Beide die aand se gehoor en ervarings was gemeng – vanaf die eerlike gebed uit die hart én die lees in die opening uit Psalm 16 se woorde “’n pragtige deel is vir my afgemeet; ja, wat ek ontvang het, is vir my mooi” asook “die afgode in die land, so aantreklik vir baie, met hulle wil ek niks te doen hê nie; mag elkeen wat ’n ander god vereer, baie smart beleef”, tot by die lede en optrede van ComArt-Koor asook die hoogtepunt met die toekenning van die Hertzogprys.
Dié “comrade buiteboer” meen om met sy prysgeld ‘n plaas in Zimbabwe te koop en klaarblyklik met “regstelling” in gedagte, meen hy om die huidige president van die land vir ’n “aftreejoppie” as plaasbestuurder vir hóm, die whitey dáár, aan te stel. Hy, die seun van die Paarl, gaan binnekort vra om as black herklassifiseer te word. Hy is mos al hoeka met ’n “ere-Shinees” getroud – herinner hy sy gehoor. Onder die foto’s in Die Burger by die berig oor die dankie-sê-woord is daar ook dié wat herinner aan sy verhoor oor sy liefde vir Yolande, met erkenning aan onder andere Rapport! Wie is daar dan nog wat nie wil bely oor die verlede in ons land en oor die verlede in die eie lewe nie?
Praat van bely, Breyten het wel dié aand bely. Hy sê in die openbaar vir almal om te hoor dat hy jammer is dat hy nog nie reg aan sy “bruin broers” in hierdie land laat geskied nie. Het hy dalk óók aan die SA Akademie gedink? Profeties dra hy daarom sý Hertzogprys aan sy “broer” Adam Small op. 2009 is die SA Akademie se eeufeesjaar. ‘n Mens wonder wie dan die Hertzogprys vir poësie gaan ontvang.
Oor openbare belydenis oor apartheid gepraat (of om dit te weier), laat ons nog nader, tot op die voorstoep van die eie kerk, kom. Kom ons praat oor die Van Drimmelenmedalje vir die bevordering van Afrikaans op die gebied van die “godsdiens” – waarskynlik bedoelende ook die teologie. Wie sou hierdie ds Pieter van Drimmelen kon wees? Die SA Akademie se argief weet nie vandag nie. Dit was buitendien ’n professor Van Drimmelen en dié se seun, doktor Van Drimmelen, wat die prys in die laat-sewenigerjare vir die Akademie moontlik gemaak het. Het hulle dit na hulle voorvader dominee Pieter van Drimmelen vernoem? Daar was vroeër jare so ’n predikant in die Hervormde Kerk. Kon ds Pieter van Drimmelen, na wie die Akademie se medalje vernoem is, ’n Hervormer wees? Dit was wel ’n Hervormer, prof Andries van Aarde, wat vanjaar die medalje ontvang het – die tweede keer wat dit ’n Hervormer te beurt val. Prof Bart Oberholzer is die eerste een op grond van sy groot rol in die vertaling van die Bybel in Afrikaans.
Myns insiens het godsdiens egter nie die doel om ’n taal te bevorder nie. Taal is wel ’n belangrike kanaal waardeur godsdienstige energie vloei – of dit taal is waarna met die oor geluister of met die mond gesing of met die hart gebid word. Hierdie energie is ‘n passie en dinamiek wat die evangelie self skep. Dit gebeur met hulle wat die antieke tale waarin die evangelie vir die eerste keer vertel en geskryf is, eerstehands kan lees en ook met hulle wat die evangelie in vertaalde interpretasie lees en hoor. Wetenskaplike nadenke oor die betekenis van hierdie passie geskied ook deur die medium van taal – en dit noem ons teologie. Teologie is dus ook ’n produk van godsdienstige energie. Om godsdienspropaganda egter as onder andere taalpropaganda te reken, is om nie van die versoeking van verburgerlikte natuurgodsdiens bewus te wees en nog minder daarvan verlos te wees nie. In die verlede vir baie jare het die kerk, en die godsdiens, en die teologie, na bevryding gesug. Sekularisasie was die bevrydende gebeure.
Hierdie verandering is gebring deur die Renaissaince, die Franse Revolusie en die natuurwetenskap tydens die era van die Verligting. Charles Taylor se pryswennerboek herhaal wat ons lankal weet. Mense het na ’n ander “godsdienstige kondisie” oorbeweeg. Die default waarop hulle begin terugval het, is om óf krities te wees ten opsigte van naïewe, blinde geloof óf om nie meer in die Transendente te glo nie (dus ongeloof). Baie mense bevind hulle by laasgenoemde. Daarom staan hierdie tyd as die “sekulêre eeu” bekend.
Ontkerkliking en die kritiek op religie het wel gesorg dat teologie in die wêreld van die wetenskappe na die agtergrond geskuif is. Die feit dat ’n nasionale akademie in Suid-Afrika ‘n ‘prys vir godsdiens’ toeken, is egter aanduiding dat godsdiens steeds ’n rol in die wêreld speel. ’n Soortgelyke getuienis geld Noord-Amerika se AAR, hoewel in mindere mate as die SA Akademie omdat dit nie ’n godsdienstige in-huis teologiebekroning soos dié in die VSA is nie. Dit val wel op dat die AAR, ten spyte van die Amerikaners se konstitusionele model om religie en staat van mekaar te probeer skei, ’n Templeton-prys toeken aan iemand wat ‘n boek met die titel The secular age skryf. Daarom behoort die Akademie in Suid-Afrika hierdie boek se tema in gedagte te hou. Dit is naamlik dat die paradigma in kerk en wêreld wat sedert die Franse Revolusie en die Verligting verander het, weer eens geskuif het. Die huidige tydgees is dié van post-sekularisasie.
In die derde plek, hierdie Akademieprys dien vir my as inspirasie om met die beoefening en die neerskryf van post-sekulêre teologie voort te gaan.
Post-sekulêre teologie wil nie uitgediende teïsme en fideïsme dien nie. Dit wil nie soos die mafia wees nie. Dit dekonstrueer mag. Dit het nie as agenda ’n stel gedateerde leer- en lewenskwessies wat as ‘n evangeliese inisiatief verkondig word nie. Dit wil nie apologeties of polemies ’n vermeende patentereg op absolute en ewig-geldende dogmas verdedig nie. Dit is nie die heropbou van die ortodoksie nie. Dit is ook nie herlewing van ’n Amerikaans-gedrewe evangelical charismatiese tipe godsdiens wat in oppervlakkige kultuur so populêr geword het nie. In ’n konteks van ekonomiese agteruitgang, misdaad, verlies aan politieke leierskap, onsekerheid vir die toekoms en nie veilig te voel nie, oorval so ’n evangeliese inisiatief en behoudende propaganda mense met ’n versoeking om spiritualiteit met “kinderlike geloof” te verwar. Teen die grein van wat natuurlik en ekologies in die logiese gang van sake gebeur as gevolg van evolusie én die onverantwoordelike misbruik van die natuur deur mense, verwag so ’n naïewe spiritualiteit wonders om teëspoed in voorspoed om te keer. Hierdie naïwiteit is skuldig aan ’n growwe, eiesinnige interpretasie van belangrike uitsprake van Jesus oor goddelike wysheid wat gegee word aan babas wat van moedersmelk leef (Matt 11:25) en oor die waarde van om soos ’n kind te glo (Mark 10:15), wanneer hierdie uitsprake gebruik word om wetenskaplike teologie maklik-maklik af te maak en as die deurmekaarpratery van hedendaagse skrifgeleerdes te verdoem. Dit is egter juis daardie teoloë wat op grond van hulle kritiese wetenskap ons kan vertel wat dit beteken om by ‘n ‘tweede naïwiteit’ uit te kom. In hulle lewe kan jy ’n singewende spiritualiteit ervaar, omdat hulle lewe van ’n ‘groter’ wonder getuig as daardie ‘wonders’ wat teen die grein van die natuur ingaan. Dit is die wonder wat net God moontlik maak, die genade om te bly glo ten spyte van die werklikheid van menslike onmag, siekte en dood.
Post-sekulêre teologie beklemtoon dus wel die verwondering in die godsdiens en die krag van geloof te midde van en ten spyte van pynlike ervarings. Dit wil afskeid neem van dogmatisme maar wil wat die klassieke betref, dit wat relevante waarde het, weer eens só ontdek asof dit vir die eerste keer geglo, bely en in erediens gesing word. Op die bes moontlike positiewe noot, beoefen en preek die post-sekulêre teoloog dus die ou-ou evangeliese boodskap van inklusiewe liefde en staan geweld teen. Binne ’n gesekulariseerde samelewing, vir sommige ’n wêreld volledig vry van godsdiens en vir ander ’n wêreld hernu met ’n nuwe soort spiritualiteit, wil ek met my ‘onkonvensionele’ teologie ’n bydrae maak dat die Christelike geloof sal bly voortbestaan, maar dan bevry uit die boeie van die teïsme.