In 2010 het Mattia Riccardi (2010:331-351) 'n opstel oor Friedrich Nietzsche en Immanuel Kant geskryf wat my gehelp het om te probeer verstaan waar Theuns Dreyer in die kaleidoskoop van Hervormde teologie in Suid-Afrika inpas. Dreyer is nie net een van Suid-Afrka se bekende praktiese teoloë nie; hy is in besonder 'n ekklesioloog. Hy is die voorbeeld daarvan om 'kerklike teoloog' in eietydse Suid-Afrika te wees. Deur in dialoog met Dreyer self te gaan sal ek met hierdie artikel probeer naspeur in watter mate my waarneming korrek is.
Na drie dekades waartydens ons as kollegas en vriende bykans daagliks met mekaar in kontak was, weet ek vandag verseker dat ons albei se teologiese oortuigings in verskeie opsigte ontwikkel het. Ek weet ook dat daar 'n diep basis van ooreenkoms tussen my en Theuns Dreyer se geloofsoortuiging is. Daarom dat ek in hierdie huldigingsbundel in 'n ander bydrae oor Rudolf Bultmann geskryf het. In daardie artikel het ek die volgende geskryf:
'n Persoonlike gesprek oor die teologie van Theuns Dreyer in die huidige periode van die kerk in Suid-Afrika, en in die besonder die kerk waarop hy soveel invloed vanaf 1974 tot 2011 uitgeoefen het, is meer as van gewone akademiese belang. Uit sy publikasies is 'n aantal teologiese kwessies geïdentifiseer. Die volgende sake kry aandag: outobiografiese kantaantekeninge; appliserende teologie; vernuwende denke; die kwantumsprong en vrae waarvoor daar nie weggedeins mag word nie.
My dialoog begin met Dreyer se doktorale proefskrif in 1974 oor die negentiende-eeuse Nederlandse teoloog Johannes Jacobus van Oosterzee (1817-1882) en sy eerste boek publikasie oor die pastoraat wat in 1981 verskyn het. Sy DTheol-graad verkry hy aan die Rijksuniversiteit van Utrecht (Nederland) onder promotorskap van prof. dr. H. Jonker. Dreyer het in 1983 professor by die Universiteit van Pretoria geword na die skielike dood van ons beide se leermeester in Praktiese Teologie, professor J.I. de Wet. De Wet (1974) se laaste publikasie in HTS Teologiese Studies het gehandel oor sy verstaan van die taak van teologie - in die besonder Praktiese Teologie - 'n omskrywing wat gebaseer is op 'n bydrae in die boek van die Duitse teoloog Gert Otto ( 1975), Praktisch theologische Handbuch. De Wet het dit sterk afgewys as 'n 'herlewing van 'n ou definisie' omdat die sosiale dimensie van 'kerkwees in die wêreld' (vgl. Dreyer 1981:1-2) buitengewoon sterk beklemtoon word. Dreyer (1992a:431) beskryf sy voorganger De Wet se 'basisteorie vir die Praktiese Teologie' as die beskouing 'dat die Skrif as objektiewe selfopenbaring van God die bron en norm is'. Volgens De Wet (1974:5) het Otto hierdie bron en norm vervang met 'die algemene godsdiensgeskiedenis as bron' - 'n uitspraak wat myns insiens wel vanuit 'n Protestantse perspektief verstaanbaar is, maar moontlik nie reg laat geskied aan Otto se Rooms-Katolieke oriëntasie en wat hy binne sý kerklike en teologiese tradisie as 'goddelike gesag' sou reken nie.
Dreyer begin sy besinning oor die pastoraat (teologie) in sy 1981-werk met De Wet se insigte oor Otto. Hierdie kritiese spanning ten opsigte van 'n 'sosiale evangelie' word ook in Dreyer se 1974-proefskrif by implikasie aangetref wanneer hy met sy nadenke oor Van Oosterzee eindig met 'n waardering vir laasgenoemde se beklemtoning van aktualiteit,2 terwyl Dreyer (1974:143) teen 'krampagtige aktualisme' maan. In 1986 skryf Dreyer dat so 'n 'liberale social gospel-visie' dikwels lei tot 'n 'burgerlike godsdiens of 'n geënkultureerde Christendom waarin die kerk slegs sy seën uitspreek oor bestaande sosio-politieke sisteme' (Dreyer 1986:466-467).
T.F.J. Dreyer: Ek het reeds in my doktorale studies kennis gemaak met Van Oosterzee se handboeke oor die Praktiese Teologie. Dit was egter professor Jonker wat my gemotiveer het om oor Van Oosterzee as prediker en homileet navorsing te doen. In sy Homiletiek het hy sy uitgangspunte oor die prediking in teorie en praktyk uiteengesit. Hy was tegelyk ook seker die mees populêre prediker in Nederland gedurende die tweede helfte van die 19de eeu.3 Oral waar hy op uitnodiging gepreek het, het hy vol kerke getrek. Daar word byvoorbeeld in bronne beweer dat mense soms die Saterdagaand al buite die kerk oornag het om 'n sitplek vir die erediens van die Sondag te verseker. My proefskrif het uiteindelik gehandel oor die vraag in watter mate sy homiletiese uitgangspunte in die praktyk van sy prediking neerslag gevind het.
T.F.J. Dreyer: 'n Mens moet professor De Wet se teologie binne konteks beoordeel. Hy het die eerste leerstoel in Praktiese Teologie in die NHKA beklee. Daar was op daardie stadium in teologiese kringe nie veel begrip en waardering vir die vak nie. Op kerklike vergaderings is selfs die opmerking gemaak dat 'n ervare dominee aan die studente praktiese wenke moet gee. Die wetenskaplike staanplek van die vak Praktiese Teologie is bevraagteken. Professor De Wet moes dus fokus op die wetenskaplike en teologiese gehalte van die vak. Hy het gepoog om op 'n deduktiewe wyse vanuit die Bybel en teologie die verskillende verkondigingsgestaltes (soos hy dit genoem het) prinsipieel te begrond. Die positiewe in sy benadering is dat die teologiese gehalte van die Praktiese Teologie nie in gedrang kom nie. Dit het my ook gehelp om in later jare in my teologie altyd die teologiese gehalte van die vak in die oog te hou. Hy het hom skerp afgegrens teen enige poging om die praxis te laat meespreek in die daarstel van prakties-teologiese teorieë. Ek dink dat dit daartoe gelei het dat hy eintlik nie aandag gegee het aan die eise van die tyd en die invloed daarvan op die kerklike praxis nie.
T.F.J. Dreyer: De Wet het my geleer om erns te maak met die teologiese gehalte van die vak. In die daarstelling van praktykteorieë wat gegenereer word deur die interaksie tussen teologiese teorieë en praxis, moet 'n praktiese teoloog wat teologie beoefen met die oog op die kerk, altyd terugvra na ons bron, die Bybel. Jonker het my bewus gemaak van die belangrike rol van hermeneutiek in teologiese nadenke. Die eerste seminaar wat ek van hom bygewoon het, het gehandel oor hermeneutiek. Ek onthou nog die stelling wat hy dikwels gemaak het, naamlik dat die agteruitgang van die kerke in Europa in die eerste plek 'n hermeneutiese probleem is. As filosoof en teoloog van formaat kan 'n mens in al sy geskrifte aanvoel hoe hy worstel met die uitdaging om die boodskap van die Bybel hermeneuties te vertolk in die huidige situasie. In die nalees van Van Oosterzee se teologie en sy magdom gepubliseerde preke, het hy my eerstens weer die belangrikheid van die prediking laat besef. Binne die Reformatoriese tradisie is die prediking en erediens die hartklop van die kerk. Hy het my opnuut geïnspireer tot 'n passie vir die prediking. Elke preek is 'n kreatiewe hermeneutiese kunswerk wat die rykdom van die evangelie na inhoud en vorm so moet oordra dat die hoorders van vandag eksistensieel daardeur aangegryp word.
T.F.J. Dreyer: Die ou benadering in die Praktiese Teologie dat dit die teologiese dissipline is waarin aandag aan die sogenaamde 'amptelike vakke' gegee word, het daartoe gelei dat daar gefokus word op die werk van die ampte en dat die lidmate eintlik nie aan die bod gekom het nie. Hierdie benadering het berus op 'n bepaalde dogmatiese ekklesiologie. Die oorbeklemtoning van die herder-kudde model en die belang van die ampte het die rol van die lidmate in die kerk verskraal. Die opkoms van 'n prakties-teologiese ekklesiologie wat die kerk vanuit die kerk se funksies probeer verstaan het, het juis die rol en plek van lidmate beklemtoon. Die kerk vind gestalte in die geloofshandelinge van die kerk, waarby elke lidmaat betrokke is.
T.F.J. Dreyer: In 'n veelkerklike fakulteit kan dit gebeur dat 'n kerk se teologiese etos en identiteit verdwyn. Die daarstelling van die Hervormde Teologiese Kollege was juis daarop gemik om studente vertroud te maak met die eie teologiese etos, identiteit en bedieningspraktyk van die Hervormde Kerk. Die antwoord op die vraag of die ideaal verwesenlik is, sal bepaal word deur jou verstaan van die etos van die kerk. As 'etos' vir jou slegs betrekking het op die handhawing van uiterlike gebruike en tradisies, sal daar seker baie wees wat sê dat die ideaal nie verwesenlik is nie. As 'etos' egter verstaan word as 'n manier van teologiebeoefening wat ook neerslag vind in gebruike en tradisies, kan ek hoogstens sê dat daar in die HTK gepoog is om studente te begelei om vanuit ons teologiese tradisie oor ons kerklike bedieningspraktyk te reflekteer. Ek het studente probeer inspireer om trots te wees op ons wyse van teologiebeoefening omdat dit jou die vrymoedigheid gee om nie terug te deins vir die kritiese vrae van ons tyd nie. Ek dink die Hervormde teologie en etos is soepel, ruim en kragtig genoeg om vandag nog in mense se lewens 'n verskil te maak en hoop te gee. Of ek daarin geslaag het, sal net die tyd ons leer.
In die homiletiek van Professor Theuns Dreyer word daar nie, soos as't ware in 'n resep, eers aan die uitleg van Bybeltekste aandag gegee en dan daarna aan die praktiese toepassing daarvan in die lewe nie. Vir hom is gelowig wees 'n lewe wat met die gees van die Skrif volgemaak is. Wanneer hy spesifiek oor die begrippe 'spiritualiteit' en 'etos' nadink, beskryf hy so leefwyse as 'die luister na die Woord van die Skrif' (Dreyer 1998:297). Meditasie is vir hom 'die nadenke oor die Skrif, luister na die Skrif, oopgaan vir die Skrif, nabid van die Skrif' (Dreyer 1998:297). Reeds in sy doktorale proefskrif spreek hy die oortuiging uit dat 'explicatio in die appliserende geheel van die preek' tereg kom (Dreyer 1974:45). Vyftien jaar later huldig hy steeds dieselfde opinie en verwoord hy twee uitwasse wat beide 'vir die lewe van die kerk 'n doodloopstraat' is (Dreyer 1989):
in sommige gevalle het die prediking verword tot 'n siellose eksegetiese parafrase van 'n teks; by ander, het dit daartoe gelei dat die eksegetiese voorarbeid en teologiese deurdenking nagelaat word en die prediking laat verval in oppervlakkige moralisme en teologiese bloedarmoede.
In sy proefskrif toon hy waardering daarvoor dat Van Ooserzee 'waardering [het] vir die applicatio met insigte van die hele Bybel' (Dreyer 1974:69). Dreyer (1974:70) verwys hierna as 'om die datief van die prediking ten uitvoer te bring'. Die 'gesag van die prediking' lê nie in die gesag van die herhaling van 'n historiese teks nie, maar slegs daar waar dit in die hermeneutiese gebeure, deur die werk van die Heilige Gees, die lewende Woord van God word wat my hier en nou aanspreek' (Dreyer 1988:324).
die didaktiese rede vir en wat die onderskeid in die preekvorm behels tussen 'indikatief' en 'imperatief'
T.F.J. Dreyer: In my besigwees met die opleiding van studente het ek agtergekom dat dit vir studente moeilik is om die brug te slaan tussen eksegese en prediking. Dit het een van die twee uitwasse wat u genoem het, tot gevolg: 'n blote eksegetiese ekskursie van die teks, of andersyds, 'n oppervlakkige moralistiese sedelessie wat die eksegese van die teks verwaarloos. Eksegese het ten doel om op 'n verantwoordelike wyse die Skrifteks uit te lê om te bepaal en te verstaan wat daar werklik geskryf staan. Prediking het meer as die blote verstaan van die teks in die oog. Die vraag vir die prediking is: wat wil dit wat daar geskryf staan met my laat gebeur? Dit gaan oor die intensie, of die bedoeling van die teks vir die hoorder. Om die studente te help om hierdie brug van eksegese na prediking te bou, het ek teruggeval op die bekende heilsimperatief en heilsindikatief wat ons dikwels by Paulus en Luther hoor. Die kerugma het altyd die onderliggende teologiese struktuur van indikatief en imperatief. Die indikatief dui op die dade en handelinge van God, terwyl die imperatief klem wil lê op die reaksie wat die heilshandelinge van God in die lewe van gelowiges tot gevolg het. Deel van jou homiletiese meditasie, of gelowigteologiese nadenke oor die teks, is om op grond van die indikatiewe jou te probeer inleef in wat die imperatiewe, of reaksie is wat die teks by die oorspronklike lesers of hoorders in hulle konteks, en by jou in 'n nuwe konteks, wil ontlok. Ek het hierdie kerugmatiese struktuur in verband probeer bring met die insigte van die nuwere hermeneutiek wat beklemtoon dat die gebeure van die oorspronklike teks weer kan gebeur as daar 'n horisonversmelting plaasvind. Hierdie woordgebeure is, anders as in die filosofiese hermeneutiek, nie slegs geleë in die inherente potensiaal van die teks nie, maar is teologies gesien, slegs moontlik indien die Gees van God hierdie gebeure inisieer. Prediking is daarom altyd 'n pneumatiese woordgebeure waarin die prediker in afwagting en met gebed hierdie Woordgebeure van God afsmeek. So gesien is die imperatief van die teks dan die intensie van die teks wat op grond van die heilsdade van God, via die Woordgebeure, die hoorder in beweging bring om die bedoeling van die indikatief te laat realiseer. Die imperatief is altyd gebaseer op en die gevolg van die indikatief en nie andersom nie. Wanneer die imperatief los van die indikatief gepreek word, of nog erger, as die imperatief wat mense moet doen, die voorwaarde word vir God se indikatiewe heilshandelinge, verword die prediking tot moralisme en wettisisme.
Hoewel dit moeilik is om jou los te maak van jou subjektiewe voorverstaan, wat ook deels gevorm word deur die kerk se belydenistradisie, moet 'n mens probeer om altyd met 'n hermeneutiese suspisie jou eie bril eers af te haal en onbevange te probeer luister na wat die teks wil sê. Die belydenisskrifte van die kerk is nie die bron van die prediking nie, maar wel die grense vir die prediking. Soos wat ons die boodskap van die Bybel hermeneuties vertolk, geld dit ook van die belydenisskrifte. Binne die Reformatoriese tradisie is die Bybel die norma normans en die belydenisskrifte die norma normata. Omdat prediking nie 'n vryskut onderneming is nie, maar plaasvind by grasie van jou legitimasie in 'n bepaalde kerk, sal jou prediking binne die grense van die belydenis moet plaasvind. Dit beteken tegelyk dat teoloë voortdurend die belydenisskrifte moet toets langs die weg van die hermeneutiese proses van eksegese en vertolking van die Bybel vir vandag. Gesien vanuit 'n prakties-teologiese ekklesiologie is prediking nie die enigste gestalte van die verkondiging nie. Die verkondiging, of uitdra van die evangelie, vind nie net in die erediens deur die dominee plaas nie. Om te verkondig, te getuig, die Woord uit te dra en uit te leef, is die verantwoordelikheid van elke gelowige. Die prediking in die erediens behoort die gemeente toe te rus om dit met verantwoordelikheid en oortuiging te doen.
Kritiese vrae wat met verloop van tyd deur my gestel is, in geskrif en mondeling, gaan oor lidmate en ampsdraers wat die gesag van die kerk en teologie agter hulle eie politieke opvattings wil inspan, die gevaar dat die kerk uit reaksie sy nugterheid mag verloor, die politisering van Artikel III of die beskouing dat hy enigsins 'n fundamentele funksie in die kerk vervul, wangebruik en misbruik van die Bybel, die gebrek aan 'n diakonale verantwoordelikheid wyer as die kerk self, die onvermoë van die kerk om uitspattige lewe by sy lidmate teen te werk, die afkeer daarvan om goeie menseverhoudinge deur die prediking en pastoraat te bevorder, die gevaar van volksteologie en apartheidsteologie, die voorhou van die volkskerkgedagte asof die wese van die kerk daarin geleë is, ensovoorts. Ek staan by hierdie kritiese vrae en ek is oortuig dat hulle voortkom uit kennis van en solidariteit met die Nederduitsch Hervormde Kerk vanaf die tyd van die Groot Trek tot vandag toe. Ek wil beweer dat dit Hervormd is om sulke vrae te stel en dat die Skrif ons telkens wegroep van alle selfingenomenheid, alle sisteemdenke, alle oorbeklemtoning van die belydenisskrifte, alle ongedissiplineerde lewenspraktyke.
Wat is die 'storie' wat lidmate oor die kerk vertel waarna u in u artikel 'Statistieke vertel 'n storie' (Dreyer 2003:1045-1062) verwys?
T.F.J. Dreyer: Toe ek in 1983 aangestel is in die Departement Praktiese Teologie aan die Universiteit van Pretoria, was Evangelistiek een van die vakke wat ek moes doseer. Op daardie stadium het kerke plaaslik en internasionaal nog gewerk met die onderskeid tussen buitekerklike, of kerklos lidmate, en heidensending. Die eerste kategorie was dan mense wat 'n formele binding met die kerk gehad het, maar kerklos of buite-kerklik geraak het. Hulle was die 'objek' van evangelisasie. Die heidenwêreld was die terrein van die sending. Gelukkig het hierdie skerp onderskeid vervaag met die nuwe benadering van die kerk as missio Dei. Ek het destyds die onderskeid tussen pastoraat en evangelisasie gemaak omdat baie lidmate vanweë die druk van die samelewing formeel hulle lidmaatskap van die kerk behou het, hoewel hulle nie meer aktiewe lidmate van die kerk was nie. In die pastoraat is die veronderstelling dat dit gaan om die versorging van mense wat belydende gelowiges is. Indien mense wat buitekerklik is ook inhoudelik op dieselfde wyse pastoraal versorg word, versterk dit die valse gerustheid dat hulle belydende gelowiges is. Ek was van mening dat die pastorale gesprek in sulke gevalle inhoudelik sal verskil. Gesien vanuit die missio Dei, verskuif die klem van die 'objek' van die pastoraat na die kerk en elke gelowige as die gestuurdes van God. Die uitleef van die missio Dei vra nie na die 'objek' nie, maar is die sigbaarmaking van die liefde van God vir alle mense. Só gesien vra dit van gelowiges om ander mense met deernis te behandel, ongeag wie of wat hulle is. Deernis skep juis die ruimte dat 'n mens begrip sal hê vir ander se emosies en ervarings. Juis daarom sal jy mense wat in die kerk seergekry het, of 'soekers' is, met begrip hanteer sodat hulle weer iets van die liefde van God by jou kan ervaar. Ek dink dat dit die bedoeling van missionale bediening moet wees en natuurlik vra dit 'n verandering in denke oor kerkwees. Kerkwees en die gemeenskap van gelowiges vind gestalte binne die sosiale en kulturele ruimtes van taal en kultuur. Die vraag oor lidmaatskap van 'n kerk word dus nie deur die kerk op 'n eksklusiewe wyse bepaal op grond van wie jy is nie, maar die gelowige het die keuse of jy jou met die taal, etos en spiritualiteit van 'n bepaalde kerk kan identifiseer. Volkskerklike sending het in die verlede gelei tot eksklusiwiteit in plaas van inklusiwiteit. Missionale bediening maak in beginsel eksklusiwiteit onmoontlik.
Dreyer se 'kerklike teologie' het 'n besondere invloed op die NHKA gehad. Die NHKA het in sinodale besluite onder leiding - soms bewustelik en soms onbewustelik as maar deel van die momentum van die lewe - van 'n meer konserwatiewe lewensuitkyk by veranderende sosiale omstandighede in Suid-Afrika en elders in die wêreld begin aanpas. Hierdie 'aanpassing' gebeur nie sonder weerstand nie. Aan die einde van 'n beslissende periode kerklike leierskap (2007-2010) maak Dreyer mondeling tydens die NHKA se 69ste Algemene Kerkvergadering die uitspraak dat die toekoms sal leer of die NHKA op apartheid as sosio-politieke ideologie gebou is of op die eise van die evangelie van Jesus Christus. Met instemming beskou Dreyer die NHKA se besluit om 'onomwonde' te verklaar dat apartheid nie Bybels-teologies' regverdig kan word nie (kyk Van Aarde 2011b) as 'n 'kwantumsprong'. Binne 'n jaar is 'n 'akte van doleansie' deur 'n groep beswaarde lidmate van die NHKA uitgereik en is bogenoemde uitspraak van Dreyer as motivering daartoe gesien. Hoewel Dreyer nie meer voorsitter van die NHKA se Kommissie van die Algemene Kerkvergadering is nie, is hy wel in 2011 gevra om amptelik teologiese advies in memorandum te gee wat tydens 'n 'werkswinkelbosberaad' bespreek is. Dreyer het sy standpunt gehandhaaf. Die spanning het egter nie afgeneem nie en 'n buitengewone Algemene Kerkvergadering is vir Oktober 2011 belê.
Daar is 'n merkwaardige ooreenkoms wat vandag in die Hervormde Kerk in Suid-Afrika plaasvind met wat in die Hervormde Kerk in Nederland in die 19de eeu gebeur het. Theuns Dreyer se teologie getuig, net soos dié van Van Oosterzee (kyk Dreyer 1974:22), op 'n soort kompromis tussen 'geloof en verstand'. Soos Van Oosterzee (kyk Dreyer 1974:15) is Dreyer 'n 'ireniese' figuur. Hy word in die krisis van die begin van doleansie in sy eie kerk in 2007 as sinodale voorsitter herkies, nadat hy gemeen het dat sy formele leierskap van die NHKA in 2004 tot 'n einde gekom het. Dit is duidelik dat sy persoonlikheid én sy teologie vir die meerderheid in die NHKA aanneemlik is. Johann Beukes (2008:95) verwys na Theuns Dreyer as 'simbool' wat die etos van die Hervormde Kerk verteenwoordig. In 1998 en in 1999 het Dreyer in twee navorsingsartikels spesifiek aandag gegee aan die kenmerke van Hervormde spiritualiteit (Dreyer 1998; 1999). In sy artikel 'Voices carry: An archaeology of the Hervormd approach', op versoek geskryf vir HTS Teologiese Studies by geleentheid van die herdenking van die honderdjarige verjaarsdag van die Universiteit van Pretoria, skryf Beukes (2008) die volgende oor Dreyer: