het en toe dié roman sy finale vorm en beslag gekry het.
“Generaal sir Redvers Buller, opperbevelhebber van die Britse magte ten tyde van die veldslag by Colenso, fassineer my as ’n karakter omdat ’n hele aantal dinge buite sy beheer sy besluite en uiteindelike ondergang bepaal het.
“Colenso is in die Natalse Middelland nie ver van Durban nie. Ek het in Buller se plan die platteland, en meer spesifiek ’n dorp gekies, omdat ek ’n ruimte wou hê wat deur slagvelde omring word (’n bietjie soos die raamvertelling) en met oorlogsgrafte in die onmiddellike omgewing. Dit is nie so maklik in ’n stadsopset nie.”
“Die nuwe roman het aanvanklik Voldoening geheet, maar omdat dit eers die naam van die dorp was, en met ander dorpe in die omgewing soos Bitterheid en Berou, het die roman allegoriese trekke begin kry waarvan ek nie gehou het nie. Die nuwe titel is wel ’n bietjie moedswillig. En ’n klein kniebuiging in die rigting van die feesvierings.”
Oor die feit dat sy met Buller se plan afstand gedoen het van haar skrywersnaam Lettie Viljoen verduidelik sy aan Van Zyl: “’n Verligting eerder as ’n bevrydende ervaring. Einde van die gewik en weeg. Die besluit is geneem, met al die voor – en nadele daaraan verbonde. Ek skrik wel ’n bietjie as ek die naam op die nuwe boek sien.”
Vandat sy in 1984 met Klaaglied vir Koos gedebuteer het, is haar skryfwerk beskryf as “intellektueel” en “nie vir die gemiddelde leser nie”. Daarvan hou Ingrid nie, sê sy vir Johan van Zyl. “Toeganklik vir wie? Hoe moet ek dit bepaal? Wie moet ek as gemene deler neem? My werk is nie intellektueel nie (verre daarvandaan); dit frustreer lesers dikwels omdat dit nie met hulle opvattings strook van hoe ’n roman behoort te lees nie. Buller se plan is heeltemal ’n toeganklike roman te oordeel na lesers se reaksies.”
“Die styl, die vervreemdende aard daarvan, is egter ’n kunsgreep wat die leser losdwing van die narratiewe sleurkrag, en die aandag vestig op die metaforiese netwerk, die aaneenskakeling van motiewe, simbole en verwysings.
“Die verhaal word ingevou in ’n beskrywing van die Slag van Colenso, waar die Britse magte onder aanvoering van genl Redvers Buller in die Anglo-Boereoorlog ’n gevoelige nederlaag gely het. Ester Zorgenfliess reis saam met haar neef Boeta na die fiktiewe dorp Steynshoop, naby Colenso, om die begrafnis van ’n vriendin van Boeta by te woon.
“Haar betrokkenheid by en fassinering met ’n aantal karakters op die dorp laat haar uiteindelik veel langer bly, onder meer om aand na aand saam met ’n aantal dorpelinge en besoekers uit die stad in ’n kuierplek te wag op die optrede van die sanger Jan de Dood. (...)
“Die allegorie van verdriet toon ook ’n man-vrou-verdeling, ’n aspek waarop die romantitel betrekking het. Daar is iets weerbarstig en selfs lewegewend aan die vrouefigure, terwyl die mans ly aan oormoed en onmag, en voorgestel word as doodsengele.
“Bogaande is enkele implikasies. Die allegorie laat die leser asof deur die ikone op ’n brandgeskilderde kerkvenster na die land en mense kyk. Noodwendig ontstaan daar egter ’n mistifisering wat te dikwels die romanwêreld en die verhaal versluier.”
Dit is vir Van Vuuren heel gepas dat Ingrid haar skuilnaam agterlaat met so ’n grootse roman soos Buller se plan. “Die skrywer mag ‘meedoënloos’ wees, maar die eindproduk is humoristies, meesleurend en besonder indrukwekkend.”
Andries Visagie, ook op LitNet, beskou Buller se plan “as ’n soort sintese van Ingrid se voorafgaande werk. Al lesende herken ’n mens voortdurend elemente wat weerklanke is vanuit haar vorige romans. Net soos in die bekroonde Karolina Ferreira is daar weer ’n vroulike karakter, Ester Zorgenfliess, wat haar tuisstad verlaat om vir ’n tyd lank te gaan oorbly in ’n plattelandse dorp waar sy haar ervaring van die dorp en sy inwoners orden rondom die plekke wat sy feitlik daagliks besoek. Net soos in Landskap met vroue en slang word die emosionele lewens van die karakters in Buller se plan met groot sorgvuldigheid ontleed terwyl daar steeds kennis geneem word van die natuurlike landskap én die landskap van die liggaam. En soos in Belemmering is die Anglo-Boereoorlog ook hier ’n belangrike element: die slag van Colenso vorm in Buller se plan die historiese verwysingsraamwerk waarteen die eietydse gebeure in die roman gemeet word. (...)
Volgens Thys Human (Rapport, 1 Desember 2002) verwys Ingrid in omtrent al haar romans na die Anglo-Boereoorlog en in Niggie beleef hierdie interaksie met die oorlog ’n hoogtepunt. Die Anglo-Boereoorlog maak deurgaans die agtergrond van Niggie uit. Anders as in Buller se plan word daar nie met ’n afstandelike of ironiserende blik teruggekyk op die oorlog nie. In Niggie word die karakters die strydlustiges, sensitiewes, weerspanniges én ontnugterdes eerder midde-in die stryd geplaas.”
In Niggie kom ’n groep Boeresoldate wat in Februarie 1902 vanaf die Kaapkolonie na Ladybrand in die Vrystaat gaan, onder die loep. Deel van die groep is die geoloog Reitz Steyn en Ben Maritz, ’n natuurhistorikus. Hulle moet die jong Abraham Fouché wat erg getraumatiseer is na sy ma op Ladybrand neem. Tydens hulle tog beland hulle by ’n baie vriendelike, maar hartseer boer aan en sy storie van die “triekstervrou” wat hom in ’n droom verkul het, beïndruk vir Ben en Reitz geweldig. Hierdie triekster maak haar opwagting kort-kort in die roman, maar op etlike plekke en in ander gedaantes.
“Niggie is, net soos haar karakternaamgenoot, egter ook triekster: nes die leser diékant toe met haar wil, dan dwing sy hom anderkant toe. Na aanleiding van die titel verwag die leser byvoorbeeld dat die roman oor ’n sentrale vrouekarakter gaan handel. Hierdie verwagting word egter ondermyn wanneer die leser uit die staanspoor met die lotgevalle van ’n groep manskarakters gekonfronteer word en die titelkarakter haar opwagting eers heelwat later in die roman maak. Ten slotte is daar ook nie sprake van netjiese sluiting in die teks nie. Niggie gee haar geheime slegs voorwaardelik prys. Aan die einde van die roman word talle vrae onbeantwoord gelaat.
Gunther Pakendorf (Die Burger, 25 November 2002) het Niggie as ’n pragtige roman beskryf, “dalk Ingrid Winterbach se beste”, en op LitNet het Petra Müller haar resensie as volg afgesluit: “Ek kan net ’n idee gee van die rykheid van die teks. En van die omsirkelende liriese skoonheid daarvan. Dis ’n teks waardeur ’n mens die dimensies van jou verblyf op hierdie stuk aarde in ontroering en ontsag kan verken. Dit is selde dat ’n mens in ’n romanteks die element van ontsagteëkom – dit wat die Bybel ‘vrese en bewing’ noem. Hier is dit oral opgeroep, byna by taal verby. Ek wil die roman Niggie by u aanbeveel as ’n sentrale transfigurasie in ons huidige romanwêreld, ’n boek waarmee ’n mens moet saamleef soos ’n stuk vuur.”
Ingrid het ook in 2007 met feitlik al die pryse weggestap vir Die boek van toeval en toeverlaat wat in 2006 verskyn het. Dit is met die WA Hofmeyr-prys, die M-Net-prys en die Universiteit van Johannesburg-prys vir Skeppende Skryfwerk bekroon. Die Engelse vertaling wat Ingrid saam met Dirk Winterbach gedoen het, het in 2010 die Sala-prys vir Literêre Vertaling gewen. In 2012 is die CL Engelbrecht-prys vir letterkunde (toegeken vir wetenskaplike navorsing oor die Afrikaanse taal of letterkunde) deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Letterkunde en Kuns ook aan Die boek vir toeval en toeverlaat toegeken.
“Die belangrikste soektogte is egter dié wat na binne keer: Helena se herinneringe aan haar familie, verlore minnaars en liefdes, die verliese wat sy gely het. In Oktober tref Helena Theo dood in sy kantoor aan. Die beskrywing van sy begrafnis en die wyse waarop dit inspeel op die verhaal wat sy deurgaans (uit DeLillo se Cosmopolis) aan hom oorvertel, is sonder twyfel ’n hoogtepunt in Winterbach se oeuvre. Soos Etienne Leroux indertyd, slaag Winterbach daarin om ’n toneel te skep wat gelyktydig grondig tragies én skreeusnaaks is.
“Dit is ’n roman oor verlies en die dood. Daar gaan byvoorbeeld nie ’n enkele gesprek tussen Helena en Theo verby sonder ’n verwysing na die dood nie. Hulle bring ook byna al hul werkstyd deur aan die doodsverbindings in Afrikaans. Voorts sukkel Helena om haar by die verlies van haar skulpe te berus; sy klou halsstarrig daaraan vas. In dié opsig ontstaan daar ’n voortgesette spanning in die roman tussen die moeisame prosesse van aflegging en afskeidname, enersyds, en die menslike drang tot bewaring (versameling), andersyds. Helena het ’n verbete drang na (wetenskaplike) kennis."
“Dit is ’n groots-opgesette roman waarin die tragiese gegewe nooit ten koste van die speelsheid – die plesier – geskied nie. Winterbach is op haar snaaksste wanneer sy binne die kosmiese konteks wat sy oproep, op byna banale besonderhede fokus: die dialoog oor die margarienmagnaat in die eerste hoofstuk, die ‘intimiderende’ drol op Helena se kamermat, Helena se gesprekke met die innemende konstabel Modisane, die gastehuisworsies, die opgestopte tiere in Rosie Steinmeyer se skemer sitkamer, Matroos se gedrag tydens Theo se begrafnis en Sof en Helena wat hulle tydens hul besoek aan Ladybrand as lede van die Bybelgenootskap voordoen. Tog ontaard dié lag nooit in ligsinnigheid nie. Daar is talle tonele wat jou lank ná die lees van die roman bybly.”
Op LitNet het Louise Viljoen geskryf dat Ingrid, “net soos JM Coetzee in Age of Iron, nie maklike antwoorde of troos gee nie. Die roman gee geen eenvoudige oplossing vir die aanvaarding en verwerking van verlies nie: dit toon eerder die ingewikkelde verloop van so ’n proses. Verder suggereer die roman dat die ‘toeverlaat’ dalk juis lê in ’n deeglike kennisname van die rol wat toeval speel en in ’n bewustheid van die ryk en komplekse teksture wat wel tot stand kom deur die heelal se toevallige verloop. Ten slotte is Winterbach se roman ’n stralende bewys van die sin wat daar wel te vind is in ’n bestaan waarin toeval en verlies so ’n groot rol speel.”
In 2010 word Ingrid se eerste drama, Spyt, tydens Aardklop op die planke gebring en vir Ingrid wat hier die eerste keer ’n ander genre aanpak, was dit geen maklike taak nie, sê sy aan Murray la Vita (Die Burger, 4 September 2010). “Ek het erg uit my diepte gevoel. Ek kon op geen van my gewone ou romantrieks terugval nie. Dit het nooit vir my na ’n régte drama gelyk nie – ek was bang dis te kort, te yl, nie dramaties genoeg nie, te teksgerig. Nou is die teks uit my hande en dit vind op ’n nuwe manier vergestalting en dit het skielik soveel ryker geword aan betekenismoontlikhede – so vér verby my aanvanklike, statiese, eendimensionele konsepsie daarvan! Daarvan hou ek – en dit sal my weer my hand aan ’n drama laat waag. Ek sien uit na die produksie by Aardklop. Wat ’n teer en gevaarlike pad vir ’n teks om te loop.”
Oor die werkverhouding tussen haar en haar ma is Brink baie geesdriftig teenoor Murray la Vita: “Ag, dis amazing om saam met haar te werk. Dit is só lekker. Ja ek dink dit is baie makliker as wat dit met enige ander skrywer sou wees omdat ... seker maar net omdat ons so ’n gemaklike verhouding het. En sy is glád nie precious oor die teks nie. Ek dink sy werk óók op ’n manier ongelooflik intuïtief, so as jy vir haar vra wat iets beteken ... sy sal nooit weet nie. En dit maak dít natuurlik vir my ook baie oop.
“En dan is sy altyd baie entoesiásties oor my interpretasies. Dit is vir haar interessant. Daar is absoluut geen gevoel van dít is my ... Ek dink dit is vir haar baie belangrik dat die werk is wat dit is. Daar ís nie ’n regte interpretasie nie. So dit is gerusstellend en bevrydend om saam met haar te werk en ek kan baie éérlik wees met haar. Ja.”
Ingrid beaam dit teenoor Murray la Vita: “Dit is vir my ongelooflik exciting. Sy is baie versigtig met die teks – miskien té versigtig. Hoewel sy darem op ’n timiede voorstel van my oor hoe ’n bepaalde toneel gespeel moet word, in no uncertain termsgesê het ek moenie belaglik wees nie. Daarvan hou ek!”
Spyt laat jou hap aan ’n stewige skyf lewe, aldus Deborah Steinmair (Beeld, 29 September 2010). “Gesprekke oor die sin van die lewe, die staat van die prostaat en die dryfvere vir ­rinkink word afgewissel met ­bonsende seks wat mooi gechoreografeer is, soos fisieke teater, soos dans. Die produksie toon belofte, maar lewer ten slotte nie wat ­Ingrid Winterbach se teks beloof het nie. ’n Mens maak toegewings vir die heel eerste opvoering, maar die regie (deur Brink Scholtz) en stelinkleding kom nie heeltemal die mas op nie. Die spanningslyn is soms snaarstyf; die intrige en interpersoonlike dinamika polsend. Soms tree dowwe kolle in. Die stel is regoor die plek, soos ’n kis speelgoed wat rondgestrooi is. Daar is uitstekende spel, maar die dialoog is nie altyd duidelik hoorbaar nie, soos dit gaan op feeste – die ­akoestiek van skoolsale is hoogs verdag.
“Braam (Stian Bam), eggenoot, sakeman, vriend en minnaar, is vinnig besig om sy draai te ­verloor. Sy vrou, wat min of meer aan ’n Pilates-bal vasgegroei het, babbel onverpoos (tussen strekoefeninge en opstote deur) oor die sin van haar bestaan, oor haar dors na selfverwesenliking, ­hoe­dat sy vir hom ’n fantastiese vrou wil wees en hul liefdeslewe wil ­opklits. Dit is onduidelik waar Braam die tyd vind om sake te bedryf en in kunswerke te belê. Hy is nie op sy mond geval nie en sy voetwerk is fyn, maar sy lewenstyl is ’n resep vir rampspoed. Hy bons van ­minnares tot minnares en probeer tussen­deur om ’n ongebalanseerde eks-werknemer wat hom ­vervolg te paai. Sjaka S Septembir gee ’n weerlose kanteling aan die senuwrak Micky. (...)
“Ten spyte van ’n intelligente, elegante teks en akteurs van die kaliber van Bam, Waldemar Schultz en Nicole Holm, begin die stuk draal op pad na die afloop. Ek sou die produksie graag nog tyd wou gee. Dit is in elk geval teater wat jou teen die kant van die kop klap. Dit laat jou berou, verlies en onvoltooidheid tot in die in­gewande ervaar. Spyt was ’n opdrag­werk op die fees.”
Brink Scholtz, die regisseur, deel haar indrukke van Spyt met Murray la Vita (Die Burger, 4 September 2010): “Dit werk met betekenis op ’n manier wat baie oop is. En dít is baie opwindend en baie lekker. Maar ook baie, baie moeilik. Want ... dis nogal ’n fyn lyn jy weet. Daar is ongelooflik baie ruimte om te interpreteer, maar terselfdertyd kan jy nie ’n interpretasie opplák nie.
“En daar is ook ’n gevoel van dinge wat die hele tyd op die periferie aangaan. Die héle tyd dinge wat onder die oppervlak aangaan.”
’n Sekstoneel in Spyt waarin ’n wit man en swart vrou mekaar gryp, skryf Johannes de Villiers in Rapport van 7 November 2010, het sommige toehoorders by Aardklop se asems weggeslaan en laat uitloop uit die saal. “Maar die skeppers van die stuk krap nou kop, want dit is veral die toneel waar die hoofkarakter met die swart vrou vry wat gehoorlede laat uitstorm. Die Woensdagaand van die Fees, byvoorbeeld, het die gehoor geduldig gesit en kyk hoe die hoofkarakter en sy wit minnares ’n goeie tien minute op ’n bed rondrol. Maar toe dieselfde man kort daarna sy swart minnares (gespeel deur Ntombi Makutshi) takel, het minstens twaalf mense stampvoet uit die saal geloop. By ander vertonings het dié toneel ook mense na die deur laat skarrel.”
“Ek weet nie mooi hoekom dit gebeur nie,” het Ingrid aan Rapport (7 November 2010) gesê. “Dit lyk vir my dit is vir party mense nog ’n sensitiewe punt.”
Vir Saartjie Botha, die stuk se vervaardiger, het dié uitstappery ’n ligte déjà vu-gevoel meegebring, want sy was die skrywer van die stuk 18* wat op Aardklop opgevoer is en waarin ’n veelrassige soen (dié keer tussen ’n swart seun en wit meisie) ’n hele paar gehoorlede laat uitloop het. Volgens Botha, wat al stukke op verskeie kunstefeeste op die planke gebring het, is dit net by Aardklop dat ’n veelrassige vryery so ’n reaksie ontlok.
2010 was ’n besige jaar vir Ingrid. Benewens die drama Spyt is Ingrid se nuwe roman, Die benederyk, ook in 2010 gepubliseer.
Louise Viljoen skryf in Rapport van 2 Mei 2010 dat in Die benederyk die leser lees van ’n skilder Aaron Adendorff wat in Durban woon. Hy het ’n kankergewas aan sy nier gehad en na sy herstel maak hy ’n terugkeer na die kunswêreld. “Hy is onvergenoeg omdat sy agent, Eddie Knuvelder, nie begrip toon vir sy nuwe werk nie en hom weggelaat het uit ’n groep kunstenaars wat in Berlyn gaan uitstal. Verder is hy verward oor Eddie se versoek dat hy twee jong kunstenaars, Jimmy Harris en Moeketsi Mosekedi, na ’n ateljee in die Natalse Middelland moet neem. Hy is afgestoot deur die selfvertroue waarmee Jimmy Harris uitwei oor sy opvattings dat die skilderkuns dood is en is ook afgunstig op die sukses wat hy in die kunswêreld behaal. Hierdie intrige loop dwarsdeur die roman en word aan die einde met ’n aantal verrassende wendings afgesluit.
“Winterbach se bemoeienis met die motief van die broer in haar ander werk word in hierdie roman tot ’n aangrypende hoogtepunt gevoer," skryf Viljoen. “Die swyende broer van Belemmering (1992) word hier vervang deur ’n broer wat, in sy eie woorde, nie kan ophou babbel nie. Die broer wat ‘saam met die varke skille gevreet het’ op wie Helena Verbloem aan die einde van Die boek van toeval en toeverlaat wag, word hier aangevul met ’n broer wat volledig die verhaal van sy verval en terugkeer vertel.
“Die taalgebruik in die roman verteenwoordig ’n hele karnaval van stemme wat voorskriftelike purisme en puriteinsheid uitdaag. Kunsteoretiese jargon staan so aggressief en konfronterend soos die penne op ’n ystervarkrug in Jimmy Harris se mond; die ontspoorde Stefaans delf tot op die bodem van taal om die nuanses te vind waarmee hy sy verhaal kan vertel; Aaron ontwikkel ’n hele register waarmee hy oor die subtiliteite van sy eie kuns en dié van ander kan praat. Die benederyk bied veel om oor te besin en veel om te geniet. Ingrid Winterbach se jongste roman stel in geen opsig teleur nie.”
“In ’n letterkunde waar werklik goeie romans skaars is, moet hierdie teks as ’n hoogtepunt uitgesonder word. Vir die speurende leser is dit ’n lonende en verrykende ervaring. ’n Groot skrywer verander jou siening oor die lewe en jou psigiese landskap. Dit presteer hierdie boek.”
In 2011 is Ingrid deur die KKNK vereer toe sy die Afrikaans Onbeperk-toekenning vir vernuwende denke ontvang het. In die commendatio is sy deur Antjie Krog geprys as ’n skrywer met “oog – en taalvermoë by uitstek”. Ingrid was baie in haar skik met die toekenning. Tydens die KKNK van 2011 is onderhandelings aan die gang gesit? om haar nuwe teaterstuk, wat toe pas voltooi is, in 2012 op die planke te bring by die KKNK. Die voorlopige titel van die nuwe stuk is Vuur.
“Dis vreemd as mense my boeke so bevestigend Jungiaans lees. Die enigste kennis wat ek van Jung het, is die bietjie wat ek op universiteit oor hom moes leer sodat ek Etienne Leroux se werk kon lees. As jy kyk na foto’s van die ouer Freud en Jung, is dit duidelik dat Freud nie so hoopvol was soos Jung nie. Ek kan ook om dié rede beter met Freud identifiseer. In die algemeen is die kans op heelheid, die kans op individuasie skraal.”
Andries Visagie skryf in Beeld (31 Oktober 2009): “Ingrid het eenkeer gebieg dat sy die boeke op haar rak volgens die kleur van die boekomslae rangskik en nie veel erg het aan ’n stelsel wat voorskryf dat die boeke van elke outeur by mekaar gegroepeer moet word nie. Vir sommige mense lyk dit dalk na die tipiese eksentrisiteit van ’n kreatiewe skrywer. As ’n mens egter in gedagte hou dat sy daagliks met kleur werk wanneer sy teken en skilder, besef ’n mens dat die oog van die visuele kunstenaar heel eiesoortige eise stel, ook wanneer dit die estetiese voorkoms van ’n boekrak betref.”
Nadat Ingrid die M-Net-prys gewen het, het sy aan Jo Prins (Die Burger, 21 September 2013) gesê: “Die boek het my wildste verwagtings oortref. Ek kon nooit, ooit voorspel dat die boek soveel pryse sal wen nie. Maar die toekenning beteken ook geld en erkenning – wat ’n mens nodig het. Om te skryf is nie ’n goed betalende job nie en dis harde werk – dis moeilik.”
Ingrid se reaksie teenoor Willem de Vries (Beeld, 16 April 2013) nadat sy die Hertzogprys vir ’n tweede keer gewen het, was: “Die prys is uiteraard vir my ’n báie groot eer. Ek was dit nouliks die eerste keer te wagte, laat staan nog ’n tweede keer. Ek sal nog moet sien wat dit vir my met verloop van tyd beteken, maar geen prys kan ongelukkig op die duur die angstigheid van die lyf hou nie.”
Ingrid se antwoord: “Die vertwyfeling is in groot mate deel van die skryf van elke roman, maar in hierdie geval was dit miskien groter omdat ek ’n manuskrip, en nie ’n gepubliseerde teks nie, voorgelê het vir beoordeling.”
Die beoordelaars van die GAR het in hul commendatio na die "selfbewuste ontwyking van plot" verwys wat Ingrid in hierdie roman uitoefen. Bibi Slippers (LitNet) sou raai “dat dit die skryfproses aansienlik moeiliker maak wanneer jy terselfdertyd boeiend en onderhoudend probeer skryf, maar ook die gegewe van plot probeer ondermyn. Sy wou weet of dit ’n tegniek is wat Ingriddoelbewus ontwikkel het, en of haar roman haar in daardie rigting gedwing het?”
Ook die kritici is eenparig met hulle lof vir Die aanspraak van lewende wesens. Joan Hambidge meen Winterbach is ’n voortreflike roman­skrywer. “Die aanspraak van lewende wesens het ek drie keer gelees. Sy verdien hierdie tweede bekroning vir ’n uitstaande roman. Haar jongste roman het ’n aangrypende verhaalgang en wanneer ’n mens die verskillende lae ­ontsyfer soos heavy metal-musiek, rolprente soos The Big Lebowski, die Ofiet-diagramme, Soefisme en Kabbalisme, besef jy dit is ’n meditatiewe teks, ’n soektog na ons plek op aarde. Dit is ’n roman wat sterk herinner aan die werkwyse van Saul Bellow waar die alledaagse teenoor die ­filosofiese geplaas word. Die volgehoue gesprek met haar mentor Etienne Leroux is eweneens ’n belangrike ­dimensie in hierdie roman. Daar is vele verwysings na beeldende kunstenaars in die roman. Die natuurbeskrywings is digterlik en ’n mens kan hier die hand van die beeldende kunstenaar sien in haar konkrete beskrywings van die ruimte.” (Beeld, 16 April 2013)
Die literator Chris van der Merwe bestempel die boek op LitNet as ’n postmoderne quest-roman. “Ek kry dikwels die indruk dat die werk van Ingrid Winterbach in gesprek verkeer met die oeuvre van Etienne Leroux. Winterbach se roman het raakpunte met Leroux se Die derde oog: In albei gevalle gaan dit om ’n reis wat dieper wil dring as waartoe die oppervlakkige rasionalistiese same­lewing bereid is; ’n reis op soek na die sin van die ­lewe en die wese van goed en kwaad.
“ ’n Mens gaan saam met Winterbach op reis deur die ‘jong Suid-Afrika’ en die ­verstommende diversiteit daarvan, al hoe meer bewus van die aansprake wat ‘ons, die lewendes’ op mekaar sal bly maak.”
“Hierdie roman merk ’n verdere stap in die rigting van toeganklikheid in die Winterbach-oeuvre. Narratiewe lyne is duideliker gedefinieer en die knoop is sterk ontwikkel. Tog word daar niks van die liriese digtheid prysgegee waarmee haar tekste ons blik op die wêreld help intensifiseer nie. As reisgenoot van die hoofkarakters word die leser in hierdie roman gekonfronteer met die alomteenwoordigheid van die verlede in elke teenwoordige oomblik.
“Nie een van die twee hoofkarakters kan die orde wat vir hulle so belangrik is, handhaaf nie. Aan die een kant is daar Karl Hofmeyr. Hy word uit sy gemaksone gedwing wanneer hy ’n noodoproep oor sy broer ontvang. Dit word gou duidelik dat ’n wag-en-sien-benadering nie sal help nie. Hy pak onwillig die tog na Kaapstad aan om ondersoek in te stel. Hoe nader hy aan sy bestemming kom, hoe groter word die aanslag van die chaos op sy lewe. (...)
“Tog dra die komiese tekselemente en polsende rock-klankbaan wat deur die magdom verwysings verskaf word by tot ’n ligter trant as in haar vorige romans. Dit help met die skep van ’n ironiserende afstand sodat die leser meer in beheer voel tydens die lees van hierdie teks as enige ander van Winterbach se romans. Vanuit hierdie afstand spreek die magteloosheid van die hoofkarakter-subjekte ons aan. (...)"
Stander sluit af: “Die aanspraak van lewende wesens is ’n roman wat tot ’n wye leserspubliek sal spreek. Vir diegene wat nog nie ’n boek van Winterbach gelees het nie is dit ’n toetreepunt. Vir haar gereelde lesers is dit ’n onmisbare aanvulling tot haar oeuvre. Ek het die boek soveel geniet dat ek doelbewus die leesproses vertraag het. Ek wou nie hê die lekkerte van die eerste lees moes opraak nie. Dié jongste werk van Winterbach is waarlik ’n Groot Roman.”
“Myns insiens sou dit aanmatigend wees om die veelvuldige bekroning van die roman aan ’n gebrek aan opgewasse mededinging toe te skryf. Dit is ook uiters beledigend teenoor die ander skrywers – die meeste van hulle ook (Hertzog-) pryswenners – wat saam met Winterbach op bogenoemde kortlyste verskyn het. Trouens, Winterbach het haar vir elke prys in die aanspraak van gedugte ‘teenstanders’ bevind.
“Hoewel Die aanspraak van lewende wesens met sy byderwetse verwysings na heavy metal, obsessief-kompulsiewe gedrag en allerlei verslingerings en verslawings waarskynlik ’n hele paar nuwe (en jonger) lesers vir Winterbach gaan aankeer, sluit die roman in vele opsigte nóú aan by haar vorige romans Die boek van toeval en toeverlaat (2006) en Die benederyk (2010). In ’n sekere sin kan Die aanspraak van lewende wesens as ’n sluitstuk vir hierdie drieluik bestempel word.
“Daar is dus nie soseer sprake van ’n stygende ontwikkelingslyn in Winterbach se werk nie as die bevestiging en bestendiging van ’n skrywerskap wat al ’n geruime tyd die merk van besondere gehalte toon.
In 2015 verskyn Ingrid Winterbach se volgende roman, Vlakwater, by Human & Rousseau en stap sy in 2016 vir die vierde keer weg met die WA Hofmeyr-prys. Die beoordelaars het die roman beskryf as “’n besinning oor die rol en aard van kuns in roerige tye; ’n moedelose wekroep teen die tirannie van middelmatigheid en geestelike vervlakking, asook ’n soeke na mistieke rigtingwysers in ’n andersyds onherbergsame heelal”.
In Vrouekeur (4 Maart 2016) skryf Willie Burger dat Ingrid Winterbach die kuns verstaan om haar lesers binne die eerste paar sinne van ’n nuwe roman na ’n ander wêreld te neem. "Of eintlik in ander wêrelde in, want in Vlakwater, soos in Die aanspraak van lewende wesens en in Die benederyk, is daar meer as een verhaallyn. Met elk van hierdie verhaallyne word die leser in ’n verstommende wêreld ingelok.
"In Vlakwater is die een hoofkarakter ’n kunstenaar (soos dikwels in haar romans). Niek Steyn se verhouding het verbrokkel en hy sukkel om in dié tyd van verlies weer op dreef te kom (wat natuurlik baie dieselfde klink as Aaron in Die benederyk). Hy trek in ’n nuwe woning in Kaapstad in en neem ook ’n huurder in. Dan sien hy op ’n dag onverwags ’n vark in sy tuin! Hy en die vark se eienaar, Marthinus Cloete, word vriende en deur hom kom hy ook by ’n plaas teen die berg uit (waarskynlik dieselfde plaas as die onheilspellende plek in Die aanspraak van lewende wesens waarna Karel moet reis om sy broer te gaan help). Wanneer Niek se huurder, ’n jong fotografiestudent, skielik verdwyn, bring Marthinus hom met ’n vreemde groep mense in aanraking (soos Blackie die albino wat van alle misdaad in die stad kennis dra) wat onwettig langs die plaas op die berg woon. Niek probeer by hulle uitvind wat van sy huurder geword het.
"In die ander verhaallyn is ’n vrou met ’n haaslip van Stellenbosch besig om ’n boek oor die Olivier-broers te skryf, twee film-kunstenaars wat internasionale roem verwerf het en wat in die buiteland woon. Sy probeer om ’n onderhoud met hul pa te voer – ’n afgetrede professor, wat haar jare tevore, toe sy nog ’n jong student was, geteister het.
"Die twee verhaallyne kruis nie direk nie en die twee hoofkarakters uit die verhaallyne ontmoet mekaar nooit. Maar al twee se lewens word deur die skrywer Viktor Schoeman geraak. Hy het in die 1990’s ’n roman met die titel Vlakwater geskryf. Die roman het egter nie ’n goeie ontvangs gehad nie en hy is landuit. Wanneer Niek ’n vreemde poskaart ontvang en allerlei ontstemmende dinge gebeur – wat die ontsnapping van geestesversteurdes en ’n motorongeluk insluit – wys Marthinus daarop dat hierdie gebeurtenisse met die gebeure in Vlakwater ooreenstem en hy vermoed dat Viktor Schoeman iets met al die ontstellende gebeurtenisse te doen het. (...)
"Wat Winterbach egter weer met al die vreemde en onverwagte gebeurtenisse, die geskakeerde, humoristiese taalgebruik en die klem op verrassende detail regkry, is om die leser in te trek in die wêrelde soos deur die karakters beleef. Dit word duidelik dat die karakters op verskillende maniere diep deur trauma of deur angs en agterdog getref is en daarom is die wêreld soos hulle dit beleef, ’n vreemde, dreigende en dikwels somber plek. Juis daarom is die verrassende woordkeuses en gebeurtenisse so snaaks. Die leser besef dat die maniere waarop hulle hul wêrelde beleef, hoe hulle alles verstaan, nie ’n volledige beeld van die wêreld kan wees nie. Maar daar is ook geen ander beeld van die wêreld wat as korrektief kan dien nie. Hierdie vreemde, paranoïese wêrelde is die enigste wat bestaan.
"Daar is geen verklarings en oplossings vir die raaisels nie. Baie van die dinge waarmee die karakters hulle besig hou, lyk futiel en onsinnig, maar hulle is onverbiddelik ernstig daaroor. Op hierdie manier ondersoek Winterbach die manier waarop elkeen van ons die wêreld vir onsself tot stand bring – elkeen met sy of haar eie beperkings, psigologiese probleme, persoonlike geskiedenis en toevallige gebeurtenisse waaraan ons uitgelewer is. Ons beste pogings om ons eie bestaan te verstaan, is gebrekkig en onvolledig. Nóg kuns, nóg wetenskap bring begrip of oplossings vir alles, of troos. En van buite gesien, is al die pogings en veral die erns waarmee ons die wêreld benader, eintlik snaaks. Die humor bring ’n deernisvolle blik op ons onvoldoende pogings om in die wêreld in te pas."
Op Netwerk24 skryf Chris van der Merwe (18 Oktober 2015) dat Vlakwater ’n tipe misdaadroman is met ’n "duiwelse moordenaar" wat agter die bloed van die twee hoofkarakters is. "Maar dis nie ’n konvensionele misdaadroman nie. Die karakters en gebeure is gehul in onsekerheid, en die misterie word tot die einde gehandhaaf. (...)
"Die roman kan as ’n dokumentering van ons tyd gelees word wat die donker kant van die menslike natuur ontbloot. Geweld, verkragting en moord is algemeen. Pogings om orde te skep word steeds deur chaos bedreig. Opvallend is die tonele waar die karakters in direkte aanraking met ’n lyk kom. (...)
"Vlakwater sal seker nie in die smaak val van lesers wat hou van ’n realistiese misdaadroman met ’n duidelike ontknoping nie, maar vir my is dit ’n diepsinnige werk van ’n uiers boeiende skrywer."
In Tydskrif vir Letterkunde (2016) skryf Thys Human: "Vlakwater is ’n bewys dat die betrokkenheids- en estetiese dimensies van ’n kunswerk nie wedersyds uitsluitend hoef te wees nie, maar dat die een die ander juis kan fasiliteer. Die roman is véél meer as net ’n uitbeelding van die geweldskultuur in Suid-Afrika; dit is eerder ’n veelvlakkige dramatisering van botsende bestaanswêrelde wat die leser uitnooi om saam te dink en te bespiegel.
In ’n onderhoud met Winterbach vir Week van de Afrikaanse roman wou Ena Jansen weet wat die wisselwerking is tussen haar woonplek en haar skryfwerk. Vir Winterbach is dit baie belangrik. "Die geografiese ruimte waarbinne ek skryf, vind gewoonlik neerslag in die werk waarmee ek op ’n bepaalde moment besig is. Toe ons in Durban gewoon het, was die groen weligheid ’n belangrike motief in my romans. In Stellenbosch was dit nog altyd die berge. (Nou, in Jamestown, is dit die berge in die oortreffende trap.) In Louis Trichardt het ek nog nie romans begin skryf nie – as ek het, sou die rooi tennisbane sekerlik gefeature het.