NOTA: Hierdie artikel is in Augustus 2006 geskryf. Intusen het die dwergplaneet 2003 UB313 (bygenaamd “Xena”), waarna in die artikel verwys word, op 13 September 2006 ’n amptelike naam gekry, te wete Eris. Die dwergplaneet is genoem na die Griekse godin Eris, ’n verpersoonliking van twis en onvrede. Die hemelliggaam Eris is steeds die grootste bekende dwergplaneet in ons sonnestelsel [31 Julie 2007].
Hoe en hoekom die raaiselwêreldjie aan die buitegrens van die domein van die planete gestroop is van die hoë status wat hy sedert 1930 beklee het
FOTO REGS BO: Die enigmatiese Pluto, wat nou tot ’n dwergplaneet afgegradeer is. Die hemelliggaampie vertoon iets van sy ware kleure op hierdie teleskoop-foto—maar hy is so ver en so klein en so dof dat geen van sy terreinvorms werklik herkenbaar is nie. Sterrekundiges reken nietemin hy is ’n rotsagtige kalantjie. Daar is ligte verskuiwende streke van vermoedelik verysde stikstof en donker dele van vermoedelik metaan-ys. ’n Amerikaanse snuffeltuig is nou darem onderweg soontoe en daar word gehoop dat ons oor sowat nege jaar baie meer te wete sal kan kom van hierdie raaiselwêreldjie wanneer die sogenaamde New Horizons-ruimtetuig uiteindelik daar verbyvlieg.
Pluto is doodeenvoudig te klein—kleiner selfs as ’n hele klompie van die mane van die ander planete. Hy voldoen ook nie aan die nuwe definisie dat ’n planeet in staat moet wees om die omgewing van sy wentelbaan skoon te vee van ruimtelike voorwerpe nie. Hy beweeg boonop nie eens op die dieselfde vlak as die agt planete nie en volg ’n eksentieke wentelpad wat hom soms nader aan die son bring as Neptunus.
Toe Pluto in 1930 deur die Amerikaanse sterrekundige Clyde William Tombaugh ontdek is (op grond van aanvoorwerk deur Amerikaanse sterrekundige Percival Lowell) is weliswaar gedink dat hy omtrent so groot soos die aarde moes wees. Daar is nie besef dat hy ook ’n maan het nie en die hele planeet-maan-kompleks is aangesien vir ’n enkele, heel aansienlike planeet.
Eers veel later is agtergekom dat Pluto net ’n kleinerige wêreldjie met ’n maan (genoem Charon) is—dat hy in der waarheid so klein is dat hy hoogtens die naam mini-planeet of dan wel dwergplaneet waardig is. Charon is eers in 1978 ontdek. Dit is omdat hierdie maan so naby aan sy moederplaneet is dat hulle een dowwe skynsel gevorm het wanneer hulle met aardteleskope bekyk is.
Hierdie "groter Pluto" sou amptelik bekend staan as 2003 UB313, totdat oor ’n naam vir hom besluit sou word. Die dwerg het ook ’n maantjie. Dié tweetal het voorlopig onderskeidelik die byname Xena en Gabrielle gekry (na karakters in 'n Amerikaanse TV-reeks, Xena: Warrior Princess), maar dit is nie hul amptelike mane nie.
Die dramatiese besluit oor Pluto is geneem op ’n konferensie van 2500 sterrekundiges van 75 lande, nadat die groepleiers lank en hard gedebatteer het oor ’n ander voorstel dat ’n paar ander grotere mini-voorwerpe soos Pluto in die sonnestelsel tot volwaardige planete opgegradeer moes word. Daardie voorstel is egter afgestem.
Sekere sterrekundiges het eenmaal gedink Pluto was vroeër ’n maan van Neptunus, wat weens ’n botsing met ’n ander ruimtelike voorwerp in ’n nuwe wentelbaan om die son uitgewerp kon gewees het. Die maan Charon sou ’n samestelling kon wees van ligter rommel wat deur dié botsing ontstaan het. Daar is egter ook ander teorieë oor Pluto en dit lyk of die teorie dat hy ’n Neptunus-maan was nie juis meer aanvaar word nie.
Oorsprong van Pluto se naam: Pluto was nie aan die antieke sterrekundiges bekend nie. Hy is in die moderne tyd genoem na Pluto—nee, nie Mickey Muis se hond nie (!), maar die Latynse eweknie van Hades, mitologiese Griekse god van die onderwêreld. Die maan Charon is weer genoem na die veerman wat die dooies oor die rivier Styx na die onderwêreld sou gebring het. Die onderwêreld self is ook dikwels Hades genoem.