Westelike gorilla (Gorilla gorilla)
Verspreiding van gorillas
Gorillas is ape van die gelyknamige genus, Gorilla, en is die grootste oorlewende primate. Hulle hou op die grond, is hoofsaaklik plantetend en bewoon die woude van Sentraal-Afrika. Die genus word in twee spesies verdeel, en in óf vier óf vyf subspesies. Die DNS van gorillas stem geweldig baie met die mens s’n ooreen, van 95 tot 99%, en hulle is die naaste verwant aan die mens naas die sjimpansee en bonobo.
Die naam "gorilla" kom van die eerste naam wat in 1847 deur die Amerikaanse dokter en sendeling Thomas Staughton Savage en die natuurnavorser Jeffries Wyman aan die westelike gorilla gegee is, naamlik Troglodytes gorilla. Dit is afgelei van die Griekse Γόριλλαι ("stam harige vroue") wat omstreeks 480 v.C. deur ’n Kartaagse navigator beskryf is nadat hy moontlik die gebied besoek het wat later Sierra Leone sou word.
1 Evolusie en klassifikasie
2 Fisieke karaktertrekke
3.3 Sosiale struktuur
3.4 Voortplanting en ouerskap
Evolusie en klassifikasie[wysig | wysig bron]
Die naaste verwante aan die gorilla is die sjimpansee en die mens nadat al die Hominidae sowat 7 miljoen jaar van die laaste gemeenskaplike voorsaat afgeskei het. Menslike geenreekse verskil gemiddeld net 1,6% van dié van gorillas. Tot onlangs is die gorilla as ’n enkele spesie met drie subspesies beskou: die westelike laelandse, oostelike laelandse en berggorilla. Daar is nou konsensus dat daar twee spesies met twee subspesies elk is. Meer onlangs was daar voorstelle dat die een spesie ’n derde subspesie het. Die verskillende spesies en subspesies het ontstaan uit ’n enkele soort gorilla tydens die Ystydperk, toe hulle woudhabitats gekrimp en hulle van mekaar geïsoleer geraak het.
Primatoloë ondersoek steeds die verband tussen verskillende gorillabevolkings. Die spesies en subspesies wat hier onder genoem word, is dié waaroor die meeste wetenskaplikes saamstem.
Taksonomie van die genus Gorilla
Westelike gorilla (G. gorilla)
Westelike laelandse gorilla (G. g. gorilla)
Kruisriviergorilla (G. g. diehli)
Oostelike gorilla (G. beringei)
Oostelike laelandse gorilla (G. b. graueri)
Die voorgestelde derde subspesie van Gorilla beringei, wat nog nie ’n subspesienaam het nie, is die Bwindi-bevolking van berggorillas, soms genoem die Bwindi-gorillas.
Sommige verskille tussen die gorillas sluit in grootte, haarkleur, lengte, kultuur en gesigbreedte. Daar is vermoedelik meer as 100 000 westelike laelandse gorillas in die natuur oor en 4 000 in dieretuine; en 4 000 oostelike laelandse gorillas in die natuur en 24 in dieretuine. Berggorillas word die meeste bedreig, met sowat 620 oor in die natuur en geen in dieretuine nie.
Fisieke karaktertrekke[wysig | wysig bron]
Die kopbeen van ’n gorilla.
Gorillas loop op hul kneukels, maar soms ook vir kort entjies op twee voete wanneer hulle kos dra of in verdedigende situasies. Mannetjies in die natuur weeg 135 tot 180 kg en is 1,7 tot 1,8 m lank, met ’n armspan van tot 2,6 m; wyfies weeg 68 tot 113 kg en is korter as mannetjies. Oorgewig gorillas in aanhouding kan tot 270 kg weeg. Gorillas se onderkake steek verder vorentoe as hul bokake en mannetjies het ’n prominent sagittale kam.
Die oostelike gorilla het donkerder hare as die westelike gorilla, en die berggorilla is die donkerste. Laasgenoemde het ook die digste pels. Die westelike laelandse gorilla kan bruin of grys met ’n rooierige voorkop wees. Gorillas in die laelande is skraler as die swaar geboude berggorillas. Die oostelike gorilla het ook ’n langer gesig en breër bors as die westelike gorilla.
’n Jong gorilla in ’n boom.
Gorillas kom kol-kol voor. Die woongebiede van die twee spesies word geskei deur die Kongorivier en sy sytakke.
Die westelike gorilla word in Sentraalwes-Afrika aangetref en die oostelike gorilla in Sentraaloos-Afrika. Hoewel hulle oor ’n klein gebied voorkom, word hulle op verskeie hoogtes aangetref. Die berggorilla kom voor op hoogtes van 2 200 tot 4 300 m. Laelandse gorillas kom in digte woude en moerasse voor so laag as seevlak. Die westelike laelandse gorillas kom voor in Sentraalwes-Afrika-lande en die oostelike laelandse gorilla in die Demokratiese Republiek van die Kongo naby sy grens met Rwanda.
’n Gorilla op soek na kos.
’n Gorilla se dag word verdeel in rusperiodes en reis- of eetperiodes. Diëte wissel tussen spesies: berggorillas eet meestal blare, stingels, murg en lote, terwyl vrugte ’n klein deel van hul dieet uitmaak. Hul kos kom wydverspreid voor en nie individue of groepe hoef met mekaar te wedywer nie. Hul blyplek strek oor gemiddeld 3 tot 15 km2 en hul bewegings is beperk tot sowat 500 m op ’n gemiddelde dag.
Oostelike laelandse gorillas het ’n meer uiteenlopende dieet, wat saam met die seisoene wissel. Blare en murg word algemeen geëet, maar vrugte kan tot 25% van hul dieet uitmaak. Omdat vrugte minder algemeen voorkom, moet dié gorillas verder reis en hul blyplek wissel van 2,7 tot 6,5 km2. Hulle sal ook insekte, veral miere, eet. Westelike laelandse gorillas eet meer vrugte en kom dus meer wydverspreid voor. Hulle kan tot 1 105 m per dag reis en hul byplekke wissel van 7 tot 14 km2. Hulle eet ook termiete en miere. Gorillas drink selde water omdat hulle sappige plante eet wat soms met oggenddou bedek is.
Een moontlike jagter van gorillas is die luiperd. Gorilla-reste is al gevind in luiperdmis, maar dit kan oorblyfsels wees wat hulle geëet het. Wanneer ’n luiperd, mens of ander gorillas ’n groep aanval, sal een mannetjie die ander verdedig, selfs ten koste van sy eie lewe.
’n Mannetjie saam met een van sy wyfies.
Gorillas kom in troppe voor, wat dikwels bestaan uit een volwasse mannetjie, verskeie wyfies en hul nasate. Troppe met meer as een mannetjie kom ook voor. ’n Tipiese mannetjie, wat ook ’n silwerrug genoem word, is ouer as twaalf jaar. Die naam kom van die grys hare op sy rug wat hy kry wanneer hy volwasse word. Hulle het ook groot slagtande. Mannetjies en wyfies is albei geneig om die groep waarin hulle gebore is, te verlaat. Volwasse mannetjies verlaat dikwels die groep en vorm hul eie troppe deur wyfies te lok wat hul groep verlaat het.
’n Gorillawyfie gebruik ’n boomtak as steun terwyl sy kos soek.
Berggorilla-mannetjies bly dikwels in hul geboortegroep en word ondergeskik aan die silwerrug. Wanneer die silwerrug doodgaan, kan die ander mannetjies dominant word en met die wyfies paar. Dié gedrag is nog nie onder oostelike laelandse gorillas gesien nie. In ’n trop met een mannetjie sal die wyfie en haar kleintjies ’n nuwe trop soek as die mannetjie doodgaan.
Die silwerrug is die middelpunt van die trop se aandag; hy neem al die besluite, los konflik op, bepaal die bewegings van die groep, lei die ander na plekke om kos te vind en neem verantwoordelikheid vir die veiligheid en welsyn van die groep. Jonger, ondergeskikte mannetjies, bekend as swartrûe, dien soms as hulpbeskerming. Swartrûe is gewoonlik tussen 8 en 12 jaar oud en het nie grys hare op die rug nie. Hoewel mannetjies en wyfies sterk bande vorm, kom aggressiewe gedrag tussen hulle soms voor. Die verhouding tussen wyfies verskil; wyfies van dieselfde ma is gewoonlik vriendelik met mekaar, maar ander wyfies is dikwels aggressief teenoor mekaar. Hulle kan baklei om die aandag van die mannetjie en ’n mannetjie kan tussenbeide tree. Mannetjies het swak sosiale bande, maar dié in ’n trop met net mannetjies is gewoonlik vriendelik met mekaar, versorg mekaar en speel saam, en soms het hulle homoseksuele interaksies.
Voortplanting en ouerskap[wysig | wysig bron]
Wyfies word volwasse op 10 tot 12 jaar (vroeër in aanhouding); mannetjies op 11 tot 13 jaar. Hulle is agt en ’n half maande dragtig. Berggorillawyfies het op 10 jaar die eerste kleintjie en skenk daarna elke vier jaar die lewe. Mannetjies kan vrugbaar wees voordat hulle volwassenheid bereik. Gorillas paar regdeur die jaar.
Gorillas se kleintjies is kwesbaar en afhanklik en daarom is hul ma's belangrik vir hulle om te oorleef. Mannetjie versorg nie die kleintjies nie, maar speel ’n rol om hulle met ander jong gorillas te laat sosialiseer. Die silwerrug ondersteun ook die jong gorillas en beskerm hulle teen aggressiewe gedrag in die trop.
Kleintjies bly in kontak met hul ma's vir die eerste vyf maande en die ma's bly naby die silwerrug vir beskerming. Teen 12 maande beweeg kleintjies weg van die ma en op 18 tot 21 maande bestee hulle al hoe meer tyd weg van die ma af. Hulle bereik ’n jeugdige ouderdom op drie jaar, en op ses jaar slaap hulle in ’n ander nes as die ma.
’n Gorilla se verwagte lewensduur is tussen 35 en 40 jaar, hoewel hulle in dieretuine tot 50 jaar oud kan word.
Gorillas word as hoogs intelligent beskou. ’n Paar individue in aanhouding, soos Koko, het vingertaal aangeleer. Nes ander groot ape kan gorillas lag, treur, sterk familiebande smee, gereedskap maak en gebruik en oor die verlede en toekoms dink. Sommige navorsers dink selfs hulle het spirituele gevoelens. Hulle het kulture wat die bereiding van kos betref en sal individuele kleurvoorkeure toon.
’n Gorilla se hand het ’n goeie greep en hulle kan eenvoudige gereedskap inspan, soos om tak as ’n knuppel te gebruik. Die volgende waarnemings is in September 2005 gemaak deur ’n span onder Thomas Breuer. ’n Wyfie in ’n park in die Republiek van die Kongo is waargeneem terwyl sy ’n stok gebruik het om die diepte van die water te meet toe sy ’n moeras oorsteek. Nog ’n wyfie het ’n boomstomp as ’n brug ingespan en ook as ’n steun terwyl sy visvang. Dit beteken al die groot ape gebruik die een of ander vorm van gereedskap.
In September 2005 is ’n twee en ’n half jaar oue gorilla in ’n wildreservaat in die Republiek van die Kongo gesien waar hy kokosneute met klippe oopkap.
↑ Conniff R. Discovering gorilla. Evolutionary Anthropology, 18: 55–61. doi:10.1002/evan.20203
↑ Müller, C. (1855–61). Geographici Graeci Minores, 1.1–14: text and trans. Ed, J. Blomqvist (1979). ↑ Glazko GV, Nei M (March 2003). “Estimation of divergence times for major lineages of primate species”. Mol. Biol. Evol. 20 (3): 424–34. DOI:10.1093/molbev/msg050.
↑ Goidts V (Maart 2006). “Identification of large-scale human-specific copy number differences by inter-species array comparative genomic hybridization”. Hum. Genet. 119 (1–2): 185–98. DOI:10.1007/s00439-005-0130-9.
↑ 5,0 5,1 Colin Groves (2002). “A history of gorilla taxonomy”. 'Gorilla Biology: A Multidisciplinary Perspective, Andrea B. Taylor & Michele L. Goldsmith (redakteurs): 15–34. DOI:10.2277/0521792819.
↑ Stewart, Kelly J.; Pascale Sicotte, Martha M. Robbins (2001). “Mountain Gorillas of the Virungas”. Fathom / Cambridge University Press. URL besoek op 11 September 2008.
↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Dawn Prince-Hughes (1987). Songs of the Gorilla Nation. Harmony, 66. ISBN 1-4000-5058-8. ↑ Dawn Prince-Hughes (1987). Songs of the Gorilla Nation. Harmony, 82–3. ISBN 1-4000-5058-8. ↑ Miller, Patricia (1997). Gorillas, 64. ISBN 0-919879-89-6. ↑ “Gorilla – The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition”. bartleby.com. URL besoek op 10 Oktober 2006.
↑ 12,0 12,1 McNeilage A. (2001) "Diet and habitat use of two mountain gorilla groups in contrasting habitats in the Virungas". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge University Press. pp. 265–92.
↑ Yamagiwa J, Mwanza N, Yumoto T, Maruhashi T. (1994). “Seasonal change in the composition of the diet of eastern lowland gorillas”. Primates 35: 1. DOI:10.1007/BF02381481.
↑ 14,0 14,1 Tutin CG. (1996) "Ranging and social structure of lowland gorillas in the Lopé Reserve, Gabon". In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, redakteurs. Great ape societies. Cambridge (England): Cambridge Univ Press pp. 58–70.
↑ GORILLAS – Diet & Eating Habits. Seaworld.org. Besoek op 2011-09-27.
↑ Fay JM, Carroll R, Kerbis Peterhans JC, Harris D. (1995). “Leopard attack on and consumption of gorillas in the Central African Republic”. Journal of Human Evolution 29 (1): 93–9. DOI:10.1006/jhev.1995.1048.
↑ Wildlife: Mountain Gorilla. AWF. Besoek op 2011-09-27.
↑ 18,0 18,1 Watts DP. (1996) "Comparative socio-ecology of gorillas". In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, editors. Great ape societies. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. p 16-28.
↑ 19,0 19,1 Yamagiwa J, Kahekwa J, Kanyunyi Basabose A. (2003). “Intra-specific variation in social organization of gorillas: implications for their social evolution”. Primates 44 (4): 359–69. DOI:10.1007/s10329-003-0049-5.
↑ 20,0 20,1 20,2 Robbins MM. (2001) "Variation in the social system of mountain gorillas: the male perspective". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. pp. 29–58.
↑ Stokes EJ, Parnell RJ, Olejniczak C. (2003). “Female dispersal and reproductive success in wild western lowland gorillas (Gorilla gorilla gorilla)”. Behav Ecol Sociobiol 54 (4): 329–39. DOI:10.1007/s00265-003-0630-3.
↑ Yamagiwa J, Kahekwa J. (2001) "Dispersal patterns, group structure, and reproductive parameters of eastern lowland gorillas at Kahuzi in the absence of infanticide". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. pp. 89–122.
↑ Watts DP. (2003) "Gorilla social relationships: a comparative review". In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. pp. 302–27.
↑ Juichi Yamagiwa (1987). “Intra- and Inter-group Interactions of an All-male Group of Virunga Mountain Gorillas (Gorilla gorilla beringei )”. Primates 28 (1): 1–30. DOI:10.1007/BF02382180.
↑ Czekala N, Robbins MM. (2001) "Assessment of reproduction and stress through hormone analysis in gorillas". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, redakteurs. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. pp. 317–39.
↑ Watts DP (1991). “Mountain gorilla reproduction and sexual behavior”. Am J Primatol 24 (3–4): 211. DOI:10.1002/ajp.1350240307.
↑ Watts DP. (1989). “Infanticide in mountain gorillas: new cases and a reconsideration of the evidence”. Ethology 81: 1–18. DOI:10.1111/j.1439-0310.1989.tb00754.x.
↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 Stewart KJ. (2001) "Social relationships of immature gorillas and silverbacks". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, redakteurs. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge Univ Pr. pp. 183–213.
↑ Fletcher A. (2001) "Development of infant independence from the mother in wild mountain gorillas". In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (Engeland): Cambridge University Press. pp. 153–82.
↑ Planet Of No Apes? Experts Warn It's Close CBS News Online, 2007-09-12. Besoek op 2008-03-22.
↑ Breuer T, Ndoundou-Hockemba M, Fishlock V (2005). “First Observation of Tool Use in Wild Gorillas”. PLoS Biol 3 (11): e380. DOI:10.1371/journal.pbio.0030380.
↑ “A Tough Nut To Crack For Evolution”. CBS News: 18 Oktober 2005. URL besoek op 18 Oktober 2006.
Animal Diversity Web – sluit in foto's, kunswerk en skedels
Pulitzer Center on Crisis Reporting Internasionale Gorillabewaringsprogram (Video)
Primate Info Net Gorilla Factsheet – taksonomie, ekologie en bewaring
World Wildlife Fund: Gorillas – bewaring, feite en foto's
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Gorilla.
Wikispecies het meer inligting verwant aan: Gorilla
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gorilla&oldid=1471723"	Kategorie: Primate	Navigasie-keuseskerm
AlemannischالعربيةAsturianuБашҡортсаБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиবাংলাBrezhonegBosanskiCatalàMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄НохчийнČeštinaCymraegDanskDeutschΕλληνικάEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraفارسیSuomiFøroysktFrançaisGaeilgeGàidhligGalegoAvañe'ẽעבריתहिन्दीHrvatskiMagyarՀայերենInterlinguaBahasa IndonesiaIdoÍslenskaItaliano日本語ქართულიKongoҚазақша한국어LatinaЛаккуЛезгиLimburgsLingálaLietuviųLatviešuОлык марийМакедонскиമലയാളംМонголКырык марыBahasa Melayuမြန်မာဘာသာDorerin NaoeroNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålDiné bizaadOccitanPolskiپنجابیPortuguêsRuna SimiRomânăРусскийKinyarwandaSicilianuSrpskohrvatski / српскохрватскиSimple EnglishSlovenčinaSoomaaligaСрпски / srpskiBasa SundaSvenskaKiswahiliதமிழ்తెలుగుТоҷикӣไทยTagalogTürkçeУдмуртУкраїнськаOʻzbekcha/ўзбекчаTiếng ViệtWinarayWolofייִדיש中文Bân-lâm-gú粵語	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 20 Julie 2016 om 18:28 bygewerk.