Elkeen meet platvloersgeit | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 18 Januarie 2019 00:00
Dit wil vir my voorkom dat die volkstong meer en meer daarna neig om “besluite te maak”. Vir my is die gebruik van “maak ’n besluit” so platvloers, terwyl die gebruik van “neem ’n besluit” soveel meer uitdruk as wat werklik bedoel word. Wat is jou mening?
My mening? Wat vir een iemand platvloers is, is dit nie noodwendig vir ’n ander nie. Ek meet byvoorbeeld nie platvloersgeit aan die verskil tussen “maak” en “neem” (en “doen”) nie; veel eerder aan iemand wat met ’n oop mond kou. Maar dis maar net ekke; elkeen is geregtig op hul eie platvloermeter.
En om darem te wys dat Ockie hom in goeie geselskap bevind, haal ek aan uit Spies en Combrink se Sakboek van Regte Afrikaans uit 1994: “Mense wat onverfynd praat, gebruik dikwels ‘maak’ waar dit ‘doen’ moet wees,” soos byvoorbeeld “ ’n belofte maak” in plaas van “ ’n belofte doen”. Die volgende sin uit ’n preek is dus streng gesproke verkeerd: “Ons het dit vanoggend pragtig hier in die doop gesien, God wat klinkklare beloftes maak!” Dit moet eerder wees: “God wat klinkklare beloftes doen!”
Is ek heeltemal skuinsvloers om so te dink?
Vir my as dood­gewone moedertaalspreker val laasgenoemde tog woes vreemd op die oor. Ek ken maar net beloftes wat gemáák word. Is ek heeltemal skuinsvloers om so te dink?
Gelukkig nie! In ’n groot versameling (semi)geredigeerde tekste kom “belofte doen” in slegs 8% van die gevalle voor, teenoor die 92% “belofte maak”-gevalle. In informele tekste kom “belofte doen” glad nie eens voor nie: “Belofte maak” verteenwoordig 100% van die gevalle. Soos die Engelse sê: #nufsaid.
Nou kan ons dieselfde met Ockie se vraag doen. Alle normatiewe bronne tot my beskikking, en hierdie keer inklusief my eie kennis en intuïsie, bevestig dat jy “ ’n besluit neem”. Trouens, ek het selfs heimlik gedink Ockie probeer sommer snaaks wees om enigsins aan die hand te doen dat “besluit maak” voorkom. Ek dink nie ek het dit al ooit gehoor nie?
Dus gaan grawe ek weer om te sien wat die volkstong doen. In die (semi)geredigeerde bronne is 8% van die gevalle “besluit maak”, teenoor 92% “besluit neem”. Tot so ver stryk dit . . . Maar in die informele tekste sien ons dan wel die ontluikende patroon waarna Ockie verwys: “Besluit maak” kom hier reeds in 24% van die gevalle voor.
Dit is gewoon ’n beduidende proporsie wat ons nie kan ignoreer nie.
Gevolgtrekking? 25 jaar ná Spies en Combrink se stelling oor “belofte doen/maak”, het die taal radikaal verander. Ons kan voorspel dat dieselfde met “besluit neem/maak” gaan gebeur.
Of ’n ander gevolgtrekking? Dalk was die volkstong nog maar altyd reg . . .
Van Huyssteen is ’n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit (gerhard.vanhuyssteen@nwu.ac.za).