Sensus begin by hawelosesHaweloses in Johannesburg (3 Februarie 2022) (Foto: Marco Longari/AFP) “Daar sal nie meer ŉ gelieg wees nie,” sê Masechaba Thebe, ŉ 33-jarige wie se huis die strate van Johannesburg is. “Ons is hier en ons is baie.” Statistieke Suid-Afrika het laat Woensdagaand vir die eerste keer in ŉ dekade met ŉ sensusopname begin wat tot 28 Februarie sal voortduur. Dit is die vierde sensus sedert die aanvang van demokrasie in 1994. Die opname vind gewoonlik elke 10 jaar plaas, maar is verlede jaar uitgestel weens Covid-19. Ongeveer 165 000 sensus-opnemers het om middernag die strate ingevaar met ŉ gedetailleerde vraelys om almal in die land te tel, ongeag “ouderdom, ras, kleur of geloof”. Een span het in die Johannesburgse middestad ŉ hawelose kamp genader waar sowat 20 mense op ŉ sypaadjie plak. “In watter provinsie is jy gebore?” Geen reaksie nie. “Wat is jou vlak van opvoeding?” Nog meer stilte. Owen Nkosi het lank oor sy ouderdom nagedink. Miskien 43, maar dit kan 45 ook wees, hy het nie regtig tred gehou nie. “Tot watter bevolkingsgroep behoort jy?” Hy het net sy kop geskud en verder geslaap. Die sensus-opnemer het “swart” gemerk en in die straat afgestap om elders te gaan probeer. ŉ Beduidende deel van die bevolking het tydens die 2011-opname onder die radar beweeg. In 2016 was Suid-Afrika se bevolking ongeveer 55,7 miljoen. Sowat 35 700 haweloses is getel – meeste van hulle in Gauteng. In 2015 het die Sentrum vir Sosiale Wetenskaplike Navorsing dié getal beraam op 200 000. Tony Lissaga (48) sê hy het ŉ paar jaar gelede van Mosambiek af gekom, “want daar is geld hier”. Tot dusver kon hy slegs werk kry wat sowat R600 per week betaal vir ŉ werktuigkundige – nie genoeg om huur te betaal nie. Die hoek waar hy bly ruik na urine en vullis. Hy sê hy drink nie, maar hy rook bietjie dagga. “Dis moeilik. Ek het iets nodig om te vergeet ek bly op straat.” Die man wat langs hom lê, het sy skouers met ŉ lap geklap om die muskiete weg te waai. Die polisie het hulle nie verjaag nie. “Só toestand, eish!” het een polisiebeampte gesê wat die sensus-opnemers beskerm. “Dis sleg om dit te sien.” Alhoewel die polisiestasie naby is, is daar nie genoeg ruimte om al die haweloses te akkommodeer nie. ŉ Paar meter verder het ŉ man al sy klere vir die aand uitgetrek en het in sy onderklere in die straat gestaan. Hy het ŉ vuil kombers geskud om vir hom ŉ bed op die sypaadjie te maak. Sommige mense gebruik winkelwaentjies om hulself te beskerm. Ander lê onder sakke en rommel. “Ek het geen privaatheid nie. Nêrens om te bad nie. Ek het nie enige tipe lewe nie,” sê Thebe. “Hulle het ons vantevore getel, maar dit het niks gehelp nie.” Haar ouers het onverwags gesterf. Haar kêrel het haar uit die huis geskop en nou is sy op straat. Xolani Gcobo het daar naby soos ŉ skaduwee verbybeweeg en na die kameras en ŉ groepie politici gegluur. “Ja, ja, trots Suid-Afrikaans!” het hy gesê met die reuk van alkohol in sy asem, terwyl hy spottenderwys na die land se bemarkingslagspreuk verwys.