Twee ander geboue om die werf, die Victoriaanse DF Malherbe-geboortehuis aan die noordekant van die Du Toit-plaaswoning, en die gerestoureerde Hugenote-Gedenkskool van 1882, aan die suidekant van die opstal, is nie deur die brand beskadig nie. Ook die Malherbe-huis, wat Froese laat restoureer het om as gastehuis vir oorsese besoekers benut te word, is binne en buite met Swart Afrika-kuns versier. Die Afrikaanse taalstryder, skrywer, digter en opvoedkundige DF Malherbe is daar gebore.
Froese het in 2002 ’n aansienlike bedrag in ’n trustrekening gestort vir die instandhouding van die gerestoureerde Hugenote-Gedenkskool, die eerste Afrikaanse skool vir Christelik-nasionale Onderwys in Suid-Afrika. Die dubbelverdiepinggebou, in 2001 gerestoureer en op 25 Maart 2002 in gebruik geneem, word deur Froese as ’n gastehuis benut, met ’n simposiumlokaal op die boonste verdieping. Die Gedenkskool is onder leiding van Naspers en Die Burger laat restoureer. Die FAK, Rapportryers, Die Voortrekkers onder talle ander kultuurorganisasies landswyd, het meegehelp om geld daarvoor in te samel. Vandag is die enigste aanduiding op Kleinbos dat die plaas die bakermat van Afrikaans is, die gerestoureerde Gedenkskool en enkele portrette wat verband hou met sy Afrikaanse geskiedenis in die simposiumlokaal. In die begraafplaas is ’n gedenkteken wat verkeerdelik lui dat verskeie lede van die Genootskap van Regte Afrikaners, die eerste Afrikaanse taalstryders, daar begrawe lê. Slegs die taalstryder SJ du Toit is daar saam met ander familielede begrawe.
Die veelbewoë geskiedenis van Kleinbos en sy mense kan soos volg in ’n chronologiese tydlyn uitgestippel word:
In die Eerste Afrikaanse Printjies Boeki ver Soet Kinders van 1879 dig die Genootskapper CP Hoogenhout soos volg oor hierdie Britse angliseringsveldtog – die slang wat vandag weer sy kop in Suid-Afrika uitsteek:
* In die 1880’s in Pretoria en Johannesburg, kom SJ du Toit in aanraking met die ambisieuse mynmagnaat en Empire-politikus Cecil John Rhodes, ook ’n voorste Vrymesselaar. Toe die ZAR Du Toit as onderwyshoof in 1884 op ’n staatsbesoek oor onderwyssake na Europa stuur, neem hy voorbeelde van goudkwarts saam om aandeelhouers vir die Anglo-Amerikaanse mynmaatskappye, Paul Kruger se felle teenstanders, te werf. Hy gee dan ook te kenne hy ondersoek mynbou in Engeland. Daar, en ook in Nederland, bepleit Du Toit in die openbaar en in koerantonderhoude ’n verenigde Suid-Afrika – inderdaad ’n unie van state, onder oorkoepelende Britse kusbeskerming. In Pretoria kom hy ook in noue skakeling met kommandant-generaal Piet Joubert, hoof van die ZAR se weermag. Joubert, soos Rhodes, was ’n Vrymesselaar, ’n geheime bondgenoot van Rhodes en die Britse Ryk, en ’n felle politieke teenstander van pres. Paul Kruger en sy Boererepubliek.
Die embleem van die Afrikaner Bond wat SJ du Toit gestig het. Die leuse is Verenigde Suid-Afrika. Onder is ’n goue ring en ’n diamant, die dinge waarvoor oorlog gemaak is en SJ du Toit sy Afrikaanse siel verkoop het.
* In 1886 bepleit SJ du Toit in Suid-Afrika en in oorsese lande in die openbaar dat ’n verenigde state van Suid-Afrika, “verenig deur ’n goue ketting” (die mynbou), die land se hoogste ideaal moet wees. Hy het geen probleem met Brittanje se oorkoepelende voogdyskap nie. Hy verkeer nou openlik op vriendskaplik voet met Cecil John Rhodes, premier van die Kaapkolonie, en JH (Onze Jan) Hofmeyr, albei voorste Vrymesselaars, en verkondig ywerig saam met hulle die pro-Britse Empire-propaganda. Die embleem wat Du Toit vir sy Afrikaner Bond van 1875 ontwerp het, vertoon die slagspreuk Verenigde Suid-Afrika.
* In hierdie tyd belê SJ du Toit al sy persoonlike kapitaal, asook die kerkfonds van die NG gemeente Noorder-Paarl, waarvan hy leraar was voor sy aanstelling in Transvaal, in goudaandele. In 1890 kom daar ’n insinking van die aandelebeurs en hy en die gemeente verloor al hul geld. Hierdie roekelose najaag van rykdom vir eie gewin veroorsaak ’n totale breuk met die ander taalstryders. Sy Vrymesselaarskap kom nou ook op die lappe, wat ’n verdere steen des aanstoots vir die ander lede van die Genootskap van Regte Afrikaners is.
* In 1899 breek die Anglo-Boereoorlog uit, en die stryd om die Boererepublieke van Transvaal en die Oranje-Vrijstaat duur tot 1902. Reeds op 30 September 1899, twaalf dae voor die eerste skote van die oorlog val, doen SJ du Toit ’n beroep op sy mede-Afrikaners om toe te gee aan al Engeland se eise. Hy beveel aan dat al die Uitlanders (fortuinsoekers van alle uithoeke van die aarde wat goud kom soek het om gou ryk te word) dadelik stemreg in Transvaal kry. “Engeland wil nie die republikeinse grondgebiede hê nie. Hy stel maar net in die goud van die Witwatersrand belang.” Wat SJ du Toit egter nie verkondig nie, is dat die Witwatersrandse goudrif die rykste ter wêreld is. Wie dit beheer, beheer die wêreldekonomie; en wie die wêreldekonomie beheer, het oppermag oor die ganse wêreld.
Die Hugenote-Gedenkskool op Kleinbos sluit omdat die Afrikaanse gemeenskap SJ du Toit grondig wantrou. Hulle beskuldig hom onder meer van: Growwe oneerlikheid met Afrikaanse kerkgeld, ’n skandalige buite-egtelike verhouding met ’n vroulike lidmaat (wat hy ten sterkste ontken het), ’n onvanpaste vriendskap met die aartskapitalis Rhodes, ’n beheptheid met Randse goudaandele, heulery met Vrymesselaars en hul geheime politiek, blatante pro-Britse propagandamakery voor en gedurende die ABO, sy openlike vyandigheid jeens die Kaapse Rebelle wat saam met die Republikeine teen die Britse leër veg, en sy verraad teenoor die Boere se vryheidstryd.
SJ du Toit skaar hom deur die hele verloop van die oorlog – en ook daarna – volkome by die uitbouers van die Britse Empire, hul plundering van alles waardevol in Suid-Afrika, en hul verwerping van die selfbeskikkingsreg van die Afrikaners op eie grondgebied.
SJ du Toit en die Genootskappers se eens gewilde Afrikaanse koerant, Die Patriot, verskyn nie meer nie, want geen Afrikaner met selfrespek wil dit in sy huis hê nie. Dit het ’n spreekbuis vir Britse oorheersing en die onderdrukking van die Afrikaanse kultuur, taal en gemeenskap geword.
* Op 29 Maart 1900, midde-in die bloedige stryd tussen Boer en Brit in Natal, Transvaal, die Oranje-Vrystaat en die Oos-Kaap, tree SJ du Toit op as hoofspreker by ’n saamtrek van Britse lojaliste op die Paarlse sportterrein. Meer as 1500 lojaliste, waarvan sowat die helfte bruines, het die saamtrek bygewoon. Die verhoog was met Britse Union Jack-vlae versier. SJ du Toit het ’n mosie van steun aan die Britse Imperiale beleid vir die hele Suid-Afrika voorgestel, wat met ’n toejuiging eenparig deur die skare aanvaar is. Hy het onder meer gesê die groot opkoms van “Brits-lojale kolonialers” by die saamtrek “toon dat die Paarl nie ’n broeiplek van sidisie en dislojaliteit is nie”. “Die lojale onderdane van die Britse Kroon het volle vertroue in die Britse regering, in die Kaapkolonie se goewerneur en Britse Hoë Kommissaris, sir Alfred Milner, en in die goedhartigheid van koningin Victoria. Die Kaapse Rebelle moet swaar gestraf word. Hul stemreg moet ook lewenslank hulle ontneem word.” Hy het voorts ’n beroep op die Boere te velde gedoen om die wapen neer te lê en hulle onvoorwaardelik aan Britse gesag te onderwerp.
* Toe oorlog op 11 Oktober 1899 in Transvaal verklaar word, wil die jong teologiese student Jacob Daniël (Totius) du Toit sy mede-Afrikaners in die Boererepublieke van Transvaal en die Vrystaat gaan help veg teen die halfmiljoen Britse soldate wat van oorsee af per skip ingevoer word. SJ du Toit probeer sy seun keer en verbied hom per brief om die wapen teen die Britse Ryk op te neem. Totius steur egter hom nie aan sy pa nie, en hy word Boere-prediker te velde in Transvaal en Natal. In Mei 1900 word hy ernstig siek weens die Britte se giftige liddietgas waarmee die Britte die Boere bombardeer. Met die hulp van sy kamerade steek hy in Oos-Transvaal die grens na Mosambiek oor en vaar in ballingskap per Duitse skip na Nederland. Daar studeer hy verder in die teologie. Hy keer eers na die vredesluiting terug na Suid-Afrika toe amnestie aan hom verleen word. Hy help daarna om die gevalle Afrikaners op te hef en sien ook toe dat die Bybel in Afrikaans vertaal en uitgegee word. Sy literêre en teologiese nalatenskap is fenomenaal.
* Op 2 Augustus 1910 was SJ du Toit onderweg na sy familie op Calvinia toe sy perdekar in die Pakhuis-pas tussen Clanwilliam en Calvinia omslaan en hy sy skouer beseer. Hy kuier egter ’n week lank op Calvinia ondanks die pynlikheid van die besering. Op Sondag 7 Augustus ontvang hy daar die skoknuus dat Dawid weens ’n bysteek aan hartversaking gesterf het. Ná SJ du Toit se terugkeer na Kleinbos ervaar hy onophoudelik pyn in sy skouer en moet hy morfienpille drink. Sy toestand vererger en hy word bedlêend. Na ’n lyding van nege maande sterf SJ du Toit op 28 Mei 1911 in sy pragtige Kaaps-Hollandse geboortehuis op Kleinbos. Hy word op die plaas in die ommuurde familiekerkhof begrawe.
* In Januarie 1911, terwyl SJ du Toit op sy sterfbed op Kleinbos gelê het, is die verdere skoktyding aan hom gebring dat sy oudste dogter, Bettie, op Stellenbosch ná ’n operasie gesterf het.
* In 1920 gaan woon Totius met sy gesin op die plaas Krugerskraal naby Potchefstroom. Hy is reeds in Augustus 1910 aangestel as professor in Teologie aan die Teologiese Skool van die Gereformeerde Kerk op Potchefstroom. Op 7 November 1920, kort nadat die gesin op Krugerskraal ingetrek het, sterf Totius se jongste kleuter-seuntjie, Francois, aan meningitis. Net meer as ’n maand daarna, op 31 Desember 1920, sterf ook sy tienderjarige eersteling-dogter, Wilhelmina, op dramatiese wyse toe sy ten tyde van ’n swaar donderstorm in die huis voor ’n venster deur ’n weerligstraal getref word.
* 1993-2001: Die Gedenkskool der Hugenoten word van algehele verval gered deur ’n grootskaalse geldinsamelingsveldtog van agt jaar op inisiatief van WA de Klerk en onder aanvoering van Die Burger. Die gebou word in 2001 gerestoureer en in Februarie 2002 her-ingewy. Kort voor die inwyding sterf WA de Klerk aan ’n hartaanval by sy huis in Courtrai, Paarl, en so beleef hy self nie die verwesenliking van sy jare lange droom om die Gedenkskool “as bakermat van Afrikaans” in ere herstel te sien nie.
* 9 Januarie 2017: Die plaashuis op Kleinbos brand af, en net die vooraansig met sy imposante gewel met die datum 1792 bly staan. Benewens die kulturele en argitektoniese verlies wat deur die ramp gely word, was die talle dik geelhoutbalke en vloere deur die hele woning ’n fortuin werd. Selfs al word die woning weer opgebou, sal dit maar net ’n nabootsing van die oue wees. Slegs die graf van SJ du Toit in die familiebegraafplaas op Kleinbos is nog stille getuienis van ’n hoogs interessante en briljante Afrikaner wat weens sy persoonlike ambisie en hebsug die spoor van ’n edele ideaal vir die ganse Afrikaanse gemeenskap byster geraak het.
Die benutting van die Hugenote-Gedenkskool as slypskool vir Afrikaans misluk op die lange duur weens ’n gebrek aan belangstelling onder die jong Afrikaanssprekendes. Hierdie antipatiese gees is volkome in pas met die nuwe Suid-Afrika, waar Afrikaans nie meer in die Parlement, die howe en die staatsdiens gehoor word nie. Selfs van die geldnote en die posseëls het dit verdwyn. Die meeste voorheen Afrikaanse universiteite is reeds totaal verengels, en die druk om Afrikaans in die ban te doen, neem daagliks toe. Stemme vir die behoud van Afrikaans en die Afrikaanse kultuur raak gaandeweg al hoe stiller. Alles waarvoor die Genootskap van Regte Afrikaners en die taalstryders ná hulle so hard teen anglisering en onderdrukking van die Afrikaanse taal en kultuur geveg het, lê in puin. Net soos die Kaaps-Hollandse herehuis van die Hugenote Du Toit’s vandag op Kleinbos ook as lewende simbool van Afrikaans in puin lê.