Vygie en keurtjie: gewonne in die vertaling | Netwerk24
Vygie en keurtjie: gewonne in die vertaling
Deur Daniel Hugo 11 Junie 2017 00:00
Hoe getrou moet 'n vertaling aan die oorspronklike gedig bly? Dit is 'n vraag wat dikwels by werksessies vir aspirantvertalers opduik.
Die eenvoudige antwoord is: So getrou as moontlik. Maar as die vertaler self 'n digter is, word die vertaling soms onvermydelik 'n nuwe gedig, 'n eie skepping.
D.J. Opperman het byvoorbeeld van Uys Krige gesê dat sy vertalings neig tot oorspronklike werk, en sy oorspronklike werk tot vertalings!
Die twee mooiste Afrikaanse vertalings wat ek ken van klassieke gedigte uit die wêreldletterkunde is inderwaarheid nie vertalings nie, maar nuutskeppings.
Die digter-vertaler se eie stem klink onmiskenbaar en klokhelder daarin op. En in albei gevalle sou 'n mens kon praat van verinheemsde oorsettings of "toonsettings".
Die Amerikaanse digteres Emily Dickinson is beroemd vir haar kort, welluidende verse. Soos die volgende een:
Wat Dickinson sê, is dat die vrugbare verbeelding en woordvaardigheid van 'n digter genoeg is om 'n stuk natuur te skep – iets wat selfs as 'n alternatief vir die werklikheid kan dien. Al wat nodig is, is digterlike dagdromery ("revery").
D.J. Opperman was eweneens 'n meester van die verbeeldingryke, kriptiese vers. Geen wonder dat een van die min vertalings wat hy gemaak het, juis hierdie vers van Dickinson was nie:
'n vygie nodig en een by,
een vygie en 'n by
Opperman verinheems die Amerikaanse "prairie" tot die Suid-Afrikaanse Karoo, en die "clover" word dan noodgedwonge 'n vygie. Al wat konstant bly, is die univer­sele by.
Met die byhaal van die Karoo en die vygie kry die leser 'n weerklank van 'n strofe uit Opperman se "Joernaal van Jorik":
Hy staan lank by die vensterbank en kyk
na vier vetplantjies in 'n bakkie sand,
en sand en vier vetplantjies groei en wyk
tot oopgestrekte kaaltes van sy land.
Net soos by Dickinson word hier verbeeldend 'n wydse ruimte geskep met die minimum gegewe – die gereduseerde essensie verteenwoordig 'n veel groter geheel.
Die ware digter bly dus getrou aan sy eie aard en poëtiese universum, selfs wanneer hy 'n digter van die ander kant van die aardbol vertaal.
Dieselfde geld vir Marlene van Niekerk se verafrikaansing van Goethe se tydlose "Wandrers Nachtlied" (ook bekend as "Ein gleiches").
Goethe se wandelaar bevind hom in 'n bergagtige gebied van Duitsland terwyl dit aand word. Van Niekerk het die geografiese omgewing nie net ver-Suid-Afrikaans nie, maar haar unieke digterstem word ook duidelik hoorbaar.
Gunther Pakendorf het 'n getroue en goed geslaagde vertaling van Goethe se ­gedig gemaak:
Hier is Van Niekerk se eiesinnige weer­gawe uit haar novelle Memorandum
In plaas van 'n wandelaar wat in die aand – al neurieënd – met homself praat, maak Van Niekerk van die woorde 'n wiegelied, soos blyk uit die aanspreek van 'n kind in die slot. In albei gedigte word met die woord "rus" nie net die slaap bedoel nie, maar ook die dood.
Dit val dadelik op dat sy Goethe se generiese "bome", "voëltjies" en "woud" na die Wes-Kaap verplaas met die baie spesifiek benoemde "keurtjies", "suikervoëls" en "fynbos".
In Van Niekerk se digbundel Sprokkelster (1977) kom die keurtjiebos meermale voor. In die gedig "Lentelied" word 'n berg inderdaad as die habitat van dié blomstruik aangedui:
op grootwinterhoek se piek.
In 'n ander gedig sit 'n voël, die kokkewiet, in die struik:
iewers in 'n keurtjiebos hik
en hik 'n kokkewiet.
Daardie hikkende kokkewiet is die digter self wat in haar vertroude omgewing haarself sit en verklik.
Digters is soms onbetroubare vertalers, maar hul skeppings word 'n ingeburgerde, onlosmaaklike deel van hul oeuvre – en daarom onmisbaar.