David Beresford Pratt: die mens agter die sluipmoordpoging - Loammi Wolf | LitNet
Loammi Wolf, Democracy for Peace, Duitsland LitNet Akademies Jaargang 9 (3)
Opsomming Hierdie artikel ontleed die motiewe van David Pratt om op 9 April 1960, tydens die Unie Skou, die destydse eerste minister, dr. Hendrik Verwoerd, te skiet. Daar is drie moontlike motiewe ter sprake. Een storie wat destyds in omloop was, is dat Verwoerd ’n verhouding met Pratt se Nederlandse vrou gehad het en dat die skietvoorval deur wraak motiveer kon wees. Die prokureur-generaal, adv. W.R. Rein, het moeite gedoen om hierdie bewerings nie in die hof te laat opduik nie. Hoewel die tese vergesog klink, kan dit moontlik ’n leidraad in ’n ander rigting bied wat meer lig werp op die krisis in Pratt se huwelik, wat sy verlosser-sindroom versterk het. ’n Tweede tese is jare later opgestel deur die vennoot van Pratt se neuroloog. Dr. Allan Bird het in sy memoires beweer dat sy kollega, dr. Solly Jacobson, wat ’n lid van die verbode Kommunistiese Party was en ná die Rivonia-klopjag landuit gevlug het, kop in een mus was met Pratt. Volgens hom het hulle die sluipmoord saam beplan. Jacobson sou dan getuig dat Pratt weens epilepsie ontoerekeningsvatbaar is sodat hy nie strafregtelik tereg moes staan nie. Die derde scenario, wat ook deur die hof aanvaar is op grond van die psigiatriese verslae van verskeie neuroloë wat destyds aan die hof voorgelê is, is dat Pratt op die ingewing van die oomblik gehandel het. Hy was manies-depressief en het aan ’n psigotiese verlosser-sindroom gely. Die tipiese metodiek wat regsgeleerdes benut om gevallestudies te beoordeel, word aangewend om vas te stel watter bewering die mees waarskynlike is. Die doel van die artikel is om ’n histories meer gebalanseerde beeld van David Pratt as mens te skep. Die studie het dus beoog om meer uit te vind oor Pratt se persoonlike omstandighede. Getuienis uit verskeie regsgedinge waarin Pratt betrokke was, is as uitgangspunt geneem om sy privaatlewe beter te belig. Die leemtes is aangevul deur destydse koerantberigte en ander optekeninge van tydgenote wat hom geken het.
2. Pratt se persoonlike agtergrond 2.1 Britse afstamming, immigrasie en jeugjare
2.3 Sy eerste huwelik met Mary Lindsay Hatrick Die 25-jarige David Pratt is op 6 Februarie 1935 getroud met die Britse joernalis Mary Lindsay Hatrick, wat twee jaar ouer as hy was.24 Daar is twee kinders uit die huwelik gebore: Susan Diana op 9 Desember 1937 en David John op 13 Augustus 1940. Net voor Kersfees in 1941 het Arthur Pratt ’n groot deel van sy aandele oorgedra aan sy seun – “in consideration of the natural love and affection which he has for his son”. In hierdie skenkingsooreenkoms het hy ook aandele oorgedra aan sy twee kleinkinders, Susan en David John.25
3. Die sluipmoordpoging 3.1 Die toenemende konflik en geheimsinnige moorddreigement in rooi
Figuur 5: Susan Pratt. (Bron: Sunday Times, 11 September 1960) Pratt se bruin chauffeur, Jan Hendricks, is op sy beurt ’n paar dae tevore deur ’n wit polisieman op die plaas aangerand.125
Hy konstateer duidelik dat hy definitief nie beplan het om Verwoerd te skiet nie, en dat hy eers ’n paar uur tevore gehoor het dat Verwoerd die openingsrede sou hou. Pratt vertel hoedat hy na die finale beoordeling van die stoetbeeste in die arena gekyk het. Op daardie stadium was die Eerste Minister en sy geselskap ook daar. Dit moes net na Verwoerd se openingsrede gewees het. Hy skilder die voorloop tot die aanval: I got into the cattle ring – they were judging the Gold Cup at the time – to talk to some friends, and while there I remembered an accident that had taken place, years ago, to me, while clipping an animal, in which my whole cheek was damaged – smashed in – and I was laid up for some time. And the thought that if I hit the Prime Minister on the identical spot, and maimed him for the same period of time that I was maimed, it would at least give him an opportunity to reconsider some of the things that had been taking place.
Ben-Yehuda, N. 1993. Political assassinations by Jews. A rhetorical device for justice. Albany: State University of New York Press. Berg, M. en S. Wendt (reds.). 2011. Racism in the modern world. Historical perspectives on cultural transfer and adaptation. New York en Oxford: Berghahn Books.
Argivale bronne ’n Spesiale woord van dank word gerig aan dr. Irma McKinley en Grant McKinley vir hulle hulp om dokumente in die Nasionale Argief van Suid-Afrika in Pretoria op te spoor.
169 Verwoerd het in 1926 en 1927 verskeie vakke in die sielkunde bestudeer aan die filosofiedepartemente van die Universiteite Leipzig, Berlyn en Hamburg. In 1928 het die Universiteit Stellenbosch hom as professor in toegepaste sielkunde en psigotegniek aangestel. Ek is in besit van kopieë van die oorspronklike studieboek van Verwoerd met ’n lys van alle Duitse professore onder wie hy studeer het en die vakke wat hy geneem het. Dit lyk asof die volgende professore sy spesialisering op bepaalde gebiede kon beïnvloed het: In Leipzig (20 April tot 26 Julie 1926) het hy toegepaste sielkunde onder die internasionaal-gerekende prof. Felix Krüger studeer en ook verskeie vakke by ander professore. Krüger het in 1935 rektor van die Universiteit van Leipzig geword, maar is in 1937 van sy pos onthef nadat hy in die openbaar teen die “Gleichschaltung” van die drie staatsmagte deur die Nazi’s protesteer het. Hy het daarna uitgewyk na Switserland. In Hamburg (23 Oktober 1926 tot 18 Februarie 1927) het Verwoerd sielkunde studeer onder prof. William Stern en dr. Roloff. Daarna is hy na Berlyn (28 April tot 8 Augustus 1927). In Berlyn het hy sielkunde onder prof. Wolfgang Köhler, ’n Estlander, en prof. Otto Lipmann studeer en psigotegniek onder leiding van prof. Rupp en dr. Birnbaum. Lipmann het die Instituut vir Toegepaste Sielkunde in Berlyn gelei en het ook gespesialiseer in ekonomiese sielkunde en arbeidspsigologie. Stern en Lippmann was die uitgewers van ’n tydskrif oor toegepaste sielkunde (1918–1933) asook ’n reeks wetenskaplike publikasies oor beroepsielkunde. Nadat die Nazi’s in 1933 aan bewind gekom het, is Stern van sy amp as professor onthef en het hy via Nederland na die VSA emigreer, waar hy ’n leerstoel aan Duke Universiteit aanvaar het. Die Nazi’s het ook vir Lippmann van sy pos onthef en sy instituut gesluit – waarskynlik omdat hy Joods was. Hy het kort daarna selfmoord gepleeg. Soos Marx (2011:285–7) uitwys, was daar destyds verskillende denkskole in toegepaste sielkunde. Dit is moeilik om vas te stel welke professore die grootste invloed op Verwoerd se denke gehad het. Daar was in die verlede verskeie pogings om Verwoerd se apartheidsbeleid aan eugenetika te koppel. Die teorie van prof. Alban Burke van die Universiteit Johannesburg dat Verwoerd in Duitsland onder die invloed van eugenetika gekom het, blyk ongegrond te wees in die lig daarvan dat hierdie vakgebied net aan mediese fakulteite doseer is. Burke beweer egter dat Verwoerd in Leipzig “in kontak gekom het” met Karl Binding en Alfred Hoche (vgl. Burke 2006:117–33). In 1920 is ’n omstrede boek van hulle oor eutanasie in Leipzig gepubliseer. Dit is egter onwaarskynlik dat Verwoerd ooit enige persoonlike kontak met hulle gehad het. Binding, ’n geëmeriteerde strafregprofessor, is in 1920 dood en Hoche was professor in neurologie aan die mediese fakulteit van die Universiteit Freiburg, 800 km van Leipzig af. Hoche het ook nie Jodevernietiging op grond van eugenetika gerasionaliseer nie. Inteendeel, sy vrou was Joods en die Nazi’s het hom in 1933 van sy pos onthef. Marx (2011:284–9, 293–4) toon ook aan dat Verwoerd geen belangstelling in eugenetika gehad het nie. Daar word soms ook beweer dat Verwoerd tydens sy studie in Berlyn onder die invloed van prof. Eugen Fischer gekom het. Fischer was professor in eugenetika aan die mediese fakulteit van die Humboldt Universiteit en direkteur van die Keiser Wilhelm Instituut vir Antropologie, Afstamming en Eugenetika. Fischer het egter sy pos eers in September 1927 gevul (Schmuhl 2008:37), dit wil sê nadat Verwoerd reeds sy studie daar afgesluit het en na die VSA vertrek het. 170 Miller (1993:639–40) skryf “it is clear that the German influence on Verwoerd was technical and analytical”. Sy beweer dat sy kort Amerikaanse besoek egter ’n groter invloed gehad het op sy intellektuele ontwikkeling.
Stefanie Zweig – ’n heimatlos...
Loammi Wolf, The Spear en die gevare van ...
Loammi Wolf, Toe die Queen in 1953 gekroon is
Loammi Wolf, Versoening in die ban van geskiedsk...
Loammi Wolf, Loammi Wolf oor bronne van die Boer...
Loammi Wolf, The rainbow blues of “De la Rey”
Loammi Wolf, Sanlam SkryfNet X: ‘n pa se liefde ...
Loammi Wolf, Günter Grass se SS-onthulling
Loammi Wolf, LitNet Akademies (Geesteswe... | Opvoeding vanuit ŉ post-postfundamentistiese perspektief