ŉ Muurskildery in Teotihuacán, Meksiko (ca. 200 AD) wat ŉ persoon uitbeeld met ŉ banderol uit sy mond, wat spraak simboliseer.
Braille-skrif verteenwoordig taal in ŉ tasbare vorm.
Menslike taal is uniek aangesien dit die eienskappe van produktiwiteit, rekursie en verplasing, besit en omdat dit totaal afhanklik is van sosiale konvensie en aangeleer moet word. Die ingewikkelde struktuur leen homself tot ŉ heelwat wyer reeks van moontlike uitdrukkings en gebruike as enige bekende sisteem van dierkommunikasie. Taal, word vermoed, het ontstaan nadat vroeë hominine begin het om geleidelik hulle primaat-kommunikasiesisteme te verander en die vermoë bekom het om ŉ teorie te vorm van ŉ ander se gedagtes en ŉ gedeelde intensionaliteit.
Tale ontwikkel en diversifiseer met tyd, en die geskiedenis van hul evolusie kan gerekonstrueer word deur moderne tale te vergelyk om vas te stel watter eienskappe hulle erftale moes besit vir die latere stadiums om te kan voorkom. ŉ Groep tale wat afstam van ŉ gesamentlike voorganger staan bekend as ŉ taalfamilie. Die mees gesproke tale in die wêreld vandag behoort aan die Indo-Europese familie, wat tale insluit soos Engels, Spaans, Portugees, Russies en Hindi; die Sino-Tibetaanse tale, wat Mandaryn, Kantonees en nog heelwat ander insluit; die Afro-Asiatiese familie wat uit Arabies, Amharies, Somalies en Hebreeus bestaan; en die Bantoetale wat Swahili, Zoeloe, Sjôna en honderde ander tale insluit wat regdeur Afrika gepraat word. Die konsensus is dat tussen 50% en 90% van die tale wat tans gepraat word uitgesterf sal wees teen 2100.
Die hoofartikel vir hierdie kategorie/afdeling is: Taalfilosofie.
Die Afrikaanse/Nederlandse woord "taal" stam oorspronklik van die Indo-Europese *"dol-" af wat in Germaans "talō" geword het, wat beide "om te tel" en "vertel" of "spreek" beteken. Die Engelse woord "tale" het sy oorsprong ook van hier af. "Tel/tal" en "taal" deel ŉ oorsprong in betekenis hoewel die eersgenoemde verander het om syferwerk te beteken. Die woord "vertel" dui nog op die ou gesamentlike betekenis. Die woord word soms gebruik om te verwys na kodes, geheime skrifte en ander tipes kunsmatig saamgestelde kommunikasiestelsels soos in die gebruik vir rekenaarprogrammering. ŉ Taal in hierdie opsig is ŉ sisteem van tekens, vir enkodering en dekodering van inligting. Hierdie artikel is spesifiek gemoeid met die eienskappe van natuurlike menslike taal soos dit bestudeer word in die vakgebied taalwetenskappe of taalkunde (linguistiek).
As ŉ voorwerp van taalkundige studie, het "taal" twee vername betekenisse: ŉ abstrakte konsep, en ŉ spesifieke taalkundige sisteem, byvoorbeeld "Frans". Die Switserse taalkundige Ferdinand de Saussure, wat die moderne vakgebied van taalkunde gedefinieer het, het eerstens eksplisiet hierdie onderskeiding geformuleer deur gebruik te maak van die Franse woord langage vir taal as ŉ konsep, langue as ŉ bepaalde instansie van ŉ taalsisteem, en parole vir die konkrete gebruik van spraak in ŉ bepaalde taal.
Wanneer daar van taal gepraat word as ŉ algemene konsep kan definisies gebruik word wat die verskillende aspekte van die verskynsel uitlig. Die definisies bring ook verskillende benaderings en begrippe van taal mee, en hulle belig weer verskeie en soms teenstrydige skole van taalkundige teorie.
Verstandelike vermoë, orgaan of instink[wysig]
Een definisie beskou taal vernaam as die verstandelike vermoë wat mense in staat stel om linguistiese gedrag te onderneem: om tale aan te leer en uitinge te vorm en verstaan. Die definisie belig die universaliteit van taal tot alle mense en lê klem op die biologiese basis vir die menslike vermoë vir taal as ŉ unieke ontwikkeling van die menslike verstand. Voorstaanders van die siening dat die dryfkrag agter taalverwerwing ingebore is, beweer gereeld dat dit ondersteun word deur die feit dat alle kognitief normale kinders, wat groot word in ŉ omgewing waar taal toeganklik is, dit sal aanleer sonder formele onderrig. Taal kan spontaan ontwikkel in omgewings waar mense lewe of saam grootword sonder ŉ gemeenskaplike taal, byvoordeel kreooltale en spontaan ontwikkelde gebaretale soos Nicaraguaanse gebaretaal. Die siening wat teruggeneem kan word na Kant en Descartes, verstaan taal oor die algemeen as grootliks ingebore, soos byvoorbeeld Chomsky se teorie van Universele Grammatika, of die Amerikaanse filosoof Jerry Fodor se ekstreme ingeboorteteorie. Hierdie tipe definisies word algemeen toegepas deur taalstudies binne ŉ kognitiewe wetenskapraamwerk en in neurolinguistiek.
Nog ŉ definisie beskou taal as ŉ formele sisteem van tekens wat beheer word deur grammatikareëls van kombinasies om betekenis te kommunikeer. Die definisies beklemtoon dat menslike tale beskryf kan word as geslote gestruktureerde stelsels bestaande uit reëls wat bepaalde tekens koppel aan bepaalde betekenisse. Hierdie strukturalistiese siening van tale is aanvanklik deur Ferdinand de Saussure voorgestel, en sy strukturalisme bly fundamenteel vir meeste benaderings tot taal vandag.
Sommige voorstanders van hierdie uitgangspunt oor taal bepleit ŉ formele benadering met die bestudering van taalstrukture deur die identifisering van sy basiese elemente, en daarna deur die saamstel van ŉ formele betekenis van die reëls waarvolgens die elemente saamkom om woorde en sinne te vorm. Die vernaamste voorstander van so ŉ teorie is Noam Chomsky, die vader van die generatiewe teorie van grammatika, wat taal beskryf as ŉ spesifieke stel sinne wat gegenereer kan word vanuit 'n bepaalde stel reëls. Chomsky beskou die reëls as ŉ ingebore eienskap van die menslike verstand en om die kern van wat taal is saam te stel Formele definisies van taal word algemeen gebruik in formele logika, formele teorieë van grammatika en toegepaste rekenaarlinguistiek.
Gereedskap vir kommunikasie[wysig]
Twee mans en vrouens wat ŉ gesprek voer in Amerikaanse gebaretaal.
Weer ŉ ander definisie sien taal as ŉ sisteem van kommunikasie wat mense in staat stel om saam te werk. Die definisies lê klem op die sosiale rol van taal en die feit dat mense dit gebruik om hulself uit te druk en voorwerpe in hulle omgewing te manipuleer. Funksionele teorieë van grammatika verduidelik grammatikale strukture deur hulle kommunikatiewe funksies, en verstaan dat die grammatikale strukture van tale die eindproduk is van ŉ aanpassingsproses waarvolgens grammatika "pasgemaak" is om die kommunikatiewe belange van sy gebruikers te dien.
Hierdie beskouing van taal word geassosieer met die studie van taal in pragmatiese, kognitiewe en interaktiewe raamwerke, asook in sosiolinguistiek en taalkundige antropologie. Funksionalistiese teorieë neig om grammatika te bestudeer as dinamiese verskynsels, as strukture wat heeltyd in ŉ proses van verandering verkeer soos dit aangewend word deur sy sprekers. Die beskouing plaas belangrikheid op die studie van linguistiese tipologie of die klassifikasie van tale volgens strukturele eienskappe, soos aangedui kan word dat prosesse van grammatikalisering geneig is om trajekte te volg wat gedeeltelik afhanklik is van tipologie. In die filosofie van taal word die sienings dikwels geassosieer met Ludwig Wittgenstein se latere werke en gewone taalfilosowe soos Paul Grice, John Searle en J. L. Austin.
Die unieke status van menslike taal[wysig]
Die hoofartikels vir hierdie kategorie/afdeling is: Dieretaal en Grootaaptaal.
Menslike taal is uniek in vergelyking met ander vorms van kommunikasie, soos gebruik deur diere. Kommunikasiesisteme wat deur ander diere gebruik word soos bye of ape is geslote sisteme wat bestaan uit ŉ vaste aantal moontlike dinge wat uitgedruk kan word.
In teenstelling is menslike taal oop en produktief, wat beteken dat dit mense toelaat om ŉ eindelose stel uitinge voort te bring vanuit ŉ eindige stel elemente, en om nuwe woorde en sinne op te diep. Dit word moontlik gemaak omdat menslike taal gebaseer is op ŉ tweeledige kode, waar ŉ vaste aantal betekenislose elemente (bv. Klanke, letters en gebare) gekombineer kan word om eenhede van betekenis te vorm (woorde en sinne). Bowendien is die simbole en grammatikale reëls van enige taal grootliks arbitrêr, menende dat die sisteem slegs aangeleer kan word deur sosiale interaksie. Die bekende kommunikasiestelsels wat aan die ander kant deur diere gebruik word, kan slegs ŉ vaste aantal uitinge oplewer wat meestal geneties oorgedra word.
Verskeie dierespesies toon die vermoë om kommunikasievorms aan te leer deur sosiale onderrig, soos die Bonobo Kanzi, wat geleer is om homself uit te druk met behulp van ŉ stel simboliese leksiegramme. Ooreenkomstig leer heelwat walvis- en voëlspesies hulle gesange aan deur ander lede van die groep na te maak. Hoewel sommige diere ŉ groot aantal woorde en simbole kan aanleer,[notas 1] kon nie een nog soveel verskillende tekens aanleer soos wat algemeen geken word deur ŉ 4 jarige mens nie, ook het nie een al enige iets kon aanleer wat die komplekse grammatika van menslike taal reflekteer nie.
Menslike taal verskil ook van dierekommunikasiesisteme deurdat dit gebruik maak van grammaties en semantiese kategorieë, soos die selfstandige naamwoord en werkwoord, hede en verlede, om uitermate ingewikkelde betekenisse uit te druk. Menslike taal is ook uniek omdat dit rekursiwiteit besit: die manier waarop byvoorbeeld ŉ selfstandige naamwoordstuk die vermoë het om ŉ ander selfstandige naamwoordstuk te bevat (soos in "[[die sjimpansee] se lippe]") of ŉ sinstuk wat ŉ sinstuk kan bevat (soos in "[Ek sien [die hond hardloop]]"). Menslike taal is ook die enigste natuurlike kommunikasiesisteem wat modaliteit-onafhanklik is, betekende dat dit nie net vir kommunikasie gebruik kan word deur een kanaal of medium nie, maar deur verskeie – die gesproke taal gebruik byvoorbeeld ouditiewe modaliteit terwyl gebaretale en skryfkuns van visuele modaliteit gebruik maak, en braille-skryfwerk weer van tasbare modaliteit.
Die hoofartikels vir hierdie kategorie/afdeling is: Oorsprong van taal en Oorsprong van spraak.
75–80 000-jaar-oue artefakte uit die Blombos grotte, Suid-Afrika, insluitend ŉ stuk gegraveerde oker met diagonaal oorkruis-gearseerde patrone, moontlik die oudste bekende voorbeeld van simbole.
Teorieë rakende die oorsprong van taal kan ingedeel word volgens hulle basiese aannames. Sommige teorieë is gebaseer op die idee dat taal so kompleks is dat mens nie kan indink hoe dit skielik te voorskyn gekom het vanuit niks tot in sy huidige vorm nie, maar dat dit moes ontwikkel het vanuit vroeë prelinguistiese sisteme onder ons voormensagtige voorgeslagte. Hierdie teorieë kan kontinuïteitgebaseerde teorieë genoem word. Die teenoorgestelde siening is dat taal so ŉ unieke menslike eienskap is dat dit nie vergelyk kan word met enigiets gevind onder niemensagtiges nie en daarom skielik te voorskyn moes kom tydens die oorgang van pre-hominiedes na die vroeë mens. Hierdie teorieë kan beskryf word as diskontinuïteit gebaseerd. Insgelyks beskou teorieë gebaseer op Chomsky se Generatiewe siening van taal dat taal meestal ŉ ingebore fakulteit is wat grootliks geneties gekodeer is, terwyl funksionalistiese teorieë dit sien as ŉ sisteem wat merendeels kultureel is en aangeleer word deur sosiale interaksie.
Tans is die enigste prominente voorstaander van ŉ diskontinuïteitgebaseerde teorie van menslike taaloorsprong die taalkundige en filosoof Noam Chomsky. Chomsky stel voor dat "ŉ lukrake mutasie plaasgevind het, miskien na ŉ rare kosmiese-straalstortbui waartydens dit die verstand geherorganiseer het en ŉ taalorgaan ingeplant het in ŉ andersins primaatbrein." Hoewel hy waarsku teen ŉ te letterlike opneem van die storie, dring Chomsky nogtans daarop aan dat "dit kan nader aan die realiteit wees as enige ander feeverhale wat vertel word oor evolusionêre prosesse, insluitend taal."
Kontinuïteitgebaseerde teorieë word tans deur ŉ meerderheid geleerdes gehuldig, maar hulle verskil in hulle sienings oor die ontwikkeling. Diegene wat taal beskou as meestal ingebore, byvoorbeeld die sielkundige Steven Pinker, huldig die presedente as dierebewustheid, terwyl die wat taal beskou as ŉ sosiaal-aangeleerde gereedskapstuk vir kommunikasie, soos die sielkundige Michael Tomasello, sien dit as ontwikkeling vanuit dierekommunikasie, of primaatgebare of vokale kommunikasie as ondersteuning vir samewerking. Ander kontinuïteitgebaseerde modelle se beskouing is dat taal ontwikkel het uit musiek, ŉ siening alreeds omhels deur Jean-Jacques Rousseau, Johann Gottfried von Herder, Wilhelm von Humboldt en Charles Darwin. ŉ Prominente hedendaagse voorstaander hiervan is die argeoloog Steven Mithen.
Die studie van taal[wysig]
Die hoofartikels vir hierdie kategorie/afdeling is: Taalkunde en Die geskiedenis van taalwetenskap.
Die studie van taal, taalkunde, het tot ŉ wetenskap ontwikkel sedert die eerste grammatikale beskrywings van spesifieke tale in Indië meer as 2000 jaar gelede. Vandag is taalkunde ŉ wetenskap gemoeid met alle aspekte van taal, en word dit bestudeer vanuit al die bogenoemde teoretiese standpunte.
Die formele studie van taal het volgens algemene beskouings in Indië begin met Pāṇini, die 5de-eeu-v.Ch grammatikus wat 3 959 reëls geformuleer het vir Sanskrit morfologie. Sumeriese skrifgeleerdes het egter reeds rondom 1900 v.Ch die verskille tussen Sumeries en Akkadies ondersoek. Daaropvolgende grammatikale tradisies is ontwikkel in al die antieke kulture wat skryfkuns aangeneem het.
In die 17de eeu AD het die Franse Port-Royal Grammatikusse die idee ontwikkel dat die grammatika van alle tale ŉ refleksie is van die universele fundamentele beginsels van denke, en daarom is grammatika universeel. In die 18de eeu het die eerste gebruik van die vergelykende metode deur die Britse filoloog en kenner van antieke Indië, William Jones, die opkoms van vergelykende taalkunde gelei. Die wetenskaplike studie van taal is deur Wilhelm von Humboldt uitgebrei van Indo-Europees tot taal in die algemeen. Vroeg in die 20ste eeu stel Ferdinand de Saussure die idee bekend van taal as ŉ statiese sisteem van onderling verbinde eenhede, omgeskrewe deur die teenstellings tussen hulle.
Deur ŉ onderskeiding te maak tussen diachroniese en sinchroniese analises van taal, het hy die fondamente gelê vir die moderne vakgebied van taalkunde. De Saussure stel ook verskeie basiese vlakke van linguistiese analises voor wat nog steeds fundamenteel is tot heelwat kontemporêre taalkundige teorieë, soos die onderskeiding tussen sintagma en paradigma en die Langue-parole onderskeiding, wat tussen taal as ŉ abstrakte sisteem (langue) en taal as ŉ konkrete manifestasie van hierdie sisteem (parole) onderskei.
In die 1960s formuleer Noam Chomsky die generatiewe taalteorie. Volgens die teorie is die mees basiese vorm van taal ŉ stel sintaktiese reëls wat universeel is vir alle mense, en wat die grammatika van al die menslike tale tot grondslag lê. Hierdie stel reëls word Universele Grammatika genoem; volgens Chomsky is die beskrywing hiervan die primêre doel van die taalkundige vakgebied. Dus het hy gemeen dat die grammatika van individuele tale slegs vir die taalkunde belangrik is insover dit ons toelaat om die universele onderliggende reëls af te lei waarvanuit die waarneembare linguistiese veranderlikheid gegenereer kan word.
In teenstelling tot die formele teorieë van die generatiewe skool, stel die funksionele teorieë van taal voor dat aangesien taal wesenlik ŉ stuk gereedskap is, sy strukture na beste ontleed en verstaan kan word deur verwysing na sy funksies. Die formele teorieë van grammatika streef daarna om die verskillende elemente van taal te omskryf en die manier waarop hulle met mekaar in verband staan te beskryf as sisteme van formele reëls of werksaamhede, terwyl funksionele teorieë poog om die funksies wat deur taal uitgevoer word te omskryf en dit dan in verband te bring met die taalkundige elemente wat dit na vore bring.[notas 2] Die raamwerk van kognitiewe linguistiek interpreteer taal in terme van die konsepte (wat soms universeel is, en soms spesifiek tot ŉ bepaalde taal) wat sy vorms onderlê. Kognitiewe linguistiek is veral gemoeid met hoe denke betekenis voortbring deur taal.
Fisiologiese en neutrale argitektuur van taal en spraak[wysig]
Praat is die verstek modaliteit vir taal in alle kulture. Die lewering van gesproke taal berus op die gesofistikeerde vermoë om die lippe, tong en ander komponente van die stemapparatus te beheer, die vermoë om spraakklanke akoesties te dekodeer en die neurologiese apparatus nodig vir die aanleer en lewering van taal. Die studie van die genetiese basisse vir menslike taal is nog op ŉ redelik basiese vlak, en die enigste geen wat tot nog toe positief geïmpliseer is in taalvoortbrenging is FOXP2, wat ŉ tipe van kongenitale taalafwyking kan veroorsaak indien aangetas word deur mutasies.
Die verstand en taal[wysig]
Die hoofartikel vir hierdie kategorie/afdeling is: Neurolinguistiek.
Vroeëre werk in neurolinguistiek het die studie van taal by mense met breinskade betrek, om vas te stel hoe skade in spesifieke areas taal en spraak affekteer. Op die manier het neurowetenskaplikes in die 19de eeu ontdek dat twee areas in die brein beslissend betrek kan word by taalverwerking. Die eerste area, Wernicke se area, wat geleë is in die agterste gedeelte van die superior temporale girus in die dominante serebrale hemisfeer. Mense met skade in die area van die verstand ontwikkel sensoriese afasie, ŉ toestand waarin daar ŉ groot verswakking van taalbegrip voorkom, terwyl die spraak ŉ natuurlike klank en ritme behou asook ŉ normale sinstruktuur. Die tweede area is Broca se area, geleë in die agterste inferior frontale lob van die dominante hemisfeer. Persone met skade in die area ontwikkel motoriese afasie, bedoelende dat hulle weet wat hulle wil sê maar dit net nie kan uiter nie. Hulle kan tipies verstaan wat aan hulle gesê word, maar kan nie vlot praat nie. Ander simptome wat ook na vore kan kom in Broca se afasie sluit probleme in met woordvaardigheid, artikulasie, die vind van woorde, woordherhaling en die begrip en lewering van grammatikaal-ingewikkelde sinne, mondelings en met skryf. Diegene met die tipe afasie kan ook ongrammatiese spraak lewer en ŉ onvermoë toon om sintaktiese inligting te gebruik om die betekenis van sinne te bepaal. Beide Broca en Wernicke se afasie beïnvloed ook die gebruik van gebaretaal, ooreenkomstig met hoe dit spraak beïnvloed, met Broca se afasie wat veroorsaak dat sprekers se gebare stadig is met foutiewe grammatika, terwyl sprekers met Wernicke se afasie se gebare flink is maar min sin maak vir ander en hulle sukkel om ander se gebare te begryp. Dit bewys dat die skade spesifiek is tot die vermoë om taal te gebruik en nie tot die fisiologie vir die lewering van spraak nie.
Anatomie van spraak[wysig]
Die hoofartikels vir hierdie kategorie/afdeling is: Spraakproduksie, Fonetiek en Artikulatoriese fonetiek.
Intydse MRI skandering van ŉ persoon wat Mandaryns praat.
Gesproke taal steun op die menslike fisieke vermoë om klank te produseer, ŉ longitudinale golf wat deur die lug versprei word teen ŉ frekwensie met die vermoë om die oordrom te laat vibreer. Hierdie vermoë berus op die fisiologie van die menslike spraakorgane. Die organe bestaan uit die longe, stemkas (larinks), en die boonste stemkanaal – die keel, mond en neus. Deur die verskillende dele van die spraakorgane te beheer, kan die lugstroom gemanipuleer word om verskillende spraakklanke te produseer.
Die klank van spraak kan beskou word as ŉ kombinasie van segmentele