Om die voorgestelde beleidsrigting ’n werklikheid te maak sal die eiendomsklousule verander moet word. Dit is nie ’n eenvoudige proses nie.
Art 74(2) van die Grondwet bepaal dat die Handves van Menseregte (hoofstuk 2 van die 1996-Grondwet waarvan art 25 deel uitmaak) deur ’n wetsontwerp gewysig kan word indien dit
deur die Nasionale Raad vir Provinsies (NRP) met ’n meerderheidstem van 6 uit die 9 provinsies goedgekeur word.
In die praktyk beteken dit die volgende: die NV het 400 lede en ’n tweederde-meerderheid, oftewel 67% van die lede, kom op 267 neer. Die NRP het 90 lede – 10 per provinsie. Lede stem onderling vir of teen die voorgestelde wysiging, waarna die resultate verwerk word om te bepaal of minstens 6 uit die 9 provinsies die wysiging steun (dit is dus nie ’n oorhoofse koppetelling van 60 stemme uit 90 nie).
Die Property Valuation Act 17 van 2014 (vrye vertaling: Wet op Eiendomswaardasie) het op 1 Julie 2014 in werking getree. Een van die oogmerke is juis om die pas van grondhervorming te versnel deur die verkryging van grond vinniger te laat geskied. Om dit te kan doen, is daar byvoorbeeld ’n definisie van markwaarde waar eiendom vir grondhervorming verkry word. In sulke gevalle word die prys wat die staat voorheen vir vergelykbare transaksies betaal het, geïgnoreer. Die rede hiervoor is dat daar aangevoer is dat pryse (en dus markwaarde) van grond opgestoot is as dit deur die staat vir grondhervorming aangekoop is. Die argument het gelui dat daar nie werklik ’n “mark” was nie, omdat die staat die enigste koper was en dit dus nie regtig ’n “vrywillige koper, vrywillige verkoper”-geval was nie. Die idee is verder ook dat ’n nuwe instansie en funksionaris, Office of the Valuer-General – Kantoor van die Waardeerder-Generaal, oor ’n tydperk data sal opbou om ’n beter aanduiding van waarde van eiendom te gee. Die samehang van die nuwe ontwikkelings sou dus ook daartoe kon bydra dat onteiening meer bekostigbaar gemaak kan word. (Van belang is egter dat markwaarde in die Eiendomwaardasiewet nie vir alle doeleindes aangepas is nie, maar slegs in gevalle waar die staat eiendom vir grondhervorming verkry. Vir ander, gewone transaksies in die ope mark, tussen privaatpersone, geld die beginsel van vrywillige verkoper, vrywillige koper dus steeds.) Hoewel ’n databasis ’n goeie idee is en daar in beginsel geen probleem met ’n laer-as-markwaarde-prys vir die verkryging van eiendom vir grondhervorming is nie (soos hier bo aangedui, maak art 25(3) in wese reeds daarvoor voorsiening), is dit egter te betwyfel of die pas van grondhervorming noodwendig met die gebruik van hierdie wet sou versnel. Dit bly steeds ’n omslagtige proses om die korrekte waarde te bepaal en die prosesse in die wet na te volg.
Nadat die plafonne vasgestel is, sal ondersoek ingestel moet word na welke grond die plafonne oorskry. Dit is daardie stukke grond wat tussen die verskillende plafonne val wat verkry moet word en vir herverdeling aangewend moet word. Die proses werk kortliks soos volg: die grond moet eerstens aan swart persone (ooreenkomstig die definisie van swart in die Diensbillikheidswet van 1998) beskikbaar gestel word vir verkryging. Indien dit nie binne die voorgeskrewe tydperk en op die voorgeskrewe wyse verkry word nie (besonderhede wat nog deur regulasies verfyn moet word), moet die minister die grond verkry, ook binne ’n voorgeskrewe tydperk. As die minister en die grondeienaar nie konsensus kan bereik oor die verkoopprys nie, kan die grond onteien word.
Hoewel die nuutste weergawe van die wetsontwerp meer besonderhede as sy voorganger bevat, is daar nog steeds heelwat vrae. Omdat art 25 nog steeds deel van die Menseregtehandves uitmaak, moet hierdie bepalings dus aan art 25 voldoen. Hierdie aspek vervaag indien die beleidsrigting om art 25 te wysig of selfs te skrap, ’n werklikheid word. In die huidige bestel, terwyl art 25 nog van krag is, kom die volgende oorwegings ter sprake: beperking op die hoeveelheid grond waaroor ’n persoon of instansie mag beskik, is ’n beperking van eiendomsreg wat ooreenkomstig art 25(1) uit hoofde van ’n algemeen geldende wet moet voortvloei en nie arbitrêr mag wees nie. Ontnemings is gewoonlik arbitrêr indien daar nie ’n regsgeldige rede/basis daarvoor is nie of indien die proses onredelik is. Om dit te toets, is daar onder meer ’n “middel-doel”-toets (en ’n samehang van verskillende regte en verhoudings wat in regspraak uitgekristalliseer het. Die middel-doel-toets beteken dat daar ’n sinvolle, regsgeldige verband moet wees tussen die meganismes aan die een kant en die bereiking van ’n bepaalde einddoel aan die ander. In hierdie geval is die einddoel die oogmerke van die wet, nl verbreding van toegang tot landbougrond en die meganisme die regulering of stel van plafonne en aanverwante prosesse. Om grondwetlik te wees moet daar dus ’n duidelike korrelasie wees tussen die plafonne en kriteria om finale plafonne daar te stel, sowel as die proses hieraan verbonde. Dit gaan dus nie net oor die beginsel van plafonne nie, maar ook oor die spesifieke kategorieë van groottes, die faktore wat ’n rol speel, sowel as hoe die grond eindelik verkry en herverdeel word. Daar moet dus ’n duidelike oorhoofse korrelasie wees, op ’n rasionele basis. Op hierdie stadium is daar nog te veel onsekerhede om vas te stel of daar so ’n rasionele korrelasie is. Die wet bepaal byvoorbeeld nie hoe die grond tussen die plafonne aan swart persone beskikbaar gestel moet word nie, hoe die spesifieke stuk(kie) grond geïdentifiseer en afgebaken gaan word nie, hoe lank die proses gaan duur nie, ens. Daar is ’n werklike risiko dat die eindresultaat stukke oorskietgrond sal wees wat oor die hele land versprei is. Die vraag is of dit werklik tot effektiewe herverdeling van landbougrond kan lei – wat dus die hele beweegrede van die wet bevraagteken. Daar is ook tegniese probleme gekoppel aan die herverdeel van landbougrond, die aanpas van titelaktes en die gepaardgaande implikasies hiervan vir verbandhouers, soos banke en ander finansiële instellings. Die algemene impak wat herverdeling op geregistreerde regte het, kan ook verreikend wees. Soos in die geval hier bo is die sinergie tussen hierdie wet, die Onteieningswet en die Eiendomwaardasiewet nie uitgeklaar nie. Presies hoe die verskillende wette en die nuwe instansies wat daarin geskep is (byvoorbeeld die Waardeerder-Generaal en die Grondkommissie) saamwerk, is dus nog onduidelik. Dieselfde onduidelikheid oor kommunale grond steek ook hier kop uit. Is hierdie wet ook op kommunale grond van toepassing? Hoewel die Onteieningswet voorsiening daarvoor maak dat die relevante minister bepaalde stukke grond van die werking van hierdie wet kan uitsluit, bevat die wet tans geen kriteria vir sodanige uitsluiting nie. Dit is dus tans taamlik onduidelik op welke basis kommunale grond moontlik van die werking van hierdie wet uitgesluit sou kon word. Omdat die registers van grond, waarna hier bo verwys is, deurentyd verander, is dit ’n “lewende register” wat baie werk, tyd en aandag gaan verg om dit deurlopend in stand te hou. Of daar werklik kapasiteit is om dit te doen, is te betwyfel.