Hierdie insiggewende artikel is een van vier artikels wat handel oor pyn. Die reeks is geskryf deur Carin Smit*.
René Descartes, ‘n filosoof en wetenskaplike wat in die sestiende eeu gebore is, het ‘n belangrike bydrae gelewer tot mediese wetenskap van sy tyd en het gesê dat spesifieke pynreseptore seine na die brein gelei wat dan as pyn ervaar word. Hy het die beeld gebruik van ‘n man wat met sy voet in die vuur sit en het die pynsenuwees beskryf as ‘n dun koord wat in ‘n buisie loop, van die voet af, deur die rugmurg, en vas is aan ‘n klokkie in jou brein. As die man se voet in die vuur brand veroorsaak dit pyn, wat die koord trek en die klokkie laat lui – soos wat die brein bewus word van die pyn in sy voet. ‘n Deel van die invloed van sy werk is die siening dat hoeveel pyn ons ervaar proporsioneel verbind is tot die hoeveelheid skade wat aan die weefsel veroorsaak is. Hierdie siening was tot baie onlangs hoe baie mense en selfs ‘n groot deel van die mediese wetenskap pyn verstaan het en word die biomediese model van pyn genoem. Hierdie model sê onder meer dat daar net ‘n biologiese (liggaamlike) rede is vir pyn. Hierdie model het ook gelei tot die siening dat die pyn in “iemand se kop moet wees” as hy of sy pyn ervaar wanneer daar geen diagnoseerbare weefselskade is nie. So ‘n persoon se pyn word dan dikwels gesien as ‘n sielkundige probleem, eerder as ‘n fisiese of mediese probleem.
Daar was egter in die afgelope paar jare groot en baie opwindende ontdekkings in die veld van neurofisiologie wat ons kennis van pyn baie uitgebrei het.
As daar ‘n refleks was met ‘n beskermende wegrukaksie, soos hierbo beskryf, en ook waar die nociseptore geaktiveer is sonder om so ‘n refleks uit te lok, word hierdie impuls vanaf die nociseptore in ieder geval via die rugmurg na die brein gelei. ‘n Interessante en uiters nuttige konsep wat wyd aanvaar word en reeds in 1965 beskryf is, is die hekteorie (2). Volgens ‘n baie vereenvoudigde verduideliking van hierdie teorie is daar in die spinale koord “hekke” wat beïnvloed hoe maklik impulse na die brein kan deurgaan, omdat daar nie genoeg plek is vir alle impulse om gelyk te gelei nie . As mens byvoorbeeld die voet wat op die skerp klippie getrap het en nou nog seer is van die impak van die skerp klippie op jou voet vinnig vryf “blok” jy hierdie hek met die nie-pynvolle impulse van die vryfaksie. Daar is dan nie plek vir die nociceptore (wat die veranderings rondom die selle as gevolg van die trap op die klippie – sekere selle is gestamp of inmekaargedruk teen die klippie, ander is gestrek; van die selle is moontlik beseer as gevolg van die impak ) om hulle impulse te gelei nie, en jy is dus minder bewus van die pyn. Daar is baie ander faktore, en ook impulse wat van die brein af gestuur word, wat hierdie sogenaamde “hekke” kan blok. Baie pynbehandelings gebruik onder andere die hekteorie om pyn te verlig, bv. ys, hitte, beweging of elektriese stimulasie.
Wanneer die impuls vanaf die nociseptore die brein bereik raak dinge nog meer kompleks en interessant, want dit is hier waar die brein besluit hoeveel pyn die spesifieke individu gaan ervaar. Gestel in ons voorbeeld waar jy op die klippie trap was jy ses maande gelede deur ‘n giftige slang gepik en het by die dood omgedraai. Jy is juis besig om te dink dat dit in presies dieselfde omgewing gebeur het, toe jy op die klippie trap. Die kanse is nogal goed dat jy erge pyn sal ervaar, want jou brein sal bedag wees daarop om jou teen ‘n soortgelyke gevaar te probeer beskerm. Gestel in ‘n ander scenario jy is besig om vir ‘n leeu weg te hardloop en dan trap jy op die klippie. Die kanse is hier weer goed dat jy in hierdie scenario absoluut geen pyn sal ervaar nie, en nie eers sal registreer dat jy op ‘n klippie getrap het nie – want die gevaar van die leeu op jou hakke sal die gevaar dat jy moontlik jou voet met die klippie kon beseer in verhouding weglaatbaar klein laat lyk!