Een van die invloedrykste boeke van die 20ste eeu, Oswald Spengler se ontleding van Europa se agteruitgang, het ’n eeu gelede verskyn, skryf Leopold Scholtz.
Die algemene kultuurhistoriese opvatting was dat die geskiedenis ’n haas wetmatige vordering toon, dat die een hoogtepunt noodwendig deur ’n volgende opgevolg word. Tog, binne 14 jaar is die wêreld in ’n verwoestende oorlog gedompel, die ergste wat die mensdom tot in daardie stadium beleef het, een wat uiteindelik die lewe van 10 miljoen mense sou eis.
Spengler het die ontwikkeling van die destyds moderne massamens deur die Nywerheidsomwenteling en die demokrasie as die wortel van die kwaad gesien. In bewoording wat vandag byna net so geldig is, was sy vlammende aanklag teen die leë materialisme: “Daar is ’n ‘Dink in geld!’ soos daar ’n matematiese en juristiese denke is.”
Spengler het ook beswaar gemaak teen die staatsgesag in die massa se hande, wat noodwendig tot ’n Caesarisme, ’n diktatuur, lei. Dié Caesarisme beteken “die einde van die politiek van gees en geld. Die magte van die bloed, die oerdryfkragte van alle lewe, die ongebroke liggaamskrag aanvaar weer hul ou heerskappy.”
’n Demokraat was die konserwatiewe Spengler nie. Hy verwys al in Der Untergang profeties na die “Derde Ryk”, wat hy as “die Germaanse ideaal” beskryf.
Scholtz het vasgestel dat Hertzog se seun, die latere politikus dr. Albert Hertzog, Spengler se werk ná ’n Europese besoek in 1929 vir sy pa saamgebring het. Dié het die boek ’n hele paar keer gelees en met vriende bespreek.
Scholtz se gevolgtrekking (bl. 17) lui: “Die laaste jare van sy lewe, van 1929 tot 1942, kan dan ook eers behoorlik begryp word wanneer dit in verband gebring word met die invloed wat die historiese beskouinge van Spengler op sy politieke denke uitgeoefen het. Daaruit moet die feit dat hy in 1933 bereid was om ’n koalisieregering met Smuts aan te gaan en dat hy ook die posisie van Suid-Afrika in die Britse Ryk in ’n ander lig begin sien het, verklaar word.”
Dat Hertzog in die jare onmiddellik voor sy dood openlik ’n aanhanger van die Ossewa-Brandwag se nasionaal-sosialistiese oortuigings geword het, word ook deur die invloed van Spengler se denke op hom verklaar.
Aan die een kant is die geskiedenis geen ononderbroke opgaande lyn nie; dit is eerder ’n siklus van boontoe en ondertoe. Andersyds lei die mensdom se tegnologiese ontwikkeling nie outomaties tot die opkoms van ’n Caesar nie.
Dat dit soms wel gebeur, soos in die geval van ’n Adolf Hitler en ’n Josef Stalin (asook ’n Donald Trump wat in dié rigting probeer mik), is die uitvloeisel van besondere, eiesoortige oorsake wat nie noodwendig algemeen geldend is nie.
Tog, die geskiedenisgang laat hom nie in die keurslyf van historiese wette dwing nie. Jy kan baie van Spengler leer, maar bekyk sy denke met ’n gesonde dosis nugterheid.