Team Member - Housekeeping/44521210 | Job details | Whitbread Careers
We are looking for a housekeeping team member to join us at Premier Inn! 20 hours per week £8.21 ph Versindaba » Jeanne Goosen
Posts Tagged ‘Jeanne Goosen’
Boekbespreking: Het jy geweet ek kan toor? deur Jeanne Goosen. Samestellers: Petrovna Metelerkamp en Celesté Fritze, Hemel & See Boeke, 2020.
Bespreking: Nini Bennett
Dit is tragies wannneer ’n digbundel se fokus skuif van laatwerk tot nagelate gedigte. Die veelbekroonde en omstrede digter, skrywer, dramaturg en rubriekskrywer, Jeanne Goosen, is op 3 Junie vanjaar oorlede. In die heel laaste vers beskryf Goosen haar eie afsterwe op selfironiserende en selfs lakonieke wyse. Die selfspot vind uitdrukking in “Suster Goosen” (met verwysing na toe sy jare gelede ’n verpleegsuster was), en nie Jeanne Goosen, die ikoniese skrywer nie.
Die dorp ruik na vars brood
In die sipresse koer koerr koerrr
Die kerkklok lui
dit spoeg twee mossies uit
’n pot sout
’n pot peper
Suster Goosen het
Kom ons sing ’n
psalm saam (p. 131)
Goosen se poësie-oeuvre bestaan uit ’n Uil vlieg weg (1971), Orrelpunte (1975) en Elders aan diens (2007). Haar amorfe poësie en surrealistiese beelding dra die stempel van die sewentigerdigters, en alhoewel ’n Uil vlieg weg ’n gunstige ontvangs gehad het, het A.P. Brink fel kritiek gelewer op Orrelpunte. Die skaal het egter weer opwaarts geswaai met Elders aan diens, wat as hoogtepunt van haar digoeuvre beskou kan word.
“Om te skryf is soos om te droom terwyl jy wakker is. Dit is soos om te toor.” Só lees ons in die bundel onder bespreking se voorwoord. Ook die titel roep die argetipiese Magiër voor die oog wat met die bevryding van die verbeelding en met die onverwagse en soms verruklike(!) gebruik van die metafoor, bly verras. Baie verse is titelloos en herinner aan bewussynstroomtegniek, wat weer raakpunte met vorige temas en kodes in Goosen se ruim oeuvre vorm.
Die gedigte handel tematies breedweg oor die liefde, familie, alledaagse waan(sin), psigiatriese kwessies, musiek, diere, plante en geloof. Goosen se geloofsverse parodieer, of daag op sardoniese wyse geykte gereformeerde dogma uit, byvoorbeeld p. 107:
Die Here is my buddy
As ek droogmaak
sal hy dat ek ’n piesangskil raak trap
maar as ek aanhou aalmoese uitdeel
selfs vir die huishulp wat my so besteel
sal ek drie maal terugkry
Musikale intertekstualiteit kenmerk ook Goosen se oeuvre; so skakel “Chopin” (p. 95) met die tersaaklike Chopin-tekste in haar novelle, Louoond (1987):
Frederich Chopin hoes bloed
Hy staan by die venster
Hy skryf ’n prelude
Buite reën dit
Drie-vierslag gly die druppels af teen die glas
George Sand saal ’n mal perd op
sy jaag al om, al om die eiland.
Die vers verwys na die komponis se Reëndruppel-Prelude (Op. 28 nr. 15), en resoneer met Goosen se indrukwekkende musikale geheue.
In “Ek is ’n sterfling sonder geleerdheid” (p. 56) spot die digter met Stellenbosch se intellektuele kultuur: “Ek maak nie meer jokes nie / want julle slimmes daar op Stellenbosch / antwoord my waar dit die seerste maak.” Hierdie snydende, pretensielose straatwysheid is in die meeste verse teenwoordig as ’n afwysende houding jeens die establishment en ander gesagstrukture.
En fantasie: Net Goosen kan so ŉ heerlike minnevers skryf oor ’n skoonmaakmiddel, “Mister Muscle” (pp. 36-37):
Hy las skeure en skuur stoofplate
– weg, ja weg is die vlekke –
Een twee drie en die vuil hondebakke is skoon
Hy raak aan blomme en die bare steek hulle voelers uit
Hy laat my aan sy biceps voel en grinnik
Eendag, Jean, sal jy ook kan vlieg
en die koninkryk beërwe
O, welke vriend het ons in Mister Muscle
Het jy geweet ek kan toor? omvat ’n tydvak van meer as vyftig jaar; ’n besondere treffende vers, gedateer “Des ’67 Flirtasie van klank tot god” (p. 31) val op – en ’n mens wonder waarom dit nie opgeneem was in ’n Uil vlieg weg nie – waarskynlik weens die laaste twee versreëls binne die Calvinistiese tydgleuf van die Sestigers? (Dat hierdie god humorbestand is, / maak van ironie ’n kolskoot.”)
Mens kan inderdaad heerlik bespiegel oor die Sestigs se invloede op die verse en op Goosen se vroeë poësie in die algemeen – dit was moontlik Breytenbach, Jonker, of Uys Krige se Spaanse vertalings… of dalk Krige se vertalings van Paul Éluard uit die Frans.
Die trefkrag in Goosen se poësie lê meermale in die (pynlike) dualismes wat sy skep, byvoorbeeld die behoefte aan liefde, net om weer weg te skram daarvan (pp. 84, 85); of die banalisering van tradisioneel verhewe of gewyde praktyke soos nagmaal (pp. 70-71; 51).
Onsingedigte word ’n kunsvorm wanneer Goosen dig, soos in “Beter as” (pp. 74-75) word televisieprogramme in die tagtigerjare geskets met ’n dodelike erns te midde van ’n polities onstabiele milieu, en in hierdie vers herinner Goosen aan ’n vroulike Tarantino.
Ook eensaamheid, vervreemding en eksistensiële waan kry gestalte as die alledaagse lewe as absurd beskryf word (pp. 112-121). Die digter ruk die dood se angel eiehandig uit met haar doodsgedigte wat wissel tussen vrees en vreesloos; spottend én weerloos en sy skryf sowel voordoodse verse as enkeles uit die perspektief van die hiernamaals (p. 127).
Dood met jou lispeling, soet
omarrm my, koester my
teen jou pragtige hol bors
Hoe lieflik die leegheid
die volheid daarvan om krysend
die tog mee te maak seëvierend
na die ver, onbekende planeet
wat roep en roep en roep en roep (p. 122)
Het jy geweet ek kan toor? is ’n unieke en toeganklike bundel. Dit skakel panoramies met verskeie fasette uit Goosen se lewe en werk, sonder om te herhaal of te verveel. In die voorwoord word die oud-uitgewer, Marietjie Coetzee, aangehaal as sy sê dat die opname van die korpus verse iets van die skeppingsproses van die verse self vergestalt. Die bekoring van die Goosen-nalatenskep lê dalk juis in die onvoltooidheid daarvan: strofes wat uit dekades se joernale en kladboeke byeengebring is; verse waarby die leser bly vertoef en wonder. Byvoorbeeld: daar is iets eienaardig profeties omtrent die meervlakkige titelgedig, soos gelees binne die Zeitgeist van Covid-19:
Jy is ’n klein kiem,
in die naam van alles wat heilig is,
tot simptoom – tot siekte.
Jy emigreer, word ’n Sjinees
kom terug, word ’n boer.
Jy deurkruis die wêreld in 80 dae.
Siekte – obskure geskiedenis.
Jy evoleer tot sigbaarheid
tot almal mekaar wantrou
en die polisie inroep en volksleiers sê:
Hierdie euwel is volksvreemd,
Ons sal dit met wortel en tak uitroei.
Niemand kan ons meer help nie en jou red nie.
Jy is ‘n leë planeet. (pp. 40-41)
Tags: Het jy geweet ek kan toor? Jeanne Goosen, Jeanne Goosen
My voete loop
vir Jeanne Goosen
My voete loop op die grond
my voete deur die gras
my voete op die strand
my spore in die sand
loop my voete
tussen dorings deur
op die teerpad
my voete op die teerpad brand
langs die see se kant
langs die bosviooltjies
op die waterklippers
van die platberg se stroompies
by die graf verby
by ander grafte
loop my voete verby
oor vars rooigrond
oor die vaalgras van die winter
in die voetpaadjie
op die voetpaadjie
soos ek gebore is
Tags: De Waal Venter blogs, Jeanne Goosen
Posted in De Waal Venter | Lewer kommentaar »
Die skrywer, digter en dramaturg, Jeanne Goosen, is verlede nag oorlede nadat sy in ’n koma verval het. Dit is ’n voelbare verlies vir die literêre bedryf aangesien Goosen met sowel haar oeuvre as haar omstrede en dikwels aweregse openbare beeld vir opwinding gesorg het. Met Goosen, soos in die geval van Eugène Marais, was dit moeilik om tussen werklikheid en fiksie te onderskei, alhoewel haar stories en anekdotes daarop ingestel was om mense te vermaak en te amuseer. Die skeppende impetus was immer teenwoordig by dié woordskepper en mens.
Goosen het ’n verskeidenheid beroepe gevolg; sy was onder meer joernalis by Hoofstad, Oggendblad, Tempo en Die Transvaler, waar sy haar skryftalent geslyp het. As opgeleide radiografiste was sy egter rusteloos en ook werksaam as stoorkamerbestuurder, bibliotekaris by die vloot, vertaler, smous, afslaer, smokkelaar en sitrusboer. Goosen het dikwels geswerf en nogal herinner aan vroulike Bukowski. Haar lewe kan beskryf word as een van tragiek en triomf, van arm en ontwrigtende jeugjare tot dié van ’n gevierde en veelbekroonde skrywer. Petrovna Metelerkamp het onlangs Goosen se biografie, ’n Lewe vol sinne by Hemel & See Boeke vrygestel. 2020 was veronderstel om geboekstaaf te word as die Jeanne Goosen-jaar: ook Los gedagtes en Het jy geweet ek kan toor (poësie) deur hierdie nimlike skrywer het vanjaar verskyn. Goosen het in 1971 aandag getrek met haar poësiedebuut, ’n Uil vlieg weg. Sy laat ’n ryke nalatenskap van novelles, romans, eenakters en digbundels na en van haar romans is verfilm. Ons is nie almal so nie (1990) het feitlik oornag legendariese status bereik en die titel het sedert die negentigerjare deel van Afrikaanses se lingua franca geword. Vir laasgenoemde roman is sy bekroon met die CNA-prys, Rapport-prys en die M-Net-prys.
En op ’n meer persoonlike noot: Jeanne Goosen was my peetma. In my standerd 9-jaar,1989, het sy voorgestel dat sy my peetma (of peetpa, my keuse) word. Ek het ingestem, vol blydskap en verwondering – en Jeanne het ’n quart Amstel geknak op ons ooreenkoms. Ons het by die kombuistafel gesit waar sy oudergewoonte my jeugverse opgeskeur het en my in geen onsekere taal vertel het hoe swak dit nou eintlik is nie. Ek onthou ek moes die erdwurms uitgrou terwyl Jeanne visvang by Pelindaba. En as haar rooi Volla ingedraai het by die hek, het sy vir my boeke gebring – en my kennis en verwysingsraamwerk van wêreldletterkunde aansienlik verryk.
Van al die mense wat Jeanne geken het, is ek bevoorreg om te kan noem dat sy ’n groot invloed op die vorming van my jeugdenke gehad het. Ek het haar sagte kant geken.
Haar lewe was een van swaarkry, van die raffle wat sy as kind moes uitloof net om Lenie, haar troetelhoender, te verloor, tot die transformerende krag van kreatiwiteit wat haar later tot groot hoogtes sou voer. Want bó alles, en ten spyte van haar (goed gekamoefleerde) weerloosheid was sy ’n sterk mens.
Sy is by geleentheid ’n anargis, ’n geliefde rebel genoem. En ek besef ’n huldeblyk soos dié skiet ver tekort om te verwoord wat ’n veelkantige, begaafde en uiters komplekse mens sy was.
Jeanne was 81 toe sy stil-stil oorlede is in haar meenthuis in Melkbosstrand. Sy sou 13 Julie 82 geword het. Haar versorger, Michelle van der Westhuizen en haar hondjie, Fudge, was by haar toe sy dood is. Daar sal na verwagting die naweek ’n diens vir haar gehou word.
By Corpernicus leen ek ’n slim slypglas
en loer by die luik van die hemel in
Kepler speel met sy spieëls
en baljaar tussen die mane van Uranus
En daar is die Meester ook
met sy boskasie vol skoenlappers
Hy is besig
Hy brou ’n nuwe skepsel
iets tussen ’n komieklike insek
en ’n wollerige knaagdier
Uit papyrus kry dit twee vlerke
wat hy met spuug aan die krom skouers vasplak
Hy brand ook sy voorletters daarop uit
Want dit is sý eiendom, sý maaksel
Maar wysig God altyd wys?
Hy pas twee OK Bazaarsloffies aan die pootjies
en met haakspelde
speld hy ’n voorskoot aan die lyf vas
God staan terug
sê nadenkend vir sy engel:
Sy sal op kruie wei en ‘n soet reuk versprei
en ek sal haar nie aarde toe stuur nie
maar ’n woning in die hemel gee
Voorts pluis God watte uit die wolk
weef ’n tweevertrek-kokon
en betig wind en weer
om hulle plek ten alle tye te ken
En dan druk God sy skepsel teen sy bors
lig die snaakse gesiggie na hom
en plaas sy mond op hare
en die vlerke roer in die bries
Ek huil van vreugde uit die twee riviere van my oë
want op aarde het my ma min gehad
Uit: Elders aan diens, 2007
Tags: In memoriam, Jeanne Goosen
Posted in Nini Bennett, Uncategorized | 18 Kommentare »
Nini Bennett. Die muse is ‘n kat
Honde, katte, hoenders, poue of papegaaie – noem maar op: menige skrywer het ’n wollerige of geveerde literêre agent wat deel is van die lang, eensame skryfproses. En hierdie vierpotige muses is onafskeidbaar van hulle skrywende eienaars; tree op as sosiale kommentators in eie reg, en maak selfs kameevertonings in hulle versorgers se fiksie. Derrida, Foucault en Deleuze het graag met hulle katte geposeer. En as jy besondere elegieë wil lees, lees dan die verse wat digters oor hulle ontslape troeteldiere geskryf het.
Volgens oorlewering het die twintigjarige Lord Byron op ’n dag tydens sy studie aan Trinity College sy hond kampus toe gebring. Uiteraard het die kampusowerheid vir Botswain, ’n Newfoundland, die deur gewys. Maar dit het die jong Byron nie van stryk gebring nie. ’n Mak beer sou hom met die volgende besoek vergesel. In 1807 het hy heel pittig aan ’n vriend die volgende geskryf: I have got a new friend, the finest in the world, a tame bear. When I brought him here, they asked me what to do with him, and my reply was, ‘he should sit for a fellowship’.
Botswain was egter Lord Byron se eerste liefde. Ongelukkig is sy beste maat in sy arms oorlede aan hondsdolheid; en die digter het tydens ’n opeenvolgende psigotiese episode ’n aangrypende elegie oor hom geskryf. Die vers is gegraveer in Botswain se grafsteen, ’n steen wat selfs groter as Byron s’n is. Die graf kan in Newstead Abbey besigtig word.
Nov. 18th, 1808.
Ook Charles Dickens was by uitstek ’n diereliefhebber, en het katte, honde, ’n kanarie, ’n ponie, ’n arend, ’n kraanvoël en kraaie aangehou. Die bekendste was seker sy kraai, Grip (en al die opvolgers ná Grip het ook so geheet). Inteendeel: so lief was hy vir Grip I dat hy na sy dood die voël laat opstop en hom gefiksionaliseer het in Barnaby Rudge. Die jong Edgar Allan Poe het Dickens en Grip ’n paar keer tydens reise raakgeloop, en volgens kenners was Grip Poe se inspirasie – en sneller – om self oor kraaie te skryf.
Mark Twain, op sy beurt, het sy kat, Bambino verafgod. Maar toe Bambino eendag nie terugkeer huis toe nie, het Twain ’n advertensie in die New York American geplaas met ’n beloning van $5 vir die een wat sy kat veilig aan hom terugbesorg: Large and intensely black; thick, velvety fur; has a faint fringe of white hair across his chest; not easy to find in ordinary light. ’n Paar dae later het Bambino sy opwagting in die bure se tuin gemaak, maar Twain-bewonderaars het steeds help soek en obskure swart katte na die skrywer se woning aangedra om hom uit sy vermeende verknorsing te red.
Lees mens van John Steinbeck se terugslag, dan is jy dankbaar ons leef in ’n digitale tyd waar skrywers gerugsteunde kopieë van manuskripte kan maak. Diê Nobelpryswenner se klein sethond het die eerste weergawe van Of mice and men opgevreet, met die gevolg dat hy weer van voor af moes begin. Minor tragedy stalked. I don’t know whether I told you. My setter pup, left alone one night, made confetti of about half of my [manuscript] book. Two months work to do over again. It sets me back. There was no other draft. I was pretty mad but the poor little fellow may have been acting critically.
Die macho-man en avonturier, Ernest Hemingway, mag dalk verras met sy voorkeur vir troetelkatte. ’n Skeepskaptein het vir Hemingway ’n kat met ses tone (’n polidaktiel) genaamd Snow White gegee. Die skrywer het uiteindelik 23 katte geherberg en vandag nog is daar ’n paar dosyn sestonige katte te bespeur in Key West, Florida, waar Hemingway se museum-huis is – Snow White se geil nageslag.
Maar katte het nie die laaste sê in Hemingway se lewe gehad nie; ’n papegaai het. Skynbaar het die skrywer ’n maat gesoek om hom te vergesel in sy Buick Spider, maar die papegaai, Pedrito, het aan erge bewegingsiekte gely. (Terloops, die frase “as sick as a parrot” is deur Hemingway gemunt ná die voorval). Maar ongelukkig wou hy nie ’n papegaai gehad het wat nie kon reis nie, en arme Pedrito het ’n nuwe tuiste in ’n kroeg, Roma, in Rome gevind. Pedrito het 48 jaar oud geword, 33 jaar ouer as sy voormalige eienaar, en was as swetsende papegaai tussen ’n klomp hardebaard-drinkers vir lank ’n gewilde toeriste-aantreklikheid. Hy is uiteindelik begrawe in die tuin agter die kroeg.
In Suider-Afrikaanse fiksie domineer honde die narratiewe, terwyl katte die voorkeurdier en -onderwerp van digters is. Die kat-mens-verhouding is waarskynlik eerste in Jan F.E. Celliers se vers, “Katjies” beskryf, terwyl die digters Ina Rousseau, Johann de Lange, Marlise Joubert, Lina Spies en Elisabeth Eybers graag oor katte geskryf het. In 1998 het Lina Spies ’n bloemlesing getiteld Majesteit, Die Kat: Verhale En Gedigte Oor Katte die lig laat sien waarin 42 Afrikaanse, Nederlandse, Franse, Spaanse en Engelse skrywers se verhale en gedigte opgeneem is.
Katte speel ook ’n belangrike rol in die lewe en poësie van Marlise Joubert – en was ’n bepalende faktor in die verhouding en latere huwelik met Louis Esterhuizen. In die foto hieronder verskyn Goya, ’n Turkse kat (links) en Tosca (regs).
En net ’n digter kan haar katte só liries beskryf:
Goya. Die Vlugsersant van Witgatwortelfontein. Ook kortweg Kaptein Konyn genoem, of Mammie se Wollabol.
En van Tosca sê sy: Ewe statig. Maar sy is ’n vreemde lady. Sy hou nié van vashou nie. Moenie haar optel nie. Skootsit is taboe. Jy kan streel en speel, en borsel, ja. Sy is ’n stalker. Sy loop heeldag agter my aan. Hou my dop, volg my. Sy miaau nooit ooit nie, tensy jy haar per ongeluk raaktrap, dan kla sy met ’n sagte gilletjie. Sy prrr nie. Sy ly aan ’n minderwaardigheidskompleks. Lae selfbeeld, maar sy is lojaal, huisvas, en baie liefdevol.
Die ekstase en onrus van lente word deur die perspektief van ’n kat beskryf in dié besondere gedig, soos dit verskyn in Joubert se jongste bundel, Grondwater (2019):
die kat sit op die dak
om die lente op te snuif.
sy loer deur stergroen blare
aan ’n gekromde wingerdstok.
hoog, rankhoog teen die blou. versigtig
tussen takke nou. oor die houtbalke
van die droomprieel. een sprong
tot op vaste grond.
in die geut lê die moeë
skelet van ’n wintervoël.
In die Afrikaanse letterkunde tree honde dikwels op as sosiale kommentators (soos reeds genoem); dink byvoorbeeld aan Jeanne Goosen se werk en uitsprake wat feitlik sinoniem met die honde in haar lewe is. Die verhaalwêreld van ’n Pawpaw vir my darling word bevolk met honde wat fokaliseer. Vir Jeanne se verjaardag (2013) het Isa Steynberg heel gepas ’n skildery van Deloris, Blessing en Poppie gemaak.
Menige troeteldiereienaar weet dat ’n mens die een of ander tyd bots met die amptenary oor huisdiere se lisensie, naamplaatjie, permit of gedrag. En dit was ook nie anders die geval met die gevierde jeugverhaalskrywer, E.B. White nie. In 1951 het die New York-ASPCA hom aangekla dat hy kwansuis nie hondebelasting betaal het vir sy geliefde worshond, Minnie nie. Getrou aan sy skerpsinnige aard het hy hulle so geantwoord:
My dank en erkenning aan Isa Steynberg vir die grafika van die beeldhouwerk van haar eie twee katte.
Joubert, M. 2019. Grondwater. Pretoria: Protea Boekhuis.
Tags: Charles Dickens, E.B. White, Ernest Hemingway, Grondwater, Jeanne Goosen, John Steinbeck, Lina Spies. Jan F.E. Celliers, Lord Byron, Mark Twain, marlise joubert, troeteldiere, ’n Pawpaw vir my darling.
Posted in Nini Bennett | 5 Kommentare »
In Deel 1 van hierdie blog genaamd “Wintermuil: die gedig as gestig”, ondersoek ek die verbintenis tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood aan die hand van enkele Afrikaanse gedigte wat oor die ervaring in ’n psigiatriese staatshospitaal berig (https://versindaba.co.za/2014/10/28/gisela-ullyatt-wintermuil-die-gedig-as-gestig/). Ek haal ook aan uit Linette Retief se insiggewende artikel, “Vloek van die muse”, waarin sy die moontlikhede tussen selfdood, gemoedsversteuring en artistieke talent aan die hand van voorbeelde soos Johannes Kerkorrel en Barrie Hough eksploreer. Ek fokus veral op die Afrikaanse digterlike verslag van psigiatriese opname. Hiermee verleen digters ’n stem aan meestal stemlose psigiatriese pasiënte (veral in staatshospitale), omdat hulle oor derglike ervaring kon besin en dus kon oopskryf, dikwels met ’n rou eerlikheid maar terselfdertyd met ’n sekere distansiëring wat die digter eers moet vind alvorens ’n gedig publiseerbaar is.
Gisela Ullyatt. ‘Wintermuil’: Die gedig as gestig.
Foto: Christopher Payne
’n Ruk terug delf ek diep in oer-uitgawes van De Kat en Insig (dié wat genadelose seleksie oorleef het deur die jare). Onthou die ou De Kat? Die De Kat van hope resensies, kortverhaalwedstryde (waarvan Koos Prinsloo byvoorbeeld die eerste prys aan toegeken is vir Die wond) en literêre onderhoude? Let wel: onderhoudende onderhoude. Waar sou ’n mens deesdae tog sulke onderhoude in die gedrukte media aantref? Met wonderbaarlike droë humor wat deursypel in vrae aan skrywers soos Ingrid Winterbach (toe nog Lettie Viljoen). Selfs haar lang stiltes op sommige vrae word tussendeur gedokumenteer. Ongelukkig sou meer as die helfte van so ’n onderhoud se spasie deesdae kortgeknip en aan ene Madame L’Oreal afgestaan moes word.
Onthou Insig? Die kortstondige Boeke-Insig? Albei ook lankal tot vergetelheid gekis deur ‘n populistiese mark wat eerder nuwe selfone en duur viertrekvoertuie verkies. Die enigste merkers van hulle bestaan is artikels soos “Vloek van die muse” deur Linette Retief waarin sy die verband tussen kunstenaarskap, skrywerskap (veral digterskap), gemoedsversteuring en selfdood ondersoek. Ter illustrasie verwys sy na Barrie Hough, Ingrid Jonker en Johannes Kerkorrel. Daar is ook foto’s van Sylvia Plath en Ernest Hemingway.
’n Aanhaling uit hierdie artikel wat steeds na al die jare by my bly spook is, lui as volg: “’n Jaar voor sy selfmoord het Johannes Kerkorrel vir sy hartsvriendin Amanda Strydom gesê: ‘Miss Mandy, die dokter sê ek kan vir ewig lewe, maar hoe lank moet ons nog so aankarring?’” (2004:37). Self het Amanda natuurlik ook die bitterste heuning van die lewe as bipolêr-lyer leer proe. Deesdae word daar natuurlik eerder van ‘vegters’ as ‘lyers’ gepraat. Die catch-22 van depressie is egter dat die individu daarteen wil ‘veg’ maar vir lang tye nie oor die broodnodige emosionele en fisiese krag besit nie, maar steeds ongenadiglik deur kennisse en familie gepols word om hulleself spoedig reg te ruk. Stapel die verlies aan kreatiwiteit op saam met werksdruk asook enorme druk tot ‘normale’ sosiale verkeer en dit word ’n resep vir selfdood vir die kreatiewe ‘lyer’ wat aanhoudend moet ‘veg’ maar nie meer kan nie. Word daar soveel onsimpatieke reaksies op ‘normale’ siekte (byvoorbeeld kanker) gegenereer? Word pasiënte aanhoudend gemaan om nie ‘lui’ te wees nie? Word hulle tot verantwoording geroep vir hul eie siekte? Dit sou tog verregaande wees.
In haar Insig-artikel som Retief ook navorsing op (helaas nou al tien jaar oud, maar steeds aangrypend) wat suggereer dat die kreatiewe groep wat die ergste onder selfdood en gemoedsversteuring gebuk gaan, digters is.
Bestaan daar dus ’n direkte verband tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood? Indringende navorsing word steeds benodig, maar dalk lê die ironie juis in die moontlikheid dat die vraag nooit opgelos behoort te word nie, omdat die digkuns juis armer sal wees aan briljante gedigte wat hieroor handel en ’n blik aan die oningeligte leser verskaf. Miskien is die titaniese Jakob-en-die-engel rofstoei met depressie juis wat gedigte laat ontknoop? Ek dink die vraag is uiters debatteerbaar, maar ongelukkig is die oplosbaarheid daarvan meer op die vlak van ’n Zen koan.
Ter illustrasie haal ek haal ’n paar Afrikaanse digters aan wat spesifiek oor ervarings in psigiatriese eenhede gedig het, veral in staatshospitale.
In die tagtigerjare het Koos Kombuis opgang as digter gemaak onder die naam André le Roux du Toit (hy beklemtoon dat hy die naam gekies het om die literêre establishment se pretensie uit te wys en dat die letters daarvan eintlik bedoel was om ‘toilet’ te spel.) In Seks & drugs & boeremusiek. die memoires van ’n volksverraaier (2000) beskryf Kombuis sy tyd in die ‘malhuis’ (Weskoppies) as skisofreen. Dit blyk dat hy aspris die vorms verkeerd ingevul het en dat hy nooit werklik stemme in sy kop gehoor het nie. Hy is wel opgeneem en het skokbehandeling (in die Astrid-kliniek) ontvang gedurende 1977 (104-105):
Skokbehandeling is ’n redelike uitgediende vorm van sielkundige behandeling. In die ou tyd is dit sonder narkose toegedien, en was dit volgens oorlewering nogal pynlik. Daar is ’n baie bekende scene in die fliek One Flew Over The Cuckoo’s Nest, waar skokbehandeling toegedien word op ’n pasiënt, gespeel deur Jack Nicolson, en waarná hy ’n zombie uitdraai. Ek moet erken dat daardie toneel is ietwat buite verband geruk. ’n Mens moet ’n geweldige oordosis skokbehandeling kry voor jy ’n zombie word […] In my geval is ek tien skokke toegedien, die een na die ander op agtereenvolgende dae. Ook weliswaar ’n oordosis, maar nie genoeg van ’n oordosis om my ’n zombie te maak nie.
Nota bene: Ongelukkig pleeg Koos hier ’n feite-fout: In One Flew Over The Cuckoo’s Nest, ontvang die protagonis Randle McMurphy skokbehandeling. Net daarna gee hy voor dat hy ’n zombie is (weliswaar vir ’n baie kort rukkie), tot die ontsteltenis van almal. Dit is egter nie die skokbehandeling wat hom katatonies gemaak het nie. Wat Kombuis eintlik na verwys is die eindtoneel: McMurphy word ‘gestraf’ deur die psigiatriese establishment omdat hy daarteen gerebelleer en dus homself as ‘moeilikheidmaker’ gevestig het (veral omdat hy Big Nurse se onleefbare roetines omverwerp). Sy ‘straf’ en ‘regstelling’ word in die vorm van ’n lobotomie uitgevoer: die konneksies tussen die pre-frontale korteks en die talamus word permanent afgesny en dus verbreek. Ken Kesey, die skrywer van die gelyknamige boek, lewer dus uitstekende sosiale kommentaar oor die lobotomie via die McMurphy-karakter, ’n uiters omstrede asook wreedaardige metode wat deur Dr. Walter Jackson Freeman ‘vervolmaak’ is: binne vier dekades het hy meer as drieduisend lobotomies uitgevoer, meeste van hulle met ’n yspik. Wat ek uiters ontstellend en skrikwekkend vind is dat hy (en ander) geglo het dat pasiënte se lewens daadwerklik daardeur verbeter is. Ongelukkig is meeste in afgestomptheid gedompel of selfs, soos McMurphy, in hulpelose katatone omskep.
Terug na Kombuis aka Le Roux du Toit: hy debuteer in Brekfis met vier (1980) en sy gedig “Ek Dood” (7) verhaal sy ‘skisofreniese’ ervaring lank voor sy memoires:
ek kom by die hemelse poorte
ek klop aan relings
ek sien petrus vroetel met bos sleutels
meneer god tuis?
invul op pienk vorm drievoud […]
ek na weskoppies
ek roomskatoliek anglikaan […]
Kombuis se taal is weliswaar nie dié van ’n hebefreniese skisofreen nie (dit sou meestal net ’n onherkenbare gebrabbel wees; onleesbaar dus); maar die feit dat hy grammatikaal die gedig manipuleer deur sommige werkwoorde uit te haal en op ’n strukturele vlak daarmee te speel, dra by tot die gevoel van skisofrenies taalgebruik. In Black Sun. Depression and Melancholia (1989), beskryf Julia Kristeva Marguerite Duras se werk as ‘An Aesthetic of Awkwardness’ (225): “[…] the distorted speech sounds strange, unexpected, and above all painful”. Miskien is hierdie ”awkwardness” ook op toepassing van hierdie gedig?
‘n Afrikaanse digter wat die institusionele ervaring uiters geslaagd satiriseer, maar ook op ‘n roerende wyse karteer, is Jeanne Goosen. Skreiende ironie slaan deur in ‘gedigte vir die mond’ (’n Uil vlieg weg:35) waarin Goosen die psigiatriese hospitaal voorstel soos die Suid-Afrika gedurende apartheidsjare:
in hierdie saal haal die mense asem soos groente
die verpleegster buig hulle lywe reguit lit vir lit
elke ras ruik anders
die malles na muwwe voëls, soos ’n nasie op hulle eie
ek ontrafel soos ’n ou wasrok
Ook konformering en onderwerping van die individu deur middel van institusionele regulasies word in haar verse geëggo; die self word as’t ware geoblitereer (‘Brief’:35):
In die gestig gaan die lewe sy gewone gang
en word elke malle toegelaat
om normaalweg voort te gaan
Dis buite waar die dae versplinter lê
en die son in sy eie strale verstrik.
Hier is die water koud
en daar is geen seep nie
ek het my onderklere verbrand …
(U weet tog self ek het nie ’n strik vir my hare nie.)
Die suster is wit en internasionaal
soos ’n teepot
Sy klee ons eenders
In hierdie jurk
is dit maklik om jou enigiets te verbeel
Die laaste versreël van hierdie gedig reïtereer die idee dat gesondwording siklies van aard is soos die ironiese teenoormekaarstelling van “afstomp” en “herstel”: “Geleidelik sal ek afstomp tot algehele herstel”. Afstomping en vervlakking is sekerlik die grootste vrees vir enige digter; hier is die vrees wesentlik as gevolg van die psigiatriese ervaring wat stimulasie uitsluit veral as medikasie ter sprake is.
In “Ontslag uit die gestig” (36) (Orrelpunte:1975) wys Goosen die leser op die ervaring van die ontslaande psigiatriese pasiënt. Meestal aanvaar die gemeenskap dat die persoon nou wonderbaarlik genees is, maar meestal is dit maar net die beginpunt van die herstel-en-regressie siklus:
Die bediende vryf die vloere
en ek ruik nie meer dat ek weg was nie
Sy was die skottelgoed
en ek hoor ek is terug
Sy was die reuk van die malhuis uit my trui.
In die derde deel van hierdie gedig (36) word die verraderlikheid van so ’n herstelproses selfs verder beklemtoon deur die skryfproses in te sluit. Let op na ongewone metafore soos ‘my tikmasjien is ’n wintermuil’:
die vetplante verdof, winter is hier
die kaktus se dagsêkwas slaap in skubbe
alles is ingekeer onder wol, sonder sap
ek leer die droefheid ken soos vreugde
oplaas is daar versoening
tussen die mond en die breinspons, maar tydelik
tydelik en verradelik
my tikmasjien is ’n wintermuil
dit trek my deur die triestigheid van leë planete
ek word neergeskryf – passief en sonder mond
atonaal: hierdie is nie ’n gedig nie
hierdie is ’n vlugtige dood
Deel twee van hierdie blog stel die leser aan verdere Afrikaanse digters bekend wat die verband tussen gemoedsversteuring, kreatiwiteit, selfdood en die institusionele ervaring oopskryf. Hou dus Versindaba dop.
Brekfis met vier. 2005. Kaapstad: Human & Rousseau.
Goosen, J. 1971. ’n Uil vlieg weg. Kaapstad: Tafelberg.
Goosen, J. 1975. Orrelpunte. Johannesburg: Perskor.
Kombuis, A.K. 2000. Seks & drugs & boeremusiek. die memoires van ’n volksverraaier. Kaapstad: Human & Rousseau.
Tags: De Kat, gemoedsversteuring, Insig, Jeanne Goosen, Koos Kombuis, lobotomies
Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | 21 Kommentare »
Philip de Vos. My Hond (deel twee)
Asof die skryf van ’n blog nie alreeds genoeg dinkwerk verg nie.
Twee dae gelede kom ek vir Danie Botha by ’n herdenking van Wilhelm Knobel se 75ste by sy broer Deon se huis teë en tussen die tafel met die yslike versuikerde aarbeie en die sjokolade-tert sê hy ewe beskuldigend:
Ek het nou net jou blog-inskrywing My Hond (deel een) gelees en merk dat al die hondeversies in Engels is. Ek neem aan deel twee gaan dié in Afrikaans hê, want daar is natuurlik hope, beginnende sommer by C.J. Langenhoven. Om darem nie te dom te klink nie, skud ek my kop op so ’n manier dat dit òf ja òf nee kon beteken, want met ’n mond vol melktert is daar nie veel kans om iets tussen die gemompel uit te maak nie.
En van gemompel gepraat, by die Wilhelm Knobel-funksie, het Deon van Wilhelm se verse voorgedra en Jeanne Goosen het ’n storie voorgelees oor een van haar nagwandelinge saam met Wilhelm destyds in Pretoria. Maar dié kon sy eers lees nadat sy aangekondig het dat sy haar bril by die huis vergeet het, en kon iemand miskien ’n keffie-bril vir haar leen?
Toe was dit later Phil du Plessis se beurt om ’n gedig voor te lees, maar hierdie keer was dit erger, want hy het sy tande by die huis vergeet, en hy het al mompelend verduidelik dat hy dit die vorige aand uitgehoes het. Toe vertel hy ook sommer hoe dat Uys Krige elke dag by Onrus gaan swem het, en met al die geswemmery het sy valstande glo die branders in verdwyn en toe het hy sommer maar by die naaste lykshuis in Hermanus vir hom ’n ekstra paar gaan uitsoek.
Ewenwel, wat ek eintlik wou sê, is dat ek vir Danie Botha eintlik moes gesê het dat die enigste Afrikaanse hondevers waarvan ek bewus was dié een van Jan F.E. Celliers is:
Ek is hier en Ma is hier
Ons twee lê op pa se baadjie.
Wie is jy? Kom loop verby
Anders word ons knor ’n daadjie.
Terloops daardie daadjie klink my so ’n bietjie na dwangrym, maar nou ja, in die dae toe Celliers dié versie geskryf het, was daar seker minder Afrikaans rymwoorde as deesdae.
Ek is toe terug huis toe en Sondagaand het ek met die yslike Groot Verseboek 2000 wat seker ’n Statebybel se grootte ewenaar voor my by die tafel gesit, want wie op aarde kan so ’n yslike gedoente in die bed regophou? Gee my veel liewers Komrij se Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte want dié is darem nog hanteerbaar en is dit veel makliker om so ’n juweeltjie soos Die Durbanse poepwedstryd wat wegkruip tussen G.A. Watermeyer en Flooi du Plessis, op te spoor, al het dit niks met honde uit te waai nie.
Ewenwel, daar blaai ek toe deur Groot Verseboek en waar is die hondeverse? Daar is wel verse vir sekretarisvoëls en ietermagôs en perde en vlermuise en torras van torrevedras, maar vir die arme hond kon ek met yslike deurlees van bladsy 1 tot bladsy 942, alleen dié enkele vers van Hewitt Visser uiteindelik op bladsy 716 opspoor:
HOND VAN GOD
net ’n troeteldier
op ’n bidmatjie voor die stoel.
Ek kon dus seker maar vir Danie Botha gesê het dit is veel makliker om slim te klink en Engelse hondegedigte aan te haal, want ál wat jy moet doen is om die woorde dog poems te Google en daar klink jy sommer allergeleerd en is dit dus net ’n kwessie van cut en paste en hoef jy nie dwarsdeur onse eie Afrikaanse Statebybel te lees om daardie enkele hondeversie op te spoor nie.
Honde (en katte ook , moet ek so half onwillig toegee) is ongelukkig nie vir altyd nie, en op een of ander tyd besef jy die einde is aan die kom.
So gebeur dit ongeveer drie jaar gelede dat ek en Piet Grobler en Niki Daly by ’n Insig-boeke geleentheid was, waar ons oor ons werk moes praat en ek van my versies moes voorlees.
By my aan tafel was ’n dame wat ek nog nooit voorheen ontmoet het nie, en sy vra my hoe dit met my Staffie Winnie gaan. En toe sy ’n uitknipsel van my artikel Winnie uithaal wat in 1995 in Rapport gepubliseer is (sien my vorige bloginskrywing) bars ek in trane voor daardie wildvreemde vrou uit, want toe al het ek besef, dat ek sou moes besluit wanneer dit Winnie se tyd was om te gaan, want toe alreeds het haar pootjies wankelrig begin word; sy kon my nie meer hoor nie en die groeisel aan haar nek het al hoe groter begin word.
Maar dit kon ek glad nie vir die vreemdeling vertel nie. Dit was net daardie stukkie papier wat my skielik laat huil het en die arme vrou verwar het.
Maar ek is sekerlik nie die enigste persoon wat deur ’n hond se oudword en naderende dood geraak is nie.
EPITATH FOR A DOG
And died at Newstead Abbey Nov. 18, 1808.
Hier is nog ’n gedig wat ek deur Google ontdek het:
En dan, nog ’n versie, maar hierdie keer op ’n ligter trant:
’n Jaar na Winnie se dood, het ek weer ’n artikel oor haar geskrywe. Maar hierdie keer was dit 15 jaar na die eerste een, en wys iemand dalk hierdie knipsel oor ’n paar jaar vir my sal my reaksie dalk dieselfde wees as toe die wildvreemde vrou die vergeelde artikel by die Boeke-Insig byeenkoms voor my neergeplak het;
WINNIE (Rapport 17 Mei 2009)
Winnie het in my lewe gekom op ‘n warm Desemberdag in 1993 – ‘n klein pikswart Staffie wat bo-oor al haar broers en susters geklim het toe ek by die hondeteler ‘n hondjie gaan soek het, en sy so te sê aangekondig het: “Wel, hier is ek en van nou af gaan ek deel van jou lewe wees”.
En toe 15 jaar later, op ‘n Novemberdag het ons tot siens gesê. Ek was langs Winnie waar sy op die vloer lê en slaap het. En vir oulaas, vir ‘n hele halfuur lank, het ek my arms om haar warm lyfie gevou, want ek het geweet die veearts sou nou enige tyd die deurklokkie lui met ‘n inspuitnaald in sy sak.
Toe ek haar gekry het, was sy so klein dat ek haar in my rugsak kon dra. Maar twee jaar later toe ek een middag met haar gaan stap het, het ‘n glasstuk haar pootjie gesny en het ek agtergekom hoe swaar dit is om 20kg huis toe te dra.
In haar jongmeisie dae het sy gedoen wat alle hondekinders doen. As jou tandvleise jeuk, dan móét jy kou en ek het agterkom dat honde ook maar hulle eie smaak het. Vir Karel Schoeman-boeke het sy egter g’n smaak gehad nie, want Na die Geliefde Land het sy net so effens om die randjies gekou.
En een aand moes ‘n kuiergas hinkepink terug na sy motor toe stap minus een van sy duur Italiaanse skoene terwyl Winnie ewe vroom onder die eetkamertafel gelê en nog steeds aan ‘n stukkie Italiaanse leer geknabbel het. Maar hoe kon ‘n grênd gas so kommin wees om sy duur skoene uit te skop terwyl hy by jou kuier?
Daarna was dit die potty-training-dae. Een oggend toe ek besef sy is besig om haar druk te druk, moes ek daardie swart lyfie gryp maar dit was reeds te laat en het haar hondedrolletjies een een met ‘n streep vloer toe geval het terwyl ek met haar tot by die grasperk hardloop.
Waar moet honde slaap? Buitekant natuurlik, want hoe anders gaan die hond jou beskerm teen gevare van die nag? Winnie het vir presies vir ‘n week in ‘n skattige houthuisie gewoon, maar saans was sy so allenig daar buitekant, dat ek besef het ‘n hond se plek is binne-in die huis, want vandag se inbrekers klim sommer dwarsdeur jou diefwering, en wie is dan daar om jou binne in die huis teen die gevare van die nag te beskerm?
Winnie het haar eie bedjie reg langs die dubbelbed gekry. As ek party aande teruggekom het by die huis, het Winnie kamstig in haar bedjie lê en slaap maar ek het tog gewonder waarom daar dan ‘n klein duikie op die dubbelbed se duvet was en hoekom dit nog steeds so effens warm voel? Haar bedjie was nie vir baie lank haar lêplek nie en soos almal weet – ‘n hond se slaapplek is eintlik bo-op jou bed. En saans as ons so saam-saam slaap, was ek altyd bewus van Winnie wat haar lyfie so warm teen myne aandruk.
Destyds kon sy sommer woerts op die bed beland, maar wat het dan gebeur? ‘n Paar jaar gelede merk ek hoe sy sukkel-sukkel om op die bed te kom, dus het ek maar die dubbelbed se pote afgeskroef en was die bed baie nader aan die vloer. Toe vind sy dit makliker, maar ‘n jaar of wat daarna was dit skielik my beurt om haar op te tel om bo-op die bed te kom.
Maar – voor daardie dae, was daar die wonderlike dae van Walkies. En sy het my behoorlik bult-af gesleep as ek haar aan die leiriem het, en wildvreemdes het skielik met my op straat begin gesels. Sou mens minus ‘n hond met ‘n vreemdeling gesels, word jy straks van seksuele teistering aangekla, maar met Winnie aan die leiriem was alles skielik anders.
Met die loop van jare het haar lyfie minder swart geword met wit haartjies om die snoet en soms was ek bewus van ‘n melkerigheid in haar oë.
Elke keer as daar ‘n polisiemotor met loeiende sirene verbyjaag, het Winnie soos haar Wolwe-voorsate met kop omhoog gehuil totdat die sirene in die verte verdwyn, maar later het motors met hulle sirenes verbygejaag en Winnie het maar net daar op die dubbelbed bly lê met haar grys snoet warm onder haar rooi kombersie ingevou en nou was dit nog net skielike harde klapgeluide wat haar kon laat skrik.
Winnie was altyd ‘n party-girl. As ek eenkeer ‘n jaar partytjie hou, het Winnie soos ‘n mal ding voordeur toe gejaag elke keer as die voordeurklokkie lui, want sy het geweet dit beteken elkeen van die wonderlike besoekers gaan haar allerhande soetigheidjies voer. Wat maak dit dan saak as sy die volgende paar dae gaan olik voel, want koekies is mos altyd maar lekker.
Maar – op ‘n dag kon die voordeurklokkie maar lui, want dié kon sy glad nie meer hoor nie en toe was selfs soetigheidjies nie meer so lekker nie en het sy soms maar net na haar kos gesit en staar en dan later na haar rooi kombersie toe teruggesukkel. Toe was daar skielik ‘n groeisel aan haar nek wat by die maand al groter geword het. En ek besef: een van die dae sal ek moet besluit wat die regte ding is om te doen.
‘n Paar weke voor haar verjaarsdag word sy in die middel van die nag wakker, en in plaas van deur haar eie hondedeurtjie na die tuin toe te gaan, begin sy rondtol. Die huis en die tuin het skielik ‘n vreemde plek geword, waar sy saans en selfs in die middel van die dag teen meubels en plante in die tuin begin vasloop.
Op die Woensdag het die veearts gesê hy sal Maandag na ons huis toe kom. En ek besef toe vir haar is daar nog net vyf dae oor. Vyf dae, word vier, vier word drie, en later was daar net ‘n paar uur oor. In daardie laaste vyf dae het ek haar elke dag na die groen gras op Groenpunt-meent geneem en hier kon sy op haar manier nog tussen die graspolle rondsnuffel, en daardie laaste dae was dae van biefstuk en biltong en lekker koekies.
Vir ‘n hele halfuur voor die koms van die veearts, het ek ek langs haar daar op die vloermatjie gelê met my arms om haar warm lyfie. Om eenuur het die voordeurklokkie gelui en om twee-uur het ek en my vriend Peter, haar graffie in die tuin langs die visdammetjie gegrawe en haar later in haar rooi kombersie toegevou.
Nou lê sy daar met twee meerminne van Nieu-Bethesda se Uilhuis wat oor haar waghou. En die solar-lampie langs haar graffie, brand tot laataand nog – en dan onthou ek dat Winnie vir 15 wonderlike jare deel was van my lewe.
Tags: Jan F E Celliers, Jeanne Goosen, Lord Byron, Phil du Plessis, Rupert Brooke, Uys Krige, Wilhelm Knobel
Posted in Uncategorized | 10 Kommentare »
Andries Bezuidenhout. Om nie oor liefde te skryf nie
Self kon ek nog nooit ŉ liefdesgedig of -lied skryf nie. Gaan dit oor die feit dat dit so maklik soetsappig klink in Afrikaans? Miskien is ek net nie ŉ ware digter nie. Die stomme Aphrodite se ruggraat het in elk geval lankal geknak onder die gewig van elke tweede (of dalk eerder elke) wannabe popster wat haar opsaal en laat rym met “you”, “blue”, “true”, “do” en “doobee doobee dooohooo”. In Afrikaans is dit “jaai”, “blaai”, “baai”, “maai” (“jy”, “bly”, “by”, “my”, maar dis nie hoe sangers dit deesdae uitspreek nie; die “s” word ook as “sh” uitgespreek).
Soos met populêre lirieke, is die liefde seker die onderwerp waaroor die meeste gedigte geskryf is. Dis waarskynlik ook die onderwerp waaroor die meeste swak gedigte geskryf is. Dit is dus juis ŉ onderwerp waarvoor ek besonders lugtig is, deels omdat daar reeds so tussen al die suiker en pienk blommetjies deur sulke mooi liefdespoësie geskryf is.
Ek lees op die oomblik terug. Sondag was Abjater wat so lag se dag. Dis seker nie die tipe boek wat ŉ mens op Valentynsdag moet lees nie. Pluk later ewe lukraak bundels van die rak af, blaai rond.
Een van die eerstes wat ek raakvat is Jeanne Goosen se bundel, ŉ Uil vlieg weg. Natuurlik blaai ŉ mens eerste na “ons huil nooit nie/ ons twee huil nooit nie…” tot by “snags lê ons lywe inmekaar/ en ons vra nie vrae nie/ ons is mekaar se droefnis”. In Elders aan diens is daar ŉ lieflike, dubbelsinnige gedig wat Jeanne Goosen aan die waitress wat een aand vir haar kabeljou gebraai het in Stellenbosch skryf:
kom bly by my vannag
dan leer ek jou die rumba
die Charleston en die samba
Ek leer jou die jitterbug
die hush hush en die cha cha cha
Dan croon ons tot dagbreek
Hoe kan ŉ mens dan ook nie Die huis van die dowe raakvat nie? Veral die eerste afdeling; “Eet my woorde, trooswoorde”. Ag, hoe kry Breyten Breytenbach dit net so reg?
In teenstelling met Breytenbach se volmaakte liefdesgedigte staan Gert Vlok Nel s’n op krukke op ŉ perron iewers in die Karoo. Maar dis ewe mooi. Kan ŉ mens dit gedigte oor die liefde noem? Ek praat nou nie van die een met die lang titel waarin daar onder andere na “hart” en “smart” verwys word nie. Of sy tannie Rita, met haar “3 kinders en i treindrywerman met i wrok” en geloof, hoop en liefde wat oorbly, “maar die grootste hiervan was die hoop”. Of “nee nee nie dit nie, nie noodwendig dít nie”:
dertig die dag toe hy laaste uit die kerk kom.
vaag in die wete en volop in vermoedens soos die confetti.
hoekom so? vra sy vrou, hoekom so donkerder in jou oë.
is my rok dan nie wit nie? en sy lag die vraag die mense in.
mens kan nooit van mense werklik weet nie.
wát weet nie? of hulle groei-of-nut-het-of-goed-is nie?
nee nee nie dit nie, nie noodwendig dít nie
Dalk is dit anti-liefdesgedigte. Selfs in “die koms van Ligia” is sy “donker & lig & lieg ineen”. Maar dit praat met ŉ mens op ŉ sekere vlak. Ek weet nie. Dalk is dit maar na Abjater wat so lag dat ek ŉ behoefte gehad het om weer Gert Vlok Nel te lees.
Gepraat van geloof, hoop, liefde en Gert Vlok Nel. Daar is natuurlik Raymond Carver se gedig “Hope”. Sjoe! Dalk kan ŉ mens dit ŉ haatgedig noem. Heel aan die einde van sy lewe kon hy darem skryf:
Ek weet die idee is vir ons om oor een gedig te skryf. Ek kan nie kies nie. Daar is te veel en elke week voel ek anders daaroor. Dalk moet ek maar afsluit met Leonard Cohen, die digter-musikant wat skynbaar nog nooit Die Liefde kon vind nie, maar op so ŉ onthutsende manier oor liefde en woorde kan skryf:
Van een ding is ek seker: Daardie man op die trap is nie ek nie.
Tags: Breyten Breytenbach, Gert Vlok Nel, Jeanne Goosen, Leonard Cohen, Raymond Carver, Wilma Stockenström
Posted in Uncategorized | Comments Off on Andries Bezuidenhout. Om nie oor liefde te skryf nie