Kaapse waterkrisis: Wat word gedoen?https://rak2.spens.co.za/radio/2017/julius-kleynhans-2017-03-07.mp3 ‘n Lugfoto van Kaapstad. Foto: Sharonang/Pixabay.com Die Wes-Kaap is steeds in die greep van ŉ ernstige droogte van twee jaar. Dit staan in skrille kontras met die res van die land, wat plek-plek al verligting ervaar het met goeie reën, soveel so, dat waterbeperkings in Gauteng Maandag amptelik opgehef is. Die watervlakke in Wes-Kaapse damme het hierdie week tot ŉ gemiddelde vlak van 28,4% gedaal nadat dit nog verlede week op 31,5% gestaan het. Boonop het die Stad Kaapstad verlede week ŉ plaaslike noodtoestand verklaar en Maandag gesê daar is nou net 105 dae se bruikbare water vir inwoners oor. ŉ Verdere vyf munisipaliteite is in die middel van Februarie as plaaslike rampgebiede verklaar te midde van die voortslepende droogte. Anton Bredell, Wes-Kaapse minister vir plaaslike regering, omgewingsake en ontwikkelingsbeplanning, het gesê verskeie munisipaliteite sal vandeesweek nog vergader om te besluit oor die volgende stappe om die oorblywende water te bestuur. In effek het die meeste van die provinsie se damme nog eintlik net so min as 20% bruikbare water oor. “Damwater kan net tot op 18% gebruik word, want dit is die minimumwatervlak wat nodig is om die natuurlike ekologie van ŉ dam in stand te hou. Daarna raak slik ook ŉ kwessie en die water sal deur ekstra suiweringsprosesse moet gaan om dit drinkbaar te maak,” het Julius Kleynhans, portefeuljedirekteur vir water en omgewingsake by die Organisasie teen Belastingmisbruik (Outa), gesê. ‘n Lugfoto van die Bergrivierdam tussen Franschhoek en die Paarl. Die foto is geneem in Junie 2016. Foto: commons.wikimedia.org. Kleynhans meen buiten die droogte plaas kwessies soos vinnige verstedeliking verdere druk op ŉ stad soos Kaapstad se waterverskaffing in tye van droogte. Kenners soos Willem de Clerq van die Universiteit Stellenbosch se Waterinstituut het ook onlangs aan Radio Rosestad in Bloemfontein gesê die vinnige bevolkingsgroei in die Kaapse metro dra by tot die waterkrisis, terwyl baie inwoners in die stad hulle steeds eenvoudig nie aan waterbeperkings steur nie. Volgens Charl Opperman, hoofuitvoerende beampte van Agri-Wes-Kaap, is die stad se waterverskaffingsinfrastruktuur vir ŉ miljoen mense ontwikkel en dit moet tans aan sowat 3,6 miljoen mense water verskaf. “Daar was ŉ geweldige invloei van mense na die stad oor die laaste paar jaar en groot uitbreidings het plaasgevind, maar bitter min infrastruktuur vir waterverskaffing is bygevoeg.” Opperman het gesê landbou in die Wes-Kaap trek ook swaar. “Boere is op ŉ 30% waterbeperking geplaas, terwyl 50% van ons water van damme kom wat in die laaste twee jaar nog nie ŉ kans gehad het om ordentlik op te vul nie. Daar word nou geoes, maar boorde kan nie natgelei word om dit voor te berei vir die volgende seisoen nie. Ek vermoed ons gaan nog die uitwerking van hierdie droogte oor die volgende twee tot drie jaar voel.” Kenners waarsku al sedert 2011 Die huidige droogte is die derde een wat die stad sedert 2001 tref. Die watervlakke van damme het in 2005 ŉ algehele laagtepunt van 26% bereik en kenners het in 2011 gewaarsku die stad se water kan binne die volgende ses jaar opraak. Daar kan met reg gevra word wat die stad oor die afgelope paar jaar gedoen het om toekomstige waterkrisisse af te weer. Een van die kenners wat gemaan het die stad moet beter voorsiening vir waterverskaffing maak, is prof. Jenny Day van die instituut vir waterstudies aan die Universiteit van die Wes-Kaap en Varswaternavorsingsentrum in Kaapstad. Day het gesê die waterkrisis wat Kaapstad tans teister is nie noodwendig veroorsaak deur gebrekkige beplanning van die stad se kant nie. “Die Stad Kaapstad was besig met die voltooiing van verskeie uitvoerbaarheidstudies wat aanleiding sou gee tot nuwe waterverskaffingsplanne wat tussen 2019 en 2021 ingestel sou word, maar die buitengewone droogte het die stad heeltemal onkant gevang.” Verskeie projekte vir die aanvulling van waterskemas Die ontsoutingsaanleg by Mosselbaai. Foto: Infrastructurene.ws Van die langtermynopsies wat in die studies ondersoek is, is die moontlikheid van seewaterontsoutingsaanlegte. Day meen egter dit is ŉ baie duur laaste uitweg vir die Kaapse waterkrisis. “Ontsouting werk aan die Namibiese kus, waar die land in ŉ permanente toestand van droogte verkeer. ŉ Ontsoutingsaanleg kan baie vinnig opgerig word en dit is wat in Mosselbaai gebeur het toe die dorp ŉ paar jaar gelede ŉ ernstige droogte ervaar het. Die ontsoutingsaanleg het egter net vir ses maande gewerk en daarna in totale onbruik verval, want as ŉ gebied goeie reën ontvang, is dit eenvoudig net te duur om die aanleg te gebruik.” Navorsing toon die Stad Kaapstad kan ŉ ontsoutingsaanleg bou teen ŉ koste van R15 miljard, wat water teen 450 megaliter per dag kan suiwer. ŉ Aanleg wat net 150 megaliter water per dag suiwer, se bedryfskostes sal R386 miljoen per jaar beloop, wat ŉ direkte implikasie op watertariewe sal hê en inwoners sal dus baie meer vir die water moet betaal. Volgens Day is nog ŉ opsie wat ondersoek word om die waterkrisis op die langtermyn te hanteer, die ontginning van die Tafelbergreeks se waterklip (aquifer), wat strek van Port Elizabeth tot Kaapstad en die Cederberge. Die projek om die ontginning van dié water te ondersoek, is in 2002 van stapel gestuur en die plan was om die waterprojek in 2024 te implementeer. In die eerste fase van die projek is gebiede vir ontginning geïdentifiseer, waarna eksplorasieboorgate in 2007 gesink is. Die boorgate is in 2009 voltooi en toerusting is geïnstalleer wat die oppervlakwater gemonitor het. “Die waterklip in die Tafelbergreeks bestaan uit miljarde kubieke meter water, maar dit is nog nie duidelik wat die uitwerking van die ontginning van die water op die streek sal wees nie. Die uitdaging is om die water ekonomies te ontgin en te verseker dat dit nie skade aan die standhoudende vloei van ondergrondse strome aanrig nie. Hermanus gebruik reeds van hierdie grondwater en het geen waterbeperkings nie, maar net die tyd sal leer wat die langtermynuitwerking op die grondwater sal wees,” het Day gesê. Dit lyk asof die ontginning van die waterklip goedkoper sal wees as om nuwe damme te bou of seewater te ontsout. Die Wessel Lourensdam in Vredekloof, Brackenfell in Maart 2016. Foto: Verskaf. Die Stad Kaapstad het ook beplan om ŉ waterherwinningsprojek teen 2023 in te stel. Sowat ŉ 100 megaliter afvalwater sal gesuiwer word sodat dit weer drinkbaar is. “Die idee van herwinde water in krane is nie altyd gewild by inwoners nie, maar ons kan eenvoudig nie meer bekostig om nie hierdie water te benut nie. Dit is iets wat wêreldwyd suksesvol gedoen word en dit sal in die toekoms ook in Kaapstad moet gebeur,” het Day gesê. Volgens raadslid Xanthea Limberg, burgemeesterskomiteelid vir onder meer water en energie, is die ontginning van water uit die Kaapse Vlaktes se waterklip en die Lourensrivier nog langtermynopsies wat ondersoek sal word. ŉ Meer onmiddellike oplossing vir die waterkrisis is die Voëlvlei-aanvullingskema, wat nou te midde van die droogtetoestand versnel sal word. Water vanuit die Bergriviermond sal in die Voëlvleidam gepomp word, terwyl nog ŉ paar kleiner strome ook na die dam herlei sal word. Intussen het die stad, provinsiale regering en kenners opnuut ŉ beroep op inwoners gedoen om steeds water te bespaar, te hergebruik en te herwin, aangesien dit is waar nou die grootste verskil gemaak kan word. Die Wes-Kaapse regering het ook R60 miljoen bewillig vir die aankoop van voer vir die landbousektor en ŉ verdere R22 miljoen vir munisipaliteite om wateraanvullingskemas te versnel, nuwe boorgate te sink en infrastruktuur op te gradeer. Die plaaslike regering het nog R34 miljoen begroot om verdere droogtekwessies te hanteer en R3,5 miljoen sal bestee word om indringerplante te verwyder in die Breederivier se opvangsgebied, sodat meer water só vir gebruik beskikbaar gestel kan word. Die Theewaterkloofsdam se watervlakke in 2014 en 2017. Foto: Verskaf. Droogte gaan herhalende tema word Day sê die Kaapse waterkrisis gaan ongelukkig nie heeltemal verdwyn nie, al kry die streek hierdie winter baie reën. “Met die groeiende bevolking en lewensstandaarde wat styg, gaan mense net al meer water nodig hê. Die groeiende vraag na water gaan nie verminder nie, inteendeel, dit gaan verhoog terwyl ons ŉ beperkte hoeveelheid water het met min nuwe waterbronne om te ontgin. Ek en ŉ kollega het destyds voorspel die grootste gedeelte van Suid-Afrika sal teen 2015 ŉ permanente soort watertekort ervaar en ek dink nie ons was heeltemal verkeerd nie. “Alle langertermynweermodelle voorspel dat Suidelike Afrika in die toekoms nog droëer gaan word. Voeg klimaatsverandering hierby wat onvoorspelbare weerpatrone beteken met langer droogtes en hoër temperature. Water gaan in die toekoms ook ŉ sosiale kwessie word en dit is belangrik dat ons nou al begin kyk hoe ons vooroordele oor iets soos waterlose baddens en toilette kan hanteer,” het Day gesê. Volgens Limberg sal die Stad Kaapstad in die toekoms ook opnuut fokus op die effektiewe gebruik van alle water, wat die herwinning van afval- en stormwater insluit. “Dit is vir ons belangrik om ŉ watersensitiewe stad te ontwikkel en die soort pro-aktiewe benadering wat ons tot die bestuur van al ons hulpbronne neem.” Toekoms van waterverskaffing – weerburo Foto: Daeron/Pixabay.com Die weerburo bly huiwerig om ŉ definitiewe voorspelling oor die Kaapse reënseisoen te waag. “Daar is ongelukkig tans geen aanduiding van wat in die winterreënvalstreke gaan gebeur nie. Ons hoop om nader aan April of Mei meer inligting te hê, maar ŉ wintervoorspelling op ŉ seisoenale tydskaal is baie moeilik en die vaardigheidsvlak van die voorspellingstelsels is ongelukkig baie laag in die winter,” het Cobus Olivier, ŉ wetenskaplike by die Suid-Afrikaanse weerdiens, gesê. Die Wes-Kaapse regering bly egter optimistiese dat vermindering in watergebruik sal help om die provinsie deur te dra totdat die reënseisoen amptelik in April begin. Barry Wood, bestuurder van Stad Kaapstad se departement vir grootmaatwater, water en sanitasie, het in ŉ onderhoud met Cape Talk gesê terwyl die stad vol vertroue is dat damme nie vanjaar heeltemal sal opdroog voor die winterreënseisoen nie, is hulle bekommerd oor die volgende somer, omdat damme tot drie jaar neem om weer op te vul. Die stad hou egter vol hulle het saam met die provinsiale en nasionale regering genoeg gebeurlikheidsplanne en noodmaatreëls in plek om die waterkrisis nou en in die toekoms te hanteer.