Mohlwa - na go na le tharollo ya ka pela?
Byline: Dr. Jeanetta Saayman -du Toit, Institute ya ARC ya Dibjalo tša Mabele (ARC-Grain Crops Institute), Potchefstroom, Mogala (018) 299-6297.
Go gopolwa gore bjang bja mohlwa (sehlwa), Cynodon dactylon (quickgrass, couch grass, kweekgras) bo hlolegile karolong ya molatšatši wa Afrika goba kua Asia. Bjang bjo bo hwetšwa Afrika-Borwa ka bophara mme bo hlola ditahlegelo tše kgolo mabapi le phulo le ge e ka ba poelo ya dibjalo.
Mohlwa ke bjang bja ngwagangwaga bjo bo nabago, bjo bo phatlalalago ka go mela mahlogedi (stolons) le dikamodu (rhizomes). Bjang bjo bo ka phatlalatšwa gape ke didirišwa tša go lema le ge e ka ba diruiwa. Mohlwa ga o golele godimo kudu - ka tlwaelo ga o fete botelele bja 40 cm. Hlogwanapeu ya mohlwa (Seswantšho 1) e akaretša diako tše 3 go ya go tše 7 tša botelele bja gare ga 3 cm le 6 cm tšeo di beakantšwego bjalo ka menwana ya seatla. Peu ya mohlwa e bopegile selee, e boreledi, e a phadima mme e na le mmala wo motsothwa wo o fifetšego. Ka botelele e ka thoma go 1,1 mm mme ka bophara e ka ba 0,7 mm. Peu ye e mela gabonolo mme mohlwa o gola ka pela.
Bjang bjo bo gola ka maatla ka moo bo kgonago go senya khonkhoriti le sekontiri. Ka baka la ge mohlwa o gola ka maatla ka mokgwa wo o na le mohola kudu fao kgogolegommu e swanetšego go thibja. Go tšweleditšwe dikhalthiba tša go fapafapana tša mohlwa tšeo di dirišwago meeleng (waterways) (mohuta wa NK 37), mabaleng a kolofo le a dipapadi tše dingwe le go bjala dilone (dihlwa).
Bjang bja mohlwa bo hlola mathata dibjalong - gare ga mabjang a ngwagangwaga ke bjona bjo bongwe bjo bo tiilego, ka fao ga bo laolege gabonolo. Ka baka la ge bjang bjo bo phatlalatšwa ke peu, medu le mahlogedi, taolo ye e atlegilego ya bjona e nyaka kwešišo ye e tseneletšego ya lephelo, phetošophepo (metabolism) le tswalo ya bjona.
Mohlwa o tsenela mašemo ka diripana tša medu le peu yeo e phatlalatšwago ke diruiwa le ge e ka ba didirišwapolaseng. Bjalo ka mabjang a mangwe, peu ya mohlwa e mela kgauswi kudu le bokagodimo bja mmu, medu e hloga ka potlako mme go bopega "legogwa" leo le sa tsenelwego. Mohlwa o phadišana le dibjalo go hwetša sebaka, seetša, meetse le phepo mmung; go feta fao o šitiša didirišwa go šoma ka tshwanelo ka go kgobokela go tšona mme go hlolega ditshenyegelo tše kgolo.
Potšišo ye e botšišwago ke mongwe le mongwe ke gore na re ka kgona go laola mohlwa Ee, re kgona go o laola eupša ga go na tharollo ya ka pela. Taolo ya semotšhene fela ga e lekane. Gantši metšhene e ripaganya mahlogedi mme se se hlohleletša go mela ga mohlwa ka ge o kgona go phatlalala ka bjako le gona ka katlego?
Ka nako ya lehlabula (Feperware le Matšhe) phetošophepo (metabolism) ya bjang e a fetoga mme phepo e išwa medung fao e bolokwago gore e dirišwe go phologa dikgweding tša go tonya tša marega. Lehlabula ke nako ya maleba ya go gašetša mohlwa ka sebolayangwang - dilitara tše 6 tša klaefosate (Glyphosate) (Roundup) godimo ga hektare di lekane go laola mohlwa mo lebakeng le. Klaefosate e romelwa medung mme e bolaya semela ka botlalo. Ge mohlwa o ka phologa mo le mola kgašetšo e ka boeletšwa mafelong ao fela. Go bohlokwa gore mohlwa o laolwe le merumong ya mašemo gammogo le ditseleng ka ge mafelo e a ka ba methopo ya tsenelelo ya bjang bjo mašemong ka bofsa.
Mokgwa wo mongwe wa maleba wa go laola mohlwa ke go ripaganya mahlogedi le dikamodu marega ka metšhene (megoma) ye e swanetšego. Morago ga fao, lebakeng la seruthwana se se latelago, mola dikamodu le mahlogedi a godile gabotse, go ka gašetšwa dilitara tše 6 tša klaefosate (Glyphosate) godimo ga hektare - morago ga fao ema lebaka la dibeke tše tharo pele ga ge o tšwela pele go beakanya mašemo o lebeletše selemo se se tlago.
Bothata bjo bo dulago bo tshwenya balemi ke taolo ya mengwang ya tlakalaphara dibjalong tša tlakalaphara le taolo ya mengwang ya sekabjang dibjalong tša sekabjang. Ka fao go dula go le thata go laola mohlwa leheeng. Ge go kgonega, diriša mokgwa wa phetošopšalo go bjala lehea le sebjalo sa tlakalaphara (dinawasoya, matokomane, sonoplomo) ka go šielana, mme o laole mengwang ya sekabjang lebakeng la go mela ga dibjalo tša tlakalaphara. Ikgokaganye le moemedi wa kgauswi wa dikhemikhale tša temo gore a go eletše mabapi le mabaka a tikologo ya gago. Morago ga puno ya dibjalo tša tlakalaphara marega, lema mašemo go ripaganya medu le mahlogedi a mohlwa mme o gašetše gape klaefosate (Glyphosate) ya dilitara tše 6 godimo ga hektare.
Boeletša lenaneo le le tšweleditšwego mo godimo. Ka tlwaelo mohlwa o tla be o fedišitšwe morago ga mengwaga ye mebedi ge o gašetša khemikhale ka moo go hlalošitšwego.
Ka nako yeo klaefosate e gašetšwago mohlwa o swanetše go ba o mela gabotse gore khemikhale e kgone go monwa gabotse ke matlakala a wona.
O se ke wa gašetša klaefosate ge mohlwa o sa mele gabotse ka baka la go tonya, komelelo goba go kgangwa ke meetse, ka ge mabaka a a ka šitiša go monwa ga khemikhale.
Latela ditaelo tše di ngwadilwego setlankaneng ka tlhokomelo ye kgolo.
Ela hloko gore khemikhale ye e gašetšwago e se ke ya fokelwa dibjalong tše dingwe.
Lemoga gore klaefosate e huetšwa ke boleng (khwaliti) bja meetse ao a dirišwago go gašetša.
Mabakeng a a itšego molemi a ka eletšwa go hlakanya klaefosate le amoniamsalfate (ammonium sulphate).
Gopola gore ge o ka leka go boloka tšhelete lehono ka go fokotša bokaakang bjo bo nyakegago bja khemikhale, o ka tla wa senyegelwa kudu ka moso - diriša bokaakang bjo bo šupetšwago ge o nyaka gore mohlwa o laolwe ka katlego.