'Vuil taal' lewer interessante staaltjies op
Saterdag 06 Mei 2017	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 6561 tye
Vloekwoorde en sogenaamde "vuil taal" het my – as taalkundige – nog altyd gefassineer. Dalk omdat ek in 'n huis groot geword het waar vloek die Eerste Doodsonde was, of dalk omdat vloek soveel van die menslike psige verklap.
Hier is 'n paar tipiese navorsingsvrae: Hoekom vloek mense? Wie vloek en wie vloek nie, en kan ons dit op grond van geslag of ouderdomsgroep voorspel? Wanneer word watter vloekwoorde gebruik? Is daar 'n spesifieke deel in jou brein wat verantwoordelik is vir vloek? Wanneer word 'n woord 'n vloekwoord? Is daar sistematiek in die betekenis van vloekwoorde? Ensovoorts, ensovoorts, ensovoorts. Ten minste drie PhD-studente kan op dié vrae afstudeer.
Om 'n storie te maak
Woensdag 03 Mei 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 2063 tye
As 'n skrywer kry 'n mens baie keer die vraag: Waar kry jy jou stories vandaan?
Dis 'n maklike en 'n moeilike vraag om te beantwoord: Stories is oral om jou. Jy hoef nie in verafgeleë plekke of eksotiese bestemmings te gaan soek na stories nie, hulle sit in die gewoonste van insidente en in die voorspelbaarste van geleenthede: die paniek van 'n ma as haar kleuter in 'n supermark verdwaal; 'n tiener wat by die huis kom, flenters en verpletter oor 'n kêrel wat haar gelos het; 'n man wat moeg en knorrig is oor finansies wat nie wil klop nie, maar wat weer moed kry wanneer sy geliefde hom troos en sê alles sal regkom; 'n vrou wat moet ma, huishoudster, verpleegster, versorger en berader wees en op 'n Saterdagoggend 'n blom voor haar bed kry. Ja, 'n storie kan in Somalië of Indië of Oezbekistan afspeel en jou wegtrek na 'n wêreld waarvan jy nooit geweet het nie. Maar dit hoef nie. Dit kan op 'n gewone weeksoggend in jou eie kombuis afspeel, jy moet hom net raaksien.
Dis die maklike deel van die antwoord. Die moeilike deel is dat dié klaargemaakte stories op 'n manier vertel moet word dat dit vir 'n leser iets beteken. 'n Goeie skrywer is die een wat die generiese elemente aan die waarneming kan onttrek en dit aan lesers in die vorm van 'n storie kan aanbied waarin hulle raakpunte vind. Om in woorde te gaan sit wat elkeen van ons in 'n bepaalde situasie ervaar en word en voel. Dis nie net moeilik nie, dis werk.
Die ding wat die werk hoegenaamd uitvoerbaar maak, is 'n skrywer se beheersing van die taal. Want sonder woorde verwoord 'n mens moeilik. Sonder die reikwydte van 'n ontwikkelde woordeskat, sonder 'n grondige begrip van beelding, van idiome, van beskrywing en omskrywing, vervlak jou vertel tot 'n eendimensionele voorstelling van 'n ding wat diepte moes gehad het. Ja, jy kan gestroop skryf, jy kan selfs eenvoudig skryf. Maar jy mag nooit, nooit, nooit gewoon skryf nie.
Juis daarom verstom dit my dat voornemende skrywers, veral die jongetjies, 'n ding skryf wat klink asof dit iets is wat hulle op 'n selfoon getik het en dan, ewe verontwaardig, vir my sê: "Ja, maar almal praat so." Almal praat (mos) van 'n "laptop" en van "gross" en "cool" en "awesome". Niemand praat van 'n "skootrekenaar" en "afgryslik" en "asembenemend" en "weids" nie, en dan skryf hulle soos hulle klink en dan klink hulle soos almal.
Die kuns van skryf lê nie (net) in jou vermoë om 'n storie te genereer nie. Dit lê beslis nie in jou kennis van literêre teorie nie en dit lê allermins in jou skryfsels se skokwaarde. Om 'n rits taboewoorde in 'n sin in te ryg, of om vyftig skakerings van seks in boekvorm saam te flans, dié kan enigeen. Dis nie 'n kuns nie, en nie eers die feit dat miljoene mense lus (ek wou 'n ander woord hier gebruik het, maar my ouma het gesê dis onbetaamlik) genoeg was om R300 vir papierseks te betaal, maak dit goeie skryfwerk nie.
Die skrywers van hierdie wêreld wat ons verbeelding aangryp, is die skrywers wat ons meevoer. Wat vir ons wêrelde oopbreek wat ons nog nooit raakgesien het nie, al is daardie wêreld dan nou in ons eie agterplaas. Ware woordkunstenaars is dié wat ons meesleur, soos 'n kano in 'n stroomversnelling, en ons oor die lip van die waterval skiet sodat ons vreesloos en gewillig die onbekende inval. En of hulle nou 400 jaar gelede geskryf het, soos William Shakespeare, en of hulle eergister hulle debuut by die drukkers gaan afhaal het, ons is ewe bereidwillig om die werklikheid prys te gee en saam met hulle die onbekende aan te durf. Vir die uur of twee of tien wat ons met hulle boeke in ons hande sit, is ons heerlik, onbeskroomd en onbeskaamd in hulle mag. En ons vrek oor elke gevleuelde oomblik.
Broei daar 'n storie in jou? Werk jy met koppe wat die volgende generasie se skrywers moet word? Dan mag jy nie toelaat dat "ja, maar almal skryf so" ooit deel word van jou denkwyse nie. Jy mag nooit tevrede wees met wat jy weet van die taal nie. Jy mag nie ophou leer, ophou lees, ophou naslaan, ophou groei nie. Jy mag nie agteroor sit en glo jy het alles tot jou beskikking om jou storie ten beste te vertel nie. Want jy is 'n kunstenaar en al wat jy het waarmee jy jou kan onderskei, is jou woorde. Al instrument wat jy het, is die taal. Al raakpunt wat jy met jou leser het, is die vlyt waarmee jy skryf sodat hulle kan wegraak in die belewenis en nie verstrengel raak in taalslordighede nie. Jy mag, om dit so reguit te stel, nooit, ooit weer dink middelmatig is goed genoeg nie.
Hierdie blog het vantevore op Maroela Media verskyn in "Tel jou woorde".
Metafore maak konsepte meer verteerbaar
Saterdag 29 April 2017	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 7480 tye
Die meeste van ons het op skool geleer dat 'n metafoor 'n sogenaamde stylfiguur is – iets wat digters gebruik om hulle gedigte meer poëties te maak. Byvoorbeeld, in haar bundel Visums by verstek (2011) gebruik Joan Hambidge Suid-Amerika as metafoor van haar geliefde – net soos wat die kontinent hartstogtelik (maar ook vol teenstellings) is, so is haar geliefde "… soos Venezuela wat geen visas toestaan."
Maar metafore is nie net digters en gedigtelesers beskore nie. Vanaf die 1980's het daar 'n sterk denkstroom ontwikkel dat gewone taalgebruik deurspek is van metafore. Ons gebruik elke dag konkrete dinge om meer abstrakte sake mee te verwoord.
Hou Afrikaans bo die belt in Struggle 2.0
Saterdag 22 April 2017	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 1627 tye
Siamese, Sfinkse, Singapuras: Dit is maar 'n paar van die straatkatte wat meer van saffraan weet as ek van ons politiek. Terwyl ander skreeu en krys of lieg en bedrieg, pieker ek oor moraliteit en skuld en sondes van die voorvaders wat jou tot in die derde en vierde geslag toegereken sal word.
Maar al die getob lei tot weinig aksie. Terwyl ek nog sit en besluit of ek as 'n bevoorregte wit man al aan 'n politieke optog mag deelneem, vaar van my vriende die afgelope paar weke die strate in – tesame met duisende ander ontstokenes.
Al probeer ek ook hoe hard om nie veroordelend te wees nie, kan ek nie help nie om wenkbroue te lig oor my vriende wat heen en weer na die optogte uber. Of oor dié wat trots hulle aantal FitBit-treë rapporteer met 'n "jippie, ek kan 'n gratis smoothie kry!"
Waar kry jy daardie woord?
Donderdag 20 April 2017	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 8125 tye
Ek vind dikwels dat mense onrustig, ongedurig en somtyds sommer onverdraagsaam raak as hulle vermoed dat ons 'n woord in Afrikaans gebruik wat ons uit 'n ander taal gaan leen het. "Hoekom kan ons nie suiwer Afrikaans praat nie? Moet ons ons arme taal so verknoei?" is die lamentasie. Veral as die leenwoord toevallig ook 'n nefie of ouer suster in Engels het, is gebruikers erg agterdogtig oor dié woord se teenwoordigheid in die AWS. Noem maar Romaanse woorde soos "evalueer" of "repudieer" wat in die jaar gunter al in die AWS opgeneem is, en jy het dadelik 'n klomp morrendes wat meen dat die Taalkommissie die taal nou weer verloën.
Die feit is, Afrikaans se herkoms is verwikkeld. Niks aan enige taal se herkoms is ooit eenvoudig of lynreg terug te trek tot by Adam en Eva in die paradys nie, en Afrikaans is niks anders as die res nie. Boonop verstom dit my dat mense oor "repudieer" kan kla, maar dan ewe gemaklik ander bedenklike leenwoorde soos "neuk" of "avokado" kan gebruik sonder om twee keer oor die etimologie daarvan na te dink.
Hier is 'n paar ingeburgerde Afrikaanse woorde wat elk 'n interessante en baie on-Afrikaanse geskiedenis het.