Terwyl die skrywer Elsabé Brink haar siening deel, luister De Waal Venter skuins agter haar aandagtig.
G. Brits. 'n Gedenkstuk vir De Waal Venter, digter: 'n Waardering 2007 – 2015
Hierdie artikel het vantevore (in 2016) op Versindaba verskyn en is effens aangepas na die dood van die digter De Waal Venter op 20 Maart 2022.
Nota Hierdie opstel is oorspronklik geskryf binne 'n raamwerk van verwysbare internet blogs (2016). Sommige van hierdie blogs is intussen gesluit en die ou teksverwysings, onverander gelaat, kan dus nie opgevolg word nie. Sedert 2014 publiseer Venter op sy persoonlike blog Poetry/Poësie (https://inmogale.wordpress.com ). Die onderstaande word as 'n gedenkstukkie aangebied – hy is op 20 Maart 2022 oorlede.
Opsomming Die Suid-Afrikaanse digter de Waal Venter se latere deel van sy oeuvre, in Afrikaans en Engels, hoofsaaklik self- en blog gepubliseer, word beskou. Sy belangrike werk in Engels word opgeweeg teen sy Afrikaanse bydraes. Hierdie veelsydige woord-skepper verdien waarskynlik meer aandag as unieke bydraer tot die Suid-Afrikaanse poësie.
Venter is 'n gevestigde digter in sy moedertaal, Afrikaans (Terblanche, 2012), maar sy soepel lewering in Engels herinner aan wat van die Ier Beckett gesê is, wat sy beste werke in Frans geskep het: dat Beckett 'n Frans gebruik het gestroop van 'n geërfde (en hinderlike) fraseologie van Engels (Winch, B., 2012).
De Waal Venter se veelsydigheid strek oor vele grense van belesenheid, produksie in verskillende genres van dig-/prosa-/skryfkuns (onder andere romans, wetenskapfiksie, jeugverhale en radiodramas) oor lang periodes (kyk https://dewaalventer.wordpress.com/ ), onder etlike heteronieme; en dan veral as vertaler uit verskeie literêre tradisies (hieronder bespreek; Terblanche, 2012). As jong digter was Venter 'n rigtinggewer in 'n vroeë Afrikaanse avant-garde beweging wat ('n deel van) die destydse Afrikaanse literêre toneel wou subverteer en 'n nuwe digtersmentaliteit wou aanmoedig: hy was die eerste redakteur van die klein literêre tydskrif Wurm (in 1966 – kyk https://dewaalventer.wordpress.com/wurm/ ) en het in sy intree-redaksionele kolom voorsien dat Wurm (soms) "baie skerp [sou kon] optree teen dié dinge wat hulle ongesond vind" (Venter, 1966) of, soos ander medewerkers dit gestel het, optree teen te veel "broederlikheid" en "verstarring" in literêre tydskrifte. Wurm het betoog vir 'n radikale oop ingesteldheid in poësie wat die gangbare "institusioneel" en "burokraties" gewortelde verskuns van destyds moes verwerp en wat die selfdienende "normdeurbreking"-ideaal van die gevestigde bestel moes vervang. Volgens John (2009) was die reaksionêre ontvangs deur die Afrikaanse literêre establishment (die Wurm-groep is getipeer as "slagvaardig" deur Kannemeyer, 2005: 459) die rede dat die impak van Wurm as 'n verdienstelike vernuwende literêre episode in Afrikaans, onder leiding van Venter en sy medewerkers, nog (steeds) nie na regte verreken is nie.
Op sy vroeë, eerste blog (2007 tot 2014 – http://blogs.24.com/poems/ – Media24 – tans gesluit) publiseer De Waal Venter meer as 'n duisend gedigte, teen 'n tempo van moontlik drie of vier per week, meesal in Engels, maar elders ook in Afrikaans. Lg. hoofsaaklik as 'n stewige versameling van vertalings vanuit nie-Engelse bronne. Sedert 2014 publiseer hy op sy nuwe blog Poetry/Poësie (https://inmogale.wordpress.com ) asook op 'n blog vir nuwe Afrikaanse poësie, genoem 'Oop sirkel', op https://dwvphot.wordpress.com/ . Venter het die digversameling van die gesluite Media24-blog onlangs begin herpubliseer op https://westrand.wordpress.com/ , in ongeveer 16 rubrieke met die hoofaandag op Philosophical reality, Reality shifting, Love, Science, Satirical, en Humorous.
Venter is ook 'n begaafde tekenaar en fotograaf. Hy begelei dikwels sy tekste met prikkelende eie illustrasies ("fotografikas"), iets wat menige literatuurliefhebber waardeer in die werk van 'n minderheid kunstenaars soos W.G. Sebald en Breyten Breytenbach (kyk "Die magiese van die alledaagse" by 2015-05-19 )
Venter is 'n filosoof, met sy wortels in wetenskap. In sy natuurfilosofiese "Physiology of faith" (by 2014-11-20), byvoorbeeld, satiriseer hy die dualisme van die Cartesiaanse liggaam/siel skema (met die "gees in die masjien"). "Short poem" bevat 'n klein meditasie oor die belangrikste woord in die natuur (sien 2014-11-19); "The neurobiologist writes a love letter – Revised 02" (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 2) is 'n gedig oor liefde, ook aan sy minnares, die wetenskap, gerig. Sy hartstog is vir 'n omvattende natuur, insluitend die kosmiese en die menslike bewussyn, en dit laat hom dikwels kwesbaar staan voor 'n werklikheid wat kan oorweldig, maar met 'n nie-teleologiese inslag. In sy bundel "Entangling states of mind" poog hy om die vertroude "human mind" te dekonstrueer (kyk die Afdeling "Hacking the human mind", Venter, 2010), byvoorbeeld in "Something of unimportance" (p.18) trivialiseer hy die korpus van oorgeërfde heilige geskrifte en in "Not understanding simple things" (p.37) satiriseer hy die projek van die filosofie om die werklikheid klein te kry. Vanuit vele hoeke verruk die digter rondom die (soms onuitspreekbare) temas van die natuur, 'n mens vermoed dat die natuur 'n diepgaande religieuse dimensie vir hom is. In "Waking up to dream" (https://westrand.wordpress.com/dreams/ , gedig 2) lei die skynbaar rustige beelde oor ontwaking tot die ironiese klimaks van slagting as 'n eksistensiële hartstog, gedroom deur die leeu maar ook metafories van alle aardse lewe (hier is ook kwistige beeldspraak in die Afrika-idioom): "This morning shook itself,/ licked its paw/ and yawned yellow glinting teeth/ into the sky…".
Die digter-naturalis sien verbande tussen veelvuldige vlakke van sy komplekse natuur-werklikheid. In "Tracking a thought in the Kalahari sands" is die spreker 'n solitêre soeker, ietwat surreëel in sy wetenskaplike vraag na die funksionele, en metaforiese, vorm van sy gees (legitiem binne die magiese omgewing van die gedig), waar die ikoniese beeld van die eensame Khoisanjagter in die woestyn ontwikkel word, eers simbolies maar later ook in letterlike bloedverband met die soeker: die drinker kry uiteindelik inspirasie uit die oergene van sy Khoisan voorsate. Venter bereik 'n oortuigende verstrengeling van Afrika (khoisan spoorsnymotief), wiskunde-wetenskap (Möbius strook), oorerwing (die universaliteit van die mensdom in "dr White" en sy Khoisan voorsate) en die magiese (sy spirituele spoorsnyprojek).
Die transendering tydens bedwelming wat tot inspirasie (en vertroosting) kan lei is vir die digter meer as bloot ontvlugting. Dit betrek ook Venter se siening oor die onbewuste se oorheersende rol in die skeppingsproses. (Kyk ook "Drinking a glass of wine", by 2015-06-21).
In die simbolistiese "Tracking a thought…" word die gevolge van dr White se toenemende intoksikasie die draer van 'n tweede Khoisan motief. Die Khoisan is tradisioneel mense wat al in die rondte dans tot hulle in 'n beswyming verval. In dié beswyming kry hulle insigte en kom in aanraking met die gees van die diere wat hulle jag. Deur 'n magiese interaksie word hulle beter jagters. Dr White se tafel metamorfoseer in 'n dier, iets soos 'n bok of luiperd wat agter sy oor krap met sy agterpoot. Sy vyfde glas wyn beland Dr White uiteindelik in 'n toestand van buitengewone helderheid, baie soos sy Khoisan voorsate ook beleef het in die rieldans – en waarin die soeke deurbreek na die oplossing. Die insigte tydens beswyming speel in op die intuïtiewe, waardeur die rasionele ondergrawe word in die skeppingsproses.
In hierdie stukkie verdigting en ekspansie begeef Venter hom op die vlak van literatuurteorie, spesifiek in sy selfrefleksiewe metapoësie. Poëtiese skepping is vir hom primêr uitdrukkings van sy onbewuste. Hy teoretiseer dat die digting-entiteite (dinamiese bronne) van die gedig kenbare entiteite (soos kragvelde) is met agentskap en wat hy "poësons" noem (Venter, 2012). Sy poëson is 'n sisteem wat met ander sisteme in die gedig (poësons) katalities saamwerk en waarin die rasionele ondergeskik is. Byvoorbeeld, in "Tracking a thought…" hierbo sinspeel Venter intertekstueel op die bekende reël uit D.J. Opperman se gedig ("Oud-digter") oor "Kalahari's wit papier". Vir Opperman was die Kalahari in sy gedig 'n bar, lewelose wêreld, 'n metafoor van onvrugbaarheid en leegheid. In kontras daarmee ervaar dr White die woestynwêreld as sy tuiste, die ryk heem waaruit sy spoorsnyprojek gevoed word. Hierdie "poëson" of digtingentiteit het 'n dinamiese bestaan binne die gedig: in geheel ontstaan 'n nuwe gestalt (Venter, 2012) intuïtief vanuit die onbewuste en nie vanuit rasionele (of meganiese "vers-maak"-funksies nie – de Vries, 1977. Kyk byvoorbeeld na die veelvlakkige "I have no idea what a poem is Three" (by 2015-05-15).
"Releasing the rock" is 'n proloog tot die bundel "Entangling…" (Venter, 2010, p.6) waarin bogenoemde inhoude uitgespeel en verweef word met Venter se siening van "entanglement" ("verwikkeldheid" volgens die woordeboek maar ook sinspelend op die kwantummeganiese begrip van misterieusverwante aksie in skynbaar nieverwante entiteite) – en is daar ook 'n parallelle verwikkeling tussen die gees van die digter en dié van die leser.
Hier (en elders) knaag Venter voortdurend aan die misterie van "werklikheid". Vir hom is die tema van wesenlike belang "om die werklikheid aan homself te verduidelik" (Terblanche, 2012). Dit is te sien in die strukturering van rubrieke op sy oorspronklike blog, tans op https://westrand.wordpress.com/ . In die intertekstuele "Can sheep safely graze?" (https://westrand.wordpress.com/philosophical-reality-two-2/ , gedig 32) verken hy 'n harmonieuse landskap in die metafoor van 'n kudde weiende skape, sinspelend op die kantate van J.S.E. Bach, – totdat die slotreël 'n element van ongemak intrek: "This evening/ when I get them all together,/ my grazing thoughts,/ I will count them;/ they will be drinking at the troughs,/ bleating quiet comments to each other,/ oh … there is one missing." Wat is die betekenis van een vermiste skaap? In die pastorale idioom dui dit op 'n diepgaande krisis (Die Bybel , Lukas 15: 3-7).
In "I understand I don't understand" (http://dewaalventer.bookslive.co.za/blog/ ) speel Venter met paradoks en inversie van deursigtige woorde om homself te projekteer as uitgelewer aan sy beperkte vermoëns:
Venter is 'n driftige digter van die sensuele, die erotiese en van liefde. In "The blankophile" (Venter, 2010, p. 9) neem hy die leser op 'n surreële uitstappie binne die wit, vreemde ruimtes in die letters van die woord "love": "He loved the open freedom/ on both sides of an "l",/ the elegance of the shimmering pond/ within the "o",/ the deep, adventurous valley/ offered by the "v",/ And the captured half-sphere/ of the "e" ", en wys hy in sy ode aan die liefde hoe selfs die afwesige, paradoksaal, diepsinnigheid kan verken. Die poëtiese gestaltes wat liefde aanneem in sy verse is veelvuldig: kyk ook "The neurobiologist writes a love letter" (hieronder); "The moisturous life of an analyst" (Venter, 2010, p.13); "The wisdom of whiskey, as well as whisky" (hieronder bespreek).
Die digter ontgin graag die ryk bodem van Afrika, en dan op wisselende vlakke, soos eksistensie ("Waking up to dream" en "Jy't my lief, Tsamma" hieronder), inheemse kultuur, spiritualiteit ("Tracking a thought…"), humor ("Thank you Kundera, try again, Saint-Saëns", in https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 2). Sy omgang met die inheemse bly konsekwent méér as die gemoedelik-lokale, in bogenoemde voorbeelde laat die digter die leser telkens opnuut die rykdomme van die kontinent ervaar.
Die wyer ekologie van die wêreld raak egter ook die digter (en almal) se bestaan. Alhoewel nie 'n smartvraat nie, is sy elegie "Musing Inuk" (https://westrand.wordpress.com/environmental/ , gedig 2), in die woorde van een blogleser, 'n "beautifully tragic poem" (maar kyk ook ander blogkommentare) van kaskades beeldspraak, woordvondse, kruisverwysing en woordspeling (soos in die eindsprong na "Inuitively").
Venter se digstyl is meesal opvallend deursigtig en die toon, veral in die inleidende strofe(s) van 'n gedig, gewoonlik geselsend, gevolg deur 'n verdere logiese opbou. Die einde is dan meermale 'n onthullende slotstrofe wat diepte/raaisel/ironie bevat. Sy verstegniek herinner soms aan dié van Billy Collins, die befaamde Amerikaanse digter en bekroonde "Poet Laureate of the United States" 2001-2003 (https://en.wikipedia.org/wiki/Billy_Collins). Die oënskynlike eenvoud van Collins se werk, wat meesal onderlê word deur diepsinnigheid en patos, is een ooreenkoms met dié van Venter, asook die geselstoon en fyn humor van sy poësie. Kritici kla dat Collins se poësie soms alledaags en kleindorps voordoen (http://www.poetryfoundation.org/bio/billy-collins). In "The four-moon planet" skets Collins in tipies toeganklike taal en met wellewende humor die moontlike gevolge wat die waardering van vier mane (in 'n vreemde sonnestelsel) op 'n verliefde paartjie mag hê en hy eindig met die verrassing dat die geliefdes elk sy eie maan mag verkies – dus is die kiem van diversiteit en ambivalensie reeds aanwesig in hulle veronderstelde eenheidsgevoel (http://30poems.blogspot.co.za/2010/04/billy-collins.html). Vergelyk hiermee Venter se "Cycling with the moon" (Venter, 2010, p.22) waarin speelse fassinasie met (ons) maan aangebied word, met 'n soortgelyke esoteriese atmosfeer van die ruimte – maar waarin Venter se knap woordspeling en intertekstuele verwysing (na W.B. Yeats, "…the centre cannot hold") en die ironiese heenwys na die astronomies voorspelde dubbele verlies, van beide ons maan en die son, die gedig uiteindelik in 'n elegiese toonaard verplaas:
(In Venter, 2010, p.22)
In bogenoemde gedig bly Venter styl-oorspronklik, hy bly sy eie digter. Tog wonder ek of veel van sy pretensielose, skynbaar deursigtige verse, selfs in ligte/humoristiese toonaard en dikwels minimalisties ("Verstreke raklewe" hierbo), nie by sommige lesers as ongesofistikeerd, naïef – en daarom triviaal – aandoen nie. In "Tracking a thought in the Kalahari sands" (hierbo) is 'n komplekse aanbieding op natuur-, intellektuele-, kulturele en assosiatiewe vlakke wat die idee van simplistiese digwerk troef; lees ook "Releasing the rock", waarin meervoudige lae van konseptualisering voorkom (Venter, 2010, p.6). Verder put Venter se poësie uit 'n bekwame agtergrond van natuurwetenskap en kultuur (soos met bogenoemde astronomiese verwysings).
Helder segging word 'n vertroude metgesel op hierdie digter se woordtogte, dikwels meevoerend liries aangebied: Die dans van die ou kamerade (hemelliggame) hierbo is 'n voorbeeld. Ook in gedigte soos "How to write a poem at home" hierbo en "Drinking a glass of wine" (by 2015-06-21) speel Venter sy verse liries uit. Saam daarmee gaan die versekerde tegniek van 'n ervare vakman. In "Blown a bit out of myself" (Venter, 2010, p. 31) word 'n stemmingsvolle see-toneel geteken met sintuiglike genot, van onweer en wind oorland. Die digter word ingetrek in toenemende personifikasie van die wind, in 'n peinsende, hunkerende toonaard, en wat uitloop op 'n visie van kortstondigheid en weerloosheid:
Opvallend in Venter se werk is sy aptytlike en genuanseerde humorsin. In "The wisdom of whiskey, as well as whisky" (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 3) vermaak hy aanvanklik met die lagwekkende proses van toenemende bedwelming, maar wat dan verrassend sublimeer in gevoelens van gemis: "/…but seeing this is a poem meandering straight to the point,/ allow me to reveal an inner truth – / utterly and inalienably, incontrovertibly sound,/ it's got a lot to do with a ravishing girl called Ruth…".
Kontrasterende skakerings van humor is ook te vind in: "How to write a poem at home" (hierbo aangehaal); "The geneticist who was puzzled by his dress code" (Venter, 2010, p. 12); "Symphony in A Major" (Venter, 2010, p. 46); "Bird's eye view" (https://westrand.wordpress.com/ostranenie/ , gedig 2); "There are no bars on Mars" (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 3); "The right steps to take" (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 4).
Die speelsheid wat die digter dikwels saamvleg met humor is te sien in "One-night stand" (https://westrand.wordpress.com/dreams/ , gedig 3): hy droom speels, in skynbaar ligte temas – in die ontknoping egter dui die droom op die felheid van die onomkeerbare "pyl van die tyd"; kyk ook "Looking for yesterday" in Venter, 2010 (p. 36). Speelsheid (soos ook in die geval van Collins) kan dus bedrieglik wees en kan dikwels dieper ontgin word.
As wetenskap-aanhanger speel Venter se "The neurobiologist writes a love letter" (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 2) knap in op die befaamde Viktoriaanse tegnologiese liefdesgedig en parodie van James Clerk Maxwell, "Valentine by a Telegraph Clerk (male) to a Telegraph Clerk (female)" ("The tendrils of my soul are twined…" – https://www.newscientist.com/article/mg21228441-000-rhyme-and-reason-the-victorian-poet-scientists/ ). In "neurobiologist" vervleg hy moderne biologie met die aanslag van Maxwell se gedig: "…I bring thee these data,/ carefully arranged/ to codify the utmost meaning/ of my desire/ to share with thee/ my ever-lasting genome". Sy parodie betrek terselfdertyd die ikoniese sonnet 18 van Shakespeare (http://www.shakespeare-online.com/sonnets/18.html ), byvoorbeeld in die doelbewuste gebruik van argaïese taal en die slottema van verewiging. Venter verkry dus'n fusie van verskeie digterwêrelde in sy driekunstige gedig. (Kyk ook: "The geneticist who was puzzled by his dress code" – Venter, 2010, p. 12).
Venter is ook 'n digter van patos, selfs van teerheid. In "Jy't my lief Tsamma" (https://westrand.wordpress.com/lyrical-and-emotional/ , gedig 2) word die eksistensiële kwaliteite van die woestyn se watervrug 'n sensuele tema, in liefdestaal aangebied. Dit word 'n inversie van Descartes se denkvonds "ek dink, daarom is ek", in 'n intieme verstrengeling van die spreker en sy onderwerp.
Die deernis van die digter vir sy nederige onderwerp val op, dit is ook sigbaar in "Little Finger" (by 2015-06-25 ), 'n voorbeeld van die digter se empatie met 'n eenvoudige bestaanselement wat as vanselfsprekend ge(min-)ag word – en waarin 'n smeersel humor die gedig red van sentimentaliteit: "You are so junior/ to the powerful thumb,/ the clever index finger,/ the grand middle finger,/ the essential ring finger;/ your help is not really needed./ Yes, you are eager/ and pretty,/ but we can do without you./ Yet, little finger,/ we love you". In "Redemption from an onerous sin" word die kringloop van versoeking, sonde, belydenis en verlossende vergifnis uitgebeeld, sonder 'n sweem van moralisering, en met die kind, die seun, as onderwerp van redempsie.
Redemption from an onerous sin
(https://westrand.wordpress.com/biographical/ , gedig2).
Venter is al beskuldig van wisselvallige kwaliteit in sy werk (de Vries, 1977). Hy is nalatig met selfrevisie (Johann Johl in Terblanche, 2012 – miskien spruitende uit sy soggendse ritueel om 'n daaglikse gedig in die bad te skryf?) Meer noukeurige geduld met selfkritiek kan dalk sy oeuvre ten goede strek.
De Vries (1977) is van mening dat Venter se poësie (in die bundel Pols) "…nie verbysterend gróót" is nie" maar erken dan die onvanpastheid van so 'n maatstaf … waarom dit dan in die eerste plek aanlê? Moet ons met elke nuwe Boerneef en Collins eers die vereiste van grootsheid insleep?
Hierbo het ek gesê dat Venter se Engelse poësie soms soepeler voorkom as sy Afrikaanse poësie. In "Discovering women" bied hy die gedagtewêreld en reaksies van 'n jong seun aan in sy eerste kennismakings met die ander geslag, waarin vreugde verskyn maar ook, profeties, pyn (https://westrand.wordpress.com/biographical/ , gedig 3):
Venter se werk kom soms oppervlakkig en selfs pedanties voor – 'n mens kan die skoolvossigheid nie miskyk nie in " Growing organism", waarin die menslike liggaam as metafoor vir die grootstad gebruik word. "Darwin tob" (https://dwvphot.wordpress.com/afdeling-twee/ , gedig 13), 'n wetenskapsgedig, probeer menslike moraliteit met die natuurwet kontrasteer, maar die gang van die gedig is prosaïes, die argument is slimpraterig, selfs vergesog:
Venter se vertalings uit die vreemde (nie-Engels) in tuis-Afrikaans vorm 'n sterk komponent van sy latere oeuvre. Gereelde vertaling, in 'n taamlik wye veld van uitheemse digters (uit Duits, Italiaans, Portugees, Spaans (Octavio Paz), Frans) lei in sy verskuns weg van die parogiale, stel avontuursoekende lesers bloot aan onverwagte en vars reise. Venter vertaal veral graag die warm emosieryke Spaanse poësie van Neruda en die dikwels ysige abstrakte perspektiewe van die Sweed Tomas Tranströmer. En hy balanseer die soms kontrasterende poëtiese buie van hierdie digters gemaklik.
Venter het 'n aantal vertaalde gedigte van die Nobelpryswenner Tranströmer op Versindaba gepubliseer wat die digter Breyten Breytenbach soos volg laat reageer het:
"… Jy illustreer weer hoe 'n gedig gelei deur die hand van 'n meester vakman deur tale kan beweeg, metamorfoseer (soos dit 'n rustelose gedig betaam), 'n nuwe baadjie aantrek by wyse van spreke en nog net so misterieus mooi anderkant uitkom." (https://versindaba.co.za/2013/08/26/tomas-tranströmer-vertaling-in-afrikaans/ ).
In sy konstante soektog na hernuwing en sy verbintenis aan die suiwer digterswoord – en in die eiesoortigheid van sy digterstem – bied de Waal Venter aan as 'n meester. Hy is'n oorspronklike vakman van die Suid-Afrikaanse poësie. Ten spyte van sy oënskynlik deursigtige styl is sy werk boordensvol genot ook vir die geoefende leser.
Terblanche, E., 2012. De Waal Venter (1942–). ATKV Skrywersalbum https://dwvphot.wordpress.com/artikels/
Meer gedigte is te lees by http://dewaalventer.bookslive.co.za/blog/, en sy oeuvre word uiteengesit by https://versindaba.co.za/gedigte/gedigte-2/ .
Publikasies sedert die verskyning van hierdie opstel in 2016:
2017 Oop sirkel. Naledi
2019 Vandag is boordensvol – Pablo Neruda in Afrikaans. Naledi.
2020 Alles keer om – vertalings van gedigte deur Tomas Tranströmer. Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.
2021 Vrugbeginsel. Naledi.
(Dr. Gert Brits is 'n bioloog met kwalifikasies in Afrikaans en Sielkunde)
In memoriam: De Waal Venter (7 Mei 1942 – 20 Maart 2022)
De Waal in die berg maak of hy nie moeg is nie*
Die skrywer, digter en dramaturg De Waal Venter is 20 Maart onverwags na 'n kort siekbed oorlede. Alhoewel Venter reeds sedert skooldae skryf en pryse vir sy jeugwerk verower, vestig hy hom die volgende 56 jaar van sy lewe as 'n aktiewe rolspeler in die literêre gemeenskap. Sy veelsydigheid as digter, vertaler en skrywer van jeug-, kort- en radioverhale is welbekend. Hy word ook onthou as die draaiboekskrywer van die televisiereeks, Die seders van Lebanon (1987.) Kortom: Daar is feitlik nié 'n genre waaraan Venter nie sy hand gewaag het nie. As skrywer het hy met oorgawe sy liefde vir letterkunde uitgeleef en ook sy eie blog bedryf (Poetry en poësie De Waal Venter https://inmogale.wordpress.com). Venter se laaste inskrywing op die blog is vier dae voor sy dood gedoen.
Philippus Arnoldus de Waal Venter is op 7 Mei 1942 in Pretoria gebore. As gevolg van sy vader se beroep as polisie-offisier word hy gereeld verplaas en moet die gesin dikwels verhuis. Venter woon ses verskillende laerskole aan die Witwatersrand by voor hy in 1959 matrikuleer aan die Hoërskool Monument. Venter het uitgeblink as akademiese leerling (en op die gebied van sport) en ná skool ingeskryf as mediese student aan die Universiteit van Pretoria. Na drie jaar staak hy egter sy studies en sluit aan as klerk by die Staatsdiens.
Gedurende hierdie tyd studeer hy deeltyds verder aan die Universiteit van Pretoria en ook aan die Universiteit van Suid-Afrika, waar hy onder meer vakke soos Frans, Duits, Afrikaans-Nederlands, Engels en Wysbegeerte neem.
In 1965 aanvaar hy 'n betrekking as assistent-redakteur van SARP, die amptelike nuusblad van die Suid-Afrikaanse Polisie. Sy literêre loopbaan skop af in Junie 1966 waartydens hy een van die stigterslede asook die redakteur van die tydskrif Wurm word – saam met Jeanne Goosen en Menno Stenvert. Skrywers soos D.P.M. Botes, Phil du Plessis, Casper Schmidt, Marié Blomerus, Wilma Stockenström en Wopko Jensma was gereelde bydraers tot hierdie tydskrif. Volgens dr. G. Brits, in sy waardering van Venter se oeuvre op Versindaba, was die skrywer 'n rigtinggewer in 'n vroeë Afrikaanse avant-garde beweging wat 'n deel van die destydse Afrikaanse literêre toneel wou transformeer en 'n nuwe digtersmentaliteit wou aanmoedig. (https://versindaba.co.za/tag/vertalings-deur-de-waal-venter/?fbclid=IwAR2UounoIvo9G4ZXG30GqxZntxbTksuSp_0B9s1lN0-f2gq2Wbiw0NcAQHA)
Venter het in die redaksionele kolom gewaarsku dat Wurm "baie skerp kon optree teen dié dinge wat hulle ongesond vind", of, soos ander medewerkers dit gestel het, 'n optrede téén te veel "broederlikheid" en "verstarring" in literêre tydskrifte. Venter se rol in die eertydse little magazines durf nie onderskat word nie.
In 1968 aanvaar Venter 'n betrekking in Johannesburg as reklameskrywer en in 1969 word hy aangestel as omroeper-regisseur by die Afrikaanse Diens van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK). Hy is die pionier van 'n nuwe program, "Die taal wat ons praat" wat vir jare daarná steeds sou voortbestaan as "Die tale wat ons praat". Op 11 Januarie 1969 tree hy in die huwelik met Erla Louw, 'n arbeidsterapeut, en vier kinders word uit die huwelik gebore. Die gesin vestig hulle in Florida-Noord en later in Noordheuwel in Krugersdorp.
In 1970 keer Venter terug na die advertensiewese as kopieskrywer waar hy die res van sy lewe deurbring en betrokke raak by forums wat reklame- en joernalistieke werk bevorder. Hy bied verskeie radioprogramme aan, onder andere op Punt Geselsradio (1999), asook 'n poësieprogram op Radio Suid-Afrika. Hy word onthou as begaafde tekenaar en fotograaf; sy skryfkuns is dikwels begelei met prikkelende illustrasies ("fotografikas"), soos dit ook voorkom in byvoorbeeld die werk van die Duitse skrywer W.G. Sebald of Breyten Breytenbach.
Na Venter se aftrede in 2000 word hy 'n fotograaf en doen vryskutwerk vir reklameagentskappe en ander kliënte. Hy betree die politiek en word in 2011 verkies as 'n Demokratiese Alliansie-raadslid in die munisipale raad van Mogale City (Krugersdorp). Na sy uittrede in 2016 skryf hy voltyds. Hy en sy vrou verhuis in 2020 na Muizenberg waar hulle 'n huis deel met hulle dogter en skoonseun, die skilder Peter van Straten. Die bekende akteur Louw Venter is De Waal Venter se seun.
Alhoewel Venter se moedertaal Afrikaans was, het hy ook graag in Engels gedig, met ander woorde as "dubbeltalige" individu, maar eentalig met twee kommunikasiestelsels – of, soos Venter tereg opgemerk het: "Many of my poems are created in (both) Afrikaans and English and coexist in the two languages". Hiermee sluit hy aan by die tradisie van Eugène N. Marais, C. Louis Leipoldt, Herman Charles Bosman en andere, wat almal 'n Suid-Afrikaanse dubbeltalige literêre tradisie beoefen het. In 2010 verskyn sy Engelse digbundel, Entangling states of mind in beide 'n sagteband-uitgawe wat op aanvraag gedruk word, asook 'n elektroniese kopie daarvan.
Die digter De Waal Venter het oor 'n wye spektrum onderwerpe gedig, maar sy digterlike fokus was dié van 'n natuurfilosoof, met sy wortels in die wetenskap, soos dit uitdrukking vind in sy jongste bundel, Vrugbeginsel (2021). Sedert sy digdebuut in 1965 met Kiem; Klawer (saam met Menno Stenvert en D.P.M. Botes (1966) en Pols (1977) ondergaan die digter 'n leerkurwe – en verskyn sy bundel, Oop sirkel (Naledi, 2017) vier dekades later. Venter het oor 'n sekere literêre robuustheid beskik wat vele skrywers hom kan beny. In sy resensie van Oop sirkel skryf Bernard Odendaal op Versindaba (Oktober 2017) die volgende: "Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk 'n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en 'n wil tot (self-)ontdekking te wees."
"De Waal Venter se digbundels was te dikwels verwaarloosde boeke in die verskroeiende son van die literatuurkritiek," takseer Daniel Hugo Venter se jongste bundel, Vrugbeginsel in sy resensie op LitNet (17 Februarie 2022), wat inderdaad ook as gunstige inskatting van Venter se hele dig-oeuvre gelees kan word. Twee dae later verwys Joan Hambidge op Versindaba na Hugo se resensie as 'n voorbeeld van die herkanonisering van De Waal Venter se werk. (https://versindaba.co.za/2022/02/19/joan-hambidge-herkanonisering-3/)
Die digter was ook 'n vertaler van formaat wat poësie uit verskillende Europese tale kon vertaal.
In 2019 sien Vandag is boordensvol die lig, 'n bundel gedigte van die Nobelpryswenner Pablo Neruda, wat Venter uit Spaans vertaal. In 2020 verskyn Alles keer om, gedigte van die Nobelpryswenner Tomas Tranströmer wat Venter eweneens uit Sweeds vertaal. In 2020 bekroon die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns Vandag is boordensvol met die Akademie se vertaalprys. Venter was direk voor sy afsterwe besig om te werk aan 'n bundel vertalings (uit Spaans) van die Meksikaanse digter, Octavio Paz.
Op die vlak van literatuurteorie het Venter sy duimafdruk in die vorm van 'n idiolek gelaat. In sy selfrefleksiewe metapoësie het hy die digterlike skepping gesien as uitdrukkings van die onbewuste wat hy "poësons" genoem het. 'n Poëson is 'n sisteem wat met ander sisteme in die gedig (poësons) saamwerk en waaraan die rasionele ondergeskik is.
Venter se verse is in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitend Groot Verseboek en Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte, asook Goudaar, S.A. in poësie, Groen, Poskaarte en Woordreise. Hy publiseer verskeie gedigte in tydskrifte insluitende Wurm, Sestiger, Standpunte en Tydskrif vir Letterkunde.
De Waal Venter het nie teruggedeins vir gesonde polemiek nie. Hy sal onthou word vir sy gereelde bydraes as digter, vertaler, blogger en kommentator op verskeie webblaaie; vir sy ruim oeuvre en sy rustelose kreatiwiteit wat uiting gevind het in die velerlei vertakkinge van die literatuur.
1965 Kiem (poësie)
1966 Klawer (saam met Menno Stenvert en D.P.M. Botes: poësie)
1977 Pols (poësie)
1979 Plekkie in die son (televisiedraaiboek)
1980 Louwtjie help soek (jeugverhaal)
1984 Die vyf-millimeter-avontuur (jeugfiksie; wetenskapfiksie)
1985 Hoeveel tone het 'n bobbejaan? (drama)
1987 Die seders van Lebanon (televisiedraaiboek)
1988 Vyfff (wetenskapfiksie)
1990 Oop toe (kortverhale)
1992 Mieg se kort en lang middag (jeugverhaal)
1994 Die weghollers van Teev (wetenskapfiksie)
1994 Swaartekrag een komma een (jeugverhaal; wetenskapfiksie)
1995 In die klein woud (jeugverhaal)
2004 The Great Stir Trial (jeugverhaal)
2009 Die blombroers (radiovervolgverhaal)
2010 Entangling states of mind (poësie)
2017 Oop sirkel (poësie)
2019 Vandag is boordensvol (poësie: Pablo Neruda, vertalings uit Spaans na Afrikaans)
2021 Alles keer om (poësie: Tomas Tranströmer, vertalings uit Sweeds na Afrikaans)
2021 Vrugbeginsel (poësie)
* Venter het die foto (sy eie onderskrif) onlangs aan Helize van Vuuren gestuur. Hier gepubliseer met haar toestemming.
De Waal Venter. Die woord styg op
Verskeie definisies van "die woord" is al geformuleer. Byvoorbeeld: dat dit dié deel is tussen die morfeem en 'n sintaktiese frase. Of dat dit die kleinste betekenisvolle linguistiese eenheid is wat selfstandig gebruik kan word. Daar is egter al jare nie sekerheid oor die definisie van "die woord" nie. Bazell1 skryf in 1958 dat daar geen ander item is waaroor daar minder ooreenstemming is nie. Dit blyk dat 'n universele definisie van 'n woord dus tans nie moontlik is nie.
'n Artikel in Wikipedia som dit só op:
"'n Riglyn van wat 'n prototipe van 'n woord is, kan só geformuleer word:
'n Woord is 'n (relatief) stabiele, promiskue (kan met ander woorde verbind) fonologiese struktuur wat integriteit het en wat met 'n (relatief) stabiele semantiese struktuur geassosieer word. 'n Woord is ook semanties en fonologies onafhanklik."
Hier het ons nou 'n uiters skraal taalkundige bespreking van "die woord" en ons sit met die gevolgtrekking dat daar nie 'n alomvattende en finale definisie van "die woord" bestaan nie. Hierdie feit skrik geen digter af nie – woorde is trouens die "boumateriaal" waarmee die gedig geskep word. Elke digter het waarskynlik 'n effens ander begrip van hierdie boumateriaal waarmee hy of sy werk. Kom ons kyk hoe verskillende digters in verskillende tale die woord benader.
Hoe werk digters met die woord?
Eerstens, Octavio Paz (1914 – 1998). Hy was 'n Meksikaanse digter wat in 1990 'n Nobelprys vir sy poësie ontvang het. Hy word beskou as een van die heel belangrikste digters wat in Spaans geskryf het in die twintigste eeu, en hy het 'n groot invloed gehad op Suid-Amerikaanse digters sowel as ander digters in die wêreld.
Saúl Yurkievich (La Plata, 1931— Caumont-sur-Durance, 2005) was 'n Argentynse literêre kritikus, vertaler en digter wat 'n intense akademiese lewe in Frankryk en die Verenigde State gelei het. In sy essay "Octavio Paz, ondersoeker van die woord"2 het hy onder andere die volgende gesê oor Paz se benadering tot die woord: "Die woord is 'n weerspieëling van weerspieëlings, 'n beeltenis, skuim; dit kan nie die wêreld beskryf nie, dit verwoord slegs die tydelike wese van die digter, die menslike toestand; dit is 'n teken van 'n wese wat lewe, nie spraak nie, maar suiwer handeling."
Hier is Paz se gedig, "Die gesproke woord".
de la página scrita.
Die gesproke woord
Die woord styg op
uit die geskrewe bladsy.
gevorm soos 'n stalaktiet,
een letter na die ander.
'n Eggo verhard
op die verklipte bladsy.
wit soos die bladsy,
die woord styg op.
op 'n draad gespan
tussen stilte en 'n gil,
van streng spraak.
Die oor: 'n nes
of labirint vir klank.
Wat gesê word sê nie
wat dit sê nie: hoe kan mens sê
wat dit nie sê nie?
miskien is die maagd dierlik.
in 'n dooie krater:
hoe sê mens ataraksie
in 'n ander sterrestelsel?
Dit sê wat dit sê
direk en onderstebo.
krematorium is 'n seminarium,
'n saad is nie 'n daad nie.
Labirint van die oor,
wat jy sê word ongesê
vanaf stilte tot die gil
nie gehoor nie.
Met die eienskap van wetenskap:
om te praat en leer om stil te bly.
Hier lees mens van 'n hele stortvloed van beskrywings van die begrip "woord": gekerfde pilaar, 'n verharde eggo, 'n gil in 'n dooie krater. Mens kry onwillekeurig die gevoel van 'n soort magteloosheid van die digter – hy bied een na die ander treffende beskrywing van die woord, maar dit is asof nie een hom heeltemal bevredig nie. Aan die einde van die gedig verwys hy na 'n eienskap van die wetenskap: "om stil te bly". Met ander woorde, as jy iets (soos die woord) nie bevredigend kan omskryf nie, moet jy liewer niks sê nie.
As mens dink aan Saúl Yurkievich se opmerking, "Die woord is 'n weerspieëling van weerspieëlings" besef jy dat die pogings om die woord te beskryf, juis in woorde aangepak word. Die woord moet homself beskryf, en dit lyk of daar nie genoeg objektiwiteit in die woord geleë is om hierin te slaag nie.
In Breyten Breytenbach se "gedig vir woorde" wat op 27 Julie 2018 op Versindaba verskyn het, beskryf hy nie woorde soos Paz in sy gedig nie. Hier het die digter te doen met die handeling van woorde, hulle dinamiek en uitwerking. Die digter "soek nie na woorde nie" want "hulle lê agter my bloed". Dit lyk of die digter wil aandui dat woorde 'n oer-uiting is wat diep uit die wese van die mens ontstaan: "agter my bloed".
Dan weer jaag die woorde "sillabes op in die donker". Nou sien die digter nie net die woorde raak nie, maar ook die dele van woorde – sillabes. Dit is asof mens eers die menslike liggaam bewonder en dan meteens besef dat hierdie funksionerende liggaamsgeheel bestaan uit kleiner en kleiner onderdele – organe, senuwees, selle.
Uit Versindaba 27 Julie 2018:
Pablo Neruda, die Chileense Nobelpryswenner, se begrip van die woord is ook besonder diep gevestig in die organiese, die liggaam en bloed van die mens. Sy gedig "Die woord" (La palabra) kom uit Plenos poderes, 1962 (Volle kragte). Hy sien die woord as "gebore in bloed, gegroei in die donker liggaam".
Dit is gebore
die woord, in bloed,
gegroei in die donker liggaam, polsend,
en uitgevlieg deur die lippe en mond.
Verder en nader
steeds, steeds het dit gekom
van gestorwe vader en van swerwende volke,
van lande gemaak van klip,
wat moeg was van hulle ellendige trekvolk,
want wanneer pyn die pad vat
het die volk geloop en aangekom
en nuwe wêreld en water het verenig
om hulle woord opnuut te saai.
En daarom is die erfenis dit:
dit is die lug wat ons verbind
met die gestorwe man en met die oggend
van nuwe wesens wat nog nie ontwaak het nie.
Nog steeds sidder die atmosfeer
met die eerste woord
in paniek en gekreun.
Dit het opgestyg
uit die skadu's
en tot nou is daar geen donderslae
maar tog donder die ysterklank
van daardie woord,
woord wat gepraat is:
miskien was dit net 'n sug, 'n druppel
en tog val en val sy kaskade.
Toe vul sinvolheid die woord.
Dit was swanger en gevul met lewens.
Dit was alles geboortes en krete:
bevestiging, helderheid, krag,
ontkenning, vernietiging, dood:
die werkwoord het al daardie magte verwerf
en het bestaan met essensie verenig
in die elektrisiteit van haar prag.
Mens-woord, lettergreep, heup
van groot lig en duursame silwerware,
oorgeërfde beker wat die kommunikasie
van bloed ontvang:
hier is dit waar stilte saamgesmelt is
met die volledige menslike woord
en om nie te praat nie is om te sterf tussen wesens:
taal ontspring uit menshare,
die mond praat sonder dat die lippe beweeg:
die oë is skielik woorde.
Ek vang die woord en steek dit oor
asof dit net menslike vorm is,
sy lyne boei my en ek vaar
deur elke resonansie van taal:
ek praat en ek is en ek kom nader sonder taal
aan die einde van die woorde die stilte.
Ek drink aan die woord, en lig
'n woord of 'n kristalglas
daarin drink ek
die wyn van taal
of die oneindige waters,
moederbron van woorde,
en glas en water en wyn
gee oorsprong aan my lied
want die werkwoord is die oorsprong
en dit vloei lewend: dit is bloed,
dit is die bloed wat sy wese uitsê
en so gereed is om uit te groei:
dit gee kristal aan kristal, bloed aan bloed,
en dit gee lewe aan lewe, die woorde.
Neruda benader die woord uit 'n hele reeks hoeke in hierdie gedig. Nie alleen het dit in "die donker liggaam" ontstaan nie, hy besin ook oor "die eerste woord" wat "gevorm is uit paniek" en wat die "atmosfeer laat sidder". Hy wonder of die eerste woord wat gepraat is net 'n "sug, 'n druppel" was en dan sien hy die woord as "'n kristalglas" waaruit hy "die wyn van die taal drink".
Daar is nie vir Neruda sprake van 'n finale en onveranderlike definisie van die woord nie. Vir hom is dit 'n reeks ervaringe, beelde en emosies, die grondstof van sy poësie.
In skerp teenstelling met Neruda se tropiese, swoel beeldspraak en stromende emosionaliteit, is Tomas Tranströmer (Nobelpryswenner 1990) se gedig gestroop tot op die been. Elke woord in sy twee "formules" pas presies op sy plek en is onvervangbaar.
och vaknade under kölen
Winter se formules
Ek het aan die slaap geraak in my bed
en wakker geword onder die kiel.
Om vieruur in die oggend
wanneer die lewe se skoongeskraapte bene
koulik met mekaar gesels.
Ek het aan die slaap geraak tussen swaels
en wakker geword tussen arende.
In die lamplig
glinster die ys op die pad
Dit is nie Afrika nie
dit is nie Europa nie
dit is nêrens anders as hier nie.
En dit wat "ek" was
is net 'n woord
in Desember se donker mond.
"En dit wat 'ek' was is net 'n woord". In hierdie reëls kom 'n essensiēle eienskap van Tranströmer na vore: die digter se menswees, sy identiteit, raak weg in die werklikheid waarin hy homself bevind, hy word deel van die groot geheel en doen afstand van sy indiwidualiteit. Hy word "net 'n woord / in Desmeber se donker mond". Vir Tranströmer is die woord hier 'n soort geestelike entiteit, iets waarin die mens homself transendeer.
Coral Bracho (1951 – ) is een van die bekendste en mees gewaardeerde Meksikaanse hedendaagse digters.
Haar gedig Geheime woord (Palabra oculta) bring weer 'n ander perspektief op die aard van die woord.
Esta palabra oculta
abre su selva. Su ensortijada
Hierdie geheime woord
openbaar sy oerwoud. Sy ineengekrulde
skadu. Die water in
en die lig verdeel. Die gees
fluister, soos 'n muur wat oprys
teen die golwe.
In hierdie kort gedig word "die geheime woord" met meevoerende beelde en metafore beskryf. Daar word nie in die gedig eksplisiet aangedui waarom die woord "geheim" moet wees nie. Dit is die digter se manier om te sê wat aan die begin van hierdie essay gesê is: die woord kan nie finaal omskryf en vasgepen word nie, dit bly 'n geheim.
Mens wonder dan, nadat oor en oor aangedui is dat die woord eintlik 'n onbekende entiteit is, hoe kry digters dit dan reg om gedigte met woorde te maak as hulle nie presies weet wat dit is waarmee hulle werk nie?
Ek kan aan een verklaring dink en sal dit probeer verduidelik met behulp van 'n metafoor. 'n Plant of 'n dier of die mens se selle produseer boustowwe uit die voedingstowwe wat hulle bereik, sonder om te "weet" hoe dit gedoen word. Tog word dit gedoen, onophoudelik en amper altyd foutloos.
Die digter doen dieselfde met die gedig. Dit word aanmekaar gesit met woorde wat die digter intuïtief uit sy of haar onbewuste put, en wat nie volkome deur die digter verstaan word nie. Natuurlik speel die bewuste denke, die intellek 'n groot rol om die gedig te vorm en verstaanbaar en genietbaar te maak vir lesers. Die digter wil die woorde sekere begrippe laat dra en wil hulle met sekere emosies belaai. Maar die essensiële skeppingsproses is die taak van die onbewuste, die skeppende impuls waaruit die woord "opstyg".
Paz, Octavio, indagador de la Palabra – https://zonaoctaviopaz.com
Gedigte in hierdie essay is uit Spaans en Sweeds vertaal deur De Waal Venter. Van die gedigte is gepubliseer in die bundels " Vandag is boordensvol – Pablo Neruda in Afrikaans", Naledi 2019 en "Alles keer om – Tomas Tranströmer in Afrikaans", Uitgegee deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns 2020.
Tags: Breyten Breytenbach, Coral Bracho, De Waal Venter, Octavio Paz, Pablo Neruda, Tomas Tranströmer, Woorde
Nuwe Bundel. De Waal Venter: Vrugbeginsel
Die titel verwys na 'n tipiese vrugbeginsel van 'n plant. Die vrugbeginsel sit in die hart van die blom en daaruit ontwikkel die vrug wat uiteindelik ryp word en weer saad voortbring. 'n Gedig kan die begin van 'n vrug vir die leser wees – 'n vrug van verbeelding, van 'n beter soort verstaan van die wêreld om jou.
De Waal het in verskeie genres gepubliseer: poësie, kinderboeke, jeugromans, TV- en radio-vervolgverhale, film, literêre kortverhale en verhoogdrama. In 1984 het hy 'n erepennning ontvang vir sy radiodrama "Die werklike Buys Buys". Sy ander radiodramas het ook Idem-pryse verower.
Sy jongste digbundel, Oop sirkel, het in 2017 verskyn en 'n bundel verse van Pablo Neruda wat hy uit Spaans vertaal het, Vandag is boordensvol het in 2019 verskyn, albei by Naledi.
In 2020 word die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns se Prys vir Vertaalwerk aan Vandag is boordensvol toegeken.
[Naledi 2021. Formaat: sagteband, 213 mm x 137 mm. Bladsye: 100. Prys: R240.00. ISBN: 9781928530855]