Moedertaalonderrig en ander taalregte is twee van die belangrikste aktuele sake wat na vore kom in ’n boek met briewe van pres. M.T. Steyn, laaste president van die Vrystaatse republiek. Uit die briewe blyk ook die deurslaggewende rol wat Steyn en ’n ander Vrystaatse leier, genl. J.B.M. Hertzog in 1908 gespeel het om gelyke taalregte vir Afrikaans- en Engelssprekendes te verseker.
Tussen 1904 en 1910 was Engels die enigste onderwys- en amptelike taal in al vier Britse kolonies: die Kaapkolonie, Natal en die twee gewese republieke van die Vrystaat en Transvaal. Afrikaner-taalaktiviste soos Steyn het hulle beywer vir die herstel van Hollands.
Verskeie briewe handel oor die onderwys en die stigting van die Christelike en Nasionale Meisieskool Oranje. Belangrike briewe handel oor die Nasionale Konvensie, wat ’n grondwet vir die Unie van Suid-Afrika moes opstel.
Steyn het in 1908 sy standpunt hieroor aan verskeie openbare figure gestel. Onder meer het hy aan die premier van die Kaapkolonie, John X. Merriman, asook aan ’n ander Kaapse politikus, J.H. (“Onze Jan”) Hofmey, laat blyk dat hy nie aan die onderhandelings wil deelneem as hy daar met ander Afrikaners oor die taalkwessie moet baklei nie.
Smuts het wel twee amptelike tale voorgestel, maar het nie gespesifiseer wat “amptelike taal” presies inhou nie. Hy het slegs die parlement en die geregshowe in sy voorstel genoem.
Terwyl vier lede van die Vrystaatse afvaardiging– Hertzog, Steyn, Abraham Fischer en genl. C.R. de Wet – met die trein op pad was na Durban, het Hertzog ’n konsep opgestel wat hulle al vier gesteun het. Dit het voorsiening gemaak vir gelyke regte, voorregte en vryhede vir Engels en Hollands in alle kantore en funksies van die staat.
Hy het gesê dat Hollands op een of ander tydstip die ampstaal van al die kolonies was. “Ons taal het sy offisiële karakter alleen deur geweld verloor. Vir geweld moes ons swig. Die Konstitusie wat ons nou gaan opstel, sal ons eie daad wees, en niemand kan verwag dat ons vanself ons taal en ons volk in ’n onderdanige posisie sal gaan plaas nie. As ons dit sou doen, sal die volk nimmer sy goedkeuring daaraan heg nie, en in plaas van vereniging sal ons Suid-Afrika nog meer verdeel.” Die gelykheid van die tale is die simbool van die gelykheid van die volksgroepe, het hy gesê. Ná dié toespraak het niemand die beginsel van taalgelykheid teengestaan nie.
Later die dag is ’n bietjie aan die bewoording geskaaf. Die mosie is op 20 Oktober om taktiese redes nie deur Hertzog nie, maar deur sir George Farrar ingedien. Dit het bepaal dat Hollands en Engels die amptelike tale is, op ’n voet van gelykheid behandel sal word en gelyke vryhede, regte en voorregte sal besit.
Die Van Riebeeck Vereniging / Van Riebeeck Society (VRS), wat in 1918 ontstaan het met die doel om rare dokumente in verband met Suider-Afrikaanse geskiedenis te publiseer, staan op die punt om hulle eeufees te vier. “Van Riebeeck” in die vereniging se naam was in 1918 ’n kompromis tussen die name van Kruger en Rhodes, wie se name ook beide in die hoed was, maar ook Van Riebeeck is deesdae nie meer so ’n neutrale naam nie. Of die naam Van Riebeeck sal oorleef of nie, sal die tyd leer, maar dit is deur die beskikbaarstelling van primêre bronne dat die VRS ’n unieke en waardevolle rol speel, deur argiefbewaarplekke se versamelings te sif en die rekords sorgvuldig te organiseer, te kontekstualiseer en te annoteer, waarna dit gedruk en versprei word aan lede en aan die publiek.
Die nuutste volume van die VRS fokus op die briewe van president Marthinus Theunis (MT) Steyn (1857–1916), wat vanaf 1896 tot 1902 gedien het as president van die Oranje-Vrystaat, wat op daardie stadium ’n onafhanklike Boererepubliek was. Steyn het op die betreklik jong ouderdom van 38 president geword, nadat hy as prokureur-generaal van die Oranje-Vrystaat gedien het. Hy wend ’n noemenswaardige poging aan om die dreigende oorlog tussen Brittanje en die Zuid-Afrikaansche Republiek te verhoed, maar word uiteindelik ingesleep in die oorlog weens ’n militêre ooreenkoms tussen die twee Boererepublieke. Steyn was ’n “bittereinder” tydens die oorlog – ’n feit wat sy aansien onder baie mense vir die res van sy lewe verhoog het – maar weens ’n senuweesiekte is sy politieke loopbaan kortgeknip. Ten spyte van die uitdagings wat sy siekte hom gebied het, het hy nogtans op sy unieke manier ’n interessante invloed op die politieke ontwikkeling van die naoorlogse gebeure uitgeoefen.
Steyn se gesondheid het hom reeds tydens die Suid-Afrikaanse Oorlog (1899–1902) begin kwel, en weens die aard van die siekte, wat ’n soort senuweesiekte was, moes hy behandeling in Europa ontvang. Hy het egter nooit volkome herstel nie, en het homself in die jare na sy terugkeer na Suid-Afrika besig gehou met sy boerdery en sake soos die onderwysstelsel en die oprigting van ’n monument ter herinnering aan die lyding van vroue tydens die oorlog.
In die vorige volume van die Van Riebeeck Vereniging, ’n ongepubliseerde outobiografie en versameling skryfwerk van die African National Congress-leier Richard Victor Selope Thema (1886–1955), was die boek voorsien van ’n ingebinde boekmerk van lapmateriaal – iets wat nogal verwagtinge geskep het vir al die toekomstige volumes, weens die gerief daarvan, maar wat skielik nou weer afwesig is. Daar is ook ’n lastige aantal voetnote wat verwys na die aanlyn ensiklopedie Wikipedia, wat ’n bietjie akademies lomp voorkom, en waarvoor ander goeie sekondêre bronverwysings beter sou gedeug het.
Om al hierdie redes en nog vele meer is MT Steyn se briewe ’n aangename leeservaring. Steyn se gesondheid word dikwels bespreek in die briewe, en so ook sake soos internasionale politiek en die sosio-ekonomiese omstandighede van Suid-Afrika na die oorlog. Steyn se grootste amptelike bydrae na afloop van die Suid-Afrikaanse Oorlog was sy rol by die Nasionale Konvensie van 1908, waar hy as visevoorsitter van die konvensie gedien het. Nodeloos om te sê word daar ook heelwat oor die unifikasie van Suid-Afrika in die briewe aangetref. Hoewel die verwagting by Steyn se ondersteuners bestaan het dat hy meer betrokke sou wees by die politiek na afloop van die oorlog, en moontlik selfs as die eerste eerste minister van die Unie sou dien, is die moontlikheid uit die weg geruim op advies van Steyn se dokter in Europa, wat hom afgeraai het om weer tot die aktiewe politiek toe te tree.
Ten spyte hiervan was Steyn geen aardskonserwatiewe nasionalis nie, en was hy ook gekenmerk aan ’n ruimheid van gees, onder meer in sy idees oor gender, wat liberaal was vir sy tyd, aangesien hy volgens die redakteurs van die boek waarskynlik simpatiek sou staan oor die kwessie van vrouestemreg. Daarby het Steyn sy lewe lank bande gehandhaaf met figure wat baie Boere as "volksvreemdes" sou beskou het.