'n Reëlaar is 'n outomatiese apparaat wat gebruik word om ŉ proses op die gewenste manier te laat verloop. Reëlaars werk gewoonlik proporsioneel, dit wil sê dit bring veranderings mee wat eweredig is aan die verskil tussen die werklike en die vereiste toestand in 'n stelsel.
Reëlaars vorm deel van die reëlkring in 'n proses of stelsel. Die reëlaar is gewoonlik gekoppel aan 'n meetapparaat en is so ingerig dat dit die gemete waarde (bedryfspunt) met die gewenste waarde (instelpunt) kan vergelyk. Die verskil tussen die twee waardes (afwyking) word dan deur die reëlaar omgesit in ŉ reëlaksie (regstelling). Daar is 2 soorte reëlaars, naamlik aan/af- en proporsionele reëlaars. Die aan/af-reëlaar werk gewoonlik net tussen twee stande (byvoorbeeld deur 'n elektromotor aan of af te skakel), terwyl 'n proporsionele reëlaar op enige punt tussen die stande ook kan werk (deur byvoorbeeld die spoed van die elektromotor te beheer).
Daar is verskillende soorte reëlaars, waaronder meganiese, pneumatiese, hidrouliese en elektriese reëlaars (elektromeganies en elektronies). ‘n Voorbeeld van 'n meganiese reëlaar is die gewiggies in 'n motor se vonkverdeler, wat die vonktyd vervroeg wanneer die gewiggies as gevolg van middelpuntvliedende krag verder van die middelpunt af uitswaai en die verdelerplaat dan in 'n sekere rigting trek. 'n Pneumatiese reëlaar word gebruik am byvoorbeeld die lugdruk in 'n pneumatiese instrument konstant te hou.
In die reëlaar word die lugdruk van die hooflugstroom deur middel van ŉ membraan hoër of laer gemaak met behulp van 'n klein lugstroom wat die membraan beheer. 'n Hidrouliese reëlaar word byvoorbeeld in 'n motor se oliepomp gebruik am die oliedruk in die enjin konstant te hou. Die ratpompe kan baie hoë drukke ontwikkel en die reëlaar word gebruik am die druk nie alleen konstant te hou nie, maar ook am die druk benede 'n sekere vlak te hou.
Elektriese reëlaars kan elektromagneties of elektronies werk en byvoorbeeld gebruik word om ŉ elektriese spanning op 'n sekere vlak te hou. By die elektromagnetiese reëlaar word die spanning konstant gehou deur ŉ stel kontakpunte vinnig oop en toe te laat gaan (vibreerreëlaar). By ŉ elektroniese reëlaar word die spanning byvoorbeeld konstant gehou met behulp van 'n transistor. Die stroom wat deur 'n transistor vloei, kan met behulp van 'n klein stroompie beheer word.
Die reëlingsbeginsel berus dus nie alleen daarop am 'n proses volgens 'n bepaalde norm te laat verloop nie, maar ook daarop am groot veranderings deur middel van klein veranderings te bewerkstellig. By die pneumatiese beheerklep word 'n groot vloeistofstroom byvoorbeeld beheer met behulp van 'n relatief lae druk wat op ŉ membraan uitgeoefen word. Die membraan is verbind aan die klepsteel waarmee die kleppe oop en toegemaak word. Belangriker nag is die bale klein lugstroompie waarmee die membraan in werking gestel word.
Reëlaars vorm dikwels deel van 'n reëlingstelsel waarin die reëlaars nie geïsoleer is nie, maar in kombinasie met ander eenhede werk sodat 'n hele proses af ŉ stelsel uiteindelik deur 'n enkele persoon of 'n rekenaar beheer kan word. 'n Beheerklep wat in 'n raffinadery gebruik word am vloeistofstrome te beheer, word byvoorbeeld dikwels saam met 'n vloeimeter en ŉ operateurseenheid gebruik. Die operateurseenheid bevat onder meer 'n instelpuntsender waarmee 'n prosesbeheeroperateur die beheerklep op 'n bepaalde bedryfspunt instel.
Nadat die beheerklep op ŉ bepaalde bedryfspunt ingestel is, word die vloeitempo met behulp van die vloeimeter gemeet. Die vloeimeter stel op sy beurt ŉ pneumatiese reëlaar in werking wat ook die lugdruk in die beheerklep verander. Afhangende van die lugdruk in die beheerklep word ŉ sekere vloeitempo dan gehandhaaf. As dit byvoorbeeld egter nog laer is as wat volgens die bedryfspunt vereis word, word 'n hoër druk deur middel van die vloeimeter en die pneumatiese reëlaar bewerkstellig, waardeur die beheerklep meer vloeistof sal deurlaat.
'n Belangrike kenmerk van so 'n stelsel is dus die wisselwerking tussen die klep en die vloeimeter. Wanneer 'n nuwe bedryfspunt gekies word, sal die beheerklep onmiddellik grater oopgaan am in die vraag te voorsien, As gevolg van die momentum van die vloeistof word meer as die vereiste hoeveelheid egter gewoonlik deurgelaat. Die vloeimeter sal dit dan registreer en met behulp van die reëlaar die klepopening kleiner laat word. Op sy beurt veroorsaak dit egter weer dat minder as die vereiste hoeveelheid vloeistof vloei, waardeur die klep groter oopgaan.
Daar vind dus in werklikheid ŉ soort ossillasie tussen die meter en die klep plaas totdat die vereiste stroom naderhand gelykmatig deur die klep vloei. Dit staan bekend as ŉ tweede-orde-proses, waarin die massa van die vloeistof en die reaksie van die stelsel 'n belangrike rol speel. Die eerste- en tweede-ordeprosesse in stelsels word bestudeer aan die hand van modelle wat van die stelsels opgestel word. Daaruit blyk daar 'n verrassende ooreenkoms tussen skynbaar totaal verskillende stelsels.
Dit kom daarop neer dat daar by elke stelsel 'n soort traagheid teen verandering bestaan. Wanneer die verandering wel plaasvind, neig dit dikwels tot ŉ oorreaksie, wat gedemp moet word. By optimale of kritiese demping vind 'n geleidelike reaksie oor ŉ sekere tyd tussen bepaalde grense plaas. By onderkritiese demping kan dit gebeur dat daar 'n gedempte "ossillasie" plaasvind, terwyl die stelsel by 'n ongedempte verandering ten volle kan ossilleer en selfs kan handuit ruk.