Versindaba » Koos Kombuis
Marlies Taljard: Koos Kombuis en die ‘i-Tjieng”
In sy Poëtika skryf Aristoteles dat die belangrikste eienskap van ŉ digter is om ŉ meester op die gebied van metafoorgebruik te wees. Betekenisgewing deur middel van metafore, vergelykings en simbole word oor die algemeen as kenmerke van poëtiese tekste beskou, benewens verdere aspekte soos klank, ritme, metrum, versbou en herhaling. Hieruit vloei voort dat poëtiese tekste dikwels uiters gelade en betekenis-intensief is. Daarom is dit besonder moeilik om poësie te vertaal. Volgens kenners is die Psalms egter ŉ uitsondering op dié reël, aangesien die estetiese bevrediging dikwels net soveel geleë is in die balans van idees as in die spesifieke taalvorm waarin dit gegiet is.
Een van die vernaamste verskille tussen prosa en poësie is dat prosa meestal daarop gemik is om eenduidig en onomwonde betekenis te genereer deur van logiese argumentstrukture gebruik te maak wat aan lesers bekend is. Daarteenoor is taalgebruik in gedigte dikwels daarop gemik om dubbelsinnig en meerduidig te wees. Hoewel daar natuurlik ook ŉ argumentstruktuur in gedigte voorkom, is dit nie altyd met die eerste oogopslag duidelik sigbaar nie, omdat digters dikwels juis probeer ontsnap aan die logika wat soms verblindend in die pad kan staan van nuwe insigte. Hoewel poësie meestal aan sy vorm herken word, is dit natuurlik nie noodsaaklik dat ŉ gedig in versvorm geskryf moet wees nie. Sommige van die mooiste poëtiese tekste is immers in prosavorm geskryf – soos die meeste Westerse vertalings van die I Ching, hoewel daar wel van tyd tot tyd pogings is om dit in Westerse poëtiese vorm te giet, soos dié vers van Tom Williams:
“Escape the shadow
By giving away your own.
Let the sun see through you.”
Hierby moet natuurlik onmiddellik gevoeg word dat daar ŉ oseaan van verskille bestaan tussen tradisionele Oosterse genres en dié wat aan ons bekend is.
So ver ek weet is die eerste poging om die I Ching in Afrikaans uit te gee, Koos Kombuis se i-Tjieng wat in 2013 by Penguin Books verskyn het. Hoewel die teks nie in poëtiese vorm geskryf is nie, is die poëtiese kwaliteite daarvan vir my een van die belangrikste kenmerke van die teks soos dit nou ook in Afrikaans verskyn – veral beskou in die lig van die voorafgaande opsomming van die kenmerke van gedigtekste. Soos die Psalms word ook die I Ching gekenmerk deur ŉ besondere harmonie en balans van gedagtes en insigte. Nog ŉ eienskap wat dit vir my as besonder poëties laat uitstaan, is die feit dat die filosofiese uitleg van die heksagramme ŉ mens in kontak bring met dieperliggende aspekte van die self – onder andere sekerlik weens die spirituele substratum van die werk, maar ook deur middel van die sterk simboliese en metaforiese lading van die teks. Die weglaat van logiese skakels plaas onmiddellik die teks in die domein van die poësie, omdat die leser die logika self moet naspeur en in die proses dikwels verbasende en innoverende denkspronge maak, asook tot kreatiewe en ongewone gevolgtrekkings kom – byvoorbeeld: “Hy skiet ŉ fisant en verloor in die proses sy pyl. Tog word hy geprys en beloon.” (p.147)
Die tipies Suid-Afrikaanse uitleg by die bronmateriaal is Kombuis op sy beste en humoristiese. Ten spyte van verskeie ander vertalings van die I Ching wat op my boekrak staan, het ek die afgelope maande besondere plesier aan die Afrikaanse teks gehad. Daar is iéts aan wat mens laat tuis voel, asof hierdie antieke teks deur baie palimpses heen tot ons spreek in die hedendaagse, eg-voorstedelike Afrikaanse idioom.
Ek plaas hieronder ŉ resensie van Retha Fritz oor Koos Kombuis se i-Tjieng in Afrikaans om die voornemende leser ŉ voorsmaak te gee van hierdie besondere publikasie:
Resensent: Retha Fritz – Skool vir Tale, Noordwes-Universiteit
Die I Ching, ook bekend as die Boek van Veranderinge, is een van die historiese bakentekste van die Sjinese kultuur. Alhoewel die I Ching deesdae meer algemeen bekend is as ŉ divinasiesisteem, was die fokus in antieke Sjina meer op die filosofiese beginsels, wat binne die I Ching uitgelê word, gerig. Die boek wat hier geresenseer word, is Koos Kombuis se eie vertaling van die I Ching (sy sogenaamde i-Tjieng). Hierdie vertaling behou dan ook die hedendaagse gewilde fokus op die I Ching as divinasiesisteem, eerder as lewensfilosofie.
Vertalings van hierdie klassieke werk is niks nuut nie. Inderwaarheid, vir ŉ boek wat een van die oudste klassieke Sjinese tekste is, kan verwag word dat daar vele vertalings behoort te bestaan. Die vraag is egter of nog ŉ vertaling, en dan juis ŉ vertaling in Afrikaans, vir Suid-Afrikaners, werklik nodig is?
In terme van Koos se vorige skryfwerk, is hierdie definitief ŉ nuwe genre wat betree is. Dat Koos nie skroom om in ŉ eiesoortige dialoog met die godheid te tree nie, is alreeds in 2008 bewys met die publikasie van sy The complete secret diaries of God. Alhoewel daar humor in Koos se vertaling van die i-Tjieng voorkom, is dit nie dieselfde satire wat teenwoordig is in The complete secret diaries of God nie. Die i-Tjieng is ook nie Koos se eie vertelling van ŉ godheidsverhaal nie, maar eerder ŉ manier vir elke persoon om self leiding vanaf ŉ groter en dieper wysheid te vind.
Is dit blote toeval dat ŉ Sjinese inkarnasie van Koos soos ŉ profeet op die voorblad staan? Die illustrasies binne hierdie teks, deur Koos self, is natuurlik nog een van die besondere aspekte van hierdie vertaling. Die illustrasies ondersteun telkens die boodskap uit die toepaslike hoofstuk van die i-Tjieng, waar dit voorkom. Die tekeninge is dan dikwels ook ŉ humoristiese uitbeelding van die boodskap in die spesifieke hoofstuk.
Nog ŉ unieke aspek is die teksverwysings uit die Bybel wat by die i-Tjieng boodskappies ingeweef word. Alhoewel dit uniek is, mag dit sommige lesers aanstoot gee. My persoonlike indruk is dat die teksversies gepas en in pas is met die boodskap van die i-Tjieng self en sou raakpunte vir diegene wat die i-Tjieng nuut betree, kon verskaf. In sy wese is die I Ching egter ŉ filosofiese benadering tot die lewe en nie ŉ godsdienstige werk nie. Wat Koos dus as ŉ ‘GPS vir verdwaalde siele’ voorhou, impliseer meer ŉ alternatiewe wyse van dink, of ŉ nuwe benadering tot problematiese situasies, na aanleiding van die filosofiese inslag van die I Ching.
Wat hierdie vertaling van die I Ching besonders maak, is dat dit die eerste keer is dat die I Ching in toeganklike Afrikaans aan die deursnit Afrikaanse Suid-Afrikaner voorgehou word. Dit alleen behoort hierdie teks in die Afrikaanse literatuur ŉ bakenteks te maak en ŉ plekkie op elke versamelaar se boekrak te verseker – om natuurlik nie te praat van die waarde wat dit vir die soekende man op straat kan bied nie.
Tags: I Ching, i-Tjieng, Koos Kombuis
Posted in Binneblik, Blogs, Marlies Taljard | 12 Kommentare »
Andries Bezuidenhout. Ideale val soos Carletonville
Daar’s iets te sê vir myndorpe. Ek hou veral van Carletonville. Ek sing altyd André Letoit, nou bekend as Koos Kombuis, se “Swart Transvaal” as ek deur die dorp ry: “Ideale val soos Carletonville. Ondergronds is God die hel in vir die Boerenasie, wat bid soos Fariseërs, maar nooit kan ophou raas nie…” Daar word ook verwys na die “kil torings van klein dorpies”. Ek neem aan die “ideale wat val” verwys na die sinkgate by Carletonville, wat in die 1980s in die nuus was. “Swart Transvaal” kom oorspronklik van die kasset Ver van die ou Kalahari af, wat in die laat-1980s deur Shifty Records versprei is. Ek het dit in 1990 by Grahamstad se kunsfees gekoop, maar het reeds ŉ kopie daarvan gehad – “afgetape” van ŉ vriendin in Walvisbaai se broer s’n. Hy’t op Stellenbosch geswot en dit daar in die hande gekry. Die verkope deur Shifty Records was nie baie goed nie, want blykbaar het Letoit reeds self vir al sy vriende kopieë gemaak. Toe ek my wettige Shifty-weergawe koop, kon ek reeds die meeste van die songs op my kitaar speel.
Terug by Carletonville. Die wêreld se diepste goudmynskag – by die voormalige Western Deep Levels, nou bekend as Tautona – is naby Carletonville. In die laat 1990s het ek die dorp leer ken toe ek vir die National Union of Mineworkers (NUM) begin navorsing doen. Ek het meeste van die myne, veral hostelle, besoek om onderhoude met vakbondlede te voer – Blyvooruitzicht, Elandsrand, Wes-Driefontein, Oos-Driefontein, Kloof, ens. Sulke mooi name – klowe, rante, fonteine, alles met ŉ uitsig. Baie van die hostelle van daardie myne is egter uitsiglose plekke. Kontrakwerkers is byvoorbeeld van die laat-1990s af in Blyvooruitzicht se hostelle gehuisves.
My plan is om in die volgende paar maande aan ŉ reeks skilderye van myndorpe te werk. Ek het die een hier bo hierdie naweek voltooi. Dis van ŉ brug by Carletonville, reg oorkant die NUM se streekskantoor. Die pad laat my aan Johannes Kerkorrel se “Ry” dink, dalk ook sy “Ballade van ŉ mynwerker”. Ek het op die web gaan rondkrap en die volgende is die naaste aan ŉ transkripsie van die liriek wat ek kon opspoor. Ek het hier en daar ooglopende foute reggemaak:
Ek kom van Vryheid in Natal
Ek kon nie langer bly
Tel die ure, doen oortyd
En die vakbond sal mos na my kyk
Ek werk in skofte dag na dag
Maar eenkeer ’n maand breek ek weg
Dis Vrydagaand en die naweek lê voor
Net ’n sak vol kontant en ek’s reg
My klere is koel, kam my hare perfek
Lyk skerp soos ’n skeermeslem
As ek buite toe stap is die heilige nag
Vol beloftes om later te ken
En kyk daar eenkant onder die boom
Chroom blink gevaarlik sag
Vuurperde-krag, bloedrooi geverf
Masjien in ’n cowboy se droom
En onder daai staal klop ’n hart van goud
’n Enjin wat net een verstaan
Sestienklep oopmaak en al wat sy vra:
Asseblief vat my ver hiervandaan
En buite die dorp loop die grootpad verby
Ons gaan ons wiele laat sing op die teer
Radio hard en die venters wyd oop
Gaan ons soek na die hart van die stad
En iewers in die nag
Staan ŉ neon-engel vir seker en wag.
Spreek ’n seënbede uit oor elke dief van die nag
En veterane van oorlog stroom in
Veterane van oorlog stap weg
Veterane van oorlog wonder waarheen, waarheen…
Jy eindig op met ’n vuur in die hart
Die onrustigheid diep binnekant
Jy leef en jy leer om alles te gee
Vir die kans om net eenkeer te leef
Die kans om net eenkeer te leef
Dit kom van die album Bloudruk af. Didi Kriel se verwerking van die lied is baie 1980s – snaartrom met ŉ groot eggo op, kitaarsolo en al. Ek hou daarvan, op dieselfde verleë manier wat ek steeds van Alphaville hou. Tog vat die liriek iets van die spanning tussen die name van plekke soos Blyvooruitzicht en die werklike uitsigloosheid van Suid-Afrika se myndorpe vas. Ek hoop die skildery kry dit ook reg.
Carletonville se brug: detail
Tags: Johannes Kerkorrel, Koos Kombuis
Posted in Binneblik, Blogs | 9 Kommentare »
Andries Bezuidenhout. Koffie en toast met peanutbotter op
Einde van die maand. Geen vrugte en joghurt nie. So, vanoggend se ontbyt laat my aan Koos Kombuis dink. Eintlik sy vorige gedaante, André Letoit. Spesifiek die reëltjie “koffie en toast met peanutbotter op”. Dit kom uit die song Valerie, effe van ŉ rip-off van dele van “If I were a capenter, and you were a lady”. Maar ten spyte daarvan, bly dit een van my gunstelinge op daai kasset Ver van die ou Kalahari, waarmee ons almal in die laat-1980s gesmokkel het.
Loop ook nou die dag vir Dineke Volschenk raak. Sy’t mos die backing vocals op die kasset gedoen. So eenvoudig, daardie kasset. Stemme – Koos en Dineke s’n – en kitaar. Geen verwerkings nie. Maar van die heel beste songs wat nog ooit in Afrikaans geskryf is. Lekker, soos koffie (kitskoffie, hiervoor) en toast met peanutbotter op. In daardie tyd ook so subversief soos grondboontjiebotter wat aan jou verhemelte vassit.
Sy’s in ŉ woonstel bo die Main Road
Sy’t grootgeword in Van’s Cafe
Sy wys my al haar foto’s
Die mense dag sy’s ŉ take-away
Haar gesig is ŉ Renoir-skildery
My Valerie van Van’s Cafe
Hoekom slaan daai musiek uit die laat-80s my nou nog so tussen die oë? Bloot nostalgie?
Tags: Dineke Volschenk, Koos Kombuis, Valerie, Ver van die ou Kalahari
Andries Bezuidenhout. Toe couvert charge nog R7.00 was
In 1990 het ŉ vriend ŉ pakkie briewe toegevou in hierdie plakkaat aangestuur saam met ŉ gemeenskaplike vriendin wat vir my in Pretoria kom kuier het uit die Kaap. Dis steeds teen my kantoordeur opgeplak. Dit herinner my daaraan dat daar ŉ tyd was toe ŉ mens na Koos Kombuis en Valiant Swart kon gaan luister vir R7.00. In 1990 het ek die twee vir die eerste keer live sien optree, by die kunsfees in Grahamstad, in die kelder van Laerskool PJ Olivier se saal. Ek het ook ŉ Ver van die ou Kalahari-kasset gekoop.
Tags: Koos Kombuis, Valiant Swart
Posted in Uncategorized | Comments Off on Andries Bezuidenhout. Toe couvert charge nog R7.00 was
Andries Bezuidenhout. Ek’s ‘n boer in beton…
My kop vol musiek. Ou, ou, ou musiek – uit my jeug. Daardie kasset wat André Letoit destyds met ŉ geleende kitaar by Shifty Records gaan opneem het.
Ek is ŉ Afrikaner in die stad
Ek dra my masker soos ŉ kat
Deur donker stegies en geboue
Vat vyf, by broer vat vat
Wat laat my aan Letoit en “Boer in Beton” dink? Op die kampus is daar plakkate met Paul Kruger se gesig op, deur die jeugafdeling van een van die politieke groeperinge opgehang. Hulle maak ŉ betoog vir “Christelike waardes”, “Afrikaans” en “hoë standaarde”.
En iewers in my onderbewussyn
Sien ek nog die Karooson skyn
Hoor ek die grensdrade se gesing
Voer ek die kabouters in my tuin
Ek haal nou die dag ŉ ou atlas van die rak af. Daarin is Suid-Afrika nog nie ŉ Unie nie. Botswana is nog ŉ protektoraat genaamd “Bechuanaland” en Namibië heet “German South West Africa”.
Ek rook ingevoerde fags
Ek lees Engelsprekende mags
Ek gaan nooit kerk toe
Want dis ŉ drag
Want ek’s boer in beton
Ek is ŉ boer in beton
Op die boekrak, naby die atlas, is daar ŉ ou digbundel van Van den Heever. Dis met krammetjies aanmekaargeslaan. Die krammetjies roes. Ek hou van die titelblad, die drukwerk en ontwerp is amper nog Art Nouveau.
Iewers in my klink die stem
Dit was eens by ŉ boekwinkel in Pietermaritzburg beskikbaar, met ŉ plakkertjie van die boekwinkel op die titelblad.
Elke voorvader ŉ pionier
Maar ek ken nie meer die reuk van grond
ŉ Paar bladsye verder is daardie gedig oor die beeld van Oom Paul. Die beeld het destyds nog by die stasie gestaan, nie op Kerkplein nie. Ek hou van die Vernederlandste Afrikaanse spelling wat nog gebruik is.
Daar is iewers nog velde wat roep
Daar is iewers nog ŉ Boerestoep
Die Groot Trek oor die oop savanna
Die blink loop van ŉ sanna
Praat vandag met my studente oor Pretoria se eerste nywerhede. In 1881 het Alois Nellmapius toestemming van die ZAR se volksraad gekry om ŉ brouery op te rig. Hy het ŉ konsessie gekry om vir 15 jaar brandewyn te stook. In 1886 het die goudvelde van Johannesburg nuwe markte verskaf en het Nellmapius sy konsessie aan Sammy Marks verkoop. Die mynbase het die verskaffing van drank aan mynwerkers aangemoedig, want hulle wou nie hê hulle moes hul lone spaar nie.
Eerste fabrieke in Pretoria
Daar is ŉ ketel wat nog kook
Daar is ŉ kampvuur wat nog rook
Daar is vroue wat nog ween
En uitlanders wat brande stook
Die voorstad Irene is na Nellmapius se dogter vernoem. Al wat van die stokery oorbly is die naam “Eerste Fabrieke”, ŉ stasie in Mamelodi.
En ek net so vreemd soos jy
In hierdie stad van fuifery
Hier tussen die wolkekrabbers
Waar speedcops spied en karre ry
Ek wonder hoeveel van die aanhangers van hierdie politieke party se jeugvleuel weet iets oor wie Paul Kruger was. Wat sou hulle antwoord, as jy in ŉ opname aan hulle vra: “Wat bewonder jy die meeste van Paul Kruger?”
Moontlike antwoord: “Uhm… Hy was mos ŉ geleerde man?” Duidelik iemand in wie se naam ŉ mens op hoë akademiese standaarde kan aandring.
My handpalms is wit soos jy
Ek bedel troos waar ek kan
In hierdie land van blik en glas
Is ek ŉ mens in sak en as
Ek hou nie van die weergawe van “Boer in Beton” wat Koos Kombuis op die CD Elke boemelaar se droom sing nie. Dis dalk maar omdat ek die Ver van die ou Kalahari eerste gehoor het. Die kasset gekoop by die kunsfees in Grahamstad in 1990. Call me old fashioned.
Maar ek’s ŉ boer in beton…
Tags: Eerste Fabrieke, Koos Kombuis, Sammy Marks
Posted in Uncategorized | Comments Off on Andries Bezuidenhout. Ek’s ‘n boer in beton…
Andries Bezuidenhout. Waarna ek vanoggend geluister het
Ek en Irma moes vanoggend karre omruil. Sy wil iets met die dieseltrok oplaai. Dit beteken ek het vir ŉ verandering musiek om na te luister in die verkeer. Irma luister nou al vir weke na my nuwe kopie van die Mattheuspassie (ŉ opname van Karajan se Weense weergawe uit 1950), maar om een of ander rede voel ek nie opgewasse vir Bach nie. Met die kitaar in die een hand (vir band practice vanaand) loop ek gou verby die CD rak en gryp met die ander hand die eerste en beste CD waarvoor ek lus is. Druk dit onder die arm in.
Louis Botha-laan sukkel maar. Ek vat ŉ kortpad deur Yeoville, mik vir Hillbrow en Berea, dan deur Braamfontein tot by die kantoor.
Ek luister oor en oor na “Picasso se song”, die eerste snit op die album, Koos Kombuis se Equilibrium. Hy het dele van die liriek uit gedigte gehaal wat Annelize Olivier van Pretoria vir hom gestuur het, dele bygevoeg, asook “ietsie geleen by Breyten”, soos hy op die CD se omslag skryf.
Ongelukkig is die liriek nie daar nie. Ek is mal oor die klavier en kontrabas in die opname. Soms kan ŉ mens Koos ook hoor asemhaal, baie soos die musikante in die opname van die Mattheuspassie. Dit laat die opname werklik voel. Laat ek dele van “Picasso se song” probeer onthou:
My hart is in ŉ speaker box, gebêre in wit Wellington,
hy’s gewoond aan AC/DC speel, maar die metafoor is Breyten s’n.
Namakwaland kweek drome na elke jaar se reën
en Joburg lyk soos Rome, net sonder hart of been.
Picasso sou kon lekker bly in Hartenbos se hand
en Shakespeare sou kon poetry skryf op Mosselbaai se sagte sand.
In ons land van steel en bedel soek jy telkens na jou rus,
op die trein van toek(?) na vrede, of die Melville party bus,
want wense kos net tiekies op die plekke langs die pad –
dit hang af wie jou wens kies, dis belangrik wie hom vat.
In jou flat in Hillbrow saans sit ons op jou balcony
en ons sing van hoe ons dans, maar weet ons dat ons kan nie.
hy’s gewoond aan AC/DC speel, maar die memories is ons s’n.
Hierdie is goeie musiek om mee werk toe te ry. Deur Yeoville, Hillbrow en Braamfontein. Ek dink steeds Equilibrium is een van Koos Kombuis se beste CD’s, deels weens die uitstekende, onkonvensionele verwerkings.
Tags: Equilibrium, Koos Kombuis, Mattheuspassie, Picasso se song