Aspekte rakende Handelsbeperking ooreenkomste - Vrae & AntwoordeVrae & Antwoorde
1. Met die sluit van kontrakte ag die meeste werkgewers dit nodig dat
hulle besigheidsbelange beskerm moet word teen mededingende praktyke van vorige werknemers.
2. So ŉ werkgewer sal tipes in die dienskontrak ŉ handelsbeperkingsklousule insluit of ŉ aparte ooreenkoms met die werknemer aangaan waarin die handelsbeperking vervat word.
5. Die wese van handelsbeperkingsklousule is een wat voorkom dat werknemers in die uitvoer van hulle pligte, professie, roeping of in kompetisie teenoor die werkgewer besigheid dryf vir ŉ spesifieke periode en binne ŉ spesifieke area vandat die genoemde werknemer sy diens verlaat het.
6. In die meeste gevalle, is die werknemer in ŉ swakker posisie om die terme van die kontrak met die werkgewer te beding. In die meeste gevalle moet die werknemer die terme van die ooreenkoms wat spesifiek te make het met die handelsbeperking gelate aanvaar. Die terme van voormelde handelsbeperking mag selfs onbillike en onregverdige bedinging vir die werknemer inhou waarin die vryheid van sy / haar uitoefening van beroep nadelig beperk word.
8. ŉ Kontrak sal teen die openbare belang wees en dus onafdwingbaar indien dit onredelike beperking op ŉ persoon se handelsvryheid plaas. Die hof bepaal ook dat alhoewel dit in die openbare belang is dat daar ŉ algemene kontrakteursvryheid is waarin vrylik gekontrakteur kan word, moet dit ook in die openbare belang wees dat elke persoon vry kan wees om bevrediging te vind in die handels- en professionele wêreld te figureer.
9. Om die geldigheid van ŉ klousule wat handelsvryheid beperk te evalueer behels dit die balans van twee belangrike oorwegings wat bevestig word in die appèlhof beslissing van Sunshine Rekords (Pty) Ltd v Flohing & others 1990 (4) SA 782 (A) by 794. Die eerste oorweging is dat die openbare belang vereis, dat in die algemeen, partye moet voldoen aan hulle kontraktuele pligte indien dit ook onredelik of onbillik is. Die tweede oorweging is dat alle persone, in die belang van openbare belang, toegelaat moet word vir so ver as moontlik deel te neem aan handel en om sy/haar professies te beoefen sonder dat daar onnodige en onredelike beperking geplaas word op so ŉ persoon se vryheid van handel en om so ŉ professie na te volg.
10. Die handelsbeperkingklousule moet oorweeg word deur die kriteria van die openbare belang in te span. Om te bepaal of ‘n handelsbeperkingklousule onredelike beperking op ŉ persoon se vryheid van handel geplaas word, word ŉ veelvoud van faktore in ag geneem wat insluit die aard, omvang en lewensduur van die handelsbeperkingsooreenkoms, sowel as die belange van die partye.
11. Die appèlhof het ook in die beslissing van Basson v Chilwan & Others 1993 (3) SA 742 (A) by 777 die aspekte uitgewys ten opsigte van die bewyslas wat gekwyt moet word deur ŉ werkgewer wat ŉ handelsbeperkingklousule wil afdwing. In die praktyk sal dit beteken dat ŉ werkgewer wat die handelsbeperkingklousule wil afdwing niks meer hoef te doen as om die bedinge in die kontrak te bewys asook die kontrakbreuk te bewys nie. Die werknemer wat die implimentering van die beperking wil teenstaan moet op ŉ oorwig van waarskynlikheid in al die omstandighede van die besondere saak bewys dat dit onredelik sal wees om die bepalings van die handelsbeperking te laat geskied. Die benadering word bewerkstellig in die beginsel dat die openbare belang vereis dat persone gebonde bly aan hulle kontraktuele verpligtinge. Die werknemer sal dus die onus op hom hê om te bewys dat die klousule teen die openbare belang is sodra die werkgewer bewys het dat a.) die handelsbeperking bestaan en b.) dat die ooreenkoms gebreek is en dat die ander party (die werknemer) nou moet bewys dat die handelsbeperking onredelik is. Die hof sal dan bepaal onder die omstandighede wat voor hom is toe die ooreenkoms afgedwing sal word in plaas daarvan om te kyk na aspekte tydens die sluiting van die beperkingsooreenkoms.
12. Die hof sal nie net beperk wees tot ŉ bevinding dat die geheel van die handelsbeperkingklousule nie uitvoerbaar is. Die hof mag beslis dat ŉ gedeelte van die klousule afdwingbaar of nie afdwingbaar is na afhang van die betrokke saak. Dit hou in dat die hof tot ‘n beperkte omvang die kontrak mag wysig soos dit beoog hoe die kontrak gesluit moes wees.
a) ŉ Handelsbeperkingsklousule of ooreenkoms is nie prima faci onbillik en onuitvoerbaar nie. Elke ooreenkoms moet beoordeel word aan sy eie feite om te bepaal of die afdwingbaarheid teen die openbare belang gaan indruis, waar in so ŉ geval dit onuitvoerbaar sal wees.
c) ŉ Persoon wat beweer dat hy / sy nie gebonde is aan ŉ handelsbeperkingsooreenkoms wat vrylik aangegaan is tussen die partye nie, dra die bewyslas op ‘n oorwig van waarskynlikhede, dat die afdwinging van die betrokke handelsbeperkingsooreenkoms of klousule teen die openbare belang sal wees.
e) Die hof is by magte om te verklaar dat ŉ beperking gedeeltelik onuitvoerbaar of gedeeltelik uitvoerbaar is.
dat daar ŉ handelsbeperkingsooreenkoms is, die ooreenkoms
afgedwing moet word tensy die party wat daarteen gekant is kan bewys dat die betrokke partye wat die beperking steun, nie ŉ beskermde belang
17. Daar word beweer dat onder die nuwe Grondwet die onus op partye geskuif het insoverre die bewyslas geskuif het na die party wat die uitvoering daarvan wil uitoefen, moet bewys dat die beperking of die werknemers se reg om aan vrye ekonomiese aktiwiteite deel te neem regverdigbaar is in ŉ vrye en demokratiese samelewing. Die beginsel is neergelê in die saak van Canon KwaZulu-Natal (Pty) Ltd t/a Cannon Office Automation v Booth and Anothers 2005 (3) SA 205 (N).
18. Die beginsel soos neergelê in die bogenoemde Cannon-beslissing is verwerp in die beslissing van Rectron (PTY) Ltd v Govender and Another  2 All SA 301 (D) en ook in Aqua d’or Mineral Water (Pty) Ltd t/a Aqua d’or v Camara  2 All SA 29 (C). In beide uitsprake is dit gehandhaaf dat die nuwe Grondwet nie die reg verander het met spesifieke verwysing na die onus van bewyslas in ŉ dispuut rakende die implementering van ooreenkomste waar daar ‘n handelsbeperkingklousule deel van uitmaak nie. Dus lui die heersende reg dat die party wat die uitoefening van die ooreenkoms wil opponeer die onus het om te bewys, op ŉ oorwig van waarskynlikheid, dat die handelsbeperking nie afdwingbaar is nie.
19. Die volgende 4 gronde is wyses waarop ŉ werknemer hom/haar kan beroep om die werking van die handelsbeperkingsooreenkoms onuitvoerbaar te maak.
a.) Die werkgewer beskik nie oor ŉ beskermbare belang nie.
In hierdie geval is dit belangrik dat die werkgewer moet beskik oor ŉ beskermbare belang in die vorm van vertroulik inligting wat insluit handelsgeheime of besigheidsverhoudings anders is die beperking nie afdwingbaar nie. In die beslissing van Rectron (PTY) Ltd (Supra) is die betekenis van wat vertroulike inligting geformuleer.
Die bewys van handelsverbintenisse wat beskermingswaardig is deur die afdwinging van ŉ handelsbeperkingsklousule moet die volgende elemente bevat:
– Die werknemer moet in die posisie wees om sulke verhoudinge met klante van die werkgewer te smee wat hom / haar in staat sou stel om so ŉ invloed oor hulle te hê dat die klante hom / haar sal volg indien hy / sy die diens van die werkgewer verlaat. Of dit inderdaad die geval sal wees hang af van die volgende faktore:
– Getuienis dat klante verlore gegaan het as gevolg van die werknemer se vertrek.
– Die tipiese geval sal wees dat ŉ werknemer sal argumenteer dat dit in gevalle waar die uitoefening van ŉ handelsbeperkingsooreenkoms afgedwing gaan word dat die werknemer nie ŉ nabye verhouding met die werkgewer se klante het nie en gevolglik dat daardie werknemer nie toegang tot die werkgewer se handelsverbintenisse het nie en dit nie kan benadeel word nie.
In die meeste gevalle sal ŉ werknemer wat die bestaan van handelsbeperkingsooreenkoms betwis aanvoer dat die handelsbeperkingsooreenkoms in elk geval te wyte is.
d.) Gevalle waar die handelsbeperking te wyte is en die de-gradering daarvan aanleiding sal gee tot groot veranderings in die kontraktuele konteks en sal neerkom op ŉ nuwe kontrak tussen die partye.
appèlhof beslissing van Basson v Chilwan & Others  3 SA 742
20.1 ŉ Ooreenkoms is uitvoerbaar of in sy geheel of gedeeltelik indien
20.5 Vir so ver dat dit gaan oor die partye self, is ŉ beperking onredelik
daar ŉ beskermde belang van die ander party benadeel word. So
ŉ beperking is teen die openbare belang.
20.6 Hoe dit ookal sy, kan ŉ ooreenkoms handelsbeperkingselemente bevat tussen die partye aanvaarbaar wees maar waarheid elemente bevat wat die openbare belang skaad en andersom.
a) Is daar ŉ belang van ŉ party wat waardig is om beskerm te word by die beëindiging van die ooreenkoms?
daardie beperking as ŉ reël onbillik beskou en dus onafdwingbaar