Steve Biko: LAASTE DAE — Google Arts & Culture
Steve Biko: LAASTE DAE
"Dit is beter om te sterf vir 'n idee wat sal lewe as om te lewe vir 'n idee wat sal sterf"
In Januarie 1977, het die Black People's Convention vir Biko eenparig as erepresident verkies in erkenning van sy uitstaande bydrae tot die vryheidstryd. Nie net was hy instrumenteel in die ontwikkeling van 'n nuwe politieke mag in Suid-Afrika nie, maar hy het ook, in Aelred Stubbs se woorde "'n vertoonvenster vir gemeenskapsontwikkeling" gebou.
"Ek sou myself en ek het myself as 'n vryheidsvegter beskryf aan die mense wat vra"
In Augustus 1977, het Steve Biko sy laaste reis onderneem in die soeke na vryheid. Vir drie jaar was hy die dryfveer agter eenheidsgesprekke tussen die belangrikste politieke kragte, naamlik die African National Congress, die Pan African Congress en die New Unity Movement. Teen 1977 het hy reeds direkte gesprekke gehad met die president van die PAC, Robert Mangaliso Sobukwe, 'n persoon vir wie hy baie hoë agting gehad het.
Robert Mangaliso Sobukwe, stigter van die Pan African Congress (PAC) en die eerste president (1959-1963).
Op 17 Augustus 1977 het Biko en sy kollega, Peter Jones, gereis na Kaapstad met die doel om eenheidsgesprekke met die New Unity Movement se leier, Neville Alexander, te hou. Hulle is op pad terug in Grahamstad by 'n padversperring in hegtenis geneem deur Luitenant Oosthuizen. Hulle is later uitgelewer aan Port Elizabeth se berugte sekuriteitstak.
Die spesiale tak in Port Elizabeth het nou bande met senior apartheidsagente, soos Johan Coetzee en die Vlakplaas-eenheid, gehad. Een so 'n agent was apartheid se "superspioen" Craig Williamson, wat die Sweedsgebaseerde International University Exchange Fund (IUEF), onder die leierskap van Lars Gunar Eriksson, geïnfiltreer het en die adjunk-direkteur geword het. Williamson is vir Intelligensie gewerf tydens sy "nasionale diensplig" in die weermag. Sy vorige betrokkenheid in liberale politiek as NUSAS se visepresident, sowel as sy daaropvolgende fasilitering van ontsnaproetes vir ballinge, het hom net genoeg politieke vastrapplek gegee om aanvaarbaar vir opname in die IUEF te wees, ten spyte van die ongemak van 'n paar mense in die bevrydingsbeweging.
"Die realiteit is dat Biko se aanhouding en dood gebeur het in 'n tyd wanneer hy in die geheim die land sou verlaat om met Tambo te ontmoet. Dit was slegte nuus.”
-Craig Williamson in 'n onderhoud met Tor Sellstrom, Sweedse diplomaat and outeur van 'Sweden and the Liberation in Southern Africa'
Die IUEF was instrumenteel in die verskaffing van hulp aan verskeie organisasies in Suider-Afrika, insluitende die BCM, die PAC en die ANC. Williamson het erken dat sy primêre strategie was om ondersteuning vir die Swart Bewussynsbeweging te beëindig, want die organisasie was "'n interne probleem". Hy is opdrag gegee om die ANC te infiltreer en internasionale steun vir die bevrydingsbeweging te monitor. In sy hoedanigheid as IUEF se adjunk-direkteur het Williamson kennis gedra van intelligensie rakende eenheidsgesprekke tussen Biko en die waarnemende President van die African National Congress, Oliver Tambo. Gefasiliteer deur Ranwedzi Nengwekhulu en Thabo Mbeki (voormalige President van die Republiek van Suid-Afrika), is beplan om die eerste vergadering te hou in September 1976 om saam te val met die tiende herdenkingsvieringe van Botswana se onafhanklikheid. Toe die vergadering misluk het, is daar gepoog om dit in Maseru te hou in Mei 1977. Toe dit ook nie gerealiseer het nie, is 'n laaste poging aangewend om die vergadering in Botswana te hou in die eerste week van September 1977.
O.R. Tambo, president van die African National Congress (ANC), 1969-1985
Die vergadering van September 1977 sou vir Biko, Tambo en Oluf Palme ingesluit het, wie verloor het as Sweedse eerste minister in die verkiesing van 1976 en eerder gekies het om sy energie te fokus op Suider-Afrika. Biko was veronderstel om in Botswana gelos te word om hierdie leiers te ontmoet en dan dadelik weer terug huis toe gebring te word. Die vergadering sou gefasiliteer word deur die IUEF.
"Om verandering te laat gebeur moet ons ons baadjies uittrek, bereid wees om ons gerief en sekuriteit, ons werk en ons status, en ons families prys te gee... 'n Stryd sonder verliese is geen stryd nie."
Biko is in hegtenis geneem op 18 Augustus 1977, twee weke voor die geskeduleerde datum vir die vergadering. Oluf Palme is later vermoor.
In Port Elizabeth is Biko gemartel in die veiligheidspolisie se hoofkwartier in die Sanlam-gebou in Kamer 619. Van buite lyk hierdie gebou soos enige ander kantoorblok. Maar, hetsy deur geluk of deurdat daar werk daarvan gemaak is, het die geraas van die verkeer van die verhewe snelweg wat 'n paar meter aan die voorkant van die gebou verbyloop enige verklikkende tekens dat dit 'n martelkamer was, gedemp. Teen 11 September 1977 is hy so erg by die Sanlam-gebou gemartel dat hy oorgeplaas moes word na 'n gevangenishospitaal. Daardie nag het kapteins Siebert en Wilken en speursersant Niewoudt meer as 1 000 km vanaf Port Elizabeth na Pretoria Maksimumgevangenis gery met Biko wat kaal agter op die polisie se Land Rover lê, sterwend en sonder 'n mediese begeleier. Hy het op 12 September gesterf.
Sanlam-gebou, Kamer 619
Sanlam Gebou in Port Elizabeth na C-Max Gevangenis in Pretoria
Biko se doodskis
"Dit is beter om te sterf vir 'n idee wat sal lewe as om te lewe vir 'n idee wat sal sterf."
Biko se liggaam
"In die drie jaar wat ek hom leer ken het, het ek nooit getwyfel dat hy die belangrikste politieke leier in die hele land was nie, en hy was die beste man wie ek ooit die voorreg gehad het om te ken"
- Donald Woods, redakteur van die Daily Dispatch in Oos-Londen
Mev. Alice "Mamcete" Biko, Mev. Ntsiki Biko en haar seun, Samora as 2-jarige by Biko se begrafnis
Die ossekarretjie waarin Steve Biko na sy finale rusplek geneem is
"Van tyd tot tyd lewer die geskiedenis die tipe leiers wat 'n oomblik aangryp, wat die wense en ambisies van die onderdruktes saamvat. Steve Biko was so 'n leier, 'n gepaste produk van sy tyd; 'n trotse verteenwoordiger van 'n nasie se ontwaking."
Geskrif van menseregteaktivis Andrew Young, na Biko se dood