Hierdie artikel het 'n aantal spesifieke doelstellings. Eers word 'n kort oorsig gegee oor die rotiese1 konsonant(e) en wat daaroor in die algemene fonologieliteratuur bekend is. Tweedens gee ons 'n omvattende beskrywing van die fonetiese eienskappe, dit is die artikulatoriese en akoestiese eienskappe van die Afrikaanse [r]-konsonant, nadat gekyk is na die verspreiding van <r>2 in die Afrikaanse landskap. Derdens word die verskynsels behandel waarin dit op 'n sistematiese wyse in die fonologie van Afrikaans funksioneer. Laastens word hierdie beskrywing dan gebruik ter evaluering van die teoretiese uitsprake oor die aard en optrede van die klas rotiese konsonante.
Dit word algemeen aangeneem dat daar 'n onderliggende, basiese foneem /r/ as norm aanvaar word vir die karakterisering van die standaardvariëteit van die rotiese konsonante van Afrikaans. Dit word wyd verspreid oor die geografiese sprekergebied aangetref, meestal as die alveolêre triller [r], maar ook as die uvulêre bryklank [ʀ]. Soos verderaan gesien sal word, word /r/ ook in bepaalde fonetiese kontekste op ander wyses uitgespreek, maar omdat daar tot op hede nie voldoende beskrywings daarvan beskikbaar is nie, konsentreer ons vir eers net op genoemde twee fonetiese vorms, veral op [r], waaroor die meeste inligting beskikbaar is.
Die bryklank [ʀ] is nie 'n nuwe of vreemde verskynsel in Afrikaans nie. Dit word reeds in 1927 deur Le Roux en Pienaar (1927) uitgewys dat dit veral in Malmesbury opgemerk is, maar ook in distrikte soos Clanwilliam, Vanrhynsdorp, Caledon, Bredasdorp en Heidelberg. De Villiers en Ponelis (1987) noem ook dat dit betreklik algemeen voorkom in streke soos die Oos-Vrystaat en dwarsdeur Wes-Kaapland, die Klein-Karoo, die Overberg, dele van die Boland, die Swartland, die Weskus en die Sandveld; sporadies ook in die res van die land. Van Dulm (2003) beskou dit selfs in sekere geografiese dialekte as die norm. Boonzaier (1982) identifiseer die uvulêre [ʀ] in die Piketberg- en Swartland-omgewing; hy is van mening dat dit baie frekwent in die Boland aangetref word (ongeveer 70%). In 'n meer onlangse studie deur Ribbens-Klein (2016) is daar in die uitspraak van 72 sprekers van die George-area 'n voorkoms van 38% gerapporteer. Alhoewel daar algemeen aanvaar word dat Malmesbury 'n streek is waar die grootste hoeveelheid sprekers bry, merk Pienaar (2017) op dat die bry-[r] verbasend genoeg nie baie onder jong bruin vroulike sprekers voorkom nie, en dat hy vir sy studie daarvan spesifiek moes soek na sprekers wat wel bry. Tydens hierdie studie noem 'n ouer dame (70+): 'Malmesbury se mense bry nie meer nie, as jy mense wil hê wat bry, moet jy Moorreesburg toe gaan'. In 'n lopende ondersoek word [ʀ] wel opvallend dikwels gehoor in die spraak van spesifiek die sprekers van Griekwa-Afrikaans van die gemeenskap van Bergmanshoogte, digby Philippolis in die Suid-Vrystaat - veral onder jonger sprekers. Dit is waarskynlik dat alle Afrikaanssprekendes oor die hele land iemand sal ken wat bry.
Dit blyk uit die uitgebreide algemene literatuur dat lede van die rotiese groep nie voldoende fonetiese eienskappe het op grond waarvan dit as één unieke klas gesien kan word nie. Hierdie konsonant kan op verskillende plekke in die spraakruimte geartikuleer word (dentaal, alveolêr, postalveolêr of uvulêr), op 'n verskeidenheid wyses (as 'n triller, 'n flapklank, 'n approksimant, 'n frikatief en 'n retroflekse segment); dit kan bowendien stemhebbend en stemloos uitgespreek word.
Aantal kontakmomente: 'n [ʀ] kan ook soos [r], afhangende van die aantal kontakte, óf 'n tik- of flapklank, óf 'n trilklank wees.
Die resultate word aan die gebruiker as 'n gekombineerde wav- en Textgrid-lêer in Praat beskikbaar gestel, asook aparte klanklêers en Textgrids vir elke voorkoms. Dit kan op hulle beurt ten opsigte van die temporele en spektrale eienskappe waarin belang gestel word in 'n analiseerprogram geanaliseer word.
Afgesien van duur, wat 'n temporele aspek van konsonante is, is die spektrale eienskappe daarvan ook van belang by die beskrywing van hulle akoesties fonetiese karakteristieke. Pienaar (2017) rapporteer 'n uitvoerige analise van die akoestiese eienskappe van die rotiese konsonante [r] en [ʀ] van Malmesbury-Afrikaans soos wat dit in 'n reeks fonologiese kontekste voorkom, en wel gevolg en voorafgegaan word deur 'n gebalanseerde stel vokale, dit wil sê aan die begin (anlaut) en die einde (auslaut) van sillabes. Die vernaamste bevindings word in die volgende afdelings saamgevat.
Daar is 'n aantal gevalle in Afrikaans wat fonotakties van aard is; dit word in die volgende subafdelings behandel.
Hierdie klankverskynsel word ook genoem klankverspringing - 'n proses waarvolgens konsonante plekke in 'n sillabe ruil. Dit is nie beperk tot <r> nie; gevalle van <l> is ook bekend, hoewel tot 'n geringer mate. Die feit dat hierdie twee konsonante op soortgelyke wyse optree, is natuurlik ondersteunend vir die aanname van 'n natuurlike subklas sonorante konsonante, te wete die likwides. Die groter voorkoms daarvan by <r> ondersteun die aanname van hierdie konsonant as 'n unieke entiteit.
Die weglating van <r> is 'n tipiese verskynsel in Afrikaans; dit kom wel nie tot dieselfde mate voor in Duits, Nederlands of Fries nie. Dit het 'n bepaalde invloed op die struktuur van sillabes waarin dit gebeur, en word om dié rede as onderdeel van fonotaksis behandel. Dit het tot 'n groot mate die effek van sillabebouvereenvoudiging, byvoorbeeld slotsillabe, met 'n KVK-struktuur van woorde soos /lɛ.kər/ lekker, wat [lɛ.kə] word, met die meer algemene en universeel meer voorkomende struktuur KV. Dit geld ook vir sillabes wat binne woorde optree soos in verby, of Vereeniging soos respektiewelik gesien kan word in die eerste sillabes van [fə.bəi] en [fə.iə.nə.xəŋ].
'n Soektog in 'n stel nuuslesings van Mariëtte Kruger, een van die bekendste hedendaagse RSG-aanbieders, het laat blyk dat /r/-weglating in 'n verskeidenheid frases gebeur, naamlik in gevalle soos vir al die, vir inligting en vir agt. Hierdie weglating gebeur dus waar die <r> gevolg word deur 'n vokaal, en veral ook voor baie, die, drie, groei, hulle, kalmte, politieke, twee, tydperke, verdere, verskeie, vyf. Die frase vir die, wat 'n besonder hoë gebruiksfrekwensie in Afrikaans het, word meestal as vi-die gelees deur Kruger (13 keer uit 'n moontlike 17 voorkomste van vir die). Dit is veral interessant, omdat as gevolg van die veel voorkomende proses van /d/-skrapping, vi-rie eerder hier verwag sou word. Dit beteken dat minstens by dié leser, /r/-skrapping 'n sterker fonologiese proses is as /d/-skrapping. Dit sou ook teen die agtergrond van die relatiewe sterkte van segmente, geïnterpreteer kon word dat /d/ 'n sterker konsonant is as /r/, wat weersprekend is van die hoër posisie op genoemde sonoriteitsterkteskaal. Hierdie afleiding word versterk deur die uitspraak, woodeboek vir woordeboek, deur die Afrikaanse leksikograaf, prof. Rufus Gouws. Dit is waargeneem in sy praatjie oor die destydse program, Die tale wat ons praat (05 November 2017). Dit gebeur eers na tien minute van sy praatjie - toe hy kennelik begin ontspan en dus meer spontaan natuurlik praat - dat <r> in woordeboek vir 78% van alle gevalle weggelaat word (dus: [vuədəbuk]). Van belang is ook die hoë frekwensie van gebruik, wat te verwagte kan wees van 'n leksikograaf. Hoë gebruiksfrekwensie speel waarskynlik ook 'n rol in die voorkoms van /r/-verlies in die komplekse auslaut /rd/ by die uitspraak van die woord honderd deur die RSG-aanbieder Johan Rademan, tydens sy aankondiging dat RSG in die frekwensieband 100-104 MHz gehoor kan word. Dieselfde verklaring is waarskynlik toepaslik in die geval van die /r/-verlies in woorde soos Noordwes, Vereeniging en dertien, almal in die lees van weerberigte deur Renske Jacobs, ook 'n bekende RSG-aanbieder. Luister hiervoor na Klankgreep 3 van Pienaar (2019c) by https://bit.ly/2LzvXyy.
Dit kan slegs gedeeltelik toegeskryf word aan die aan- of afwesigheid van die hoofklem of sinsaksent, asook aan die gegewe dat die betrokke vokaal hier in 'n oop sillabe staan. Die kort vokale [i], [u] en [y] in meersillabiges soos in dierasie en murasie, ondersteun wel die verklaring wat gegrond is op die lengte van 'n woord, maar aan die ander kant is die vokale nogtans kort in die volgende meersillabige woorde (ten spyte van die hoofklem): karkoer, mampoer, oerdier, oerwoud, voertsek, Verwoerd (voorbeelde van De Villiers & Ponelis 1987). Dit geld ook by monosillabiges wat sinsaksent dra soos hoer, koer, poer, stoer, woer-woer, koers, wat almal kort is. Ander woorde wat volgens hierdie outeurs 'n uitsonderlike kort [i] voor [r] het, is pier,16skierlik, sliert, gierig, nuuskierig. Hierby kan gevoeg word Skiereiland. Volgens hulle kan [u] in doer, kontoer, sloer, toer lank of kort wees. Hierdie opmerking klop met 'n ondersoek van die RSG-nuusbulletins.
Dit is algemeen bekend dat die /ɛ/-vokaal in die standaardvariëteit van Afrikaans meestal verlaag tot [æ] wanneer dit gevolg word deur die konsonante /k/, /x/, /r/ en /l/. Vergelyk hiervoor die standaardwerk van De Villiers en Ponelis (1987) vir 'n algemene oorsig, en meer resent Wissing (2019) vir 'n perspektief hierop.17Dit wil voorkom asof hier sprake is dat <r> saam met /l/ één subklas vorm, en /k/ en /x/ 'n ander een. /r/ en /l/ is beide koronale konsonante, wat vóór in die spraakholte gevorm word, en /k/ en /x/ agterkonsonante. Voorts is /r/ en /l/ likwiede konsonante, dus sonorante, terwyl /k/ en /x/ obstruente is. In 'n ongepubliseerde navorsingsprojek18 oor die Afrikaans wat gepraat word deur wit sprekers oor 'n uitgestrekte gebied van Namibië, is 'n groot ooreenkoms met die standaardvariëteit van Afrikaans van die Republiek ten opsigte hiervan gevind. Dié uitspraak is gegrond op die uitspraak van die woorde sterkste, regkry, trek, lekker, werd en erken in voorlesings van die stuk Die Noordewind en die Son.
In die standaardvariëteit van Afrikaans is /ɛ/-verlaging voor <r> besonder stabiel, soos blyk uit die volgende voorbeeld, wat ook vir ander gevalle geld. In die nuuslesings van 14 verskillende RSG-aanbieders is /ɛ/ as foneem 43 uit die 44 keer as [æ] gehoor in die agtervoegsel -êr soos in parlementêr(e); militêr(e) en sanitêre. Die enkele [ɛ] is dié van 'n bruin aanbieder.
Dit moet nog nagegaan word of daar 'n sistematiese verskil is wat betref die verlagende invloed van <r> op die voorafgaande /ɛ/ tot [æ] teenoor die ander sonorante konsonant, /l/, voordat 'n mens hierdie verskynsel kan sien as 'n karaktertrek ter definiëring daarvan as uniek, in ooreenstemming met Walsh Dickey (1997) se beskrywing (sien die inleidende afdeling).
Dit lyk wel duidelik dat hierdie tipe palatalisasie onder invloed van die voorafgaande [r] gebeur. Getuie hiervan is dat dit nie gebeur met die [s] in woorde waar die [r] wegval nie, soos in verseker > veseker > [fəsiəkər]. Tot op hede is daar nog nie 'n verklaring daarvoor nie. Dit is moontlik dat [r] mettertyd spesifiek in fonetiese kontekste soos hierdie 'n meer retroflekse karakter begin aanneem het, wat op sy beurt op 'n regressiewe wyse 'n geassimileerde invloed het op die daaropvolgende konsonante - wat in die geval van [s] die opvallendste is. Dit moet egter nog eksperimenteel ondersoek word. Die gebruik van ultraklankskanderings sou moontlik lig kon werp op hierdie komplekse verskynsel. Met betrekking tot die huidige argumentasielyn sou 'n retroflekse <r>, wat 'n distinktiewe anderse fonetiese beeld het, tog as allofoon van /r/ gereken moet word, op grond van sy fonotaktiese eienskap, maar veral weens die feit dat 
 wel as [s] in dieselfde omgewing gehoor word by sprekers wat nie palataliseer nie. Dit geld in 'n groot mate die uitspraak van ouer sprekers; dit is in sterk kontras met dié van jong, veral vroulike sprekers.
In die literatuur hieroor word dit aanvaar dat dit 'n normale trilklank is met die artikulatoriese eienskappe van die alveolêre triller [r], soos reeds vroeër uiteengesit is, maar nadere ondersoek van dié verskynsel toon dat dit 'n oorvereenvoudiging is. Ten einde die presiese aard van die variasie tussen die basiese [d] en die resulterende <r> in gevalle van rotasering te kan bepaal, is 'n artikulatoriese en akoestiese vergelyking met nie net die [d] (soos in mode /modə/ [muədə]) self nodig nie, maar ook van 'n basiese alveolêre triller [r] (soos in darem). Laasgenoemde is reeds vroeër in hierdie artikel behandel. Vervolgens word eers op die fonetiese eienskappe van [d] ingegaan.
Die Afrikaanse [d] is 'n alveolêre eksplosief, die stemhebbende teenhanger van die stemlose [t] (vergelyk o.a. Van Wyk 1977; Le Roux & Pienaar 1927), met die kenmerkspesifikasies [-sonorant, +stem, +koronaal, +anterieur, -kontinuant]. Le Roux en Pienaar (1927:90-91) beskryf die [d] ten opsigte van die artikulasieposisie as 'n klank wat gevorm word deur die punt van die tong teen die agterkant van die tandwortels te plaas, waardeur die mondkanaal volkome afgesluit word. By die verbreking van dié sluiting veroorsaak die plotseling ontsnappende asem 'n klein ontploffing. Die neuskanaal is gesluit, en die stembande is in trillende beweging, sodat stem voortgebring word.
Ons ondersoek na die fonetiese en fonologiese wese van die rotiese konsonant wys op 'n diverse beeld daarvan, wat in ooreenstemming is met die sienings van sowel Wiese (2001) as Chabot (2019) wat die aard van rotiese konsonante betref in 'n kader anders as dié van Afrikaans.
Die palataliserende progressiewe invloed van <r> op 'n daaropvolgende stemlose frikatief /s/ tot [ʃ] is, wat die fonologiese prosesse betref wat 'n rol kan speel waar <r> betrokke is, wel uniek beperk tot dié konsonant. Dit maak hierdie verskynsel 'n duidelike ondersteunende geval vir die siening van Walsh Dickey (1997) dat dit 'n karakteristieke eienskap van rotiese konsonante is om met naasliggende vokale 'n wisselwerking te vorm. Dit maak sin dat dit 'n refleksief, of minstens refleksiefagtig rotiese konsonant moet wees wat 'n vorm van progressiewe assimilatoriese invloed op die daaropvolgende [s] sal hê. Meer navorsing is hier noodsaaklik. Die gebruik van ultraklankskanderingmetodes kan hier waardevol wees.
Die verskynsel van rotasering, waarvolgens die onderliggende eksplosief /d/ tussenvokalies wysig tot 'n kort, [r]-tikklank, is tekenend van konsonantverswakking, op die konsonantsterkteskaal in die rigting van die meer sonore segmente. Sodoende kan dit gesien word as 'n spesiale tipe vokaal-konsonant-vokaal-assimilasie, oftewel 'n dubbele beïnvloeding van die twee sonorante (vokale) op die tussenliggende eksplosief met as resultaat 'n sonorante konsonant [r].
Hierdie artikel is moontlik gemaak met die ondersteuning van die Suid-Afrikaanse sentrum vir digitale taalhulpbronne (SADiLaR). SADiLaR is 'n navorsingsinfrastruktuur wat gevestig is deur die Departement van Wetenskap en Tegnologie van die regering van Suid-Afrika, as deel van die South African Research Infrastructure Roadmap (SARIR).
2 . Ter wille van die eenvoud word hierna slegs verwys na rotiese konsonant, hetsy na 'n enkele <r> of 'n groep rotiesagtige konsonante. Waar die konteks nie duidelikheid bring nie, sal dit meer spesifiek hanteer word. Die <r> word op dieselfde wyse as verteenwoordigend van die foneem sowel as fonetiese variante gebruik. Waar nodig, word spesifiek na /r/ of na [r] en [ʀ] verwys.
3 . Fonetiese prosesse moet nie verwar word met fonologiese prosesse - soos dit in hierdie artikel gebruik word - nie.
9 . Dus voor 'n pouse, van die sin 'En so moes Noordewind maar al sy pogings laat vaar' in die passasie Die Noordewind en die Son.
10 . CoG is 'n erkende internasionale afkorting; ons gebruik dit ook so hier, al is die teks in Afrikaans geskryf.
16 . In die uitspraak van die eerste outeur is die vokaal hier wel lank; in die naam Pierneef is dit wel kort.
17 . Let hier op na die gegewe dat [r] wel in 'n oop sillabe staan as gevolg van die fonologiese proses van schwa-invoeging tussen twee sonorante konsonante, hier [r] en [n], met as resultaat [ɛ.rəns]; dit kontrasteer met die woord êrens, met 'n lang [ɛ:.rəns]. Die woorde ferm, kern, kerm, kerrie, skerm, swerm val in dieselfde kategorie as erns. Kyk ook die afdeling oor fonotaksis ('Fonotaktiese aspekte').
18 . Opnames van die Die Noordewind en die Son deur 400 sprekers word tans ondersoek ten opsigte van onder meer hierdie verskynsel.