Dit is hieruit, en ook by ’n bespreking van die verskillende bydraes, duidelik dat verreweg die meerderheid tekste in Voortrekkermense uit die laat 19de eeu kom. Dit is dus nie tydens die trek self of direk daarna neergeskryf nie. Verder was van die skrywers van die verslae rondom 1840 nog blote kinders.
Die opkoms van Afrikanernasionalisme is nie die probleem nie en dit is ook nie waaroor hierdie artikel handel nie. Miteskepping is deel van die skep van identiteit. Vir die fiksieskrywer help die mite egter nie veel om die feite van die verlede te ontdek nie, wat nog te rekonstrueer.
Trichardt (Le Roux 1977) gebruik die term voorste mense vir die eerste trekkers en agterste mense vir dié trekkers wat nog aan die kom was. Eerwaarde Erasmus Smit gebruik in sy dagboek (Schoon 1897) gewoonlik “reizigers”. Trichardt se gebruik van die term mense is nogal insiggewend, want dit dui gewoonlik op sy eie mense. Die term volk word hoofsaaklik gebruik om na hulle eie bediendes te verwys, terwyl die term nasie aanvanklik as sambreelterm vir die inheemse bevolking gebruik word. Eers teen Februarie 1838 gebruik hy my natie (Le Roux 1977:161) ook om na sy eie mense te verwys. Dit strook met my waarneming tydens vroeëre taalnavorsing oor die Afrikaans van die afstammelinge van die Dorslandtrekkers in die noorde van Namibië in die tagtigerjare van die vorige eeu. Ouma Rachel van der Merwe, toe reeds oor die honderd, en oom Tom Botswana, toe reeds oor die tagtig, gebruik deurgaans die terme volk of makvolk om na hulleself, die gekleurde bediendes, te verwys, en die term nasie om na die inheemse swart volke te verwys.
Die terme wat vandag algemeen gebruik en aanvaar word, moet deel wees van die aard van die geskiedskrywing van historici, soos Preller, en van latere skrywers wat in hulle geskiedskrywing ook in diens staan van die vestiging van Afrikanernasionalisme.
Lees ’n mens egter die sekondêre bronne saam met die enigste primêre bron, naamlik die verslag van Stephanus Erasmus in die Zuid Afrikaan van 7 Oktober 1836, soos wat Van der Merwe (1985:7 e.v.) dit doen, dan lyk dit vir my of die moord op die Liebenbergs in die nag of vroeë oggend van Dinsdag 23 Augustus 1836 was en die aanval op die laer aan die Vaalrivier later dieselfde dag. Indien die laer by Kopjeskraal ook, soos dié van Liebenberg, byna totaal uitgemoor was, sou die gevolge waarskynlik dieselfde kon wees as die aanvalle op die laers in Natal ná die moord op Piet Retief. Die moontlikheid sou groot gewees het dat die trekkers druipstert terug moes trek Kolonie toe.
Oor die verslag van Bronkhorst (Preller 1938:383) het Bronkhorst se dogter, Maria Jacoba Minnaar, later vir Preller vertel dat haar vader die joernaal gehou het en die oorspronklike Kaap toe gestuur het om gedruk te word. Niemand kon hierdie joernaal egter nog opspoor nie en die verslag is volgens Preller dan ’n "vertaling van ’n vertaling" en as sodanig onbetroubaar. Indien hierdie verslag uit 1836 dateer, sou ’n mens dit uit die taalgebruik kon aflei. Vergelyk ’n mens egter die Afrikaans van die verslag met Trichardt se Afrikaans in sy dagboek, is dit duidelik dat die Afrikaans van die verslag veel nader aan dié van Preller is as aan dié van Trichardt.
Toe kry ene Opperman twee waens in die rivier. Hy was klaarblyklik alleen, want hy ry toe terug en deel hulle mee dat "ons laer ’n bloedige skouspel aanbied". Dit is duidelik dat hier na die Liebenbergkamp verwys word en nie na die Kommissie se laer nie.
Van hier af is Bronkhorst deurmekaar met die Liebenbergkamp en die kamp nader aan die Vaalrivier by Kopjeskraal. Tussendeur vertel hy eers van die moord op die Erasmus-jaggeselskap en kom dan met ’n baie verwarrende beskrywing van die Vaalrivierslag, wat klaarblyklik nie die "hooflaer" was nie.
Erasmus ry, waarskynlik ook die Maandag, verder en waarsku die ander kamp, soos die kraai vlieg ongeveer tien kilometer suid van Liebenbergskop, ook teen die Vaalrivier. Hulle slaan ag op sy waarskuwing, trek laer en word omtrent tienuur die oggend van 23 Augustus aangeval, maar hulle weer die aanval af, met die verlies van twee trekkers en ’n hele aantal bediendes (vgl. Van den Berg 2010:23). Van der Merwe (1985:12) meld dat een man, Adolf Bronkhorst, in die slag sneuwel en ’n seun van Christiaan Harmse, wat vee in die veld opgepas het, daar doodgesteek is.
Lees ’n mens die bronne noukeurig, word dit duidelik dat die meeste van wat ons van Cilliers uit 1836 weet, hy ons self vertel het! Op sy eie verslae af, wat op die minste 14 jaar na die gebeure aangebied word, moet ons die werklikheid van sy verhaal rekonstrueer.
Die posisie van geestelike leier was nogal ’n probleem vir die trekkers; die keuse was, volgens sommige bronne, teen die einde van 1836 ’n keuse tussen Cilliers en eerwaarde Smit, nie een ’n geordende predikant nie. Volgens De Jong (1987:105) is dit onder andere Christiaan Liebenberg wat Smit daarvan probeer oortuig dat die geestelike reëlings van die Groot Trek nie in orde is nie. Die geestelike leierskap, veral in die eerste vier jaar van die Groot Trek, was deurgaans problematies. Die feit dat daar geen geordende predikant van die NG Kerk aan die Groot Trek deelgeneem het nie, het ’n groot leemte gelaat. Die salarisse van ook die NG predikante is in die tyd van die Groot Trek in die Kaapkolonie deur die Britse regering betaal.
Die Joernaal van Cilliers (ook in Gerdener 1925:112) is ’n verslag wat hy op sy sterfbed op amper 70 mondeling vertel. Dit is dus nie ’n dagboek nie, want dit word meer as 30 jaar ná die gebeure deur ’n siek ou man vertel. Dit word neergeskryf en deur H.J. Hofstede in 's-Gravenhage in 1876, 40 jaar na Vegkop, gepubliseer. Woordeliks, soos op sy sterfbed geskryf. Dit is aan Hofstede besorg deur ds. H. van der Merwe, Jos de Kock en W.S. van Rijneveld. Die Joernaal is ’n "verbatum copy", soos neergeskryf deur Van Rijneveld. Hofstede (Gerdener 1919:92) wys egter daarop dat die verhaal van die Joernaal en Hofstede se geskiedenis grootliks verskil en dat die leser op die getuienis van omstandighede en "vele ander verhale" self oor die waarheid moet oordeel.
Dit is belangrik om in gedagte te hou dat dit vir Gerdener (1927:9) hoofsaaklik gaan om die beskrywing van ’n volksheld omdat hy meen dat volke nie sonder helde kan bestaan nie. Hy kom egter nader daaraan om ’n volksheld te skép en nie net te beskryf nie.
Daar is inderdaad veel oor die Groot Trek deur historici geskryf, maar dit is opvallend hoe min daar in die bronne oor 1836 gesê word, omdat die argivale bronne so beperk is. Dit is uit die bespreking duidelik dat die dokumentasie oor die eerste jaar (1836) van die Groot Trek om verskillende redes nie baie betroubaar is nie. Dit kan afgelei word uit die navorsing waaroor daar in hierdie artikel verslag gedoen word.
Die eerste teoretiese stelling op grond van die praktyk van die skeppingsproses is dat die navorsing vir die skryf van ’n roman nie maklik oorbeklemtoon kan word nie. Verder is dit duidelik dat daar meer stiltes as historiese feite oorbly juis omdat dit aan argivale bronne so mank gaan. Die inligting oor hierdie stukkie geskiedenis is maar min. Die pad na Skuilhoek is daarom eintlik sy eie narratief in dié sin dat selfs historiese figure, soos veldkornet Stephanus Erasmus, Christiaan Liebenberg en landdros Lombaard net wat hulle name betref, histories feitelik is. Nêrens lees ons iets meer van hierdie historiese figure nie. Landdros Lombaard is daarom in sy geheel ’n fiksionele karakter, behalwe dat hy inderdaad die eerste landdros van Potchefstroom was. Hierteenoor weet die geskiedskrywers meer van Andries Hendrik Potgieter en daarom is daar van sy karakter meer bekend en is daar feitelikhede oor hom in die roman, soos dat hy 17 kinders gehad het en blou klere verkies het. Die romansier het dus meer vryheid om te fiksionaliseer as wanneer ’n mens oor byvoorbeeld iemand soos Paul Kruger sou skryf.
Die pad na Skuilhoek begin met die historiese Liebenbergmoord op 23 Augustus 1836 en eindig in die vroegherfs van 1842. Die tyd van die roman dek dus die eerste vyf en ’n half jaar van die Groot Trek en die ruimte is die driehoek tussen die huidige Potchefstroom, Parys en Schoemansdrif. Dit is volgens alle aanduidings waar Potgieter se trek die Vaalrivier oorgesteek het.
Dit is nie die doel van hierdie artikel om die Voortrekkers of die latere geskiedskrywers tot leuenaars te maak nie, want die moderne wetenskaplike geskiedskrywing het in baie gevalle die feite van fiksie onderskei. Dit is egter belangrik om daarop te wys dat baie van die inligting wat ons as feite aanvaar, gegrond is op die herinneringe van ou mense dekades ná die gebeure self. Verder word die beskrywing van die verlede gekleur deur die strewe na die skep van ’n Afrikaneridentiteit wat onontbeerlik is vir die vestiging van Afrikanernasionalisme.
Die skrywer van ’n historiese roman met hierdie tyd en plek as plasing en van die figure as karakters moet daarom eers die betroubaarheid van die beskikbare dokumentasie nagaan en dan eers die verlede fiksionaliseer, want die historiese roman is meer as blote herinnering.