Maksim Gorki (1868-1936) was 'n Russiese skrywer van romans, kortverhale en toneelstukke. Hy word as Rusland se grootste proletariese skrywer en as grondlegger van die sosialisties-realistiese literatuur beskou.
Maxim Gorky by die Ateneum kuns museum
Maksim Gorki (eintlik Aleksej Maksimowitsj Pesjkof) is op 16 Maart (huidige kalender 28 Maart) 1868 in Nisjni Nowgorod gebore. Ná 'n moelike jeug by sy grootouers is hy op 11-jarige leeftyd die wêreld ingestuur. Sy skuilnaam Gorki ("die bittere") het hy op grond van jeugervaringe gekies.
Ná hy hom 'n paar jaar met stukwerk besig gehou het, het Gorki, toe hy 15 jaar oud was, na Kazan gegaan, waar hy vergeefs geprobeer het om toelating tot die universiteit te verkry. Hier het hy ook vir die eerste keer (via die Narodniki, 'n groep wat van die geïdealiseerde boeregemeenskap uitgegaan en 'n leer van terug-na-die- volk en 'n agrariese sosialisme verkondig het) met revolusionêre idees in aanraking gekom. In die daaropvolgende 10 jaar het Gorki in Suid-Rusland rondgeswerf. Hier het hy sy literêre aktiwiteite begin: sy eerste verhaal, Makar Tsjoedra, is in 1892 in die tydskrif Kawkaz (Tbilisis) gepubliseer. Sy geliefkoosde tema was toe reeds die deugniete van die Russiese samelewing: die "bosjaki" (die kaaIvoetlopers), wat oral verag is maar wat Gorki met deernis beskryf het. Dit het hom bekendheid gebring in die buiteland, waar die arbeiderbeweging besig was om opgang te maak. Sy beste kortverhaal, Ses en twintig mans en 'n meisie, dateer eweneens uit sy swerwersjare.
Aan die einde van die 19e eeu en die begin van die 20e eeu het Gorki begin om hom steeds sterker ten gunste van 'n sosiale omwenteling uit te spreek, onder meer in sy roman Foma Gordejef (1899). In 1901 is hy weens 'n artikel wat in die Marxistiese blad Die Lewe verskyn het, in hegtenis geneem, maar kort daarna weens sy gesondheidstoestand (tuberkulose) weer vrygelaat. In 1902 is Gorki voorgestel as lid van die Russiese Akademie van die Wetenskappe. Toe tsaar Nikolaas II dit persoonlik verhinder het, het skrywers soos Tsjechof en Korolenko as lede bedank.
In dieselfde jaar is Gorki se eerste toneelstuk, Die kleinburgers, in die Moskouse kunsteater opgevoer. Tsjechof het Gorki met Wladimir Iwanowitsj Nemirowitsj Dantsjenko en Konstantin Sergejewitsj Stanislawski in aanraking gebring, wat hom opdrag gegee het om toneelstukke vir die teater, waarvan hulle direkteure was, te skryf.
Van die 17 stukke wat Gorki geskryf het, het die tweede een, Op die bodem (1902 ook bekend onder die Duitste titel Nachtasyl ("Nagasiel")), van hom 'n wêreldberoemde toneelskrywer gemaak. Die stuk speel in 'n herberg af waar allerlei menswrakke onderdak vind. In hul uitsiglose ellende word hulle deur die pelgrim Loeka gekonfronteer, wat hulle met sy teorieë oor die toekoms hoop gee. Ná sy vertrek blyk niks egter verander te wees nie. Op die bodem is opgebou rondom die moord op die eienaar van die herberg deur een van die inwoners om die lewe vir sy geliefde, die uitgebuite skoonsuster van die eienaar, draaglik te maak.
Ander stukke van Gorki wat nog opgevoer word, Kinders van die son (1905), wat 'n beeld van die kloof tussen die intelligentsia en die volk gee; Barbare (1906), waarin twee moderne ingenieurs met hul idees en lewenswyse groot ellende in 'n plattelandse dorpie veroorsaak; en Vyande (1906, maar eers in 1933 vir die eerste keer in Rusland opgevoer), wat oor die klassevyandskap tussen die werkers en eienaars van 'n fabriek handel. Gorki se beste stuk uit sy sowjet-periode is Jegor Boelitsjof en andere (1932). Die krag van sy toneelstukke lê in die lewendigheid van die dialoog en sy karakterisering van mense.
In die eerste jare van die 20e eeu was Gorki 'n kernfiguur in die revolusionêre skrywersbeweging "Znanije" ("Wetenskap", genoem na die uitgewery met dieselfde naam), waartoe ook skrywers soos Serafimowitsj, Weresajef en Koeprin behoort het. Gorki was ook met Lenin bevriend. Ná die revolusie van 1905 is Gorki gearresteer, maar ná besware uit die buiteland is hy vrygelaat. Hierna het hy begin rondreis: Gorki het Amerika en Frankryk besoek, waaroor hy satiriese anti-kapitalistiese werke geskryf het. Voordat hy op 'n uitgebreide gesondheidskuur na Capri vertrek het, het Gorki sy bekendste roman Die moeder (1907) voltooi. Dié werk word as die begin van die sosialistiese realisme beskou. Die arbeider-seun Pawel Wlassof is die positiewe held terwyl die moeder, Nilowa, die ontwakende selfbewussyn van die arbeidersmassa simboliseer.
Op Capri het Gorki onder meer sy Bekentenis (1908) geskryf, wat baie kritiek van Lenin moes verduur. Gorki het egter bewys dat hy polities 'n onafhanklike figuur is deur ná sy terugkeer na Rusland in 1913 redakteur van enkele Bolsjewistiese en pasifistiese tydskrifte te word. In dié tyd het Gorki met sy belangrikste werk, die trilogie Kinderjare, Onder die mense en My universiteit (voltooi 1923), begin. Die outobiografiese element in dié werk is beperk en terughoudend van aard; die indringende beskrywing van die daaglikse lewe van die Russiese volk in die laaste dekade van die 1ge eeu oorheers.
Ná die revolusie van 1917 was Gorki teleurgesteld met die praktiese verwesentliking van die Marxisme. In 1921 het hy op aanbeveling van Lenin vir 'n tweede gesondheidskuur na Sorrento vertrek. Eers in 1928 het hy weer sy vaderland besoek, waar sy 60e verjaardag deur die owerhede luisterryk gevier is. Kort daarna het hy permanent na die Sowjetunie teruggekeer. Die omstandighede hier het intussen ingrypend verander: die dertigerjare, geken merk deur die bewind van Stalin, was veel strawwer as die Lenin-periode waarin Gorki Rusland verlaat het. Gorki se persoonlike invloed het verminder, maar hy is nietemin by die propagandamasjien ingeskakel. In 1932 het hy voorsitter van die skrywersbond geword, en op die eerste vergadering het hy die teorie van die sosialistiese realisme neergelê wat tot die ontbinding van die Sowjetunie vir amptelike sowjet-kunsuitinge gegeld het.
As skrywer het Gorki se aansien afgeneem: in sy laaste lewensjare het hy hoofsaaklik publikasies vir die staat versorg. Die belangrikste was Die wit seekanaal (1934), wat 'n lofsang was aan die projek van Stalin waarin baie dwangarbeiders hul lewens verloor het. 'n Tetralogie oor die geskiedenis van die Russiese intelligentsia tussen 1870 en 1920, Die lewe van Klim Samgin, het onvoltooid gebly. Gorki is op 18 Junie 1936 in geheimsinnige omstandighede dood. Sy naam is verewig deurdat sy geboortestad, Nisjni Nowgorod, 'n literêre instituut en 'n museum in Moskou ·na hom vernoem is. Hy is op die Rooi Plein begrawe.
Al het Gorki se aansien intussen in Rusland afgeneem, word hy steeds as die eerste groot proletariese skrywer beskou. Omdat sy werk saamgeval het met die sosiale verandering aan die begin van die eeu, word dit beskou as 'n weerspieëling van die ontwikkeling van die revolusionêre idee in daardie jare.