Ingrid Jonker-prys 2017 - Duende: Die plofkrag van poësie - Afrikaans.com
Ingrid Jonker-prys 2017 – Duende: Die plofkrag van poësie
Ingrid Jonker-prys 2017
Die kortlys vir die Ingrid Jonker-prys vir Afrikaanse debuutdigbundels wat in 2015 en 2016 gepubliseer is, is pas bekend gemaak. Die prys word jaarliks beurtelings aan 'n Afrikaanse of 'n Engelse debuutdigbundel toegeken – die twee tale waarin Ingrid Jonker geskryf het.
Die volgende bundels verskyn op die kortlys (in alfabetiese volgorde volgens die digters se vanne): Hendrik J Botha se Atropos, Bibi Slippers se Fotostaatmasjien en Hilda Smits se Die bome reusagtig soos ons was. Die wenner word op 1 September bekend gemaak en die prys word op 16 September by die Tuin van Digters in Wellington oorhandig. Lees meer.
In hierdie artikel, bespreek Tessa Louw duende en veral die voorkoms van duende in Afrikaanse gedigte.
Lees A.S. Kline se vertaling van Lorca se lesing hier.
"The duende, then, is a power, not a work. It is a struggle, not a thought"
Vir Lorca is die duende 'n misterieuse energie, 'n aardgees, kreatiewe inspirasie en die dwingende begeerte om kuns te skep. Duende opsigself is onverklaarbaar en kan nooit werklik by wyse van 'n enkele definisie vasgepen word nie. Volgens Lorca kan duende ook nie rasioneel weggedink word nie en assosieer hy duende met sigbare angs, irrasionele begeertes, erotiek, demoniese entoesiasme en 'n fassinasie met die dood. Ons kan dan ook sê dat duende kreatiewe inspirasie is in die teenwoordigheid van die dood, omdat daar 'n element van angs en vrees by gedagte aan verganklikheid ontstaan en dat die digter dan by wyse van sy gedig die dood, momenteel, transendeer. Duende sal hom waarskynlik nie by die digter aanmeld as hy nie die moontlikheid van dood bespeur nie.
Duende is 'n elektrifiserende krag wat deur 'n gedig vloei. Dit is nie 'n gedagte nie, maar 'n bewustelike stryd en verg roekelose waagmoed aan die kant van die digter.
Die duende verwond, hy trek bloed en stoei met die digter op die rand van 'n afgrond. Oor hierdie wond mag daar dalk 'n roof groei, maar hy genees nooit ten volle nie. Duende sit huis op in die donker skadu van die gees en hy vereis altyd emosie – altyd! Taal word tot op breekpunt onder die gewig van emosie geplaas. Middelmatigheid staan hom nie aan nie en hy vermy poësie wat emosioneel gebalanseerd is; daardie gedig waarin emosie getemper is tot middeltoon van die rede. Inteendeel, hy dring aan op donker klanke, op diepsang (canto jondo) en verwerp mooisang. Hy vereis nie dissipline nie; hy bruis deur die bloed; hy walg en put jou uit en hy verwoes alle bestaande style en bring vernuwing; vernuwing wat ekstase bring soortgelyk aan religieuse euforie.
"Duende is a wind that breathes through the empty arches over the heads of the dead; it is the wing of a wounded hawk that floats through the crushed grass and flares out of the swollen side-walks; it is a dream that mocks the bloody mockingbird and flees through the empty subway tunnels and soars out of the broken chest of bridges; it is a joy that burns and a suffering that scalds, like hot ice; it is a cry that rises out of the human body and annunciates the constant baptism of newly created things."[Lorca]
Begrip vir die menslike kondisie en vir liefde word eenvoudiger en meer toeganklik gemaak wanneer duende teenwoordig is. Dit bring met hom saam 'n universele waarheid wat instinktief aangevoel word, maar nie noodwendig verklaar kan word nie. Duende laat rillings teen jou ruggraad afhardloop; dit laat 'n vloed van emosie opwel en die intensiteit daarvan raak byna ondraaglik. Duende gryp nie net die digter aan nie, maar ook die gehoor of die leser.
Digterlike inspirasie word geput vanuit twee bronne
In die eerste plek word die digter geïnspireer deur die teleurstellings en wonders van die konkrete wêreld waarbinne hy leef – mense, geliefdes, die natuur, die kosmos, die politiek en alles wat feitlik bestaan en waarneembaar is. Om vanuit hierdie wêreld poësie te skep, vra kennis, ondervinding, repetisie, waarneming ens. Dit is moontlik vir die digter om sy kuns te beoefen met slegs hierdie dinge tot sy beskikking. Baie digters doen.
"Die plofkrag van poësie lê vir my in beeldspraak." [Melt Myburgh]
Gedigte wat 'n mens diep emosioneel aangeraak, is die gedigte wat jou sal bybly. Dit is ook daardie gedigte waarin die menslike kondisie eerlik verwoord word wat volstrek weier om die geheue te verlaat. Soos met alle vorme van kuns, vereis poësie ook eerlikheid van die digter om eg te kan opklink in die kamers van die hart. Verse wat oorspronklike en kreatiewe beeldspraak (metafore en vergelykings) omhels, gaan ook nie maklik vergeet word nie.
'n Paar voorbeelde van gedigte wat in my geheue bly vassteek en waarin ek die aanwesigheid van duende aanvoel:
• Lieze Stassen sing 'n verwerking van hierdie gedig in "Om te Breyten" (canto jondo, tener duende).
as jy "Here, hoor my, Here, help" roep
in 'n vrugbare terugverlang
jou vas en dans met jou
'n fyn antieke griekse profiel
Ek vra vir 'n oomblik U aandag:
Daar is nog 'n paar vrae ook wat ek wil vra:
En U het nie 'n vinger gelig nie Here Vader van die diewe
• Luister na Nicole Holm se die sielvolle voordrag van Jeanne Goosen se gedigte.
of skroei hulle godswart maer in die klipwoestyn'
ek tree terug op die parkeraad se stoep
klip is onsmeebaar lees ek
klip het 'n enkele identiteit
gee my taal vir klip pleit ek
na 'n dag roepend in die Richtersveld bergwoestyn
ek soek taal
soos: die skitterende wit gebit van klip
soos: klipwaterval kanteldam
hoe lê die klipkraag van verdriet
skrobbeer vandag die hanekam
'dit bliksemswil rym!
ek van hier
jil verby jou slagyster van skeurklip of deurmekaarklip
kots van 'n reël met smoltklip lekklip of striemklip
ek hoon die klipliewenheid van streelklip
die drolsagte bruikbaarheid van slypklip breiklip wasklip en hangklip
ek's my eie ding
in my klipvel is ek
dis lelik hier, dink ek by myself
in die laaste bog wat die Oranje maak voor hy see in bloei
Ingrid Jonker se graf
• Ingrid Jonker lees Die kind is nie dood nie.
• Nelson Mandela lees The child is not dead.
Vir die skryf van hierdie artikel het ek gebruik gemaak van Lorca se oorsproklike lesing, Juego y Theoria del Duende (Theory and Play of the Duende) soos uit Spaans vertaal deur A.S. Kline, 2007.
Ek het na die aanwesigheid van duende in Afrikaanse gedigte gekyk.
Foto's en artikel deur Tessa Louw
Tessa Louw woon in Stellenbosch. Sy is 'n fotograaf en grafiese ontwerper wat ook skilder en skrywers help met hulle manuskripte. Sy het onlangs saam met Marinda du Toit 'n animasiefilm, "Perron" vir Filmverse 2 gemaak.