Mathomong Seisemane go ya go Sesotho sa Leboa salad
Phetolelo ya salad ka go Sesotho sa Leboa Mathomong Seisemane go ya go Sesotho sa Leboa guess
Phetolelo ya guess ka go Sesotho sa Leboa Dipolelo (tša semmušo) : Finnish, Swedish
Le tšwa go "https://nso.wikipedia.org/w/index.php?title=Finland&oldid=36419" Mobile roulette e bapala feela joaloka e 'ngoe e ne e tla ba papali e tšoanang ka lik'hasinong ho. Joalo ka kamehla, ho qala ka nako ea ho becha, lateloa ke mohato pelo-emisa ha lebili e spun le bolo e akhetse, ipolaea dula fase ka go lapišwa ke morwalo wo boima wo, a ntataiša ka lerato le
Nka dira phošo ge nka se leboge batswadi ba ka, e lego Mapue le Tseke
Godimo ga tšeo ka moka, ke rata go leboga Modimo, e lego Yena a
nkgontšhitšego tše ka moka.
Sepedi tšeo di šetšego di ngwadilwe go tloga ngwageng wa 1943 go
eupša di tšweletšwa gore mmadi a di tsebe. Go tšwela pele go tlo
tshepedišo ya ditaba le tšona di tla ahlaahlwa gomme morago gwa
ditaodišosengwalo tša Sepedi. Nyakišišo e ya go tšwela pele go
polelong ya Sepedi. Mošomo wa mathomo wo o lebanego le
go fihlela lehono ke Groenewald, Mojalefa le Mohlala. Bjale go yo
bapetšwa le mehutangwalo ye mengwe ya go swana le padi, theto,
bja ditaodišosengwalo tšeo di lego gona ka polelo ya Sepedi go fihla
ge ba swanetše go ngwala ditaodišosengwalo. Bjale go yo
GO FIHLA BJALE
Ngwaga wa 1943 ke ngwaga wo bohlokwahlokwa mo historing ya
wona. Le ge e le gore taodišosengwalo ke sengwalo se bohlokwa mo
polelong ya Sepedi, kgolo ya sona e bile ye e nanyago. Go ka thwe
tšweletša mohuta wo wa sengwalo. Taba yeo e thekgwa ke go ba
tšeo di di hlatlamago.
Go tla lemogwa gore go fetile lebaka la mengwaga ye 24 pele
Mohlala (1994:2) ge a thekga kgopolo yeo, o re go fihlela lebakeng le
go sa na le lesehla la dingwalo tša ditaodišo mo Sepeding. Taba ye e
tiišwa ke gore go fihlela ka nako ya nyakišišo ye go ngwadilwe
bapetšwa le palo ya dipadi tša Sepedi tše di lego gona, go tlo
Ke mediro yeo e dirago kgwathi go
Tlhohlo ye ya Mohlala ke ye nngwe ya dikokwane tše bohlokwa
Go na le banyakišiši bao ba lego mahlong ba ba šetšego ba kgathile
tlhalošišo go tšwetša pele molaetša wa gagwe.
mmadi ka go mmontšha mafelo a bohlokwa a histori. Ge a laetša ka
O ruma ka gore Mahapa o na le bokgoni bjo bo makatšago bja tirišo
ya seswantšho bjalo ka thekniki. Tshwantšho ye ya gagwe e tšweletša
O tšwela pele ka go fa palo ya ditaodišosengwalo tše tša Mahapa, ka
thwii ke thaetlele ya puku ye. Taba yeo e bolela gore o inaganela
ditaba tša kgale, ka tsela yeo, o ka re o re rutang bana ditaola le se ye
ka go gatelela gore sehloa sa ditaba tša Mahapa se lebane le
nne tša ngwaga, e lego seruthwana, selemo, lehlabula le marega. Ka
tše di selelago tše kgolo le noka e tee ye kgolo kua Bopedi.
tšona, e lego matseno, le dikgaolo tše nne go ya ka dihla tše nne tša
goba ditaodišosengwalo tše di lego mabapi le ditiro tša batho kua
molaetša wo mogolo wa Mabitje. Maikemišetšo a gagwe e be e no ba
e le tše di šupago, ye nngwe le ye nngwe ya tšona e lebane le sererwa
sa yona. Go ka akaretšwa ka gore go rerwa ka ga dithaba tše di
ditaodišosengwalo tše tharo fela, e lego ‘Tubatse,’ ‘Kgalatlou’ le
Malebana le mekgwa ya go phela ya badudi ba ‘Tubatse’, ‘Kgalatlou’
Badudi ba a ba hlalošago mo ditaodišongsengwalo tše tharo, ke
Mohlala o ahlaahlile thulaganyo ka dikarolwana tše di latelago, e lego
go fetleka taodišosengwalo e tee, e lego ‘Tubatse’.
dikarolwana tše tharo tše di latelago, e lego kalotaba, mmele le
O rumile ka go kgetha taodišosengwalo e tee, e lego ‘Tubatse’
gomme a tšweletša thulaganyo ya yona. Mo tshekatshekong ya
ya ditaodišosengwalo tšeo a di hlalošitšego ge e le tše bohlokwa
Ge a etla go mongwalelo, o bontšhitše ka fao moko wa ditaba o lego
bohlokwa ka gona nyakišišong ya mohuta wo. Ga se a sekaseka
boletšwego ka bona ka mo godimo ge a bapetšwa le a nyakišišo ye.
Mahapa le tša Mabitje e be e le go fa mohlala wa tshekatsheko ya
go bitšwa ‘Tubatse’ a tšama a tlaleletšatlaleletša ka tše pedi, e lego
polelong ya Sepedi. Ka tsela yeo, go tla lemogwa ge go le bohlokwa
ka kakaretšo e lego sona. Ge go tšwelwa pele go tlo bapetšwa
yago go dirišwa mo nyakišišong ye.
hlaotše mekgwa ye mene ya nyakišišo, e lego (a) mokgwa wa go
(‘to classify’) le (d) go sekaseka (to evaluate). Go tšwela pele go tlo
tšweletšwa bohlokwa bja go fapantšha mareo a mararo ao go ya le ka
Yerkes (1995:379) o hlaloša kgopolo ye ka go re:
go šomiša polelo ye e tseneletšego ya selo gomme gwa utollwa
dipharologantšho tša sona gore sebopego sa sona se šale nyanyeng.
Ge go tsinkelwa kgopolo ye, e bolela gore ge go hlalošwa selo go
ye, Serudu (1987:25) o fo re go hlaloša ke go tšweletša ka mantšu
sebopego, seemo goba kamano ya selo se tee le tše dingwe.
hlaloša kgopolo ye go tšwela pele ka go e amanya le kwešišo, ka go
rilego. Ge a tšwetša pele polelo yeo ya gagwe gona letlakaleng leo
ya go lekola maemo a kelo le bohlokwa bja diphihlelelo tša tšweletšo
Ge a akaretša dikgopolo tše Phala (1999: 6) o re:
Mokgwa wa go hlopha (le ge e le go bapetša)
go ya ka go kwana ga tšona. Tšeo di sa swanego le tša legoro la pele
pele le la bobedi tšona di tlo kgafelwa legorong la boraro go ya ka go
Polelo ye e hlaloša gore dilo di bewa ka dihlopha go lebeletšwe
tšeo di bapetšwago gore di kgone go tsena dihlopheng tšeo di di
Sepedi tše di šetšego di ngwadilwe go tloga ka ngwaga wa 1943 go
fihla ka ngwaga wa 1996. Ditaodišosengwalo tšeo di tlo hlopšha go
go bapetša. Ke ditlabelo tše kgolo tša go nyakišiša dingwalo. Taba ye
nngwe ye bohlokwa ke gore le ge go sekaseka go gata ka mošito o tee
le go hlatholla, fela dikgopolo tše pedi tšeo di a fapana ka gobane go
o tee wa sengwalo eupša dingwalo ka kakaretšo. Ke ka mokgwa wo a
tšweletšo ye e kwagalago ebile e nepagetše ya sengwalo seo. Go ka
bofokodi bja mongwadi (le ge e le sengwalo).
Tlhalošo ya kgopolo ye mo nyakišišong ye e bohlokwa ka gobane e ya
Genette (1980) o šetše a ngwadile kudu ka ga naratholotši. Ge a
thwii. Strachan (1987:3) o tiba ka mošito o tee le yena gona mo
ka go no re ke ‘visie’. Mojalefa (1995:63) yena o hlaloša kgopolo yeo
(‘visie’) yeo e lego thekniki ya thulaganyo. Groenewald (1993:3) o
sererwa se bohlokwa ka ge e le sona se kgokaganyago ditiragalo tša
šedi ye kgolo e swanetše go lebišwa go moko wa ditaba. Lebaka la
go re ke yona thuto ye kgolo yeo mongwadi a ratago go e abelana le
mmadi. Ka tsela yeo moko wa ditaba o bohlokwa kudu ka gobane o
ke ona a hueditšego Maisimane go ngwala ka ga mohuta wo wa
Kgaolo ya bohlano e beile šedi ye kgolo ye e lego mabapi le go arola
mehutana ye e welago ka fase ga mohuta wa taodišosengwalo.
ditaodišosengwalo tša Sepedi. Kgaolo ye e ya go lebelela
ditaodišosengwalo tša Sepedi go ya ka tatelano ya mengwaga yeo di
gatišitšwego ka yona go tloga ka 1943 go fihla ka 1996. Kgaolo ya
kgaolo ya pele go fihla ka ya bošupa. Go iša pele e ya go bapetša
sekhetšhe ka gobane dingwalo tše pedi tše di bonala di swana kudu le
taodišo mo e lego gore ge di ka se hlalošwe gabotse ka maleba di ka
mohuta wo wa sengwalo le wona o bohlokwa kudu. Tlhalošo yeo e
dintlha tše bohlokwa tša tšona .
Ge polelo ye ya Holman e ka hlokomedišišwa gabotse, o ka re e
pele ka go re tlhalošo ya taodišo ke ye e phatlaletšego gomme ke ka
Go ka thwe, polelo ye go laetša o ka re ga se ye e tletšego ka gobane
ge go ka ngwalwa kanegelo ye nngwe le ye nngwe ye kopana, le yona
boima go hlaloša seo taodišo e lego sona. Ge a leka go tloša
(1989:4) o tšwetša taba yeo pele ka go re:
mantšu a makgolo a se makae. Ge a tšwela pele o oketša taba yeo ka
e ka dirišwa mererong ye e fapafapanego.
tšwela pele go hlatholla gore ditaba tše tša thuto le saense go
ka go gatelela gore taodišo ke mokgwa wo mongwe wa go hlamola ka
go ngwala ka hlogo ye e itšego ya ditaba ka boripana goba
Go laetša gore mongwadi wa taodišo o swanetše go šomiša mantšu ka
tsheketšo ye kgolo ge a ngwala sengwalo se. Se se gatelelwago mo ke
Lee (1912:1) o gata ka mošito o tee le bona ge a re taodišo e swanetše
go ba ye kopana goba ya botelele bjo bo itekanetšego gomme e
lebane le hlogo ye e itšego, moo e lego gore e fo kgemetha dintlha tše
di rilego fela. Ge a tšwela pele o sa gatelela gore taodišo ga se
gomme ba bile ba tšwela pele ka go e bapetša le theto ge ba re ge e
bo hlaloša tebelelo ya mongwadi wa taodišo yeo, gomme go ya ka
Abrams (1985:59) ke tebelelo ye e rilego ya mongwadi wa taodišo:
Tše dingwe tšeo Abrams a di tšweletšago mabapi le ge go ngwalwa
balela pele, (b) go fapana ga taodišo le dingwalo tša mohuta wa yona,
na le mokgwa wo o itšego wa go latelanya ditaba ka ge e sa
Tše ke tšona dintlha tše nne tše bohlokwa tšeo go ka thwego ke
dipharologantšho tša taodišo. Ge a oketša dipharologantšho tša
taodišo tša go betlwa ke Abrams, Cuddon (1998:286) o no re:
Ge go ka lekodišišwa polelo ye ya Cuddon o ka re o hlaloša gore
ditaodišo tša kgale e be e le tše telele ge di bapetšwa le ditaodišo tša
ka magoro a mabedi, e lego (a) ditaodišosengwalo (b) le
(1990:75) o godiša dipharologantšho tše tša taodišo ka go re di lebane
O bolela gore taodišo e swanetše go ba le pharologantšho yeo e
nepišago polelo ye go ka thwego ga ya tlala gabotse, eupša ye e
ke borateori ba go boletšwego ka bona, Fowler (1991:78) o tlaleletša
O gatelela polelo ya gagwe ka go re sengwalo se ga se na mokgwa
wo o rilego wa go se ruma ka gobane se laolwa ke molaodiši ge a
Berger (1964:25) ge a tiišeletša se se bolelwago ke Wilpert (1955:1011) malebana le sebopego sa taodišo, o re taodišo ke sengwalo sa go
Mohlala (1994:15) le yena o thekga dikgopolo tša borateori ba ka
mongwe le wo mongwe go ya le ka moo ditaba di lebanego le
go tšweletša pharologantšho ye nngwe gape ya taodišo, e lego
mokgwa wa go e ngwala goba wa go e laodiša. Taba yeo e nepiša
taodišo le mokgwa wa go ngwala taodišo, e lego mongwalelo. Go ka
Ge a bolela ka diteng tša taodišo Groenewald (1991:18) o re :
bophara; ke tše di sego tša rulaganywa
yeo e kwagalago. Ka lebaka leo, nako e
Tlhalošo ye ya Groenewald ke ya go akaretša, ka gobane ga e nepiše
ka botšona, a bile a re diteng tšeo ga di thongwe ke mongwadi.
Chapman gomme o tlaleletša ka go re ditaba tšeo ga se gore ke tša
therešo ge di ikemetše ka botšona. O thekga taba yeo ya gagwe ka go
ditaba ka morago ga ge di arogantšwe le tša thulaganyo le
Ge ba tšwetša kgopolo ye pele Maibelo le Sepota (1996:125) le bona
ba bolela gore ditaba tšeo, mohuta wo wa sengwalo o laodišago ka ga
tšona, di lebane le bophelo. Seo se šupa gore taodišo e ka anega, ya
selo sa tlhago ka mokgwa wa lethabo goba wa manyami.
Mohlala (1994:24) ge a tiiša ditaba tšeo o re ka ponagalo kgopolo ye
bjalo go swanetše go lemogwa gore ye e lego kgodu ye e tšwago
mokgwa wo di latelanago ka gona ge di na le tebanyo le sererwa.
Seo ke sona se segolo se se akaretšago diteng tša mohuta wo wa
mokgwa wo a ratago go laodiša ditaba tšeo tša gagwe ka gona.
yeo ka go re mongwadi wa taodišo gantši o ngwala ka se bohlokwa
Go ya ka polelo ya rateori yo, go laetša o ka re selo seo mongwadi a
gapeletšega go kgetha dintlha tšeo a di bonago e le tše bohlokwa; ke
ditaba tšeo di mo kgahlago goba di mo nyamišago, gomme a ngwala
ka ga tšona. Taba yeo ya go ngwala e amana le molaetša wo morago a
Mohlala (1994:17) ge a šitlela taba ye, o re mongwadi o ngwala ka se
bohlokwa seo, ka gobane se mo hlohlile maikutlong; gomme o nyaka
Selwalekgwadi (1994:1) le yena o gata kgato e tee le Mohlala ge a re
mongwadi wa taodišo o ngwala ka se bohlokwa; e ka ba motho,
Ge a tšwetša ditaba tše pele, Hobsbaum (1983:97) o re ka mantšu a
Ke ka lebaka leo ge go bolelwa ka go kgetha ditaba tšeo mongwadi a
ratago go ngwala ka tšona, Berger (1964:64) a rego ga se la mathomo
sefsa, mongwadi o šomiša tše di šetšego di le gona, gomme sa gagwe
e no ba go di ngwalolla gore polelo yeo e be le sebopego se sefsa.
nako ye e itšego yeo batho ba phelago go yona.
sebopego seo se sefsa se lebane le bokgoni le bohlale bja mongwadi.
dikarolo tše bohlokwa tšeo di e bopago, e lego (a) hlogo ya ditaba
ka ga tšona ka botšona. Dintlha tšeo tša thaetlele di na le mohola, ka
gobane ge go ngwalwa taodišo di swanetše go hlokomelwa ka ge e le
e swanetše go amana le molaetša le tšeo mongwadi a ngwalago ka ga
Taba yeo e bolela gore go na le dithaetlele tšeo di lebanego le
swanetše go kgethwa ka šedi ye kgolo, ka ge le swanetše go bonwa
bjalo ka ‘key word’. Taba yeo e bohlokwa ka gobane ge hlogo ya
Ge Groenewald (1993:18) a tšwetša pele taba yeo, o bolela gore
hlaloša thulano ye e lego gona.
Hlogwana ye ya mathomo e ka bitšwa kalotaba. Last (1985:36) o
oketša polelo ye ka go re botelele bja matseno bo swanetše go lekana
le bja morumo. Mo matsenong go swanetše go ba le tlhohlo ya
seo o re lentšu goba sekafoko sa mathomo se swanetše go ba se go
matsenong, di thomago go tšwetšwa pele ka botlalo. Ke ka fao,
ngwalago ka tšona ka go thoma ka ye e sego ye maatla kudu, gomme
a fetša ka yeo e di fetago ka moka ka maatla. Mokgwa wo wa go
la 40 o ruma ka go re mafelelo a swanetše go nepiša morumo wa
ditaba. Ka tsela yeo, go swanetše go kwagale gore ditaba di fedile.
(1996:116) ba hlaloša gore mongwalelo wa taodišo o lebane le polelo.
Ge ba tšwetša pele kgopolo ye, Maibelo le Sepota ba re ke:
ya polelo yeo e nago le tlotlontšu ye e
tšhomišo ya motho wa Pele goba wa
Mminele ((1995:3) ge a bea mantšu a go thekga basekaseki ba ba
Moithuti o swanetše go dira gore polelo
ya gagwe e be ye bose, ye botse ya go
mo le lego gona.
mongwalelo. Taba yeo e šitlela gore tirišo ya polelo ke karolo ya
mongwalelo. Ge ba kgonthiša seo, Selwalekgwadi (1994:1) le
Mohlala (1994:20) ba re polelo ya mongwalelo wa taodišo e swanetše
go ba ye kopana, ya go kwešišega, ya go kgahliša, ye e nonnego, le ya
go tšweletša bokgabo. Ke ka fao Last (1985:15-16) a gatelelago gore
polelo yeo e swanetše go hlangwa ka mongwalo le mopeleto wo o
Go ya ka Alexander (1965:21) tirišo ya polelo ya mohuta wo, e
swanetše go hlokomelwa kudu ka gobane e theilwe godimo ga
godimo ga khuduego ye e swanetšego go bonagatša tebelelo ya
mongwadi wa yona. Ke ka fao mongwadi wa yona ka mehla, ge a
ngwala sengwalo sa mohuta wo, a sego a swanela go kgetha lehlakore
tirišong ya polelo ka ge le ka fefola khuduego yeo e lego
Taodišo e bolela ka ditaba tša saense le tša thuto, go akaretšwa le
tše di amago bophelo ka kakaretšo.
sebopego sa yona se se nago le peakanyo le tatelano ye e rilego ya
Diteng ke ditaba tše mongwadi wa taodišo ge a thoma go ngwala
merero ye e fapanego ya bophelo go swana le saense, sedumedi,
wa ditaba. Taba yeo e gatelela gore khuduego ke sebetša se segolo sa
pharologano yeo gare ga dingwalo tše tharo tšeo gore a tle a kgone go
ba le kwešišo ye botse ge a kopana le tšona goba a rata go ngwala
goba go bala ye nngwe ya tšona. Go yo tšweletšwa diphapantšho tša
tšona ka botlalo.
ya go lekana le iri le seripa go iša go diiri tše pedi le (b) go thewa ga
Baldick (1990:204) o tiiša kgopolo ye ka go re:
kgolo ya baanegwa. Ke ka lebaka leo moanegwathwadi a tšwelelago
magolo mo bophelong, e lego (a) lehlakore la go loka le (b) lehlakore
la go se loke. Thulano yeo e bohlokwa ka gobane e hlola
moanegwa o tee le (c) taba ye e itšego ye e lego kutollo ya
Go bohlokwa go bapetša taodišo le kanegelokopana ka lebaka la
ditaba tše di latelago:
Dingwalo tše pedi tše di swana ka go ba le ditiragalo tšeo di rilego
le ge tše dingwe tša ditaodišo di se na ditiragalo fela go na le tšeo
Godimo ga fao bobedi bja mehutangwalo ye e a balwa ga e
Bjale go tla lemogwa gore go na le phapano ye e bonalago magareng
1. E na le baanegwa ba go feta o tee.
(molaodiši) o tee.
baanegwa, le ge ka nako e ka
gore o ka re ga e fapantšhe sekhetšhe le taodišo. Holman (1972:500)
ka moka ka gobane e hlola kgakanego ka lebaka la ge a gatelela
dintlha tše e lego dikokwane tše bohlokwa tša kanegelokopana. Ka go
Eupša ge a tšwela pele gona mo letlakaleng leo o tšweletša ntlha ye
kgopolo ye ka go re sekhetšhe ke seswantšho mo tiragalo ye nnyane e
Ge a gatelela tshegišo yeo e swanetšego go ba gona ka gare ga
se se hlamilwego godimo ga taba ye e rilego ya go segiša. Godimo ga
ke Cuddon ya (a) ya ka godimo ya gore sekhetšhe ke kanegelo ye
kopana ka gore yona taba yeo e lebane le sekhetšhe ge e le sengwalo
sa go balwa e se sa go diragatšwa. Go tla kwešišwa gore sekhetšhe se
na le mehuta ye mebedi, e lego sa go diragatšwa le sa go balwa. Fela
se bohlokwa mo lengwalonyakišišong le ke sa go balwa. Ke ka lebaka
sona se swanago le taodišo le ge go na le phapano ye e bonalago
magareng ga dingwalo tše pedi tše.
1. Go na le molaodiši o tee.
(seswantšho) ka gore ditaba
ditaba tša kgale fela o di bea
ga sa tšwetšwa pele.
sa go ikgopotša dilo tšeo di
goba sona seswantšho seo se
mokgwa wo di lego ka ona.
tša bophelo ka bophara. Ke go re ke ditiragalo tšeo di sego tša
tatelano yeo e swanetše go ba ye e kwagalago. Ke ka tsela yeo nako, e
Mongwadi wa taodišo o ngwala ka ga se bohlokwa ka gobane taodišo
ke sengwalo se se bolelago ka tša bokgabo le saense. Ka ge ditaba tša
di le gona. Ka go realo go swanetše go ngwalollwa ditaba tšeo ka
polelo ye e nago le sebopego se sefsa. Sebopego seo se sefsa se
lebane le bokgoni le bohlale bja mongwadi.
e lego thaetlele, matseno, mmele le thumo. Go na le dithaetlele tše di
thulaganyo ya taodišo yona e lebane le go akaretša ditaba tše go
Polelo ya mongwalelo wa taodišo e swanetše go ba ye kopana, ya go
kwešišega, ya go kgahliša, ye e nonnego le ya go tšweletša bokgabo.
Bjalo ka ge maikemišetšomagolo a nyakišišo ye e le go nyakišiša
Seisimane. Seo se bonala kudu ka gore bontši bja ditaodišosengwalo
Sepedi ke ye nngwe ya dipolelo tša Afrika. Ke ka lebaka leo go lego
Heilker (1996:13) ge a hlaloša ditaba tša histori ya taodišo bjalo ka ge
e tšweleditšwe merafeng ye mengwe, o re le ge go šetše go
1580, go swanetše gwa lemogwa gore pele ga ge a ka dira seo, go be
tlala seatla ka taodišo, e lego taba yeo e laetšago gabotse gore
Ge a tiiša ditaba tšeo, Heilker (1996:13) o re:
Polelo ye e hlaloša gabotse gore ka ntle le Montaigne go bile le
gona goba se diragetše, go ya ka Heilker, ke taba yeo e tlwaelegilego
Dobr e (1946:7) o thekga ditaba tšeo ka go fo re:
Holman (1972:205) ge a tšwela pele o hlaloša ka fao taodišosengwalo
e ilego ya amogelwa ke dinaga tše dingwe go tloga mola e hlangwago
Fora. E amogetšwe ke dinaga tše di latelago, e lego Engelane,
mediro ya ditaodišo tša Mafora ka ge ba tumile kudu mo
ka bophara. Ka go realo, karolwana ye ya nyakišišo e ya go šala
le ditaodišo. Ka mantšu a mangwe taba yeo e hlaloša gore
mohutangwalo wo o thomile go ngwalwa la mathomo ke Lucian mo
Montaigne, go ya ka fao le tsebegago ka gona lehono, ge a gatiša
go ka thwe, o be a ngwala ditaodišoboitaodišo.
O thomile ka go itebelela, a inyakišiša gomme a ngwala ka seo a
yeo ya gagwe e ile ya tuma kudu dingwalong tša Seisimane. Ke ka
ditaodišo ya go bitšwa Essays (1600) ka tsela ya go swana le yela ya
bonagala gore di kgauswi kudu le tša Montaigne go feta tša Bacon.
ya Montaigne. Sona seo ke sešupo sa gore Montaigne o be a na le
ditšhabatšhaba. Epstein (1997:17) o tiiša kgonthe ya taba yeo ka go
mebedi, go fihlela ge Jacques Rosseau a thoma go ngwala
ngwala ditaodišosengwalo ka ga bophelo bja gagwe o fo re ‘not to
ke gore le ge go thwe o be a na le bofokodi, fela e be e se bofokodi
gagawe. Le ge go le bjalo go na le se sengwe se a se boletšego, e lego
dirišitšego ‘Nna’ (I) ka gona. Taodišosengwalo yeo ke ye nngwe ya
ditaodišosengwalo tše a go di ngwala ka 1570 ge a sa na le mengwaga
ye 37. Tše ka moka di hlaloša ka fao Montaigne a dumelago gore
dinyakišišo ka ga gagwe; go tloga go tsebo ya gagwe, o dumetše
tshedimošo le tsebo ka moka tša go latela ka morago.
Le ge Montaigne a ka be a se a ngwale ka ga bophelo bja gagwe,
yeo, ke gore Montaigne ga se a ka a lapišwa ke go ngwala ka tša
bophelo bja gagwe. Ka go realo, go ka thwe, Montaigne o be a na le
mpho ye e makatšago ka ga bongwadi bja ditaodišo, ka gobane le ka
morago ga mengwagakgolo ye mene morago ga lehu la gagwe, batho
ba be ba sa tšwela pele go bolela ka mešomo yeo ya gagwe. Ke ka fao
Magareng ga ditalente/ dimpho tše tša maemo a godimo, Montaigne o
ya go bitšwa Essays (1600), le ge e ngwadilwe mengwagakgolo ye
mebedi ya go feta, ge e bapetšwa le mešomo ya Walker le ya
bohlale. Walker (1915:77) o tiiša taba yeo ka go ngwala go re:
Bajuta ba go dula Spein yo a bego a bitšwa ka leina la Louppez goba
bophelo bja Montaigne gabotse ke Donald Frame, ka gobane o mo
botate ka moka ba kopane.
ge yo Michael a be a bolela Selatini fela go fihlela ge a na le
mengwaga ye e selelago. O be a rata kudu go bala dingwalo tša
Ga go tsebege kudu ka tša bophelo bja gagwe ge e be e sa le yo
wa 1557 ge a na le mengwaga ye 24 e be e le mokanseliri goba
‘Natural Theology’ go tšwa go Selatini go ya go Sefora, gomme ya
gatišwa ka 1569. Ke ye nngwe ya ditaodišosengwalo tše telele ya go
Puku ya ditaodišosengwalo ya Montaigne ya go bitšwa Essays (1600)
ke ye nngwe ya dipuku tša go tuma lefaseng ka bophara. Godimo ga
moo e akaretšwa go ba ye nngwe ya dipuku tše kgolo tša thulaganyo
ya mmakgonthe ya taodišosengwalo lefaseng ka bophara.
Montaigne o be a rata go ngwala ditaodišosengwalo tša histori le tša
setšo ka gobane o be a gopola gore mohutana wo wa
(1997:22) o tsopola mosekaseki wa go bitšwa Auerbach mo go
mathomo tša go gatišwa mo go Essais (1600) a ngwadile gore ‘ man
Le ge go le bjalo, Montaigne o bile le mathata ge a be a ngwala
Mo ditaodišongsengwalo tša gagwe tša mathomo o thomile ka go
taodišosengwalo ya letlakala le tee go fihla go taodišosengwalo ya
tše di kwagalago. O be a sa dume gore batho ba bolele gore
Ge dikgoboketšo tša mathomo tše pedi go tšwa go tše tharo tša Essays
(1600) di gatišwa ka 1580, di ile tša ratwa kudu mmarakeng, ke go re,
di ile tša rekwa go feta tše dingwe. Mokgwa wa go diriša bokgoni bja
se seo Montaigne a bego a se rata, ka gobane taba yeo ka nako e ka
ditaodišosengwalo tša gagwe, bao ba bolelago gore ge go balwa
Ditaodišosengwalo tša Montaigne ke tša go ruta e sego tša go rera. O
be a lemoga gore go na le mapheko ao a bonalago ge a ngwala ka tša
bophelo bja gagwe. Ka lebaka leo, o be a diriša kgegeo ye e
tša gagwe tše di fapafapanego.
ngwala ka mafokodi a gagwe. Godimo ga dilo tšeo ka moka, o be a
mongwe le wo mongwe o ikhweleditše thuto go tšwa go
bangwadi ba ditaodišosengwalo tša Seisimane le ka mokgwa woo di
Bjalo ka ge Montaigne a ile a thoma go diriša lereo le la taodišo mo
Go ya ka Dobr e (1946:7) ditaodišosengwalo di thomile go ngwalwa
mongwadi wa ditaodišosengwalo wa mathomo, e lego Lucian.
ditaodišosengwalo tšeo a go di ngwala ka 1580. Ke yona nako yeo
essai. Ke ka fao mohuta wo wa sengwalo o sa bitšwago gore ke
E tlile ya re ka 1600 ge William Cornwallis a gatiša a bile a
Dobr e (1946:8) ge a hlatsela polelo ya Cornwallis o re:
gagwe. O be a ngwala ditaodišosengwalo tša batho fela ka kakaretšo.
Ka ge a be a na le filosofi ditaodišongsengwalo tša gagwe, go be go
foka kudu moya woo wa filosofi, le ge a be a leka ka maatla go di
hlohleletšwa ke gore o be a sa ngwale ditaodišosengwalo tšeo di
amago bophelo bja gagwe fela, eupša di be di efa seswantšho sa
gore go na le ditabatabana tšeo a bego a dutše a di boloka bophelong
bja gagwe, gomme a tswaka ka tša go tšwa Bibeleng. O ngwadile ka
gabotse. Di bontšha a hlobaetšwa ke ditaba tšeo di amago motho yo
Mmadi ge a bala ditaodišosengwalo tšeo di kwagala e le tša filosofi,
tša bophelo ka kakaretšo. Ke moo go tšwelelago taodišokgopodišišo.
Kgoboketšo yeo ya gagwe ya mathomo, o tlile a e oketša
mafelelo ya ditaodišosengwalo tše 58, e gatišitšwe ka 1625. Ge go
lekolwa ditaodišosengwalo tšeo tša gagwe ka tshwanelo, go tla
Nnete ke gore o be a ngwala ditaodišosengwalo tša filosofi, fela ka
gare ga tšona, o be a di oketša le ka tebelelo ya saense ka go akaretša
merero ya letšatši ka letšatši go akaretšwa le maikutlo a mehleng.
Maikemišetšo a gagwe go ya ka Dobrée (1946:11) e be e le ‘to pass
mongwalelo wa gagwe ke wo o nolofetšego. Go ka thwe, Bacon o be
a ngwala ka ga boitemogelo bja gagwe ka go tšweletša maikutlo a
Breton, o be a sa ngwale diponagalo tšeo tša ngwaga ka go di
arogantšha bjalo ka ge nke ga se selo se tee.
‘character’. Sebopego seo se thomile go dirišwa mo historing ya
ngwala ditaodišosengwalo o ile wa tšwela pele go tuma kudu
ditaodišosengwalo tša kgale ya go ngwalwa ka ditemanatheto, le go
go tuma gape go swana le tša Montaigne le tša Bacon.
Ditaodišosengwalo tšeo di be di sa akanye ka gobane di amana le
of Myself’. Ditaodišosengwalo tšeo tša gagwe di be di sa hlohle goba
Go tloga ka ngwagakgolo wa lesomešupa, ditaodišosengwalo di be di
bonwa bjalo ka morero wa saekholotši, ka gobane motho o be a
itekola le go ipona bjalo ka karolo ya lefase. Ka ngwagakgolo wa
lebanego le saekholotši, ka fao a thoma go ikamanya le merero ya
sebopiwa sa leago. Ke go re, o ka re ditaodišosengwalo tša
e fetilego. Ditaodišosengwalo tša bona di swana le tša rena tša
Mokgwa wo wa go ngwala ditaodišosengwalo o bile le khuetšo ye
maatla go bangwadi ba go swana le Joseph Addison (1672-1719) le
ile ba kopanya dielemente ka moka tša ditaodišosengwalo, tšeo tša go
motho ka botlalo bjalo ka sebopiwa se se hlabologilego. Ke ka fao
ithutile mokgwa wa go ngwala ditaodišosengwalo go tšwa go Daniel
tša dikgatišobaka. Mediro ya gagwe e hlalošwa ka botlalo mo go
Tše ka moka di hlaloša a mangwe a mathata a bophelo bja Defoe.
O gatelela gore o hlaloša ditaodišosengwalo tša gagwe go phala le ka
Mongwadi yo mongwe wa go tuma wa ditaodišosengwalo, wa
ke Leigh Hunt. Hunt o phetše mengwageng ya magareng ga 17841859. Nakong ya gagwe le yena o be a tumile kudu ka mediro ya
Seisimane. O bile le tšhušumetšo ye kgolo kudu go bangwadi ba go
mo latela. Dickens (Dobrée,1946:29) go bonala a ile a ngwala ka ga
gagwe ge a hlaloša moanegwa, Harrold Skimpole, le ge a gana gore o
Johnson o dirišitše mekgwa ya Addison ge a be a ngwala
gape wa bangwadi ba ditaodišosengwalo tša Seisimane. E be e le
mo go Chinese Letters, ya go gatišwa ka 1762 bjalo ka The Citizen of
Go sa na le bangwadi ba bangwe ba bantši ba ditaodišosengwalo tša
Seisimane. Maikemišetšo a nyakišišo ye ga se go ngwala ka ga histori
Holman (1972:204) o re mehuta ye mebedi ye megolo yeo e sa le e
leo le šupago gore maitekelo ‘attemp’ gomme a dira le le rego ‘essai’.
Ge le hlalošwa ke borateori ba mehleng yeo le be le šupa gore ke
taodišo, o ile a napa a bontšha gore go na le mehuta ye mebedi ye
taodišosengwalo. Taba yeo e bolela gore go ka no thwe Montaigne ke
ga taodišo ka mehuta ye mebedi ge a re:
Ge a hlaloša kgopolo ye ya mehuta ya ditaodišo, Cuddon (1998:286)
Bjale go yo lekolwa mehuta yeo ye mebedi ya taodišo go ya ka fao e
Polelo ye ya Holman e bolela gore mohuta wo wa taodišo o lebane le
melao yeo, gomme e ngwalwa go sedimoša mmadi ka mokgwa wa go
yeo, Emmanuel (1974:4) mo taodišwaneng ya gagwe ya go bitšwa
tše di rilego go akaretšwa le magomo a a rilego a yona. Go tšwela
pele o hlaloša gore mohuta wo wa sengwalo o fana ka tshedimošo ye
e swanetše go ngwalwa ka tsela ye e lego gore e nolofetše, e sego ka
kgokagano ya tshedimošo mola e nangasetše ka gare ga bodiba bja
taodišo ye thwii, eupša ba kwagatša tšhišinyo ya gore go na le
le mehutana ye e latelago, e lego (a) lengwalonyakšišo, (b)
(1972:232) ge a e hlaloša ka go re taodišo ye ke:
wa teori. Ge taodišo ya mohuta wo e ngwalwa, melao yeo e swanetše
go latelwa ka kgang goba ka kgapeletšo, mongwadi a rata goba a sa
Ge go ka balwa Emmanuel (1974:4) gona mo tlhalošong yeo, go tla
Holman (1972:204) o tswalela ditaba tšeo ka go re taodišosemolao e
maikemišetšo a mongwadi. Le ge go le bjalo, e kgona go ba ye
leo, ditaodišwana tšeo di logagantšwe go ya ka sebopego se se itšego.
Go ka akaretšwa ka gore gare ga mehuta ye mebedi ye ya ditaodišo,
ngwadilego ka ga wona. Taba ye e bolela gore ditaodišo ka bontši tše
ke tša mohuta wa taodišosengwalo. Ke ka lebaka leo nyakišišo ye e
se go tsinkela mohuta wo wa sengwalo ka gobane ga o nepiše tharollo
taodišosengwalo e lego sona. Go tšwela pele go tlo hlokomelwa
ya ditaodišosengwalo tšeo di welago ka fase ga wona.
Go ya ka Holman (1972:204) mohuta wo wa taodišo o akaretša
Yelland (1983:62) o tlaleletša polelo ye ya Holman ka go re
taodišosengwalo ke yeo go ka thwego ke yona taodišo ya nnete go ya
Mongwadi o leka go tšweletša dikgopolo tša gagwe ka mokgwa wo a
bonago go le maleba ka gona. Ge a gatelela kgopolo yeo, Yelland o
tšwela pele gona mo letlakaleng la 62, o re taodišo ya mohuta wo e na
lego gona magareng ga taodišosengwalo le mongwadi, ke yona karolo
ye kgolo ya taodišo ya mohuta wo. O re taodišo ye ga e tsenelele ka
go tliša ditšhišinyo tšeo di lego ka gare ga yona go khuduego ya
mongwadi gore a elele ka dikgopolo tša gagwe a sa thibelwe ke selo.
Ga e na saense ka gare ga yona.
E tliša ditšhišinyo tšeo di lego ka gare ga saense go hlohla
a laodiša, gomme o swanetše go leka ka maatla gore mmadi yoo a
E lebane le ditaba tše di hlalošwago ka mokgwa wa go hloka
go na le mehutana ye e fapafapanego ya taodišosengwalo. Bjale go yo
Holman (1972:207) ge a hlaloša dinyakwa tša sengwalo se o re, ka go
le go sola batho. Ditaodišosengwalo di be di lebane le go eletša
seo mongwadi a se šomišago ge a ngwala, gomme o bile o kgona go
pele, o re maikemišetšo a bangwadi ba ditaodišosengwalo tša mohuta
tlhompho le go roriša, e lego dilo tšeo go thwego ke tše dingwe tša
dinyakwa tše bohlokwa tša motheo wa bophelo bjo bokaone. Mo
dinyakwa tše mpsha ka gare ga taodišopaka. Go laetša gore seo ke
Ge go ka elwa hloko tlhalošo ye ya Birch o ka re e gatelela taba ya
le boitemogelo bja gagwe bophelong.
goba bontši bjalo ka, nna goba rena.
bao ba tsebago ba bile ba kwešiša polelo yeo ya molaodiši. Gape
thekga ditaba tšeo ka go ba molomo wa lehlabula le borateori ba ge a
tiišetša gore babadi ke ba kakaretšo go sa kgethe go ya ka tsebo ye e
nyakišišo, poledišano goba bokamafuri bja ditaba tše dingwe tše di
rilego, gomme o ntšha sa mafahleng a gagwe ka go re:
maikemišetšo a gagwe. Ge a gatelela taba yeo, Michael (1999:33) o
Lenger (1998:23-24) o hlaloša taodišoboitaodišo ka go re ge
maikutlo, gomme gape e tšweletšwa ka morero e sego thesese. Bjale
ikgethela kgopolo e tee ye kgolo gomme a laodiša ka ga yona. O
Mminele (1995:4) yena o šitlela ditaba tšeo ka go re:
Taodišo ya mohuta wo e fela e eba le
kgopolo ye kgolo e ka no ba mehlobohlobo ya batho mmarakeng.
(taodišokanegelo) e laodiša ditaba tšeo di lego gona, gomme sa
sebopego sa go ba le matseno, tšwetšopele ya ditaba le thumo. Se
bohlokwa mo mohutaneng wo wa taodišosengwalo, ke gore, ga e na
Go ya ka polelo ya rateori yo go bonala gabotse gore molaodiši o
a tle a lemoge bohlokwa bja go di anega ka mokgwa wo di
ditaba tšeo o fo re:
kgolo, e lego ditaba tšeo di anegwago. Tšona ditaba tšeo di na le
e swerego sehloa e swanetše go kgethwa, e beelwe go ya mafelelong
balela pele le pele go fihlela a fetša taodišosengwalo yeo. Ge
gona o tla be a bolaile moko wa taodišosengwalo yeo ya gagwe.
Mminele (1995:5) o ruma ditaba tša borateori ba ka go re:
Go anega mo go be bjalo ka ge
Bjale ka ge Mminele a tswaletše dikgoro ka mantšu a ka mo godimo,
Le ge go se bonolo go hlopha ditaodišosengwalo tša mohuta wo, fela
go šetše go hwetšagetše gore go na le tše ntši tšeo di ka hlopšhago ka
ye e latelago:
Ke taba ya setlwaedi gore hlogo ya taodišosengwalo ya mohuta wo e
hlangwe ka lentšu le tee. Lentšu leo e ka no ba lentšu le bjalo ka
hlaloša seo a se gopolago ka go se eleletša. O akanya kudu ka ga seo
go fa dikgopolo tše dingwe tše mpsha.
lentšwana le tee ya ba hlogo ya taba.
napile o itshamile kudu ka go akanya, ka gobane mongwadi o tshepa
Ge a ruma dikgopolo tše tša Alexander, Scheideman (1994:7-8) o
tše bohlokwa tša bophelo. Gona mo lebakeng le nyakišišo e kgopela
Scholes (1969:8) ge a bea mantšu ka taodišotšhušumetšo o re:
tšhušumetšo ya go tšwa go molaodiši. Ka nako ye nngwe ntlha ye e
Go fetleka moo go amana le go utolla dintlhana tše mpsha tšeo di
lego mabapi le tabakgolo yeo e fetlekwago. Ka lebaka leo mmadi o
mokgwa wo a lekago go šušumetša babadi ka wona. O tla leka go
tša taodišotšhušumetšo ya go ngwalwa, kudukudu go e fetleka.
e sego tša go ngwalwa. Empa ge e le taodišotšhušumetšo ya go
fetleka le go di sekaseka a nepišitše seo se sekasekwago, gomme a se
bapetša le tše dingwe tšeo di nyalelanago le yona.
tša gagwe ka go re:
O gatelela nepagalo ya ditaba tšeo di tšweletšwago go ya ka tirišo ya
tša yona, e lego babadi, nepišo le polelo. Ge a bea polelo ka babadi, o
ba kwane le yena. Go tloga mo mohutaneng wo go ilo šetšwa
hlangwago ka wona, ga di nape di lebelelwa bjalo ka dilo tše
swanetše go šutha go tšwa go sebopego e sekamele go maikutlo.
dikokwane tšeo di swanago le tša taodišokanegelo. Godimo ga moo, e
mongwadi wa taodišosengwalo ya mohuta wo o kgetha mantšu ka
Go iša pele ke gore peakanyo ya ditaba tšeo di laodišwago e swanetše
go hlokomelwa gore dintlha tše kgolo di se ke tša tlišwa pele ga nako
empa di bewe mafelelong. Mongwadi o thoma ka ntlha ye e sego
maatla kudu gomme a latela ka yeo e e fetago ka maatla a šoma ka
se bohlokwa kudu mo go yona, ke go ithekga ga yona ka dikgopolo
go feta ditaba tše dingwe tšeo mongwadi a ngwalago ka ga tšona.
Phapano ye kgolo magareng ga yona le tše dingwe tšeo di nošanago
meetse le yona, ke go re taodišosengwalo ya dikgopolo e laodiša
go hlatholla taba goba kgopolo ka mokgwa wo yena a ratago ka
go ya le ka boitemogelo bja gagwe. Seo molaodiši a se tsebago se
bohlokwa kudu ge a laodiša ditaba tša gagwe ke gore a tšame a
fahlela ka mabaka ao a amanago le tsebo yeo ya gagwe. Go ka
tiišetšwa ka go fo re tsebokakaretšo ya molaodiši e tšea maemo a pele
go na le seo a inaganelago sona goba a se bonago. Dobr e (1946:32)
o ruma ditaba tše tša taodišosengwalo ya dikgopolo ka go re ke: ‘The
mmadi ba swanetše go ba le tsebo ya maleba mabapi le dingwalo tše
ratago go tšweletša dikgopolo tša gagwe go sona gomme a ngwala ka
dikarolwana tše tharo, e lego babadi, nepo le polelo. Ge a hlaloša
bao ba tla be ba šetše ba badile dingwalo goba sengwalo seo, gomme
go feta fao ba na le tsebo ka ga seo mongwadi a ngwadilego ka sona.
Taba yeo e dira gore babadi ba kgone go ba le kwešišo ye e
ya mohuta wo e lebane le go laetša gore mongwadi o naganne ka ga
mehuta ye e fapafapanego ya dingwalo gomme a ba a rerišana le
šomišwago e swanetše go ba ye e amogelegago go babadi ka bophara.
ditaodišosengwalo go ya ka moo borateori ba di bonago ka gona. Go
dinyakwa tše di latelago, e lego, (a) go laodiša ditaba tša metlae, (b)
go laodiša ditaba tše di lego mabapi le kgaogelo, (c) ke
ditaodišosengwalo tše di lebanego le ditlwaelo tša bophelo, (e) ke
taodišosengwalo go feta taodišosemolao ka lebaka la gore
ditaodišosengwalo tša Sepedi le bona ba ngwadile go ya ka mehutana
Go šetše go boletšwe mo mathomong a nyakišišo ye gore mo
lebakeng la ge go dirwa nyakišišo ye, go na le dikgoboketšo tša
Mengwalô (Essays) Puku II (1943) ke ya mathomo, go yo
ya ditaodišosengwalo tša Sepedi go ya ka mokgwa wo di gatišitšwego
ka gona le go ya ka tatelano ya mengwaga gomme ge, go tla latelwa
Bophelo’. Bjale mo kgaolong ye gona, go ya go hlalošwa dikarolo tše
(1943), le ge e le gore ka botelele e sa fetwa ke ‘Tato ya Monnyana
dinagamagae. Taba yeo e bolela gore Matlala o hlaloša ka ga bophelo
bja setšo sa Bapedi dinagamagaeng. Ge a tiišetša taba yeo o re:
‘Lexae’. Ge a hlaloša thekniki, Groenewald (1993:17) o re:
Kgopolo ye ya Groenewald e thekgwa ke Marggraff (1946:168) ge a
magareng ga dilo tše pedi goba go feta mo sengwalong di na le
(polelo ya theto) go tloga mathomong go fihla mafelelong a
le ge e le gore ga a latele mengwalo yeo ka botlalo.
Go ya ka tlhalošo ya ka godimo, le ge Matlala a diriša dithekniki tše
bohlokwa bja bophelo bja setšo sa Mopedi. Taba yeo e bolela gore
taodišosengwalo ye e latelago ya go ngwalwa ke Matlala, e lego
hlotšwego ke Makgowa ka ge ba amogile Bathobaso lefase la bona.
Ge a sola mongwadi mo seretong seo o re:
go tsopola polelo ya Lenin ye e lebanego le politiki. Ke ka tsela yeo
kgethollo. O tiiša taba yeo ka go re:
go swana le ya Makgowa. Ka go realo o šupa kgethollo go ya ka
kgokaganya diteng tša setšo sa Bapedi, e lego bophelo bjo bo
e rulagantše ka matlakala a masomepediseswai. Ka go realo, ke
taodišosengwalo ye telele go feta ditaodišosengwalo tše dingwe tše
Puku II (1943). Bjalo ka ditaodišosengwalo tše dingwe, Matlala o
rulagantše ditiragalo tša diteng tša yona ka tsela ya go anega le go
kgolo le gona tše bohlokwa tša mabapi le tshepedišo ya lenyalo la
tše di selelago tša go thoma lenyalo, (d) batswadi ba kgarebe ba
gomme ba kgopela tše dingwe gape tše pedi go fetša lenyalo gomme
Kgomo ye ya mphaka e bohlokwa kudu ka gobane go ka thwe ke
mollwane wa go laetša gore bjale dikgomo ga e sa le tša bolesogana
setšo kgato ka kgato, go tloga ka ya go kgopela sego sa meetse go ba
go fihla ka ya mafelelo, e lego ya go goroša ngwetši. Ka lebaka leo
mafelelo, e lego ‘Sakeng la Bophelo’
Taodišosengwalo ye e bolela ka bophelo bja motho ka kakaretšo go
tloga bjaneng go fihla botšofading. Ditiragalo tša gona di ka
akaretšwa ka go re:
O a gola o bile o bapala bjalo ka digotlane tše dingwe;
O tšwela pele go hlwa le diputšane go fihlela a thoma
go diša dipudi go ya ka bophelo bja setšo.
O išwa komeng gomme a thoma tša bophelo bja motho
yo a godilego go fihla botšofading bja gagwe.
gabotse ga e na le ditaba tšeo di laodišwago ntle le yona tlhalošo ya
ditaba tšeo tša bophelo bja motho ka setšo. Fela le ge di hlalošwa ka
gape ke gore Matlala o rulagantše ditiragalo tše ka mokgwa wa go
Bophelo’, di theilwe godimo ga taodišosengwalo yeo ya mathomo, e
lego ‘Lexae’. Ke go re, legae la go nepiša setšo le bophelo bja
Mothomoso wa setšo. Le ge taodišosengwalo ya bobedi, e lego
ditaodišongsengwalo tše pedi tše.
lehlakoreng le lengwe taodišosengwalo ya mafelelo, e lego ‘Sakeng la
Kgopolo ya Matlala ya dintlha tše nne tša bophelo e tiba ka mošito o
(1976). Ge go ka lebelelwa mekgwa ye Mabitje le Matlala ba e
lemogwa gore e na le khuetšo ya mongwadi wa ditaodišosengwalo tša
ga bophelo bja motho. Mabitje o ngwala ka dika le go swantšha, mola
mo. Go tšwela pele mo ditabeng tša ditaodišosengwalo tša Sepedi go
II (1943), e lego Ditaodišo (1967) ya go ngwalwa ke Masemola.
ditaodišosengwalo ya go bitšwa Ditaodišo (1967) ya go gatišwa le ba
masomepedi tša go hlaloša mahlakore a mangwe a bophelo bja
ngwalago ka tšona di amana le maitemogelo a gagwe bjalo ka
mongwadi wa tšona. Ge a kopantšha taba yeo o fo re:
Ditaba tše di bolelwago ka mo ke tšeo
batho ga se a šomišwa. Babadi ba
kile ba kwa ditaba tše dingwe tša tšona
tše. Go ka se makatše … (matseno)
le tshekatsheko ‘ka gobane ditaodišosengwalo tše ke tša go sekaseka,
babadi ba ka ba le tša bona dikgopolo tša go fapana le tše tša ka mo
taodišokanegelo, ka gobane o anega ka ga ditiragalo tše di
ba tla tseba, goba ba gopola ba kile ba kwa ditaba tše dingwe tša
tšona tše’ (matseno). Ka go realo nyakišišo ye e thulana le kgopolo ya
Go tšwela pele nyakišišo e lemogile gore Masemola o ngwala ka ga
ditiragalo tša bophelo bja sebjale bja Bathobaso. Ka go realo go ka
ditaodišosengwalo tšeo tša gagwe.
ditaodišosengwalo tšeo go ya ka tatelano ya tšona, eupša e ya go di
‘Mona le Mošomo’, ‘Bohlale bja Borakgwebo’, ‘Bophelo le Mekgwa
tše di fapanego mola tše pedi di bolela ka sererwa se tee.
Mopolotiki’, ‘Magoši a Rena’, ‘Botse bja Boikobo’, ‘Tsebo ga e na le
(‘Botshephegi’) e bolela ka botshepegi bja motho, e tee (‘Kgopolo ya
bolela ka bohlale, tše tharo (‘Boipušo le Tokologo’, ‘Bophelo bja
a mabotse le e tee (‘Lerato la go se Fele’) yeo e bolelago ka
bjalo ka Richard Steele. Taba ye e kgonthišwa ke ka fao a ngwadilego
ditaodišosengwalo tša Seisimane ba bego ba ngwala ka gona le ge e le
Bantu pele di ka gatišwa ka ngwaga wa 1968. Ke gona moo kgašong
ka ngwaga wa 1967. Go tloga moo di gatišitšwe bjalo ka puku ke ba
tše di selelago le noka e tee. Go iša pele, Groenewald (1987:7) o
ba bangwe ba ditaodišosengwalo tša Sepedi le ge e ka ba bangwadi ba
gagwe ka moka. Go tšwela pele, Mahapa o šomiša le dithekniki tše
dingwe tša go swana le phapantšho, sekai le tlhalošo.
Bjalo ka Groenewald, Mohlala mo theseseng ya gagwe ya go bitšwa
Tskekatsheko ya Di sa re šaletše monaganong (1994) le yena o
nne, e lego mafelo, mekgwa, histori le badudi.
Go kgetha ditaba tše di itšego tša histori.
Go oketša ditaba ka tše dingwe.
Tshekatsheko ya taodišo e tee, e lego ‘Tubatse’.
Go iša pele, Mohlala o tsinketše letlalo la boraro la sengwalo, e lego
Tsopolo yeo e swanetšego go tiišetšwa ge e kgethilwe.
Kakaretšo ya kgopolo yeo ka gare ga yona go swanetšego go
ye bjalo e lebane le mokgwa wa go hlaloša ka motswako wa go
ditaodišosengwalo tše di selelago, e lego ‘Kgodišo ya ngwana’,
tatelano ya tšona bjalo ka ge mongwadi a di beakantše ka mo pukung
bohlokwa, bao ba swanetšego go sokolla le go phetlolla bophelo bja
dikgopolo. Ke go re, ke mohutana wa taodišo ya go bitšwa
gore yona e rulagantšwe ka matlakala a lesomeseswai le seripa. Ge go
ka ditiragalo tše di latelago, tšeo di lebanego le tshepedišo ya merero
Pelego ya bana (go oketša setšhaba lefaseng).
motheo wa dinoka tše dintši tše re di bonago mo lefaseng’
Ditho tše kgolo tša lapa, e lego monna le mosadi di lebane le
Taodišo ye ga e na le ditiragalo tšeo di bopago goba di agago
kanegelo. Ke ditiragalo fela tšeo di hlalošwago tšeo di lego mabapi le
kgoboketšong ye, gomme le yona, e rulagantšwe ka matlakala a
ge re se dira sa hlabolla megopolo ya
rena, sa tiiša maikutlo a rena, ao a išago
boitshwaro bjo bo lokilego, se tla ba e
mekgwa ye e fapafanego ya go phela. Ka fao thuto e bohlokwa kudu
ka gore e fahlolla setšhaba.
tšwela pele ka go hlaloša dikgopolo go swana le ditaodišongsengwalo
tše pedi tša mathomo. Ka lebaka leo taodišosengwalo ye le yona e
matlakala a seswai le seripa. Ka go realo ke ye nngwe ye
rera ditaba tše di lebanego le gore ge motho a ikgodiša gona go ka
re: “Ge e ka ba le kwa bohloko ge ke
Taodišosengwalo ye le yona e wela ka fase ga mohutana wa
mongwe o lokile goba ga se a loka. Mongwadi o tšwela pele go tiiša
kgopolo yeo ka mohlala wa gore yo e lego lehodu o lokile gare ga
Taba ye kgolokgolo mo lefaseng ke
gore batho ba swanetše go itseba moo
swanetše go ba le nnete yeo e tletšego,
gona. Ba swanetše gore ba se ke ba
tša bagwera ba bona. Ge batho ba ka
gore nako ye botse ya go reta motho ke
ge a hwile; ge a sa phela ba ka ba ba mo
senya. Go lokile mang? Go lokile yo a
mo bophelong ga go motho yo a lokilego ka gobane go na le
ona a theilego bophelo bja motho ka gore ga se bo phethege. Ge go
bophelo bja motho wa lefase le.
Le ge go le phapano ye bjalo, fela go na le kwano magareng ga
ditaodišosengwalo tšeo tša bona godimo ga legae (motse). Ke go re,
ditaodišosengwalo tšeo di hlaloša bophelo bja Mothomoso, le ge e le
la puku) ya ditaodišosengwalo tša gagwe go ya ka sererwa se se
laodiša ka go gatelela dilo tše di lokilego le tše di sego tša loka.
Bothata bjo bogolo bja go tšweletša molaetša wo, bo lebane le thero.
loka. Ka go realo, o ka re o nyatša mogopolo wa mmadi ka gobane
mmadi ka boyena o be a swanetše go inyakela seo se lokilego le seo
se sego sa loka ntle le go botšwa ke motho yo mongwe:
Tabakgolo ke gore ge o hwetša
wa a tšhaba. Ge o ka a lwantšha, le ona
swanetše go ba wena yo o a bušago.
Mahuto a bophelo bja lapa ga a bonolo
sehlabeng. Seripa sa bobedi, e lego ‘Seruthwane’ sona o se laodiša ka
Ge a tšwela pele Mabitje o hlatholla seripa sa bone, e lego
Ema’. O ruma ditaodišosengwalo tšeo tša gagwe ka kgaolo ya
Mang le Mang le ba Mošate’, ‘Go sa Bunwa’, ‘Lerotse le Bolabotše’
Sehlabeng (1976) tšeo di emelago dihla tše nne tša ngwaga, e lego
(1993:20) a tiišago ditaba tše ka go re Mabitje o na le go laodiša ka
mekgwa ye meraro, e lego mokgwa wa go laodiša thwii bjalo ka
‘Letšatši ga se la ema’, ‘Lerotse le Bolabotše’, le ‘Bana ba Tadi ba
ditaodišosengwalo tša Sehlabeng (1976) ka yona tsela yeo. Go tloga
Tlooke ke yo mongwe wa bangwadi ba ditaodišosengwalo tša Sepedi.
mollo (1992) le Lewa la rabadia (1993). Dipuku tšeo o di rulagantše
ditaodišosengwalo tša Sepedi go fihla ka nako ya nyakišišo ye.
ba bangwe ba ditaodišo tša Sepedi go tloga ka 1943 go fihla ka 1996,
ditaodišosengwalo tša gagwe ka moka. Bjale nyakišišo e ya go leka
dipuku tše pedi tša mathomo di gatišitšwe ka ngwaga o tee le gona ke
mogatiši o tee, ka morago gwa latela tše tharo ka mengwaga ye e
latelago tša ba tša gatišwa ke bagatiši ba bararo ba go fapana. Gape
realo ditaba tša yona ga se tša felela. Nyakišišo e bone gore le ge go
le bjalo, go tla ba kaone gore dipuku tšeo di hlalošwe mmogo ka
taodišongsengwalo ya ka godimo o fo re:
mokgwa wo o makatšago goba wo o
tša gapa le bjona bophelo gore motho a
goba go le bjalo fela.
thaetlele le lefoko la mathomo. Bjale ge, yona tharelo yeo ya gagwe e
mmadi gore a se tlogelane le tšona pele a fetša go di bala. Seo se šupa
gore ditaodišosengwalo tša gagwe ka lebaka la thulaganyo ye e sa
swanetše go tšweletša mathata ao a lebanego le ditiragalo tšeo di
thoma ka kanegelo, gomme ka go realo, o šišinya gore o ngwala
Lekomane la bjoko (1987), Tlooke o thoma ka go re:
tsebo yeo motho goba batho ba ka bago
swana le ge di fela di swana. Thuto ya
yeo e se hlokago ge e se tšea e le thuto
tla ka mekgwa ye mentši ka go fapana.
Batho ba bantši ba tla makala, ke a
kgolwa, ge ba bona hlogwana ye ya
fao. Seo se swanetšego go tsebja goba
mongwe ke gore motho ge a belegwa o
ka gare ga tšona, ke gona go ba le
ipona, mahu a bona a sa le kgole – ge
ye bohlokwa ke gore motho
tšeo di lego lefaseng ka moka ešita le
tša ka gare ga meetse. Motho o
bophelo bo ka tla bja mo thelela, a fetša
Ka ntle le go se šetše botelele bja matseno, go bonala Tlooke a sa
seswantšho sa gagwe le bohlale bja
gore a se lewe ke bodutu, ge a be a
re: “Le tla ja mphufutšo wa diphatla tša
a na maatlakgogedi, gape a bile a hlakahlakane ka gobane mongwadi
o tlogela sererwa seo a se kgethilego gomme a thoma ditaba tše
ditiragalo tše bohlokwa a sa le gona mo matsenong gomme ka go
pele ka gore ditaba di fihlile mafelelong.
boa a hlaloše ditiragalo tša kgale. Ge a anega ditaba tšeo tša gagwe le
gomme ka go realo ya be e le gona ge a bolaile phišegelo ya
taodišosengwalo yeo. Ge a etla pele o fela a tliša tlhalošo ye botse mo
go hlaloša bogoši ge a re:
bophelong bja batho, ke kgale kudu
hlokofala ka malwetši a go fapana,
Ge a fihla gare ga letlakala leo le latelago leo gona mo taodišongsengwalo ya ‘Bogoši’, Tlooke o re:
fapanego, ka mabaka a mantši ge re sa
bolele ka bja go tswalelwa. Motho ge a
go emela ditaba tša gagwe. O be a
(1987). Fela bofokodi bja gagwe ke gona gore o re mola a le gare ga
taodišosengwalo a thome go anega ditaba tša histori bjalo ka ge a dira
mo taodišongsengwalo ye le yona yeo ya ‘Ditlougadi tša lehono’ mo
yona. Bjo ke bjo bongwe bja mathata a Tlooke ka gore o no ngwala
bja lenyalo go ya le ka moo le hlotšwego ke Modimo, gomme a lebala
Go ya ka teori ya morumo wa taodišosengwalo, thumo e swanetše go
taodišosengwalo yeo ga a na kamano le gannyane le dikgopolo tšeo di
taodišosengwalo yeo ka go re:
batho, e le ge ba be ba re ba iša
ngwala. Matšatši a sa kgonego go bala
mokatong wa bophelo ebile ke yena yo
a tla diilago ka ge go anegelwa e le go
hlabela o le orele ka gobane gosasa le
Moremogolo (1987), mongwadi o thoma ditaba mola di fela, ke go re,
wa motswala le rena. Gosasa le ge ba
ka iketla bjang goba bjang, ba tla no
babje e le ka lebaka la go na ga
dikanegelo le ditlhalošo gomme ka fao o be a swanetše go itlhama ka
maleba. Go realo ke gore mongwadi o be a swanetše go be a ngwadile
bitšwa Di mading a bona (1991) tša go gatišwa ke ba Out of Afrika
ka 1991. O gatelela gore ditaodišosengwalo tšeo di amana le merero
gore dithaetlele tša gagwe e le lentšu le tee, go ka thwe di šišinya gore
e lego ‘Seila’ e beakantšwe go ya ka dinyakwa tša mohutana wa
nnyane go fihla ka ye kgolo ya go di feta ka moka. Ka go realo go ka
yona e šišinya gore o be a swanetše go be a ngwala ka mohutana wa
Ditaodišongsengwalo tše dingwe tše tlhano tše di latelago, e lego
le ka mokgwa wo a tšweleditšego ditaodišosengwalo tša gagwe ka
Ditiragalo tša taodišosengwalo di lebane le ditaba tša go ama
Polelo ya taodišosengwalo ke ye kopana, ya go kwešišega, ya
go kgahliša, ya go nokwa ka bokgabo, ye e nonnego le ye e
mene, e lego (a) mohuta wa tshekatsheko, (b) mohuta wa go bega/
mohuta wa go gegea. Go iša pele, o tšweletša maina a
Ge a tšwela pele, Selwalekgwadi o bontšha merero ye mene yeo a
e logagantšwe ka kgopolo ya tshepedišo ya merero ya bophelo
molaetša wo bohlokwa wa tshepedišo ya ditaba tša tlhalo (lenyalo).
bohlokwa bja tshepedišo ya go nyala (lenyalo). Molaetša wa
Go ka akaretšwa ka gore go thoma ka thaetlele ya ditaodišo tše tša
Selwalekgwadi (1994) go lemogwa gore polelo ye e dirišitšwego e
nonne kudu gape e nepiša merero ye a laodišago ka ga yona. Ke go
re, mongwadi o re go mmadi, ke laodišitše fela ga se ka fetša, ke sa
di apeša ka polelo ye e nonnego ye e nyalelanago le ditaba tšeo di
di tsebago gomme a di hlaloša bjalo ka ge a di lebeletše di direga. Ka
mokgwa wo bjalo o šušumetša mmadi gore a be le yena mmogo moo
Mohuta wa dingwalo wo o lego ka mo
‘essai’ le ka utollwa gomme, le ge go le bjalo, le lehono o sa bonala o
ka re ke lepheko mo dingwalong tša Sepedi. Ge a tšwela pele gona
Ka ntle le fao, go sa na le kgakanego ye
Yeo e no ba taodišo, e sego essay bjalo
ka ge e tsebega e le mohuta wo o itšego
Le ge Makopo a bolela bjalo, fela nyakišišo ye ga e amogele kgopolo
ya gore ge go bolelwa ka taodišosengwalo ga go bolelwe ka yeo bana
‘essay’ bjalo ka ge e tsebega e le mohuta wo o itšego wa dingwalo’.
‘essay’. Dikgopolo tše pedi tše di a swana: ke kgopolo e tee ye e
hlalošwago ka polelo ya Sepedi, e lego taodišo le ya Seisimane, e
lego ‘essay’ goba ka Sefora, e lego ‘essai’.
Le ge go le bjalo Makopo o tšweletša kgopolo ye bohlokwa ya
gore o itaole ka hlogo ye e itšego ya taba.
magareng ga mongwadi le maikgopolelo a gagwe.
gagwe mo go Setšwagodimo se a ikgethela (1995), o be a šetše a
ya ka fao a hlalošago ka gona.
ka fao a ngwadilego ditaodišosengwalo tša gagwe ka gona. Le ge go
go ya ka mehutana ya tšona.
ge a ngwala ditaodišosengwalo tše tša gagwe. Taba yeo o e tšweletša
ditaodišongsengwalo tša gagwe ka moka. Gape go ka thwe godimo
molaetša le taba ya gore go itirela go bohlokwa kudu bophelong. Ka
lehono. Ge go badišišwa taodišosengwalo ya ‘Ga go mohlopi o sa
Go ka no akaretšwa ka gore le ge Makopo a bontšha gore o na le
yeo ya gagwe e thaletšwe mellwane ka gobane go bontšha a
Temple le Lamb ka gobane o latela meragelo ya bona ge a ngwala
ya ditaodišosengwalo ya Sehlabeng (1976) ka wona mokgwa wo wa
diatla, e lego ditaodišotlhaloši gomme a tšwela pele a ngwala ka
mokgwa wa go laodiša a opela bjalo ka ‘Go itshepa’, ‘Lenyalo’, le
Mphatlalatšane (1995) e rulagantšwe ke Phala, gomme ya gatišwa le
Ka ge nyakišišo ye e lebane le go fatišiša ditaodišosengwalo, ga go yo
šalwa morago karolo ya bobedi ya pukwana ye, e lego ya
gagwe ka ga taba ye e itšego.
taba yeo. Se se tla lemogwago ke gore
bjalo ka mehuta ye mengwe ya
le gore taodišo ga e na popego ye e
taodišosengwalo ga e na le moanegwathwadi le gore mongwadi wa
a se tšweletšago ke gore taodišosengwalo ga e na sebopego se se
taodišosengwalo, e lego matseno, mmele, polelo le mafelelo.
ka boripana. Pukwana ye e na le ditaodišosengwalo tše tshela, e lego
boloi’, ‘Motho ke sera’ le ‘Poloko ditoropong’ tša go ngwalwa ke
Mphatlalatšane (1995) di bolela ka direrwa tša go fapafapana le ge
tše tša Mphatlalatšane (1995) go tla lemogwa gore di arotšwe ka
mehuta ye mebedi, e lego taodišokanegelo le taodišotlhaloši, go ya le
ka moo di ngwadilwego ka gona. Ke go re ditaodišosengwalo tše
direrwa tše di fapanego, fela melaetša ya bona yona e a kwana. Bjale
melaetša ya tšona e a kwana ka gobane e gatelela gore boloi bo gona.
Ditaodišosengwalo tša bona ka bobedi tše di latelago tšeo, e lego
kopanago gona ka melaetša ka gobane molaetša wa bona ke o tee wa
gore motho o tagwa ke maemo. Ditaodišosengwalo tše pedi tša
ditoropong’ (Phala) le tšona di tšweletša thuto e tee ya go swana, e
lego bophelo bja lehono le tšharakano ke monwana le lenala.
se tee, e lego setšo, le gore, godimo ga fao ditaba tšeo tša setšo di
sa ditaodišosengwalo tše, e lego ditlhapetsane, seo se bolela gore, go
dingwe tša tšona di wela ka fase ga mohutana wa taodišokanegelo ka
gobane (a) mongwadi o anega ditiragalo tše di rilego go ya ka
tatelano ya tšona, (b) o thoma ka tiragalo ye nnyane gomme a
feleletša ka tiragalo ye kgolo le (c) o diriša balaodiši (molaodiši) bao
go fihla mafelelong a yona go akaretšwa le taodišosengwalo ya
Morumo wa ditaodišosengwalo tša gagwe o gata ka mošito o tee le
matseno a tšona. Bjale go tlo lebelelwa ka kakaretšo dintlha tše di
malekelekeng. Le ge a ngwadile ditaodišosengwalo tše nne fela,
Sepedi ka morago ga mengwaga ye masomepedinne gomme a ngwala
ga di nepiše mohuta wo o rilego.
go bitšwa Di sa re šaletše monaganong ka ngwaga wa 1968.
yeo ya gagwe.
Ka morago ga mengwaga ye e šupago, Mabitje o ngwadile
ditaodišosengwalo tša go bitšwa Sehlabeng (1976) tše di swanago le
tša Mahapa go ya ka mehutana ya tšona. Go fetile lebaka la
ka ngwaga wa 1987, ka morago ga ge Mabitje a ngwadile
ditadišosengwalo tša gagwe. Ka morago ga mengwaga ye mebedi
ka ngwaga wa 1991. Go iša pele Tlooke o boile gape mengwageng ye
Phala ba tšweletša dipuku tša bona mongwe le mongwe, e lego
lebaka la mengwaga ye e šupago go fihla ge Mabitje a neša
ngwaga wa 1976. Go tloga moo go bile le tlala ya mohlopi
bjoko, Moremogolo le Bohwabogolo ka ngwaga wa 1987 (tše pedi tša
Bjale go ya go tšwetšwa pele ka go lekola kgolo le tšwetšopele
ditaodišosengwalo tšeo tša bona go ya ka mehutana ye e
ditaodišosengwalo tše tša Sepedi, ka kakaretšo di ka hlopšha go ya ka
Ka tsela yeo, maikemišetšo a nyakišišo ye, ke go tsoma tharollo ye e
Ka go realo nyakišišo ye e ya go hlopha ditaodišosengwalo tša Sepedi
nyakišišo ye, magoro a mararo ao a ya go akaretšwa go feta go
ga fao, ge go lekodišišwa ditaodišosengwalo tšeo tša go ngwalwa ke
yona taba ye kgolo ye e bego e gatelelwa ke Michael de Montaigne.
taodišosengwalo, gomme le bile le thomile go dirišwa ke Michael de
Montaigne mengwageng ye mentši ya go feta.
Go iša pele, Matlala o hlaloša ka fao Mopedi a swanetšego go thoma
tša kgale tša Maisimane ka go re:
gona mo go Mengwalô (Essays) Puku II (1943:2) ge a bolela gore
motho yo bohlale o swanetše go rata go bala dipuku ka go re:
mongwadi wa puku ya go bitšwa Thšukudu (1958).
ba re na mateng ana a ka bitšwa
‘ditaodišo’; - A ke re a be a thswanetše
yeo ya gagwe o re:
thšabe kudu. Xore taba ya rena e tle e
ditaodišo mola taodišo yona e le histori. Le ge go le bjalo nyakišišo
ka fao lereo le le amogetšwego ka gona bjalo ka mopeleto wa
Dikarolo tše nne tšeo di latelago tše pedi tše tša mathomo, tšona di
ditaodišosengwalo tša gagwe go tla lemogwa gore o na le khuetšo ya
Mohumagadi M.J.S. Moroka ka gore magareng ga tše dingwe, o re:
kakaretšo, e lego;
Thaetlele ya taodišosengwalo ka ge e le hlogo ya ditaba tšeo go
lentšu le tee fela, e lego ‘Lexae’. Thaetlele ye ya ‘Lexae’ e nyalana le
di rerwago mo taodišongsengwalo ye, e lego bohlokwa bja legae la
molaetša wa yona. Ka fao Matlala o fapana le ka fao Madiba a
Madiba o rera ka ga bohlokwa le maatla a tšhelete.
(naga ya) la bona ka lebaka la tšhelete. Ke go re Bathobaso ba
thaetlele a swanetše go kgethwa ka šedi ye kgolo. Taba yeo e
bohlokwa ka gobane hlogo ya taodišosengwalo e swanetše go
kwagala gabotse gore e se hlakahlakantšhe mmadi wa yona. Ge a
bjo bo makatšago.
bjalo le ge go balwa thaetlele ya ‘Sakeng la bophelo’. Matlala, ka
thaetlele ye, o tšweletša bophelo bja motho mo lefaseng (legaeng) la
bophelo’ o tlemaganya mathomo le mafelelo a ditaodišosengwalo tša
godimo. Groenewald, 1993:17, o re thekniki ke mokgwa wo
taodišosengwalo ye. Taba ye e bolela gore mo matsenong go
taodišosengwalo ya go thoma go laodiša ditaba, go ka lekolwa ka fao
Le ge Matlala o ka re o fokotša maatla a phišegelo ye e lebanego le
potšišoritoriki ye e bego e swanetše go arabja ke mmadi, fela ga go
bjalo ka gobane yona karabo yeo e tšweletša thulaganyo ya ditiragalo
tliša thulano. Thulano yeo e lebane le dilo tše botse le tše mpe tše di
gatelela gore le ge Mosotho a ka gokwa ke menate ya lefase ka lebaka
Le ge maikemišetšo a nyakišišo ye e se go fa mehlala go tšwa
taodišosengwalo ye ka go re:
taodišosengwalo ye pele le pele. Se se bolela gore matseno a mohuta
wo a na le maatlakgogedi. Mmadi o rata go bala ka ga go se
bogolo. Mongwadi o swanetše go thoma ka taba ye e sego maatla
fihla mafelelong mo a fetšago ka ya go di feta ka moka ka maatla. Ka
go realo mongwadi o tla be a tšwetša pele, go godiša le go natefiša
Mo karolwaneng ye le gona go tla no tsopolwa mohlala o tee fela go
Dikgomo tša mathomo di a tšwa.
seo se lebane le go gorošwa ga ngwetši. Ke ka fao go ka thwego
Matlala o kgonne go thoma ka taba ye e sego ye maatla kudu, e lego
tshepedišo ya lenyalo tšeo di hlatlamanago go ya ka kgati go roka
Le ge go ka balwa ditaodišosengwalo tše dingwe tša Matlala go
swana le ‘Sakeng la bophelo’, go tla lemogwa katlego ya tatelano ya
ditiragalo le dikgopolo go ya ka bohlokwa bja tšona. Ke ka fao go ka
godimo ga botebo bja tsebo ya gagwe ya go ngwala taodišosengwalo.
Botelele bja morumo wa taodišosengwalo bo swanetše go lekana le
Bjale ge, ge go ka bapetšwa ditiragalo tša mafelelo le tša matseno a
diriša elemente ye bohlokwa ya theto, e lego poledišo. Ke go re mo
Tlhopho ye e laolwa ke dielemente tša go swana le go anega, go
ratago go ngwala ka ga yona. Ge mongwadi a kgethile elemente ye e
gobane taodišosengwalo ye nngwe le ye nngwe go tšeo a di
Bjale go ya go lekolwa ge eba Matlala o atlegile ge a hlopha
dikgopolo tša mongwadi mabapi le hlogo ye e kgethilwego. Matlala o
Bjalo ka ge go hlalošitšwe ka mo godimo, taodišosengwalo ya ‘Fsikathsipi
ke mmušo wa kgethollo.
wo o logaganyago ditaodišosengwalo tše tharo tše di latelago go ba
kgopana e tee. Taba ye ga e makatše ka gore Matlala o boletše mo
Taba ye e bontšha ka fao Matlala a nwelego moro wa
bjalo ka Breton. Breton ke mongwadi wa mathomo wa go ngwala ka
ngwala ka dikarolo tše nne tša bophelo.
Ge ditaodišosengwalo tša Sepedi tše di ngwadilwego ka morago ga
lebanego le thulaganyo ya tšona. Taba yeo e hlaloša gore o ka re
bangwadi ba ditaodišosengwalo tšeo tša Sepedi ka morago ga
ditaodišosengwalo tšeo tša bona. Lephakga la mathomo ke la go
Bjale go ya go lekolwa mešomo ya sehlophana sa mathomo go bona
tharo tša mathomo, e lego 1987 (tše pedi), 1990 le tše pedi tša 1992 le
ditaodišosengwalo tša Matlala, e lego:
thoma go bala lefoko la mathomo la matseno la taodišosengwalo ye e
rilego ya Tlooke, o thoma go lemoga ge thaetlele yeo e le lepheko mo
mathomo a ditaodišosengwalo tše, e lego:
tšeo di sa lokago mo bophelong ge
ditaodišosengwalo tše tša Tlooke, go ya ka fao a bontšhitšwego ka
matseno a mohuta wo ga a na maatlakgogedi: se a se dirago ke go
tšea ka tsela yona yeo. Mohlala, mo go taodišosengwalo ya gagwe ya
lefokwana le la mathomo o gakantšha mmadi ka gore o ka re o re ge
ya pukwana ya gagwe, e lego Di mading a bona (1991), ka gobane
seila bjalo ka karolo ya setšo se mading a setšhaba. Go no ba bjalo le
go dithaetlele tša ditaodišosengwalo tše dingwe tša gagwe ka gobane
go feta gore di thewe godimo ga ditaodišosengwalo ka botšona.
ela hloko bohlokwa bja thaetlele ka tshwanelo. Ke ka tsela yeo go
go bitšwa ‘Bohlale bja bo rakgwebo’ le ‘Kgodišo ya ngwana’ ba re:
Modiro wo mongwe le wo mongwe ge
motho a o dira, o swanetše goba le
rena re no ba re putlelela mešomo ye, le
re no e phonkgela ka gobane ga go sa
na mošomo wo mongwe wo re ka o
wo mongwe le wo mongwe o fela o eba
ye go tla tiišwa taba ye ka go bona ka
moo borakgwebo ba yago ka gona le
lebala goba ba a gana, gore ka nako ye
o dira tša bjana; gomme motho yo
mogolo ge a gopola a swanetše go dira
dilo tše bjalo, o hwetša e ka ba go dira
dilo tša dihlong tše kgolo. Ka nnete ge
dira dilo tša go swana le tša ngwana ka
pelo ya gagwe ka moka, re tla re o a
(mohlala, motho ga a swanela go tšea mošomo wo a sa o kgonego),
tloga ka ye e sego bohlokwa kudu go fihlela ka ye bohlokwahlokwa.
ka gobane mongwadi o laodiša ka ga bahumi ba go ikgodiša le ba go
itokela, mahodu le dinokwane, batho ba ditlaela le ba bohlale,
taodišosengwalo e tee. Ka tsela yeo ditiragalong tša mohuta wo ga go
ka gobane ke ditaba tše di farologanego. Ke ka fao di sa bopego
tše di fapafapanego ka gare ga taodišosengwalo e tee bjalo ka setopa,
badimokoma, noga ya meetse le badimo ba ka tlase ga lefase.
ba legoro le ge ba leka go ruma ditaodišosengwalo tša bona.
Ge go balwa ditaodišosengwalo tša Masemola go swana le ‘Mona le
nyakišišo ya hwetšwa. Seo “P” a bego
a se phegeletše e be e le go laetša hlogo
a na boitshwaro bjo bobotse le pele ga
bana. Ka go dira bjalo ke gore “K” a
botšwa gore ba be ba gopotše go mo fa
sepela le ditsela tše tša motse, a botša
gabotse. Ge ba mmotšiša gore a na o
fela, ebile ga o na le tefo ye e
gare ga wona, go tlo wela wena ka moo
Senyisenyi le yona e a itshenyetša. Ke
woo ge mošomo wa mona. Koša e re le
tsela yeo e lego ka gona ge e le
bao ba ratago go orela go yona letšatši
ba dutše go yona, a ke re ba kwele gore
leboto maabane ge le la lehono le tla tla
le hlaba. Bjale ke mang yo a ratago go
palega yena go swana le ge a ekwa
motswala le rena. Bosasa le ge ba ka
ya ditaba tša mmele wa taodišosengwalo ye gabotse. Ka go realo o
mogašela le modupi go ya ka hlogo ya ditaba, e lego ‘Mogašela le
rilego. Taba ye e bolela gore le ge ba ngwadile ka mehutana yeo ye
kgethile hlogo ye botse ya taodišosengwalo a re ka mo fase ga yona a
ngwale ditaba tše di sego tša lebana le hlogo yeo. Mohlala, mongwadi
o kgetha go ngwala ka taodišotlhaloši gomme ka gare ga yona a tšame
a anega le go hlaloša le go ngwala ka direrwa tše di fapafanego bjalo
mokgwa wo ka fase ga hlogo ye e kgethegilego ya go laodiša ka ga
seila a itebale a thome go anega ditaba tša kgale, a re:
bitšwa ‘Bongaka’ ge a ngwala ka direrwa tše di fapafapanego, e lego
gagwe. Mo go taodišosengwalo ya go bitšwa ‘Bophelo le mekgwa ya
go botšišana gore e ka ba Kgalatlou ye
go dira bjalo o gapeletša mmadi gore a lemoge se a yago go laodiša ka
ga sona. Tebanyo ya mohuta wo ya thaetlele le matseno di dira gore
botšišana gore e ka ba Kgalatlou ye e
Maatlakgogedi a a lego gona, gape a godišwa ke poledišano ye e lego
thaetlele ya taodišosengwalo ya go bitšwa ‘Go itshepa’ ka gore o re:
(Mahapa) le bohlokwa bja go itshepa le go ikholofela mo bophelong
Go retetše. Bagaditšong ba re ba tseba
e le batho ba lethabo ka matšatši.
ona bobedi bja bona. Go bonala molato
gore ke yena a senyago dipolelo mo a
šihla! Ka gare ga bona betši ba ba
Tirišo ya go retetše e bontšha bošula bja ditaba tše di tlogo latela. Ka
a dutše a itše šihla! Ka gare ga bona
Ge a tšwela pele ka thulaganyo ya go nepiša matseno a mmakgonthe,
Makopo, mo go taodišosengwalo ya go bitšwa ‘Baledi’, o no re:
bophelo bja lehono bjo bo laolwago ke
molokong ba be ba le gona. Ebile
goba mosadi, o hwetše ba ikgantšha ka
yena ba re: “Ge le mmona a le bjalo, o
Ka go dira bjalo Makopo o gapeletša mmadi go bala ditiragalo tša
ditaodišosengwalo tša bangwadi ba bokgoni go swana le ba go
godimo goba aowa.
ka tsela ye e rilego go ya ka dihla tše nne tša ngwaga. Ge a laodiša
ditaba tšeo o thoma ka seruthwane, selemo, lehlabula le marega.
mathomo sa ngwaga, e lego seruthwane. Ke ka fao a sa thomego ka
ditiragalo tša taodišosengwalo ye.
(1976) o di hlophile go ya ka tatelano ya dihla tšeo tša ngwaga go
gore marega a emela mathata a bophelo ge go bapetšwa le dihla tše
Mabitje di emela bophelo bja Mopedi, e lego wona molaetša wo a o
Lenyalo le fetile ngwetši e fihlile bogadi gomme e hloka pelego.
Ngwetši o re go tšea mpa o tšhabela ga gabo ka lebaka la dihlong.
Ba bogadi ba nyaka ngwetši gomme e gana go tla bogadi.
molato o tšwa ka kgoro.
ge mmadi a bala taodišongsengwalo ye, o balela yona. Ke ka fao go
ke tiragalo yeo e lebanego le go fela ga katlego ya ditiragalo tša
go ya go lekolwa morumo wa ditaodišosengwalo tša bona.
ba se šaetše, le gona go ba diphele ge
ba šetše ba meditšwe ke koma le bjale
bao bjale bja kgoro ya bona bo sa kego
ditaodišongsengwalo tša gagwe. Ye ke ye nngwe ya dipharologantšho
wo o nepagetšego. O re:
Ge o le motho, o tšhabe motho gobane
sega ka leino le tee, di be di epa ka le
Ge taodišosengwalo ye ya ‘Motho ke sera’ e ka badišišwa ka
ka go di lebanya le thaetlele ya taodišosengwalo ye, e lego ‘Motho ke
yona mo taodišongsengwalo ya gagwe. Ke ka fao go ka
gore ge go ngwalwa ka yona go swanetše go elwa hloko kgopolo goba
bitšwa ‘Matome’, monagano wa gagwe ka moka o theilwe godimo ga
le tee. Bjale ge go balwa yona taodišosengwalo ya ‘Matome’ go
Mehlala ye ya ka godimo e bontšha gabotse ge bangwadi ba
Nyakišišo e fatolotše gore go na le palo ya go kaka dikgoboketšo tša
ditaodišosengwalo tše lesometlhano go tloga ka 1943 go fihla ka
hweditše tsela, fela bokgoni bja bona bo sa fetwa ke bja Matlala ka
Matlala le yena a sego a ngwala ka ga wona, e lego taodišoboitaodišo.
ye ge Matlala a tla be a bapetšwa le Chupyane.
Kgaolo ye e ya go arolwa ka dikarolo tše tharo, e lego (a) karolo ye e
Sepedi tšeo di šetšego di ngwadilwe go tloga ka 1943 go fihla ka
kgolo yeo ka tshwanelo.
ya (a) ditaodišosengwalo tša Sepedi le (b) tshekatsheko ye e sego ya
ditaodišosengwalo tša Sepedi, e lego go hlaloša, go hlatholla, go
hlopha le go sekaseka. Mokgwa wa go hlaloša o bohlokwa kudu ka
wo o lebanego le nyakišišo ye, ke wo o lebanego le taodišosengwalo.
tšona ke tšona tše e bilego tlhohlo ya nyakišišo ye.
Le ge go le bjalo, mo kgaolong ye go gateletšwe phapano magareng
(ditaodišosengwalo) ke tša maemo a godimo le tša merafe ye mengwe.
Fela le ge go le bjalo, nyakišišo e lemogile gore taodišosengwalo ya
Sepedi e na le khuetšo ye kgolo ye kgolo ya ditaodišosengwalo tša
Ka ge kgolo ye e theilwe godimo ga ditaodišosengwalo tša Sefora, go
le mapheko ao a bonalago ge a ngwala ka bophelo bja gagwe ka
welago ka fase ga taodišosengwalo. Bjalo ka ge go gateletšwe ka mo
le gore ke yona yeo bangwadi ba ditaodišosengwalo tša Sepedi ba
ditaodišosengwalo tše di welago ka fase ga yona.
ba ngwadile ka ga yona. Ke ka fao nyakišišo e tšwetšego pele go
ya mengwaga go tloga ka ditaodišosengwalo tšeo tša Matlala go fihla
mošito o tee le ya Mabitje ya dihla tše nne tša ngwaga mo go
ditaodišosengwalo tša bona, go lemogilwe gore go na le khuetšo ya
thomilwe ka go tšweletša gore di gatišitšwe la mathomo mo
wona ngwaga woo bjalo ka kgoboketšo ya ditaodišosengwalo. Ge go
mokgwa wa Mahapa wa go laodiša o nyalelana le wa Matlala. Ka ge
sebjalebjale. Le ge go le bjalo go na le kwano magareng ga
ditaodišosengwalo tšeo ka mekgwa ye meraro, e lego mokgwa wa go
di a swanetšego, ka lebaka la gore yena mongwadi ga se a hlokomela
go bitšwa Di mading a bona (1991). Ka kgoboketšo yeo o gateletše
gore ditaodišosengwalo tšeo tša gagwe di amana le merero ya setšo.
ditaodišosengwalo, e rulagantšwe ka mmolelwana wo o sego wa
Mabitše le yena a dira bjalo.
melaetša ya bona e a kwana ka gobane ba gatelela boloi.
(1996). Ka moka ditaodišosengwalo tšeo di laodiša ka ga sererwa se
Chupyane gape o tumile kudu tirišong ya polelo ka gobane o diriša
ba tlo mo akgola sona, molamo o sa šaletše godimo ga mohlare. Ka
mediro ya bona go lemogilwe ge ba na le bokgoni bja bolaodiši le ge
Bjalo ka ge go šetše go hlalošitšwe mo nyakišišong ye, gagolo mo
tša Matlala le tša Chupyane. Ke yona elemente ye bohlokwa ye e ka
lemogwa phapano ye e rilego, le ge e le gore phapano yeo e šebetšwa
fela ka gobane o tswaka le ka tša sebjalebjale.
phapano ye go ka thwego e širetše, ye e lego gare ga bogologolo le
bogologolo. Taba yeo e utolla gore go na le diponagalo tše pedi tše di
‘Lexae’ (Matlala) le ‘Lebole’ le ‘Bobotlana’ (Chupyane), le ge e le
godimo ga thaetlele ya taodišosengwalo ya mathomo, e lego ‘Lexae’.
moko wa ditaba ka gobane ga se ditaodišosengwalo ka moka tšeo di
lemogwa gore yona e ikgethile go tšeo tše dingwe ka moka ka gore
Go iša pele, bjalo ka ge Matlala a sa le a ngwala ditaodišosengwalo
a ba hlohlilego ka yona gotee le thwadi ya bona, Chupyane. Taba ye e
go realo, Chupyane le yena bjalo ka Matlala, o re kgwathi go
tša Sepedi ka gobane o ka re o itrira wo go ka thwego ke moratho wo
Bjalo ka ge Matlala e le pulamadibogo ya mehutana ye mene ya
o tee wa ditaodišosengwalo tša Sepedi. Ka tsela yeo, bjalo ka Matlala,
diriša polelo yeo e utamilego ye go ka thwego o ka re e lebetšwe,
Chupyane go bonala e le ye e nonnego, ye e kwešišegago, ye e
ditaodišosengwalo tša bona, le yona e a fapana ka gobane Chupyane
ge go bapetšwa le Matlala, mohlala: ‘Go retetše!’ (1996:55). Ge go
polelo magareng ga bangwadi ba babedi ba, ye e lebanego le
a sa o šalego morago ka tshwanelo. Go ka akaretšwa ka gore o diriša
mongwalo wa gagwe e sego wo o amogetšwego: ‘Modimo O re thuše
monyakišiši). Mongwalo wa 1929 le wa 1949 go ya ka Esterhuyse
wa mafelelo go ya ka nyakišišo ye. Taba ya matlaba ke gore bobedi
bja go ngwala mohutangwalo wo. Ke go re o ka re ba phala bangwadi
ba bangwe ba go ngwala ditaodišosengwalo tša Sepedi. Taba ye e
mongwe e le wa mafelelo go ya ka nyakišišo ye.
Ditaodišosengwalo tša Sepedi, go ya ka nyakišišo ye, di rungwa ka
mongwadi yo mongwe wa bokgoni, e lego Chupyane. Bjalo ka
Bjalo ka ge go šetše go boletšwe ka godimo ge go bapetšwa
ditaodišosengwalo tša Sepedi ba bohlokwa. Taba yeo e ya go
o thulanya dilo tše pedi tše ka tsela ya seswantšho. Mahapa o dira
bogologolo (ditaba tša kgale tša setšo).
le dipaka tša bophelo bja motho. Ke go re, go tswalwa ga motho go
lehlabula le selemo, eupša go hlokofala ga motho gona go swantšhwa
mo ditaodišongsengwalo tša gagwe ka moka ka gobane ge go lekolwa
kereke le thaba ka nako e tee,o hlaloša nako ye e fetilego go gopotša
tše di bopago histori, fela ka go dira bjalo ga se gore o kgaoganya
tlhalošo ya ditiragalo tša boromiwa ka gore ge a dira bjalo o
ke kereke, yona taba yeo e makatšago. Mo temaneng ya mafelelo ya
go rulaganya ditiragalo tšeo; o thoma ka seruthwane go fihlela ka
ditiragalo go thoma ka tše o ka rego ga di bohlokwa go feleletša ka
tše bohlokwa. Ke go re o thoma ka ditiragalo tša go tswalwa ga
kanegelo ge e lebane le bophelo.