Kombinasieprosesse - Wikipedia
Kombinasieprosesse is die vorming van komposisiestrukture wat plaasvind wanneer komponentstrukture op verskillende wyses met mekaar kombineer en dit sluit in affiksering, samestelling, vloekwoordinlywing en reduplikasie.
2.1 Neweskikkende komposita
2.4 Onderskikkende komposita
2.4.4 (Neo)klassieke komposita
Affiksering[wysig | wysig bron]
Affiksering is die mees algemene proses van kombinasie en dit kan plaasvind deur affikse (soos prefikse, suffikse of sirkumfikse) aan 'n stam (woord) aan te heg om sodoende afgeleide of geflekteerde vorme te skep.
Fleksie word wel nie as 'n woordvormingsproses beskou nie, maar eerder as 'n proses waardeur verskillende grammatikale woordvorme geskep word. Alhoewel fleksie nie as 'n woordvormingsproses beskou word nie, vorm dit steeds komplekse komposisiestrukture en word daarom ingesluit.
Supplesie is 'n gespesialiseerde proses wat by fleksie onderskei kan word, en dit is die proses waardeur 'n woord wat etimologies gesproke nie verband hou met die grondwoord nie, optree as hierdie woord se meervoud, verledetydsvorm, ensovoorts. 'n Illustrasie van supplesie is byvoorbeeld beter en beste wat die komparatief- en superlatiefvorme van goed is.
Samestelling[wysig | wysig bron]
'n Samestelling is die woordvormingsproses waar 'n kompleks wat uit ten minste twee stamme (pret+park) of wortels (bio+skoop) bestaan, gevorm word. Dit kan ook gebeur dat een wortel met 'n vrye stam verbind, byvoorbeeld hidro+plaas.
Die kompositum se twee stamme bestaan gewoonlik uit 'n kern (die deel wat die hoofbetekenis en die woordsoort bepaal) en 'n bepaler (die deel wat uitbrei op die betekenis van die kern). Die regterkantste deel van 'n kompositum in Afrikaans is in die meeste gevalle die kern, byvoorbeeld in skoot+rekenaar is relenaar die kern omdat dit na 'n soort rekenaar verwys.
Die konsep van 'n kern is ook noodsaaklik om onderskeid te tref tussen endosentriese en eksosentriese komposita. 'n Endosentriese kompositum is 'n kompositum waarvan die kern ingesluit is in die woord, soos in skoot+rekenaar is rekenaar die kern, daarom kan daar gesê word dat 'n skootrekenaar 'n soort rekenaar is. Om hierdie rede is 'n skootrekenaar 'n endosentriese kompositum.
By gevalle waar die kern buite die woord geleë is, is dit 'n eksosentriese kompositum. 'n Rooi+kop is nie 'n soort kop nie, maar wel 'n persoon wat rooi hare het en daarom is dit 'n eksosentriese kompositum, want die kern lê buite die kompositum.
Daar bestaan vier hooftipes komposita, naamlik neweskikkende komposita, attribuutkomposita, apposisiekomposita en onderskikkende komposita.
Neweskikkende komposita[wysig | wysig bron]
'n Neweskikkende kompositum is 'n endosentriese of eksosentriese kompositum waarvan beide komponente gelyk gestel word om na 'n enkele referent te verwys en beide komponente is die kern van die kompositum. Dit is daarom moontlik om te sê dat Etienne Leroux (die referent) 'n skrywer-boer was, want hy was terselfdertyd 'n skrywer asook 'n boer en daarom word beide die komponente in die neweskikkende kompositum gelyk gestel.
Attribuutkomposita[wysig | wysig bron]
'n Attribuutkompositum se bepaler druk 'n bepaalde kwaliteit van die kern uit en het dus 'n adjektiwiese funksie en indien die bepaler 'n naamwoord is, dan druk die naamwoord 'n bepaalde kwaliteit uit, en nie iets konkreets nie. Voorbeelde is intensiewe vorme van adjektiewe (byvoorbeeld hond-s+ge-trou), waar die bepaler (hond) 'n prototipiese eienskap 'getrou' het, wat ooreenstem met die kern (getrou).
Apposisiekomposita[wysig | wysig bron]
In apposisiekomposita is daar 'n komponent (die bepaler) wat 'n kenmerk van die ander betrokke komponent (die kern) beskryf. Hierdie beskrywing vind plaas as gevolg van die bepaler, wat 'n selfstandige naamwoord is, wat optree as 'n eienskap en daarom is dit ook 'n endosentriese kompositum. Omdat die bepaler in 'n apposisiekompositum 'n kenmerk aan die kern toeken, is dit in teenstelling met die attribuutkomposita, wat 'n kwaliteit aan die kern toeken. Daar is verskeie naamwoord+naamwoord-komposita wat in hierdie kategorie val, byvoorbeeld treffer+liedjie ('n liedjie met die kenmerk treffer) en gunsteling+resep ('n resep met die kenmerk gunsteling).
Onderskikkende komposita[wysig | wysig bron]
Onderskikkende komposita is eksosentriese of endosentriese komposita waarvan die kompositum se interpretasie bepaal word deur die moontlikheid om die inligtingsdele van die twee komponentstrukture met mekaar in assosiasie te bring. Die een komponent tree daarom op as 'n agent, onderwerp, instrument, deel, plek, ensovoorts van die ander komponent, maar dit tree nooit op as 'n eienskap nie.
Daar kan onderskei word tussen vier tipes onderskikkende komposita, naamlik basiskomposita, verbum-neksuskomposita, frasekomposita en (neo)klassieke komposita.
Basiskomposita[wysig | wysig bron]
In 'n basiskompositum is die betrokke komponente gewoonlik basisvorm en die afleidings of gelfekteerde vorme nie. Endosentriese voorbeelde van basiskomposita sluit in kas+deur, stof+suig en stryk+plank. Eksosentriese voorbeelde sluit in maan+haar, boek+staaf en suip+lap.
Verbum-neksuskomposita[wysig | wysig bron]
In die geval van verbum-neksuskomposita is die kern van die kompositum altyd 'n gedebernaliseerde naamwoord of byvoeglike naamwoord wat van 'n werkwoord af afgelei is (byvoorbeeld werker en bakker). Sakkeroller (wat nie 'n tipe roller is nie) en trapsuutjies (wat nie 'n tipe "suutjies" is nie, is voorbeelde van eksosentriese verbum-neksuskomposita. Voorbeelde van endosentriese verbum-neksuskomposita sluit in gras+sny-er, eet+stak-ing en groot+prat-er.
Frasekomposita[wysig | wysig bron]
Frasekomposita beskik oor 'n kern en/of 'n bepaler wat 'n woordgroep of frase (multiwoordeenheid) is, soos sout-en-peper-stel, waar "sout en peper" die multiwoordeenheid is, en doen-dit-self-boek, waar "doen dit self" die multiwoordeenheid is.
(Neo)klassieke komposita[wysig | wysig bron]
In die geval van (neo)klassieke komposita bestaan die komposita uit 'n kombinasie van ten minste een komponent van klassieke herkoms (byvoorbeeld Grieks of Latyns), wat met 'n ander komponent verbind. Byvoorbeeld biblio+fiel, wat 'n verbinding is met twee klassieke wortels (daarom 'n klassieke kompositum), en eko+diesel, wat 'n verbinding is tussen 'n klassieke woordelement en 'n moderne woordelement (neo-klassieke kompositum).
Vloekwoordinlywing[wysig | wysig bron]
Die proses van vloekwoordinlywing vind plaas wanneer 'n bisillabiese, adjektiwiese vloekwoord in 'n woord ingevoeg word. Die vloekwoord word gewoonlik voor die lettergreep wat die hoofklem dra ingevoeg en in die meeste gevalle word die morfologiese struktuur van die woord nie in ag geneem nie. Sodoende word 'n nuutskepping gemaak wat die gevolg het dat dit as 'n vloekwoord funksioneer, byvoorbeeld uit-flippen-stekend.
Reduplikasie[wysig | wysig bron]
Reduplikasie vind plaas wanneer dieselfde woord herhaal word en in die proses gekombineer word om 'n nuwe vorm met 'n nuwe betekenis te vorm. Vergelyk byvoorbeeld lag, wat 'n uitdrukking van vrolikheid is, met lag-lag wat "maklik" beteken. Daar word onderskeid getref tussen egte reduplikasies (soos gou-gou), eggowoordreduplikasies waar die tweede woord naastenby soos die eerste woord klink (woer-war), asook onomatopeïese reduplikasies (hoep-hoep).
Carstens, W.A.M. & Bosman, N., reds. 2017. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik.
Van Huyssteen, G.B. 2017. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 177-206)