Elf tale, die onderhandelde leuenDie hooggeregshof in Kaapstad. (Argieffoto: Ashraf Hendricks/GroundUp) Verbaas die nuwe konseptaalbeleid van die Raad vir Regspraktisyns jou, of het jy verwag dat alle amptelike kommunikasie in dié beroep binne die afsienbare toekoms net in Engels sal moet wees? Verras die insmokkel van die hegemonie van Engels, nie net in ons howe nie, jou enigsins? Dan het jy, soos die meeste van ons, die subtiliteit van die ANC se taalstrategie onderskat. Die grondwetlike leuen oor veeltaligheid is immers lank reeds duidelik as ŉ mens die taalbedrog van ons universiteitsbesture gevolg het. Die grondwetlike mite van taalgelykheid word subtiel afgebreek en litigasie teen die miskenning van die taalartikels in die Grondwet word afgemaak as ŉ gekerm van die bevoorregtes, veral wanneer die argument ter verdediging van Afrikaans gestaaf word deur die paternalistiese verweer dat dit eintlik om meertaligheid en die beswil van voorheen benadeelde inheemse tale gaan. Miskien moet ons ophou om so vir mekaar te sit en lieg. Dit gaan vir my om die behoud van die hoë funksies van Afrikaans – funksies wat die taal juis nie net as voorheen bevoorregte taal verwerf het nie. Die ontwikkeling van die ander nege ampstale is net so belangrik, maar dit is ŉ afsonderlike kwessie wat ŉ eie strategie vereis. Volg nou maar net die gesprek oor die voorgestelde taalbeleid in die howe, en jy sal agterkom die oorheersende argument ten gunste van die bevoorregting van Engels in ons howe is dié van die onpraktiese aard van meer as een amptelike hoftaal. Selfs ŉ gesiene Afrikaanse regter wys daarop hoe onprakties meertaligheid in ons howe sou wees. Kan jy nou meer! Kan jy jou iets meer onprakties voorstel as ŉ owerheid wat met die volk probeer kommunikeer in ŉ taal waarvan sy eie amptelike statistiek sê dat meer as die helfte van sy mense dié betrokke taal glad nie verstaan nie? Gŉ wonder die regering sukkel so om te geregeer nie … Wat op aarde is meer onprakties as elf amptelike nasionale tale? Hoe prakties is dit om die SAL te red en kan iemand vir my verduidelik wat die praktiese nut van korrupsie vir ŉ staat se fiskus is? Hoe bekostigbaar is meer as een kultuurgemeenskap in enige land? Wat is prakties aan vyftien mense in een pondok of drie slaapkamers in ŉ huis waarin net twee mense woon? Die probleem, so lyk dit vir my, lê eintlik in die verabsolutering van die praktyk, asof ons voortbestaan uitsluitlik van die praktyk afhanklik is. Die voortbestaan van enige taal lê immers ook in die houding van sy sprekers en in die intellektuele produkte van sy kunstenaars. Die status van Afrikaans word, byvoorbeeld, ook bepaal deur die gehalte van sy skeppende en uitvoerende kuns. Kale praktyk sonder emosie is so smaakloos soos biltong sonder sout: verteerbaar, maar oneetbaar sleg. Die voor die hand liggende praktiese oplossing vir meertalige howe sal vir die meerderheid Suid-Afrikaners emosioneel en polities onaanvaarbaar wees. Dit is naamlik die instelling van rasblinde taalspesifieke howe. ŉ Afrikaanse of isiXhosa-hof sal egter baie mense om verstaanbare redes darem alte veel aan kolonialisme en apartheid herinner. Die jag op Afrikaanse skole en universiteite is hiervan sprekende bewys. Die historiese praktyk waarbinne Afrikaans as intellektuele alleengoed van Afrikaners gehandhaaf is, is vir goed verby. Die oorlewing van Afrikaans is nou aangewese op kreatiewer strategieë wat alle Afrikaansgebruikers daartoe kan aanspoor om as taalbewaring die negatiewe houding teenoor Afrikaans, van binne en na buite, te normaliseer deur die oorwoë woord en versoenende daad van onkreukbare gehalte. Die praktiese oplossing vir taaleenheid in taalverskeidenheid in Suid-Afrika lê na my mening in ŉ grondwetlike wysiging van die taalartikel, artikel 6(1), wat elf amptelike tale daarstel: “Die amptelike tale van die Republiek is Sesotho sa Leboa, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa en isiZulu.” Die aanpassing van die betrokke taalartikel wat ek voorstel, behels vier nasionale amptelike tale in Suid-Afrika omdat dit die praktiese en die emosionele in ag neem. Die vier nasionale tale is die grootste Nguni-taal: isiZulu; die grootste Sothotaal: Sepedi (of Noord-Sotho); Afrikaans; en Engels. Xitsonga, Tshivenda en die oorblywende Nguni- en Sothotale moet as amptelike streektale gelyke status behou. Gegrond op sensussyfers van 2011 loop my redenasie soos volg: Die vier Nguni-tale (isiZulu – 22,7% van die bevolking; isiXhosa – 16%; isiNdebele – 2,1%; en Siswati – 2,5%) stel 43% van die Suid-Afrikaanse bevolking daartoe in staat om amptelike kommunikasie redelik goed te kan verstaan. Nie dat al hierdie tale onderling volkome verstaanbaar is nie, maar dit is beslis vir hierdie sprekers meer verstaanbaar as koloniale Engels. Die gebruik van ŉ Sotho-taal beteken dat ŉ verdere 25% amptelike kommunikasie kan verstaan, want die drie tale, Sesotho (7,6%); Sepedi (9,1%); en Setswana (8,7%) is onderling betreklik verstaanbaar. Ongeveer 23% mense kan Afrikaans (13,5% of 17,2 miljoen mense) en Engels (9,6% of 15,9 miljoen) verstaan. Dit laat skaars 7% Suid-Afrikaners (Tshivenda [2,4%] en Xitsonga [4.5%]) wat op nasionale vlak nie ŉ amptelike taal as moedertaal verstaan nie. Hierdie vier amptelike nasionale tale bedien dus meer as 90% van die bevolking in ŉ taal wat hulle beter as Engels of Afrikaans kan verstaan. Dit maak terselfdertyd die ewige en ongegronde verskoning “dat ons tog nie in al elf tale kan kommunikeer nie”, nog belagliker. Nee, ek het nie van die Khoi- en Santale vergeet nie. Maar kampvegters, waarvan ek een is, vir die herwaardering van hierdie oertale sal die strategie drasties moet aanpas. Daar bestaan nie iets soos ŉ Khoi-San-taal nie, ook nie ŉ taal soos Khoi of San nie. Daar is net ŉ verskeidenheid Khoi- en Santale waarvan daar bitter min moedertaalsprekers binne die Suid-Afrikaanse grense oorgebly het vanweë die grootskaalse moedertaalverplasing na Afrikaans sedert die 17de eeu. Dit het belangrike implikasies vir die aard van die strategie waarmee daar rekening gehou moet word in die stryd om die erkenning van die eerste inheemse tale in Suider-Afrika. Die grootste taalprobleem in Suid-Afrika, soos dikwels in die verlede, is die institusionele afdwing van Engels en dit omdat ons die onderhandelde leuen van eenheid in verskeidenheid bly glo, terwyl die politieke werklikheid eintlik eenheid ten koste van verskeidenheid is. Ek wens ons wil ophou om die leuen so gelate te aanvaar, maar om daaroor hof toe te gaan, help nie. Dis moeilik om Afrikaans se saak op Engels te stel. Al wat oorbly, is dat jy wat Afrikaans is, jou askieshouding oor meertaligheid verander: meertaligheid is ŉ bate, nie ŉ las nie! Verander jou houding ter wille van ŉ beter verhouding.