Die rooi van die rissies is toe in Photoshop gebruik om die rooi vir die letters te verskaf. (’n Mens gebruik die toetsbuisie om die kleur van die rissie te kry.)
Dit is birdseye-rissies. Ek het die ander dag daarmee gekook. Heerlik, maar warm. Al het ek my hande deeglik gewas, was een oog ’n vuurbol toe ek per ongeluk daaraan raak met my vingers. Ek hoop nie Kristel Loots raak so warm daardie aand nie! Ek sal maar vir Elias P. Nel ’n brandblusser moet gee as wapen… Dit is darem ook rooi.
Ek het aan Bets Smith ’n paar vrae gevra oor haar jongste tweeluik wat tydens die Tweede Anglo-Boereoorlog afspeel. Soos in d louw se eMajuba, is daar in Onder ’n sterrehemel ’n vroulike spioen wat opduik.
Terloops: Net die ander dag skryf Rudie van Rensburg oor die helde van sy kinderdae en die helde wat hy vandag koester. Lees dit gerus.
Izak: Jou eerste voltydse werk was in die weermag se dokumentasiediens waar jy navorsing gedoen het oor die land se weermaggeskiedenis. Ek sien gereeld hoe die oorlog of die geskiedenis neerslag vind in jou boeke. Wil jy iets daaroor sê?
Izak: Onder ’n sterrehemel en Goue dagbreek het die Anglo-Boereoorlog as milieu. Ek vind dit interessant dat ons die afgelope paar jaar so ’n oplewing beleef in boeke oor hierdie tyd. Die onlangse honderdjarige vieringe het daarmee te doen, maar dink jy die Afrikaner is weer reg om helde en heldinne te hê?
Bets: Jy is reg: My oorlogsromans het in 1999 begin groei toe die herdenkingsverhale begin verskyn het. Ek het eintlik begin met die tweede storie, Goue Dagbreek, maar Chanette Paul het my aangemoedig om die voorafstorie in ’n aparte roman in te werk. Dit is hoe Onder ’n Sterrehemel ontstaan het.
Om jou eintlike vraag te beantwoord: Ek dink dis nie net die Afrikaner wat weer reg is om helde en heldinne te hê nie, maar almal in die wêreld. Leiers is nie meer werklik mense om na op te sien nie, omdat die massamedia al hul foute en gebreke uitwys en almal ontnugter. Aan die ander kant is Afrikaners dalk bietjie meer romanties (of idealisties?) as waarvoor ek hul krediet gee. Ons, meer as die res van die wêreld, het ons leiers op troontjies geplaas, of deur ’n pienk bril bekyk, en nou hang ons in ’n lugleegte met die behoefte om weer iemand te hê wat die Afrikaner weer na ’n gerespekteerde nasie sal laat voel.
Izak: Jy is nou al in die onderwys vir byna dertig jaar. Skryf jy om te vlug van die alledaagse, of juis om dit wat jy om jou sien, te verwoord?
André Carl van der Merwe is al ’n slag beskryf as die “Die Camel Man.” Dit was ’n gay man wat so gesê het en dit was bedoel gewees om te toon dat hierdie kêrel harder en verhewe is bo gewone gays…
Nettie en Susina se optrede is deel van ’n splinternuwe kategorie wat Madri Victor begin het op die US Woordfees. Hulle noem dit Van die spens tot op die skaal.
Vir amper ’n week het die geliefde elke aan Nettie Cilliers se 101 kleinkoekies bed toe geneem en soos ’n storieboek gelees. Uiteindelik was sy reg om te begin bak. Die res van ons het watertand op die resultate gewag.
Ek volg nou al vir meer as ’n jaar die dieet wat Tim Noakes deesdae propageer, so ek eet so min as moontlik koolhidrate. Meel en suiker is beslis nie op die spyskaart nie. Ons kinders, hulle vriende en die bure is egter nie op dié dieet nie, so die geliefde het haar ingeleef in die genot van kleinkoekies. Glo my, toe daardie koekies uitkom, het ek ook een van elke baksel geproe – die res van die dag het ek my koolhidrate mooi beperk.
Nettie: Natuurlik by my ma! Sy was ’n bekende koekie- en beskuitbakster in Gobabis (Namibië), waar ek grootgeword het. Ek is die oudste dogter en moes altyd help, tot ek later Huishoudkunde gaan studeer het by die Kovsies. Ek is toe met ’n boer getroud in die Noordkaap, op Douglas. Ek het toe ook voortgegaan met ma se voorbeeld en het gebak vir die tuisnywerheid op die dorp. Ek is steeds baie lief vir bak en kook en leef my uit in die fynproewersgilde wat ek 25 jaar gelede in Douglas begin het.
Izak: Van die resepte in die boek is volksbesit, maar geen twee stoere boertannies se resepte is eenders nie. Hoe kies jy ’n resep vir ’n boek soos hierdie?
Nettie: As jy so baie bak soos ek, probeer jy baie resepte, soms tot jy een kry wat vir jou lekker smaak en mooi lyk. Ja, die mooi lyk is nogal vir my belangrik – net soos die smaak – dit gaan eintlik hand aan hand. Dit help nie dit lyk net mooi en smaak nie besonders nie.
Izak: Die boek is verskrikklik prakties. Ek is lief vir kook, maar bang vir bak. Tog, jy maak dit so maklik dat selfs ek verstaan. Waar kry jy die insig om só te skryf?
Nettie: Ek is so bly jy voel dat die boek prakties is, en dat dit maklik verstaan word. Dit was die hele bedoeling. Bestanddele is net te duur om onnodige foute te maak. Foute kan gebeur as ’n resep byvoorbeeld nie getoets is, of nie mooi verduidelik word nie.
Nou moet ek ook noem, hoe meer jy iets doen, hoe beter word jy daarmee. Jy vra waar kry ek die insig om so te skryf? Seker maar die huishoudkunde-agtergrond saam met die liefde vir die saak? En, onthou, ek het geleer vir ’n “juffrou”! Ek wil graag mense leer en wil hê dat hulle dit moet regkry!
As ek vinnig moet sê, dan sal dit sekerlik die outydse mincepies wees. Dit is so lekker, effens opgewarm in die oond en versiersuiker oorgesif, veral in die Kerstyd!
Ek was baie aangenaam verras met Dawie Louw se roman, eMajuba. Dit is ’n vars, nuwe blik op die Anglo-Boereoorlog, maar ook ’n teks wat verskeie generasies van vryheidsvegters in die Suid-Afrikaanse samelewing ondersoek, waaronder MK. Selfs die Ierse Republikeinse Leer word betrek.
Die verhaal begin in die hede met die aankondiging dat ’n verkragtingsaak teen die stinkryk Boris de Beuck teruggetrek is. Nóg ’n ryk man loop skotvry weg ná hy ’n vrou wreed aangerand het.
Dié keer het Boris egter die verkeerde meisie oorrompel. Nelia is ’n kuberkenner en sy werk veral op die voorkoming van kuberterrorisme, daarom het sy egter ook toegang tot stelsels wat die meeste kuberkrakers se oë sal laat traan van begeerte. Nelia gaan haarself laat geld. Boris en die ander vennote van DBR moet maar net weet hulle stelsels sal nie teen háár kan staande bly nie.
Nelia kry ook steun vanuit ’n onverwagse oord: Ene Retief Boshoff kontak haar en bied sy hulp aan. Hy is ’n geskiedkundige en hy het boonop ’n historiese wrok teenoor die De Beucks: Sy oumagrootjie is tydens die Anglo-Boereoorlog wreed verkrag en die gesin glo dat ’n De Beuck van die buurplaas moontlik verantwoordelik was. Die ergste van alles is dat die De Beucks joiners was. Hulle plaas het dus gedy tydens die oorlog terwyl die Boshoffs alles verloor het.
Terwyl Nelia dus werk aan ’n wraakaanval op Boris de Beuck se maatskappy, is Retief Boshoff besig om stap vir stap sy eie geskiedenis, en dié van die De Beucks, aan Nelia op te dis.
Die ander, liberale, kamp skaam hulle gewoonlik vir die regses en verkies daarom om so min as moontlik te doene te hê met die twee Vryheidsoorloë en alles wat daarmee gepaard gaan.
Blameer dit apartheid, maar ek was vir lank in die Tweede Kamp. Ek kon en wou my nie met die regse takhare vereenselwig wat die vierkleur uitpluk en haat verkondig teenoor alles wat nie suiwer wit en Afrikaans is nie.
Hoe meer ek die konteks raaksien van wat in die kampe gebeur het, hoe makliker is dit vir my om die psige van die Boerevegters te probeer verstaan. Had ek toe geleef, sou ek beslis ook die Britte wou moer.
In beide hierdie oorloë was daar puik mense, mans en vroue, wit én swart, wat hulle alles gegee het om die Britte te verslaan. In eMajuba is daar byvoorbeeld ’n vrou wat as spioen optree. Bets Smith se Onder ’n sterrehemel het ook so ’n karakter. Daar wás sulke vroue. Bets skoei haar spioen op die ware verhaal van die vrouevegter Johanna van Warmelo.
In d louw se eMajuba vind daar inderdaad ’n eMajabu plaas. Die magtige Britse ryk word baie hard geslaan deur ’n aantal vasberade Suid-Afrikaners, maar hóé moet julle maar self lees. eMajuba moes die wrede sterftes in die konsentrasiekampe wreek. Nou, maar as ’n honderd jaar later, was daar weer iets wat die Britse koningin kon laat sweet.
Ek is baie positief oor eMajuba, want, soos met Chanette Paul se Ewebeeld, word die lot van vroue ook hier deeglik ondersoek.
Nou ek is ’n man, sien, so toe dink ek: Dalk moet ek by Kristel ’n paar wenke kry. Ek hoop die ander manne lees hierdie onderhoud; en Katerina se mojo is ’n lekker storieboek, so dalk moet hulle dit ook sommer lees. Jy sal nooit weer ’n stuk broccoli in die oë kan kyk sonder om aan hierdie teks te dink nie.
Hoe-om-jou-huwelik-te-red-boekies probeer nou al jare lank vir al wat man is verduidelik dat ’n vrou met haar eie ore wil hoor dat jy vir haar lief is. En dat sy dit met haar eie oë wil sien. En nee, die grotmanmetode het nie eens in die oertyd gewerk nie.
Daar is mans wat meer troetelnaampies vir hul honde het as vir ‘die vrou in die kombuis’. Fluister gerus sweet nothings in haar ore wanneer sy dit die minste verwag, of verras haar met ’n skelm soen in die nek terwyl sy haar voor ’n warm stoof staan en afsloof en haar mojo ontwaak dalk uit die diepe koma waarin jy dit geplaas het.
’n Man wat sy arm om sy vrou se skouers slaan wanneer sy koud kry, selfs langs die braaivleisvuur waar sy pêlle kan sien watter softie hy eintlik is, wakker ’n mojo aan wat oënskynlik al aan die aftree was. Want eintlik raak ’n vrou se mojo nooit buite werking of oud nie, dit vergader net stof omdat dit in onbruik raak.
If you don’t use it, you lose it. ’n Mens wil tog nie met jou mojo mors nie. Om dit rond te swaai vir ’n man wat dit nie eens raaksien nie, is om pêrels vir die swyne te gooi.
Kristel: ’n Vrou se mojo ís baie broos en, feminisme ten spyt, is dit gewoonlik maar ’n man wat daardie mojo in full force all-systems-go na vore laat kom. Maar dis dikwels ook die einste liefde in haar lewe wat ’n vrou se brose mojo in skerwe kan laat spat. Soms met opset, maar partykeer ook uit onbeholpenheid, onkunde en plein onnoselheid. In Katerina se mojo het die liewe Simon op ’n stadium ’n draai by die bloemiste gaan maak. ’n Uitstekende plan. As hy vir Katerina ’n bos blomme sou laat aflewer, het haar mojo ’n baie nodige boost gekry. Maar toe besluit hy in sy voortvarende manlike stompsinnigheid om haar op ’n ander manier te verras. Behalwe dat Katerina Simon se alternatiewe geskenk met mening en afsku in die asblik wou werp, is sy ook diep seergemaak deur sy gebrek aan insig. (Sug!) ’n Vrou se mojo kan voorwaar sleg verniel word in die roekelose hande van ’n man.
Kristel: Ja, net jammer die meeste mans verstaan nie die meganisme daarvan nie en weet dus nie wat om daarmee te doen nie. Ek sou graag wou sê dat ’n man se mojo direk verband hou met sy vrou se mojo. As my mojo en jou mojo bymekaar uitkom, kan dit in ’n moewiese mojo ontaard.
Maar daar ís mans, ver en wyd en dun gesaai, die onweerstaanbare George Clooney-tipes, wat ’n mojo uitstraal wat jou verblind – heeltemal op hul eie. Natuurlik het voorkoms baie daarmee te doen, maar dit strek heelwat verder. Dis sy ‘smoothness’, ’n sekere ondeundheid in die diep-donkere geheimsinnige oë, dis die brute krag wat uit hom straal. Mans soos daardie het mojo par excellence! Mans met mag kan met ’n vrou se mojo toor.
Dit gaan daaroor dat ’n vrou veilig voel by so ’n man. Asof sy, met haar mojo in haar skoot, maar net agteroor kan sit terwyl hy die drake vir haar verslaan. En dit lag-lag doen terwyl hy so tussendeur ’n koffietjie sluk. Daarom staan die skoonhede, mojo in die hand, tou om sý mojo in te adem.
Ek dink dis wat Simon aanvanklik vir Katerina was – ’n ridder met ’n mojo. Maar dit was lank, lank gelede…
Izak: Die titel, Katerina se mojo, trek nogal die aandag, maar daar is tog ’n tikkie mistiek aan. Wat het jou daarop laat besluit en hoe belangrik dink jy is die titel van ’n verhaal?
Kristel: O, baie belangrik. Die titel is die eerste wat jy sien of hoor van ’n boek. Die titel en die omslag en die hele verpakking van die boek as ’n produk, kan daardie boek maak of breek. Dis waarom uitgewers en medewerkers so ’n groot rol speel in die sukses van jou boek. Ek skryf bloot die storie, die woorde is myne, maar die res van die boekmaak word gedoen deur hierdie dikwels onbesonge agter-die-skerm-werkers.
Dit gebeur blykbaar dat lesers soms na ’n geskikte boek soek op Google of ’n ander soekenjin. As jy ’n moordverhaal skryf sal woorde wat verband hou met bloed en derms in jou titel natuurlik help dat lesers by jou boek uitkom. So is daar ook ’n paar woorde wat lesers van ’n liefdesverhaal nader sal lok. Die titel moet verband hou met die inhoud van die boek en dis veral waar vir nie-fiksie. As jy oor skroewedraaiers wil lees, moet die woord skroewedraaier verkieslik in die titel wees.
Maar ek dink as jy fiksie skryf hoef die titel nie alles so presies uit te spel nie. Daar moet juis iets in die titel wees wat die leser nuuskierig maak, ’n tikkie misterie, sodat hy of sy sal wonder: Nou waaroor gaan hierdie boek nou eintlik? ’n Titel moet met jou leser se kop speel om haar nader te lok.
Kristel: ’n Regte, egte mojo is glo ’n toorsakkie vol goetertjies wat in voodoo gebruik word, maar dis nou nie eens naastenby waaroor ek skryf nie. Daar is nie ’n perdehoef óf ’n haaspootjie êrens in die boek te vinde nie.
’n Vrou se mojo is iets heeltemal anders, maar daar kleef ook iets geheimsinnigs aan. Jy het dit of jy het dit nie en jy kan dit ook nie koop of by iemand leen nie. Dis iets soos… dis jou sjarme, jou oemf, jou woema, jou sprankel, daai ding, die eks-faktor waarsonder geen vrou wil wees nie, ’n sekere energie.
Solank as wat jy jou mojo het, is jy “in the zone” en jy leef voluit. Jy’s op ’n high. Maar jy kan jou mojo verloor as jy nie versigtig is nie. En dis… terrible.
Die titel van die boek het eers ’n paar wilde draaie gemaak voordat daar op Katerina se mojo besluit is. Aanvanklik is die boek nogal geskryf onder die vaandel, 50 Fantasieë.
Maar ons wou darem nie hê sy moet gesien word as baie naby familie van “daardie ander boek” nie. Daarna is Katerina geskryf onder die titel, Broccoli is nie blomme nie. Wat iets weergee van die onbeholpenheid van ’n man wanneer hy ’n vrou probeer behaag. Maar die titel sou heel moontlik te vreemd wees en my slim uitgewers het besluit op Katerina se mojo.
Dis wat met Katerina gebeur het, dinge wou net nie vir haar reg loop nie en daarom het dit vir haar begin voel sy het haar mojo verloor en dis ’n baie hartseer ding om te gebeur.
Ek dink die eerste stap wat jy moet neem, is om te besef dis nodig om jou mojo terug te kry en veral dat niemand dit werklik vir jou kan gee nie. Jy sal dit self moet terugkry. Soms gebeur dit dat ’n mens platgeslaan word deur tragedies wat ek my nie eens wil verbeel nie, en dan sal dit baie moeilik, indien nie onmoontlik wees nie, om weer regtig op te staan en aan die dans te gaan.
Maar die gewone dinge wat met mens gebeur, jy verloor jou werk, of jou geliefde draai sy rug op jou, jou seun druip matriek, of ’n duif blerts op jou kop, daardie tipe van ding, is iets wat verwerk moet word. En jy sal jouself moet ken om te weet hoe jy dit gaan doen.
Izak: Ek is na aan vyftig. Liefdesverhale oor middeljariges en selfs effens ouer mense is nie so algemeen nie, maar jy doen dit. Het dit jou skryfstyl tot ’n mate beperk om vanuit die perspektief van ’n meer volwasse persoon te skryf?
Kristel: Katerina is amper vyftig. Nog nie heeltemal vyftig nie, maar baie amper en vir haar, soos vir baie vroue wat nie van beter weet nie, is dit ’n verskrikking. In ’n vrou se lewe is elke dekade wat sy betree in ’n mate ’n Rubicon. Dit vát aan ’n mens. Aan jou lyf, maar veral aan jou psige. Natuurlik is Katerina nog lank nie oor die muur nie. Deesdae is veertig die nuwe dertig en dit lyk my vyftig is ook die nuwe dertig. Katerina het beslis nog ’n groot aptyt vir dinge van die lyf. En sy het nogal ’n probleem daarmee.
Maar… sy is ook menopousaal, sy hotflush vir die vales en soms oorreageer sy dalk ’n bietjie. En dieselfde tyd wat haar hormone in ’n harwar is, is die tweeling in hul tienerfase. Daarom is die huis waarin hulle bly soms ’n oorlogsone is.
Katerina is gebore in die stuiptrekkings van die Babyboomer-era, wat beskryf word as ’n tyd toe nuwe denke baie van die ou tradisionele gewoontes uitgedaag het. Ek dink ’n mens kan dit selfs al sien in die karakter van Katerina se ma, waar die tannie eintlik die broek in die huis dra; iets waarvan Katerina glad nie hou nie omdat sy ’n besonder sagte plekkie vir haar pa het.
Izak: In die boek lees ons van emigrasie. Met die groot getal Suid-Afrikaanse expats wat die afgelope jare hul die wêreld oor gevestig het, is dit seker ’n baie relevante kwessie. Hoe raak dit die lewens van die gesin in jou boek?
Kristel: Radikaal. Soos vir enige werklik lewende gesin en familie. Dis dikwels die misdaad in die land en wat beskou word as die verval van sekuriteit en infrastruktuur oor die algemeen wat mense hierdie besluit laat neem. Suid-Afrikaners wat die land verlaat word dikwels ook gekritiseer oor hul keuse. In Simon se geval, sou daar selfs meer kritiek teen sy besluit kon wees en Katerina gee hom ook lekker gas toe hy, as dokter, besluit om Kanada toe te gaan. Sy eie land het dokters baie nodig en hy hardloop weg na ’n plek toe waar die sneeu vensterhoog staan.
Hiermee kon Katerina net nie vrede maak nie en dis wat die gaping tussen haar en haar man laat ontstaan het, maar daar was ’n goeie rede waarom Simon sy dokterstassie wou pak en landuit wou gaan. Ek dink dokters oor die algemeen, die wêreld oor, beleef traumatiese ervarings en ’n Suid-Afrikaanse dokter wat in ’n staatshospitaal werk, kan maklik oorweldig voel en later aan iets soos uitbranding ly.
Dis net dat Katerina nie met haar man se idees en gedagtes oor emigrasie kon saamstem nie. Daar was te veel waarvan sy sou moes afskeid neem en sy was nog nie bereid om dit te doen nie.
Om te verhuis word beskou as een van die mees stresvolle ervarings van ’n mens se lewe. Om te emigreer is soveel erger. Alles wat jy agterlaat, waarvan jou mense die grootste hartseer is. Ek dink almal wat ’n familielid oorsee het, sal identifiseer met Katerina se tweestryd en die probleme wat daarmee saamgaan om so ’n radikale verhuising aan te pak.
Izak: Jou vorige boek, Die ander vrou, het van jou lesers gevra om na die verhaal van die ánder vrou in ’n verhouding te luister en het hulle feitlik gedwing om simpatiek teenoor haar te wees. In hierdie geval is daar weer ’n ander vrou, maar dis iets heeltemal anders en ek sal nie die speletjie weggee nie, maar hoekom is sy hier?
Die grootste deel van sy wakker-ure bring ’n man, in hierdie geval ’n dokter, deur saam met die mense in sy werksplek. Hulle werk is ook hul belangstelling, ’n man se loopbaan is sy lewe. En natuurlik ’n man is geprogrammeer om nie te multi-task nie. Anders as ’n vrou wat nooit regtig ophou dink aan haar kinders by die huis nie, is dit van nature dalk vir hom makliker om daardie gedagtes opsy te skuif terwyl hy in sy beroep staan. Voeg al hierdie dinge saam en ’n vrou kan soms bekommerd raak dat haar man ’n meer intieme verhouding met daardie sexy girl by die werk het as met jou. En daardie intimiteit hoef nie noodwendig fisiek van aard te wees nie.
Izak: Dit lyk tog vir my asof jy sê dat Katerina, en ander vroue, se mojo deur ’n man gedefinieer word. Gaan die feministe nie vir jou kwaad word as dít is wat jy verkondig nie?
Kristel: Ek dink miskien het die oorspronklike hard core feministe die ding verkeerd beetgehad; die ortodokse, sterk liberale feministe: “A woman without a man is like a fish without a bicycle.” Dis nie heeltemal waar nie. Ek dink soms feministe het hul bras verbrand en toe in ’n stywe, ongemaklike borsrok geklim en dis nie baie slim nie. Katerina is nie die kaalvoet-en-pregnant-in-die-kombuis-tipe nie, sy het wel ’n feministiese streep in haar. Sy wil juis nie sommer net so by Simon se planne inval nie en glo sy kan sonder hom klaarkom as dit is wat nodig is. Die ‘fish without a bicycle’-gedagte. Dit gaan vir my nie daaroor dat ’n vrou noodwendig na ’n man, soos in enige man, smag nie. Jy hoef dus nie aan jou siel en liggaam skade te doen deur vir ekonomiese of sosiale redes ’n man aan jou sy te hê nie. Jy behoort ook nie emosioneel afhanklik te wees van die Noag se ark-konsep van een man, een vrou nie.
Selfs na ’n egskeiding is ’n goeie en gesonde verhouding met die pa van jou kinders baie nodig. Daar kan seker nooit genoeg geskryf word oor die hartseer en verlies wat met ’n egskeiding gepaard gaan nie; en hoe dit die kinders beïnvloed nie. Hulle kies tog maar kant, al doen hulle dit nie altyd openlik nie. En daar is soveel ander mense wat ook beïnvloed word wanneer ’n huwelik rotse se kant toe vaar. Wat van die skoonmense aan beide kante? Deur die jare wat jy getroud was, was jy ook deel van hul lewens en het julle dalk vir mekaar lief geraak. Ook daar kan harte oor en weer gebreek word.
Izak: Katerina se mojo word beskryf as ’n Romantiese Komedie. Wat is dit aan die verhaal wat dit as sodanig kwalifiseer?
Kristel: ’n Romantiese komedie, of dit ’n boek of ’n fliek is, kan beskryf word as ’n ligte en humoristiese vertelling van ’n verhaal waarvan die sentrale plot rondom ’n liefdesverhaal draai, een met ’n gelukkige einde. ’n Skrywer soos Marian Keyes is byvoorbeeld bekend vir die skryf van romantiese komedies. Tog kan niemand haar verhale afmaak as suiwer fluff nie. Sy roer soms baie ernstige temas, soos alkoholisme en siektes, aan in haar boeke.
Miskien lê die definisie van ’n romantiese komedie in die verteltrant daarvan. Die gebeure in die verhaal is nog net so traumaties soos in enige ander, maar dit word met satire of sinisme met die tong in die kies vertel om die absurditeite wat so deel van die lewe is, uit te lig.
Die skoolhoof en ander stereotipe karakters wat ek so probeer skilder het, tree miskien nie altyd op soos daar van hulle verwag sou word nie. En ek hoop die lesers gaan die situasies waarin hulle beland as humoristies ervaar.
Izak: Die redigeringsproses en om soms oor te skryf is deel van boekmaak. Hoe ervaar jy dit en hoe nodig dink jy is dit?
Kristel: Teen die tyd dat ’n skrywer ’n manuskrip na die uitgewers toe stuur, het jy ’n gesplete persoonlikheid ontwikkel. Die een oomblik is jy seker daarvan dis die grootste klomp tjol wat nog onder jou vingers op die sleutelbord gevorm is en die volgende oomblik is jy seker daarvan dit gaan die treffer van die jaar wees en pryse wen wat nog nie eens bestaan nie.
Jy wys hierdie nuwe baba van jou, die uitgewer trek die kombersie van die gesiggie af weg en stuur vir jou ’n verslag wat sê jou baba is nie so wonderlik soos jy gedink het nie en daar’s dinge wat aan haar verander moet word.
Dis nooit lekker om te hoor nie. Oorskryf is nou eenmaal nie lekker nie. Dis soos om ’n rok wat jy klaar gemaak het, los te torring en oor te maak. Jy moet versigtig wees dat die stekies nie wys waar dit losgetorring is nie.
Killing your darlings is ’n wrede en pynlike proses. Hoe dit moontlik is, weet ek nie, maar dis altyd daardie dele wat ek gedink het asembenewelend is, wat nie vir die redigeerder werk nie.
Maar natuurlik is dit gewoonlik nodig om aan ’n manuskrip te skaaf al het jy ook gedink jy het al klaar al die polishwerk gedoen.
Kristel: Terwyl ek skryf, vergeet ek soms ’n bietjie van die redigeerder, want anders gaan ek so geïntimideer word dat ek die hele tyd oor my skouer gaan loer, selfs wanneer die muse met my aan die dans wil gaan. En natuurlik vat ek soms kanse, ek oortree die sogenaamde reëls en hoop maar die uitgewer sal dit laat verbygaan, of selfs genoeg daarvan hou om te sê: O, dís nou oulik.
Terselfdertyd voel ek daar rus nogal ’n verantwoordelikheid op ’n skrywer om, as dit enigsins moontlik is, te sorg dat jou boeke verkoop word. Jy is dit aan jou uitgewer, wat uitgawes aangegaan het, verskuldig om nie net gelyk te breek nie, maar ’n wins te maak, sodat dit vir hulle die moeite werd sal wees om weer iets van jou te publiseer. Daarom ook is bemarking vir ’n skrywer van soveel waarde, en bekendstelling en die voorreg om oor haar boeke te gesels.
Izak: Jy het al ’n hele paar boeke geskryf. Waar kom jy aan jou stories? Kom hulle na jou toe aangestap? Het jy ’n sekere patroon waarvolgens jy skryf?
Kristel: Daar is ’n tydjie tussen boeke wanneer ek my van die vorige storie probeer losmaak. Gewoonlik klop die volgende storie mos aan die deur terwyl jy nog aan die vorige skryf.
In die tussenintye probeer ek ’n bietjie meer lees as gewoonlik, ek kyk fliek en die beste van alles – hou mense dop; ek luister na hul stories.
Kristel: Ek dink alle skrywers is ’n bietjie ‘van die pad af’. Terwyl jy aan ’n verhaal skryf, kamp die karakters in jou kop en trek hulle amper saam met jou en jou gesin in jou huis in. Ek weet ek klim saans saam met myne in die bed. En soms droom ek selfs van hulle.
Skryf is magic. Soos wat ’n boek vir jou lesers ontvlugting bied, soveel te meer vir ’n skrywer. Daar is meer as een lewe te leef, al is dit net in jou verbeelding.
Ek lag en huil letterlik saam met die karakters in my boeke. Ek dink as ’n mens ’n storie so kan vertel dat jy jouself emosioneel kan raak by die lees daarvan, jouself hardop kan laat lag of aan die ween kan kry oor die toneeltjie wat jy voor jou oë sien afspeel, dan het jy, met Groot Genade, geslaag met die vertel van die storie. Die afskeid van jou karakters is nooit maklik nie, behalwe dat jy soms, soos met gewone kuiermense later gatvol kan raak vir hulle en wens hulle wil hul ry kry.
Kristel: Ek skryf hoofsaaklik vir vroue van alle ouderdomme, want dis een van die wonderlike dinge wat ek ontdek het: Hoe eenders ons is en hoe anders. Die basiese wense en begeertes dra ons almal met ons saam, dit maak nie saak hoe jou lyf lyk of hoeveel jaarringe daar op jou nek is nie. Die hunkering en begeerte na liefde is jou metgesel, seker maar tot die dag van jou dood. En natuurlik in elke vrou skuil daar so ’n ietsie van ’n flirt, en van ’n feeks, en van ’n engel en natuurlik ’n duiwel. Nog iets wat ek deur die jare geleer het, is dat ’n vrou mos nie noodwendig aan haar binnekant net so oud is soos aan haar buitekant nie.
Ek wens mans wíl soms ’n liefdesverhaal of twee lees. Dit kan hulle dalk insae gee in hoe die binnewerke van ’n vrou werk en dít kan tot almal se voordeel strek.
Kristel: Ek het groot respek vir die vroeëre skrywers wat ons ander ‘wannabees’ nog steeds uitlag as dit by verkope kom. En ek wens ek kan met hul bankrekenings spog. Maar tog dink ek die liefdesverhale wat nou geskryf word, is meer lewensgetrou. Dit het veral te make met die taal wat gebruik word. Dis nie meer suiwer Algemene Beskaafde Afrikaans wat gehandhaaf en gebesig word nie.
Ek verstaan dat dit vir puriste ’n probleem kan wees, maar ek is baie mal daaroor dat uitgewers jou toelaat om te skryf soos daar gepraat word.
Verder moes alle verhale, nie net die liefdesverhale nie, ’n facelift ondergaan. Tien, twintig jaar gelede was daar nie sosiale netwerke nie, van Twitter en Facebook het die skrywers sowel as die karakters in die boek niks geweet nie. Deesdae loop mense met ’n slimfoon of ’n tablet in hul hande rond, hulle Skype mekaar en daar word selfs “virtueel gevry” – as ek daardie woord kan gebruik. Van al hierdie verwikkelings moet daar melding gemaak word wanneer jy oor mense skryf wat dit in die werklike lewe sou gebruik.
Hierdie taalkundige, met ’n postdok van Harvard, is veral bekend vir sy omdigting van die Griekwapsalms. Hy het ’n slag aan my gesê dat die gewildheid hiervan eintlik ’n probleem is, want talle mense glo dit is volksbesit en gebruik die gedigte nou vir enige iets onder die son, sonder om te dink dat hy die outeur is. Hoe ook al, Innie skylte vannie Jirre het nou al meer 65 000 eksemplare verkoop.
Tog, Hans du Plessis het meer as 160 publikasies agter sy naam. Hy het al verskeie toekennings gekry en het talle jong outeurs gehelp om aan die skryf te kom.
Presies ’n week ná die skietery, het daar weer ’n kopie van Charlie Hedbo verskyn. Netwerk 24 berig so daaroor.
Braam Hanekom, die moderator van die NG sinode van Wes- en Suid-Kaapland, het ook ’n baie goeie, insiggewende stuk geskryf.
Ek glo vas in vryheid van spraak en die vryheid van uitdrukking. Tog het ek ’n paar lastige vrae wat ek graag deel en ek het ’n metafoor wat ek hiervoor wil gebruik.
Jan Terlouw, ’n Nederlandse kernfisikus, eko-vegter, politikus en skrywer, het ’n jeugboek geskryf waarin hy gedeelde skuld aanspreek. Soos alle goeie jeugboeke, moet hierdie een ook gelees word deur intelligente volwassenes.
Die verhaal gaan oor ’n jong man se reis deur sy land en sy groeiende frustrasie met die apatie van volwassenes teenoor die aaklige dinge wat hy om hom sien.
Sou hierdie boek vandag geskryf word, sou die bevolking van Katoren geTwiet en geFacebook het: #IkBenKoss (#EkIsKoss). Deur dit te doen, sou hulle ook aanmeld vir tronkstraf, dit was nie bloot ’n golf van sagte politieke korrektheid nie.