Oor die “gat” in aarde se osoonlaag is ’n goeie aantal jare gelede baie geskryf en gepraat. Sekere soorte spuitkannetjies en ander produkte met ’n osoon­vernietigende inhoud is toe doelgerig uitgefaseer. Vandag word gedink dat die stryd om die osoonlaag te red heel moontlik darem in die huidige eeu gewen sal kan word. Maar dit beteken glad nie dat die probleem nie meer bestaan nie…
DIE gas osoon is darem ’n rare vent. Hy’s ’n soort suurstof (een van die allotrope van suurstof), maar hoegenaamd nie die soort waarmee ons almal gereeld ons longe moet vul om te bly lewe nie. ’n Suurstof-molekule soos ons dit ken, het twee atome suurstof in sy samestelling. Osoon het drie.
En waar suurstof noodsaaklik is vir die respirasieproses van mens en dier op die aarde, is osoon ’n verstikkende lugbesoedelaar wat giftig is vir die asemhalingstelsels.
Nee dankie dus, osoon. Ons het jou hoegenaamd nie nodig in die onderste sone van die atmosfeer waarin ons woon—hier in die troposfeer nie. Maar boontoe in die lug is dit ’n heel ander storie en is osoon wel ’n uiters belangrike komponent om die brose ewewig te help bewaar wat vir alle lewe op die aarde geld. Trouens, daar is so ’n beduidende versameling osoon daarbo dat daar van die osoonlaag in die aarde se atmosfeer gepraat word.
BO: Die molekulêre struktuur van osoon, met drie suur­stofatome in die gesin. Maar eintlik is dit ook nie so 'n hegte gesin nie, want osoon is nie so stabiel as die suurstof met twee atome wat ons inasem om te lewe nie—behalwe in die stratosfeer, wat as ’t ware die tuisland van osoon is. Tog word dit ook daar vernietig deur sekere stowwe wat ons hier op die aardoppervlak in die atmosfeer loslaat. En dit bedreig in der waarheid alle lewensvorme op aarde.
Die osoon in die stratosfeer word deur die ultraviolet strale van die son geskep uit die “gewone” suurstofmolekules wat ook daar voorkom. In die stratosfeer raak dit warmer hoe hoër ’n mens opstyg, omdat die ultraviolet strale van die son met die vermeerderde hoogte ál meer deur suurstofmolekules geabsorbeer word.
Dit lei dan tot die vorming van dié verdigte suurstof in enorme hoeveelhede—wat soos ’n kombers oor die aarde vou om die lewe op ons planeet wonderbaarlik te beskerm.
Tot gesaaides kan deur ’n vermeerdering van UV uitstraling beïnvloed word. ’n Aantal ekonomies belangrike plantsoorte, soos rys, maak staat op sianobakterieë wat op hul wortels voorkom om stikstof te behou. Sianobakterieë is gevoelig vir UV strale.
Alles genoeg rede om die osoonlaag vertoetelend te beskerm. Daarom dat daar soveel opskudding was toe wetenskaplikes ’n dekade of drie gelede ontdek het dat die osoonlaag bokant Antartika skrikwekkend verdun het. Daarna is die gat in die osoonlaag van tyd tot tyd bokant sowel die Suidpool as die Noordpool waargeneem.
’N MENS moet dadelik noem dat die sogenaamde “gat” in die osoonlaag nie werklik ’n gat is in die sin dat die osoon op daardie plek totaal verdwyn het nie. Maar die verdunning van die O3 is inderdaad so onrusbarend dat niemand die oë daarvoor durf sluit nie. ’n Bevinding soos dié in 1983 dat daar in die stratosfeer bokant Antarktika ’n gebied is waar die osoonkonsentrasie slegs 40 tot 50 persent van die normale was, was skokkend genoeg om geleerdes te laat besef dat iets daadwerkliks daaromtrent gedoen moes word.
Die laasgenoemdes kom voor in CFK’s wat hul weg van die aardoppervlak af tot in die stratosfeer vind om daar deur fotone afgebreek te word. Die vrygelate Cl- en Br-atome vernietig dan die osoon-molekules daar in die stratosfeer deur ’n verskeidenheid van siklusse.
Dit klink miskien vir baie mense onmoontlik dat die klein bietjies CFK’s in spuitkannetjies ensovoorts so ’n kataklismiese uitwerking kan hê, maar daar moet onthou word dat dit ook klein reëndruppeltjies kos om saam ’n hele dam te vul.
STAPPE sou in die 1980’s naarstiglik aangekondig word om die produksie van chlorofluorokoolstowwe in te kort—daar kon eenvoudig nie toegelaat word dat ons eie mensgemaakte chemikalieë onbeteueld die “sambreel” opvreet wat ons teen skadelike sonstrale beskerm nie.
Die Montreal-Protokol oor Stowwe wat die Osoonlaag Beskadig is op 16 September 1987 oopgestel vir ondertekening en het op 1 Januarie 1989 van krag geword. Dit is ’n internasionale ooreenkoms, wat tans reeds deur 196 lande bekragtig is. Die Montreal-protokol trag om die osoonlaag te beskerm deur die uitfasering van ’n aantal stowwe wat, soos geglo word, vir die uitputting van osoon verantwoordelik is.
Op ’n daaglikse grondslag word die stryd steeds wêreldwyd gevoer teen CFK’s wat nog kol-kol in dinge soos verkoelingstowwe, spuitkannetjies en skoonmaakmiddels voorkom en in die vervaardiging van plastiekskuim gebruik kan word.
Die wêreld maak erns van sy osoonprobleem—iets wat tragies genoeg nog nie werklik van sy aardverwarmingsprobleem gesê kan word nie.
’N AANTAL van die skadelike gevolge van osoonuitwissing is reeds hierbo in die afdeling oor die nut van die osoonlaag genoem.