Regstelling of teregstelling?Pres. Cyril Ramaphosa. Argieffoto: Elmond Jiyane. President Cyril Ramaphosa het hierdie week in ’n presidensiële gespreksessie met jongmense gesê dat rassewette sal voortduur tot gelykheid bewerkstellig is. Wit mense het heftig daarop gereageer, en talle van die probleme in die land aan hierdie rassebeleid toegeskryf. Dis veral Afrikaner jongmense wat gevra het hoekom hulle benadeel word terwyl hulle nie bevoordeel is nie, terwyl ander wat nie benadeel is nie nou bevoordeel word. Hoekom bly rassewette so ‘n omstrede kwessie, selfs al word dit onder ’n selfregverdigende propagandaterm soos “regstelling” bedryf? Watter redelike mens kan dan nou teen die regstelling wees van dinge wat verkeerd was? Of wie kan teen pogings wees om gelykheid te bevorder? Kan daar werklik nog mense wees wat teen die vordering van swart mense is, of wat gekant is teen die skepping van meer geleenthede vir swart mense waar hulle swak verteenwoordig is? Is daar nog mense wat nie besef swart ontwikkeling is noodsaaklik vir die land nie? Hierdie vrae kwel regeringsleiers wat meen wit mense kla onredelik en kyk net selfsugtig na hul eie klein probleempies en wil nie help om die werklike probleme van die land op te los nie. Kyk byvoorbeeld na die werkloosheid en armoede in die land, wat – hoewel dit vinnig onder wit mense toeneem — steeds oorweldigend ‘n “swart” krisis is. Almal behoort ook teen hierdie tyd te weet dat jy nie veilig kan slaap as miljoene van jou bure honger is nie. Die vraag is dan hoekom dit nog lyk of baie wit mense, wat bloot selfsugtig oor hul voorregte waak, eintlik gekamoefleerde rassiste is, wat nie omgee vir die nood van hul landgenote nie, en hulle net probeer afsonder en hul welvaart agter hoë mure en veiligheidsheinings verskans. Maar kom ons gaan terug na die vraag aan die begin. Waarom is so baie wit mense negatief oor “regstellende” aksie? Om die vraag te beantwoord, kan rassewette in vier vlakke ingedeel word op grond van die uitwerking daarvan: regstelling, gelykheid, verteenwoordigendheid en magspolitiek. Ek ken nie iemand wat nié wil hê dat dinge wat verkeerd is, reggestel word nie. Ek ken ook niemand wat teen gelykheid is, of teen billike maatreëls wat daarop gemik is om ware gelykheid te bewerkstellig nie. Regstellende aksie is al baie in die wêreld gebruik om minderhede te beskerm en te help om hul regmatige deel van die ekonomiese koek te kry. Dis ‘n tydelike middel wat in ‘n liberale vryemarkekonomie gebruik word om ware gelykheid te verkry deur regstreekse én onregstreekse faktore wat gelykheid keer, uit die weg te ruim. Daarna kan die samelewing weer vry en gelyk sonder staatsinmenging voortbeweeg, gekenmerk deur ware diversiteit. In die praktyk beteken dit dat daar in Suid-Afrika swart én wit regters, ingenieurs, miljoenêrs, arbeiders en topbestuurders sal wees. Daar sal byvoorbeeld sakeondernemings wees wat die publiek in die geheel wil teiken en wie se personeel en bestuur ‘n breë snit van die bevolking in al sy skakerings sal insluit. Maar, sê prof. Koos Malan, regskenner van Pretoria, daar sal weens die heterogene aard van die land en weens verskillende belange ook ‘n groot verskeidenheid belanghebbende organisasies, sakeondernemings, skole, kerke, vakbonde, kultuurverenigings en ander wees wat telkens uit ‘n besondere gemeenskap ontstaan. En as hulle personeel aanstel, sal dit kom uit die geledere van die gemeenskap waaruit hulle kom. Moslem-organisasies sal Moslems aanstel, tradisioneel swart organisasies sal tradisioneel swart mense aanstel, vroue-organisasies vroue, net so natuurlik ook Afrikaanse organisasies. Kortom, mense sal aangestel word uit die groepering waaruit die organisasie saamgestel is. Só weerspieël alle organisasies saam die verskeidenheid van die samelewing, soos in enige oop en normale demokratiese samelewing. Maar hier begin dinge lol. Regstellende aksie gaan in Suid-Afrika nie bepaald om regstelling of gelykheid nie. Dit gaan om rasseverteenwoordigendheid, en nie net oor -verteenwoordiging nie. Suid-Afrika se regstellende aksie bevorder juis nie verskeidenheid nie, maar die teenoorgestelde, naamlik eenvormigheid. Die oorsprong van hierdie probleem lê in die Suid-Afrikaanse model vir regstellende aksie se sentrale tema van “verteenwoordigendheid”. Dit beteken dat alle instellings, organisasies, ondernemings en klubs uiteindelik die rassesamestelling van die land op alle posvlakke moet weerspieël. Alle instellings, ongeag hul aard, moet dus dieselfde “verteenwoordigende” samestelling hê. Gegewe die land se bevolkingsamestelling, sal dit grootliks swart moet wees. En omdat die land se bevolkingsprofiel op alle posvlakke weerspieël moet word, sal hulle ook deur die bank uiteindelik onder swart beheer moet wees. Om aan die voorskrifte van verteenwoordigendheid te voldoen, sal alle maatskappye in die land hul samestelling en karakter moet verander en sal hulle soos alle ander instellings swart beheerde Engelssprekende instellings moet word. Die eis van bevolkingsverteenwoordiging is juis dan die juridiese werktuig waardeur nie-swart instellings en ondernemings tot swart ondernemings omvorm word, terwyl dieselfde werktuig swart instellings se karakter sal beskerm. Hiervolgens kry die hele georganiseerde lewe — staat, bedryf en burgerlike samelewing — ‘n eenvormgige karakter, wat eienaardig genoeg in Suid-Afrika deurgaan as die bereiking van verskeidenheid! Die impak van ’n radikale rassebeleid wat met kwotateikens ’n vraag na swartmense skep wat veel hoër is as die beskikbare aanbod met die nodig ervaring en kwalifikasies, het reeds tot groot probleme in die land gelei. Die eenvoudige oplossing vir staatsverswakking is om mense op meriete aan te stel, wat vanweë die bevolkingsamestelling steeds meestal swart sal wees. Die vraag is of dit ‘n onbeplande proses met onbedoelde gevolge is, en of dit ‘n magspolitieke element bevat. Was swart oorheersing van die land en sy instellings die hoofdoelwit met Engels as die noodwendige gevolg, of het beleidvormers hierdie gevolge per ongeluk oor die hoof gesien? Swart nasionaliste het volgens Malan ‘n aantreklike liberale en menseregtelike idioom gebruik om ’n totalitêre linkse standaardisering van die land en sy instellings te regverdig. Hulle het klaarblyklik daarin geslaag om niksvermoedende sakeleiers tot dié nasionalistiese projek te koöpteer. Niemand het iets teen regstelling of gelykheid nie. Maar in Suid-Afrika gaan die uitwerking veel verder. Regstellende aksie is immers bedoel as ‘n skild om mense te help, en nie as ‘n swaard om ander te benadeel of om Afrikaan-oorheersing met wetgewing af te dwing nie. Die ironie is dat die ANC se rassewette ekonomiese groei en swart werkskepping strem, en daartoe lei dat jong wit gekwalifiseerdes ondernemers word wat leer om selfs in moeilike omstandighede uit te styg en ’n sukses te maak. President Ramaphosa sê dat regstellende rassewette kan ná 25 jaar nog nie afgeskaf word nie, en sal amper lewenslank moet voortduur totdat gelykheid bereik is. Sy stelling kom nadat internasionale- én Suid-Afrikaanse ervaring bewys het dat dit nie kan werk nie. Daarom is die beste verklaring van die president en sy party se beleid dat dit polities sin maak, al is dit ekonomiese onsin. Soos die Afro-Amerikaanse ekonoom Thomas Sowell gesê het: “There are few talents more richly rewarded with both wealth and power, in countries around the world, than the ability to convince poor people that their problems are caused by other people who are economically more successful.” Die jong swart Amerikaanse denker Coleman Hughes sluit by Sowell aan: “I do not know of a single instance in which an underachieving ethnic minority rose to economic prominence by asking the government for cash transfers, preferential policies in education and employment, or apologies for past injustices.” Die oplossing is eenvoudig: skaf raswette af en vervang dit met meriete. Dit sal lei tot ekonomiese groei en meer werkgeleenthede vir almal. Die bevolkingsamestelling sal meebring dat die oorgrote meerderheid nuwe poste steeds vir swart mense sal wees. Maar ’n stygende gety lig alle skepe.