Patricia de Lille is die uitvoerende burgemeester van Kaapstad. Haar storie beliggaam ’n sentrale string in die weefsel van die storie van Suid-Afrika oor die afgelope halfeeu.
Patricia: Ek dink steeds dis een van die mooiste dorpe in die land. Ek mis dikwels die oop vlaktes – jy kon kyk so ver as wat die oog kon sien. Maar 1951 is ook toe die verdeling gebeur het. Toe mense die potloodtoets moes doen. My pa en sy familie, en my ma se familie, hulle moes almal daardeur gaan.
Patricia: As die potlood in jou hare gebly het, is jy swart verklaar. Dan het jy onmiddellik ’n klein kaartjie genaamd ’n dompas gekry en jy moes elke maand belasting betaal om in die gebied te bly. Ons het almal in die lokasie by Beaufort-Wes gewoon. Dis waar ek gebore is. In daardie dae was daar nie hospitale nie; die vroedvroue het na die huise gekom.
Toe begin hulle die mense verdeel. Hulle het Rusdene gebou vir die bruin mense. Die swart mense moes in die lokasie bly. En dan het hulle ’n soort middelklas-gebied gehad genaamd Nuweland. Omdat my pa ’n onderwyser was, het ons ’n huis gekoop in Nuweland.
Ek was politiek bewus vanaf ’n baie jong ouderdom. My pa het dikwels gepraat oor regverdigheid, of geregtigheid – wat reg is en wat verkeerd is. En in 1961, toe Suid-Afrika ’n republiek geword het, het hy gesê hy gaan nie daai dag skool toe nie. Toe vra ek: “Hoekom nie?” Ek het baie vrae gevra. Selfs vandag nog vra ek vir ewig vrae.
So ek het gesê: “Wel, pappa, as jy nie skool toe gaan nie, dan gaan ek ook nie.” Hy’t gesê: “As jy nie skool toe gaan nie, sal jy nie jou klein vlaggie kry nie en jou . . .” Ons het iets gekry wat lyk soos ’n pennie (vir Republiekdag).
Patricia: Soos ’n muntstuk. Ek het gesê: “Ek gee nie om nie, ek bly tuis.” En dis eers baie jare later wanneer jy besef dat as jou pa gesê het iets is verkeerd, het jy geglo dis verkeerd.
Patricia: Wat ek nie kon vat nie was om te sien hoe mense elke dag misbruik is. Een keer, op die 15de Desember, toe ons gesluit het vir die vakansie, het die voorman in die fabriek iets georganiseer vir die werkers. Hy het drie van die ses-bottel flesse gekoop – jy weet die soort wat jy vashou aan die handvatsel? Dit was hierdie groot bottel wyn en dit het daar gestaan op die warm sement met daardie klein polistireenkoppies, en soos wat die werkers hul geld gekry het, het elkeen ’n dop gekry en toe’s hulle weg. Dis wat hulle georganiseer het vir die einde van die jaar.
“Ek was in die laboratorium waar ek deur my venster gekyk het, en ek het gedink ouens, dis nie reg nie. Ek het daar uitgestap – ek was vir ’n jaar lank nie in daai job nie – en ek het vir die voorman gesê: “Jy kan nie vir mense warm goed gee om te drink nie. Sou jy warm wyn drink?”
Hy’t na my gekyk met groot, ronde oë. Toe besluit ek ek gaan nie meer stilbly op hierdie plek nie. En toe gaan soek ek vir ’n vakbond en toe kry ek die Suid-Afrikaanse Chemiese Unie, en toe was dit ’n stryd, want jy moes 50 persent plus een van die werkers kry om aan te sluit. Dit het my sowat vier maande geneem.
Patricia: Maar jy weet, vakbonde was die enigste wettige organisasies in daardie jare. Al die politieke partye is verban. Baie NRO’s is verban. Die media . . . daar was geen vryheid nie. So as jy daai tyd aan die unies behoort het, was dit die enigste plek waar jy ’n stem kon gee aan al die onderdrukte woede binne-in jou.