Kopano e Pakang Batswana
Qaleho ya Batswana
Ha ho tsejwe hakaalo ka qalehoo ya pale ya batho Basotho bao hona jwale elengBatswana e leng karolo ya bona. Ho ya ka meetlo ya molomo, ba ne ba le hara batho ba Bantu ba neng ba tswa dibakeng tse haufi le Mawatle a Maholo a Afrika Bochabela (Victoria le Tanganyika), mme ba etsa tsela ya bona ka Borwa ha ba falla ka dilemo tsa makgolo. Tlwaelo e boetse e na le yona ya hore e ne e le ya sesebediswa e tlwaelehileng mme hamorao e arohane ka dikarolo tse sa tshwaneng.
Jwaloka Basotho, ditsela tsa bona tsa bodulo le dibaka tsa bodulo di ile tsa angwa ke dintwa tsa mathwasong a dilemo tsa bo-1800 ho pholletsa le nako ya Shaka a phahama. Ho fapana le Basotho, ba ile ba theha dihlopha tse fapaneng (ka mora moo ba tsejwang e le meloko ya Koloni paleising e tswelang pele Botswana) ho ena le e le nngwe, mme e iphumana e le sebakeng se ommeng ka Bophirima ho naha, moo ba fumane batho ba San ba ntse ba tshwabela ho moruti ho kenella dibakeng tsa bona tsa ho tsoma.
Bodulo ba Batswana
Tse ding tsa dibaka tse ruileng tsa kajeno tsa Botswana ke Kgalagadi. Ha baholo-holo ba baRolong le Tlhaping ba dula sebakeng se ka hodimo ho Noka ya Molopo mme butle-butle ba fallela Borwa le Bophirimela, ba ile ba kenya Kgalagadi le San sebakeng seo. Ba neng ba hanyetsa ho kopanngwa ba ile ba qobellwa ho fallela hare-hare ho Lehwatateng la Kalahari
moo ditloholo tsa bona di ka fumanwang kajeno. Sebaka se potolohileng Rustenburg ya kajeno, Zeerust le Lichtenburg, profinseng ya North-West Afrika Borwa, se ile sa rarollwa ke Hurutshe, Kwena le Kgatla. Boteng bona bo na le matla a lekanang, empa bo qhalakanngwa le ho hlakisa ka ho totobetseng, ho pholletsa le metse ya profinse ya Gauteng.
Bopaki bo bontsha hore baholo-holo ba bang ba kajeno ba Batswana ba ne ba dula Highveld ho tloha bonyane lekgolong la bo17 la dilemo. Ho tloha ka nako eo ho fihlela mathwasong a lekgolo la bo19 la dilemo ho ne ho kgethollwa ka ho tsosolosa dipolotiki le tshebetsong ya sehlopha se busang: ditho tse nyenyane tsa lelapa la busa ba marena di ne di atisa ho arohana le balatedi ba bona ho theha sehlopha se secha, seo hangata se ileng sa tsejwa ka lebitso la moeta-pele e mocha.
Leha ho le jwalo, hoo e ka bang ka 1810, maemo a mabedi a ile a fokotseha: moferefere o entsweng ke ba buwang Nguni le bahlasedi ba bang nakong ya dintwa tsa Shakan; le kotsi ya ho lahlehelwa ke mobu ha bajaki ba makgowa ba fihla sebakeng seo, pele ba batla mobu le dikgomo mme hamorao ba batla mosebetsi bakeng sa di indasteri tse ncha tsa taemane le
kgauta. Dintho tsena ka bobedi di ne di sokela babusi ba dibaka tsa sebaka sena mme di lebisitse moetlong o mocha wa ho rarolla mathata a mangata ho feta a pele. Ka ho fokollwa ha dipolotiki ho fetohile dintho tse thata haholo le tse sa sireletsehang, dihlooho tse teng di ntse di eketseha mme di kopantswe, hangata di pota-potile dibaka tse kgolo tsa metse, ho tsejwa ka meloko ya kajeno.