Hierdie artikel handel oor die planeet Jupiter. Vir ander betekenisse van die naam, sien Jupiter (dubbelsinnig).
Jupiter, soos waargeneem deur die Cassini-Huygens-wenteltuig op 7 Desember 2000.
4 332,59 dae
10 475,8 Jupiter solar dae
1,305° (tot Ekliptika)
6,09° (tot die son se ewenaar)
0,32° (tot onveranderbare vlakte)
71,492 ± 4 km
66,854 ± 10 km
(9 h 55 m 30 s)
(17 h 52 min 14 s)
-1,6 tot -2,94
29,8" — 50,1"
Jupiter is vanaf die son gesien die vyfde en tewens grootste planeet van ons sonnestelsel. Nes Saturnus is Jupiter 'n gasreus en het dus nie 'n vaste oppervlakte nie. Die planeet is vernoem na die Romeinse god Jupiter.
2.1 Die groot rooi vlek
2.2 Inslag van komeet Shoemaker-Levy 9
3 Natuurlike satelliete en ringe rondom Jupiter
4 Mane van Jupiter
6.1 Pioneer 10
6.5 New Horizons
Die kern van Jupiter het 'n deursnee van 14 000 km en bestaan deels uit nikkel-yster ('n mengsel van sowat 90% yster en ca. 8% nikkel) en deels uit klip, en het 'n temperatuur van 25 000 K. Daar om is 'n ongeveer 40 000 km dik laag van metaal-waterstof (90%) en helium (10%). Hierdie laag word deur 'n relatief dun oorgangslaag geskei van die buitenste laag van vloeibare molekulêre waterstof wat 'n dikte van 20 000 km het waar die temperatuur en druk na binne toe toeneem. Behalwe waterstof en helium kom in laer konsentrasies ook metaan, etaan en koolstofdioksied voor.
Normaalweg absorbeer planete lig van die son en straal weer eweveel energie uit na die ruimte in die vorm van hitte. Infrarooimetings dui egter an dat Jupiter twee maal soveel energie uitstraal as wat dit absorbeer. Hierdie ekstra energie is vermoedelik 'n oorblyfsel uit die tyd toe Jupiter gevorm is. 'n Ander moontlike verklaring vir die verskynsel is dat die stadige digterwording van Jupiter onder invloed van sy eie swaartekrag met uitstraling van hitte gepaard gaan.
Jupiter is vroeër ook 'n mislukte ster genoem. Maar die planeet is te klein vir 'n bruin dwerg. Vir 'n bruin dwerg moet daar ten minste 13 keer die massa van Jupiter wees. As die massa so 'n 100 maal groter was as wat nou die geval is, sou daar kernfusie plaasgevind het waarvolgens waterstof en helium omgesit word in energie en dan sou Jupiter 'n ster gewees het.
Aangesien Jupiter geen vaste oppervlakte het, is die grens met die atmosfeer moeilik om weertegee. Meestal word die hoogte waarop die druk 1 bar is as verwysingspunt geneem. Die atmosfeer van Jupiter bestaan hoofsaaklik uit waterstof en helium. Ander gasse wat aangetref word is metaan, ammoniak, waterstofdeuteried, etaan en waterdamp. Waterstoffosfied, waterstofsulfied en ammoniumhidrosulfied kom slegs sporadies voor. Hierdie gasse is verantwoordelik vir die rooi, bruin en wit wolke. Die digtheid en die lae temperatuur sorg daarvoor dat die atmosfeer van Jupiter meer soos 'n vloeistof eerder as 'n gas optree. Die vele storme in die atmosfeer word vermoedelik veroorsaak deur die hoë temperatuur in die kern van die planeet en die vinnige rotasiespoed.
Die groot rooi vlek[wysig | wysig bron]
Hoofartikel: Groot Rooi Vlek.
Die groot rooi vlek
Een van die mees opvallende eienaardighede van Jupiter is die Groot Rooi Vlek effens suid van die ewenaar. Die vlek word veroorsaak deur 'n sikloon wat al minstens 300 jaar duur. Sedert die eerste waarnemings in die begin van die 18de eeu het die vlek in omvang afgeneem. In vergelyking met 100 jaar gelede het die vlek teen 2000 in grootte gehalveer. Dit is nie bekend of dit veroorsaak word deur skommelinge en of die vlek ooit volledig sal verdwyn nie.
Inslag van komeet Shoemaker-Levy 9[wysig | wysig bron]
Tussen 16 en 22 Julie 1994 stort 21 fragmente van die komeet Shoemaker-Levy 9 op die suidelike halfrond van Jupiter neer. Dit was die eerste keer dat botsings tussen hemelligame direk waargeneem is. Daar kan verwag word dat as gevolg van die groot omvang, massa en swaartekrag van Jupiter die soort botsings veel gereelder sal voorkom.
Natuurlike satelliete en ringe rondom Jupiter[wysig | wysig bron]
Hoofartikels: Jupiter se natuurlike satelliete en Jupiter se ringe.
Teen Mei 2001 was daar ongeveer 28 mane rondom Jupiter bekend, waaronder Io, Europa, Ganimedes en Kallisto. Later is daar met behulp van nuwe tegnieke en verbeterde apparatuur nog 'n groot aantal ander mane ontdek en teen 2004 is daar 63 voorwerpe geïdentifiseer. 'n Volledig oorsig hiervan is te vinde in die lys van mane van Jupiter.
Rondom Jupiter word ook 'n aantal dun ringe wat uit stof- en ysdeeltjies bestaan aangetref. Die binnenste ring, genaamd 1979 J1R, het vermoedelik ontstaan uit losgeraakte materiaal van die mane Metis en Adrastea na inslae deur meteoriete. 1979 J1R lê op 'n afstand van 110 000 km van die middelpunt van Jupiter en is 22 000 km breed. Nog verder na buite lê nog twee ringe (1979 J2R en 1979 J3R) op 'n afstand van onderskeidelik 125 000 en 170 000 km. Van die buitenste ring word aangeneem dat dit ontstaan het uit interplanetêre stof. Die bestaan van die ringe is eers in 1979 bevestig en is veel kleiner as die ringe van Saturnus.
Groep 1: Metis -- Adrastea -- Amaltea -- Tebe
Groep 2: Io -- Europa -- Ganimedes -- Kallisto
Groep 3: Leda -- Himalia -- Lisitea -- Elara
Groep 4: Ananke -- Karme -- Pasifaë -- Sinope
Volledige lys van Jupiter se mane
Jupiter vervul 'n belangrike funksie binne die sonnestelsel. Omdat dit swaarder is as al die ander planete tesame is dit 'n belangrike onderdeel van die massa-ewewig van die sonnestelsel. Deur sy gewig stabiliseer Jupiter die asteroïdegordel; sonder Jupiter sou daar elke 100 000 jaar 'n asteroïde uit die asteroïdegordel die aarde tref en sodoende lewe op aarde so ernstig belemmer het dat lewe nie moontlik sou wees nie. Daar word tans vermoed dat die aanwesigheid van 'n Jupiteragtige planeet 'n voorwaarde kan wees vir die aanwesigheid van lewe in 'n sonnestelsel.
Vanaf die Aarde is Jupiter gereeld met die blote oog sigbaar as 'n helder "ster". In 1610 ontdek Galileo Galilei met 'n teleskoop die vier grootste mane van Jupiter – nou bekend as die Galileïse mane. Sedert die begin van die jare '70 is daar verskeie verkenningsvlugte na Jupiter uitgevoer.
Pioneer 10[wysig | wysig bron]
Pioneer 10 was die eerste ruimtesending na Jupiter en is op 3 Maart 1972 gelanseer. Op 3 Desember 1973 skuur Pioneer 10 op 'n afstand van 130 000 km langs Jupiter verby en stuur die eerste detailopnames na die Aarde.
Voyager[wysig | wysig bron]
Hoofartikels: Voyager 1 en Voyager 2.
In die winter (Suidelike halfrond) van 1977 word Voyager 1 en Voyager 2 kort na mekaar gelanseer. In 1979 het beide Voyagers baie foto's en inligting oor Jupiter en die mane opgelewer, onder andere oor vulkaan aktiwiteit op die maan Io.
Galileo[wysig | wysig bron]
Op 18 Oktober 1989 word die Galileo ruimtetuig vanaf Cape Canaveral gelanseer om die mane van Jupiter en die planeet self te bestudeer. Galileo was die eerste sending wat in plaas van verby te vlieg in 'n baan om Jupiter gebring sou word en dit uitgevoerig sou bestudeer. Na 'n reis van ses jaar en ondanks probleme met die antenne, het Galileo ruim 14 000 foto's geneem. Galileo het Jupiter bestudeer van Desember 1995 tot September 2003 en het gedurende die tydperk 'n skat van nuwe insigte versamel.
Cassini-Huygens[wysig | wysig bron]
Op 15 Oktober 1997 word die Cassini-Huygens ruimtetuig gelanseer om via Venus, Aarde en Jupiter uiteindelik Saturnus te besoek. In Desember 2000 gaan Cassini by Jupiter verby en neem foto's met 'n veel hoër resolusie as sy voorgangers. Die gesamentlike aanwesigheid van Galileo en Cassini het dit moontlik gemaak om enkele ekstra eksperimente uit te voer.
New Horizons[wysig | wysig bron]
New Horizons is 'n sending na Pluto wat op 19 Januarie 2006 gelanseer is om in 2015 Pluto te bereik. Om die vlug te bespoedig is daar in Februarie 2007 van die aantrekkingskrag van Jupiter gebruik gemaak. Hiertydens kon Jupiter vir ongeveer vier maande uitgebreid waargeneem word.
↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Williams, Dr. David R. (16 November 2004). "Jupiter Fact Sheet" (in Engels). NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Mei 2020. Besoek op 8 Augustus 2007.
↑ (en) "The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter". 2009-04-03. Besoek op 2009-04-10. (geprodusier met Solex 10 geskryf van Aldo Vitagliano)
↑ "Solar System Exploration: Jupiter: Facts & Figures". NASA (in Engels). 7 Mei 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 November 2015.
↑ "Astrodynamic Constants" (in Engels). JPL Solar System Dynamics. 27 Februarie 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2020. Besoek op 8 Augustus 2007.
↑ Seidelmann, P. K.; Abalakin, V. K.; Bursa, M.; Davies, M. E.; de Burgh, C.; Lieske, J. H.; Oberst, J.; Simon, J. L.; Standish, E. M.; Stooke, P.; Thomas, P. C. (2001). "Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000" (in Engels). HNSKY Planetarium Program. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Mei 2020. Besoek op 2 Februarie 2007. AS1-onderhoud: meer as een naam: authors list (link)
↑ (en) Anonymous (March 1983). “Probe Nephelometer”. Galileo Messenger (6). Besoek op 2007-02-12.
Wikimedia Commons bevat media in verband met Jupiter.
(en) Jupiter Fact Sheet
(en) Afbeeldings van Jupiter
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Jupiter&oldid=2209159"
Die bladsy is laas op 18 Junie 2020 om 00:45 bygewerk.