Grabber: Go šireletša mmu wa gago wa mohola e ka ba selo se sebotse!
Ge re šetša dipalopalo tšeo di bontšhago phokotšego ya maemo a monono le ge e ka ba bokaakang bja dibolang mašemong ao a sa nošetšwego mono Borwa bja Afrika, gona go na le mabaka a mmalwa a a tiilego ao a dirago gore re akanye pšalo ya dibjalo tšeo di šireletšago mmu (cover crops). Se se ba bohlokwa kudu ge pula ye e nago morago ga nako gammogo le ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo le tšweletšo tše di namelelago godimo di ka šitiša motšweletši go bjala lehea - dintlha tše pedi tše di bonagalago sehleng se.
Le ge dibjalo tše di šireletšago mmu di dirišitšwe mananeong a phetošopšalo mengwagengkgolo ye mmalwa ye e fetilego, batšweletši ba lehono ba tlwaetše go diriša menontšha le dibolayangwang bakeng sa go bjala dibjalo tša mohuta wo. Temogo ye e golelago godimo ya bohlokwa bja go babalela tikologo e hlohleletša batšweletši ba sebjalebjale go boela go lenaneo la phetošopšalo mo go dirišwago dibjalo tše di šireletšago mmu ka baka la mehola ya tšona.
Popegommu e kaonafatšwa nako ye nngwe le ye nngwe ge sebjalo se tiiša medu yeo e tsenelelago mmu wo o kgohlaganego (compact soil). Ka mokgwa wo go hlolega mašobana mmung wo mme wa kgona go mona le go babalela monola bokaone. Ge tšhemo e tlogelwa lebaka e sa bjalwe, bokagodimo bja mmu bo a kgohlagana mme meetse a bohlokwa a a tšhaba ka ge a sa kgone go tsenelela. Dibjalo tše di šireletšago mmu di phema letšatši le le fišago bjalo ka kobo mme ka go realo di fokotša kgohlagano le gona di phediša diphedinyana tša go swana le dinogameetsana tšeo di phelago ka dibjalo tše di bolago.
Dibjalo tše di šireletšago di swaragantšha mmu mme ka go realo di fokotša kudu mmu wo o lahlegago ka baka la kgogolego ye e hlolwago ke meetse goba phefo.
Dibjalo tše ntši tše di šireletšago mmu di bopa mothopo wo mmotse wa tlhago wa menontšha ya dibolang. Menawa e oketša naetrotšene ye bohlokwa mmung. Fao go tšhetšwego monontšha wo o nyakegago mme gwa šalela naetrotšene ye ntši mmung, mohlamongwe ka go se dirišwe ka botlalo ke dibjalo tša go fokola ka baka la komelelo sehleng sa go feta, bjalo ka mohlala, phepo ye e ka dirišwa go ya pele ka go bjala dibjalo tše di šireletšago mmu, tša go swana le sebjalo sa furu (hay) se se nonnego ka potasiamo le fosforo.
Bothata bja kakaretšo bjo bo tshwenyago batšweletši ke tlhaelo ya phepo, kudu N (naetrotšene) le P (fosforo). Bothata bjo bo ka rarollwa gabonolo ka go diriša monontšha wo o lebanego. Le ge go le bjalo, batšweletšinyane (small scale producers) bao ba hlaelago methopo ye mebotse ga ba kgone go dira bjalo, mme tharollo ye kaone go bona e ka ba lenaneo la phetošopšalo fao go dirišwago dibjalo tše di šireletšago, leo le tlogo kaonafatša poelo ya seekonomi le monono wa mmu. Go dumelwa ka kakaretšo gore ka go diriša monawa wa selemo wa go swana le dinawa tša naga (cow peas) le lehea ka go šielana lenaneong la phetošopšalo, poelo le tšweletšo e ka kaonafatšwa, monono wa mmu o ka tšwetšwa pele le gona ditshenyegelo mabapi le theko ya menontšha di ka fokotšwa.
Dibjalo tše di šireletšago mmu tša go swana le dierekisi tša naga (cow peas/field peas) goba bjang bja "teff" bjo bo kitlanego, di phema letšatši le gona di gatelela mengwang yeo e ka bego e mela gabotse.
Ka nako ye nngwe dibjalo tša dierekisi tša naga goba bjang bja "teff" (eragrostis tef) ga di hole fela mmu sehleng seo go sa bjalwego lehea, eupša di hola le motšweletši ka go ba furu ya diruiwa tša gagwe yeo e tlogo ba mohola wo mogolo sehleng se se omilego seo se tlago.
Bontši bja dibjalo bo sepelelana le ditshenyegelo mabapi le thoto ya puno go tloga mašemong go ya mmarakeng, mola dibjalo tša go šireletša mmu tšona di sa hlagiše ditshenyegelo tša mohuta woo ka ge tšona gantši di dirišwa fao di bjetšego gona goba kgauswi le fao gona moo polaseng.
Di tlo bjalwa neng?
Nepo ya go di bjala ke efe?
Ka tlwaelo dibjalo tše di šireletšago mmu tše di atlegilego tikologong ya ka ke dife?
Na tšhemo ye e nyaka dibjalo tše di šireletšago mmu tša monawa goba tše e sego tša monawa Elelwa gore dibjalo tša go šireletša mmu tša monawa di okeletša naetrotšene mmung ka go e hupa moyeng mola dibjalo tšeo e sego tša monawa di diriša naetrotšene yeo e lego mmung gammogo le phepo ye nngwe yeo e lego gona?
Dibjalo tša monawa tše di ka lekwago ke: dinawaswikiri (sugar beans), dinawasoya, lesereng, dierekisi tša naga, tlabere (clover), bjalobjalo. Dibjalo tše dingwe tšeo e sego tša monawa ke: bjang bja "teff", rae/rogo (rye), outse, korong, thenipi/rapa, furu le rediši/rateise ya Sejapane (Japanese radish).
Erekisi ya naga ke sebjalo sa selemo seo se kgonago go lwantšha komelelo le phišo. Ke sebjalo sa ngwaga seo se golelago godimo tekanyo ya 80 cm mme se na le modutona wo o tiilego. E mela gabotse mmung wo o fokolago wa sehlaba. E na le mohola mmung ka ge e kgona go mela ntle le koketšo ya monontšha fao go hlaelago naetrotšene. Go feta fao go bohlokwa gore e ka dirišwa ke batho le diphoofolo ka ge matlakala, diphotlwa le peu ya yona e hlagiša phepo ya maemo a godimo. Gape dierekisi tša naga di ka omišwa le go bolokwa ka katlego.
Bjang bjo e lego mafulo a mabotse ke sebjalo sa ngwaga seo se golago ka pela lebakeng la dibeke tše 8 - 12. Bo mela gabotse mabakeng a a lekanetšego a selemo mabung ao a gamotšwego gabotse. Bjang bjo ke seširetši se sebotse sa mmu mme bo gatelela mengwang ye e sa nyakegego ka baka la go kitlana ga bjona. Bo dirišwa kudu bjalo ka furu mme sehleng se sebotse bo ka segwa gabedi goba go feta. Furu ye e swanetše go segwa pejana ga ge bjang bo enya peu.
Tšeo di ka kgonegago ka go bjala dibjalo tše di šireletšago mmu ka lenaneo la phetošopšalo sehleng sa go koloba ge motšweletši a šitišwa ke mabaka go bjala dibjalo tše a di tlwaetšego sehleng seo, di a kgahliša. Batšweletši lefaseng ka bophara ba bitša dibjalo tša go šireletša mmu "kuane ya lefase" ka baka la tšhireletšo ya mmu yeo di e hlagišago. Go molaleng gore e ka ba selo se sebotse go šireletša mmu wa gago wa mohola!