Die pynlose heerlikheid!
BO: Daar is verskillende variëteite van die pynappel (Ananas comosus). Hier is ’n gladdeblaar-tipe met welige loof bo-aan die vrugkeël. Die pynappel is ’n veelvuldige vrug, bestaande uit verskillende vruggies wat tot een versmelt het.
Hy gee jou darem allesbehalwe ’n pyn as jy hom eet... en hy lyk so min na ’n appel as wat ’n kweper na ’n appelkoos lyk! Maar moenie die pynappel op sy naam en sy growwe skil takseer nie. Dié eens nederige vrug is vandag ’n gewilde lekkerny uit eie reg. Lees hieronder oor die pynappel se interessante geskiedenis en hoe jy selfs jou eie pynappelplant kan kweek...
LINKS: ’n Kenner inspekteer die vrugte in ’n pynappelplantasie.
YNAPPELS uit Natal, nè?” kon ene Charles Purdon gemymer het toe hy op ’n sekere dag in 1865 ’n haarkappersaak in Grahamstad in die oostelike deel van die Kaapkolonie binneloop en van dié knopperige vrugte bekyk wat uit die buurkolonie gearriveer het.
“Pynappels uit Natal... hmmm... sal hulle nie dalk ook hier in ons eie wêrelddeel aard nie?”
Die haarkapper, ’n sekere Lindsay Green, het ’n klompie pynappelkrone (die blaardele bo-aan die vrugte) aan die ondernemende Charles Purdon gegee, wat hulle toe gaan plant het om te kyk wat sy proefneming sou oplewer. Die res is geskiedenis—met die Oos-Kaap wat ’n gerekende pynappel-produserende streek uit eie reg sou word.
Net die Bathurst-gebied lewer immers tans jaarliks meer as 150 000 ton aan ’n fabriek in Oos-Londen. In 2003 is ’n nuwe verwerkingsaanleg van R7 miljoen in dié hawestad geopen, wat daarop dui dat die pynappelbedryf hier van krag tot krag gaan.
Hoe pynappels die eerste keer in Suid-Afrika beland het en hier gekweek is, is egter nie so duidelik nie. Sekere bronne gee die eer aan die Nederlandse volksplanter Jan van Riebeeck, wat dit vermoedelik in 1655 in die Kaap sou ingevoer het.
Ander bronne reken ons eerste pynappels het Natal uit Ceylon bereik en dat die eerste aanplantings in 1860 hier gedoen is.
Herkoms van die pynappelplant
DIE pynappelplant kom oorspronklik van Suid-Amerika, miskien van Brasilië, Paraguay, Uruguay of Puerto Rico. Amerikaanse Indiane wat oor die vasteland heen verkenningstogte onderneem en handel gedryf het, het die vrug deur Sentraal- en Suid-Amerika versprei.
Voordat die vrug tot vandag se vlesige heerlikheid verdedel is, was dit egter ’n baie minder smaaklike vrug. Dit het oorspronklik dan ook baie anders gelyk as die pynappel wat ons vandag ken. Dit het harde sade so groot soos ryskorrels gehad.
Toe, in 1493, het die Italiaans-Spaanse seevaarder Christopher Columbus die pynappel op die eiland Guadaloupe ontdek. Hy was so ingenome daarmee dat hy dit met hom saamgeneem het na koningin Isabella van Spanje. Ander reisigers en matrose het ook die plant en vrug met hulle meegeneem toe hulle na Europa teruggekeer het.
Uit die oorspronklike plante is ’n geskikte kultivar gekweek wat tot vandag se pynappel gelei het.
Die benaming “pynappel” het eweneens ’n interessante geskiedenis. Toe die Europese ontdekkers van weleer met hierdie vrug kennis maak, het dit hulle alte veel herinner aan die dennebol, die vrugkeël van die denneboom—wat ook die “pynboom”, of kortweg “pyn”, genoem word. Die Spanjaarde se woord vir die pynappel is piña... en verskillende ander nasies het ewe pynloos dié soort pyn ’n deel van hul eie woordeskat gemaak!
BO: Die pynappel (middel) het sy naam gekry omdat hy die ou Europese ontdekkers laat dink het aan die pynbol (dennebol), wat aan hulle goed bekend was (links). Die pynappel het later op sy beurt gesorg dat ander dinge na hóm genoem is, soos die pynappelklier (of hipofise, ’n keëlvormige aanhangsel van die harsings) en selfs ’n doringrige kalant soos die pynappelkaktus op die regterkantse foto hierbo.
Foto’s: MSKARG & U.S. Fish and Wildlife Service
Pynappelgebiede in Suid-Afrika
DAAR is twee hoofgebiede waar met pynappels geboer word:
• Die Hluhluwe-streek van KwaZulu-Natal, wat negentig persent van die vars vrugte lewer wat in Suid-Afrika bemark word.
• Die Oos-Kaap, wat vrugte vir inlê lewer.
In die Umkomaas-gebied suid van Durban en die Levubu-gebied in die Limpopo-provinsie word ook ’n bietjie vars vrugte vir die mark gekweek.
Suid-Afrika produseer sowat ses persent van die pynappels wat op aarde bemark word. Die wêreldmark word deur Thailand, Indonesië, die Filippyne en Kenia oorheers. Ander belangrike produserende gebiede is Hawaii, Brasilië, Maleisië, Taiwan, Mexiko en Puerto Rico.
DIE pynappelfamilie (Bromeliaceae) is ’n tamaai groot familie. Dit bevat meer as 2100 spesies wat in 46 genera geplaas word. Die ekonomies belangrikste spesie is ons bekende pynappel (Ananas comosus.)
LINKS: Die jong, oneetbare vrug van ’n wilde familielid van die pynappel.
Twee soorte pynappels word in ons land kommersieel verbou. Die baie gewilde Queen-pynappel is soeter en smaakliker wanneer dit vars geëet word. Die plant het stekelrige blare. Daarteenoor is daar die Canyene-pynappel, wat gewoonlik versap of vir inlê verwerk word. Hierdie plant het weer gladde blare.
Plante soos die pynappel het blomme wat in groepe gerangskik is en bloeiwyses genoem word. Die plant bring eers ’n blomsteel voort met klein blommetjies wat daaruit groei. Mettertyd begin die blomme oopgaan. Elkeen blom net ’n dag lank en ontwikkel dan in ’n klein vruggie.
Al die vruggies versmelt geleidelik en vorm ’n sogenaamde veelvuldige vrug. Die veelvuldige vrug en steel word die geel vleis van die pynappel. Die vrug is groot, met ’n doringagtige skilpaddop-voorkoms en daardie blarekroon op die punt.
Image above by Andy Kass, used with special permission. Copyright © 2008 Andy Kass
ONDER, BO en REGS (in daardie volgorde): Bloeiwyses van pynappelplante ontwikkel tot vruggies, wat geleidelik tot een sogenaamde veelvuldige vrug versmelt, met ’n blarekroon aan die punt.
Foto onder met dank uit die webwerf van Bathurst by http://www.bathurst.co.za/Pineapples.htm
TWEE verskillende dele van die plant kan gebruik word om nuwe plante te kweek. Hulle is die blaredeel bo-aan die vrug, asook die suiers wat aan die moederplant groei. Pynappels word in seksies van 20 m breed gekweek. Daar is paadjies tussen die plante sodat elke plant bemes en met omgewingsvriendelike insekte- en onkruiddoders bespuit kan word.
Die pynappelplante staan in opgehewe rye. Sodoende word oortollige water, wat die plant beskadig, weggedreineer. Die plantjies word met die hand geplant. Die eerste vrugte kan ná vyftien tot twintig maande gepluk word. Ná nog vyftien maande vind ’n volgende oes plaas, waarna die grond omgeploeg en van ’n jaar tot agttien maande toegelaat word om braak te lê.
Pynappels aard die beste in ’n temperatuur van tussen 15 en 30 grade C en het baie son nodig.
Pluk en verpak
PYNAPPELS word met die hand gepluk en in kratte gepak. Die Queen- pynappels word na skure gebring waar hulle volgens grootte en kleur met die hand sorteer word. Hulle word dan in houers gepak vir die Suid-Afrikaanse varsproduktemark of vir uitvoer.
REGS: Oestyd in ’n Suid-Afrikaanse pynappelplantasie.
Die oes kan meganies vergemaklik word deur ’n lang metaalarm met ’n vervoerband. Terwyl ’n vragmotor deur die pynappelplantasie ry, beweeg die arm oor die plante en die plukkers loop agtema. Hulle plaas dan die pynappels op die vervoerband wat dit na die vragmotor bring.
’n Waardevolle neweproduk is die vesels van die pynappelblare.
In fabrieke kan pynappels verwerk word om ingelê te word, of die sap kan vir koeldranke uitgepers word. Die vleis van die pynappel kan ook gedroog word.
BO en REGS BO: Pynappelsap in ’n blikkie en gedroogde pynappel.
REGS ONDER: ’n Dwarssnee van ’n pynappel met sy harde kern in die middel en die sagte vleis daar rondom.
Foto’s regs bo en regs onder: U.S. Centers for Disease Control and Prevention
DIE pynappel is bowenal ’n baie vername bron van vitamien C. Hierdie vitamien is noodsaaklik vir die vorming en instandhouding van kollageen, wat basies al die selle in jou liggaam bymekaarhou. Dié bindweefsel speel ’n kardinale rol om te keer dat ongewenste indringers—soos virusse—die selle binnekom.
Die pynappel gevat ook ’n proteolitiese ensiem genaamd bromelein, wat voedsel verteer deur proteïen af te breek. Pynappelnektar kan dus as marinade gebruik word waarin vleis laat lê word om sag te word.
Hoe om self ’n pynappel te kweek
DIT kan pret wees om na jou eie pynappelplant om te sien—en op die koop toe uiteindelik boonop met ’n heerlike pynappel beloon te word! En jy kan dit doen... met ’n bietjie geduld en liefderyke versorging.
Omdat die pynappel ’n tropiese plant is en normaalweg in ’n warm, vogtige klimaat groei, sal ryp en erge koue dit beskadig. Maak dus seker dat jy jou pynappelplant (in ’n pot) in die winter binnenshuis en naby ’n venster hou wat baie sonskyn kry.
• Eers moet jy vir jou ’n Queen-pynappel gaan koop, want jy het een nodig om een te kweek.
• Sny die kroon (boonste blareloof) af.
• Stroop ’n paar wortelblare van die kroon af. Draai dit onderstebo en laat dit sowat ’n week lank droog word sodat die afgesnyde kant kan verhard voordat jy dit plant.
• Vra vir Ma of Pa om vir jou ’n poreuse pot van so 20 cm te kry. Plant die kroon in hierdie pot met die blare na bo. Gebruik goeie tuingrond wat met dertig persent organiese materiaal gemeng is.
• Tik die grond ferm onder teen die kroon vas en probeer sorg dat daar geen grond tussen die blare kom nie.
• Ná die planting moet jy die pynappel met ’n goeie huishoudelike plantvoedsel bemes en daarna weer elke twee of drie maande. Jy sal weet dat jou pynappelplant lekker groei wanneer jy ’n rooi keël uit die middel van die kroon sien groei. Hierdie rooi keël sal deur blou blomme gevolg word, en uiteindelik sal jou langverwagte pynappelvrug begin vorm. Jy moet onthou dat dit agttien maande kan duur voordat jou pynappel sy vrug gee. Miskien kan jy die plant se eerste verjaardag op ’n almanak merk. Dan sal jy weet—jy sal nog net ses maande langer hoef te wag!