Op 82 vat Van der Merwe sy goed en trek die Dorsland deur – Afrikanergeskiedenis
Die Angola-Boere trek in 1928 terug van Angola na SWA oor die Kunenerivier by Swartbooisdrif Bron: Private versameling, Mev. EMME Maritz, 'n nooi Van der Merwe
Die Dorslandtrek het gestalte gekry toe 'n 82-jarige man sy plaas oos van Pretoria in 1874 verkoop het. Hy is op dié hoë ouderdom dwarsdeur die dorstige woestyne op tot in Angola en is op 92 jaar in 'n Afrikaanse gemeenskap in Angola oorlede. Die tragedie is dat dié gemeenskap ná ongeveer 50 jaar weer alles moes agterlaat en weer van niks af oor moes begin.
Die amptelike afskopdatum vir die Dorslandtrekreëlings was op 6 Julie 1874 toe Johannes Marthinus van der Merwe, wat amper 30 jaar tevore 'n Voortrekker uit die Kaapkolonie was en deelgeneem het aan die slag van Vegkop, sy plaas Rusfontein verkoop het.
Meer boere het hulle plase begin verkoop en vir ongeveer 'n jaar vir die nuwe trek-ekspedisie voorberei, min wetende watter lyding voorlê. Die groot dors in die Kalahari-woestyn met die verlies aan menselewens en vrektes van diere, was die rede hoekom dié groeptrekke die naam Dorslandtrek gekry het.
Hy was 'n skatryk boer en kon sy laaste jare rustig op sy plaas deurbring, maar die trekkerbloed het deur sy are gebruis en hy wou ná die Groot Trek altyd verder noord beur.
Die ossewa waarmee hy getrek het, het oor die jare 'n legende geword. Die lang tentwa is gerieflik ingerig en het plankdeure voor en agter gehad in plaas van seildoeklappe en daar was ruitvensters aan weerskante.
In die tent was daar 'n stoof waarop die kos sommer so in die ry gekook kon word deur Paadji Rol, wat deur Oom Hans grootgemaak is. Paadji Rol het later in Angola beroemd geword as kok vir besoekende predikante. Oom Hans het ook, ná die slag van Bloedrivier, 'n Zulu-kind in 'n verlate kraal gekry en hom grootgemaak. Dié kind het as Slagveld van der Merwe bekend gestaan.
Helena is op 13 Oktober 1796 op Tulbagh, Brederivier gebore en is op 13 September 1828 met die geboorte van 'n kind oorlede. Hans en Helena het drie kinders gehad: Petrus Johannes, Stephanus Petrus en Helena Dorothea Aletta.
Hans is weer op 26 Desember 1831 op die ouderdom van 39 jaar met Aletta Geertruij Lindeque, gebore op 27 Augustus 1814, getroud. Hulle kinders was Gerrit Johannes Lindeque, Johannes Marthinus, 'n ongedoopte dogtertjie wat in 1838 oorlede is, Lukas Johannes, wat later 'n bekende grootwildjagter geword het, Anna Catharina en Willem Hendrik Jacobus Stephanus Johannes.
'n Boerekamp in Angola
Oom Hans en sy gesin was deel van die 14 gesinne met 36 kinders en 2500 beste wat op 24 Mei 1874 by die Elandsrivier bymekaar gekom het. Hulle is op 12 April 1875 na Bierkraal in die Rustenburg-distrik en het noord begin trek tot by die samevloeiing van die Marico- en Krokodilrivier.
'n Kleiner trek het op die eerste trek se spoor gevolg, bestaande uit die gesinne van Gerhardus Marthinus Smit en Petrus Chrisparus Jacobs. Hulle het later omgedraai en by die tweede trek aangesluit.
Ongeveer 23 wette en regulasies is opgestel om orde met die trek te handhaaf. Vir moord het jy die doodstraf gekry, vir die eerskending van vroue 'n boete van R7.50 tot R14 en om te trou het net R2 gekos. Daar is 'n owerheid aangestel wat bestaan het uit 'n kommandant, 'n landdros en heemraadslede.
Hulle was meestal lidmate van die Gereformeerde Kerk uit die volgende distrikte: Pretoria (50 gesinne); Rustenburg (37 gesinne); Potchefstroom (sewe gesinne); Waterberg (ses gesinne); Heidelberg (drie gesinne); Marico (twee gesinne) en 'n aantal onbekend.
Die derde groep, bekend as die Botha-Grobler-groep van agt gesinne, het op 24 April 1877 op die plaas Dwarsspruit by Rustenburg byeengekom en het die land kort daarna onder leiding van Jacobus Frederik (Koos) Botha, verlaat. Op dié trek was daar ook Robberts-gesinne en Isak Grobler se mense.
Hermanus Filippus Potgieter, sy vrou Maria Magdalena, 'n nooi Coetzer, en gesin in Mombolo
'n Boerehuis in Angola
'n Afvaardiging van nege trekkers het op 11 Augustus 1880 grondonderhandelings met die Portugese goewerneur van Mocamedes, Sebastiao Nunes de Mata, aangeknoop. Daar is op 18 September 1880 'n ooreenkoms bereik waarvolgens die trekkers grond sou kry as hulle onderneem het om die Portugese owerheid en wette te eerbiedig.
Tussen 1891 en 1892 het 'n klompie kleiner familietrekke uit Transvaal vertrek en op die trekpad verenig in 'n vierde trek van 11 gesinne in 17 waens en 2 000 beeste, onder Willem Prinsloo se leiding.
Bron: Private versameling, Mev. EMME Maritz, 'n nooi Van der Merwe
Die sesde trek het teen die einde van 1892 begin toe mense uit Oos-Transvaal begin trek het. Trekkers uit Rustenburg het teen die einde van Mei 1893 by hulle aangesluit. Ongeveer 100 gesinne het Transvaal in 1893 verlaat. 'n Groep van 63 gesinne onder leiding van kommandant IM Lombard het met die bekende Dorsland-trekroete oor Ngami tot by Ohanzi getrek waar 'n tweede trek (28 waens onder PJ en HI Steyn) by hulle aangesluit het.
'n Groep Dorslandtrekkers in Angola in 1912
Knap ná die Engelse Oorlog het 'n aantal individue na Angola getrek, maar die heel laaste groeptrek het op 9 Mei 1905 vertrek toe 12 gesinne met 14 waens van Palapye in die Waterberg vertrek het.
Die groot aantal individue wat by die Afrikanergemeenskap in Angola aangesluit het, is as die agtste Dorslandtrek bestempel.
Met die Eerste Wêreldoorlog is hulle waens egter op die paaie voorgekeer, en selfs by hulle huise opgekommandeer om vragte ammunisie, voedsel en ander voorrade te vervoer. Hulle het die waens nie weer teruggekry nie.
Die groot droogte van 1913 tot 1915 het hongersnood meegebring en die Angolese regering het 'n voorraadopname gemaak en alle reserwevoedsel wat in die Boere se huise was, geneem.
Dié regering het ook later begin eis dat Portugees en nie Afrikaans nie, op skool geleer moes word en dat daar 'n Rooms-Katolieke Portugese onderwyser by elke sendingskool moet wees. Dié beleid het die Angola-boere dwars in die krop gesteek.
Ná bykans 50 jaar het die Angola-boere besluit om na die destydse Suidwes-Afrika te repatrieer. 'n Trekkommissie het op 16 April 1928 in die geheim bymekaar gekom. Daarna het hulle op 8 Mei 1928 'n openbare vergadering gehou en die Boere moes dokumente onderteken dat hulle op eie besluit trek, en nie omdat die Portugese regering hulle enige onreg aangedoen het nie.
Dié trek was weereens 'n traumatiese ervaring, omdat geen werknemers, troeteldiere en plaasdiere saamgeneem kon word nie. Alles wat hulle in 50 jaar op die plase opgebou het, is sonder vergoeding agtergelaat en die trekboere moes hulle met baie min materiële besittings in Suidwes-Afrika vestig.