Botswana (Republic of Botswana, Lefatshe la Botswana)
Biggest cities: Gaborone, Francistown, Molepolole, Sebilj-Pikve, Maun. T: Ke sone se o bonang basimanyana ba tsamaya ba tsentse mo pateng jaana; gakere?
T: Ee, gore e seka ya re a sena go bolaya a bo a sena thipa. Gakere?
T: Ee, jaanong baganetsi ba ba bedi ba, re bonye ba bangwe ba nale kitso e e
tseneletseng; ba bangwe ha, ba thoka kitso. Ba bangwe ba na le kitso, o bona gore ba
kgona go ha mabaka a le mane. Whether a selo sateng ke nnete kana ga se nnete, mme
ha o kgona go ha mabaka ale four, go raya gore tota oa itse ka selo sa teng. Ee, ha
mabaka a kgobelwa, kana…kana dilo tse dingwe o tshwanetse gore le ha o ya ko go
goromente, le ha goromente a go pateletsa gore o duele, mme o bo o ta ka mabaka o
mo supegetsa. Jaanong ha o ta o ema hela o inama o re “ga kena madi.” Aa…
goromente o taabo a re “Aa, oa peka wena.” A bo a ganelela ka ha … ka ha ba ba
ntshiteng mabaka gore … gore ga se gore … ga le na madi, madi a teng ke gore madi
le reka di fish and chips. Se sengwe gape … se se rileng sa diragala … re raya se se
neng se diragala mo classing.
T: Ga re bate ( ) epe, re itiretse ke rona ba re itiretseng (
go hithelela e be re e hetsa.
T: Se sengwe se se tshwanetseng go nna teng gore tsamaiso sente e nne teng?
T: A mme le raya gore dintha di pedi hela tse di duleng le buile nako e e kanakana?
T: Ba bangwe ba buile gore ba be ba tswe mangana!
L12: Ee…selo se sengwe se e leng gore ke ne ka se lemoga ke gore basimane ba ne ba
tsaya nnetane, gatweng? … ke bone ba ne e le gore ba ne ba ( ).
T: Ee… kana mme e a bereka ‘gender issue’, gakere? Ha gongwe ka puisanyo re
T: Lebaka ke gore mosadi maikuto a gagwe ka tholego o kutwelobothoko. Gape
mosadi ke ene yo o rweleng lelwapa, gakere?
T: Ee! Sengwe le sengwe! Monna ha kgwedi e hela o kgona go neela mosadi five
hundred Pula; mo go five hundred Pula yo, o taabo a solohela gore mosadi … nako
le nako ha a tsena, a hithele dijo, bana ba isiwe sekoleng, bana ba thapisiwe; sengwe le
T: Jaanong ke tsone dilo tse e leng gore mo malatsing ano ha go buiwa go nna go ntse
go lebelelwa bo mme. Ba kopa (copy) mo go bo mmaabone; gakere? Basimane bone
ba a bo ba tsamaile ba ile go goga disekerese kwa!
T: Ha ba tsena ba bata go hithela dijo di le mo tafoleng; gakere?
T: Jaanong mme o na le mmaagwe; ke ene yo ne mmaagwe a ka mo roma “tsamaya o
ye go reka...ee, tsamaya o ye go reka pherehere hale; reka ( ) gore dijo di kgone go
T: Ee! Ke sone se e leng gore … ee…, ee…, mo puisanong … mo puisanong, go nale
dikgang tse di amang ‘bong’ ja rona. Gape ha gongwe re taabo re akanya ka ‘bong’ ja
rona. Banna gatwe ke batho ba e leng gore gantsi ga ba na sepe! Le ha ... ha ngwana a
kobilwe o ta a bo a re “o ta a ipona!” A re “ota a ya go bata tiro.” Gakere?
T: Mosadi ene ke ene a ta a bo a re “oh! a ngwanake! A ne a ka bereka ne e tare ka
T: Gape o itse monna … monna ha gongwe o sotegetse gone hoo; ko small house kwa
gongwe o ja mae le bacon. Gakere?
T: Jaanong ke sone se o bonang bo mme ba re bana ( ) jalo jalo. So, go raya gore (
). Mosadi o kgona gore ha a nale ditaba a bo a lela! Ee… ka maikuto! Ka a fila (feel)
… gatwe ke eng? Ha a ikutwa sengwe o bona a thubega ka selelo. Ke sone se o bonang
ba se ke ba ikaletsa. Rona re a ikaletsa. Gakere rona ra re “batho ba ta a reng ba bona
ke lela?” Jaanong phakela le phakela gore ke thole sente, ke ta a bo ke lela!
T: Ee, ga ntsi ha e sena … gatwe go bidiwa eng? … motsereganyi, ga e ka ke ya ya
gope. Re thusitswe hela ke gore ke ne ke le fa. Ke ne ke ntse ke re “ee! Hoo!” Gakere?
T: Go raya gore ngangisano ha gongwe e bata motshereganyi. Thatathata ha e le batho
ba le ba ntsi jaana. Go kgona gore a bo a re “nnyaa a ko o bue hale, wena bua hale.”
Kana ha gongwe mo botshelong go nale bommaetsho gape … O kgona gore a bue
letsatsi le tswa go hithela le bo le phirima a sa eme; non-stop! Gakere?
T: Gape motho yo o a le lentswe le le kima! O a bua! Mme go tsweng hoo ha ore o
T: Mongwe le mongwe a bo a tsamaya le ene hela ka gore ke ene yo o lentswe le le
kima. Yo mongwe a sa itse go bua, “mm…mm…mm…” [IMITATING A PERSON
T: O ka se ke o utwe! Jaanong mo ngangisanong ga o tsamaye in circles. Ga o
tshware kwa le kwa. Gakere?
T: So, ke solohela gore mo debating le a itse set up ya teng. E nale melawana … It’s
formal mme puisanyo can be informal. Ha gongwe le go ntsha topic ya teng… ke
ntsha topic ke re ‘a re ngange’. Jaanong ngangisano yone e formal. Go ka twe ‘four
kana yo o buang lantha five minutes’. Go nale mmaditsela (chairperson); le tisetswa
important gore go nne le rebuttal; go supa gore o ne o reeditse. A re thalogantse?
T: O kare nako ya rona e fedile. Go siame.