Phahlo ya mofu - Deceased Estates
PHAHLO YA MOFU
Bukana ena e tla o neha lesedi mabapi le dikarolo tse ka sehloohongtsa tsamaiso ya phahlo ya mofu, hammoho le dikarolotsa molao tse kenyeletswang.
Ho bohlokwa hore o buisane le mmuelli wa molao mabapi le hongola lengolo la kabo ya phahlo ya mofu mme ho sisingwa horemmuelli wa molao a thonngwe hore e be Mophethatsi wa kaboya phahlo ya mofu.
Mmuelli wa hao wa molao
• tla o eletsa mabapi le mathata afe kapa afe a ka hlahang;
• tla sebetsana le ditaba dife kapa dife tsa molao tse ka hlahang;
• na le tsebo e hlokahalang le boiphihlelo mabapi le ho etsabonnete ba hore lengolo la hao la kabo ya phahlo ya mofu lengotswe ho ya ka ditaelo tsa hao, mme
• tla etsa bonnete ba hore lengolo la kabo ya phahlo yamofu le ngotswe ka nepo le hore le a sebetsa le hore le tlahlomphuwa ho ya ka Molao wa Mangolo a Kabo ya Phahlo yaMofu.
Ho tla etsahalang ka phahlo ya ka ha ke hlokahala?
Tsela e molemohadi ho etsa bonnete ba hore ka mora lefu la haophahlo ya hao e ajwa ho ya ka ditabatabelo tsa hao le ditaelo tsengotsweng lengolo la kabo ya phahlo ya mofu. Sena se o nehamonyetla wa ho kgetha Moabi wa ditabatabelo tsa hao mabapile phahlo ya hao ha o hlokahetse. Haeba o hlokahala ntle ho hongola lengolo la le sebetsang la kabo ya phahlo ya hao, lelapa lahao le ka ba le mathata.
Moo motho a hlokahalang empa a sa ngola lengolo le sebetsangla kabo ya phahlo ya hae ha a hlokahetse, phahlo ya hao e tlaajwa ho ya ka molao wa Intestate Succession Act. Maemong ajwalo, phalo ya hao e tla ajwa ho ya ka hore na ke bomang bantseng ba phela kapa molekane wa hao ya phelang le bana bamofu le ditloholo (boemong boo bana ba mofu ba hlokahetsengpele). Moo ho se nang bana ba mofu, batswadi ba tla ja lefa lena,mme haeba batswadi ba se ba hlokahetse, bana babo mofu batla ja lefa lena.
Tsamaiso ya phahlo ya mofu e qalang neng hosebetswa?
Haeba motho a hlokahala empa a tlohela phahlo kapa lengolola kabo ya phahlo ya hae ha a hlokahetse, molekane wa hae yaphelang – kapa haeba a se na molekane ya phelang, beng kayena ba haufi-ufi ba dulang seterekeng seo mofu ya hlokahetsenga neng a dula ho sona – ba tshwanetse ho tlalehelaMookamedi wa Lekgotla le Phahameng la Dinyewe phahlo ena,nakong ya matsatsi a 14 ho tloha letsatsi la hohlokahala.
Ka mora hore phahlo ya mofu e tlalehwe, Mookamedi wa lekgotlala dinyewe o tla kgetha Moabi wa phahlo ya mofu ka ho ntshaLengolo la Kabo ya thepa ya mofu (haeba phahlo ya mofu e leya boleng bo ka hodimo ho R250 000) kappa Lengolo la Taolo(haeba phahlo ya mofu e le ya boleng bo ka tlase ho R250 000).
Mmuelli wa hao wa molao o na le tsebo le boiphihlelo ba ho othusa ho hlophisa ditokomane tse hlokahalang tsa ho tlalehasena le ho hlokomela tsamaiso ya phahlo ya mofu.
Ke mang ya ka kgethwang hore e be Moabi waphahlo ya mofu ya mofu bakeng sa tsamaiso yaphahlo ya mofu?
Ho bohlokwa hore mmuelli wa hao a kgethwe hore e be Moabiwa phahlo ya mofu ka hobane a
• tlwaelane le ditaelo tse ngotsweng lengolong la kabo yaphahlo ya mofu,
• tseba hore phahlo ya hao e hokae,
• na le lesedi le akareletsang mabapi le ditaba tsa lelapa lahao,
• boemong ba hore a phethe ka bokgabane ditaba tsohle tseamanang le phahlo ya mofu le ho phethahatsa ditaba tsaphetiso ya ngodiso ya thepa efe kapa efe e sa jareheng, le
• na le tsebo e kgethehileng ditabeng tsa molao mabapi letshebetso ena.Le ha ho le jwalo, setho sa lelapa se ka nna sa kgethwa hore ebe Moabi wa phahlo ya mofu hammoho le mmuelli wa hao wamolao.
Mosebetsi wa Moabi wa phahlo ya mofu ke ofe?
Moabi wa phahlo ya mofu o tshwanetse ho
• bokella phahlo ya mofu,
• lefella dikoloto tsohle tse siuweng ke mofu,
• ho lefa makgotla afe kapa afe, le
• ho aba tjhelete e setseng ya phahlo ya mofu ho bajalefa ho yaka melao e ngotsweng lengolong la kabo ya phahlo ya mofu,kapa ho ya ka dipehelo tsa molao wa Intestate SuccessionAct haeba mofu a hlokahala a sa ka a ngola lengolo la kaboya phahlo ya hae ha a hlokahala.
Maemong a itseng a kgethehileng, Molao wa Tsamaiso ya Kaboya Phahlo ya Mofu o dumella molekane ya phelang wa mofuho nka phahlo kaofela ya mofu kapa karolo ya phahlo ya mofu, ho itshetlehile ka ditshireletso tse loketseng tse nkuweng kemolekane wa mofu ho sireletsa dikarolo tsa ditjhelete tsa bana.Hape bajalefa ba na le tokelo ya ho kena Tumellanong ya Kabo etlang ho romellwa Mookamedi wa lekgotla la dinyewe bakeng saho tjhaelwa monwana le ho dumellwa. Ho bohlokwa ho fumanakeletso e kgethehileng ya mmuelli wa molao maemong a jwalo.
Ke eng hape eo motho a tshwanetseng ho e tsebamabapi le hore a be le tshepo e kgolo tshebetsongya phahlo ya mofu?
Moabi wa phahlo ya mofu a ka lokolla tjhelete e itseng le phahloefe kapa efe e lekaneng ho tswa phahlong ya mofu ho ya kamohopolo wa Moabi wa phahlo ya mofu bakeng sa ho fana katshehetso ya tjhelete lelapeng la mofu, pele a ka bula akhaontoya mofu bakeng sa tlhahlobo, le ka tumellano le Mookamediwa lekgotla la dinyewe. Ho feta mona, moo ho nang le tjheletee lekaneng phahlong ya mofu, Moabi wa phahlo ya mofu a kaditefello pele bakeng sa bajalefa kapa batho ba makgotla ho yaka bajalefa le makgotla. Sena se bohlokwa ka ho kgethehilengmoo moamohedi e leng molekane ya phelang wa mofu kapa mooho ka hlahang ditieho mabapi le ho hlongwa ha akhaonto.
Ke eng se etsahalang mabapi le akhaonto yaphahlo ya mofu?
Kapele kamoo ho ka kgonehang ka mora ho tlaleha phahlo yamofu, Moabi wa phahlo ya mofu o tla hlahloba boleng ba phahloya mofu le hore na e be o na le dikoloto dife phahlong ya haenakong eo a hlokahetseng ka yona.
Ka mora hore ho ntshuwe Mangolo a Kabo ya thepa ya mofu,Moabi wa phahlo ya mofu o tla phatlalatsa tsebiso ho GovernmentGazette le koranteng e le nngwe kapa tse eketsehilengtsa abuwang sebakeng seo mofu a neng a dula ho sona ka hotlwaelehileng, a mema batho ba nang le ditleimi kgahlanong lemofu ho romella Moabi wa phahlo ya mofu ditleimi tse jwalonakong e behilweng, eo ka ho tlwaelehileng e leng matsatsi a 30ho tloha letsatsing la kgatiso ya tsebiso e jwalo koranteng.
Ka mora moo, empa nakong ya dikgwedi tse 6 ka mora hontshuwa ha Mangolo a Kabo ya phahlo ya mofu kapa ka moranako e ka dumellwang ke Mookamedi wa lekgotla la dinyewe,Moabi wa phahlo ya mofu o tshwanetse ho romella Mookamediwa lekgotla la dinyewe akhaonto e kwetsweng le kabo ya phahloya mofu.
Mookamedi wa lekgotla la dinyewe o tla hlahloba akhaonto enamme, haeba e lokile, o tla neha Moabi wa phahlo ya mofu taeloya hore a phatlalatse akhaonto ena hore e hlahlojwe. Akhaontoena e tla dula e butswe Ofising ya Mookamedi wa Lekgotla –haeba mofu e ne e le moahi ya tlwaelehileng wa setereke sefekapa sefe se seng, kopi ya akhaonto ena e tshwanetse ho dulae butswe ofising ya Mastrata - e seng ho feta matsatsi a 21,bakeng sa hore e hlahlojwe ke motho ofe kapa ofe ya nang lethahasello phahlong ena. Moabi wa phahlo ya mofu o tshwanetseho hatisa tsebiso ho Government Gazette le koranteng e le nngwekapa tse eketsehileng tsa abuwang sebakeng seo mofu a neng adula ho sona ka ho tlwaelehileng le ho bontsha nako e behilengle sebaka seo akhaonto e leng ho sona bakeng sa ho hlahlojwa.
Hang ha nako e behilweng ya tlhahlobo e fetile, Mookamedi walekgotla la dinyewe o tla tsebisa Moabi wa phahlo ya mofu horeakhaonto e butsweng bakeng sa tlhahlobo ha e na dikganyetso.Moabi wa phahlo ya mofu a ka lefa batho ba kolotuwang le hoaba tjhelete ya phahlo ya mofu pakeng tsa bajalefa ho ya kaakhaonto ena. Moabi wa phahlo ya mofu o tla neha Mookamediwa lekgotla la molao dirasiti tsa batho ba kolotuwang le bajalefa.
Haeba Moabi wa phahlo ya mofu a na le tjhelete e fihlang hoR1 000 kapa ho feta, o tla bula akhaonto ya banka ya phahloya mofu. Le ha ho le jwalo, tlhokahalo ena ha e sebetse haebammuelli wa molao a sebedisa akhaonto ya hae ya trust hotsamaisa matlole a ditjhelete tsa phahlo ya mofu.
Lekgetlo la Value Added Tax, Capital Gains Tax leLekgetho Tjheleteng e Amohelwang
Moabi wa phahlo ya mofu o tla lekola haeba phahlo ya mofu elokela ho lefa value added tax (VAT) le/kapa lekgetlo bakeng satjhelete e amohelwang.
Haeba mofu o ne a ngodisitswe jwaloka mofani wa ditshebeletsokapa thepa Moabi wa phahlo ya mofu a ka ngodisa phahlo bakengsa VAT. Ho tla hlokahala hore VAT e lefuwe. Ho ka hlokahalahore Moabi wa phahlo ya mofu a lefe lekgetho la tjhelete eamohetsweng ho South African Revenue Service bakeng saphahlo kaofela ya kgwebo ya mofu. Ho ka kgonahalahore Moabiwa phahlo ya mofu a rekisetse mofani e mong wa ditshebeletsoya nang le VAT kgwebo ena mme e be tshebetso ena ‘ha e natefiso ya lekgetlo’.
Molao wa Lekgetlo la Tjhelete e Amohetsweng o bontsha horeha motho a hlokahala, o tadingwa jwaloka motho ya rekisitsengphahlo yohle ya hae bakeng sa tjhelete e amohetsweng kapa eileng ya fumanwa ho lekana le boleng ba phahlo dimmarakeng,mme phahlo ya mofu e tadingwa jwaloka e fumaneng boleng baphahlo ena dimmarakeng. Ona ke molao o sebetsang ka kakaretso,empa ho na le mekgelo. Ka mohlala, phahlo e fumanwangke molekane ya phelang nakong ya ho hlokahala ha molekanewa pele ha e tadingwe e rekisitswe nakong ya ho hlokahala.
Diphalong tse ngata lekgetho le lokela ho lefuwa bakeng satjhelete e amohelwang. Sena se tla ama tjhelete ya lefa e amohelwangke bajalefa.
Tjhelete ya lekgetlo le lefiswang phahlo ya mofu elefuwa neng?
Tjhelete ya lekgetlo le lefiswang phahlo ya mofu ke lekgetlo latjhelete ya phahlo la sekgahla se sa fetoheng sa 20%. Lekgetholena le lefuwang le balwa ka ho tlosa diranta tse dimillione tse3.5 tsa theolelo ya motheo ho tswa ‘boleng ba kakaretso yatjhelete ya phahlo ya mofu’. Boleng ba phahlo kaofela ho kenyeletswale phahlo ya mofu e fumanwang ke molekane ya phelang,ho ya ka lengolo la kabo ya phahlo ya mofu kapa kabo ya phahloya mofu ntle ho lengolo (interstate succession), e tla tloswa ho yaka tekanyo e kenyeleditsweng phahlong ena.
Na mojalefa o na le kgetho?
Moahedi ofe kapa ofe ya ditjhelete tsa mofu o na le tokelo ya hohana lefa.
Kgetho e hlaha haeba balekane ba le phahlo ya bona mmemolekane ya phelang a tshwanetse ho kgetha hore na e be onka karolo ya hae kapa ho hana ditefello tsa ditjhelete tsa mofutse kopanetsweng, kapa ho dumella hore karolo ya hae ya lefa erekiswe le ho thabela tjhelete e fumanwang ka mora ho thekisoena. Kgetho ena ya molekane ya phelang ka ho tlwaelehileng ebitswa ‘adiation’.
Moo moahedi a hana ho amohela lefa, lefa leo le tla ajwa ho yaka lengolo la kabo ya phahlo ya mofu kapa ho ya ka melao elaolang kabo ya phahlo ya mofu ntle ho lengolo (intestate succession).