Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry! - PDF Free Download
Download "Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry!"
1 Stad sonder mure n Toneel deur Theo de Jager Faan Louw, suksesvolle ginekoloog Bart Kruger, voormalige Blou Bul-flank, in n rystoel In Bart se woonkamer, matig luuks. Faan stoot die voordeur toe. Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry! Bart: Besielend! Watse beskrywing is dit? Faan: Wanneer jou aardse tentwoning afgebreek word... hoe poëties! Daar kon net sowel in die Bybel gestaan het: as jy doodgaan of onthou, hierdie lewe is net tydelik. Maar wag, ek moet ook skuif. Rina brom al hoeka dat ek, elke keer as ek by jou n draai maak, my huis moet wakker klop. Bart: Hokaai, ons het dan nog niks gekuier nie! Jy en die dominee het gelyk hier ingestap! En dis nog nie eers 8 uur nie! Jy kan nie teenoor die dominee maak asof jy my moet kerk-toe sleep, en dan sommer so spore maak nie! Faan: Skuus ou Bart, dis nie hoe ek dit bedoel het nie!. Ek het bedoel ek sal sorg vir..., ag hy weet mos jy het nie wiele nie! Jy het wiele, ek meen, maar hoe moet jy by die kerk kom? Ek bedoel ek sal jou kom haal, sien! Bart: Faan, Faan, ho nou, ek trek net jou been! Ek waardeer dit! Die hemel weet, ek waardeer wat jy vir my doen, ek waardeer die afgelope 20 jaar se rondry, uitnooi, saamvat, kuier, om nie van die mediese versorging en jou intense bemoeienis met my situasie te praat nie! Ek waardeer dit dat jy hoegenaamd hier inpop met die dominee se eenmaal- n-jaar besoek. Jy weet ek is ongemaklik met die kêrel, en jou teenwoordigheid en saam gesels trek so n bietjie die lont uit die situasie uit. Faan: Dis sekerlik die minste wat ek vir jou kan doen! Ons kom darem al van kleintyd af saam! As daar in hierdie wye, droewe land twee pelle is wat al n sak sout saam opgevreet het, is dit ons twee! Maar jy sal jou issues met die dominee moet uitstryk, hy is n grênd ou, en hy het dit veil vir jou. Bart: Gooi vir ons n ietsie, toe. Polisiekoffie, n dubbel. Daar is ys in die vrieshokkie. Die dominee is nou weg. Ek het niks teen hom nie. Hy is n grend ou. Hy doen net sy werk. Dit is die stelsel wat my hinder, ek het nie heeltemal vrede met die stelsel nie! Faan: Waar is die Coke? Dis nie in die yskas nie! Het jy Coke? Bart: Net blikkies, dis in die groot vrieskas. Hulle het laat kom aflewer, en toe is dit nog warm ook. Kyk nou vandag weer, sy gesprek hier. Faan: Daar was niks fout met sy gesprek nie! Dit was n suiwer boodskap, spesiaal vir jou. Jy is die enigste skapie in sy kudde wat sin daaraan het om oor iets so morbied en bisar soos die dood te praat. Dink jy dit is vir hom n opwindende tema? Nee, hy het regtig moeite gedoen om jou belangstelling te
2 prikkel! Hy weet mos hoe skepties jy oor geloofsake is. Kan jy nie sien hoe sensitief hy oor jou opinie van sy bediening is nie? Hiers jou dop. Op die dominee se uitstekende gesprek oor lewe na die dood! Bart: Faan, jy is my boesempél. Met jou praat ek oor enigiets, selfs oor die dood, en oor die handeling om te sterwe. My fasinering gaan nie oor lewe of bestaan na die dood nie, en dit gaan nie oor die dood as poort tot die ewigheid nie. Ook nie oor godsdienstige perspektiewe, of pogings om n bepaalde waardestelsel te verkoop nie. Verstaan my mooi; ek glo dat daar nie met die dood in die reine gekom kan word sonder om dit uit n geestelike, en spesifiek n godsdienstige perspektief te benader nie, maar dit is nie die fokus van my navorsing nie. Faan: Nee, jy het n hang-up met die kerk, en voel dat hulle jou, my en ons almal se denke vir een of ander duistere motief probeer manipuleer! En jou navorsing moet uiteindelik bewys die koning is kaal! Kyk man, navorsing gaan oor die verwerwing van parate kennis. Jou doel met jou alewige gekarring oor die dood was nog nooit om kennis te verwerf nie. Die dood laat hom nie ken nie en ons kennis daarvan is uiters beperk. Ons kan bloot daaroor spekuleer, en wonder en vrae vra. Bart: Ek het nie n issue met die kerk nie! Ek het n issue met vrye denke. Faan: Goed, hier sit ek by my beste vriend, my sielsgenoot en kameraad, en hy het n issue met vrye denke. Daar is niks waaroor ons twee nog nie gepraat het, of bereid is om oor te praat nie. Die polisiekoffie is koud en gesellig. Vanaand gaan ons vir hierdie glibberige, amorfe kwessie handsvatsels aansit. Wat is jou issue met vrye denke? Kan jy in verstaanbare Afrikaans n greep daarop kry? Bart: Ek dink ek kan. Trouens, ek het laasweek n gedig daaroor geskryf. Gee gou vir my my dagboek daar op die TV aan. Faan: Hierdie een? Bart: Ja, maak oop op laasweek se datum en hou dit voor my gesig. Kan ek dit vir jou lees? Faan: Lees! Bart: Julle mag, totdat ek eendag oud is, en my rystoel gedaan, en my bors benoud is, my help om op te staan en weg te gaan. En as my gehoor en oë ook klaar raak en julle jul met n gebaar moet duidelik maak sal ek dit maar gedwee aanvaar. Ek sou selfs as my geheue my faal en julle meen ek skaad die gesprek en dwaal, kon toelaat dat julle vir my praat.
3 Maar nooit, nooit mag julle sê in woorde of in ink nie, of eers die indruk hê dat iemand anders vir my mag dink nie. Faan: Dis my ou Bart daai! Bakgat man! Weet jy, wat ek van jou verse hou, is dat ek altoos voel of ek daar kan inklim. Ek voel altyd; ek het ook al daardie gedagtes gehad. Ek het net nog nooit die regte woorde kon vind om soos jy, vir daardie gedagtes name te gee nie! Bart: Dit is die grootste doel van poësie om aan denke, gedagtes, perspektiewe beslag te gee op n manier wat ander gewone mense, nie akademici, literêre kritici of die uitgelese lesersklubtannies nie, ook kan aangryp as bekend, eie en in die kol. Faan: Maar ek moet sê; jou beheptheid met die dood gee my soms koue rillings! Bart: Is ek behep daarmee? Faan: Ander ouens skryf gedigte oor die liefde, mooi meisies, die romantiese sy van lewe, en oor al jou gedigte, wel, die min wat jy al vir my gewys het, is daar so n kwasstreep van die dood oor. Nou sê jy jy doen navorsing daaroor! Bart: Dis nie navorsing soos jy op kadawers doen nie, man. Ek sit heeldag hier in my woonstel, ek kan nêrens gaan nie, al wil ek ook. My wêreld is so wyd soos hierdie vier mure, tensy jy my êrens heen saamneem, en ek weet dat ek dan op kosbare gesinstyd teer. My plesier is om in my gedagtes uit te breek. Uit die woonstel uit, uit die stad uit, uit die samelewing en uit die wêreld uit. Ek is n swerwer op pad na nuwe idees, nuwe perspektiewe. Ek wil plekke verken waar ander nog nie was nie. Die dood is so n tema. Dis n onverkende landskap. Faan: En jy wil dit karteer? Dink jy regtig jy kan deur bepeinsing nuwe antwoorde op die vrae oor die dood kry? Komaan! Bart: Nee, ek dink nie so nie, maar soos wat die filosoof John Dewey gesê het, is n vraag wat goed geformuleer is, reeds halfpad onderweg na n antwoord. Dit is gedeeltelik die doel van my bepeinsing om sommige van die tergende vrae oor die dood by die naam te noem, my vinger daarop te druk in die hoop dat n verheldering van die vraag, my n tree nader aan die antwoord sal bring. Verstaan jy? Faan: Toe ons laaities was, was ons albei goeie rugbyspelers, en akademies van die sterkstes in die skool. Ek het op Craven-week die topspan gehaal, en jy het teen daai flank van Affies uitgeval. Jy het my weer klokslag met n paar punte op jou rapport geklop. Toe word jy n rugby-legende, en ek steek my neus in die boeke. Vandag is ek n gynie... Bart:... n baanbreker op jou vakgebied, n beroemde vrouedokter, en ek sit vir die res van my lewe in n blêddie... Faan: Wag-nou, wag-nou, wag-nou! Ons is nie daarheen op pad nie! Wat ek wou sê is, ek werk met lewe, ek vang babas by hulle tientalle elke dag, en begelei nuwe siele in die lewe in. Dit is wat vir my
4 aandryf, wat ek geniet en goed is mee. Daarom dat ek sukkel om jou alewige bepeinsing oor die dood my eie te maak, want ek is nie op daardie bladsy nie. Ek is nie eers in daardie boek nie! Bart: Jy maak n reuse denkfout, my vriend! Lewe en sterwe is een boek. Dood is die slothoofstuk in die verhaal van elke lewe. Moenie dink omdat jy die openingsparagraaf skryf oor elkeen van die duisende babatjies wat jy in die lewe bring, daar nie ook vir elkeen van hulle n slotparagraaf geskryf gaan word nie! Faan: Ja, ek hoor jou. Maar ek werk met die wetenskap, met feite en tegnologie. Die dood as onderwerp lê in die domein van bespiegeling, ons het geen feite oor die dood nie. Bart: Snert man! Die dood is n feit opsigself, vir elkeen van ons, trouens, vir alle lewe. Die feit dat ons gaan sterf, is die heel belangrikste feit omtrent ons. Dit is weliswaar nie die enigste belangrike feit nie, en baie ander feite staan meer sentraal tot wie, wat en hoe ons is. Daar is die feite oor ons liefde en werk, ons vermoëns en prestasies, maar geeneen is belangriker nie. Die dood sal altyd die belangrikste feit oor ons bly omdat dit die einde van alle ander feite oor ons verteenwoordig. Dit is die suur waarin alle ander feite oor ons opgelos word. Faan: Jy verstaan my verkeerd. Wat ek probeer sê, is dat ons op ons beste, onkundig is oor die dood. Die grootste rede vir ons onkunde oor die dood, is die gebrek aan wetenskaplike getuienis daaroor. Geeneen wat dit ervaar het, kon ooit daaroor verslag doen nie. Die unieke eenrigting verkeer tussen lewe en dood ontneem dié in die lewe van enige mededeling oor die ervaring van die laaste stappe in die sterwensproses. Geen mate van bepeinsing gaan dit vir ons opklaar nie! Wil jy nog n dop hê? Bart: Dis nie heeltemal waar nie. Daar is derduisende mense wat sogenaamde naby-dood ervarings gehad het, en byna net soveel boeke is al daaroor geskryf. Ek het die meeste daarvan al gelees. Hulle vertel van deur n tonnel val, helder lig aan die ander kant, onbeskryflike vredevolle emosie, en ander aspekte van lewe na die dood. Ander bespiegel oor die ervaring om te sterwe, en put uit die ryke literatuur van diegene wat daarop aanspraak maak dat hulle al n smakie daarvan gehad het. Faan: Ja, ek het ook al sulke boeke gelees. My gunsteling was van die klassieke Russiese skrywer, Leo Tolstoy, in sy kortverhaal The death of Ivan Illich, maar ook hy praat uit die wedervaringe van mense wat daarop aanspraak maak dat hulle uit die kake van die dood teruggegryp is. Feit is: niemand kan nog met gesag vertel hoe dit is om deur die fyn poort tussen lewe en dood te beweeg nie, bloot omdat dit n absolute differensieel deurlaatbare membraan is wat geen terugkeer, of selfs kommunikasie oor die grens heen, toelaat nie. Doodgaan is die een ervaring wat niemand oorleef nie. Die feite oor die dood is daarom gewoon nie wetenskaplik toetsbaar nie. Kan ek vir jou nog n dop gooi? Bart: Gooi maar. Dit sal ek sal jou toegee; navorsing was dalk die verkeerde woordkeuse. Hierdie gebrek aan feite en eerstehandse ervaring oor die onderwerp, maak navorsing daaroor onmoontlik, en maak dit selfs moeilik om oor die dood te besin. Dit bring bepeinsing en spekulasie baie naby aan mekaar, en tog ontglip geeneen die versoeking (dikwels onder dwang van omstandighede) om daaroor te wonder nie. Ons bepeinsing oor die dood is dalk eerder n verwondering. Daar moet nog ys in die groot vrieskas ook wees. Kyk Faan, ons weet van die dood, maar ons ken dit nie. Dit is asof ons dit wat ons weet, in n afsonderlike vakkie probeer liasseer wat ons in elk geval nooit wil oopmaak nie. Ons lewe meestal asof ons dit wat ons van die dood weet, in elk geval nie wil glo nie.
5 Faan: Dis so. Ten beste bly die dood n glibberige tema dit is moeilik om n greep daarop te kry. Vrae oor die dood word nie in die lewe beantwoord nie net gevra. Maar dit los die vraer ook nie uit nie, dit bly karring en terg. Hoe weet jy daar is nog ys in die groot vrieskas? Kyk jy ooit hierin? Bart: Hoe sou ek dit doen? Dit is bloot kleinwêreldjiesindroom. Ek reel met die bediende dat dit daar is, en weet van alles wat tussen hierdie vier mure is, selfs die goed wat ek nie kan sien nie. Een van die tergendste vrae oor die dood, is of die dood regtig saak maak? Faan: Ja, waarom sou enigeen wil peins oor die dood? En indien dit saakmaak vir wie? Hoe maak dit saak? Dê, laat ek die strootjie tussen jou tanne in kry! Bart: Wag eers! Hierdie vraag bring die sin van my bepeinsing in wese onder verdenking. Ek is darem nie al een, of eers die eerste wat met die dood stoei nie, hoor! Deur die eeue het heelwat denkers al hierdie vraag gestel, en die pogings om dit te antwoord, varieer oor die totale spektrum heen. Epicurus, een van die eerste Griekse filosowe wat heelwat dinkwerk oor die tema gedoen het, se standpunt was dat die dood nie n ervaring is nie, en derhalwe nie saakmaak nie. Hy redeneer dat dood n toestand, eerder as n ervaring is, en dat daardie toestand nie vir enige bewussyn voorsiening maak nie. Daarom maak dit nie saak nie. Faan: Denkfout! Want al is die dood n toestand, is daar n proses wat tot daardie toestand lei. Dit is die sterwensproses, en om te sterwe is tog n ervaring, daarom maak dit saak. Dit maak saak vir almal, omdat geen lewende siel die dood vryspring nie. Bart: Jy s reg! Ivan Shell sê die mens is besorg oor die sterwe, die handeling om dood te gaan, en nie oor die dood self nie. Mense wil nie pynlik of ongemaklik sterf nie, en wil hê dat die groot einde sinryk moet kom, en n waardige afsluiting moet wees. Dít, sê hy, is die fokus van ons besorgdheid oor sterwe. Die dood-as-toestand, oftewel dit wat op sterwe volg, is die onsaakmakende toeval. Faan: Wie was nou weer die Duitse negentiende-eeuse filosoof wat gesê het dat die dood nooit n toeval of n poets is nie, omdat die natuur niks komedie in hom het nie? Inteendeel, het hy gesê, dit is n tragiese, kolossale en onstuitbare drama. Bart: Dankie vir die dop! Dit was Fuerbach. Hel ou Faan, jy beindruk my! Ook Peter Lobstan skryf dat dood so erg is as wat kan kom, en dat dit nie moontlik is om daarmee in die reine te kom nie. Hy glo die dood laat nie met hom vrede maak nie, en alle denke tot die teendeel is kulkuns, oëverblindery en pogings om die koue, harde werklikheid van die dood te ontken. Die dood is altyd tragies, sê hy. Faan: Dit kan niks anders wees nie, want dit behels die vernietiging van n evarende persoon, en die uitwissing van sy kennis, geheue, persoonlikheid, sy bydrae tot die samelewing. Dood vee n lewe van vaardighede, talent, belewenis, perspektief, verworwe wysheid en verhoudings uit. Daarom maak dit ten seerste saak! Staan op en stap, so asof hy nou vir die eerste keer werklik oor die tema begin dink. Dit maak saak vir die een wat sterf, sowel as vir die wat agterbly. Dit is meer as net lewensveranderend. Dit is alomvattend. Dit het groter implikasies as enige sakebesluit, verhouding, daad of prestasie in die lewe. Daarom regverdig dit bepeinsing.
6 Bart: Dit is ook nodig om daaroor te peins, om op n manier reeds in die lewe die dood in die oë te kyk. Dit voorkom dat n mens met jou broek op jou knieë betrap word wanneer die dood die dag aan jou deur kom klop. Dit gee n mens die voordeel om die marinade van tyd te benut voor jy aan die taai tema moet kou. Want peins, sal jy peins daaroor, of jy wil of nie, met of sonder n peinsgenoot. Faan: Die dood dwing ons daartoe. Hy noop jou om in die lewe oor hom navraag te doen. Bart: Een van die grootste klassieke Griekse denkers, Plato, skryf in sy dialoog Phaedo dat bepeinsing oor die dood n soort Melete Thanatou is; n voorbereiding vir die dood. Hy praat nie noodwendig net van n soort sielkundige gereedmaak vir die oomblik van aangesig-tot-aangesig ontmoeting met die dood nie, maar ook van die manier hoe so n bepeinsing jou noop om jou lewe te orden met die oog op jou naderende dood. Faan: Ja, maar vir Plato is die filosofie self n bietjie soos die dood; dit is n ontsnapping van die liggaamlike en wêreldse na hoër orde dinge soos idees en geestesgoedere. In daardie sin verskil Plato se vertrekpunt nie veel van die Oosterse joga s van Jnana (Die Weg van Kennis) of Raja (Die Weg van Meditasie) in die Bhudistiese en Hindu-tradisies nie. Albei die oorspronklike Westerse en Oosterse denkers het eintlik maar daarin n manier gesien om met die dood vrede te maak, en daarvoor gereed te maak, dink jy nie? Bart: Ek is nie so vertroud met die Oosterse denke nie. Om gereed te wees om te sterf verg dat n mens n ferm oortuiging oor die sterwensproses en die dood moet ontwikkel. Dit neem tyd om tot so n oortuiging te kom. Dit neem soms dekades om n greep op die onderwerp te kry, en om die intuïtiewe vrae oor die dood uitgespreek te kry. Faan: Ek dink baie mense kry dit nooit reg nie, en sterf sonder om ooit in die reine te kom met die dood, en tot die oortuiging te kom dat dit n integrale deel van die lewe is. Bart: Ja, ook van mý lewe is. Dit is die besonderse dat dit nie noodwendig goeie antwoorde is wat mens tot so n oortuiging lei nie, maar eerder n grondige insig in die (haas onbeantwoordbare) vrae oor sterwe en dood. Faan: Jy bedoel nou vrae soos: wat is die dood, en hoe moet ons daaroor dink? Hoe kry ek n greep op die konsep, en hoe leef ek in vrede daarmee? Leef ek buite my fisiese self, of blus die dood my bewussyn van myself? Maak die dood die lewe betekenisloos, of gee dit juis betekens daaraan? Is die dood n bewys dat ons in die finale instansie alleen is, of onderstreep dit juis n algemene band met die mensdom, trouens, met alle lewe op ons planeet? Bart: Ja, maar ek dink die mees voor die handliggende vraag oor die dood is die wat is dit? - vraag. En dit is nie so n eenvoudige vraag soos wat dit op die oor af voorgee nie. Een van die mees algemene definisies van dood is: Dit is die afwesigheid van lewe. Faan: Die probleem met die definisie is dat die lewe selfs nog moeiliker is om te definieer. Hoe sit jy jou vinger daarop? Bart: Lewe is n enigma. Faan: Dit is, ook vir die wetenskap, n raaisel, n verskynsel wat tot dusver bo die menslike begripsvermoë lê. Die wetenskap verstaan die werking van n lewende liggaam, trouens die meeste onderdele daarvan sal wetenskaplikes vandag, of in die nabye toekoms, sinteties kan vervaardig. Deur die wetenskap het die mens die kuns bemeester om nie net n vreemde lewensinstandhoudende hart in
7 n liggaam in te plant nie, maar ook om n kunshart te vervaardig wat so n liggaam in stand kan hou. Die wetenskap verstaan, en daarom kan dit skep. Wetenskaplikes kan byna n totale liggaam kunsmatig skep. Bart: Maar wat is die lewe wat daardie liggaam onderskei van n pop? Faan: Goeie vraag! Bart: Jy sien, n paar sekondes later is die persoon wat nog n rolspeler-in-die-wêreld was, en deurlopend sy wêreld na sy smaak ingerig het, net n lyk deel van die wêreld. En die verskil is dat hy die vonkie van lewe verloor het. Faan: Die wetenskap kan nog nie bepaal presies wat daardie vonkie van lewe is nie, wat nog te sê waar dit gesetel is, hoe dit in stand gehou word en wat daarvan word by afsterwe. n Volmaakte liggaam sonder daardie vonkie van lewe is net n lyk, is dood. Daar hoef geen ander verskil tussen die lewende liggaam en die lyk van n paar oomblike later te wees nie, as net dat die onbeskryfde vlammetjie van die lewe dit verlaat het. Bart: Smaak my dis makliker om te sê wat dood is, as om te sê wat lewe is. Faan: Die goeie nuus is dat dood gedefinieer word in terme van die lewe, en nie andersom nie. Dood het alles te doen met die afwesigheid van lewe, maar die lewe het niks met die dood te doen nie. Lewe is n bo-menslike wonderlikheid, die dood is meer begrypbaar omdat ons die lewe het om dit aan te meet. Bart: Tog is die dood n absolute abstrakte. Dit is die einde, die groot finalé. Alles kom tot n punt in die dood. Dit is die punt aan die einde van die verhaal, die laaste noot in die melodie. Faan: Dood is meer as net die afwesigheid van lewe. Dood het n noodsaaklike element van permanensie aan hom. Daar is nie iets soos tydelike dood nie. Bewusteloosheid, n koma en selfs diep slaap behels ook n afwesigheid van lewe, maar dit verskil van dood deurdat dit net tydelik is. Dood is altyd permanent. Bart: Deur die eeue het mense die dood op verskillende maniere beskou. Voor die lansering van die wetenskap en tegnologie, het die mens met sy onkundige verwondering oor die dood daarmee in die reine probeer kom deur dit as n goddelike verskynsel te vereer, (die Romeine se Hades of Grieke se Pluto) en dit te aanbid. Sommige het dit as n plek of ryk in die domein van die gode versinnebeeld. Vandag is dit die groot taboe van ons tyd. Dit is die een tema waaroor ons nie praat nie. As jy dit doen, sal die geselskap dink jy tree vreemd op. Ons vermy die onderwerp, soos wat seksualiteit in die Victoriaanse tydperk in die openbare arena geïgnoreer is asof dit nie bestaan nie. Dit is hoe die moderne mens sy onvermoë om n greep op die tema van die dood te kry, deesdae hanteer hy verban dit. Faan: Vroeër was die dood n bekende verskynsel in die familie; wanneer iemand sterf, was die hele familie verkieslik langs sy sterfbed in sy kamer in die huis. Vandag skuif ons die sterwende uit, na n hospitaal of gespesialiseerde inrigting waar hy of sy liefs in n enkelkamer, uit die openbare oog, die laaste oomblikke moet ervaar. Ek sien hulle elke dag in my werkplek die stortingsterrein van die lewe. Bart: Die punt wat ek wil maak is dit: nie net word die dood uit ons gesprekke of omgewing verban nie, ons verban dit ook uit ons denke. Ons dink nie aan die dood nie. Selfs wanneer ons gedwing word
8 om daaroor te dink, keer ons daardie denke in n voorportaal af deur daaraan te dink as iemand anders se dood. Ek laat die dood selde, indien ooit, toe om in my persoonlike ruimte in te beweeg deur te dink aan mý dood. Faan: Staan op, vat sy baadjie. Nee, hier verloor jy my. Dit is altyd lekker om op hierdie vlak met jou te gesels. Op n manier klim ons gesprekke onder my vel in, en bly dit lank daarna nog soos n goeie hangover in my kop klop. Maar dis op hierdie punt wat jy my bang maak. Bart: Sit, man! Daar is net een manier om oor die dood te dink, wat n kans het om daaroor vrede te bring. Dit is om dit te verpersoonlik, om daaraan te begin dink as mý dood. Om dit in terme van omstandighede, tyd en plek, implikasies en verlies, myne te maak. Faan: Bart, ek is n dokter. Ek sien en ervaar daagliks die dood wanneer ander sterf. Ek het al geleer om die verlies te ly. Ek het al n sterwende geliefde tot aan die einde begelei, en die begrafnis gereël en lank daarna nog gerou. Ek weet wat dit is om met die dood te stoei, en sy pynigende kloue teen my te voel. Bart: Maar so leer jy hom nie ken nie. Die Duitse filosoof, Martin Heidegger, sê die enigste manier waarop die dood die belangrikste feit van die lewe is, is wanneer dit my eie dood is wat ter sprake kom. Dit is my lewe, my gevoel en opinie en uitsig op sake, my ervaring en denke, my vermoëns en geskiedenis, en my bydrae en betrokkenheid tot en by en in die wêreld wat tot niet gaan. Dit kan nie afgelei word uit die dood van iemand anders nie. Faan: Probeer jy vir my sê die enigste plek waar ek n handvatsel aan die amorfe konsep van die dood kry, in my eie lyf is? Bart: Ja. Ek probeer sê dat ons die eeue-oue taktiek van aanval-as-die-beste-manier-van-verdediging ook hier moet toepas. Ek wag nie vir die dood om my te oorval nie, maar doen my voetwerk betyds, en bars by sy domein in. Ek word die ongenooide, en verras hom. Ek gaan kyk hom vierkantig in die oë, vra my vrae in sy gesig. Al ken ek hom nog nie, word hy dan vir my herkenbaar. Ek weet wat om te verwag wanneer hy onaangekondig aan my deur kom klop. Faan: Goed. Kom ek plaas my bestaan, die diepste ondeelbare ek, in my denke in die rol van die lewe wat nou tot n einde kom. Kom ek herkou aan die gevolge, beleef die pyn van verlies in my verbeelding voordat dit verlies word, en jy sê dat ek algaande die impak daarvan so versag? Bart: Jy het dit! Faan: Dit is n aardige ervaring om die dood uit die ban te doen, en in my persoonlike ruimte in te trek, is dit nie? Bart: Tog is daar niks meer algemeen as die dood nie. Dit is die groot gelykmaker, en geeneen ontkom dit nie. Dit is die mees absolute, versekerde, onvermydelike ervaring van die lewe, ongeag wie se lewe dit is. Alle lewens verskil, maar die dood is die een gemene deler in alle lewens. Dit is hoe alle lewe deur alle eeue tot n einde kom. Faan: Jy s reg. Hoeveel maal het ek dit al gesien! Daar is geen sweempie van diskriminasie by die dood nie. Hy oes voor-die-voet, sonder inagneming van ouderdom, stand, ras, klas, geslag, geloof, omstandighede, verbintenisse of rol in die gemeenskap. Hy steur hom nie aan tyd of tydigheid nie, inteendeel, hy slaan byna altyd ontydig toe. Hy is altoos ongenooid, onwelkom en onvanpas. Hy toon
9 geen begrip vir implikasies en gevolge nie, en word so die oorsaak van matelose verdriet, chaos en verwoesting. Bart: Ja, Faan, hy tref enigeen enige tyd, en laat die lastige bewussyn in die uithoeke van my gedagtes dat enige oomblik ook die einde van my tyd kan wees. Faan: Die ergste is; ten spyte van die verwoestende implikasies wat die dood tot gevolg het, is daar ook geen manier om dit te vermy, uit te stel, of te beding vir n meer geleë tyd nie. Bart: Dit het die ou Griekse wysgeer Epicurus laat sê: Vir alle ander bedreigings en ongesteldhede kan daar beskerming verskaf word, maar sover dit die dood betref, woon ons, die mensdom, in n stad sonder mure. Faan: Kyk hoe werk dit: daar is geen appèlprosedure waarvolgens daar teen sy aksie beswaar aangeteken kan word nie. Die dood laat geen ruimte vir kritiek, bevraagtekening of teenstand nie. Daar is niks demokraties aan die dood nie. Dit is die absolute diktator van alle tye. Bart: Hierdie genadelose uitgelewerdheid aan mag, hierdie besef van magteloosheid, dwing n ou tot nederigheid. Die rykste, invloedrykste, sterkste, beroemdste, hooghartigste en suksesvolste sterfling se knieë buig voor die dood, want geen aardse mag het die dood nog ooit bedreig nie. Wanneer die dood van aangesig tot aangesig voor jou gaan staan, beskou hy jou as minder as waarmee jy in die lewe gekom het. Faan: Nee, nou het jy my verloor. Sê weer? Bart: Al het jy, toe jy in die lewe gekom het, geen oproepbare bewussyn of verworwe kennis of ervaring gehad nie, was jy eindeloos meer as net die stoflike liggaampie, iemand se nuwe kind. Jy was vir die wêreld en almal daarin, ook die onmeetbare potensiaal van n leeftyd wat voorlê. Snap jy? Faan: Ja. Vir die dood is jy egter niks meer as die materiaal in jou liggaam nie, en hy stroop selfs dit. Daarom is die dood die groot gelykmaker, en hoogmoed, eiewaarde en vernaamheid se tier. Bart: Van die os op die esel; hierdie brandewyn en coke het nou sy gang deur my lyf gegaan, en nou moet ek ook gaan. Jy weet, na al die jare haat ek dit om jou te vra, maar ek moet gou gaan. Faan: Wat n ou nie vir n pel sal doen nie, nê. Stoot hom in sy rystoel uit. Stoot rystoel terug. Bart: Dankie! Stoot my daar na die venster toe, toe. Faan: Waarom? Dis stiknagdonker daarbuite, daars niks om te sien nie! Kom ek gooi nog n laaste enetjie, want hierdie debat kry nou n mooi momentum. Bart: Sit my voor die venster, dan sit jy daar. Ek wil jou ook nog kan sien. Ek wonder; is dit seer om dood te gaan? Doen die dood die sterwende of afgestorwene enige leed aan? Kan daar enige iets goed aan wees om dood te gaan of om dood te wees? Faan: Is daar n verskil? Ek dink ook dié vrae word grootliks deur die lewe bepaal. Doodgaan kan net goed wees vir n lewe wat nie goed is nie.
10 Bart: Dit bring die kwessie van vrywillige sterwe, of die dood as vrye keuse in die spel. Selfmoord, jy weet? Faan: Nee, dis n ander onderwerp. Of die dood as toestand vir die sterwende of afgestorwene leed meebring, kan ook uit n ander hoek beredeneer word. Op n manier is die dood as n toestand van nie-bestaan-nie, n spieëlbeeld van die nie-bestaan-nie toestand van voor geboorte. Niemand redeneer dat die voorgeboorte toestand vir n individu sleg is nie, so waarom sou dieselfde toestand na die lewe sleg wees? Bart: O nee, hierdie simetrie-argument van jou hou natuurlik nie boek van die verlies aan n persoonlikheid wat in die lewe sy omgewing op n bepaalde manier bewerk, en n invloed op ander in die lewe uitgeoefen het nie. Lewe beteken ook voortdurende verandering, nie net in jouself nie, maar juis ook aan diegene en die dinge om jou. Faan: Ek dink dat die dood jou juis immuun laat teen leed, en teen seerkry. Geen leed se vingers is lank genoeg om anderkant die graf n greep op jou te kry nie. In die dood is daar nie meer n stryd nie. Bart: Tog is daar n lyn te trek tussen dood en stryd. Faan: Daar is n ou van Chicago, Illinois, Tem Horwitz, wat n interessante artikel oor sy skyndoodervaring geskryf het, en hy maak die punt dat al ons stryd altyd n stryd vir lewe is. Hy sê al ons skeppinge en prestasies is maar die joernaal van ons reis op die weg na die einde van ons bestaan. Bart: Ja, dit maak seker sin. Maar dink nou mooi: as dood die onomkeerbare en permanente einde van ons bestaan is, is dit n slegte ding om dood te gaan? Faan: Kyk, wat sleg is aan die dood, is dat dit n einde bring aan n goeie ding die lewe. Al is die lewe vol slegte ervaring en tragedie, is dit op die keper beskou, in wese nie n slegte of selfs neutrale staat nie, maar n goeie een. Kom ons kyk eerder na wat sleg is aan die dood as na wat goed is aan die lewe, dan sou ons kon sê die lewe is goed omdat ons bewustelik alles wat die lewe bied, kan ervaar en geniet. Daarom is die dood sleg, nie omdat die toestand van geen bestaan sleg is nie, maar omdat dit ons van die ervaringe van die lewe ontneem. Dit stroop ons van die belangrikste, of selfs enigste saakmakende bate wat ons het die lewe! Bart: Die dood is net sleg omdat dit ons beroof van wat kon gewees het. Die dood trek n streep deur ons potensiaal. Ander dimensies van ons bestaan, soos wasdom, tragedie, liefde en prestasie kan lewensveranderend wees. Dit kan n nuwe bril wees waardeur ons die wêreld, die toekoms en ander mense sien. Die dood is nie lewensveranderend nie dit bring die lewe tot n einde. Dit gooi geen nuwe lig op die lewe nie dit doof alle lig daarin uit. Dit laat jou nie die wêreld, die toekoms of ander mense anders sien nie, en gee geen ander uitsig daarop nie. Dit laat dit alles gewoon verdwyn. Niks bly oor nie. Faan: Punt by paaltjie, ou pel, die dood maak my bang! Bart: Is ons vrees vir die dood nie dalk een van die heel grootste dryfvere wat ons noop om oor die dood te dink en te praat nie? Die onbekendheid van die dood maak dit vreesaanjaend. Soos alles in die lewe wat onbekend is, en waarop die mensheid nog geen greep kon kry nie, is daar nie veel ander alternatiewe om met die dood om te gaan as om dit te vrees nie.
11 Faan: Dalk, ja. Hierdie algemene vrees onder mense vir die dood bepaal ook ons agenda en strategie daarmee. Dit is die oorsaak dat ons nie in die openbaar daaroor wil praat nie. Dit veroorsaak ons geheimsinnige beheptheid daarmee. Bart: Praat vir jouself! Faan: Nee, ek bedoel, vat nou maar die diereryk. Vir diere is die dood heel anders. Dis is weliswaar vir n dier ook die absolute en finale einde, maar ek dink diere beleef die dood anders. Bart: Want diere wonder nie daaroor nie. Vir n dier tref dit onverwags, soos uit die bloute. Diere hoef nie oor die dood te peins nie, omdat hulle nie oor die lewe peins nie. Dit is net die mens vir wie dit tydens die lewe om sy lewe gaan, wat gedurende sy lewe met tergende vrae oor die lewe getreiter word, vrae soos oor die dood. Faan: As ons ook maar soos die diere kon wees, dat die dood tot die dag van ons dood nie vir ons saak maak nie. Ons sou elke dag kon lewe asof ons dit vir ewig kan doen, sonder dringendheid, verganklikheid en eindes. Ons sou nie daaraan n gedagte gee totdat dit die dag gebeur nie. Bart: Wat sou ons anders wees? As ons in die lewe geen bewustheid van die dood gehad het nie, sou ons anders gelewe het? Faan: Ja, ons sou anders gelewe het! Ons sou nie so in die greep van die dood vasgevang gewees het nie! Al sou ons nog doodgaan, sou ons dood nie so n groot invloed gehad het op hoe ons lewe nie. Die konsep van onsterflikheid en ewige lewe sou nie op ons agenda verskyn het nie. Die dringendheid wat ons lewens gejaagd maak, sou ontbreek. Bart: Ons kan ons nie regtig so n toestand van onbewus wees oor die dood, voorstel nie. Die blote feit dat ons ander mense sien sterf, en dat ons n uitgebreide geheue en denke het, maak so n toestand onmoontlik. Faan: Vir n mens is sy lewe n trajek, n pyl wat uit n boog geskiet word. Jy word met geboorte gelanseer, en ons merk ons geboortedag met herdenkings omdat die begin vir ons belangrik is. Dit word juis vir ons belangrik omdat ons altoos bewus is dat daar ook n einde is. Ons weet die hele tyd dat die pyl weer gaan val. Die lewe is die vlug tussen afskiet en val. Bart: Ons weet egter ook dat die val onvoorspelbaar is, en nie noodwendig aan die einde van n beplande trajek is nie. Dis maar n skoot in die donker, en ons is intens bewus van die moontlikheid dat dit enige tyd iets kan tref! Faan: Die dood lê en loer nie net aan die einde van n lewe nie, dit lek sy lippe van die eerste dag al af! Alle lewe is van die eerste oomblik af kwesbaar vir die dood. Dit is wat my bang maak. Bart: Dit gaan egter nie net daaroor dat die dood as oomblik van die einde vermy word, omdat geen persoonlikheid n einde wil hê nie, dit gaan oor meer. Dit gaan ook nie oor die gebrek aan n padkaart deur die poort van die dood, soos wat die kerk aan ons wil uitdeel nie. Die pynlikste waarheid oor ons vrees vir die dood gaan oor die vraagteken wat die dood oor die sin van ons lewens hang. Dit bly ten diepste n vrees dat die antwoorde op al ons vrae oor die bestaan en bestemming van die mens, oor die enigmas van ons wêreld, ons lewe en onsself, dalk nie vir ons aanvaarbaar sal wees nie. Faan: Hei, ek is maar net n doktertjie. Kom weer?
12 Bart: Sien, die dood laat hom nie flous nie. In die aanskyn van die dood word alle toneelspel, alle waan en valshede kortgeknip. Tot daardie oomblik kan ek nog in die soeke na myself, in die ontwikkeling van my potensiaal en in die definiëring van my plek en bydrae in die samelewing, probeer word wat ek nog nooit was nie. Ek kan nog droom oor hoe en wat ek wil wees. Wanneer ek die dood in die oë kyk, word daardie drome n nagmerrie, bloot omdat drome die trofee van die lewe is, en buite die lewe geen plek het nie. Faan: Dit is in die nagmerrie waar ons vrees gebore word. Bart: Tog opvallend dat hierdie vrees vir en, -hoe noem jy dit? - beheptheid met die dood so n eg menslike verskynsel is. Dit is net die mens vir wie dit in sy bestaan net oor sy bestaan gaan. Diere bestaan maar net, en hulle is nie oor hulle bestaan geërg nie. Hulle dink klaarblyklik nie in hulle lewe oor die dood nie, en hoef dit daarom ook nie te vrees nie. Diere leef asof hulle dit vir altyd kan doen. Hulle is ook nie gepla oor die sin van die lewe nie. Faan: Daar het jy dit nou verpak gekry! Dit is daardie kwessie van die sin van die lewe, wat ons bang maak. Ons vra onsself elke dag daaroor uit, wetende dat die dood vir ons lê en loer. Ons vrees dat ons lewe na die dood nie meer sal saakmaak nie. Onthou jy die fliek Docter Zivago,? Daar was n karakter oor wie gesê is: Sy het gesterf of iewers heen verdwyn, vergete as n naamlose nommer op n lys wat iemand uiteindelik verlê of verloor het. Bart: Die vrees vir die dood is n vrees dat hy ons in sinneloosheid sal betrap, want ons weet hy kom. Ons weet daar is geen manier waarop ons hom kan systap of ontglip nie. Dat die dood kom, is vir ons n gegewe, wanneer hy kom, weet ons nie. Dit is die onsekerheid oor die wanneer-vraag wat die vuur van ons vrees aanblaas. Faan: As ons geweet het wanneer ons sal sterf, kon ons dalk nog iets aan die sin van ons lewe probeer doen, soos studente wat gou sou kon leer voor n verrassingstoets. Bart: Ten diepste is die vrees vir die dood egter die vrees vir verlies. Ons is bang dat ons die kosbaarste van alles gaan verloor; wat jy so flussies na verwys het as daardie ondeelbare ekself. Faan: Vrees vir die dood is eenvoudig om te verstaan. Diegene wat dapper genoeg is om die dood as hulle eie einde te bekyk, sien dit allereers uit n biologiese perspektief. Dit gaan in die eerste plek oor my liggaam wat ophou funksioneer en sterf. Ek sien op na die gemis van n lyf wat my fisiese teenwoordigheid in die wêreld merk. Bart: Ek dink party mense vrees ook die moontlikheid van pyn of ongemak wat met sterwe gepaard kan gaan. Faan: Op n dieper vlak spruit die vrees vir die dood uit die absolute persoonlike domein waar ek met die vermoede gekonfronteer word dat die omvattende ek, die persoonlikheid, die ervaring, verhoudings, kennis, aanvoeling, vaardighede en talente, en al die verskillende rolle wat ek in die samelewing speel, gewoon ophou om te bestaan. Ek vrees dat alles wat ek is en kan wees, en alles wat ek gedink en gedoen het, uitloop op niks. Bart: Sonder om afbreuk te doen aan jou analise van ons vrees vir die dood, dink ek daar is nog n hoek van waaruit die dood bekyk moet word. Dit gaan oor vrees in die vorm van angs. Dit gaan oor
13 die vraag na die sin van die lewe, van mý lewe. Wat as my lewe toe al die tyd nie saak gemaak het nie? Wat as my totale bestaan net n gejaag na wind was? Faan: Jy sien, Bart, dis waar die kerk inkom! Op hierdie punt raak die meeste godsdienste vir hul aanhangers relevant, nee, onmisbaar, of eksistensieel noodsaaklik. Bart: Ek is nog nie reg om met ons gesprek daarheen te gaan nie. As ons oor die kerk praat, praat ons binne die afgemete veld en reëls van die spel. Dan moet ek soos die ander spelers oor die spel dink, en is ek nie meer vry om vir myself te dink nie. Faan: As jy n hiernamaals uit die argument wil hou, is alles met die dood verby vir die een wat gesterf het. Daar kan geargumenteer word dat die afgestorwene se naam, prestasies, bydrae, besigheid en ander nalatenskap tog voortgaan, dat hy of sy nog geëer en herdenk word selfs lank na die afsterwe, maar dit berus nie by die afgestorwene nie. Vir hom of haar is sy aardse bestaan met afsterwe verby, en is dit in die hande van die oorlewendes om met sy of haar idees, besittings, prestasies en bydrae te handel. Bart: In Afrika word daar in die gebruik van voorvaderlike verering n interessante onderskeid tussen die sg. lewende dooies en die dooie dooies getref. Die lewende dooies is afgestorwenes wat nog onthou en in gedagtenis versorg word deur mense in die lewe; kinders, kleinkinders, vriende en familie. n Dooie dooie is iemand wat niemand in die lewe oor het wat hom of haar geken het, of onthou nie. Daar is dus geen band met die lewendes meer oor nie. Dit word allerweë as n meer traumatiese gebeurtenis beskou om te verskuif van die kring van die lewende dooies na die dooie dooies, as van die lewe na die dood. Faan: Interessant! Dit bly egter die lewendes wat die status van die dooies bepaal. Bart: Oor waar presies die onderskeid tussen lewe en dood gesetel is, is daar eweneens n dispuut. Daar is n hele paar beskouings oor wanneer iemand dood is. Sommige glo n mens is dood wanneer die sirkulasie van bloed en suurstof gaan staan, en die liggaamstemperatuur afneem. Vir hulle gaan dit oor die liggaamlike ek wat tot n einde kom. Faan: Meeste mense glo dat die brein die setel van die lewe is, en dat n pasiënt dood is wanneer die totale brein onfunksioneel is, breindood, jy weet. Bart: Vir mense wat so glo, is daar iets van n ander definisie van myself ter sprake; dat ek meer as net liggaam is. Ek is veral ook n denkende organisme, en dit is wat my van ander vorme van lewe onderskei. Sulke mense neem dit dikwels nog n entjie verder, en glo dat die uitwissing van my kapasiteit om n unieke persoonlikheid te wees, en om op n sielkundige vlak in bepaalde verhoudings met ander (en ook met myself) te staan, dood verteenwoordig. Faan: Ek sê dat die boonste funksies van die brein, dit wil sê die deel van die brein wat onwillekeurige funksies soos hartklop, en die rek en krimp van die oogpupil beheer, die deurslag gee by bepaling of n pasiënt nog lewe, al dan nie. Bart: Ja, dokter! Die voorstanders van die siening dat dood primêr die faal van liggaamlike funksies is, het egter op die speelveld van die logika, n voorsprong. n Ongeluk of frats kan jou geheue, en jou unieke persoonlikheid uitwis, sonder dat dit veel meer van n impak op jou gesondheid het. Jou denkende fakulteite, trouens, jou brein as sodanig kan onherstelbaar beskadig word sodat jy weinig meer as n koolkop is, maar steeds lewe.
14 Faan: Dis so! Daar is kollegas van my wat op dieselfde trant wil argumenteer dat n brein, oftewel die denke en bewussyn, dalk eendag uit n liggaam verwyder en onafhanklik daarvan in stand gehou sal kan word, maar is dit dan nog n mens waarvan ons praat? Bart: In die VSA is daar in 1981 tussen deelstate ooreengekom (in die Uniform Determination of Death Act), dat die dood intree wanneer alle sirkulasie en respiratoriese funksies onomkeerbaar staak, of wanneer alle funksies van die brein en breinstam staak. Dit word voorgeskryf as mediese toets om dood te bepaal. In die Verenigde Koninkryk is die maatstaf die permanente funksionele dood van die breinstam. Faan: Die debat oor waar presies die grens tussen lewe en dood lê, het al omvattende gevolge gehad. Vir baie eeue was die populêre siening dat die lewe in die hart gesetel is. Dr. Chris Barnard se monumentale prestasie van 1967 in die Grootte Schuur Hospitaal in Kaapstad, toe hy die eerste suksesvolle hartoorplanting uitgevoer het, het tot n groot mate (en onder luide protes uit sommige kringe) daardie siening die nek in geslaan. Die moderne klem op die brein as setel, en breinfunksies as merkers van die lewe, is eweneens aan toekomstige repudiasie blootgestel. Die eerste breinoorplanting sal daardie siening op sy kop keer. Bart: Dink jy regtig dit is moontlik? Faan: Ek dink so, ja. Minder mense is bewus van die tweede suksesvolle hartoorplanting, minder as n jaar na Dr. Chris Barnard se historiese prestasie. Meer as enige ander voorval het dit die debat oor wanneer n persoon dood is, op n spits gedryf. Dit het gebeur in Japan, waar ene prof. Wada ook n suksesvolle hartoorplanting uitgevoer het, maar omvattende weerstand uit die Japanese samelewing op die lyf geloop het. Bart: Japan is waarskynlik die ontwikkelde land met die minste orgaanoorplantings en skenkers per capita van sy bevolking. Hulle het een of ander weersin in orgaanoorplantings, né. Faan: Jy sien, daar is destyds ernstige vrae gevra oor of die skenker werklik dood was. So hewig was die debat in Japanese mediese- en mediakringe dat dit die wetenskaplike prestasie totaal en al oorskadu het. Die Japanese se hang-up met orgaanoorplantings is n direkte uitvloeisel van prof. Wada se omstrede hartoorplanting. Dit blyk dat die meeste Japanese die mening huldig dat die dood pas eers intree wanneer sirkulasie gaan staan, en liggaamstemperatuur afneem, selfs al is die pasiënt tegnies breindood. Bart: So die Japanese dink die skenker was nog nie werklik dood toe sy organe verwyder is nie? Praat van bisar! Maar wat sê jy, dokter, wanneer begin n mens sterf? Is daar minder van n diskoers daaroor? Faan: Nie regtig nie. Sommige mense glo dit is waar liggaamlike groei en ontwikkeling n keerpunt bereik in die middel twintigerjare, want daarna is die liggaam net besig met instandhouding en stelselmatige agteruitgang. Sommige meen dit is effe later, wanneer die liggaam se vermoë om homself te herstel en in stand te hou, begin afneem. Bart: Nee, ek dink dat die mens (en alle ander lewende organismes) begin sterf op die oomblik wanneer hulle gebore word, en dit voleindig word wanneer die basiese funksies wat die liggaam instandhou, staak. My dop is op. Het jy heeltemal van joune vergeet? Faan: Ek het, ja! Wag, ek top dit gou op! Jou siening leun natuurlik swaar op die uitgangspunt dat veroudering slegs vir die gelukkiges die sterwensproses uitmaak, omdat n hartaanval, beroerte,
15 terminale siekte, ongeluk of doodslag enige oomblik en op enige stadium van die lewe, n einde aan die lewe kan maak. Bart: Die dood-as-einde konsep hou n veel groter implikasie vir die lewe in. Dit maak die lewe gejaagd. Dit skep n onstuitbare dringendheid aan die lewe. Selfs al is ons huiwerig om aan die dood as my dood te dink, en selfs al verban ons die tema uit ons gesprekke en uit ons samelewing, klop die dood aanhoudend aan die verborge uithoeke van ons bewussyn. Nieteenstaande ons versuim om pertinente aandag daaraan te gee, herinner die bewustheid van die dood ons altoos dat ons nie vir altyd hier sal wees nie, en dat alles tot n einde kom. Dit waarsku ons aanhoudend dat ons dit wat ons wil doen, moet klaarkry, want ons tyd is beperk. Faan: Staan op en gaan skink nog n glas. Was dit nie vir die onontkombare werklikheid van die dood nie, was daar geen noodsaak om ons aan tyd te steur nie. Alles sou kon oorstaan tot n later datum, want daar sou altyd weer n geleentheid geskep kon word om n saak af te handel. Die dood is egter ons vernaamste pasaangeër, en dit druk die tempo genadeloos op. Bart: Weet jy, Faan, tensy iemand jou vermoor, of jy in n ongeluk omkom, of aan n hartaanval of dergelike doodslag, dink ek nogal n mens weet gewoonlik dat jy sterwe. Jy kan nog groet. Dit is die ongelukkiges wat sterf sonder om te kan groet, wat eensklaps en onverwags net weg is. Faan: Ja, maar ek dink tog om te sterwe is selde n vreugdevolle ervaring, al is dit soms n verligting. Bart: terwyl Faan sy drankie regskuif, Dankie! Kyk gou daar in die CD-laai, onder die radio. Daar is n koerantknipsel van n ope brief wat Oom Wimpie de Klerk, FW se broer, aan al sy vriende en kennisse geskryf het voor sy dood. Sien jy dit? Faan: haal die knipsel uit, vou dit oop: Augustus 2009, aan al my mense. Ek groet met nostalgie en verlange. Ek groet julle onwillig. Ek wou nog by julle wees. Maar die sterflikheid is n feit. Bart: Dit is by uitstek die onafgehandeldheid van sake aan die einde van jou lewe wat dikwels ook n onvergenoegdheid teweegbring, wat veroorsaak dat sommiges onwillig groet. Die tyd het jou gevang. Jy wou nog meer lees, meer met vriende, familie of met die kinders deel, meer gaan stap of reis of teater-toe gaan. Faan: lees verder Ek sou meer wou geniet het van die son en die spel en die leeglê en die gewoon gesellige menswees. Bart sê hardop saam: Ek sou meer wou geniet het van poësie/letterkunde/die estetika. Ek sou daarin wou studeer het. Ek was te besig met myself en my probleme. Ek sou meer wou geniet het van die warmte van menswees en die skoonheid van die aarde. Die sin van lewe is om te lewe. En ek sou meer die liefde geniet het die gee en ontvang van liefde want dit is die kristal van die lewe. Faan: Treffend, né. Smaak my die finaliteit van die dood vang jou op die sterfbed. Wat nog nie gedoen is nie, gaan nou nie meer gedoen word nie. Wat nie gesê is nie, gaan ongesê bly, en wat gedaan is, kan nou nie meer ongedaan gemaak word nie. Bart: Maar soms bring die dood verligting. Soms is dit n einde aan pyn, ongemak, onsekerheid, wanhoop. Dan is die dood nie noodwendig die onwelkome besoeker nie. Aan die einde is daar mense wat met verwagting uitsien na die dood.
16 Hulle kyk lank vir mekaar in stilte. Bart: Dit is selfs dalk hulle keuse. Faan: Ek kan my indink dat daar dalk gevalle is waar die dood verwelkom, selfs omarm word. Die dood word soms opgesoek, ingenooi, selfs gekaap en ontvoer. Vir baie word die dood n uitweg, die enigste alternatief, meer as n opsie, trouens, soos jy sê, n keuse. Bart: Elke mens is die argitek van sy eie lewe. Jy ontwerp dit algaande deur die keuses wat jy maak. Dominee en sy fênklub sal seker teen hierdie stelling beswaar maak, en vra of daar nie n hoër Beskikker is wat jou lotgevalle bepaal nie, maar selfs daaroor het die individu n keuse of hy of sy in so n Hoër Hand glo of nie. Faan: Nee, ek koop jou punt. Elke keuse wat jy neem, open n nuwe spektrum van moontlikhede, en sluit n ander spektrum vorentoe uit. So kies jy jou vakrigting, wat lei tot jou beroep, en wat lei tot jou werkplek en werkomstandighede, en tot jou status en inkomste. So kies jy ook n lewensmaat (of nie), wat lei tot jou gesin, jou familie, jou huis as tuiste. Elke keuse open n reeks nuwe opsies, en maak ander weer toe. Ons word daagliks met daardie lewensbepalende keuses gekonfronteer. Bart: Dan moet jy kan verstaan dat dit kan gebeur dat my lewenspad in n doodloopstraat beland, en dat my opsies almal onaanvaarbaar raak. Aan die uiterste rant van elke spektrum van opsies is daar altyd n ontsnappingsroete; die escape-knoppie, die dood. Dit kan gebeur dat alle ander opsies vir die ontplooiing van die lewe so onaanvaarbaar is, dat n individu besluit om nie een daarvan te kies nie, trouens, om eerder teen die lewe self te kies. Faan: Wat ek sou kon aanvaar, is dat die idée dat n mens sy eie lewe aan die hand van sy keuses ontwerp, veronderstel dat daardie keuses vry is. Vryheid van keuse is n voorwaarde vir n menswaardige bestaan. Dit is waarom slawerny so verwerplik is; dit ontneem die individu van vryheid van keuses, en stroop hom van sy menswaardigheid. n Slaaf is nie die ontwerper van sy eie lewe nie, want die keuses wat sy toekoms bepaal, word vir hom geneem. Hy kan sy lewe terug steel deur te ontsnap of te dros, wat dikwels strafbaar is met die dood. Dit stel hom voor die keuse van n slaafbestaan of die risiko van die dood. Bart: Volgens die Marxiste plaas armoede dieselfde beperkinge op mense se vryheid van keuse, en volgens die Neo-marxiste of aanhangers van die Kritiese Teorie, is dit die gejaagdheid van die moderne tegnokratiese bestaan wat die mens van sy waardigheid en n sinvolle lewe beroof. Skuld, uitbuitery, misbruik, mishandeling, terminale siekte, liefdesverraad en vervolging is die soort straatname in die lewe wat nêrens heen lei nie, en grondoorsake van sinneloosheid word. Hoe dit ook al sy, as jy nie die vryheid geniet om jou lewe deur jou keuses na jou smaak en behoeftes in te rig nie, is die sin van jou bestaan in gedrang. Faan: Sê jy dat n keuse vir die dood vir sommige mense die enigste manier is om aan sinneloosheid, pyn of onwaardigheid te ontkom? Bart: Jy verstaan my reg. Vir sommiges is dit die enigste vrye keuse wat hulle ooit neem. Faan: Ek hoor jou. Die dood is soms al antwoord wat by n wanhopige gees opkom as die drie belangrikste vrae oor sy of haar bestaan nie meer geantwoord kan word nie. Dit maak sin vir n twyfelaar wat nie meer weet waarom hy of sy hier is, of hoegenaamd ís nie. Dit word n opsie vir