Geheime van die gitswart duisternis
REGS: 'n Groet uit ’n grot... deur ’n Amerikaanse grotsalmander (Eurycea lucifuga) van sowat 15 cm lank. Diere wat in grotte woon, waar die son nooit inskyn nie, is baiemaal egter glad nie so opvallend rooi gekleur soos hierdie kêrel nie. Sekeres is byna spookagtig wit. En/of hulle is stokblind, want wie het nou in elk geval oë nodig as jy nie eens jou eie poot voor jou sal kan sien nie?
Foto: U.S. Bureau of Land Management
’N OORWELFDE grot vol goud en silwer... waarin daar ook bome is wat met pêrels, diamante, srnaragde, robyne en juwele belaai is. Só iets het "geen koning nog ooit besit nie", word in die bekende Arabiese sprokie Aladdin en die Towerlamp vertel.
’n Arm Chinese seun word deur ’n towenaar, wat hom as sy oom voordoen, in dié fabelagtige grot ingestuur om ’n towerlamp te gaan haal.
Fabelagtige grotte is daar inderdaad plek-plek in die grond onder ons voete—nou nie oorlaai met glansende metale en edelstene nie, maar met fantastiese geologiese formasies wat ’n mens se asem kan wegslaan.
LINKS: Wonderbaarlike kristalle van ’n hele aantal sentimeters lank wat in ’n kalksteengrot onder die water gevorm het.
Foto: PETER EN ANN BOSTED / U.S. National Park Service
Hierdie kamers en tonnels is deur water gekerf uit die rots—meestal kalksteen—en dan deur ’n ingewikkelde proses van afsetting in ’n wonderland van torings, koepels, watervalle, gordyne en kroonkandelare omgeskep.
Om spelonke te verken is nie iets waarvoor almal kans sien nie. Baie grotte lê trouens honderde meters onder die grond en is modderig, plek-plek vol water, donker en koud. By party is die dak vol vlermuise wat vergewe is van die vlooie, terwyl die vloer en wande weer vol kan wees van spookagtige wit kakkerlakke, spinnekoppe en ander grillerige goggas.
Maar diegene wat dapper genoeg is om speleologie of die bestudering van grotte te beoefen, word dikwels deur die pragtigste tonele begroet. Niks op die oppervlak, sal hulle jou vertel, kan mooier wees as wat hulle daar ervaar nie.
Hoe grotte en tonnels gevorm word
DIE meeste grotte word in kalksteen of ’n soortgelyke gesteente gevorm. Ander soorte ontstaan deur vulkaanwerking uit lawa of word deur die wind en golwe uit rotse langs die kus gevreet.
LINKS: In kalksteengebiede (ook karst genoem) verdwyn riviere baiemaal ondergronds, waar hulle voortgaan om die landskap te erodeer en te vorm.
Foto: JIM GOODBAR / U.S. Bureau of Land Management
Met kalksteengrot-vorming gebeur die volgende: Wanneer dit reën, verbind die water met koolstofdioksied (koolsuurgas) in die lug om ’n swak suur (koolsuur) te vorm. Die aangesuurde water syfer deur barsies in die kalksteen totdat dit die watertafel bereik. Die watertafel is die onderaardse hoogte van die watervlak of dan wel die oppervlak van daardie deel van die grond wat deur water versadig is.
Die water vloei hierna horisontaal in die rigting van ’n natuurlike uitlaat—sê maar ’n rivier—en los onderweg die kalksteen op. Met verloop van duisende jare word ’n hoof- horisontale kanaal uitgekerf.
Stalaktiete (hangdruipsteen) en stalagmiete (staandruipsteen)
SKOUSPELAGTIGE formasies wat druipsteen genoem word, ontstaan in grotte waarvan die water weggedreineer het vanweë ’n verlaging in die watertafel. Twee van die bekendste soorte druipstene is stalaktiete en stalagmiete, soos jy moontlik sal weet as jy al die skouspelagtige Kangogrotte by Oudtshoorn besoek het.
Stalaktiete hang van die grotte se dakke of wande af. Grondwater wat koolstofdioksied bevat, los die mineraal kalsiet (kalsiumkarbonaat) in die kalkgesteente op.
REGS: Binne-in ’n druipsteengrot.
Namate die water van die grotdak of -wande afdruip, word koolstofdioksied weer in die lug vrygelaat en klein neerslaggies van kalsiet agtergelaat. Met die saampakkery oor baie, baie jare heen word stalaktiete opgebou.
Die meeste stalaktiete lyk soos groot yskeëls, hoewel party soos strooitjies, naaide, geelwortels en golwende gordyne lyk.
’n Stalagmiet vorm weer waar druppende water op die grotvloer land en verdamp of deel van ’n ondergrondse stroom word. Stalagmiete groei van onder af boontoe.
Stalaktiete en stalagmiete kan uiteindelik saamgroei om ’n groot pilaar of suil te vorm.