Vier nuusberigte van die afgelope tyd vertel die kern van die verhaal van die Zupta-Suid-Afrika. Toevallig het al vier met die vervoerekonomie te make, maar saam illustreer hulle ’n groot deel van wat in dié land van ons skeefgeloop het.
Ten eerste gaan die gewese uitvoerende hoof van Transnet, Brian Molefe, waarskynlik van korrupsie aangekla word. Dít nadat die prys vir 1 064 nuwe lokomotiewe van R38,6 miljard tot meer as R58 miljard opgeskiet het. ’n Mens rúik sommer die skyn van korrupsie, veral omdat mense in die Gupta-kringe blykbaar ook by die saak betrokke was. (Maar korrupsie sal natuurlik in ’n hofsaak bewys moet word.) Bowendien was die lokomotiewe onbruikbaar, synde te hoog vir die Suid-Afrikaanse kragdrade waaruit die lokomotiewe hul elektrisiteit kry. En wat dit des te erger maak, is dat Molefe as uitvoerende hoof van Eskom eweneens ’n gemors van sake gemaak het.
Die tweede berig lui dat die lugredery Comair (wat vlugte as British Airways en Kulula onderneem) besluit het om sy kontrak met die Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) se filiaal wat vliegtuie vir hom versien, nie te hernieu nie. Die rede, lees ’n mens tussen die reëls, is dat die SAL se tegniese vermoëns onvoldoende was en dat die vliegtuie sleg gediens is. Daarby is werknemers glo betrap dat hulle noodsaaklike onderdele steel. Dit het alles daartoe gelei dat Comair-vlugte gekanselleer moes word, uiteraard tot die yslike ontevredenheid van reisigers wat daardeur geraak word. Comair het nou ’n kontrak met Lufthansa geteken om die vliegtuie te diens. Van die Duitsers – of diegene wat onder hul toesig werk – kan ’n mens ten minste deeglikheid verwag.
’n Derde berig, wat sonder twyfel verband met die tweede hou, is dat Burgerlugvaart die vliegvergunning van nog ’n SAL-filiaal, South African Express, in sy geheel ingetrek het. Die rede is dat die vliegtuie onvoldoende onderhou is, waardeur hulle ’n gevaar vir die passasiers geword het. Burgerlugvaart se verslag lui dat ’n oudit 17 oortredings aan die lig gebring het, waarvan vyf Vlak 1-oortredings was – dit wil sê oortredings wat “ ’n baie ernstige veiligheidsrisiko vir die publiek inhou”. Nóg SAL-filiale, Mango en Airlink, het weliswaar SA Express se vlugte voorlopig oorgeneem.
Ten slotte wankel die SAL steeds op die randjie van bankrotskap nadat hy nie ’n lening van $1,8 miljard wat CitiBank van die VSA onmiddellik wou terughê, kon betaal nie. ’n Paar weke gelede het bekend geword dat die lugdiens vanjaar R5 miljard ekstra nodig sou hê om sy skulde af te betaal. Dít nadat die onderneming in die 2016/’17-boekjaar – ondanks staatshulp ter waarde van R10 miljard – steeds ’n verlies van R5,6 miljard gely het. En om alles te kroon, sal die staat R21,7 miljard oor die volgende drie jaar moet hoes as die SAL wil oorleef.
Ten eerste is die SAL, sy filiale en Transnet op ’n roekelose wyse bestuur. Trouens, daar kan redelikerwys vermoed word dat die hofsake grootskaalse korrupsie aan die lig sal bring.
Immers, waar die naam Gupta val, wéét ’n mens al. En ja, ook dít sal natuurlik bo alle redelike twyfel in ’n ope hof bewys moet word.
Let daarop dat die “regte” vriende en politieke oortuiging nie genoem word nie. Dit behóórt irrelevant te wees; dit gaan nie om wie jy kén nie, maar of jy goeie wérk lewer.
In die Zupta-Suid-Afrika is bekwaamheid, eerlikheid, leierskap en dies meer nie alleen géén aanbeveling nie, maar inderwaarheid ’n diskwalifikasie. ’n Eerlike hoof van Transnet of die SAL beteken immers dat korrupsie aktief beveg sal word, en die indruk wat ’n mens sterk van buite kry, is dat dit nie deel van die Zupta-agenda was nie.
Dit was immers die Zuptas se beurt om te “eet”. En dus is die staat nie beskou as instrument om die Suid-Afrikaanse publiek deur goeie dienslewering en ontwikkeling te dien nie. Nee, die staat was ’n melkkoei wat leeg gemelk moes word, en te hel met die gevolge.
Nou sit Zuma se opvolger, pres. Cyril Ramaphosa, met die gebakte pere. In sy eerste 100 dae aan die bewind het hy oorwegend ’n goeie indruk gemaak, maar die eintlike toets lê nog voor – en, soos dit ’n goeie, siniese joernalis betaam, wil ek sién voor ek glo.
As Zuma skuldig bevind word aan die korrupsie wat hy – kom ons sê maar vir die veiligheid na bewering – gepleeg het, kan hy tronk toe gaan. Meer nog, die wet bepaal dat ’n wetsoortreder nie voordeel uit sy oortreding mag behaal nie, en gevolglik is dit logies om ’n eis te verwag dat Zuma al daardie miljoene sal moet terugbetaal.
Dankie vir jou navraag. Ons het die berig gewysig sodat die bedrag korrek is en meer duidelikheid oor die lening verskaf waarna dr. Leopold Scholtz verwys.