’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.
D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.
Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.
Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).
Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.
Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.
Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.
Ook is ’n kuiken deur ’n valkie weggeraap: ek en my kleinsus het ’n in absentia-begrafnis in die agterjaart gehou. Maar die kleigrond van die Vrystaat het die grafgrawers gou in hul gegrou gestuit. Ons het maar volstaan met ’n paar magrietjies en vygies op ’n afgemerkte stukkie grond.
Ek kon nooit Pa se verkropping met die geveerdes verstaan nie. Totdat ek van die leghorn-storie gehoor het. Alewig het Pa se messelaar-vader huise opgefieks en hulle dan verkoop. Nooit rêrig ’n wins uit hulle gemaak nie. Die versoeking was dus groot om stringe huise binne ’n rekord-tyd te verkoop. Die erwe was kolossaal en mense het hoenders, ganse of eende aangehou. Soms poue ook as hulle nie bygelowe oor dié ongeluk had nie.
So duskant agt jaar oud en my pa het ’n paar leghorns gehad wat hy soos pasgebore babahondjies vertroetel het. Elke nuweling is plegtig gedoop en daar was selfs ’n appelkissie waarop hy vir die leghorns uit die kinderbybel Skriflesing en Gebed gehou het. Hy het in ‘n wafferse lekeprediker ontaard. Sy kerklidmaatskap het ‘n opwaartse groei begin toon en het selfs so ver as sy teddiebeer en broertjies gestrek.
Dit was die middag van sy verjaarsdag en grafstil toe hy die huis binnekom. Nog in sy skooluniform, gooi hy sy tas op die bed in die kamer wat hy met sy ouma moes deel. Hy is agt jaar oud. Hy wonder waar almal is. Dan hoor hy stemme in die agterjaart. Kinderstemme. Sy hart bons. Uiteindelik, ’n regte partytjie. Nog nooit ene gehad nie; Mammie het gesê dat in oorlogstye die geld te skraps is vir ’n behoorlike geskenk, wat nog van ’n onnodige paartie waar almal in elk geval die sweet van jou aanskyn in die kombuis binne minute opvreet. Nes varke. En van varke-voer het sy genoeg gehad op die plaas waar sy deur haar bejaarde ouers soos ’n bediende behandel is. Nee, varke dié sal sy nimmer weer voer nie.
En dan sien hy dit en eers wil sy kop nie verstaan nie. Sekerlik is dit ’n verrassingspartytjie en iewers, dalk onder een van die vrugtebome, het sy ma ’n tafel gedek met ’n uitgerysde koek met dik botterversiersel. En tuisgemaakte limonade, met baie suiker en ’n suurderige smaak. En kleinkoekies. En dan sal sy geskenke wat die maats gebring het, iewers op die tafel gerangskik wees, elk met ’n mooi kaartjie daarby. Hy hou só van mooi kaartjies, veral dié met ’n Patience Strong-strekking.
Daardie laatmiddag het hy in die hoenderhok gaan lê. Hy het die reuk van vere diep ingeadem. Sy ouma het mooi gepraat dat hy nie die volgende dag opgeneuk moes word nie: ten spyte van hierdie pleidooi het hy lank hale regoor sy lyf oorgehou. Die hale van ’n woedende haarborsel.
Maar hy het die afranseling oorleef. Want eendag, só het hy homself belowe, sou hy ’n gerfie grond met leghorns daarop kry en dié se eiers vir sy kinders gaarmaak.
Alleenwees het ’n lonende bedryf geword. Daar is verhoudingsbloggers, huweliksmakelaars, liefdesoekwebwerwe, aanlynromanse en kuberontrouheid. Welkom in die wêreld van virtuele liefde. Welkom, Webliefde 2.0. En nou praat ek nie eens van die slimfoontoeps en TV-programme wat alleenlopers bymekaar uitbring nie. Kyk, alleenwees is ’n bemarkbare kommoditeit. Dit behels persoonlike branding, maar jy moet net nie te eklekties wees nie. As ’n reël is mense maar sku vir Outsiders. Die ideale profiel is gangbaar, ietwat konvensioneel (dit boesem vertroue in), maar met daardie X-faktor. Ek is eensaam, maar ook gesog en nie net nog ’n verloopte alleenloper nie. Die profileerders en rooflesers mag lag, maar vir enkellopendes is dit ’n ernstige saak. (Wat my nou laat wonder of daar dan ook webweduwees en -wewenaars bestaan?)
Ek is ‘n plaasmeisie van die Limpopo. Ek hou van die natuur, alles wat mooi is, dans, kamp, kuier om ’n kampvuur en tuinmaak. My ideale man mag nie rook of drink nie en moet ’n lidmaat wees van die AGS-kerk. Mans (35-40) met dieselfde belangstellings mag skryf. Geen kansvatters, asb.
Ek is ‘n boeremeisie van Noordwes. Ek hou van jag, braai, skyfskiet, avontuur en kleilat. Ek is eintlik maar ’n tomboy, maar probeer hard om ’n dame te wees. Manne (24-30) wat kans sien vir my, kan gerus skryf.
Op die foto kniel ’n jong vrou in kamoe-klere met witgekeukelde vingers om ’n bok se horings. Die bebloede trofee staar met glasige oë in die kamera, en sý glimlag triomfantlik soos ’n amasone van ouds. Jaaaa, juig die manne, kom ons speel kleilat, toe.
Ek is ’n 25-jarige boerseun op soek na ’n goed passende maat. Ek boer met gras en beeste in die Wes-Kaap. Ek het ’n nuwe Hilux met pad tyres sodat ek jou baie kan uitvat. My mags blink. Ek het vele talente, ek kan my eie bier oopmaak. Ek hou van vuur aansteek maar ek het genoeg vriende wat die rooster kan draai. Ons het ’n redelike groot familie so ons neem gewoonlik selfies met 3 kameras. My perfekte lewensmaat is iemand met kort voetjies sodat sy nader aan die stoof kan staan. Nee, ek grap net, ek het maar ’n goeie sin vir humor. So as enige enkellopende dame ’n kans wil vat, ek verjaar die 21 ste Augustus dan sal ek die gelukkige een kies. Maak gou, ek hou julle dop.
Ons probeer een laaste keer. Goeie middag. Ons wag geduldig vir die reën…en ek…ek wag vir my ander helfte, my pot se deksel, my beste vriend. Ek is ’n 32-jarige vrou van die Karoo. Ek is die ma van 2 klein karnallies wat my jonk hou en uit die moeilikheid hou…maar ek het ’n leemte in my, daar kort iets in my lewe. Ek soek ’n man wat vir my sal lief wees maar ook vir my seuns. Ons is ’n package deal! Hy moet eerlik, opreg en getrou wees. Hy moet asb. ’n werk hê, ek verwag van die man in my lewe om so hard soos ek te werk. Hy kan kinders hê…dis geen probleem nie. Buiten my twee seuns bly my ouers ook by my. Hulle is my verantwoordelikheid en deel van wie ek is. As enige van die goedjies vir jou ’n issue is ….hou verby, maar as jy iemand soek wat jou hart sal bewaar en waarde heg aan familiebande, godsdiens en lojaliteit….los ’n boodskap of like.
Sy skryf soos ’n vrou met planne. Hiérdie gaan ’n veeleisende pasmaat wees; geen wonder sy probeer “een laaste keer” nie. Sterkte daar, Meneer.
Hallo dames haha wel ek gaan volgende jaar oorsee ek’s nou 26 ’n wit outjie    lol haha ek soek net vriende om mee te gesels       ek het op ’n plaas groot geraak      haha as jy graag meer wil weet los ’n comment of ’n like  hoor gou van julle    (sic)
Hi hi! Ek is ’n amper 39-jarige weduwee van Centurion. Ek het ’n geballanseerde uitsig (sic) oor die lewe Ek is ’n baie selfstandige enkelma met 2 kids. Ek’s opsoek na ’n maaikie (sic) om my lewe te deel.
NB: Jasmyntjie is ‘amper’ ’n weduwee. Sy laat nie gras onder haar voete groei nie! Wees versigtig, Meneer: heel moontlik soek hierdie dame net ’n man om vir haar en haar twee kinders te sorg.
Okay hier gaan ons vir die laaste keer. Ek is 33 jaar oud ek bly in Cradock in die Oos-Kaap en is op soek na my ridder op sy wit perd (bakkie). Ek soek ’n man wat na homself kan kyk, ’n man wat weet hoe om ’n vrou op sy hande te dra (sic) en nie bang is vir ‘curves’ nie. ’n Man wat die Here liefhet en glo aan respek vir ’n vrou! Mag julle almal gebles (sic) en bewaar word. As jy die post like of comment is jy gereed om vriende te wees en vinnig op ’n date te gaan. Slegs geldig tot 31 Augustus 2017.
NB: Die laaste keer wat ek gesien het hoe ’n man ’n vrou op sy hande dra, was met die Boswell Wilkie Circus in 1997. Plaaspop is haastig. Terwyl voorraad hou.
Goedkoop bemarkingslenters word ingespan om die Self meer aanloklik te maak. En van die alleenlopers verromantiseer hulle eensaamheid en raak skoon digterlik daaroor… soos die hookline van ’n goedkoop popsong.
Die aarde se magneetveld het opgelaai, prikkelbaar soos ’n lading statiese elektrisiteit. Daar is foutlyne en frakture in die aardkors.
Ook die voëls was hiervan bewus. Hulle het laat spaander met ’n gekrys en die skerp kringfluit van fladderende veerstof; ’n brokkeling vlerke wat die lug, die wolke, en later die son sou klad. Die drang om te lewe is brutaal.
In sy oerste wese herken iedereen ’n natuurramp. Strate spleet oop, afgryslik en swart soos ’n adder of rolgolf wat reg onder die oppervlak kronkel. Monde gaap oop in gille maar nié die getjank van sirenes en alarms, nié die geskreeu uit stembande maak enige verskil nie.
Geboue steier; tuimel op mekaar in soos domino’s. Die stad sneuwel voor hierdie aanslag, nietig soos ’n diorama; tragies, soos ’n kind se geografieprojek by die skool.
Dan rammel die aarde finaal in ’n reuse grand mal – die gebeur en gekreun van skuiwende tektone. Die chaos is ontsagwekkend. ’n Kraak beitel vanself af in die pad tot by ’n vulstasie en ontvlam in ’n oogwink. Die ontploffingshitte van die brandstof se opgaartenks lig die motors op en slinger dit skuins die bruisende vure in, die insittendes soos vlermuise in ’n swart inferno.
Vanoggend vroeg was ek by die rivier. Dit was stil. Loodstil. Ek het vorentoe gebuk en gekyk hoe rimpels oor die wateroppervlak breek: konsentriese sirkels soos vinnig uitkringende wentelbane. Daar was geen geluid, geen stoornis. Toe het ek die hadidas hoor skree. Was dit nader, dringender as tevore? Ek weet nie. Dalk was dit die wanklank van dissonante sirenes wat doof op die menslike oor val. Maar soos ek sê, niemand weet hoe diere dit weet nie. Plotseling het ’n vrees my beetgepak en ek wou wegkom, maar ek het nie geweet waarom, waarheen nie. Ek was weerloos, net ’n mens. “Die kind is weer ongedurig vandag,” sou my ouma gesê het.
Ek staan styf teen haar kamerdeur met my kinderlyf teen die raam, my oor sentimeters van die deurslot af. Dis donker; dis nag, ’n dag losgeskeur uit die somer van 1985.
Die geluid van ’n outydse vanity case wat ooprits. Ek verbeel my sy kyk in die dowwe bedlamp na die geheime goetertjies wat haar vrouwees definieer. Sakdoekies met kantpatrone, in presiese vierkante gestryk. Parfuum. Lipstiffie. Ek rek my oë in die stilte wat volg. Tjieng…kirrr. Klonk. Die fyn perkussie van ys in ’n glas. Die halfjack is oop: die goudstof stort nou oor die glas se rand.
Ek beweeg my oor nader aan die deurknop. Voor sy die eerste sluk whisky vat, is daar ’n siddering; die geluid van ’n vrou wat geluidloos huil, verdriet wat in een golfbeweging deur haar skouers breek.
Sekondes later volg die neweling van die brein. Die sig versag in dowwer piksels. Stiller nou, my ou moeder. Voel jy dit? Ek weet; ek weet jy huil nie voor mense nie.
Desember 2006 het ek die noodlot leer ken. En dis nie ’n vriend wat jy intiem wil leer ken nie: nié deur die onverwagse dood van ’n eggenoot; nié op die wyse waarop jy oornag padgee van ’n groot kleinhoewe omdat dit bloot te gevaarlik geword het om alleen daar te bly nie. Ook nie die finansiële terugslae of die aanslag op jou gesondheid nie. Ek onthou dit was kort voor kersfees en ek het in die straat gaan staan en vir ’n halfuur aaneen gelag, ’n leë lag tot net my maagspiere later geruk het en daar geen lag meer wou uitkom nie. Die naskokke van ’n noodlotsgebeurtenis besoek jou nog vir jare daarna in jou drome: dit bly herhaal in swoel en donker drome. En dit herhaal wéér wanneer jy hoor van die moord op ’n vriend; die siekte van ’n geliefde.
Vandag, as ek my oë toemaak, dink ek aan daardie tyd as ’n aardbewing. Dit is die enigste metafoor, simbool, allegorie, analoog, of wat ook al wat reg laat geskied aan die impak en ontwrigting van soveel kataklismiese lewensgebeurtenisse. Vrees en respek beweeg baie ná aan mekaar. Die Moment Magnitude, noem kenners dit – die omvang van ’n aardskok.
Tog is ’n aardbewing nie ’n onderwerp waaroor digters dikwels dig nie, waarskynlik as gevolg van die gelokaliseerdheid van so ’n ramp. ’n Aardbewing word eerder geassosieer met distopiese en apokaliptiese romans en films. Of die eindtye, aldus die Bybel.
Tog is daar ’n groot voorkoms van aardbewingpoësie onder Japannese digters. Na die katastrofiese aardbewing, gevolg deur ’n seebewing wat Japan 11 Maart 2011* getref het, het verskeie digters dwarsoor die wêreld aangesluit by webtuistes as deel van ’n gemeenskapsprojek om hierdie slagoffers en oorlewendes by te staan. Die verse is oorwegend kort. Ook Twitter-poësie het oornag ’n nuwe impetus gekry, en verse, wat kwalik as poësie in die ware sin van die woord geklassifiseer kan word maar wat as “pebble poetry” bekend staan, het vir weke lank deur die Net geblits. Eenreël-verse wat poog om die skok en ongeloof oor die onlangse gebeure poëties te verwoord. ’n Mens kan iets hiervan verstaan: na ’n aardbewing is die topografie verwoes. Samehang ontbreek. Dit is moeilik om ’n lang vers oor ’n aardbewing te skryf. Japannese vertalers het op hul beurt van die verse vertaal na Engels, en uit alle tale en dwarsoor die wêreld het opkomende en gevestigde digters die Tohokoe-ramp uit een mond in versfragmente betreur.