Onteiening sal regering miljoene rande kosLP’s tydens ‘n parlementsitting. (Foto: GCIS) Onteiening van buitelanders se grond sonder vergoeding kan Suid-Afrika miljoene rande aan handelsvoordele kos. Só het die ad hoc-komitee oor die wysiging van art. 25 van die Grondwet om onteiening sonder vergoeding te vergemaklik in sy jongste sitting gehoor. Die inligting is vervat in ŉ voorlegging deur die departement van handel en nywerheid se afdeling vir internasionale handel, en dit was duidelik uit die ANC en EFF se reaksies dat die nuus vir hulle baie onwelkom was. Hiervolgens kan die 49 bilaterale internasionale handelsooreenkomste wat Suid-Afrika met ander lande gesluit het sedert 1987 tot gevolg hê dat ernstige ekonomiese strafmaatreëls deur verskeie uiters belangrike handelsvennote teen Suid-Afrika ingestel word, sou grondonteiening sonder vergoeding gewettig word. Sowat 22 ooreenkomste van dié 49 ooreenkomste word tans aktief toegepas. Byna alle handelsooreenkomste bepaal dat die eiendomsreg van albei betrokke lande se burgers in mekaar se lande gewaarborg word. Wêreldwyd is die presedent in gevalle van onteiening sonder vergoeding dat die regering wie se landsburgers se eiendom só onteien word, aandring op die uitbetaling van die eiendom se aanvanklike markwaarde voordat die onteieningsproses begin het. As die handelsooreenkoms verbreek word deur byvoorbeeld op die vennoot se burgers se eiendom beslag te lê, het elke land streng binnelandse wetgewing oor hoe om op te tree teen die land wat die ooreenkoms verbreek het. Foto: Free-Photos/Pixabay.com Hoewel die presiese bepalings in elke land verskil, is die verpligtinge en strawwe min of meer soortgelyk, en die amptenare van die departement van handel en nywerheid het die VSA se Algemene Stelsel van Voorkeurhandel as ŉ redelik verteenwoordigende voorbeeld voorgehou. Sou Amerikaanse burgers se grond sonder vergoeding onteien word, kan Suid-Afrika dus sy status as bevoordeelde handelsvennoot kwyt wees met gevolglike reuseverliese op Suid-Afrikaanse uitvoere na die VSA en duurder pryse op invoere van die VSA. Vergelykbare slegte handelsgevolge kan geld vir ander belangrike handelsvennote soos Nederland, België, Luxemburg, Duitsland, Oostenryk, Brittanje, Frankryk, Spanje, Italië, Griekeland, Swede, Denemarke, Finland, Switserland, Kuba, Argentinië, China, Suid-Korea, Nigerië, Senegal, Mauritius en Zimbabwe, luidens die departement van handel en nywerheid se voorlegging. Dit gaan ook nie help om te probeer om ŉ handelsooreenkoms net te kanselleer nie. Alle handelsooreenkomste waarby Suid-Afrika betrokke is, het ŉ sogenaamde “oorlewingsperiode” van tussen 10 en 25 jaar. Dit is wesenlik die kennistydperk wat gegee moet word voor die ooreenkoms in praktyk mag verval, en gedurende daardie “oorlewingsperiode” geld die bepalings van die ooreenkoms steeds, selfs al is dit opgesê. Floyd Shivambu Floyd Shivambu, EFF-LP, het gesê die departement van handel en nywerheid oorspeel die probleem, want die Grondwet troef alle wetgewing, en alle internasionale ooreenkomste wat Suid-Afrika sluit, moet aan die Grondwet voldoen om wettig, bindend en geldig te wees. Die amptenare het egter geantwoord hoewel Shivambu korrek is oor die oppergesag van die Grondwet, verval handelsooreenkomste nie bloot wanneer ŉ land sy grondwet wysig nie. Die parlementslede het die voorlegging nie aanvaar of verwerp nie, maar dit sal gewis ŉ belangrike rol speel wanneer die verandering van die Grondwet aan die einde van die ad hoc-komitee se proses ter sprake kom. Die volgende stap is nou die publikasie van elke party se voorstel oor hoe die Grondwet verander moet word. Die voorstelle sal eersdaags bekendgemaak word. Hoewel enige party in die parlement ŉ voorlegging kan maak, sal die klem eerstens val op die voorstelle van die land se vyf grootste partye, wat almal op die ad hoc-komitee verteenwoordig word. Drie van die vyf partye is teen enige verandering van die Grondwet en sal dus teen enige voorstelle ter verandering van die Grondwet stem. Hulle is die DA, IVP en VF Plus. Argieffoto (Foto: goumbik/Pixabay) Wat die DA betref, is dit baie duidelik dat hulle die geldigheid van enige wysiging van eiendomsreg in die hof sal bestry – op substantiewe én prosesgronde. Vir hulle is die voorlegging oor internasionale handelsooreenkomste dus ŉ pyl in die koker, want as die uiteindelike voorstel ter Grondwetwysiging dit nie reflekteer nie, sal dit die DA se regsargument versterk. Alle oë sal wees op die ANC-voorstelle as rigtingaanduidend, want aangesien die ANC ŉ volstrekte meerderheid in die komitee het, sal dit die ANC-lede in die komitee wees wat bepaal watter bewoording vir die grondwetlike verandering na die Nasionale Vergadering gestuur sal word vir oorweging. Dit is waar van elke portefeuljekomitee van die parlement, maar dit maak nie ander partye se insette nutteloos nie, want die ANC laat hom redelik dikwels oortuig dat ŉ ander party se voorstel meriete het. Tot dusver het die ANC nog absoluut geen aanduiding gegee oor watter bewoording ter verandering van die Grondwet hy gaan voorstel nie. ANC-LP’s in die komitee is duidelik daaroor dat hulle wel ŉ wysiging van art. 25 sal voorstel, maar gee geen aanduiding of die voorstel ingrypend of klein sal wees, of wat die voorstel se inhoud sal wees nie. Terugvoer van ANC-bronne is trouens dat daar nie eenstemmigheid in die party is oor wat die aard van die bewoording moet wees nie. In elk geval word die ANC se posisie verswak daardeur dat enige uiteindelike voorstel deur die komitee nie noodwendig genoegsame steun in die Nasionale Vergadering sal kry om dit te laat slaag nie, want hoewel die voorstel met ŉ gewone meerderheid (soos wat die ANC het) deur die komitee aanvaar kan word, kan die Grondwet slegs gewysig word deur ŉ tweederde-meerderheid in die Nasionale Vergadering (wat die ANC nie het nie). In praktyk gaan die ANC die steun van die EFF in die Nasionale Vergadering nodig hê om enige Grondwetwysiging aanvaar te kry, so as hul voorstel te gematig is vir die EFF se smaak gaan die ANC-leierskap die skadelike verleentheid oorkom dat hulle nie uitvoer gegee het aan die besluit van die vorige ANC-konferensie om art. 25 te wysig nie. Dit sal groot probleme vir die huidige ANC-leierskap veroorsaak tydens die regerende party se nasionale algemene raad in die middel van aanstaande jaar, en sal die verwagte poging om ŉ mosie van wantroue in pres. Cyril Ramaphosa se leierskap aanvaar te kry, se kanse op welslae versterk. Die EFF se voorstel vir die wysiging van die Grondwet sal na verwagting onteiening sonder vergoeding so maklik en algemeen moontlik maak. Die EFF se amptelike beleid is in elk geval dat alle grond aan die staat moet behoort en dan tydelik toegewys word aan boere om daarop te boer, maar dit is moontlik dat die EFF vir die doel van die huidige proses daardie beleidspunt sal moet uitlaat, want die ANC ondersteun nie staatseienaarskap van alle grond nie. Die EFF het ANC-steun nodig om soveel moontlik van die EFF-voorstel deur die parlement aanvaar te kry. Van die EFF se kant het Shivambu dit reeds in die parlement duidelik gemaak dat die EFF nie die ANC-voorstel sal steun as die EFF meen dis nie ingrypend genoeg nie. Ondanks Shivambu se woorde is daar tans sterk aanduidings dat die EFF inskiklik sal wees om die ANC-voorstel redelik ter wille te wees, want die EFF sal nie aan die ANC die ammunisie wil gee van ŉ bewering dat die EFF se weerhouding van steun die Grondwet se wysiging onmoontlik maak nie.