Ek sit 'n maand of wat gelede by Vida in Kloofstraat, Kaapstad, en wag dat iets moet gebeur. Wat moes gebeur - 'n vinnige koffie met 'n ou vriend op besoek uit die Vrystaat - is onbepaald uitgestel weens die vriend se uitgebreide wyntoer vroeër die oggend. Bacchus se ingryp gee my 'n paar minute om te spandeer op my gunstelingaktiwiteit: mense kyk. (Die teorie dat daar slegs een ding is wat interessanter is as mense kyk, die kyk na mense wat na mense kyk, is vir die oomblik nie ter sake nie.) In elk geval, nie lank gewag nie, toe speel die volgende toneeltjie af:
Twee bergies en 'n brak kom aangestap. Verloopte man, verdorde vrou, minus tande, met baie plooie. Die man het 'n kitaar by hom. Hulle neem stelling in. Met dramatiese omhaal vroetel die man met die snare, die vrou haal 'n geskifte ou rooi kosblik uit 'n plastieksak, knik vir die man, en maak haar oë toe. Hy begin tokkel "Imagine" van John Lennon, sy trek los.
Op dié noot staan 'n koffiedrinker op en mik-mik na die rooi kosblikkie in die vrou se hande. Sy hou die houer krampagtig vas, haar oë steeds toe. Toe hy nader staan, begin die brak blaf. Voor die einde van die song het die brak minstens drie simpatieke, vrygewige toehoorders met sy geblaffery verwilder, die kosblik steeds leeg. Die koffiedrinkers word weer stiller. Hou belangstellend die tafereel dop.
Ek beskou myself nie noodwendig as 'n dramaturg nie. Dis 'n titel wat kom met publikasie, of ten minste met meer as een produksie van jou teks noudat niemand meer gepubliseer word nie. Die keuse van skryf vir teater bo ander genres soos film en televisie of poësie en prosa is redelik voor die hand liggend. Hoewel teater tans en altyd in erge geldnood verkeer, is die kanse met die swetterjoel sogenaamde kunstefeeste steeds beter dat jou skryfsels op die planke gaan kom as wat iemand 'n film daarvan gaan maak. 'n Relatief goedkoop film is steeds minstens 40 keer duurder as 'n teaterproduksie. Televisie is minstens 20 keer duurder as teater. Tel 'n mens die huidige jong Afrikaanse "dramaturge", dié onder 35 wat die afgelope drie jaar produksies van hulle werk op die verhoog gehad het, het jy meer as tien vingers en tien tone nodig. Het daar soveel romans van jong skrywers verskyn? Nee. Bundels? Ook nie. Nuwe Stemme 3 mag vele digters insluit, maar dit bly een titel. Met die Afrikaanse pers se betrokkenheid by die kunstefeeste wat die spilpunt van Afrikaanse teater geword het, kan mens danksy die mediablootstelling tydens feeste relatief maklik in Media 24 se argief as "dramaturg" verewig word.
Die kwaliteit van die meeste nuwe Afrikaanse tekste is, wat my betref, verdag (my eie werk hierby ingesluit). Nuwe Afrikaanse tekste wat gemik is op feeste, is selde langer as 60 minute. Vir behoorlike karakterontwikkeling het jy tyd nodig. Dinge moet gebeur: daar moet 'n aanloop wees, 'n spanningslyn moet gebou word, daar moet een of ander vorm van klimaks wees; of as jy postmodern skryf, moet daar tyd en ruimte wees vir die afwesigheid van 'n klimaks. Van 'n teksstruktuur is daar selde sprake. Sestig minute is waarskynlik te lank om binne die struktuur van 'n eenakter te werk, maar moontlik te kort vir twee bedrywe. Min teksskrywers is bewus van formele, klassieke struktuur, en skryf op gut. Daarmee het ek geen fout te vind nie, maar gut is nie noodwendig altyd reg nie. Teen die pas wat nuwe tekste gelewer en opgevoer word, is daar selde 'n rypword- of 'n herskryfproses. Jy skryf die teks, hoop om die dag wat aansoeke vir die keuring by feeste sluit, klaar te wees. Dan wag jy om te hoor of hulle dit wil hê. As hulle sê ja, dis vir hulle aangenaam om jou mee te deel dat jou voorlegging suksesvol was en stuur asseblief onmiddellik foto's van jou produksie, eers dan is dit nodig om weer aan jou teks te dink. Die regisseur en/of produksiebestuurder, wat heel moontlik jyself is, bel dan verwoed rond, bevestig akteurs, onderhandel salarisse, werk 'n skedule uit, soek 'n ruimte om te repeteer en binne drie weke word 'n produksie aanmekaar geklap en gelap. Kwaliteitwerk gelewer? Hoogs onwaarskynlik.
Ek sou egter wou hoop en glo dat daar tog êrens iets oor is van die respek wat 'n mens vir teater as heilige grond behoort te hê. Dat die verhoog weer die plek sal word waar daar ongeïnhibeerd, maar verantwoordelik en gemotiveerd, met die mens en die lewe in al sy en haar verskriklikheid omgegaan kan word. Nie noodwendig swaar en somber nie, maar ten minste met diepgang. Dat nuwe tekste nie noodwendig grensverskuiwend en vars hoef te wees nie, maar integriteit het, aanspraak maak op intellektuele en psigiese energie van die gehoor. Of ten minste die vakmanskap van akteurs en regisseurs slyp. Want so is dit: 'n produksie dien in die eerste instansie altyd die teks. Dit is die vertrekpunt; sonder 'n teks kan daar geen produksie wees nie.
Dit is my diepe oortuiging dat die kwaliteit van teater in Suid-Afrika, maar spesifiek wat Afrikaanse produksies betref, drasties sal verbeter indien nuwe tekste van 'n hoër gehalte is. Indien teksskrywers meer tekste lees voor hulle hulle hand op papier waag. Besef dat hulle ander se vertonings moet bywoon, van goeie en swakker gehalte - mens leer dikwels meer uit ander se foute as ander se briljantheid. My gevoel is dat min teksskrywers die potensiaal van teater as medium behoorlik deurdink voor hulle wegval met nog 'n "sestig-minuut-my"-formulewerk-benadering. Dat hulle nie soepel in beheer van die taal is waarin in hulle skryf nie. Dat daar nie aandag gegee word aan iets so basies soos ritme en variasie in sinskonstruksie en spraakpatrone van verskillende karakters nie.
My punt dus (steeds stotterend): vyf minute van kyk na die singende bergies en die reaksie van die toehoorders op hulle en hulle brak het vir my meer meriete as straatteater gehad as meer as die helfte van die 24 Afrikaanse produksies wat ek die afgelope jaar gesien het. In daardie vyf minute was daar soveel pyn, soveel dekadensie, soveel oorgawe, soveel humor, menslikheid en deernis, soveel kompleksiteite in terme van klassestand, rassisme, vooroordeel en kousaliteit. Daar was selfs skoonheid. Sonder dat 'n woord gesê is. Die lirieke en melodie was merendeels vaagweg gebaseer op die oorspronklike. Die uitvoering en aanbieding was so gehawend soos die twee musikante.