Kirby van der Merwe | LitNet
Erika Terblanche 2014-05-20
SêGoed van Kirby van der Merwe:
“Dit is ’n mite dat my oeuvre net gaan oor die politieke struggle van gister. Glad nie. Dit is liewer ’n refleksie van die werklikheid. Maar tydens my kinderjare in die sestigs en sewentigs was die struggle onmiskenbaar deel van my jeug en sal dit noodwendig op ’n manier neerslag vind in my werk.” (LitNet, Marguerite Black)
In ’n onderhoud op LitNet (Marguerite Black): “Die toekoms van Afrikaans in bruin gemeenskappe lyk duister en as iets drasties nie gedoen word om dit meer populêr te maak of dit te bemark as ’n ‘in’-ding of statussimbool nie, is hy verlore.”
In 2004 oor die voortbestaan van Afrikaans: “Soms wonder ’n mens of die heil en die oorlewing van die taal en die Afrikaanse letterkunde nie juis in die natuurlike dood daarvan lê nie. Miskien moet algehele vervreemding plaasvind, vervreemding van grond, van land, van taal. Sodat daar weer met versugting en hunkering gesoek kan word na dit wat eers was, wat kon wees, en toe verloor is: ’n kreatiewe landskap, ’n sentrum van geborgenheid te midde van ontheemding. Dat die nuwe Afrikaans dan die toevlugsoord kan word vir die verbeelding. ’n Taal wat in sy wese tog maar weer Afrikaans sal wees soos hy nou daar uitsien: ’n taal uit die bodem, uit die samevloeiing van verskillende kulture. ’n Taal met ’n interessante geskiedenis met sy bont herkoms.” (Rapport, 18 Januarie 2004)
“Omdat ek nou van die groep is, kan ek myself die vryheid gun of veroorloof om na myself te verwys as hotnot of wat ook al en daaroor te lag. Maar laat iemand anders dit waag om dit te sê!” (LitNet, Marguerite Black)
“Ek is versigtig om ’n sellout genoem te word. Ek skaar my steeds by die gemarginaliseerdes. Maar ek sou graag wil hê ’n uitgewer moet meriete gebruik. Party mense buig nou so ver agteroor dat hul kop teen die grond klap.” (Die Burger, 13 April 2000)
“Ek het nie ’n probleem met my velkleur of identiteit nie. As ek nie die kwessie van identiteit vir myself uitgemaak het nie, sou ek nie in Afrikaans skryf nie. Ek kom uit ’n Afrikaanse huis en glo ek kan so ’n bietjie toor met Afrikaans. Maar as ek dit in ’n ander taal kon doen, sou ek ook.” (Die Burger, 13 April 2000)
Die grootste invloed op hom: “My ma. Sy het altyd gelees en altyd gesorg dat daar leesgoed in die huis was. Ek moes maar grootmensboeke lees, soos Olive Schreiner se werk, Die gésel van Namaland, Uncle Tom’s cabin en so meer.”
Invloed van apartheidsjare op sy skryfwerk: “Dit is ingebed in die weefsel, jy kan nooit weer daarsonder wees nie en jy kan dit ook nie ontken nie. Daar is en sal altyd vernedering en weerhouding in my stories wees. Maar dit was regte ‘interesting times’: en ek is bly dat ek dit belewe het.”
Lente is “wanneer daardie motorfiets wat ek heel winter nie gebruik het nie en nou die dag nog wou verkoop, een mooi sonskyndag gewillig onder my kantel om die draaie in ’n Kaapse bergpas.”
Het hy ’n politieke streep weg? “Nee, ek broei maar oor goed en as ek kwaad word, skryf ek gou iets neer. Maar ek kyk eerder die kat uit die boom uit, ek is nie polities in my hart nie.” (Die Burger, 13 April 2000)
“Mense het ’n bepaalde idee van ’n sekere deel van die Afrikaanse gemeenskap. Hulle dink dis ’n klomp coons wat ’n koddige Afrikaans praat. Maar dit is die gevolg van drie honderd jaar se geskiedenis dat hierdie mense nie verstaan word nie. Ek wou wys [met Klapperhaar] dat Afrikaans geskakeerd is op verskeie maniere.” (Die Burger, 11 Mei 2000)
“Suid-Afrikaners wat ’n toekoms in die taal sien, mense soos ek wat ook die voortbestaan van die taal op die hart dra (omdat ek my lewe uit die taal maak, my kreatiwiteit in die taal uitleef), wil nie, glo ek, meedoen aan die dodedans al rondom die springlewendige taal nie.”
“Dalk is ek baie in voeling met my vroulike sy. Vroue is meer geronde karakters as mans. Hulle is emosioneel, en die boek gaan oor emosionele groei en ontwikkeling. Ek is trots op Kinta [die hoofkarakter in Klapperhaar slaap nie stil nie].” (Beeld, 28 Maart 2000)
“Ek hoor van professionele skrywers wat van nege tot vyf elke dag skryf. Ek gaan egter in ’n broeistadium in en ek droom sekere goed. Skielik weet ek net op ’n dag dat ek moet skryf. Teen daai tyd is alles in my kop.” (Beeld, 28 Maart 2000)
Motivering? “Ek kry dit uit goed wat in die lug hang, stukkies dialoog wat in my brein val. Ek skryf op enigiets, op stukkies papier ... op my vinger, enigiets waarop ek kán skryf.” (Beeld, 28 Maart 2000)
Hoe voel hy oor die benaming “bruin skrywer”? “Ek het nie ’n probleem met my herkoms en afkoms nie. Ek het ’n probleem as daar na my as bruin skrywer verwys word. Dit gaan nie oor kleur nie. Dit gaan oor die boek. Daar moenie ander reëls op my toegepas word nie.” (Die Burger, 22 Maart 2000)
“Ek dink baie mense se keuse om vandag Engels, eerder as Afrikaans, te praat, is nie soseer ’n verset teen die verlede en die apartheidsbagasie van Afrikaans nie, dis eerder ’n poging omgrand te wees, nes daar in die verlede ook mense was wat allerlei Engelse gewoontes probeer navolg het om belangrik te lyk. Maar ek dink dit gaan nog trendy word om Afrikaans te praat. Mense gaan die taal weer modieus begin vind.” (Die Burger, 11 Mei 2000)
Kirby van der Merwe is in die 1960’s in die Paarl gebore. Hy is een van ses kinders en was ’n tipiese middelkind – altyd hartseer en ontevrede. Sy ma, Rosa, was ’n kleremaker van formaat. Hy wou altyd skep en het vroeg saam met Ma Rosa leer kosmaak en tuinmaak – groente- en blomtuin. Hy ontwikkel ’n verbondenheid met die aarde wat met die jare groei en later neerslag in sy skryfwerk vind.
Kirby begin sy skooljare in die Paarl en toe hy tien is, verhuis hulle na Franschhoek vir twee jaar. Hierdie tydperk laat ’n blywende indruk op sy lewe en is die mees vormende tyd van sy kinderlewe. Dit is veral te danke aan die uitstekende onderwysers wat daar onderwys gegee het. Hulle is terug na die Paarl, waar Kirby matrikuleer. Kirby vertel dat sy kinderjare in die Paarl ook heelwat daartoe bygedra het dat hy ’n kunstenaar en skrywer geword het: “Jou sintuie word so gebombardeer dat jy ’n bietjie skeppend moet wees. Die lig is kenmerkend en uniek. Wanneer die son sak en jy die berge sien verkleur en verander, lyk selfs die skaduwees of ’n nat pad mooi.” Daar is ook die geluide van die deel van die Paarl waar hy grootgeword het. “Ek het in die jare 60 grootgeword met sulke klanke uit die Tweede Wêreldoorlog soos sirenes en skroefvliegtuie,” vertel hy aan Roline Norval (Die Burger, 4 Mei 2000).
Hy wou altyd boeke versamel, en sy groot ideaal was om eendag sy eie biblioteek te hê. Hy onthou dat hy eendag in standerd vyf ’n dik Tolstoi uit ’n onderwyser se boekrak vasgelê het om by sy versameling te voeg.
Kirby toon ook van kleins af ’n aanleg en liefde vir grafiese kuns. In standerd nege en tien neem hy kuns as ’n vak en was hy ook vir ’n jaar by die Michaelis-kunsskool ingeskryf.
Na matriek is Kirby na die Hewitt-kollege, en hy begin onderwys gee – in uiteenlopende vakke soos onder meer taal, kuns en biologie. Hy werk ook as kabinetmaker en kunstenaar en is ’n ywerige stapper en rotsklimmer. Die natuur raak vir hom al hoe belangriker.
Later wend hy hom tot die joernalistiek en doen hy joernalistieke werk vir Huisgenoot, Insig en Media24 se koerante.
Hy was getroud en is die trotse pa van drie dogters.
Dit het nooit by Kirby opgekom om te skryf nie, en dit was eers toe hy as jong kunstenaar (skilder, beeldhou- en keramiekwerk) op Onrus by mense soos Uys Krige en Jan Rabie betrokke geraak het, dat hy begin het om gedigte te skryf. In 1993 skryf hy sy eerste gedig en van sy gedigte is later opgeneem in die bundel Nuwe stemme. Hy lewer ook bydraes tot Groot Verseboek en Gerrit Komrij se bundel De Afrikaanse poëzie in duizend en enige gedichten. Hy sou graag wou poësie skryf, maar volgens hom lees mense dit nie en sal hy nou maar tussenin hardloop deur beeldende prosa te skryf.
Kirby skryf ook kortverhale wat opgeneem is in Die stukke wat ons sny en Vonkfiksie. Hy was ’n finalis in RSG se radiodramakompetisie met Vis en vleis, asook in De Kat se Vonkfiksie-kompetisie met "Brand".
En toe kom Klapperhaar slaap nie stil nie, wat in 1999 deur Kwela gepubliseer is. Die basiese manuskrip is binne twintig dae voltooi, maar toe het die harde werk eers begin. Die boek handel oor Kinta Januarie, ’n begaafde meisie wat uit die strikke van die sukkelbestaan op die “Vlakte” probeer ontsnap en haar eie pad begin loop; sy is ’n regsgeleerde wat probeer vrykom van haar agtergrond. Sy is nie die stereotipe nie en het die grens oorgesteek na ’n groter wêreld, alhoewel sy steeds aan die een waaruit sy kom verbind is.
Kirby vertel aan Roline Norval (Die Burger, 4 Mei 2000) dat in sy grootwordhuis was vroue die sterkste persoonlikhede en het hy daarom nie geskroom om sy hoofkarakter ’n vrou te maak nie. “Daar is mans, ek is een van hulle, wat emosioneel en op ander gebiede die fyn aanvoeling van vroue het, maar ek het gevoel dit sou beter werk en meer aanvaarbaar wees as ek die hoofkarakter ’n vrou maak. Ek het myself emosioneel ontbloot in die karakter van Kinta.”
Wat vir Lucas Malan (Rapport, 18 Januarie 2004) van Klapperhaar as ’n eerste roman beïndruk het, Kirby se raak “sintuiglike waarneming, vaardige taalgebruik en beeldende vermoë” is. Ook toon Van der Mere vir Lucas Malan sy poëtiese knapheid wat meebring dat daar dwarsdeur die roman baie mooi frases en reëls is wat tot die emosionele samestelling van die roman meewerk.
Lizette Potgieter (Die Burger, 1 Maart 2000) beskou Klapperhaar as ietwat onrustig, maar wat tog algemene en tersaaklike probleme aanspreek. Die lewe op die Kaapse Vlakte word ook vir Potgieter baie raak en lewendig beskryf.
Fanie Olivier (Beeld, 1 Maart 2000) is dankbaar dat daar eintlik ’n jonger roman is wat geen toegewens maak teenoor politieke korrektheid nie. Die skrywer het ’n storie gehad om te vertel en dít het hy gedoen. Die naam Kirby van der Merwe gaan volgens Olivier meer van gehoor word.
Elmari Rautenbach skryf in haar resensie in Volksblad (Volksblad, 1 November 1999) dat Klapperhaar gelees moet word deur almal wat ’n stuk persoonlike bagasie met hulle saamdra; vir diegene wat dit ken om afvallig te raak van jou afkoms, jou familie en jou verlede; vir diegene wat ’n ander pad wil loop, maar wat tog nog met deernis terugkyk na die einste verlede. “Wat hierdie boek verrassend maak, is die eerlike uitbeelding van Kinta en haar agtergrond. Dis ’n realistiese prentjie van die dilemma van vandag se jong, opgevoede bruin mens in Suid-Afrika wat na beter streef, maar dan agterkom dat sy familie nie daardie pad met hom of haar wil loop nie.”
Oor die varkslagtoneel in die boek sê Kirby dat dit deel is van sy kinderjare. Hulle het langs ’n slagpale vir varke gewoon. “Die varke het regdeur die nag geskree. Eers wanneer die laaste varke geslag is, het dit stil geword en dan het ek en my broer geweet dis opstaantyd,” vertel hy aan Roline Norval (Die Burger, 4 Mei 2000).
Klapperhaar slaap nie stil nie se titel was aanvanklik Duskant die Liesbeeck, maar die uitgewers het gevoel dat dit te literêr klink en mense sal afskrik van wat in werklikheid ’n lekker leesboek is.
Kirby vertel aan Herman Wasserman (Die Burger, 13 April 2000) dat hy juis ’n boek wou skryf wat die hele ding op sy kop keer. “Ek wou juis 'n boek skryf wat die hele ding op sy kop keer. Daar’s steeds die idee dat bruin mense koddig moet wees. As jy nie dreadlocks het nie, of jou voortande is nie uit nie, of jy speel nie kitaar nie, wil hulle nie van jou weet nie. My hoofkarakter is dus vir mense moeilik om aan te kou; ’n gesofistikeerde, middelklas bruin vrou. As ’n bruin skrywer wil skryf, moet jy jou beperk by sekere dinge. ’n Mens kry die idee dat mense net bruin mense se stemme wil hoor as hulle nie ‘oorlams’ is nie.”
Kinta, die hoofkarakter in Klapperhaar slaap nie stil nie, probeer wegbeweeg van haar verlede en haar herkoms. Hieroor sê Kirby aan Marguerite Black op LitNet dat Kinta die toonbeeld is van daardie bruin mense wat goed gekwalifiseer is en wat na skool verder gaan studeer het, maar hulle eie mense minag hulle steed en hulle word veoordeel op hulle voorkoms en hulle spraak. “Ek hou self nie daarvan om gekategoriseer te word nie en in boksies geplaas te word nie.”
In 2002 word die M-Net Beurs vir Skeppende Skryfwerk aan Kirby toegeken, wat hom in staat stel om ’n MA in Skeppende Skryfwerk onder leiding van Etienne van Heerden te voltooi.
Kirby is ook bekend as kunstenaar (beeldhouwerk) uit eie reg en in 1998 ontvang hy ’n merieteprys in die Bellville-Kunsvereniging se Nuwe Handtekeninge Kompetisie vir kunstenaars wat nog nie alleen uitgestal het nie. In 2000 is hy die wenner van die beeldhouwerk-afdeling.
As joernalis en rubriekskrywer blink Kirby ook uit. In 2002 word hy benoem vir die Mondi-toekennings in die kategorie sake-artikels vir “As diewe mense word”. In 2004 is hy die Mondi-wenner van die beskrywende-artikel-afdeling ("Features") met sy artikel “Terug na Brandfort” wat in Insig verskyn het. Hy word weer aangewys as finalis met sy artikel “Paraat! In Dainfern”, wat ook in Insig verskyn het. In 2007 word hy deur Beeld se hoofredaksie aangewys as die wenner van die beskrywende artikel van die jaar vir die reis na Zimbabwe en terug wat hy met ’n taxi onderneem het.
Die ATKV bekroon Kirby in 2009 met ’n ATKV-Mediaveertjie in die kategorie Diepte-artikels/Ondersoekende Joernalistiek vir sy artikel “Die swart en wit van Swartruggens”, wat in BY verskyn het.
In 2010 is Kirby aangewys as die naaswenner van die glansartikel-joernalis van die jaar van Media24. Ook in 2010 is Kirby aangewys as een van die finaliste vir ’n ATKV-Mediaveertjie in die kategotie diepte-artikel/ondersoekende joernalistiek vir sy artikel “So waai die wind in Richmond”. Hy was uiteindelik die wenner van die Veertjie.
In 2000 neem Kirby deel aan Die Burger se lesingreeks “Hoekom trek die kinders van apartheid hul skouers op?” tydens die KKNK en doen hy ’n beroep op voorheen agtergeblewenes om nie agterryers van wit skrywers se taalstryd te word nie, maar om hul eie stories oor hul apartheid-ervarings te skryf en ’n eie boekebedryf op die been te bring. “Hulle, die wit skrywers, het klaar die apartheidstema in romans, die poësie en die teater deurgewroeg, hul skuld bely, die toekennings gekry. Daar is nie nou tyd vir mense wat ou koeie uit die sloot wil grawe nie. Nou is alle taalgenote nodig om skouer aan die wiel te sit. (...) Want waar is die stories, die manuskripte? Hoekom is die oes so skraal? Ons moet rolmodelle vir die nuwe geslag wees, boodskappers, rigtingwysers, gewetenswakkermakers. Ons moet ons geïnternaliseerde woede, sinisme en pessimisme in ’n kreatiewe krag omskep. En met oortuiging kan sê: Ons is geen reggesteldes nie, of kwota dit of kwota dat nie, of touleier of agterryer nie. Ons sit agter die stuur van ons eie ryding.” (Die Burger, 1 April 2000)
Kirby lees eerder Afrikaanse as ander Suid-Afrikaanse literatuur, maar het ’n groot liefde vir skrywers uit voormalige kolonies van die Weste, soos Arundhati Roy, Ben Okri en Salman Rushdie. Op ’n vraag watter boek sy gunsteling is, antwoord hy dat daar ’n ellelange lys is, met skrywers soos Grass, Nabokov en Garcia Marquez, maar dat hy graag One hundred years of solitude sou wou geskryf het. (aan Lezel Amoraal, Die Burger, 8 Maart 2003)
Kirby het in 2012 as deel van die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (Naln) ’n slypskool in kreatiewe joernalistiek met die tema “’n Kirby-plan” aangebied. Hy het gefokus op die skryf van artikels en rubrieke.
Malan, Lucas: Welkom! Sê ’n mens graag van Van der Merwe se debuut
Olivier, Fanie: Knoop dié naam maar iewers vas
Potgieter, Lizette: relevante, universele kwessies geraak
Rautenbach, Elmari: Debuutwoorde sing en steek
Toerien, Barend J: Klapperhaar slaap nie stil nie
Kirby van der Merwe as vertaler:
Campbell, Carol: Karretjiemense. Kaapstad: Umuzi, 2013 [ISBN 9781415201855 (sb)]
Lategan, Herman: Muis en haar mense
Le Cordeur, Michael: Onsigbare mende van die Karoo op reis na identiteit
Van Wyk, Chris: Daar’s ’n hoender wat ’n eier nie kan lê. Johannesburg: Picador Africa, 2011 [ISBN 9781770101074 (sb)]
Artikels oor Kirby van der Merwe beskikbaar op die internet
Amoraal, Lezel: Snelvuur
Black, Marguerite: Kirby van der Merwe, vonkelwyn in my glas
Dido, EKM: Raakpunt – Dido gesels met Kirby
“Merwe lê op sterwe”
Nieuwoudt, Stephanie: Kirby skryf teen die reëls in
Norval, Roline: Leesklub-skrywer klim uit ivoortoring
Van Wyk, Steward: Identiteit en seksualiteit in die debuutromans van Kirby van der Merwe en Carol McCord
Wasserman, Herman: Ek glo ek kan so bietjie toor met Afrikaans, sê Kirby
Wasserman, Herman: Skrywer wil weg breek uit stereotipering van bruines
Wasserman, Herman: Spoke van verlede slaap nie stil nie, sê Kirby
’n Keur van artikels deur Kirby van der Merwe beskikbaar op die internet
A_rika_ns, o_s pêr_l v_n gr__t w__rde
Amos met die klein mondjie
As jy saam met sportgeesdriftiges is, luister elkeen tog net na sy eie stem
As Mimi weer sestien kon wees
Biddend hemel toe
Biltong, brood, woord & Robert Sobukwe
Boetie se dae op die border
Brug na die eilande (onderhoud met Stephen Gray)
Cornelius se beendere kom huis toe
Daai man met die pruik (onderhoud met Morné Malan)
“Daai aand kon jy da’m mense hoor bid!”
"Daai mooi basis, daar is niks, niks, niks"
Daar sal nog stories wees
“Dis brahmaan se kind daai, Pappa!”
Dis klaarpraat, my maat
’n Duif wat altyd dans (onderhoud met Zubeida Jaffer)
Een Afrika, vele stemme
Die eeuwording van Timeless Norman
"Ek het geweet, al van my veertiende jaar het ek geweet. En die Afrikaners om my het geweet"
"Ek sal nie meedoen aan dodedans rondom Afrikaans"
Ek verberg my agter eenvoudige dinge sodat jy my sal vind: onderhoud met Andries Gouws en Ingrid Winterbach
Ekskuus sê weer?!? Op soek na my wortels
Es’Kia se plek
Gesoek: ’n snor vir die Prez
“Go well” … en bly weg
Grense vir Kaaps
Die helse vrou van Nÿd en Spÿt
Herinneringe wat ’n stad nie kan afskud nie
Hoe kan jy sê jy moet ophou bely (onderhoud met Helena Gunter)
Hoe slaap dominee dan?
Hý’t Brakenjan gebring
“Ik heb jou gezegd moet nie …”
Ikoon se hartland en plek van vrede
In die broeiende hitte van die Amasone
In gesprek met Wilna Adriaanse
Indien moeg, stop, rus
Juanita – loflik en lieflik
"Julle kan maar New York toe gaan, ma’ ons bly hie innie Mêninburg"
Kalmerende leivore en vertroosting van blare daarin voor groot reën kom
’n Kardoes vol kougoed
Karretjiemense van die Karoo
Koffie op die Enterprise (onderhoud met Loftus Marais)
Kroniek van Kerkstraat
’n Kruistog ver
Kry mense dan glad nie meer skaam nie?
Die lewe sonder Vetkat
Meneer Malan, ek is nié my pa nie
Met "native", setlaar en al tot reg in die leeukuil
Mevrou Katrina Taaispeen Cope saam
Mir se vernietiging het weer bewys hoe bang mense is vir wat van "buite" kom
“My tyd is 3:40, maar vanjaar ry ek 3:20…*”
Ná ’n week wat jy nooit sal vergeet, weet jy: die hel is ’n heldergroen plek
“Nee, daai man is morsig”
NP wie? Wie? Wanneer? Waarom? Hoe? Waar? Wat? (onderhoud met Christi van der Westhuizen)
Die onwaarskynlike vreemdeling [onderhoud met prof Adam Habib]
Oom Louis (Mandleve) Olivier se groot spore in die Wildtuin
Oom Paul se toordokter
Oor ’n romantiese sonsondergang, Suidooster en dit wat in die lug hang
Oorlog op Loftus
Op almal se lippe, maar
Op soek na skoonheid en troos in die afskuwelike
Die opvolgers van die jappies (onderhoud met Johann Rossouw)
Die Oscars van kuns
Die reiniging van Pik se gat
**Sensor dié opskrif**
Sinies? Vir wat?!l
Slawerby, SEB … en sauvignon blanc
Tussen wit en swartl
Twee rokers praat tesame [onderhoud met Pik Botha en Rian Malan]
Van “Kapityt!” na aktualiteit
Van spilpunt tot malie-spoeg
’n Verdrinkte tafel en ’n stapel klippe
Vir my ma op haar verjaarsdag in die gety van kanker [gedig]
Die Vuilvoete van Newlands
Wanneer woorde spook (onderhoud met Danie Marais)
Die Ware Jakob: Kirby ‘Kasparov’ van der Merwe vs.
Wat die bakstene onthou
Wise Men se statige dodemars sou selfs ’n klip ’n traan kon laat afvee het
Ys vir die Brandberg (onderhoud met Johan Bakkes)
Zander was hier. En Langoor. Bosman ook
Zapiro stort sy hart uit oor Zuma