Ou Griekeland was die antieke beskawing wat om die Egeïese See tot stand gekom en regdeur die Griekse skiereiland versprei het. Op sy toppunt het dit tot by Sicilië en Italië in die weste gestrek, en deur Klein-Asië en om die Middellandse See na die ooste en suide.
Die Griekse wêreld, wat deur die Grieke Hallas genoem is, was ’n kulturele eenheid, maar was nooit staatkundig in ’n enkele onafhanklike moondheid verenig nie. Trouens, dit is eers onder ’n enkele regering gebring toe dit in die tweede eeu nC ’n deel van die Romeinse Ryk geword het.
Die Griekse beskawing het later tot stand gekom as die beskawings in die valleie van die Eufraat en die Nyl, maar vroeër as dié van Rome. Ou Griekeland se bloeityd was veral in die vyfde en vierde eeu vC, maar sy invloed het regdeur die tydperk van Romeinse oorheersing sterk gebly.
GRIEKELAND, met sy talle hawens, baaie, golwe en eilandkettings was van die begin af ’n land van seevaarders. Die vroeë beskawing wat om die Egeïese See ontstaan het, moontlik vanweë kolonisasie deur die Feniciërs, het voordeel getrek uit kontakte met die ouer kulture van Mesopotamië en Egipte.
Minoïese en Miceense beskawings: Die eiland Kreta was die spil van die vroegste Egeïese beskawing, wat as die Minoïese beskawing bekend staan en genoem word na Minos, ’n legendariese koning van Kreta. Die Minoïese beskawing het omstreeks 2500 vC ontwikkel en teen die middel van die sestiende eeu vC die Egeïese wêreld oorheers. Sy belangrikste stad was Knossos. Die Minoërs het baie Egeïese eilande gekoloniseer en stede aan die kus van Klein-Asië en in Griekeland gestig.
In die 1400’s vC is die Minoïese eiland Thera vernietig deur ’n vulkaniese uitbarsting wat ook groot verwoesting op Kreta aangerig het. Minoïese vlugtelinge kon toe hul hoëre kutuur na die Miceense Grieke gebring het.
Die Heroïese, of Homeriese, tydperk: Teen 1200 vC was die Grieke reeds aan die handel drywe. Een van die stede waarmee hulle sake gedoen het, was Troje (of Ilium) in Klein-Asië. Onmin het ontstaan en omstreeks 1194 vC het die Grieke Troje beleër, wat tien jaar later tot oorgawe gedwing is. Die Trojaanse Oorlog was die laaste groot veroweringsoorlog van die Miceense tydperk. Eeue later was dit die onderwerp van twee epiese gedigte, die Ilias en Odussee, wat deur Homerus geskryf sou gewees het. (Niks is bekend omtrent die persoon Homerus nie en baie geleerdes wil nie maklik glo dat ’n enkele mens die twee eposse kon geskep het nie.) In hierdie eposse het inligting oor die helde, plekke, gebruike en gelowe van die laaste stadium van die Miceense beskawing behoue gebly.
Doriese verowering: Nog ’n groot golf van Indo-Europeërs het omstreeds 1100 vC in die Griekse skiereiland ingespoel. Hulle was die Doriërs, barbaarse stamlede wat alles in hul pad verwoes het. Micene is aan die brand gesteek en die laaste spore van die ou Minoïese kultuur is vernietig. Baie van die Acheïese bevolking het na die Egeïese eilande en Klein-Asië gevlug, waar hulle Griekse stede gestig het—die Eoliërs in die noordelike deel van die eilande en aan die kus, die Ioniërs in die middel. Die Doriërs self het die suide beset. Attika was die enigste deel op die hoofland wat nie deur die Doriese inval geraak is nie.
Aanvanklik is ’n stadstaat deur ’n koning regeer, wat deur ’n raad bygestaan is. Teen die einde van die Griekse Donker Eeue het die monargieë meestal plek gemaak vir groepsbesture deur die aristokrasie. Soms sou een man hom die bewind toeëien en alleen heers. Hy sou bekend staan as ’n tiran, dit wil sê ’n diktator. Party tiranne was uitstekende heersers, bemind by hul onderdane.
Helote was die afstammelinge van die gebied se oorspronklike bewoners. Hulle het die grond bewerk en al die swaar werk vir hul Spartaanse heersers gedoen.
Athene, die belangrikste stad van die distrik Attika, het stadig ontwikkel. Omstreeks 594 vC het die digter-soldaat Solon die magte van ’n tiran ontvang. Hy het die wette hervorm, die regte van die bevolking vergroot en ’n ekonomie gevestig wat op handel en nywerheid gegrond is.
Die Griekse vloot het skuiling gesoek by die eiland Salamis, waar ’n beslissende oorwinning oor die Persiese vloot behaal is (480 vC). Die oorblywende Perse is deur die magte onder die Spartaanse bevelvoerder Pausanias en die Atheners Xanthippus en Aristides verslaan. Die geskiedkundige Herodotus het sy belangrikste werk aan ’n verslag oor die Persiese Oorloë gewy.
Perikles en die Atheense Ryk: Omstreeks 460 vC het die staatsman en redenaar Perikles die hoof van die Atheense demokratiese party geword, waarna hy dertig jaar lank prakties die heerser van Athene sou wees. Hy is by wyse van ’n volkstemming verkies en die algemene vergadering het sy wense uitgevoer. Die Atheense regering was in dié tyd ten volle demokraties, in die destydse sin van die woord. Sparta, stewig onder aristokratiese bestuur, het hierdie demokrasie as ’n bedreiging vir sy eie regeringstelsel beskou.
Athene was imperialisties en outokraties in sy buitelandse beleid. Hy het die Deliese Bond oorheers, ’n bondgenootskap van Egeïese stede wat vir hul gemeenskaplike beskerming gestig is, en die lede gedwing om heffings te betaal.
Trouens, hierdie era is al ''die gedenkwaardigste tyd in die geskiedenis'' genoem. Só het die groot Engelse digter Shelley in elk geval die tydperk van die geboorte van Perikles tot met die dood van Aristoteles beskryf. Binne die bestek van enkele dekades het Griekeland onder die leiding van die stadstaat Athene so ’n bloeitydperk beleef dat dié periode dikwels as die Goue Eeu van die Griekse beskawing bestempel word. Soms word dit egter ook die Tydperk van Perikles genoem, na die man wat destyds oor Athene regeer en so ’n belangrike rol in die opkoms van dié stad gespeel het. ’n Mens kan sonder vrees vir teëspraak sê dat grondslag vir die Westerse beskawing in dié tyd gelê is.
Tog was die ou Griekse samelewing ook afhanklik van slawe. Party was oorlogsgevangenes en ander is weer van slawehandelaars gekoop. Die meeste van die huiswerk in die wonings van ryk Grieke is deur slawe gedoen. Slawe het ook in die silwermyne in Suid-Griekeland gewerk. ’n Paar gelukkige slawe sou lone van hul base ontvang het en kon hulself vrykoop. Ander, soos die onderwysers wat die kinders in ryk gesinne onderrig het, kon met respek behandel gewees het, maar die meeste slawe het dit waarskynlik maar bitter swaar gehad.
Ook die Goue Eeu van die ou Grieke kan dus nie werklik as ’n goue era vir menseregte in die wêreldgeskiedenis bestempel word nie. Selfs die ''demokrasie'' van weleer was geen demokrasie soos ons die begrip vandag verstaan nie, al kry ons die woord van hulle af. Trouens, ’n groot deel van die Griekse samelewing, onder wie vroue, buitelanders en slawe, kon glad nie stem nie.
In 421 het Nikias, ’n Atheense leier, ’n vrede beding wat bedoel was om ’n vyftig jaar lange verbond tussen Athene en Sparta te sluit. Pleks daarvan is gevegte hervat onder Alkibiades, die gewetenlose teenstander van Nikias. Athene het ’n geweldige aanval op Sicilië geloods; dit het rampspoedig geëindig. Revolusie het uitgebreek en die een regering ná die ander het die bewind oorgeneem. Persië het hierdie geleentheid benut om Sparta te help.
Hoewel die Atheners ’n paar laaste oorwinnings behaal het, is hul vloot uiteindelik verslaan en die stad beleër. Tot oorgawe uitgehonger, moes die Atheners in 404 vC oorgee. Die Athe­ense Ryk is ontbind en die seëvierende Sparta het ’n groep aristokrate, wart die Dertig Tiranne genoem is, aangestel om oor die verslane stad te heers. Sokrates, die ou filosoof, het hulle openlik trotseer. In die bitterheid van die nederlaag het die Atheners teen hom gedraai en hy is ter dood veroordeel. Thucydides, ’n Atheense generaal, het die klassieke geskiedenis van die Peloponnesiese Oorlog beskryf.
Athene het baie van sy lewenskrag en sy handel herwin. Hoewel hy nie langer die septer op die politieke terein geswaai het nie, het hy steeds Griekeland op die gebiede van die kultuur en geleerdheid gelei. Dit was die tyd van die filosoof Plato, wie se briljantste leerling die Aristoteles was. Die historikus Xenophon, wat soos Plato ’n leerling van Sokrates was, het oor die geskiedenis van hierdie tydperk geskryf.
Dionysus die Ouere, heerser van Sirakuse, het oorlog gemaak teen die Carthagers en die beheer oor die grootste deel van Sicilië en ’n deel van Italië verkry. Sy ryk het die grootste en sterkste in Europa geword. In sy derde oorlog teen Carthago (383-378 vC) het hy baie grondgebied verloor en sy dood in 367 het die imperiale ambisies van Sirakuse beëindig.
WRYWING tussen Athene en sy bondgenote het in 357 vC begin ontwikkel. In 356 is ’n Heilige Oorlog deur die ontheiliging van die tempel by Delphi ontketen. Na die noorde was die Macedo­niërs, ’n wilde en oorlogslustige volk. Onder hul koning Philippus II, wat die troon in 359 bestyg het, het hulle Griekse kuskolonies oorgeneem en na die suide begin opruk. In 351 het die Atheeense redenaar Demosthenes sy eerste waarskuwings (genaamd Filippika) oor Philippus gerig, maar sy landgenote het nie die gevaar ingesien nie.
In 346 vC. het Philippus tussenbeide getree om die Heilige Oorlog te beëindig en hom van ’n setel in die Amfiktioniese Raad (’n bond van buurstate) te verseker. Die Atheense filosoof Isokrates het hom in die openbaar genooi om die hele Griekeland onder sy heerskappy te verenig. Athene en ander stede het egter saamgespan om sy opmars te probeer stuit. Die geallieerde magte is in 338 deur Philippus verslaan en die hele Griekse skiereiland is onder sy beheer gebring. Griekeland is in die Bond van Korinthe verenig en in 337 is planne beraam vir ’n veldtog teen Persië. Voordat die aanval kon plaasvind, is Philippus vermoor.
Philippus se seun Alexander (later "die Grote" genoem) het die Griekse en Macedoniese leërs in ’n massiewe oorlogsmag verenig en Klein-Asië in 334 binnegeval. In die volgende tien jaar het hy die hele Persiese ryk verower, wat lande aan die oostekant van die Middellandse See so ver as Egipte ingesluit en landwaarts so ver as Indië gestrek het. Ná Alexander se dood in 323 vC is sy ryk verdeel—maar deur sy toedoen was ’n Hellenistiese kultuur reeds regoor die oostelike Middellandse See-gebied gevestig.
BO en REGS: Die rustige moderne Griekse dorpies rep, oppervlakkig beskou, weinig van die land se onstuimige verlede. Maar by die ruïnes van vergange eeue kan 'n mens jou maklik verbeel dat jy steeds die skimme van 'n roemryke tyd sien rondwaal.